43 50 4499 https://zbiory.etnologia.uw.edu.pl/files/original/0eae0fc13e5d409c794ab45f92964eac.pdf 43200f130afc2489bd24cf025fb90cd9 Dublin Core The Dublin Core metadata element set is common to all Omeka records, including items, files, and collections. For more information see, http://dublincore.org/documents/dces/. Title A name given to the resource Etnografia Polska Subject The topic of the resource etnografia, etnologia Description An account of the resource czasopismo Date A point or period of time associated with an event in the lifecycle of the resource 1958- Rights Information about rights held in and over the resource Licencja PIA Format The file format, physical medium, or dimensions of the resource pdf Language A language of the resource polski Creator An entity primarily responsible for making the resource IAiE PAN ( d.IHKM PAN) Publisher An entity responsible for making the resource available IAiE PAN Text A resource consisting primarily of words for reading. Examples include books, letters, dissertations, poems, newspapers, articles, archives of mailing lists. Note that facsimiles or images of texts are still of the genre Text. Dublin Core The Dublin Core metadata element set is common to all Omeka records, including items, files, and collections. For more information see, http://dublincore.org/documents/dces/. Relation A related resource oai:cyfrowaetnografia.pl:publication:1204 Date A point or period of time associated with an event in the lifecycle of the resource 1985 Identifier An unambiguous reference to the resource within a given context oai:cyfrowaetnografia.pl:1110 Title A name given to the resource Myślenie typu ludowego w polskiej kulturze masowej (propozycje badawcze) / ETNOGRAFIA POLSKA 1985 t.29 z.1 Description An account of the resource ETNOGRAFIA POLSKA 1985 t.29 z.1, s.111-118 Creator An entity primarily responsible for making the resource Robotycki, Czesław Language A language of the resource pol. Publisher An entity responsible for making the resource available Instytut Archeologii i Etnologii PAN, Instytut Historii Kultury Materialnej PAN Format The file format, physical medium, or dimensions of the resource application/pdf application/pdf PDF Text Text capture metadata for PDF documents Text „Etnografia P o l s k a " , t. X X I X : 1985, z. % P L I S S N 0071-1861 CZESŁAW ROBOTYCKI (Uniwersytet Jagielloński) MYŚLENIE TYPU LUDOWEGO W POLSKIEJ KULTURZE MASOWEJ (PROPOZYCJE BADAWCZE) Niżej przedstawiam w szkicowym zarysie katalog pytań, które inte­ resują mnie w etnologii oraz przykłady sposobu rozwiązywania kwe­ stii, jakie można postawić w obrąbie wytyczonej problematyki. Ogólnie rzecz biorąc, zajmują mnie tkwiące w kulturze masowej elementy k u l t u ­ r y ludowej, a także utrzymujące się wciąż i towarzyszące masowym formom kultury myślenie typu ludowego. Przyjęta przeze mnie postawa badawcza polega na grasowaniu po marginesach różnych dyscyplin wiedzy i dopowiadaniu interpretacji zja­ wisk już analizowanych z innych punktów widzenia. Nie określam t y m samym wagi ani priorytetu sposobów ujawniania problemów w etnogra­ fii. Przy każdej z interpretacji warto przecież wskazać na inne jeszcze możliwości wyjaśnień pozornie odległych od tradycyjnie rozumianej et­ nografii, ale przecież antropologiczne. Etnologia wskazuje na to, co w k u l ­ turze symbolicznej ma charakter trudno zmienny, utrwalony. Odkrywa mechanizmy mitologizacji i petryfikacji zjawisk kulturowych, poszukujematryc strukturyzujących ludzkie myślenie . Etnologia, tak jak ją rozu­ miem, jest nauką eksponującą w analizach współczesnej kultury takie jej elementy, które w oczach uczestników społeczeństw masowych ucho­ dzą za zabobony, przesądy lub odpryski myślenia magicznego. Te, naj­ częściej nieuświadamiane, elementy kultury stanowią resztki dawnych sposobów widzenia świata, pozornie nie znajdujących już dzisiaj miejsca w światopoglądzie, opartym jakoby na racjonalnej argumentacji i em­ pirycznym wyjaśnianiu. Etnolog podkreślać będzie, że istnieją pewne trwale mechanizmy ludowego sposobu reagowania i widzenia świata, które pobudzone sytuacją sterują kulturowymi zachowaniami, odporne na zmienność atrybutów ludzkich dziejów. 1 Przyjmując taki punkt widzenia nie określam się więc jednoznacz1 Z b . В e n e d у к t o w i с z, C z . R o b o t y c k i , R . T o m i c k i , l e w s k i , L . S t o m m a , Antropologia kultury w Polsce. Materiały „ P o l s k a S z t u k a L u d o w a " , R . 34: 1980, nr 1, s. 47. J . S. do Wasi­ słownika, �112 CZESŁAW R O B O T Y C K I nie co do metodologii i przedmiotu badań. Korzystam z poetyki, herme­ neutyki, strukturalizmu lub każdej innej metody, o ile analiza spełni je­ den etnologiczny — moim zdaniem podstawowy — warunek: tłumaczy kulturę przez kulturę (znany postulat semiotyków radzieckich) . Możli­ wość taka wynika z tezy, że również jako badacze, w sposób nieuniknio­ ny, jesteśmy uwikłani w k u l t u r ę . Wiadomo skądinąd, że nie istnieje wiedza absolutnie obiektywna, pewna i prawdziwa. Nauk humanistycz­ nych nie uwolnimy też od sądów aksjologicznych. Uznanie tych faktów skłoniło współczesnych badaczy do skonstruowania takich teorii, które tę sytuację uwzględniają. W teoriach tych, powstałych po tzw. przeło­ mie antypozytywistycznym, znajdują się częściej postulaty rozumienia świata niż jego wyjaśniania, więcej w nich pytań niż odpowiedzi . W ta­ kich analizach badaczy interesują sposoby nadawania sensu rzeczom i światu — rozumienie polega na odkrywaniu znaczeń. W t y m sensie etnologia to sztuka interpretacji przejawów ludzkiej świadomości w ka­ tegoriach znaczenia, mitu, kultury. Wśród tych propozycji zwraca uwagę fakt, że będące do tej pory przedmiotem opisu kultura, mit, światopo­ gląd, są stosowane jako metakategorie wyjaśniające na poziomie teore­ tycznym. 2 3 4 Wyłożone wyżej tezy określają ogólne stanowisko teoretyczne po­ zwalające na interpretację. Co do przedmiotu analizy przyjmuję zbiór sądów charakteryzujących ją następująco: specyfika kultury masowej wynika z charakteru społeczeństwa masowego (zurbanizowanego) i k u l ­ tury opartej na technicznych środkach przekazu, ale twierdzę też, że kwestie mass-mediów nie wyczerpują opisu kultury typu masowego. Charakterystyka ta winna uwzględniać również treści, strukturę odbior­ ców, powiązania warstwowe, etniczne i religijne oraz inne cechy grup o specjalnych interesach i subkulturach w obrębie całości społeczeń­ stwa . Model takiej kultury teoretycy konstruowali posługując się opo­ zycyjnie zestawianym zbiorem cech kultury ludowej i kultury masowej. W modelowym opisie mówi się, że te dwa typy kultury różnią się takimi oto właściwościami: kultura ludowa kultura masowa regionalna powszechna spontaniczna skomercj alizowana bezpośredni ustny przekaz mechaniczne środki przekazu nastawiona na uczestnictwo zabawowa, bierna wspólnotowa rodząca samotność 5 e J . Ł o t m a n , B . U s p i e n s k i , O semiotycznym Semiotyka kultury, W a r s z a w a 1975, s. 177. Tamże, s. 179-183. mechanizmie kultury, [w.] 8 4 jilozofii, 6 M . J . S i e m e k , Myśl drugiej W a r s z a w a 1978, s. 5-49. A. K ł o s k o w s k ą , Kultura połowy masowa, XX wyd. wieku, [w:] Drogi I I , W a r s z a w a 1980, współczesnej s. 145-149. �113 MYŚLENIE T Y P U L U D O W E G O systemowa, wieloznacząca zhomogenizowana wiejska miejska adresowana do określonego odnastawiona na średniego odbiór biorcy cę, malo zmienna, wolny przepływ szybko zmienna, duża ilość i n informacji formacji Podkreśla się, że kultura masowa powstała jako -wynik industriali­ zacji i urbanizacji oraz demokratyzacji życia. Rozwój tej formy kultury związany jest ze wzrostem poziomu powszechnej oświaty i technicznymi możliwościami zwiększającymi zakres oddziaływania środków przekazu . Dodać do tego należy historyczne, specyficzne warunki polskie, które do czasów dzisiejszych decydują o odchyleniach od modelu. Polegają one na szczególności sytuacji społecznej, wyrażają się w treściach pozosta­ jących w obiegu masowym, określają sposób odbioru. Przykładami mogą tu być odpowiednio: traktowanie kultury symbolicznej jako jednego z narzędzi rewolucji politycznej, żywotność ideologii narodowej, domi­ nujący romantyczny kanon przeżywania i twórczości . Obieg treści ludowych w kulturze był i jest analizowany z różnych punktów widzenia. Znana jest koncepcja zjawiska folkloryzmu rozwija­ na u nas przez Józefa Bursztę, dobrze oddająca istotę funkcjonowania folkloru w kulturze masowej . Tenże autor śledzi udział treści ludo­ wych w nurcie kultury narodowej, podkreślając ich wagę, losy i histo­ ryczne znaczenie . Maria Janion w swych licznych pracach poświęconych romantyzmo­ w i uważa, że folklor był dla romantyków rodzajem kontrkultury. Trwa­ łość postawy romantycznej jako wzoru przeżywania rzeczywistości w na­ rodowym ethosie Polaków skłania Marię Janion do przekonania, że ro­ mantyzm przeniknął do form kultury, które mają ludowy charakter (np. poezja amatorska — tzw. strajkowa) . Ale też sam romantyczny wzór odbierania świata ma ludowy charakter, nastawiony bardziej na przeży­ wanie niż na racjonalny osąd. Roch Sulima wskazuje na ideologiczną figuralność myślenia o k u l ­ turze ludowej. Figury myślenia nazywane przez Sulimę aksjologią źród­ ła i pionu zdominowały także i naukowe analizy kultury ludowej. K u l 6 1 8 9 10 • Tamże, s. 94-105, 119-122, 128-135. A . K ł o s k o w s k a , Kultura masowa w Polsce po odzyskaniu „ K u l t u r a i S p o ł e c z e ń s t w o " , t. 23: 1979, n r 1/2, s. 69-78; t e j ż e , Kultura s. 427-423. 7 8 J. B u r s z t a , Kultura ludowa — kultura narodowa, Warszawa niepodległości, masowa..., 1974, s. 241- 339. • Tamże, s. 155-190, 241-315. M . J a n i o n . , „...i świeci kanonier ostatni", [w:] t e j ż e , Reduta. Roman­ tyczna poezja niepodległościowa, K r a k ó w 1979, s. 7-99; t e j ż e , Nigdy przed mocą nie ugniemy szyi, „ P i s m o " , nr 3: 1981, s. 5-13. 1 0 8 — Etnografia Polska, t. 29 z. 1 �114 CZESŁAW R O B O T Y C K I tura ludowa dostarcza też, zdaniem Sulimy, konkretu antropologicznego w refleksji filozoficzno-antropologicznej i z tej kultury wywodzi się wartości humanistyczne. W takiej sytuacji niezwykle kontrastowo i t r y ­ wialnie rysuje się ekspozycja folkloru w stylu CPIiA, jaką serwują mass-media . Inne aspekty folkloru interesują Dorotę Simonides. Podkreśla ona wagę transmisji tekstu i okoliczności folklorotwórczych, to jest takich sytuacji społecznych, w których powstaje nowy folklor. Te sytuacje to zdarzenia sensacyjne, kontakty w subkulturze młodzieżowej itp. Sam folklor według niej to nowe treści w starych formach, ale też i liczne trawestacje, co jest dowodem żywotności zjawiska . Intrygującym terenem penetracji dla etnografa jest współczesna sztu­ ka zwana ludową. Jej formy szczególnie łatwo poddają się „obróbce' i ekspozycji w kulturze masowej. Aleksander Jackowski w licznych teks­ tach podkreśla zmiany funkcji kulturowej tej sztuki na dekoracyjną. Wyróżnia twórczość ludową, stylizowaną i inspirowaną cechami ludo­ wymi. Bogactwo inspiracji i wzorców związane jest z możliwościami j e j dzisiejszego obiegu w kulturze. Formy i treści są w niej tak różne, jak różne są typy społecznej pamięci. W tekstach Jackowskiego odnajdujemy też protest przeciw degradującemu sztukę ludową sposobowi pokazywa­ nia jej w kulturze masowej. Niepokoi go niebezpieczny kierunek roz­ woju tzw. pamiątkarstwa w stylu ludowym i operetkowa stylizacja t o ­ warzysząca prezentacjom twórców przy okazji różnych „targów sztu­ ki" . n 12 1 13 Ludowość i folklor mogą- być remedium na stresy, jakie przynosi cy­ wilizacja techniczna. Może być bazą refleksji antropologicznej. Wska­ zuje na to twórczość Włodzimierza Pawluczuka sterująca, moim zda­ niem, coraz bardziej w stronę społecznej utopii . Wymienione punkty widzenia mniej więcej wyczerpują możliwości interpretacyjne wskazując równocześnie na sposób istnienia w kulturze społeczeństwa polskiego elementów kultury ludowej. Pozostają najbar­ dziej mnie interesujące marginesy. Poruszając się po obrzeżach zaintere­ sowań Rocha Sulimy, Marii Janion, Doroty Simonides i Aleksandra Jac­ kowskiego próbuję dopowiedzeń czy reinterpretacji. Wykorzystując tezy stawiane przez tych autorów stosuję je do zjawisk z — wydawałoby u ' 1 1 1 2 tury 1 4 Literatura Simonides, a dialog Folklor M. Biernacka po R. bienále 30: 1976, kryzysu cywilizacji, [w:] Warszawa 1982, Etnografia s. 75-116. Polski. Przemiany kul­ [red.], t. 2, W r o c ł a w 1981, s. 327-342. nr kowalstwa, W. P a w l u c z u k , kultur, słowny, Zob. np. A . J a c k o w s k i , Ludowa", uwagi bec D. ludowej, 1 8 ka R. S u l i m a , Współczesna 3/4, s. rzeźba zwana 199-224; t e n ż e , „Polska Sztuka Ludowa", Żywioł i forma, Warszawa „ R e g i o n y " , nr 1: 1980, s. 24-33. łudową, Tradycja R . 34: 1978; „Polska i 1980, tenże, Sztu­ współczesność,, n r 1, s. 39-46. Ludowość wo­ �115 MYŚLENIE T Y P U L U D O W E G O się — peryferii obyczajów, które jednak proponował badać już Jan Sta­ nisław Bystroń . Wymieniam je w skrócie: — tzw. łańcuchy szczęścia, przepowiednie i teksty profetyczne; — kicz i sztuka jarmarczna; — sfolkloryzowane formy wiedzy empirycznej (np. zdobyte od ^sąsiada informacje co leczyć sulfamidami czy porady o zdrowotnych skut­ kach picia nafty); — popularna sztuka ępistolarna (np. list „Marionetki" do „Małego Księ­ cia"); — relacje o zdarzeniach niecodziennych i cudownych (np. plotki o sprze­ dawaniu ludzkiego mięsa, cudownie płacząca głowa Chrystusa); — karnawałowy wymiar protestu społecznego (np. poezja strajkowa); — mitologia narodowa i jej romantyczne korzenie. Wyliczone „osobliwości obyczajowe" nie są tylko ciekawostkami, to> elementy ethosu różnych grup Polaków. Ethos rozumiem jako syndrom zjawisk z różnych poziomów społecznego sposobu wyrażania wyobrażeń 0 świecie i otaczającym nas środowisku ludzkim. Jest to układ norm, postaw, rytuałów i zachowań codziennych. Określają go jednoznacznie światopogląd i mechanizmy psycho-społeczne wpływające na interpreta­ cję rzeczywistości (chodzi tu o tytułowe myślenie typu ludowego). Eksplozja powszechnie dominującej kultury masowej w obrazie k u l ­ turowym Polski od końca lat^ 60-tych nie ulega dla nikogo wątpliwości.. Proponowany rozrywkowy model kultury bazujący na konsumpcyjno-rodzinnym ideale społecznym, zinstytucjonalizowany sposób uczestnict­ wa w kulturze, fasadowość, skonwencjonalizowana komunikacja języko­ wa to podstawowe rysy tej kultury . Kultura ta istniała w specyficznej próżni socjologicznej polegającej na tym, że społeczeństwo polskie nie identyfikowało się z instytucjonalnymi formami uczestnictwa w państwie 1 narodzie, ceniąc sobie przede wszystkim udział w nieformalnych gru­ pach przyjacielskich i w rodzinie oraz utożsamiając się z Polską jako wspólnotą narodową, negując przy t y m „oficjalną rzeczywistość" . Opisana t u „grubą kreską" sytuacja społeczna i kulturowa wytworzy­ ła specyficzną kontrkulturę, w której dla mnie interesujące są wyraźne. 15 16 17 1S 3 5 l s J . S. B y s t r o ń , Łańcuch szczęścia i inne ciekawostki, W a r s z a w a 1938. I n s p i r a c j ą do takiego r o z u m i e n i a e t h o s u b y ł y d l a m n i e p r a c e M a r i i O s s o w ­ s k i e j , n a k t ó r e p o w o ł u j ą s i ę l i c z n i badacze p r o b l e m a t y k i o b y c z a j o w e j , s t y l u ż y c i a itp. Zob. M . O s s o w s k a , Moralność mieszczańska, Ł ó d ź 1956; t e j ż e , E t h o s ry­ cerski i jego odmiany, W a r s z a w a 1973; t e j ż e , Socjologia moralności, Warszawa 1969. Zob. n a ten t e m a t np. f r a g m e n t p r a c y J . K m i t y , O kulturze symbolicz­ nej, W a r s z a w a 1982, s. 149-162. S o c j o l o g i c z n i e opisuje tą s y t u a c j ę s p o ł e c z n ą S . N o w a k , Przekonania i od­ czucia współczesnych, [w:] Polaków portret własny, M . R o s t w o r o w s k i [red.], K r a ­ k ó w 1979, s. 122-145. 1 7 1 8 �116 CZESŁAW R O B O T Y C K I znamiona ludowego sposobu myślenia ujawniające narodowy, katolicki i ludowy charakter kultury. Sytuacja ta wskazywała na cechy ethosu Polaków, który -można obserwować także na przykładzie tych marginal­ nych ciekawostek wymienionych przeze mnie jako moje zainteresowa­ nia. Możliwość taka istnieje, ponieważ okoliczności folklorotwórcze nie zniknęły. Mass-media nie zlikwidowały folklorystycznego obiegu treści. W wielu wypadkach nadmiar informacji działa tak samo, jak dawny jej brak. Z modelowego przeciwstawienia cech kultury ludowej i masowej wynikać powinna zasadnicza odmienność mechanizmów przekazu. Nie widzę jednak kategorycznego przeciwstawienia. Opisany w analizach k u l ­ tury ludowej typ myślenia korespondował z typem światopoglądu, posia­ dał wymiar zbiorowy i funkcjonował w warunkach swoistej izolacji świa­ domościowej . Wśród nadmiaru informacji i zabiegów perswazyjnych myślenie typu ludowego jest nadal filtrem dla treści pozostających w obiegu masowym i jest stymulatorem wielu zachowań. Charaktery­ styczne dla niego mityzowanie rzeczywistości, folkloryzacja treści krą­ żących w kulturze, życzeniowy charakter sądów o rzeczywistości, myśle­ nie kategoryczne i stereotypowe odnajduję w formie istnienia i funkcjo­ nowania kultury masowej. Kategorie wypracowane dla opisu kultury ludowej pozwalają więc na antropologiczne interpretacje zjawisk z za­ kresu kultury masowej i wskazują, że cechy myślenia typu ludowego to kulturowo ukształtowane struktury długiego trwania. Społeczne oko­ liczności wywołują je wciąż na nowo, i to w sferach życia od nauki po plotkę. 19 Przykładami analiz prowadzonych w myśl zreferowanych założeń mogą być moje następujące teksty: 1) O łańcuchu szczęścia , w którym popularne zjawisko przepisywania listów z modlitewkami interpretuje się poszukując folklorystycznych przekształceń, wskazuje się na analo­ gie do średniowiecznych mirraculów i podkreśla się, że mogą one być substytutem podstawowego efektu komunikacji naturalnej, t j . współ­ uczestnictwa. 2) O sztuce a vista , to jest o rodzaju anonimowej twór­ czości wywołanej stanem społecznego wrzenia. Bazując na tezach Micha­ ła Bachtina, Karela Čapka i Marii Janion wskazuję, że sytuacja straj­ ków okupacyjnych w Gdańsku miała swoją karnawałową stronę pole­ gającą na odwróconej rzeczywistości społecznej, specyficznym wartościo­ waniu przestrzeni •— zaznaczonej oryginalną plastyką i dekoracją. Poe­ zja tego odwróconego czasu spełniała cechy poetyki znanej jako mani20 21 1 8 L. Zjawiska Stomma, te dla polskiej Determinanty kultury polskiej ludowej kultury XIX ludowej wieku XIX najpełniej wieku, opisał „Polska Sztu­ „Polska Sztu­ k a L u d o w a " , R . 33: 1979, n r 3, s. 131-142. 2 0 С z. R o b o t у с к i, Łańcuch k a L u d o w a " , R . 35: 1981, n r 1, s. 2 1 Cz. R o b o t y c k i , Ludowej". Sztuka szczęścia w pół wieku później, 3-10. a vista, tekst z ł o ż o n y w redakcji „Polskiej Sztuki �MYŚLENIE T Y P U 117 LUDOWEGO peja oraz zgodnie z romantycznym kanonem przeżywania w ethcsie Po­ laków, były to teksty o praźródle romantycznym. 3) O mityzacji kultury ludowej w nauce . W tekście tym wykorzystując tezy Rocha Sulimy o figuralnym myśleniu o ludowości podkreśla się, że figury takie funk­ cjonują także w etnografii — na przykład: racjonalne jądro kultury l u ­ dowej i model kultury tradycyjnej. Wynikają one z pozytywistycznego sposobu podejścia do zagadnień. Stwierdza 4się też, że nieunikniona obec­ ność mitu w naukach humanistycznych nakazuje przyjąć wobec tego faktu postawy raczej rozumiejące niż wyjaśniające (w sensie pozyty­ wistycznym). Są to postulaty, które proponowałem także na wstępie ni­ niejszego tekstu. 22 2 2 kultury С z. Robotycki, ludowej w nauce, S. Węglarz, Chłop potęgą jest „ P o l s k a S z t u k a L u d o w a " , n r 1: i 1983. basta. O mityzacji � https://zbiory.etnologia.uw.edu.pl/files/original/955e3787acd2b9a6e00bab10a63b03f9.pdf d7aad56c31bcff24a5dfe8459e872174 Dublin Core The Dublin Core metadata element set is common to all Omeka records, including items, files, and collections. For more information see, http://dublincore.org/documents/dces/. Title A name given to the resource Polska Sztuka Ludowa - Konteksty Text A resource consisting primarily of words for reading. Examples include books, letters, dissertations, poems, newspapers, articles, archives of mailing lists. Note that facsimiles or images of texts are still of the genre Text. Dublin Core The Dublin Core metadata element set is common to all Omeka records, including items, files, and collections. For more information see, http://dublincore.org/documents/dces/. Relation A related resource oai:cyfrowaetnografia.pl:publication:2270 Date A point or period of time associated with an event in the lifecycle of the resource 1990 Identifier An unambiguous reference to the resource within a given context oai:cyfrowaetnografia.pl:2106 Title A name given to the resource Sztuka a vista. Folklor strajkowy / Polska Sztuka Ludowa - Konteksty 1990 t.44 z.2 Description An account of the resource Polska Sztuka Ludowa - Konteksty 1990 t.44 z.2, s.44-49 Creator An entity primarily responsible for making the resource Robotycki, Czesław Language A language of the resource pol. Publisher An entity responsible for making the resource available Polski Instytut Sztuki Format The file format, physical medium, or dimensions of the resource application/pdf PDF Text Text capture metadata for PDF documents Text Czestaw Robotycki SZTUKA A VISTA Folklor strajkowy Tak n a z w a ł e m rodzaj a n o n i m o w e j t w ó r c z o ś c i w y w o ł a n e j sta­ B a r t h e s ) , rozróżnianie ludzi w kategoriach „ s w ó j " - „ o b c y " , nem s p o ł e c z n e g o w r z e n i a . Taka s p o n t a n i c z n a , n i e c y z e l o w a n a , deformacja krążących informacji przez m e c h a n i z m y p o w s t a w a ­ 3 „ d o r a ź n a " sztuka ma z n a m i o n a sztuki l u d o w e j . Jest z b i o r o w ą nia p l o t k i reakcją na sytuację n i e c o d z i e n n ą angażującą ludzkie emocje. zacieraniu się a u t o r s t w a i p o w s t a w a n i u w a r i a n t ó w i o b o c z n o ś c i Sztuka ta, często u l o t n a i n i e t r w a ł a , zrozumiała t y l k o w kontekście t e m a t y c z n y c h , a d o k o n u j ą c a się przez bezpośredni przekaz treści. w s p ó ł c z e s n y c h jej zdarzeń, jest t y c h zdarzeń s w o i s t ą kroniką. Cechą „ l u d o w e g o w i d z e n i a ś w i a t a " jest także j e g o n i e ś w i a d o m a W y d a r z e n i a w stoczni gdańskiej w sierpniu 1 9 8 0 r o k u , brze­ m i e n n e w społeczne s k u t k i , były też c i ą g i e m dramatycznych i s t e r e o t y p u , folkloryzacja t e k s t ó w polegająca na i n t e n c j o n a l n o ś ć i sensualizm. M e c h a n i z m l u d o w e g o ś w i a t o p o ­ g l ą d u odsłannia także, jak pisze M i c h a i ł B a c h t i n , „ u k r y t ą a m ­ sytuacji, które n a t y c h m i a s t z n a j d o w a ł y s w o j e o d b i c i e w a n o n i ­ biwalentną m o w e j t w ó r c z o ś c i . Nie s p r a w ą e t n o l o g a jest społeczna analiza c z ł o w i e k a i myśli l u d z k i e j . " A m b i w a l e n c j a ta wyraża się także i nie dającą się ostatecznie z d e f i n i o w a ć naturę 4 g d a ń s k i e g o protestu p r z e c i w s t a n o w i g o s p o d a r k i , b ł ę d o m w ł a ­ i w t y m , że c h w i l o m najwznioślejszym t o w a r z y s z y często śmiech, dzy i jej p o s u n i ę c i o m w n a j w a ż n i e j s z y m s p r a w o m n a r o d o w y m w t ó r u j e utrzymana w tyr- kraju. W a r t o jednak już z pewnej p e r s p e k t y w y popatrzeć o k i e m e t n o l o g a na t a m t e w y d a r z e n i a jak tejskim k a n o n i e poezja i l u d o w y d o w c i p jednocześnie, ukazując na taką sytuację s o c j o k u l t u r o w ą , której m e c h a n i z m y p o w o ł a ł y d o t y m s a m y m d w i e zwierciadlane strony działań. k r ó t k o t r w a ł e g o życia rodzaj sztuki, lub szerzej f o l k l o r u , s t a n o w i ą ­ c e g o zajmujący materiał dla badacza zjawisk kultury. Strajk o k u p a c y j n y jest specyficzną sytuacją społeczną, która p o d d a j e się analizie z w i e l u p u n k t ó w w i d z e n i a . Narzucające się O t o niżej rodzaj komentarza d o d o k u m e n t a c j i g r o m a d z o n e j na g o r ą c o przez licznych kronikarzy. społecznie i e k o n o m i c z n i e analizy nie w y c z e r p u j ą zagadnienia. M o ż l i w e i intrygujące są także inne spojrzenia. J e d n y m z n i c h jest e t n o l o g i c z n a p e r s p e k t y w a w przyjętym w y ż e j r o z u m i e n i u . Strajk w stoczni gdańskiej z sierpnia 1 9 8 0 roku doczekał się już dokumentacji filmowej, szczegółowego (prawie scenicznego) zapisu z t o c z ą c y c h Etnologia może być nauką analizującą k u l t u r o w e zjawiska się obrad, d r o b i a z g o w e g o kalendarium, posiada bogatą d o k u m e n t a c j ę z d j ę c i o w ą , w k o ń c u stał się k a n w ą w s p ó ł c z e s n o ś c i w s p o ł e c z e ń s t w a c h m a s o w y c h . Jest t o zakres, n a g r o d z o n e g o f i l m u f a b u l a r n e g o . Skłania to d o p o d e j m o w a n i a j a k i e g o ta d y s c y p l i n a d o n i e d a w n a w Polsce nie miała. Przyjmuję, analiz t e g o f e n o m e n u . Istnieje analiza t e o r e t y c z n o - l i t e r a c k a Marii że j a k o nauka e t n o l o g i a p o d e j m u j e w ą t k i i d o p o w i a d a interpreta­ J a n i o n sygnalizująca r o m a n t y c z n e praźródła działań s t r a j k o w y c h cje w t e d y , g d y inne nauki ( n p . s o c j o l o g i a , p s y c h o l o g i a społecz­ r o b o t n i k ó w , gdański a l m a n a c h „ P u n k t " w całości p o ś w i ę c o n y na) porzucają p r o b l e m a t y k ę jako w y j a ś n i o n ą . Etnologia chętnie został m a t e r i a ł o m ze strajku w stoczni gdańskiej. A u t o r z y w y d a w - 5 6 reinterpretuje fakty k u l t u r o w e w z b o g a c a j ą c je o n o w e w y m i a r y n i c t w a prezentują w n i m w y ł ą c z n i e faktografię z k r ó t k i m k o m e n ­ przez i n n y c h niedostrzegane. Stąd dla w i e l u jest dyscypliną tarzem. W zamieszczonych o m ó w i e n i a c h w y r a ź n i e w i d a ć k i e r u ­ „ g r a s u j ą c ą " na p o g r a n i c z a c h . Chętnie w c h o d z i w związki z teorią nek interpretacji: s o c j o l i n g w i s t y k ą , semiotyka, analiza teoretycz- literatury, s o c j o l i n g w i s t y k ą , s e m i o t y k ą czy historią. noliteracka. Etnologia w s k a z u j e na t o , c o w kulturze s y m b o l i c z n e j ma charakter t r u d n o W y k o r z y s t u j ą c materiały zawarte w e w s p o m n i a n y c h o m ó w i e ­ z m i e n n y , u t r w a l o n y . O d k r y w a m e c h a n i z m y m i t o l o g i z a c j i i pet­ niach oraz myśli Marii J a n i o n , d o p o w i e m niniejszym tekstem ryfikacji zjawisk k u l t u r o w y c h , poszukuje matryc s t r u k t u r u j ą c y c h p e w n e interpretacje e t n o l o g i c z n e , pozostając z u z n a n i e m dla tez ludzkie myślenie. Etnologia - tak jak ją r o z u m i e m - jest nauką, a u t o r ó w i nie p o d w a ż a j ą c ich intuicji, bliskich przecież e t n o l o g i i która e k s p o n u j e w pogranicza. 1 analizach w s p ó ł c z e s n e j k u l t u r y takie jej elementy, które w oczach u c z e s t n i k ó w s p o ł e c z e ń s t w m a s o w y c h Socjograficznie rzecz ujmując, specyfika strajku o k u p a c y j n e g o u c h o d z ą za z a b o b o n y , przesądy, odpryski m a g i c z n e g o myślenia. polega na t y m , że z w a ż n y c h dla g r u p y ludzi p o w o d ó w zawiesza Te elementy się pracę i oblegając kultury, najczęściej nieuświadamiane, stanowią resztki d a w n y c h s p o s o b ó w w i d z e n i a świata pozornie nie znaj­ miejsce pracy w y w i e r a się nacisk na p r a c o d a w c ę . Sytuacja taka p o w o d u j e , że o t o nagle w j e d n y m d u j ą c y c h już dzisiaj miejsca w ś w i a t o p o g l ą d z i e o p a r t y m j a k o b y miejscu znajduje się liczna g r u p a ludzi umyślnie izolująca się. na racjonalnej a r g u m e n t a c j i i e m p i r y c z n y m w y j a ś n i a n i u . Etnolog Z a m y k a się o n a i skazuje na w y ł ą c z n i e w e w n ę t r z n e interakcje. podkreślać będzie, że istnieją p e w n e t r w a ł e ( u t r w a l o n e ) m e c h a ­ M u s i t o t w o r z y ć (z p u n k t u w i d z e n i a p s y c h o l o g i i s p o ł e c z n e j ) , nizmy „ l u d o w e g o s p o s o b u r e a g o w a n i a i w i d z e n i a ś w i a t a " , które specyficzną więź, nacisk i formę ekspresji w obrębie p o b u d z o n e sytuacją sterują k u l t u r o w y m i z a c h o w a n i a m i , o d p o r ­ W s z y s t k o t o miało miejsce w G d a ń s k u . D o d a j m y , że strajk t r w a ł ne na z m i e n n o ś ć a t r y b u t ó w ludzkich d z i e j ó w . Niech nie myli nas długo, b o g a c t w o k u l t u r o w y c h metafor przysłaniające w s p o m n i a n e m e ­ k o m i s j i ) , nużył o c z e k i w a n i e m , ograniczał i w y z w a l a ł zarazem c h a n i z m y , są o n e charakterystycznie u t r w a l o n e w różne f o r m y ekspresji i z a b a w y . U c z e s t n i k ó w strajku z m u s z o n y c h reakcjach ludzi należących d o j e d n e g o „ k r ę g u grupowych obfitował w chwile dramatycznych spięć grupy. (rozmowy kulturowego". d o w y ł ą c z n e g o bezpośredniego k o m u n i k o w a n i a się zjednoczył Z t e g o płynie moje przekonanie, że element l u d o w y w kulturze t o w s p ó l n y m celem i d o l ą . Sytuacja ta została tak opisana: „ J u ż na taki element, który p o w s t a ł j a k o w y n i k działania s a m y m początku strajk w y z n a c z y ł s w o j e granice. Przyjęta w sier­ nazwanego w y ż e j „ l u d o w y m s p o s o b e m r e a g o w a n i a " , i nie jest a t r y b u t e m p n i u polityka była przez strajkujących tak w y k ł a d a n a : nie popeł­ w a r s t w y (klasy) społecznej. W etnografii polskiej p o g l ą d y takie n i m y błędu g r u d n i a , nie w y j d z i e m y poza bramy stoczni. Nie głoszą dzisiaj w s z y s c y ci spośród e t n o g r a f ó w , którzy zorien­ p o d e j m i e m y ż a d n y c h z e w n ę t r z n y c h działań, które d a ł y b y w ł a d z y t o w a n i są na analizy w e w n ą t r z k u l t u r o w e . s p o s o b n o ś ć d o kontrakcji. I strajk stał się ś w i ę t e m w y z w o l o n y c h 2 skrócie, s ł ó w , praktyką czystej ekspresji (...) Inaczej niż r e w o l u c j a strajk p r z y p o m i n a m i n a z y w a m niektóre m e c h a n i z m y l u d z k i e g o myś­ jest f o r m ą zaniechania, c z y n e m p a r a d o k s a l n y m , p o n i e w a ż p o l e g a lenia w p ł y w a j ą c e na k s z t a ł t o w a n i e k u l t u r y t y p u l u d o w e g o . Są t o : na n i e - c z y n i e n i u , na p o w s t r z y m y w a n i u się o d z w y k ł y c h działań Na potrzeby niniejszego a r t y k u ł u , w największym s w o i s t e w a r t o ś c i o w a n i e czasu i przestrzeni, symbolizacja i m i t y - p r o d u k c y j n y c h i nie p o d e j m o w a n i u ż a d n y c h działań zastępczych, zacja zjawisk które m o g ł y b y w y p e ł n i ć p o w s t a ł ą pustkę. Pustkę tę w y p e ł n i a j ą 44 ( w sensie jaki nadaje t e m u p r o c e s o w i Roland �s ł o w a , które i n n y c h zmusić mają d o podjęcia o c z e k i w a n y c h przez n o ś ć " ) . Rację ma S t a n i s ł a w Rosiek pisząc, że te s y m b o l e r ó w n o ­ strajkujących działań." w a ż n e są trzem p o k ł a d o m k u l t u r o w y m strajku: n a r o d o w o - p a t ­ 7 Strajk w y t y c z y ł w i ę c s w o j e granice i o d m i e n i ł czas, o w ł a ś c i w e r i o t y c z n e m u , r e l i g i j n o - k a t o l i c k i e m u i p l e b e j s k i e m u . Te k u l t u r o ­ j e g o poczucie. U c z e s t n i c t w o w n i m nie jest c z y n n o ś c i ą c o d z i e n ­ w e p o k ł a d y o d k r y w a ć można w k a ż d y m s k r a w k u d o k u m e n t a c j i ną i nie w s z y s t k i m przypadło w udziale. N a d t o , jak w obrzędzie, g d a ń s k i c h w y d a r z e ń . P r z e k o n y w a j ą c o brzmią zdania J a n a Strze- 10 w y t y c z o n o obszar, na k t ó r y m o b o w i ą z u j e n i e z w y k ł y czas, a ten l e c k i e g o : „ P o w s t a n i e i r o z w ó j Solidarności s t w o r z y ł o i stwarzać z kolei w y w o ł u j e nadmiar ekspresji:„akt zawieszenia społecznej będzie w i e l e zjawisk i m o m e n t ó w ukazujących g ł ę b o k i e związki praksis w p r o w a d z a d o krainy czystej ekspresji. M ó w i e n i e , które łączące polski ruch r o b o t n i c z y z o b e c n o ś c i ą , rolą i s y m b o l i k ą w y z w a l a się t y m s p o s o b e m z k r ę p u j ą c y c h je d o t ą d chrześcijaństwa i Kościoła w naszej kulturze, w jej tradycjach więzów poszukuje d o p i e r o zakorzenienia w innej praksis (...). Jest t o i w jej w s p ó ł c z e s n o ś c i . N i e z a p o m n i a n a brama stoczni gdańskiej m o m e n t szaleństwa strajku (znany r ó w n i e ż w s z y s t k i m r e w o l u c ­ z portretem Papieża, c o d z i e n n a msza lokująca liturgię w ś r o d k u j o m ) , w k t ó r y m następują szybkie radykalne p r z e w a r t o ś c i o w a n i a . szpaleru s t o c z n i o w c ó w , czyniące z niej stałą towarzyszkę ich Ś w i a t staje na g ł o w i e . " 8 A n a l o g i e ze ś w i ę t e m , k a r n a w a ł o w y m rozstrzygnięć i oczekiwań. Robotnicza golgota, wzniesiona o d w r ó c e n i e m ś w i a t a na opak w czasie strajku, są w t y m w y p a d k u w s p o ł e c z n y m czynie na miejscu ofiar k o n f l i k t u sprzed dziesięciu bardzo bliskie. U w y p u k l a j ą je i te s t w i e r d z e n i a : „ w y z w a l a j ą c a się lat, t o t y l k o najważniejsze, najbardziej znane znaki t e g o z n a m i e n ­ m o w a zerwała z rytualną t y t u l a t u r ą n o w o m o w y i z w y p r a c o w a ­ nego z w i ą z k u . " " D o d a j m y : z w i ą z k u w s w o i m d u c h u n y m i przez nią j ę z y k o w y m i s p o s o b a m i u t w i e r d z a n i a hierarchii b a r o k o w e g o , l u d o w o - k a t o l i c k i e g o , tak charakterystycznego dla partyjno-rządowej. polskiej p o b o ż n o ś c i . (...) Wypowiedzi łatwo przyjmowały per­ bardzo s p e k t y w ę personalną ( w której m o ż l i w y jest p o l i t y c z n y d o w c i p ) W y m i e n i o n e w y ż e j tradycje r o z b u d z o n e w gdańskiej stoczni (...), naruszały społeczne t a b u , ś w i a d c z y t o o zmianie perspek­ o b e c n e były w e w s z e l k i c h f o r m a c h ludzkiej a k t y w n o ś c i , jakie ta t y w y . (...) W stoczni rozpadły się rytualne f o r m y oficjalnych n i e z w y k ł a sytuacja w y w o ł a ł a . Dostrzegało się je w z b i o r o w y c h zebrań, narad, o r g a n i z o w a n y c h demonstracji, (...) strajk d o p u s z ­ o d r u c h o w y c h z a c h o w a n i a c h , w s p o s o b a c h dekoracji bram i m u ­ czał s p o n t a n i c z n ą a k t y w n o ś ć , przemienność ról, brak s c e n o p i s u , r ó w , w t w ó r c z o ś c i plastycznej, a także w t w ó r c z o ś c i literackiej. demokratyzację przestrzeni. N o w y styl mieścił w sobie p o e t y k ę Przemieszane i nakładające się na siebie, t w o r z y ł y i n t y m n e j r o z m o w y , p u b l i c z n e zwierzenie i patos przysięgi na patosu i l u d o w e g o o d p u s t u , determinacji i z a w o ł a ń o Bożą łaskę. krucyfiks, zezwalał na żart i i m p r o w i z o w a n e o p o w i a d a n i e . N u d ę i hieratyczność rytuału o d m i e n i ł w ż y w i o ł o w o ś ć ś w i ę t a . " 9 mozaikę J u ż o b s e r w a t o r strajku z zewnątrz natykał się na n i e c o d z i e n ­ ność. O t o m u r y i bramy stoczni, n i e z a u w a ż o n e na c o dzień Zamknięcie, ś w i a d o m o ś ć w s p ó l n o t y c e l ó w i losu (strajk zerwał w pełnieniu swej utylitarnej f u n k c j i , zostały u d e k o r o w a n e k w i a ­ z systemem oficjalnej k o m u n i k a c j i , doniesienia o f i c j a l n y c h mass- t a m i , flagami, portretami. M u r y - za k t ó r y m i dział się strajk - m e d i ó w p r z y j m o w a n o j a k o wieści z o b c e g o ś w i a t a ) s p o t ę g o w a ­ - zostały zaznaczone i magicznie w z m o c n i o n e . Przydano m u r o m ło poczucie przynależności d o naszego ś w i a t a , d o w y r a ź n e g o znaczenie g r a n i c y ś w i a t ó w . Granica ta, jak uczy e t n o l o g i a , jest a r t y k u ł o w a n i a t e g o p o c z u c i a w opozycji , , m y " - , , o n i " i u s t a n o ­ zawsze s p r a w ą bardziej ludzkiej ś w i a d o m o ś c i , niz fizyczności w i e n i a p o d s t a w o w y c h s y m b o l i narodzonej w s p ó l n o t y (sztandar 1 w ł a ś c i w i e o d d a j e t o impresja o b s e r w a t o r a sprzed b r a m y numer n a r o d o w y , krucyfiks, rzeźba s t o c z n i o w c a , emblemat 2 (miejsca dla większości szczególnego, bo „Solidar­ „uświęconego" �k r w i ą roku 1 9 7 0 ) . Była ona n i e u ś w i a d a m i a n y m miejscem m e d i a ­ n i o w c a - bliska l u d o w e m u p r z e d s t a w i e n i u Chrystusa Zmart­ cji, k o n t a k t u i rozdziału między ś w i a t a m i : „ N a plac przed g ł ó w n ą w y c h w s t a ł e g o , powtarzająca zarazem (nie w i e m czy ś w i a d o m i e ) bramą p r z y c h o d z i tysiące ludzi. Słuchają zachłannie g ł o ś n i k ó w charakterystyczny gest Lecha Wałęsy znany z f i l m o w y c h z a p i s ó w i boją się t e g o co słyszą. O d c h o d z ą rozglądając się na b o k i , strajku. w r a c a j ą , jest ich w i ę c e j , p o d a j ą t a m t y m w kombinezonach W y k o r z y s t u j ą c relację z a l m a n a c h u „ P u n k t " p r z y p o m n i j m y , jak papierosy i kwiaty,' krzepią się z n i m i , lecz czy o d w a ż y l i b y się t a m w y g l ą d a ł o otoczenie s t o c z n i . w e j ś ć i pozostać. Miejsce, w k t ó r y m strajk styka się z m i a s t e m , jest zywała do procesyjnego rozedrgane i zapalne. Po tej stronie k o t ł u j e się Polska z a k o m p l e k ­ k w i a t a m i i c h o r ą g w i ą M a t k i Boskiej C z ę s t o c h o w s k i e j . N a d t o na 18 Brama numer 2 w y s t r o j e m n a w i ą ­ ołtarza na Boże Ciało - przybrana siona i n e r w o w a , p o tamtej stronie stocznia, która z a c h o w u j e się bramie z n a j d o w a ł y się w i z e r u n k i M a t k i Boskiej C z ę s t o c h o w s k i e j jak w o l n a r e p u b l i k a . . . " oraz J a n a Pawła II. Rozpostarty był także w i e l k i transparent 1 2 M u r y stoczni w i d a ć z p o c i ą g u . Stały się granicą, która przemó­ z napisem „Proletariusze w s z y s t k i c h z a k ł a d ó w łączcie się". Na w i ł a . P o j a w i ł y się na n i c h napisy. Napisy na m u r a c h mają s w o j e m u r a c h stoczni z a w i e s z o n o d w a srebrne orły z n a c z n y c h roz­ życie - pisał J a n St. Bystroń. Są takie c o „ p o z o s t a j ą w ścisłym m i a r ó w i przybrano je r ó w n i e ż k w i a t a m i . Wszystkie posterunki z w i ą z k u z c z ł o w i e k i e m , kładzione w nastroju chwili afektu, służb p o r z ą d k o w y c h o z d o b i o n e były k w i a t a m i i flagami n a r o d o ­ podniosłym, podochoconym, namiętnym, napisy, w y m i . Służba p o r z ą d k o w a nosiła b i a ł o - c z e r w o n e opaski z her­ przezeń w które są życzeniem, zaklęciem, pamiątką, agitacją, p a s z k w i l e m . " 13 b e m Gdańska. Brama numer 3 u d e k o r o w a n a została obrazem Były i są f o r m ą agitacji - pisze w i n n y m miejscu Bystroń - „ t a k i M a t k i Boskiej C z ę s t o c h o w s k i e j . Przydana d o obrazu flaga naro­ d o r y w c z o kładziony napis zastępował d z i e n n i k satyryczny, które­ dowa g o cenzura nie przepuściła, g d y j e d n y m s ł o w e m był uzewnętrz­ n a z w a n o „ M a t k ą Boską S t r a j k o w ą " (później m o ż n a b y ł o kupić n i e n i e m o p i n i i szerokich w a r s t w z n a j d u j ą c y c h się p o d baczną graficzną o d b i t k ę „ M a t k i Boskiej S t r a j k o w e j " ) . opieką p o l i c y j n ą . " Pomijając 1 4 Na m u r a c h stoczni o d n a j d o w a ł o się napisy będące p o l i t y c z n ą informacją: u t w o r z y ł a k o m p o z y c j ę , którą n a t y c h m i a s t „Walczymy o sprawiedliwość dla całej Polski", i na t r w a l e inne d r o b n e już elementy z d o b n i c z e podkreślić w y p a d a , że wszelkie parafrazy uaktualniające tematy, t o specjal­ ność l u d o w a . Szybkie k r e o w a n i e n o w e j „ p a t r o n k i " strajku też „ S t r a j k Solidarności t r w a " , „ C z ł o w i e k rodzi się i żyje w o l n y m . " b y ł o w y r a z e m l u d o w e g o s p o s o b y interpretacji ś w i a t a . D o l u d o ­ Niektóre przyjęły f o r m ę w i e r s z o w a n y c h porzekadeł: „ M y z l u ­ w e g o k a n o n u należały także bogate dekoracje k w i a t o w e w o k ó ł d e m , lud z nami, m y s t o c z n i o w c y się nie d a m y " , inne miały „ ś w i ę t y c h o b r a z ó w " . „ O d p u s t o w y " charakter miał styl noszenia b u d o w ę magicznej przestrogi: „ U w a g a ! ! ! kto niszczy rolnika, się p r z y w ó d c y s t r a j k o w e g o o b w i e s z o n e g o d e w o c j o n a l i a m i , p o d ­ r o b o t n i k a , Ojczyznę i matkę ziemię z przyrodą, ten sam z g i n i e . " 15 Z n a n e są liczne przypadki umieszczania na krzyżach, f i g u r a c h kartek z prośbami lub napisami. Przytacza takie przykładu z roku 1864 z Krakowa J.S. Bystroń. 16 Znalazły się też kartki na pisującego dokument państwowej wagi wielkim, szmirowatym d ł u g o p i s e m . A t r y b u t y tu w y m i e n i o n e , noszone w najlepszej wierze, były r ó w n o c z e ś n i e n i e ś w i a d o m y m złamaniem k o n w e n c j i ( c o marzyłoby się n i e j e d n e m u awangardziście) i mogą (ambiwalentnej) być d r e w n i a n y m krzyżu przed bramą stoczni. Do krzyża przypięto k o l e j n y m przykładem k a r n a w a ł o w e j estetyki f r a g m e n t z p o e m a t u G iaur George'a Byrona w p o l s k i m t ł u m a c z e ­ strajku. R ó w n o c z e ś n i e o b s e r w o w a ł o się przez cały czas strajku niu A d a m a M i c k i e w i c z a . Maria J a n i o n u w a ż a , ze jest t o d o w ó d n i e z w y k ł y szacunek dla s y m b o l i n a r o d o w y c h i w y k o r z y s t y w a n i e s p o n t a n i c z n i e o d n a w i a j ą c e g o się r o m a n t y c z n e g o w z o r u k u l t u r y ich dla podkreślenia w a g i miejsca i sytuacji. B y ł o t o , jak m ó w i polskiej. Tekst z błędnie p o d a n y m a u t o r e m brzmiał następująco: Maria J a n i o n , „ w y s t ą p i e n i e r o b o t n i k ó w przeciw i n s t y t u c j o n a l i ­ zacji h y m n u i barw n a r o d o w y c h , w s k a z u j ą c e , że będziemy t y c h s y m b o l i u ż y w a ć w t e d y , kiedy będzie t o nam p o t r z e b n e . " - Walka o w o l n o ś ć G d y raz się zaczyna D z i e d z i c t w e m z ojca Przechodzi na syna S t o razy w r o g ó w Z ł a m a n a potęga Skończy zwycięstwem. 19 Wszystkie p o w s t a j ą c e s p o n t a n i c z n i e plastyczne dekoracje, g d y popatrzeć na nie z dystansu c z a s o w e g o , nie s t a n o w i ą osiągnięć (poza znakiem g r a f i c z n y m „ S o l i d a r n o ś ć " - d o s k o n a l e n a t y c h ­ miast o d c z y t a n y m ) a w a r t o ś c i p r z y d a w a ł y im ó w c z e s n e emocje, które d o dzisiaj e m a n u j ą z licznych zdjęć w y k o n a n y c h w czasie strajku. D o k u m e n t a c j a f o t o g r a f i c z n a strajku, d o d a j m y na koniec, jest bardzo dramatyczna, p r a w d z i w a , uderzająca w najwyższe Z m i a n a f o r m y zapisu i zniekształcenia tekstu w s t o s u n k u d o rejestry uczuć. Przedstawiana w w i ę k s z y c h c y k l a c h , nawiązuje o r y g i n a ł u są przykładem folkloryzacji, ale także u c z u c i o w e j i d e n ­ s w o j ą dramatyczną poetyką d o pięciu c y k l ó w Artura Grottgera tyfikacji z XIX w i e k i e m ( w i e k i e m w a l k i o w o l n o ś ć ) za p o m o c ą ( p r z y p o m n i j m y zdjęcia: uściski przez płot, msze, krzyże itp.) romantycznej poezji. Stwierdza zresztą autorka, że t o nie j e d y n y Sytuacja czasu strajku zawiera w i e l e analogii d o w a r u n k ó w , r o m a n t y c z n y m o t y w na m u r a c h Gdańska. Inny, p o w r a c a j ą c y , t o w j a k i c h p o w s t a w a ł a t z w . „literatura u s t n a " . T o , c o podkreślają żołnierskie Pożegnanie z kochanką, f r a g m e n t jednej z n a j p o p u l a r ­ niejszych pieśni z czasów p o w s t a n i a l i s t o p a d o w e g o badacze j a k o istotne sytuacje f o k l o r y s t y c z n e w odniesieniu d o „Bywaj f u n k c j o w a n i a d a w n e j literatury l u d o w e j , o d n a j d z i e m y j a k o cechy d z i e w c z ę , ojczyzna m n i e w o ł a " . Parafrazy f r a g m e n t u na m u r a c h czasu strajku, które w y w o ł a ł y , jak się okaże, p o d o b n e d o d a w ­ stoczni brzmiały: „ P a m i ę t a j żeś Polka / o Polskę t o w a l k a / a j a k o n y c h f o r m y folklorystyczne. Bliskość i bezpośredniość k o n t a k ó w , żeś Polka / t o t w o j a r y w a l k a . " przewaga u s t n e g o przekazu, atmosfera niecodzienności i w a l k i o społeczne p r a w a , w s z y s t k o t o sprzyja odradzaniu się f o r m Pamiętaj żeś Polka f o l k l o r u i takich t y p ó w literatury, o których pisał M i c h a i ł B a c h t i n . O polską s p r a w ę w a l k a W y r ó ż n i a ł o n w k a n o n i e klasycznym literatury d w a jej typy: O b o w i ą z e k ją bronić literaturę p o w a ż n ą (epopeja, historia, retoryka) oraz p o w a ż n o - To Twoja rywalka. -śmieszną. Wszystkie g a t u n k i tej drugiej związane są z kar­ 17 n a w a ł o w y m f o l k l o r e m . W ś r ó d nich szczególnie ż y w o t n a jest formy „ m a n i p e j a " - gatunek, który o d starożytności p o dziś dzień ekspresji i s y m b o l e jakie f u n k c j o n o w a ł y w gdańskiej stoczni. oddziałuje na kulturę europejską - „ u k s z t a ł t o w a ł a się w epoce W n i c h szczególnie w i d a ć b y ł o religijne i plebejskie w a r s t w y w y k r u s z a n i a się n o r m e t y c z n y c h , które s t a n o w i ł y a n t y c z n y ideał Nie mniej intrygujące o d napisów były plastyczne ś w i a d o m o ś c i strajkujących, a nie b r a k o w a ł o przecież i n a r o d o ­ harmonii... w e p o c e zaciętej w a l k i między m n ó s t w e m p r ą d ó w , w y c h (czytaj, r o m a n t y c z n y c h ) emocji. szkół religijnych i f i l o z o f i c z n y c h , kiedy dyskusje o p r o b l e m a c h P r z y p o m n i j m y sobie p o d s t a w o w e s y m b o l e strajku znajdujące się na sali obrad M K S : n a r o d o w y sztandar o d w o ł u j ą c y się d o p a t r i o t y c z n y c h uczuć: krucyfiks - dla w s z y s t k i c h zrozumiały s y m b o l cierpienia i nadziei o d k u p i e n i a : „ ś w i ą t e k - rzeźba stocz- o s t a t e c z n y c h stały się zjawiskiem m a s o w y m w każdej w a r s t w i e 46 l u d n o ś c i (...) w c z a s a c h g d y z d e w a l u o w a ł y się wszystkie z e w n ę t ­ rzne sytuacje ż y c i o w e c z ł o w i e k a , kiedy sytuacje te s p r o w a d z a j ą się d o ról, które o d g r y w a c z ł o w i e k na scenie świata z w o l i ślepego �losu..." D o cech „ m a n i p e j i " oddającej taką atmosferę epoki należy: 1. Znaczne nasycenie ś m i e c h e m , 2. S w o b o d a fabularnej fikcji, 3. Opisy i obserwacje z n i e z w y k ł e g o p u n k t u , 4 . Stałe kontrasty, 5. Elementy u t o p i i społecznej, 6. Szerokie z a s t o s o w a ­ nie przytoczeń i n n y c h g a t u n k ó w , 7. W i e l o s t y l o w o ś ć i w i e l o t e m a t y c z n o ś ć , w i e l o t o n a c y j n o ś ć , 8. W r a ż l i w o ś ć na aktualne wydarzenia. O t o przykłady: „Kolorowe Jarmarki" Kiedy w i d z ę przez szybę Puste haki na tle bieli Myślę w t e d y gdzie w ę d l i n y Czy je diabli wzięli? Gdzie zginęły przez te czasy Balerony i kiełbasy Szynki, schaby i rolady A l e zawsze w a m p o w i e m Że najbardziej mi żal: Pieczonego prosiaka Z przedświątecznej w y s t a w y Bez kolejki schaboszczaka I prawdziwej kawy R o z ł o ż o n y c h na p ó ł k a c h W czekoladzie rodzynek Ziemniaczanej mąki I bez d e w i z szynek. 20 W y m i e n i ł e m te c e c h y g a t u n k u , które szczególnie ł a t w o o d n a j ­ duję w poezji s t r a j k o w e j . W ł a ś c i w o ś c i te w y n i k a j ą z tradycji k a r n a w a ł u b ę d ą c e g o o d b i c i e m świata o z a c h w i a n e j r ó w n o ­ w a d z e . B a c h t i n pisze, że d o k o n u j ą c a się karnawalizacja k u l t u r y najwyraźniej dostrzegalna jest w okresach, w k t ó r y c h „ d a w n i e j ­ sze f o r m y życia, p o d s t a w y moralności i wiary, zamieniły się w z b u t w i a ł e sznurki odsłaniając ukrytą naturę l u d z k ą . " 21 Nie popadając w ł a t w e analogie p o w i e d z i e ć m o ż n a na p e w n o , że poezja ( l u b raczej literatura l u d o w a ) p o w s t a ł a w czasie strajku jest d o k u m e n t e m s o c j o l o g i c z n y m ó w c z e s n y c h n a s t r o j ó w . N a t o ­ miast jej f o r m a l n a r ó ż n o r o d n o ś ć p o t w i e r d z a tezy Bachtina. Treś­ c i o w y m analizom i i d e o w y m przesłaniom u t w o r ó w należy się p i e r w s z e ń s t w o , o n e b o w i e m s t a n o w i ą o ich w a r t o ś c i . Nas jednak bardziej interesuje m e c h a n i z m ich p o w s t a n i a o p i s y w a n y przez kronikarzy g d a ń s k i c h w y d a r z e ń . S i e r p n i o w ą poezję, d o k u m e n t n a s t r o j ó w s t r a j k o w y c h , p o w o ł a ł a d o życia s p o n t a n i c z n a akcja. Jak p o w s t a ł o w i e l e wierszy tej poezji, nikt nie jest w stanie p o w i e d z i e ć . N a p ł y w a ł y d o strajkowej d r u k a r n i , krążyły w o d ­ pisach, trafiały d o repertuaru a k t o r ó w g d a ń s k i e g o teatru „ W y ­ brzeże", c h ę t n i e były ś p i e w a n e przez m ł o d z i e ż o w ą straż na m u r a c h . W e d ł u g u z n a n y c h p o d z i a ł ó w p o w s t a w a ł y f o r m y epickie (wiersze p o l i t y c z n e i opisy w y d a r z e ń ) oraz liryka (refleksyjna, osobista i religijna). Teksty r y m o w a n e przyjęły postać ballady, k u p l e t u , piosenki. W w i e l u wierszach d ź w i ę c z ą w y r a ź n e echa tradycji robotniczej w a l k i zamienionej w Polsce w steatralizowane p o c h o d y p i e r w s z o m a j o w e . Tymczasem strajkujący ś w i a d o m i byli f a k t u , że t u w a l k a toczy się w najbardziej p i e r w o t n e j postaci. D l a t e g o też u t w o r y pisane przez strajkujących uznaje się za w i e l k i e w o ł a n i e o p r a w d ę życia p u b l i c z n e g o i g o d n o ś ć n a r o d o w ą u w i k ł a n ą w tragiczny splot zależności. R y m o w a n a p u b l i c y s t y k a s t r a j k o w a - t o język p r y w a t n y c h r o z m ó w p r z e c i w s t a w i a j ą c y się oficjalnej „ n o w o m o w i e " . Z a d e k r e t o w a n e u w i e l b i e n i e dla „ p r z y ­ w ó d c ó w n a r o d u " ukazało s w o j ą d r u g ą t w a r z w z w i e r c i a d l e satyry. Opadające bariery cenzury i a u t o c e n z u r y o t w o r z y ł y m o ż ­ l i w o ś c i dla s w o i s t e j k o n t r k u l t u r y znanej w różnych kręgach społecznych. „Dla Kobiet" Raz d o lekarza kobita w p a d a Panie d o k t o r z e niech mnie pan zbada. Pani się m y l i , jestem lekarzem w e t e r y n a r z e m . Ludzi w o g ó l e ja nie przyjmuję. Panie d o k t o r z e ale ja w ł a ś n i e zwierzem się czuję. Gdy rano w s t a j ę niech Pan mi wierzy b i e g a m p o d o m u jak k o t z pęcherzem, d o pracy biegnę jak k o ń - kłusem jak małpa czepiam się a u t o b u s u jak osioł jestem z a p r a c o w a n a jak w i e l b ł ą d jestem o b ł a d o w a n a jak l w i c a bronię małżeńskiej c n o t y kiedy w i e c z o r e m w r a c a m z r o b o t y A g d y już usnę t o mi nad g ł o w ą mąż czule szepce - p o s u ń się k r o w o w i ę c może j a k i m c u d o w n y m lekiem uczyni mnie pan jeszcze c z ł o w i e k i e m . 22 P r o p o n u j ę z w r ó c i ć u w a g ę na jeszcze inne fakty w y p ł y w a j ą c e z istnienia t e g o rodzaju t w ó r c z o ś c i . Strajkujący (a wcześniej nie t y l k o o n i ) , nie mając m o ż l i w o ś c i d o s t ę p u d o ś r o d k ó w m a s o w e g o przekazu, o d r u c h o w o niejako o d w o ł a l i się d o f o r m f o l k l o r u , by przekazać w ł a s n ą o p i n i ę 0 sytuacji w kraju. W y b u c h t w ó r c z o ś c i w czasach n i e c o d z i e n ­ n y c h w y n i k a ze w s p o m n i a n e j „ a t m o s f e r y f o l k l o r y s t y c z n e j " czasu strajku. Z natury poezji w y n i k a , że t o o n a w ł a ś n i e w t a k i c h czasach p o w s t a j e . Poezja, j a k o f o r m a ś w i a d o m o ś c i , skupia w s o ­ bie o d ś w i ę t n e lub niecodzienne aspekty życia. S k o n d e n s o w a n a f o r m a i p o e t y c k a metafora u j m u j ą s e d n o sprawy. Jej ustny charakter i rytmiczne z o r g a n i z o w a n i e u ł a t w i a z a p a m i ę t y w a n i e 1 przekaz. Należąc w większości d o k a n o n u niskiego ( u ż y w a j ą c klasycznych p o d z i a ł ó w ) , poezja u l o t n a czasu strajku spełnia w s z y s t k i e p o d r ę c z n i k o w e w y m o g i s w o j e g o rodzaju. Jest a n o n i ­ m o w a ( a u t o r ) i imienna (adresat). Związana z p r z e ł o m o w y m i w y d a r z e n i a m i , jest n a p a s t l i w a i p o s ł u g u j e się g a t u n k a m i satyry, p a m f l e t u , p a s z k w i l u . O d w o ł u j e się d o p o p u l a r n y c h f o r m literac­ k i c h , jak ballada, piosenka. Obliczona jest na działanie doraźne, stąd najczęstsza jej b r o ń , t o różne rejestry ś m i e c h u . A p e l u j e , jak każda l u d o w a poezja raczej d o uczuć niż d o intelektu. Operuje ona językiem z a n t y p o d ó w d y p l o m a c j i . Nie ma w niej p ó ł t o n ó w i n i u a n s ó w , subtelną b a r w ę zajęła g r u b a krecha. Króluje w niej d o b i t n a j e d n o z n a c z n o ś ć . Dostrzec w niej m o ż n a d w a b i e g u n y : jeśli p o j a w i a się pamflet na pana G., t o symetrycznie p o w i n i e n p o j a w i ć się panegiryk na cześć pana W., i tak się rzeczywiście dzieje. S t r a j k o w e j poezji wersje rytmiczne często p o d p o w i a d a j ą m e l o d i e p o p u l a r n y c h szlagierów, c o d o d a j e jej s m a k u , h u m o r u i ironii. 23 Poezja ta ma cechy poezji sowizdrzalskiej, operuje d o s ł o w n o ś ­ cią, porusza t z w . „ d ó ł m a t e r i a l n o - c i e l e s n y " (kategorie M. B a c h ­ tina): Jeśli m a m być całkiem szczery Ustrój nasz mi o d p o w i a d a Ale ciągle d o cholery Maszyneria w nim w y s i a d a . G d y b y nie t o w y s i a d a n i e P e w n i e trzymałby się k u p y B y ł b y spełnił s w e zadanie Lecz w t y m stanie jest d o d u p y . W poezji tej c h ę t n i e w y m i e n i a się postacie z nazwiska, już t o w f o r m i e n a p a s t l i w e j , lub też zdradzającej braterską zażyłość. Jej autorzy, okazjonalni poeci, n i e ś w i a d o m i e o d w o ł u j ą c się d o d a w n y c h l u d o w y c h f o r m , i n s t y n k t o w n i e sięgnęli p o w z o r c e s p r a w d z o n e w odbiorze. Poezja okazjonalnie p o w s t a j ą c a jest n a s t a w i o n a na taki n a t y c h m i a s t o w y i j e d n o z n a c z m n y o d b i ó r , tak jak t o b y w a na l u d o w y m święcie. „Małżeńska rozmowa" M ó w i Edzio d o s w e j Stasi Co za czasy, c o za czasy �Co za czasy, c o za bieda „ K u p o k r z e p i e n i u serc W a s z y c h - T o b i e O j c z y z n o " Stocznia nam się u w i e ś ć nie da E. Nie s k u t k u j ą o b i e c a n k i Z a m k n i ę t a s t o c z n i o w a brama S. Czy zmądrzeli te baranki A na niej Pani Ś w i ę t a , Orzeł i Papież E. Nie s k u t k u j ą nasze czary O b o k krzyż - s y m b o l pamięci T a m t y c h S. Nie d o wiary, nie d o w i a r y Niejeden na ścianie napis E. Marzą im się związki w o l n e Dlaczego brak w i z e r u n k u p r z y w ó d c ó w ? S. To są myśli zbyt f r y w o l n e T w ó r c ó w w i e l k i c h p i ę k n y c h idei? E. Chcą też mieć n o w e g o bacę Dlaczego ulice puste, s m u t n e . Czy posadę s w ą utracę? I buzie dziecięce się nie śmieją... S. Nie m a r t w się m ó j mężu miły Kraju jeszcze nie zbudzili A jak zbudzą, zbierzemy m a n a t k i „Chrystus z robotnikami - robotnicy z Chrystusem" I z w i e j e m y w p r o s t d o tatki. Dojrzą sens p r a w d y Ci - c o przeciw byli „Ballada o w o l n y c h Związkach" I ich ogarnia T w o j a Łaska B o g a I dla n i c h także Polska udręczona Ejże słuchajcie bracia Polacy O w o l n y c h Z w i ą z k a c h ballady b o trzeba s t r a j k ó w , b o trzeba pracy b o bez n i c h nie d a m y rady Stanie się bliska - stanie sercu d r o g a . T o c o w a m ś p i e w a m dobrzy l u d k o w i e Dziś d o Ciebie przyjść nie m o g ę T o jest o p o w i e ś ć p r a w d z i w a b o strajk nadal jeszcze t r w a Jest tam w stoczni w s p a n i a ł y facet Nie w i e m kiedy Cię zobaczę Co się Wałęsa n a z y w a . któż to w i e , kto t o . z n a Jest nas w i e l u tutaj razem którzy pragną t o c o ja I wierzymy w co walczymy b o t o słuszność i wiara ma Siedzi Gierek w КС i piszczy i piszczy że strajkują ludzie, b o d o r o b e k zniszczył Oj m o i p a n o w i e w ł o s mi staje dęba „Postulat 2 2 " g d y głos zabierają G w i a z d a i Wałęsa W ł o s y leżeć będą na s z a n o w n e j g ł o w i e Przestańcie dzielić nas i skłócać jeśli będą w o l n e Z w i ą z k i Z a w o d o w e Rozdzielać p u n k t y , przywileje N i c mi nie zostało, jak czuć się n i e z d r o w y m Przemilczać n i e w y g o d n e fakty , b y m m ó g ł sam zejść z t r o n u zamiast być z r z u c o n y m . Fałszować historyczne dzieje. Przywróćcie wartość wielu s ł o w o m „Obradowa ballada" By już nie były p u s t y m i s ł o w a m i By żyć z g o d n o ś c i ą i p r a c o w a ć Siadajcie w o k ó ł o g n i s k a l u d k o w i e z solidarnością między nami. A ja w a m s t o c z n i o w ą balladę o p o w i e m Przestańcie nas stale przepraszać Była sobie klika nad w i ś l a n y m szlakiem I m ó w i ć , że błądzicie J e d e n był pajacem a d r u g i c w a n i a k i e m Spójrzcie na nasze matki, ż o n y G d y c w a n i a k w rozsądku zawsze w i e t r z y ł w r o g a Szare i zmięte jak nasze ż y c i e . 25 To pajac w c w a n i a k u w i d z i a ł s w e g o Boga Pajac zawsze g o t ó w c w a n i a k o w i służyć C h o ć b y całą Polskę miał d o cna zadłużyć. Lecz załoga stoczni chce służyć P o l a k o m Czas strajku, a później w y w o ł a n e j e g o s k u t k a m i Nie p o z w o l i Polski sprzedawać c w a n i a k o m . nastroje społeczne w Polsce charakteryzuje w a ż n a dla e t n o l o g a dążność. Był nią z b i o r o w y w y s i ł e k s k i e r o w a n y na p r z y w r ó c e n i e a u t e n t y c z ­ Literatura s t r a j k o w a m a charakter a m b i w a l e n t n y . Jej humor, ności i w a g i l u d z k i m s ł o w o m , g e s t o m (czy szerzej r y t u a ł o m ) , niska treść, f o r m a są a t r y b u t e m l u d o w o ś c i ( p r z y p o m i n a m tezy twórczości B a c h t i n a ) . P o d o b n e przekonania o d n a j d z i e m y u Karela Ćap- o b y c z a j u . Przywrócenie m u specyficznie p o l s k i e g o charakteru. i moralności. O d b y w a ł o się s w o i s t e odnawianie k a : „ h u m o r jest z reguły g ł o s e m l u d u , tak jak slang jest m o w ą l u d u , S p o n t a n i c z n o ś ć tej społecznej reakcji w s k a z u j e , że o d b y w a ł się sam h u m o r jest p o n i e k ą d slangiem l u d u . To, że d o w c i p y są kulturotwórczy w znacznej mierze przywilejem w a r s t w niższych jest z j a w i s k i e m regułami, o k t ó r y c h przekonuje e t n o l o g i a . w i e l k i m i d a w n y m . (...) proces. Przebiegał o n w zgodzie z t r w a ł y m i Sowizdrzał jest c z ł o w i e k i e m z l u d u , Z t e g o p u n k t u w i d z e n i a jakże s z y b k o okazały się miałkie S z w e j k jest żołnierzem. W y g l ą d a na t o jakby w i e l k i wstrząsający i n i e p r z e k o n y w a j ą c e wszelkie p a p i e r o w e analizy przemian i p o ­ ś m i e c h historii brzmiał stale o d d o ł u . " wstawania nowej obyczajowości w 2 4 Nie w y c z e r p u j e t o jednak zagadnienia. J a k t w i e r d z i J a n i o n , polski w z ó r p a t r i o t y z m u , s p o s ó b reakcji na Maria sprawy Polsce. Przykłady takich e t n o g r a f i c z n y c h i s o c j o l o g i c z n y c h w y p r a c o w a ń zajęłyby sporą teczkę. A e t n o l o g i a uczy nas przecież, że struktury reakcji n a r o d u i ojczyzny ma r o m a n t y c z n e korzenie. N i e z w y k ł a sytuacja k u l t u r o w y c h t k w i ą w nas „ o d c z a s ó w S e t a " . T ł u m i o n e f o r m y strajku, k t ó r e g o celem b y ł o także r a t o w a n i e ojczyzny i o b r o n a ekspresji charakteru n a r o d o w e j g o d n o ś c i (co tak w y r a ź n i e o b j a w i ł o się w robot­ i czasie, w k t ó r y c h najmniej się s p o d z i e w a m y . Nie da się b o w i e m niczych p o s t u l a t a c h ) , w y w o ł a ł a z p o k ł a d ó w z b i o r o w e j ś w i a d o ­ z a d e k r e t o w a ć obyczaju ani na p a r t y j n y m zjeździe, ani na bis­ m o ś c i r o m a n t y c z n e s ł o w a i gesty. P o w s t a ł a poezja czerpiąca k u p i m synodzie. z romantycznego kanonu. 48 narodowego „wybuchają" w miejscach 1982 �O D R E D A K C J I A r t y k u ł pana Czesława R o b o t y c k i e g o przeznaczony był d o n u m e r u p o ś w i ę c o n e g o „ S o l i d a r n o ś c i " . Otrzymaliśmy g o w 1981 r. Stan w o j e n n y zmusił nas d o rezygnacji z t e g o n u m e r u , w y c o f a n i a g o z drukarni. Później jeszcze raz próbowaliśmy „ p r z e p c h n ą ć " tekst przez cenzurę, bez s k u t k u . P r ó b o w a ł także prof. J ó z e f Burszta, licząc na s w ó j autorytet, zamieścić artykuł w „ L u d z i e " . D o p i e r o teraz, nie z w i n y A u t o r a , tekst ukazuje się, c h o ć z 9 - l e t n i m o p ó ź n i e n i e m . A.J. PRZYPISY Z. B e n e d y k t o w i c z , C. R o b o t y c k i , L. S t o m m a , R. T o m i c k i , J.S. W a s i l e w s k i , Antropologia kultury w Polsce. Materiały do słow­ nika, „ P o l s k a Sztuka L u d o w a " R. XXXIV, 1 9 8 0 , nr 1 , s. 4 7 - 5 2 Z o b . na przykład, L. S t o m m a , Wstęp, [ w : ] J.S. Bystroń, lematy, które mi odradzano. W a r s z a w a 1 9 8 0 , s. 7 - 3 9 . R. Barthes, Mit dzisiaj, [ w : ] Mit i Znak. Eseje, Warszawa 1970. * M . B a c h t i n , Problemy poetyki Dostojewskiego, Warszawa 1 9 7 0 , s. 2 5 4 . Ojczyzna, Solidarność, Romantyzm ( r o z m o w a z Marią J a ­ n i o n ) , „ C z a s " 1 9 8 1 , n r 1 5 , s . 1 6 - 1 8 , oraz: M . J a n i o n , Nigdy przed nocą nie ugniemy szyi, „ P i s m o " 1 9 8 1 , nr 3, s. 5 - 1 8 . „ P u n k t . Almanach gdańskich środowisk twórczych", 1980, nr 12. S. Rosiek, Strajk mówi siebie, „ P u n k t " 1 9 8 0 , nr 12, s. 4 8 - 4 9 . Tamże, s. 5 2 . Tamże. S. Rosiek, op. cit, s. 5 2 . J . Strzelecki, J . D w o r a k , Sztandar Huty „Warszawa", „Ty­ g o d n i k S o l i d a r n o ś ć " 1 9 8 1 , nr 6, s. 1 2 . H. Dobosz, A. Z w a n i e c k i , Impresje spod bramy nr 2, „ P u n k t " 1 9 8 0 , nr 12, s. 2 2 7 . 1 2 3 5 6 7 8 9 1 0 1 1 1 2 J.S. B y s t r o ń , Napisy [ w : ] lematy, które mi odradzano, op. s. 109. J.S. B y s t r o ń , op.cit, s. 130, por. też. J . Besancon, Les murs ont la parole. Paris 1 9 6 8 . Wszystkie napisy zaczerpnięte z tekstu: Mury stoczni gdańs­ kiej {wybór, W. M a k s y m o w i c z ) , „ P u n k t " 1 9 8 0 , nr 12, s. 1 2 3 - 1 2 5 , Z o b . J.S. Bystroń, op.cit, s. 1 3 1 . M . J a n i o n , Nigdy przed mocą nie ugniemy szyi, o p . cit., s. 16-17. G. Boros, Matka Boska Strajkowa, „ P u n k t " 1 9 8 0 , nr 1 2 , s. 270-272. Ojczyzna, Solidarność, Romantyzm, op. cit, s. 1 6 - 1 8 . M . Bachtin, Problemy poetyki Dostojewskiego, op. cit, s. 165, 175-184. Tamże, s. 2 5 4 . Z o b . też M . B i e ń k o w s k i , Dialog, czyli gdański Janko-krytykant, „ P u n k t " 1 9 8 0 , nr 1 2 , s. 1 2 6 - 1 2 8 . M y ś l ę p o d o b n i e jak: T. Szkutnik, Śmiech, litość, trwoga, „ P u n k t " 1 9 8 0 , nr 1 2 , s. 1 3 0 - 1 3 4 . K. Ćapek, Marsjasz, czyli na marginesie literatury, Kraków 1 9 8 1 , s. 4 2 . Wszystkie c y t o w a n e f r a g m e n t y wierszy p o c h o d z ą z w y b o r u zamieszczonego w . „ P u n k t " 1 9 8 0 , nr 1 2 . 1 3 cit, 1 4 1 5 1 8 1 7 1 8 19 2 0 2 1 2 2 2 3 2 4 2 5 Fot.: Erazm C i o ł e k 49 � https://zbiory.etnologia.uw.edu.pl/files/original/131b79fb8a823e69426e680b7a4ac20f.pdf eb3e01f54a9d15d7a219830bfcf5de03 Dublin Core The Dublin Core metadata element set is common to all Omeka records, including items, files, and collections. For more information see, http://dublincore.org/documents/dces/. Title A name given to the resource Polska Sztuka Ludowa - Konteksty Text A resource consisting primarily of words for reading. Examples include books, letters, dissertations, poems, newspapers, articles, archives of mailing lists. Note that facsimiles or images of texts are still of the genre Text. Dublin Core The Dublin Core metadata element set is common to all Omeka records, including items, files, and collections. For more information see, http://dublincore.org/documents/dces/. Relation A related resource oai:cyfrowaetnografia.pl:publication:3412 Date A point or period of time associated with an event in the lifecycle of the resource 1981 Identifier An unambiguous reference to the resource within a given context oai:cyfrowaetnografia.pl:3198 Title A name given to the resource Łańcuch szczęścia w pół wieku później / Polska Sztuka Ludowa - Konteksty 1981 t.35 z.1 Description An account of the resource Polska Sztuka Ludowa - Konteksty 1981 t.35 z.1, s.3-10 Creator An entity primarily responsible for making the resource Robotycki, Czesław Language A language of the resource pol. Publisher An entity responsible for making the resource available Instytut Sztuki PAN Format The file format, physical medium, or dimensions of the resource application/pdf PDF Text Text capture metadata for PDF documents Text Czesław Robotycki Ł A Ń C U C H SZCZĘŚCIA W PÓŁ WIEKU „ T e n list-lańcuch pochodzi z Wenezueli. Został napisany PÓŹNIEJ Błażej Pawłowicz wspomina o liście, który „spadł z nieba n a przez Misjonarza. O d tego czasu list m a obejść cały świat. Proszę Górze O l i w n e j " w swojej m o n o g r a f i i Zalasowej (Tarnowskie) . napisać 20 k o p i i listu-łańcucha i wysłać do k r e w n y c h , znajo­ Podobne t e k s t y poświadczone są w „Gazecie Radomskiej" . m y c h , przyjaciół. Po p a r u d n i a c h czeka Pana (Panią) szczęście." D o d a j m y , żo w a r c h i w u m krakowskiego M u z e u m Etnograficzne­ K t o z nas w r o k u 1978 i 1979 nie otrzymał l i s t u , zaczyna­ 3 4 go znajduje się nieduży zbiór t a k i c h listów zgromadzony przez jącego się o d słów wyżej p r z y t o c z o n y c h l u b p o d o b n y c h ? H u Seweryna spośród nas odpowiednie pisał" ( I w k o w a ) , „ L i s t r z y m s k i o d Pana Jezusa" (Raba Niżna), kopie sporządziło i rozesłało: jedni d l a zabawy, i n n i w b r e w logice, a joszcze i n n i z pełnym przeko­ „ L i s t znaleziony w R z y m i e i Sen N . M . P . " i i n n e . 5 n a n i e m , p e w n i skuteczności sposobu n a szczęście ? N i e pierwszy już r a z „łańcuch szczęścia" okrąża świat. Udzielę. Są t a m : „list c u d o w n y , którego sam Bóg Teksty t e , j a k pisze Bystroń: ,,(...) krążyły potajemnio od c h a t y do c h a t y . Ulegały oczywiście przez t a k długą wędrówkę W zbiorze tekstów J a n a Stanisława B y s t r o n i a , w y d a n y m w 1938 r o k u , zatytułowanym właśnie Łańcuch szczęścia 1 znaj­ d u j e m y t a k i e o t o wspomnienie: ,,W locie 1935 r o k u w czasie r o z m a i t y m z m i a n o m , ale oczywiście bez t r u d u możemy stwier­ dzić, że m a m y t u do czynienia z t y m s a m y m zjawiskiem p o ­ wracającym przez w i e k i " . 6 p o b y t u w Z a k o p a n e m otrzymałem następujące p i s m o : t o n i e żadne bzdurne przesądy lecz możność zdobycia znacznej O prawdziwości listów i niezwykłej m o c y , jaką miały one sumy posiadać, świadczy najlepiej ich treść. O t o d w a przykłady l u ­ pieniędzy. W y s t a r c z y zastosować się do poniżej p o d a n y c h prze­ d o w y c h m u t a c j i listów ze zbiorów Seweryna U d z i e l i : „ J a Jezus pisów: W ciągu trzech d n i przepisz w pięciu k o p i a c h niniejszy Chrystus, s y n Boga żywego i m a t k i mojej mocą Bóstwa mego list opuszczając nazwisko pierwszej osoby w spisie osób, a w za­ pisałem t e n list własną ręką moją abyście j e m u w i e r z y l i , b o m m i a n dopisując swoje i roześlij t e kopie pięciu osobom spośród w a m posłał jeden list a wyście go znieważyli... Wkrótce kapłani swoich przyjaciół. Następnie t e j pierwszej osobie, której nazwis­ wasi jeżeli go zobaczyli t o go p o t a r g a l i , r o z r y w a l i i mówili, że k o opuściłeś prześlij jedną złotówkę". t o nie ode m n i e zesłany. Teraz k t o b y l i s t e m m o i m pogardził D a l e j następują: szczegółowe wyliczenie możliwości o t r z y ­ m a n i a znacznej k w o t y pieniędzy, oraz perswazje nie jest sługa Kościoła mojego. (...)" do adresata ,,(...) L i s t z nieba o d samego P. Jezusa Chrystusa spuszczo­ b y w imię własnego interesu wykonał wszystkio polecenia za­ n y n a t e n świat 1856 r o k u , L e o n o w i papieżowi r z y m s k i e m u , w a r t e w liście. L i s t t e n , w całości w tekście p r z y t o c z o n y , Bystroń złotemi l i t e r a m i było napisane a żaden człowiok nie mógł widzieć opatrzył następującym k o m e n t a r z e m : „ N i e była t o t y l k o za­ n a czem t e n list w p o w i e t r z u w i s i , a k t o go chciał czytać t o m u kopiańska zabawa: w jesieni w całej c h y b a Polsco kursowały się sam otworzył a m a zaś taką moc, k t o go słucha l u b c?;yta te l i s t y , i zawodów. z pilnością t e n człowiek dostępuje 100 d n i o d p u s t u . . . Białogłowa Zabawa stała się powszechna; ludziska ulegali psychozie pięk­ zaś ciężarna, któraby porodzić nie mogła niechaj t e n list do ręki nego obliczenia i złudom zdobycia bez t r u d u k i l k u n a s t u tysięcy weźmie i zmówi 3 ojcze nasz, 3 zdrowaś i jedno wierzę, wewnątrz przysparzając korespondentom nadziei złotych. Łańcuch szczęścia fascynował liczne rzesze, w listo­ dozna łaski i bez bólu p o r o d z i dziecię. W d o m , w którym list padzie 1935 r o k u w samej Warszawie będzie a n i p i o r u n , czary, złodziej a n i rozbójnik zaszkodzić nie brało udział w zabawie około 80 tysięcy osób, w całym państwie ilość uczestników może. (...) K t o b y się o t y m liście dowiedział i k t o b y go miał szacowano n a m i l i o n . (...) Z j a w i s k i e m t y m zainteresowała się a d r u g i e m u nio pożyczył t a k i człowiek błogosławieństwa mieć prasa, nie będzie ode m n i e " . jedne d z i e n n i k i oburzały się n a t e n proceder, inne 7 raczej występowały w obronie n i e w i n n e j , i c h zdaniem, zabawy, inne p o p r o s t u śmiały się z naiwności l u d z k i e j " . Według Bystronia, listy o podobnej treści i s t r u k t u r z e były w X V I I I w i e k u wydawane d r u k i e m . Cytowane w Łańcuchu 2 szcze­ dwa t a k i e t e k s t y — „interdykt o d czartów" i „modlitwa do gół, posiadający świetny warsztat h i s t o r y c z n y , potrafił każdą Pana J e z u s a " są bardzo bliskie X I X - w i e c z n y m t e k s t o m zebra­ J a n Stanisław Bystroń, badacz czuły n a obyczajowy ciekawostkę osadzić w h i s t o r y c z n y m kontekście nadając błahym n y m przez Udzielę i t y m , które obszernie p r z y t a c z a Bystroń . n a pozór z j a w i s k o m głębszy k u l t u r o w y w y m i a r . P r z y p o m n i j m y Za najstarsze polskie wersje listów z nieba a u t o r Łańcucha szczęś­ więc pokrótce t o k rozumowania i tezę B y s t r o n i a , wyjaśniającą cia fenomen wciąż odradzającego się „łańcucha szczęścia". przez Michała z K r o b i n a , r e k t o r a szkoły w K o w a l u . L i s t t e n , Zasada rozpowszechniania t a n i e , czy wezwanie obowiązywała w g B y s t r o n i a w l i c z n y c h d r u k a c h i rękopisach dewocyjnych spo­ t y k a n y c h w dawnej E u r o p i e . D r u k i t e , m i m o że nie posiadały aprobaty kościelnej, rozpowszechniały k r a j a c h . Najpowszechniejszą z n i e b a " . Posiadanie się łatwo po l i c z n y c h i c h formą były t a k zwane „listy takiego l i s t u l u b jego przepisanie uważa „list ręką Boga p i s a n y " z 1521 r o k u , przepisany 9 przez kopiowanie, głośne czy­ do rozpowszechniania 8 było rękojmią o t r z y m a n i a o d p u s t u , szczęśliwego doczesnego i wiecz­ długi i stylistycznie zawiły, jest, j a k pisze Bystroń, w y n i k i e m już w i e l u przepisywań i zapewne odbiega znacznie o d oryginału. Prawdopodobnie także i d r u g i , X V I wieczny t e k s t c y t o w a n y przez B y s t r o n i a t o jeden z w i o l u , jakie w t y m czasie krążyły po Polsce, D o w o d e m i c h popularności jest f a k t , iż stały się one p r z e d m i o t e m s a t y r y w l i c z n y c h d r u k a c h p r o t e s t a n c k i c h ; jest o n i c h też m o w a w znanej satyrze „Albertus z W o j n y " . Listy z nieba należą do zjawisk europejskich i według nego życia. „Himmclsbriefy", podczas I w o j n y światowej po­ B y s t r o n i a dotarły do P o l s k i przez N i e m c y . B y ł y one niezwykle pularne popularne w czasie r e f o r m a c j i a do Niemiec wśród żołnierzy, były specyficznym apotropeionem. W końcu X I X w i e k u w l i c z n y c h opisach etnograficznych n a ­ zostały przynie­ sione przez sekty biczowników. N a ziemie zachodniej i central­ trafić można n a informacje o listach z n i e b a : Bystroń odnalazł nej E u r o p y l i s t y t e trafiły z R z y m u . W V I I I w i e k u list t a k i jo w w i e l u t o m a c h „ W i s ł y " i „ L u d u " . Cytowane t a m l i s t y p o ­ przesłał do R z y m u św. B o n i f a c y , który podczas swojej chodzą z Chełmskiego, Wileńszczyzny i Mazowsza. J a n Świątek misyjnej wśród Franków zetknął się z l i s t e m z nieba, znalezio­ podaje n y m w Jerozolimie przez archanioła Michała. L i s t ów został tekst takiego listu w swoim „Ludzie n a d r a b s k i m " . pracy 3 �domości czy poleceń z z a ś w i a t ó w " . Za doskonałe przykłady 11 objawień treści pisanej uznaje Bystroń Księgę Mormona i Koran oraz podobne idee spotykane w dziejach chrześcijańskich i ży­ d o w s k i c h . O t o właśnie ideowe podłoże listów z nieba, pojawiają­ c y c h się w h i s t o r i i w okresach przełomu, wojen l u b i n n y o h niepokojów społecznych . 13 / - С- l у ^ G d y więc ktoś z nas — posłużmy się p o raz o s t a t n i c y t a t o m <г -у- ff'S z pracy Bystronia — „dostanie jeszcze k i e d y wezwanie do wzięcia udziału w „łańcuchu szczęścia", nieeli uświadomi sobie, że m y n i e w o l n i c y wielowiekowej fi / с -КЛ £- Л?' У» *' niepozornym f nowego, 4Ц t przeszłości, także i w t y m w y p a d k u , jesteśmy dziwnie splątanego, tylko ogniwom łańcucha wielomilio­ sprzęgającego w i e k i cały świat chrześcijański... Osobliwa przez t o i zawiła droga od posiadania wiekuistej absolutnej p r a w d y , objawionej w pos­ "o łannictwie niebios, aż do zdobywania doczesnego szczęścia wyrażającego się w sumie kilkudziesięciu złotych wyłudzonych UJ • О . У л-j -> > p r z y pomocy „łańcucha szczęścia" . 14 Ostateczna teza B y s t r o n i a , błyskotliwa i ponętna, w y m a g a /V- * " pewnego komentarza. Bogatsi o półwieczno doświadczenie zwróćmy uwagę na t o , co okazało się naukową intuicją w y t r z y ­ mującą próbę czasu, oraz n a t o , czego już dzisiaj utrzymać się n i e d a . Г / ' i / AJ ' , <//i>* г /V. / * i / , ,/ / N i e można więc przyjąć przypuszczeń B y s t r o n i a wiążących /А krążące l i s t y łańcucha ze z n a n y m i w religiach f o r m a m i objawień. •^л.£jf'<*W ł&tf-~4 /s'' O b j a w i o n y c h a r a k t e r pierwszych zasad w systemie r e l i g i j n y m przekonuje o i c h a b s o l u t n y m i trwałym charakterze. Współcześ­ nie p r z y j m u j e się w n a u k a c h o r e l i g i i , że f o r m y poznania r e l i ­ gijnego poprzez pośredniki objawiające obecność sklasyfikować można następująco: — sytuacje historyczne (układ zdarzeń h i s t o r y c z n y c h ) , — osobowe (święte, powołane do mediacji, prorokujące), — porządek i układ p r z y r o d y . T y p poznania właściwy religii decyduje także o charakterze języka objawień. Jest t o język symboliczny, metaforyczny '. 1 T a k i c h f o r m i treści w listach z nieba nie znajdujemy, p r z y j ­ mując wszelkie możliwe przekształcenia j a k i e mogły w ciągu wieków powstać. L i s t y , które c y t u j e Bystroń, mają charakter „agitacyjno-magiezny". Nawołująo do dotrzymywania zasad w i a r y , są formą społecznej d y d a k t y k i . Z t y c h względów genezę И. I . L i s t z nieba, 1826 r. listów należy wiązać, naszym zdaniem, ze średniowiecznymi m i r a c u l a m i . Treść i układ listów łańcucha najbliższe są opisom zdarzeń c u d o w n y c h . Tezę tę łatwo przyjdzie uzasadnić po ana­ lizie treści współczesnych listów „łańcucha szczęścia". Z drugiej j e d n a k s t r o n y , w spojrzeniu B y s t r o n i a zawiera potępiony przez s y n o d b i s k u p i w r o k u 745, ale m i m o t o — się inspirująca i n t u i c j a , którą należy rozwinąć. Jeżełi szczególnie w średniowiecznej F r a n c j i — l i s t y t a k i e były bardzo waną ostatnio myśl B y s t r o n i a przetransponujemy zacyto­ n a język popularno. „Znajdowano j e " najczęściej w znanych ośrodkach współczesnej e t n o l o g i i , t o o t r z y m a m y ciąg następujących zdań: pątniezych . D o d a j m y , że znane były nie t y l k o l i s t y z nieba. łańcuch szczęścia jest j e d n y m z l i c z n y c h odprysków dawnego Około połowy X I I w i e k u krążył po E u r o p i e w l i c z n y c h odpisach światopoglądu ludowego, także i n n y list. Był t o „list prezbitera J a n a do królów euro­ lorze. 10 p e j s k i c h " , zwłaszcza do F r y d e r y k a I wyrażająoego się najpełniej w folk­ Zasada, k o n s t r u k c j a i treść d a w n y c h i współczesnych listów Barbarosy a także do bizantyjskiego cesarza Manuela. L i s t przyrzekał pomoc w walce łańcucha ilustrują z muzułmanami zagrażającymi wschodnim p r o w i n c j o m chrześ­ m a c j i znajdujących się w społecznym obiegu. Łańcuch szczęścia cijańskim (zwłaszcza Jerozolimie). N i e z i d e n t y f i k o w a n y prezbiter to J a n był władcą tajemniczego bogatego wschodniego państwa. pochodzących z przeszłości do wyrażania n o w y c h treści i znaczeń, kolejny doskonale przykład mochanizmy stosowania (często f o l k l o r y z a c j i infor­ nieświadomie) form Jeszcze w dwieście l a t później, j a k pisze J u l i a n Krzyżanowski co j a k wiadomo pozwala etnologom mówić o trwałości i zmien­ Marco Polo n a próżno poszukiwał egzotycznego k r a j u . ności k u l t u r y . Smucić więc muszą (czy bawić) dziennikarskie 1 1 Były więc l i s t y formą dość powszechną w całym świecio t e k s t y poświęcone łańcuchowi, pisane — z zawodową już chy­ chrześcijańskim, a Bystroń znajduje wiadomości o najstarszych ba — ignorancją nie sięgającą sedna sprawy. Grzmią różni a u t o ­ listach z nieba z r o k u 684 n a I b i z i o , twierdząc zresztą, że nie­ r z y w swoich felietonach przeciw zabobonom i b z d u r o m , w y ­ pewne ślady prowadzą nas jeszcze dalej — do E g i p t u , gdzie taczając znaleziono wiarą n a i w n y c h fragment koptyjski przypisywany św. Piotrowi armaty najcięższych racjonalistów, społecznych że argumentów, rzeczowymi łatwo można zmienić zbiorową wyobraźnię do j a k i e j z Aleksandrii. N i e byłby J . St. Bystroń badaczem obyczaju, g d y b y analizy przecież f o l k l o r . Pisał n a przykład ufni argumentami B r u n o Miecugow: należy „Pan historycznej n i e wsparł s t w i e r d z e n i a m i o charakterze, j a k byśmy Carlos B r e n t stracił posadę. Cóż z tego dła mnie w y n i k a ? Abso­ t o dzisiaj powiedzieli, a n t r o p o l o g i c z n y m . Z tego p u n k t u w i ­ l u t n i e n i c . Być może w jego k r a j u t o nieszczęście, d l a mnie dzenia uważa więc l i s t y za rodzaj objawienia — zjawisko, j a k jednak posada nie jest n i c z y m i s t o t n y m . M a m n a t o m i a s t pracę pisze, „powszechne w dziejach wyżej zorganizowanych i będę ją miał a l b o w i e m gwarantuje m i to k o n s t y t u c j a i żadne Objawienie i religij. jest właśnie udzielaniem w i e r n y m na ziemi wia­ łańcuchy przeszkodzić t e m u nie m o g ą " . 16 �Podobnie, z pasją zapewnie ogromną, wystukał n a maszynie swój t e k s t Janusz Roszko. Co celniejsze f r a g m e n t y brzmią następująco: „ T o t e n facet o ostatecznie nieustalonej p i s o w n i i b r z m i e n i u nazwiska spowodował, że listonosze biegają z w y ­ wieszonym językiem, roznosząc kretyńskie l i s t y — łańcuchy a biedne sterroryzowano p a n i e n k i i m a t r o n у w czasio godzin służbowych stukają n a maszynach przez kalkę (...). T o straszne, ale t e n list nie m a zupelnio treści. M a koleje losu, ale wszystko wskazuje, że nio mógł zostać napisany. Straszliwy bezsens, d y k t a t u r a bezsensu... Panowie, panie, oraz t y d a l e k i m i s j o n a r z u z W e n e z u e l i ! Wszyscy zostaliście oszukani. Łańcuch jest bzdurą. Jest tostom na naiwność. I l e czasu społecznego n a m zmarnowała ta impreza. O b a w i a m się, że tysiące, tysiące godzin b i u r o w y c h " . Kil,ii ^,X«.4f*t£; fu' Cc <**v<ś'ś $,гйип'эЛ1.-1'(<< t. ГКч' &*н$<! 'ли« tórtji&pbfi t' łfe/it* 'li,'''' l( U TXLQf ,'0 t,, -и'Ш Satffn/uct**.: »6t litr 1 7 Współczesny „łańcuch szczęścia" t o nic t y l k o list misjo­ narza z Wenezueli. W z g r o m a d z o n y m przeze mnie zbiorzo listów, których rozpowszechnianie p o w i n n o odbywać się n a znanej n a m już zasadzie łańcucha, można wyróżnić k i l k a pod­ stawowych wariantów. Z a n i m bliżej je omówimy, k i l k a infor­ m a c j i o s a m y m zbiorzo stanowiącym naszą bazę źródłową. Zbiór liczy 205 listów pochodzących z l a t 1976—1979 z czego 8 0 % t o l i s t y pisane w l a t a c h 1978 i 79. L i s t y z b i o r u pochodzą z następujących miejscowości: Bydgoszcz Jaworzno L i p s k ( N R D ) Sieradz Chrzanów Jedlicze Lublin Sosnowiec Częstochowa Harsznice Łódź Staniątki Gdańsk Katowico Montreal Świątniki Gór. Gierałtowice Kraków Poznań Warszawa Grzymalków Krosno Rajcza Zbiór zawiera 11 listów napisanych w języku angiolskim. P r z y j ­ mując j a k o podstawę podziału treść listu i nagrodę jaką obiecuje się po spolnieniu warunków, zbiór listów podzielony został n a 6 wariantów, któro nazwano następująco ( w nawiasach ilość listów w poszczególnych g r u p a c h ) : W - l Łańcuszek św. Antoniego (z modlitwą) — (94). W-2 L i s t — Łańcuch — (62). W-3 Łańcuch szczęścia — (26). W - 4 Międzynrodowa gra dzieci (widokówki, znaczki) — (17). W-5 G r a towarzyska (o pieniądze) — (10). W-6 G r a d l a dziewcząt — (2). całości z n a c z e n i o w e ~" - <4.lt a)6 t/e/'« i • Ć'(ttx<( ••'.ca //a 'гш A' <,,</(.}t' Wxy/it j - / У i. /rt •>>• e>f«i*n (et. пина t. mit/ • <•*•• у-' fa t<ye<f*:p* ''* -•'' / 1 < 4 Г e I •I ^ W - W _y .. - , . iaaч t f и ^/ i l x e { ( L ' fi/j/( f Г v р.'/,i f ,»<•• - I I . 2. L i s t z nieba, 1852 г. W a r i a n t y listów posiadają wspólną budowę wewnętrzną, możemy więc dokonać zgeneralizowanej analizy treści listów, rozbijając treść n a pewne znaczeniowe całostki. Taką analizę i l u s t r u j e poniższa t a b e l a : war: an. W-2 W-l W-4 W-3 1 W-6 W-5 i a) M o d l i t w a do św. Antoniego z prośbą o błogosławieństwo j d l a rodziny i znajomych, zachowanie o d choroby, śmioroi, oświecenio młodzieży i prośba o siłę, b y w i a r y nie odstę- j X pować b) A p o s t r o f a : B i n o u t dos B o n n , l u b : W i e r z w Boga całym x sercem i myślą a o n będzie światłem T w o i c h d n i c) Propozycja i skąd pochcidzi list , kto .jest je 1 o tm 1. Misjonarz z Wenezueli, B r a z y l i i 3. z A m e r y k i Północnej l u b P o l a k z A m . Półn. 5. L u x e m b u r g , H o l a n d i a , F r a n c j a , A u s t r i a 7. Bez miejsca i a u t o r a i i X 1 i X x X X X I j 1 i 1 i 1 1 i i i i X X (z W i e t n a m u , N R D ) ! ! 1 1 X 4. Misjonarze z A f r y k i 6. Chory chłopiec, dziewczynka X X 2. Misjonarz z połud. A m e r y k i 1 ' X x a 0 ! i g r y towarzyskiej l u b g r y d l a dzieci d) Bez apostrofy 2 i l X X 1 5 �Cel listu całości z n a c z e n i o w e —— _^^^j^riant M a obejść świat x razy M a obejść świat w ciągu 13 l a t W-l W-2 X X X X W-4 W-3 W-6 W-5 X 1 3 ~ 1. Rozesłać X (20,13) k o p i i w ciągu X (48,96) godzin Pole cenie dla aciresata 4 I 1 ! X 1 1 x 2. Rozsyłać p o 1 k o p i i w ciągu x d n i ! ! ! 3. Rozesłać x k o p i i do osób p o d a n y c h w liście wpisująo siebie n a ostatnio miejsce. : X X Wysłać pieniądze, w i ­ dokówki i znaczki 4. 3 k a r t k i do 3 dziewcząt z zamazanym X imieniem leceń 1. W y g r a n a pieniężna (loteria) od era 5 2. O t r z y m a n i e p r a c y l u b zamiana posady ykona chłopca 3. Szczęście, niespodzianka « Nagrodt 7 X X X X X 4. Chłopiec w y z n a miłość Karti za niewykf manie polecenia 6 n a lepszą X : 5. Pieniądze, znaczki, widokówki o t r z y m a n e o d współ­ ; X X 1. Śmierć, l u b śmierć bliskiej osoby 1 4. Z g u b a wygranej i x x l " • 1 J X X 3. U t r a t a posady J 1 X 2. K a l e k i e dziecko x X X grających 1 i 1 ! i 1 X X 5. Nieszczęście, nieprzyjemność X 6. Wyrządzi się przykrość w i e l u dzieciom 1. Powtórne zapewnienie o nagrodach po spełnieniu warunków, X apel o zaufanie i nieprzerywanie łańcucha 1 2. A p e l o uczciwość i nieprzerywanie g r y 1 X 1 X X X X X 3. Podpis, szyfr, (święty, A l l a c h ) ! t a b l i c a , j a k wyżej powiedzieliśmy, oddaje Nieznane — t o postacie określane w l i s t a c h j a k o : pewien charakterystykę wariantów w sposób zgeneralizowany. Widać W i o c h , żołnierze amerykańscy, oficer R A F , pobożny proboszcz, Przedstawiona z niej wyraźnie, że w a r i a n t y W - l i W - 2 mają najwięcej wersji. Treść t y c h wariantów jest najbogatsza. Wynika to z faktu, iż posiadają one rozbudowane całości znaczeniowe (opatrzone ktoś i n n y , a r t y s t a m a l a r z . Prawdopodobne — t o postacie wymienione z nazwiska: takie j a k : Constantina T i t o , Pedro D u n o , D o n H i l l a r , Generał w t a b l i c y n u m e r a m i 5 i 6). Wersje t y c h d w u wariantów u p r a w ­ Denis z F i l i p i n , B r a n d t , T i t o , oraz t a k i e postacie, które okreś­ dopodobnione lono zwrotem: Polak z A m e r y k i , Argentyny, A f r y k i . są licznymi informacjami o indywidualnych p r z y p a d k a c h osób, którym się poszczęściło, oraz opisami niesz­ Postacie bliskie t o : Józef Cyrankiewicz, D o r o t a Terakowska, część, które dotknęły l u d z i lekceważących sobie zalecenia łań­ M a r i a Starowiejska, K a z i m i e r z D e y n a , Mirosław Hermaszewski. cucha. J a k już wspomnieliśmy, w a r i a n t y W - l i W - 2 są w naszym zbiorze najliczniejsze i wszystkie l i s t y z wyjątkiem jednego Postacie występujące w l i s t a c h można zgrupować w t r z y mieszczą się w schemacie naszej t a b l i c y . Być może t e n jeden z b i o r y , których cechy stanowią pewien ciąg. Z p u n k t u widzenia l i s t to przykład m u t a c j i t e k s t u . A u t o r l i s t u , wyraźnie refleksyjny, polskiego uczestnika łańcucha, jest t o ciąg przybliżeń, w którym wykorzystał szerzącą się powszechnie cechy zbiorów postaci nazwaliśmy: nieznane — prawdopodob­ treści, które uznaje za istotne. O t o ważniejsze f r a g m e n t y tego ne — bliskie. listu: „Łańcuszek św. Antoniego" б formę d l a przekazania �-IS: W G n x d i d , d«^LSJiCtecfc :•'-•.•..•::•••• <»*..•-' в \ - о ~ . скг0^'%Ш1лг/Лл$х. 67^<ixoo3^t o d B '•S~'- ty%i&:iJ№ ^ ł d ć-d l a . - AQ. - ASb k c f c ,. •e ' £lAub , fuit C!x; U . U Ulll'i ^ "K ~' .'J •tu УУЧКЬОЙЛ „ %Sl<bL OL иЛлЛХ^ voejQ- o L b r o b ! U g q i ^ L - f c ^ i v , OJAXj чЫ-олл^С со oo'tidxx- kk =r Ш "ftcu^SŁ I I I . 3. Międzynarodowa g r a dzieci W - 4 . I I . 4. G r a d l a dziewcząt, W - 6 . I I . 5. Łańcuszok św. A n t o n i e g o , W - l . Proś gorącą modlitwą o laskę i opiekę św. A n t o n i e g o , w t a k t r u d n e j obecnie s y t u a c j i n a świecie i n i e u c h r o n n e j w o j n y j e ­ dyną ucieczką dającą wewnętrzny spokój i ukojenie t r o s k jest m o d l i t w a . K a ż d y człowiek, zwierzę i roślina, każda rzecz m a ­ t e r i a l n a ulec m u s i śmiorci, więc czy n i e lepiej t a k mocno p o k o ­ chać! B o g a i uwierzyć" w jego miłość, a b y móc ze spokojem znosić przeciwności losu. Więcej daje m o d l i t w a niż pogoń za pieniędz­ m i i przemijającymi uoieehami życia doczesnego. W s p o m n i j piękne życie św. Franciszka, czy też t r a g i c z n y ; Ма'йсшпек do 6«. h^omc-cp-, , , ^ . i io |- <J^p»os dla wens ftr-itcm*. ттюсй s l ą a a -na/nu., * й derm -rva&z.j los św. M a k s y m i l i a n a Kolbego. Co p o n i c h zostało ? przecież n i e majątki i pieniądze a piękne idee: miłość i w i a r a w dobroć ludzką, w przebaczenie... Łańcuszek t e n przybył do P o l s k i z Wenezueli. Obiegł cały olla raOS*ej t t o c p s f a i o i e ^ s t ^ o -rOdVua^, dUQ nosach Ьож,ас1»и*а ^aojorru^th świat. N i e p r z e r y w a j łańcuszka, przepisz go 20 r a z y (...)" i t d . W n a s z y m sądzie, iż m a m y t u d o czynienia z pojawiającą się mutacją, u t w i e r d z a nas treść l i s t u z nieba w Jastrzębiej (obecnie Tarnowskie) w roku przepisanego tego l i s t u , analogicznie j a k l i s t wyżej cytowany, schematu i przesiąknięte jest refleksją przepisująoego: „Uwaga: ponieważ -и. • « • гп^с^аЪсОизсичц, ю i ' >i odbiega o d kościół święty n a soborach p o d śmiertelnym grzeohem podobnei ЬеЬск ЬцГ Slbt 1888. Zakoriczonie ?o ocW3Kirijti. pyaC|Oi<aamj. lechtiefa,^ zabrania wierzyć w l i s t y z nieba, pisać j e , . i w ^ , a sfoixa Cię b i e l i c a лООоЬб * радосУ. czytać, nosić i t a k dalej więc tego czynić n i e należy j a k o sprze­ ciwiając się pierwszemu p r z y k a z a n i u b o s k i e m u . T y l k o są t o wymysły chcących korzyści ze sprzedaży — d r u k a r z y . K t o b o i się B o g a i p r z y k a z a n i a wypełnia jest p e w n y , że ogień a n i powietrze a n i w o j n a szkodzić m u n i e będzie. K t o zaś źlo żyje przekleństwa i nieblogosławieństwa Boskiego spo­ dziewać się m u s i . . . N i e l i s t o m więc lecz p r z y k a z a n i o m Bożym wierzyć trzeba i j e wykonywać t o nie sto d n i o d p u s t u lecz wszel­ kie błogosławieństwo Boże, a n a o s t a t k u zbawienie 'ffc^e^ p T O ^ o s x O i 'ij-|-"iOl /łnU^c ьреХ«^а^сь2 t ^ a n c S x i "Ia*ijcxus3fca ^Lot«-jei*« wioczne o t r z y m a (...)" . 18 Interesujący jest też w a r i a n t W - 3 naszego z b i o r u . Są t o 7 �Ten H e t - łBaeuonpeenodei łnsoniuaea ¥»Й 1 Ш mfmtejm ТеаамааД^аоагЕа! n a j l e e a y рхгуг a P t * . I e * e » u « l i . u < l tego e z a s u ma o t « J » d с « 2 ; i n i e t J t e a a a a ; ipUafl W ł e p l l do J t r e n n y o h ^ n a j a a y s h j p x a ^ . l A ł , « p o рахи *age & e t " 1 list aysłoć ilniaalft.tka Pinia/»/ H i ł a niesjotaianlCB l e s s e dostała t e n . П а и » 195?X. j e j Coaefcantine i o n a je a j s ł o l o . £ a r » Se k o p i i teiz 4Bi poaniej 2 в Ш о е д . C a i l a l e HVoaS o « | r a « a ł r 6 « n l t ó 1 Jiepoeniał, a p oрая» Шипи Halaoi * mis piece. M e r l a S t s r o « e 3 a t e 1 <mt 4 s e ' M | « t a n l i a t , l r t o « r , njicuoila ten list ge.po psxa »г&и*81 г о i San P e a i o P l n o fefceak cli Ntaiła. Caxiala, to9U->« t e s etxajnajaj 9 -go a n i * Ust,a4»»aa sninterpoowa: ai.ilaal X i a k m a bet v e l a - l a ~*20' j o p i l go pax» A n i p ł t e l » 4 i dalemtkaxM i o t r a y a a z a lapax*. p r a e * PnseWoJa " ' *' с odxaxu a g a e l ł Son J i U l e e t j f n ł И М 9 jrinak lepszą p r a c e . 4 o i » piMa%U«.4xit:.tix< р г * с * . » е с е « « otrijrm»l <ty)sonał a na X o t e l l l . • ~ »oo p r a e r a a ł H a s - łoncuca, •ЧвхаХ 7 7 9 W e Sen-Ł. d o e t e l l i a t z ł i l l p L zesił, h o r.le ^•toaohaVi 'S ieeŁayK n y p a d k a n i e . р х г е Zaufajcie t a j P a n i / и / , et> рхевЪя a o s % a l » P a n i /u, t 0 z Wenezueli .- list ixst одев t&iKim bjrproasoae <bf§§| aaoafani i в Holandii,: aOEtalfl PsnV/u/ pxayalane. W 9> gada i n p o o t i a j c e a i u l l e « u * t 4 ł t « J M t / n / т 1 с Ц P x o s s e «»lk.o *2ofci4 as iopŁS. ao,.l,udŁi,k»6«aj sdar. potisoBuJą a a o a e a o i a . Piesze « tyia l i ś c i e n i e sysryłgó p t e n i e d w . n i e t e n a u o l Panl/ч/ « 96 g t d a l a p o Lisi I I . 6. L i s t *guM- etraytoaniu « j s > łańcuch, W - 2 . listów szczególnie popularne wśród uczniów ostatnich tej nie m a miejsca n a sprzeczności, wszystko d a się wyjaśnić klas szkół podstawowych. Z folklorystycznego p u n k t u widzenia w obrębie systemu. Obowiązują w folklorze specyficzne mecha­ ważne są w n i c h d w a f a k t y . L i s t y t e (wysyła je chory chłopiec, n i z m y powstawania p l o t k i , stereotypów, podań wierzeniowych, wersje ogólnikowo mówią o szczęściu — p a t r z tablica) wzbogacone są zdarzeń dodatkową informacją. Łańcuch ,,jest dozwolony przez pocztę", zdarzeń i słów. Są t o p r a w d y podstawowe o folklorze wyrosłym a t y m s a m y m l i s t y zwolnione są o d opłaty. W y s t a r c z y n a k o ­ na gruncie przekazu ustnego, a więc w w a r u n k a c h niedoboru percie napisać szyfr — znak szczęścia — t a k i sam, j a k i należy i n f o r m a c j i o świecie. W m o i m przekonaniu większość mechaniz­ umieścić po przepisanym tekście. Sam szyfr układa się również mów działania f o l k l o r u odnajdziemy i we współczesnym świe­ w jego cie — świecie n a d m i a r u i n f o r m a c j i , gdzie orientacja w nieustannie wersję wyjściową s y m b o l n a kopercie: 2 FOT-37 n a dalszych z m i e n n y c h sytuacjach jest równie t r u d n a , j a k kiedyś zdobycie ciąg przekształceń. Przyjmijmy d l a przykładu jako cudownych, pierwotne przekonanie o prawdziwości s p o t y k a m y : 2 FOF-37, Z F O F - 3 7 , Z FOF-137, FOF-137, 2 F O F - i n f o r m a c j i . Treści ulegające f o l k l o r y z a c j i są oczywiście zmienne, 23, 2505-73, 2 F O F - F 3 F . ale m e c h a n i z m działania t e n sam. W listach łańcucha szczęścia W listach pojawiają się także k o m ­ binacje, których s y m b o l e m wyjściowym może być n a przykład: T-46, K L M - 7 5 i i n n e . Występujące w listach m o d l i t w y i inwokacje, przekonanie, W %variancie W - 5 (gra o pieniądze), t a k j a k pisał Bystroń, znajdujemy szczegółowe łatwo t o zauważyć. wyliczenie czekającej nas w y g r a n e j , że łańcuch zjednoczy l u d z i — t o f r a g m e n t y m i t y c z n e j %vizji świata, w której zawarte jest przekonanie, że świat jest całością jeżeli uczciwie do g r y przystąpimy. Zapewnia się t a m również ciągłą i celową a wartości mają charakter trwały. Rozpowszech­ w niektórych niane przez łańcuch t a k i e przekonania nie podlegają d y s k u s j i . wersjach o istniejących możliwościach kontroli Kontynuacja grających. W a r i a n t W - 6 — g r a d l a dziewcząt w w y n i k u której chłopiec łańcucha j a k o czyn p o z y t y w n y (podtrzymujący opisaną wersję świata) jest nagradzana. Przywoływanie przy­ w niedługim czasie w y z n a miłość — t o n a j m n i e j liczna g r u p a padków szczęścia i nieszczęścia n i e m a w listach c h a r a k t e r u listów. Interesująca w' n i c h jest i n f o r m a c j a , że g r a pochodzi d o w o d u prawdziwości. Jest t o konsekwencja pierwotnego z... F r a n c j i . O t o stereotypy naszego myślenia! konania, że dobro zawsze r o d z i dobro, a zło nie ujdzie karze. Scharakteryzowane wyżej l i s t y wprowadzają nas w świat, którym rządzą reguły f o l k l o r u . W t y m sposobie zbiorowego myślenia ze względu n a specyfikę przekazu %vszelkie nowe i n ­ prze­ Wiedzą doskonale folkloryści, j a k wiele miejsca zajmują w p o ­ daniach „oczywiste przykłady" zdarzeń p o d o b n y c h do t y c h , o j a k i c h mówi opowiadający . Jest t o t e n s a m m e c h a n i z m , 19 i a d a p t a c j i . T o co nowe który z n a m y ze średniowiecznych miraculów. Z b i o r y miraculów, i n t e r p r e t u j e się t a k , b y nie burzyć uznanej w i z j i świata. W wizji których zadaniem było „przekazanie potomnym pamięci o w i - formacje 8 ulegają przekształceniom �—, i*., ci i l e « « I t t r . c <? ł t e * * dertne s e i ' : < ^ . « « « Ш м '.-•3. ".erdro «WI.-ne 'era т е » » « « . ' z*b«e. .<5f»i*l<3«- г,-., т г --гняг мат. f «nwbSti«j .1?3 - 1 , V : w l M > ' -ioV'.Jdnle *re*'5 » t r 7 " »<li> - o - -> s f • пя " t e f - m «№.<>«<*« t M 4 ń « : .< .«",.., < ... , .ft, -t' -•! *ę*»J<» п . d r o r l . Л Л • > » . . * - " « c H T ' » ••"Ł— v s S ^ j z t r : " C h « Л п г ob o t . ' / -. Т. -•>. * FV»B» ,r«.1 " e r . - " , > 1 ' г » r r r r w ł e ~ — i - . l » * o 1 t% „,^r\f v c V - > ' z t * • I T " Н ' О » ! V-^icirwizelso f l a i r i j e c i r a ?T H e t гсЦ-в» u l e r w * TV. . 'i 1 -rzeefcodM. \ ГП-.1 ' <«I-'<J S l « - - ,cr*»> n » n i t * * .-.•«Ли* 1 1 » ОЛН-Л ">.rb<fl-*! : ?„ w e « ! « ^ . ' . И <V»*6«ul. У*-*** *«4*«w vi e z l » l « r « * K U C , ЬО / * ' nVr» 7 7 / 602 Xl. 7. G r a towarzyska o pieniądze, \ Y - domych znakach wszeohmocy Boga" zawierały liczne opisy Przepisywanie listów uznr.jomy za C z i s t o w e m 21 za technicz­ „zdarzeń niezwykłych" wraz z p o d a n y m i n a z w i s k a m i , miejscem n y sposób k o m u n i k a c j i . P r z y j m u j e się, że s t r a t y j a k i e ponosiły o u d u , treścią zdarzenia. N a d t o piszący z czasem włączali w treść t o k s t y pisane w s t o s u n k u do p r z e k a z y w a n y c h ustnie zachodziły zapisków pewne opinie nie dotyczące bezpośrednio f a k t u o u d u . przede w s z y s t k i m w sferze emocjonalnej. Współczosny rozwój B y ł y t o kwestie d y d a k t y c z n o o zbawczoj r o l i c h r z t u , odpustów, środków t e c h n i c z n y c h doprowadził do tego, że wtórne systemy wiecznej semiotyczne modlitwy nagrody itp. i k a r y , wartości i h i e r a r c h i i cnót, gestów 2 0 E c h a t y c h treści, w l i s t a c h współczesnych bardzo już prze­ stają się coraz bardziej podobne do n a t u r a l n y c h , między i n n y m i dlatego, że t a k wszyscy do środków technicznych przywykliśmy. Środki audiowizualne nie dają j e d n a k podsta­ tworzone, są j e d n a k n a d a l czytelne. Sam f a k t przepisywania - wowego e f e k t u k o m u n i k a c j i n a t u r a l n e j t j . współuczestnictwa, p o w t a r z a n i a p r a w d z a w a r t y c h i m p l i c i t e w l i s t a c h nadaje i m t a k charakterystycznego d l a dawnego f o l k l o r u . S w o i s t y m subs­ sens. L i s t y zawierają b o w i e m treść, w b r e w w y k r z y k n i k o m c y t o ­ t y t u t e m t y c h s t r a t jest, według m n i e , pisanie listów z określoną wanego wcześniej Janusza R o s z k i . Niepisaną treścią t y c h listów intencją do kręgu z n a j o m y c h i przyjaciół. W t e j działalności są intencje, wyobrażenia i przekonania piszących •— t o również o d n a j d u j e m y p r z y n a j m n i e j namiastkę emocjonalnego związku. s t a r a p r a w d a znana etnografom. Zauważmy n a d t o , j a k bardzo F a l a „łańcucha szczęścia" w t e j c h w i l i już opadła. Można zmieniły się w l i s t a c h „znaki szczęścia". O i l e w j e d n y m z w a ­ się spodziewać, że p o j a w i się teraz więcej wariantów listów — riantów jest t o jeszcze magiczny szyfr, t o w i n n y c h z n a k i e m gier d l a dziewcząt, gier w znaczki, widokówki, może powstaną szczęścia jest w y g r a n a n a l o t e r i i , o t r z y m a n i e p r a c y l u b lepszej nowe posady. Niezmienne jest n a t o m i a s t nieszczęście, którym pozos­ zjawisko ze świata dorosłych przejdzie w a r i a n t y wymyślone przez uczniów. Prawem kultury w świat dziecięcej za­ tała śmierć, k a l e c t w o , samotność. Zniknęły też z listów k a r y b a w y . Możomy być j e d n a k p e w n i , że z a l a t k i l k a , g d y nastanie i n a g r o d y eschatologiczne. Czy t o „ p o s t ę p " w świecie f o l k l o r u — jakiś społeczny niepokój, z n o w u o t r z y m a m y l i s t zaczynający czy też opad zjawiska n a niższe p o z i o m y świadomości — t r u d n o się o d słów: „(...) t e n l i s t łańcuch pochodzi (...) sporządź 13 jednoznacznie k o p i i tego l i s t u (...)". T o też p r a w o k u l t u r y . rozstrzygać. 9 �P R Z Y P I S Y J a n S t . Bystroń, Łańcuch szczęścia i inne ciekawostki. W a r s z a w a , 1938. J . Bystroń, tamże, s . 10, 1 1 . Błażej Pawłowicz, Kilka słów z życia ludu tv Zalasowej, „Materiały Antropologiczno-Archeologiczne i Etnograficzne", Т . 1, 1896, s. 229—266. J . Bystroń, op. c i t . R. 3 0 — 3 4 . A r c h i w u m M u z e u m Etnograficznego w K r a k o w i e , T e k a rękopisów, sygn. 56/11. J . Bystroń, op. c i t . s . 30. A r c h i w u m M . E . Kraków, Тока r k p . , sygn. 56/11. J . Bystroń, op. c i t . s. 4 0 — 4 3 . podaję za B y s t r o n i e m , op. c i t . s. 2 1 . Bystroń, op. c i t . s. 4 7 — 5 0 . J u l i a n Krzyżanowski, Słownik Folkloru Polskiego, War­ szawa 1965, s. 323—324. Bystroń, op. c i t . s. 5 1 . tamże, s. 52, 53. 1 2 3 4 5 6 7 8 9 1 0 1 1 1 2 1 4 1 5 tamże. Z o f i a J . Z d y b i c k a , Człowiek i religia, L u b l i n 1978, s. 146, 147. Bolesław Miecugow, Strachy na lachy, „Dziennik P o l s k i " n r 37, 1979. Janusz Roszko, Łańcuch bezsensu, „Gazeta Południowa' marzec 1979. A r c h i w u m M . E . Kraków, T e k a r k p . , sygn. 56/11. Z o b . D o r o t a Simonides, Bajka i podanie jako podstawo­ we gatunki tradycyjnej prozy ludowej, „Zeszyty N a u k o w e W S P w O p o l u " , Historia literatury, z. 5, Opolo 1969, s. 2 3 — 2 6 . A . W i t k o w s k a , Miracula średniowieczne — funkcje prze­ kazu ustnego i zapisu literackiego, { w : ) Kultura elitarna a kul­ tura masowa w Polsce późnego średniowiecza, Wrocław 1978, 181—7. K . Czistow, Specyfika folkloru w świetle teorii informacji, „Literatura L u d o w a " 6/1977, s. 4 2 — 5 2 . 1 6 1 7 1 8 1 9 2 0 2 1 1 3 UiWcś* Л марш wV \ щ Ш Ь ш я w * vo tow V f * F 7 * \^tomu > w m o * Ш I I . 8. Łańcuch szczęścia, W - 3 . F o t . : Z . F I J a k , I I . 3 - 8 ; J . K u b l e n a , U . i , 2 . I I . 1, 2 ze z b i o r ó w S e w e r y n a 10 Udzieli, A r c h l w u l m Muz. Etnograficznego w Krakowie. � https://zbiory.etnologia.uw.edu.pl/files/original/4be4d58c6218fd210c22a280b312d978.pdf 37d77a97199c49dec295f9f7cdb78285 Dublin Core The Dublin Core metadata element set is common to all Omeka records, including items, files, and collections. For more information see, http://dublincore.org/documents/dces/. Title A name given to the resource Polska Sztuka Ludowa - Konteksty Text A resource consisting primarily of words for reading. Examples include books, letters, dissertations, poems, newspapers, articles, archives of mailing lists. Note that facsimiles or images of texts are still of the genre Text. Dublin Core The Dublin Core metadata element set is common to all Omeka records, including items, files, and collections. For more information see, http://dublincore.org/documents/dces/. Relation A related resource oai:cyfrowaetnografia.pl:publication:2628 Date A point or period of time associated with an event in the lifecycle of the resource 1997 Identifier An unambiguous reference to the resource within a given context oai:cyfrowaetnografia.pl:2443 Title A name given to the resource Sztuka i perswazja tak zwanych billboardów / Polska Sztuka Ludowa - Konteksty 1997 t.51 z.3-4 Description An account of the resource Polska Sztuka Ludowa - Konteksty 1997 t.51 z.3-4, s.132-133 Creator An entity primarily responsible for making the resource Robotycki, Czesław Language A language of the resource pol. Publisher An entity responsible for making the resource available Instytut Sztuki PAN Format The file format, physical medium, or dimensions of the resource application/pdf PDF Text Text capture metadata for PDF documents Text Sztuka i perswazja tak zwanych billboardów Czesław Robotycki Kultura masowa jest naszą codziennością. Nie ma już miejsc, w których można by się przed nią schronić na dłużej. Dociera wszędzie. Nie istnieje przy tym gdzieś poza nami, jest jak powietrze, którym wszyscy oddychamy. Jej cechy fas­ cynują jednych, odpychają innych. Z tego powodu piszący 0 niej wymieniają bez żadnego porządku - ale także i bez oceny - to, co tworzy estetykę kultury popularnej: wizualność, mozaikowość, nieustanny cytat, przekraczanie granic obycza­ jowych. Równocześnie kultura ta pełna jest banału powtórzeń, stereotypów i ciągłej perswazji. Znawcy powiadają, że to trend postmodernistyczny (trwający już blisko 30 lat) do­ prowadził w kulturze współczesnej do zatarcia poziomów 1 granic sztuk, rozmył wręcz różnice między życiem i sztuką (Featherstone 1997; 302-303). W procesie estetyzacji życia codziennego, jaka dokonywała się w tymże czasie, sztuką zostawała rzecz dowolna. W reklamie pojawiły się strategie znane z ruchu dada i surrealizmu. Życie codzienne przenik­ nęły ogromne ilości znaków i symboli, a sposoby ich użycia i świat ich referencji to realność nierzeczywista - symulowana (Featherstone 1997: 304-307, Baudrillard 1997: 181). Megaplakat, jak nazywa się po polsku billboard, jest formułą perswazyjną, która szybko wrosła w nasze polskie, codzienne, współczesne życie. Warto jej się przyjrzeć, by uświadomić sobie rozmaitość odniesień tej formuły do plas­ tyki, pragmatyki komunikacyjnej i funkcji społecznej. Można przy tym abstrahować od treści - dowolnych przecież - jakie przekazuje megaplakat. Przy takich rozważaniach obojętny jest komercyjny lub niekomercyjny charakter użycia formy, ciekawa natomiast jest sama forma, którą wyróżnia spośród innych rozmiar: „mega". Pierwszym naocznym doświadczeniem, jakie wywołuje megaplakat, jest to, że już swoim rozmiarem „organizuje" on kontekst, w jaki został „włożony". Jeżeli jest to krajobraz, przestrzeń przyrodnicza, to odnosimy dojmujące wrażenie dominacji formy spoza przyrody nad nią samą. Takie motywy kierowały zapewne kiedyś pomysłami przedstawicieli кло" arfw, gdy jak Christo i inni zasłaniali czerwoną kurtyną dolinę w Ameryce Północnej lub opakowywalil wybrzeże Australii. Bo przecież krajobraz postrzegamy inaczej, wędrując zmie­ niamy punkty widzenia. To samo oglądamy z różnych stron, krajobraz jest opowieścią, a nie zdarzeniem szokującym i jednorazowym. Wydaje się, że interior miejski jest odpowiednim środowis­ kiem dla megaplakatu. Galimatias stylistyczny miasta, prze­ strzenie i płaszczyzny niczyje (place, „ślepe" ściany budyn­ ków, prześwity w blokowo-osiedlowej zabudowie) łatwo podlegają organizacji wizualnej, jaką kreuje się przez użycie megaform (Featherstone 1977: 303). Miejskie bytowanie wyrobiło już w nas sposób widzenia zurbanizowanego otocze­ nia, akceptowania go i dostrajania naszych możliwości per­ cepcji do odczytywania pojedynczych obrazów, komunika­ tów nieciągłych, raczej schematów, struktur niż narracji. Nasze spostrzeżenia są nieuporządkowane, a nowoczesny 732 charakter miasta ukształtował nas jako oglądaczy-spacerowiczów. Na takie aspekty miasta zwracał już uwagę Charles Baude­ laire i Walter Benjamin pisząc o paryskich pasażach, wy­ stawach i centrach handlowych (Benjamin 1975: 171-180). Tenże autor przewidział z ogromną intuicją, że przestrzeń miejska zostanie zagarnięta przez plakat reklamowy, sztuczną rzeczywistość zagęszczonej ilości towarów i przedmiotów modnych - dzisiaj tą zaczarowaną imaginacyjną realność chętnie nazywamy „Disneylandem" (Baudrillard 1977: 187-189). Powyższe prowadzi do kolejnej kwestii, jaką można zwią­ zać z megaplakatem. Pytanie o to, czy spełnia on choćby w części warunki wypowiedzi estetycznej, nabiera zasadności w kontekście tendencji sztuki współczesnej. Niewątpliwie megaplakat tworzy się jako autonomiczne dzieło sztuki o zamierzonej treści (apelu) dostosowanej do formy. Nadto w sztuce plakatu pojawiły się różnorodne strategie perswazji i budowy wypowiedzi znane z innych obszarów twórczości. Przede wszystkim megaplakaty powstają jako wynik mani­ pulacji istniejącymi już dziełami. Cytaty, zawłaszczenia bywa­ ją tak wykorzystywane, by pierwotne sensy i referencje dzieł zostały unieważnione na rzecz nowych znaczeń odwołujących się do codziennych doświadczeń odbiorcy. To znamy z praktyk współczesnego malarstwa (Dziamski 1997: 125). Równie popularnym zabiegiem w realizacji megaplakatów jest świadome zacieranie granic między słowem a obrazem. Słowa, czasem całe frazy, traktowane są jak obrazy, a obrazy pełnią funkcję zaszyfrowanych tekstów. Inne ciekawe kwestie związane z megaplakatem można dostrzec z punktu widzenia semiotyki. W jaki sposób istnieją tak hybrydyczne formy jak megaplakaty w procesie komuni­ kowania. Wiadoma jest przecież różnica między znaczeniem a informacją. Znaczenie tym bardziej jest oczywiste, im bardziej prze­ strzega się w komunikacie reguł prawdopodobieństwa, zna­ nych zasad i odniesień do uznawanych wartości. Informacja natomiast w komunikacie rośnie wraz z wieloznacznością, strukturami otwartymi i nieuporządkowaniem. Celem aktu komunikacji może być znaczenie - gdy chodzi, na przykład, o cel praktyczny, skutek. W innych przypadkach celem może być wartość informacyjna i bogactwo asocjacji, jak to ma miejsce choćby w przekazie artystycznym (Eco 1994: 175). Czy więc forma megaplakatu jako medium tak samo skutecz­ nie spełnia swoją rolę w obydwu przypadkach procesu perswazyjnego? Ile to już lat temu Marshall McLuhan stwierdził, że środek przekazu też jest przekazem. Ta znana formuła autora GWa&ryt; Gwfenperga została skomentowana przez Umberto Eco, który podkreślał, że przekaz jest jeszcze pustą formą, której adresat może nadać rozmaite znaczenia, a zależeć to będzie od kodu, jakiego użyje. Medium przekazuje czy �wyraża? Czy medium jest przekazem? Te odradzające się co pewien czas pytania można stawiać także wokół kwestii megaplakatu (Eco 1996: 165). Powiada się czasem, że środek przekazu jest ideologią. Mówi się dalej, że na przykład telewizja jest: „...formą komunikacji wyrażającą ideologie społeczeństwa przemys­ łowego..." Eco komentuje to stwierdzenie istotnym przekona­ niem, że nikt nie reguluje sposobu, w jaki adresat posługuje się przekazem (Eco 1996: 164). To samo można odnieść do megaplakatu. Treść przekazywaną przez megaplakat adresat odczyta zgodnie ze swoją sytuacją antropologiczną okreś­ lającą jego kompetencję kulturową. Autorzy, pomysłodawcy, projektanci megaplakatów dzia­ łają z przekonaniem, że mogą wpływać na sposoby od­ czytywania komunikatów. W samej istocie tego nośnika informacji są zawarte, choć ukryte, tendencje kultury maso­ wej końca X X wieku: kicz, hiperrealizm, szok, nieustanny spektakl i apel kierowany do każdego, tym samym do nikogo. Reklama jest pasożytem żerującym na „muzeum wyobraźni" - naszej zbiorowej pamięci, w której została utrwalona mapa europejskiej sztuki. W megaplakatowej reklamie dochodzi do fabularyzacji rzeczywistości. Oto bowiem cytaty z realności, które często pojawiają się w reklamach, nie będące przecież opowieściami, są wplątane w schematy narracyjne od baj­ kowych po przysłowia i żarty słowne. Powstają tym samym narracje slowno-obrazowe, przenoszące apel w świat nie­ rzeczywisty - wyobrażeniowy. Typowy billboard-megaplakat ma wymiary 238x504 cm. Taka płaszczyzna „włożona" w dowolną przestrzeń wyraźnie w niej dominuje. W tej wizualnej dominacji istnieje rodzaj przemocy, zmuszający „przechodnia" do uznawania reklamo­ wanego sposobu widzenia świata. To już wiemy, kultura masowa jest swoiście totalitarna, nie z założenia, ale ze świadomej i nieświadomej praktyki. Ten, kto wykorzystuje megaplakat do zabiegów perswazyj­ nych, może zastosować jedną z dwóch strategii, które Mieczy­ sław Porębski tak objaśnia: „...każdy komunikat - niezależnie od medium i jego struk­ tury morfologicznej - ma warstwę referencyjną, czyli określone motywy przedmiotowe i ich historyczne lub mityczne zaplecze. Z drugiej strony każdy komunikat jest w pewien sposób przekazywany - według uznanych formuł i konfiguracji. Wybór formuły to właśnie strategia komuni­ kacyjna. Może to być formuła 'maksymalnej pewności', czyli zastosowania powszechnie znanego 'decorum', lub też może to być 'strategia maksymalnego ryzyka', czyli działanie na zasadzie zaskoczenia, łamania reguł." (Porębski 1986: 76) Można przypuszczać, że megaplakat jako forma powstawał przy użyciu strategii ryzyka, obecnie stosuje się w nim obydwie strategie wskazane przez Porębskiego. Megaplakaty pojawiają się w każdym miejscu. Jako forma odwołują się do ciągle zmieniających się przestrzeni i figur kultury współczesnej. W przedstawionym wyżej wyborze problemów, jakie nasu­ wają się na myśl, gdy mówi się o zjawisku megaplakatu, pominąłem kwestie treści, bowiem te mogą być dla nośnika dowolne. To, co je ogranicza, to są normy moralne, obyczajo­ we i prawne. Dla mnie intrygujące pozostaje samo zadawanie pytań. Nasza współczesna kultura falująca niezliczoną ilością powierzchownych objawów wydających się dziełem kapryś­ nego przypadku, iluzji lub widowiska dostarczać będzie ciągle problemów do namysłu. Mieczysław Porębski napisał kiedyś: „...Aspekt antropologiczny, fenomenologiczny, egzysten­ cjalny faktu pojawienia się i zadomowienia obrazów w świecie człowieka możemy uznać w zasadzie za rozpo­ znany. Co natomiast do postawienia i przeprowadzenia dojrzało i co w tej chwili staje się najbardziej aktualne i pilne, to zwrócić się ku samej esencji określonego w jego ludzkich relacjach fenomenu, ujawnić istotę jego struktury, rozszyfrować formułę..." (Porębski 1986: 84-85). I oto megaplakaty, grafika komputerowa, „CD-romy", rzeczywistość wirtualna, cala postmodernistyczna kultura również tego się domaga. LITERATURA Baudhllard, Jean 1997 f r g c « / o jymwkWw, (w:) Л м т к м к г п к т (antologia przekładów red. R. Nycz), wyd. Baran i Gliszczyński. Kraków, s. 175-189 Benjamin, Walter 1975 TWrca wyrworco (tl. H. Orłowski, J. Sikorski), Wyd. Poznańskie, Poznań Dziamski, Grzegorz 1993 Лбйдб/Мос/а д/egorii. Дел/длнложйЬ mofyw... (w:) Drobne ryjy w ciqgk/ 6z&»(rq/M... ОббслаА? WWfera Дел/о/млд w Wfwrze iwpdkzaMg/, (praca zbiorowa, red. A. Zeidler-Janiszewska), Inst. Kultury, Warszawa, s. 121-129 Eco, Umberto 1994 Dzrgfo ofwürfe, Czytelnik, Warszawa 1996 Semio/ogiü życiu codziowfgo, Czytelnik, Warszawa Featherstone, Mike 1997 foffmodgfTÜzm i «fgfyzac/a życia codziennego (w:) fojfmodfrnizm (antologia przekładów, red. R. Nycz), Wyd. Baran i Suszczyński, Kraków Porębski, Mieczysław 1986 &fwbz i in/огтдс/'д, W L , Kraków 733 � https://zbiory.etnologia.uw.edu.pl/files/original/8d2c929279e31f3ebb512bae88aa5dd2.pdf c4eb44e20b637cc4100056d0c95c9228 Dublin Core The Dublin Core metadata element set is common to all Omeka records, including items, files, and collections. For more information see, http://dublincore.org/documents/dces/. Title A name given to the resource Polska Sztuka Ludowa - Konteksty Text A resource consisting primarily of words for reading. Examples include books, letters, dissertations, poems, newspapers, articles, archives of mailing lists. Note that facsimiles or images of texts are still of the genre Text. Dublin Core The Dublin Core metadata element set is common to all Omeka records, including items, files, and collections. For more information see, http://dublincore.org/documents/dces/. Relation A related resource oai:cyfrowaetnografia.pl:publication:3218 Date A point or period of time associated with an event in the lifecycle of the resource 1987 Identifier An unambiguous reference to the resource within a given context oai:cyfrowaetnografia.pl:3015 Title A name given to the resource Klejnot i reklama / Polska Sztuka Ludowa - Konteksty 1987 t.41 z.1-4 Description An account of the resource Polska Sztuka Ludowa - Konteksty 1987 t.41 z.1-4, s.155-158 Creator An entity primarily responsible for making the resource Robotycki, Czesław Language A language of the resource pol. Publisher An entity responsible for making the resource available Instytut Sztuki PAN Format The file format, physical medium, or dimensions of the resource application/pdf PDF Text Text capture metadata for PDF documents Text Czesław Robotycki KLEJNOT I REKLAMA 1 Możliwości m e c h a n i z m ó w m i t y z u j ą c y c h d z i a ł a j ą c y c h w k u l ­ tego m o ż o b y ć p l a k a t Tub grafika książkowa. Równoczośnie R o l a n d a Ba.rthes'a, nieograniczone. jednak w i n n y c h j o j g a ł ę z i a c h k r ó l u j e u r z ę d o w o zatwierdzona T o w a r z y s z ą c y m i t y z a c j i proces degradacji i przeniesienia z n a c z e ń b y l e j a k o ś ć , zła k o m p o z y c j a , brudno k o l o r y , niski poziom w y k o ­ (Barthes'a słowo skradziono i z w r ó c o n o ) d o t y c z y ć m o ż e k a ż d e g o nania i b r a k p o m y s ł ó w na opakowania, n a l e p k i , z n a k i firmowe, turze masowej są, wodlug elementu kultury. 1 To zuaue tezy o d n o s z ę j u ż na wstępie, d r u k i reklamowe i t p . S t ą d m o ż e m a m y n o w ą „ g r a f i c z n ą " p o l s k ą u p r z o d z a j ą c inno interpretacjo, do s z c z e g ó l n y c h z n a k ó w , k t ó r e s p e c j a l n o ś ć : „ e t y k i e t ę z a s t ę p c z ą " oraz a m a t o r s k i kicz. c z ę s t o w y k o r z y s t u j e się w r ó ż n y c h rodzajach g r a f i k i u ż y t k o w e j . w y n i k a j ą c e z takiej s y t u a c j i nie są. s p r a w ą b ł a h ą . Granico togo Wnioski M y ś l ę o herbach w ich formie poprawnej heraldycznie lub w w y ­ co estetyczne s ą p ł y n n o . Nie b ę d z i e m y n i g d y p e w n i co myślonej k s z t a ł t u j e zbiorowy gust, galerie s z t u k i czy codziorme otoczenie stylizacji. Występują r o z m a i t y c h w y r o b ó w , na one w nieprzeliczonej opakowaniach, e t y k i e t a c h , masie szyldach i formy użytkowe. lopioj 3 i w r e k l a m a c h . W bogatej, t a k zwanej europejskiej k u l t u r z e kon­ Polska z l i t e r y p r a w a i p r a k t y k i s p o ł e c z n e j jest p a ń s t w e m sumpcyjnej dobra materialne są t ą sferą z e w n ę t r z n o ś c i , o k t ó r ą e g a l i t a r n y m . J u ż k o n s t y t u c j a m a r c o w a (1921) pierwsza w odro­ p o d p r e s j ą m o d y stale się zabiega, b o w i e m posiadanie n o b i l i t u j e . d z o n y m p a ń s t w i e w a r t y k u l e 96 s t a n o w i ł a , iż p a ń s t w o polskie nie W sferze t a k i c h z a c h o w a ń herby na w i e l u p r z e d m i o t a c h z n a c z y ć b ę d z i e u z n a w a ł o ż a d n y c ł i h e r b ó w , t y t u ł ó w i p r z y w i l e j ó w dzie­ m o g ą p o s t a w ę n a z y w a n ą w literaturzo fachowej „ m i e ć j a k o b y ć " . P o r z u c a j ą c europejski w y m i a r zjawiska r o z o j r z y j m y się w o k ó ł dzicznych. siobio. Z mojej k r a k o w s k i e j p e r s p e k t y w y z a u w a ż y ł e m na p r z y k ł a d : niem wina owocowe, m a r k o w e nazwane Radwan państwa Lubicz. Poraj, Spotkalom Nowina, też Dołęga. restauracje i Lcliwa, sos p i k a n t n y z zawołaniom w nazwie: Polskie g o d ł a rodowe p o j a w i a j ą się też w k o m p o z y c j a c h d r u k ó w r e k l a m o w y c h , na opakowaniach i na naklejkach. 2 Wykorzystywanie wzorców rodzimej heraldyki to w skali polskioj s z t u k i i obyczaju sprawa marginesowa, p r o ­ p o n u j ę j e d n a k nie t r a c i ć jej z oczu i p r z y j r z e ć się z j a w i s k u bliżej Najnowsze przekształcenia egalitarystyczno, które d o k o n a ł y się formalnio i p r a k t y c z n i e po r o k u 1945 w r a z z nasta­ demokracji ludowej, stanowego. W i e l u zlikwidowały badaczy ostatecznie relikty dostrzega j e d n a k wciąż pewien h i s t o r y c z n y fenomen, s t w i e r d z a j ą c , że w sferze obyczajo­ wej wo współczesnym ludowym państwie przetrwały pewne w z o r y k u l t u r y s z ł a c h e c k i o j . S p o ł e c z n ą b a z ę ich istnienia t w o r z ą dzisiaj przedstawiciele w s z y s t k i c h środowisk bez względu na w a r s t w o w ą g e n e a l o g i ę . S ą to na t y l e w a ż n e części s k ł a d o w e p o l kiego othosu, żo ten etnologiczny f a k t c h ę t n i e e k s p o n u j ą i roz­ w k o n t e k ś c i e p e w n y c h osobliwości s t a ł e obecnych w naszej k u l ­ ważają turze. D w i e z t y c h o s o b l i w o ś c i trzeba n a j k r ó c e j , c h o ć b y , o m ó w i ć , obyczaju i dzisiaj p r o b l e m m a bardzo b o g a t ą l i t e r a t u r ę . * historycy, historycy literatury, socjologowie, znawcy b o w i e m s ą one w a ż n e dla sygnalizowanego t u p r o b l e m u . Jedna D o ł ą c z o n e t u p r z y k ł a d y i l u s t r u j e o b y d w i e o m ó w i o n e osobli­ d o t y c z y k u l t u r y plastycznej w naszym k r a j u , druga — t r a d y c j i . w o ś c i . W p r z y p a d k u w i n a b i a ł e g o , owocowego, m a r k o w e g o ( i l . 3) Grafika użytkowa w niektórych dziedzinach reprezentuje w Polsce bezspornie w y s o k i p o z i o m profesjonalny a p r z y k ł a d e m s t y l i z o w a n y rysunek g ł o w y w h e ł m i e z p r z y ł b i c ą n a t l e sztandaru w białoozerwoną szachownicę jednoznacznie o d w o ł u j e się do 155 �3 rycersko-szlacheckiej t r a d y c j i . Całość w oryginale u t r z y m a n a jest bliżej n i e o k r e ś l o n e g o „ w y r o b u w d a w n y m s t y l u " oraz w t o n a c j i b i a l o - r ó ż o w e j i czerwonej z c z a r n y m l i t e r n i c t w e m . r e k l a m u j ą c e g o warsztat u s ł u g o w y ( i l . 6 i 7) p o s ł u ż y l i się w k o m ­ Przepisu na p i k a n t n y sos p o l s k i o nazwie herbowego g o d ł a afisza Lubicz p o z y c j i p o p r a w n y m i heraldycznie h e r b a m i p o l s k i m i . P o z o s t a ł e nie z n a l a z ł e m a n i w k s i ą ż k a c h k u c h a r s k i c h warszawskiej L u c y n y elementy k o m p o z y c j i t o r ó w n i e ż polska wspomniana o s o b l i w o ś ć . Cwierciakiewiczowej i w galicyjskiej M a r i i Monatowej a n i t e ż N a o p a k o w a n i u jest n i ą rozmazany m o t y w k w i a t o w y n i e o k r e ś l o ­ w „ s t a r o p o l s k i e j k u c h n i " . E t y k i e t a skomponowana jest z b a r w nej b a r w y „ r z u c o n y " na czarne t ł o . Afisz r e k l a m o w y jest d w u - stosowanych w polskiej heraldyce: srebrnej, czerwonej i niebies- b a r w n y . Czarny d r u k i rysunek umieszczono na j a s n o z i e l o n y m skiej. W s t ę g a z n a z w ą sosu n a w i ą z u j e f o r m ą do w s t ą g z dewizami p o d ł o ż u . T a k z w a n y „ s e l e d y n " t o b a r w a kanoniczna w Polsce, h e r b o w y m i ( i l . 5). Technicznie lepiej dopracowana ś w i a d c z y j a k b y j a k m o ż n a b y s ą d z i ć s p o g l ą d a j ą c na t y n k i i ś c i a n y w mieszkaniach, o s w o i m polsko-zagranicznym zapleczu. A u t o r z y k l a t k a c h schodowych, u r z ę d a c h i gabinetach. opakowania I I . 1. R e k l a m a p i w a z Niemiec Z a c h o d n i c h , z herbem k s i ą ż ę c y m ; i l . 2, 3. W z o r y zatwierdzone u r z ę d o w o I I . 4. Opakowanie szwajcarskiej c z e k o l a d y ; i l . 5. P r o d u k t f i r m y polonijno-zagranicznej 'Scbokr Maurtnus Ałpenrahm-Nue-Scho!«?iatJc, 156 �N o w o k o n t o k s t y , w k t ó r y c h u ż y t e z o s t a ł y herby l u b i c h n a z w y nio n a w i ą z u j ą do polskiej t r a d y c j i . W p r z e s z ł o ś c i sposoby wania herbu b y ł y gwarantowane przywilejami obwarowane p r a w o m . R o z w ó j o d n a j d u j e m y we w s p ó ł c z e s n o ś c i , k i e d y m ó w i się o inteligencji, uży­ postawach l u b charakterze n a r o d o w y m P o l a k ó w . Z j a w i s k a te s ą i rygorystycznie d u ż o trwalsze n i ż prawno regulowania u s t a n a w i a j ą c e l u b z n o s z ą c e i stosowanie w p r a k t y c e odpo­ w i e d n i c h „ k o n s t y t u c j i " — j a k nazywano k i e d y ś postanowienia przywileje społeczne. 5 H e r b b y ł z n a k i e m t o ż s a m o ś c i . H e r b y polskio w s k a z y w a ł y na sejmów — strzegących stanowych przywilejów i odrębności w y ­ z w i ą z k i rodowe. J e d n y m horbem p o s ł u g i w a ł o się n a w e t tworzyły dziąsiąt rodzin. M o t y w y godeł b y ł y w większości z czasem b o g a t ą obyczajowość, hierarchię wartości i n o r m y — c z y l i t o , co n a z y w a się ethosem szlacheckim. H i s t o ­ r y c y nieraz p r ó b o w a l i z r e k o n s t r u o w a ć t e n ethos n a kilka- pochodzenia 6 r o d z i m e g o . T e n r o d o w y charakter h e r b ó w oraz s p o s ó b i c h u ż y c i a podstawie j a k i z a c h o w a ł się w sztuce (ozdoby architektoniczno, p o r t r o t y , odpowiednich ź r ó d o ł i l i t e r a t u r y . M i s t r z e m w t e j m a t e r i i b y ł r z e ź b a , n a g r o b k i ) z d e c y d o w a ł y , ż e s t a ł y się one c z ą s t k ą h i s t o r i i . J a n S t a n i s ł a w B y s t r o ń i w s p ó ł c z e ś n i e i d ą c y jego t r o p a m i Janusz Ale s ą dziedzictwem szczególnym. T a z b i r . A u t o r z y ci wskazali na c h a r a k t e r y s t y c z n y s p o ł e c z n y r y s czesnym kultury szlacheckiej. herby pozostały jako znaki, k t ó r y c h treść została chodziło o stale zabiegi szlachty b y z a c h o w a ć w społeczeństwie. W postawionej Praktyka t u kwestii społeczna heraldycznej swoją pozycję weryfikowała jednak u s t a w o d a w s t w o . W relacjach m i ę d z y w a r s t w o w y c h , j a k w k a ż d y m braku znajomości P r z y powszechnym heraldyki (szezegółowogo współ­ kodu) zapomniana. Z a c h o w a ł y n a t o m i a s t p e w n ą f u n k c j ę oznaczania — s t a ł y się one emblematami historii lub historycznośei. R e k l a m a k o r z y s t a z p e w n y c h c h w y t ó w r e t o r y c z n y c h (meta­ s p o ł e c z e ń s t w i e , t a k ż o i w p o l s k i m , d o c h o d z i ł o p r z e c i e ż przez w i e k i fora, m e t o n i m i a ) . Przekaz do m u s i m i e ć p o j ę c i o w o u c h w y t n e znaczenie — pisze jeden ze zna­ sytuacji konfliktowych powstałych na różnym tle — od reklamowy musi być semantyczny, gospodarki po w y z n a n i e . P o j a w i a ł y się n o w e w a r s t w y s p o ł e c z n e , nych autorów. w z r a s t a ł o przechodzenie etykieta) możo b y ć k a m u f l a ż e m , przesadą, m i m i k r ą . l u d z i ze s t a n u do s t a n u . K a ż d a sytuacja prawna strzegąca barier s p o ł e c z n y c h r o d z i ł a ich to obchodzenia. Budziło u s t a w o d a w c z ą , co p r o w a d z i ł o kolejną szlachecką więc sposoby inicjatywę do p o s t a n o w i e ń s p o ł e c z n i e niere­ 7 Reklamowy zewnętrzny wystrój (opakowanie, 8 Przykłady polskiej g r a f i k i u ż y t k o w e j s t o s u j ą c e j h e r b y l u b ich n a z w y j a k o elementy kompozycyjne podlegają t y m ogólnym H i s t o r y c z n o ś ć polskiego h e r b u w ł ą c z o n a w szeregi prawidłom. semantyczne a l i s t y c z n y c h a coraz bardziej s z c z e g ó ł o w y c h . P r a w o r e g u l o w a ł o d e g r a d u j ą c e j k u l t u r y masowej ł a t w o o s i ą g a p o z i o m b a n a ł u w y ­ w i ę c n a w e t f o r m y u b i o r u , z a k a z y w a ł o szlachcie o k r e ś l o n y c h za­ r a ż o n y , na p r z y k ł a d , w j ę z y k u p o t o c z n y m n a z w ą w o d ó w i c z y n n o ś c i (handel, r z e m i o s ł o ) , m ó w i ł o o utracie k l e j n o t u , Leliwa". dziedziczeniu o b c y c h t y t u ł ó w i t d . Postanowienia t a k i e p r a k t y k a życiowa zamieniała w s z c z e g ó ł obyczajowy, l i t e r a t u r ę , folklor i n o r m y p o s t ę p o w a n i a , k t ó r o w specyficznych przetworzeniach „ j a b c o k —• P o z o s t a j ą c p r z y tej s k r o m n o j ilości p r z y k ł a d ó w , k t ó r o zgro­ m a d z i ł e m j a k o s y g n a ł zjawiska, u m y ś l n i o p o m i n ą ł e m „importy' — t o jest h e r b y i i c h stylizacje niepolskie z n a j d u j ą c e się na przed 11. 6. Opakowanio w y r o b u f i r m y r z e m i e ś l n i c z e j „ w d a w n y m s t y l u " ; i l . 7. P r y w a t n a , a m a t o r s k a r e k l a m a u s ł u g r z e m i e ś l n i c z y c h >Dohr/,e wiedzieć [ by skor/yslu< << • o"•"•> "o i siei ilp. ttmph, кетчп • t * « w » e ~ - •*><•»<><» IJXTO, О,- , . 1 Л ><тщЛ W|W»kj« * " A r i e t o * wlavipck » po«wn»»r<*> «XI ll*«em,- «>ub РЯГМН'К* i piu.,.4jbie<slw itjHl|№til»it||Ut» >* toś««* *8(«!iKKh SPECJALISTYCZNY Z A M AD USŁUO М ! Ш К А № 0 » У С Н ADAM KAROL KOCZANOWSKI u l ^ w U m i l w g t 4 (kdo KooMtiiritwjJ JGtCSZENIA W GODZINACH i . . Z. 7Ш.П • 31-127 O D 10.00 D O 18.08 1 MO 157 �I m i o t a c h p o c h o d z ą c y c h z t a k zwanego „ z a c h o d u " . T y c h jest t a k w t y m w t ó r n y m u ż y c i u m o ż e też b y ć z n a c z ą c e w ś w i e t l e polskiej wiele, ż e t r u d n o jo zliczyć. Ł a t w i e j tradycji. funkcję też p r z y p i s a ć im oznaczania dobrogo g u s t u u ż y t k o w n i k a , l u b wtórną wysokiej j a k o ś c i w y r o b u . T o , żo t a k niewiolo r o d z i m y c h h e r b ó w pozostaje W s z y s t k i o te kwestie ledwo t u d o t k n i ę t e wymagają n a m y s ł u etnologa w s p ó ł c z e s n o ś c i , b ę d z i e w i ę c c z y m zapełniać n u m e r y „ S z t u k i L u d o w e j " — jeżeli redakcja p o z w o l i . P R Z Y P I S Y 1 R o l a n d Barthes, Mit dzisiaj (w:) t e g o ż a u t o r a , Mit i znak — w y b ó r e s e j ó w , Warszawa 1970, s. 30—49 J a k w i a d o m o w heraldyce polskiej o b o k znamienia wzroko­ wego (godła i k l e j n o t u ) w y s t ę p o w a ł r ó w n i e ż znak s ł u c h o w y - — z a w o ł a n i e . Z o b . n p . Słownik terminologiczny sztuk pięknych, red. Stofan K o z a k i e w i c z , Warszawa 1976, s. 174—177 Zobacz na ten t e m a t na p r z y k ł a d : P i o t r K r a k o w s k i , O sztuce nowej i najnowszej, Warszawa 1984; A l i c j a K u c z y ń s k a , Wzory modne w życiu codziennym, Warszawa 1983; Reno K o e n i g , Potęga i urok mody, Warszawa 1979 * Janusz Tazbir, Kultura szlachecka — struktura i wzorce oby­ czajowe, (w:) Narodziny i rozwój nowoczesnej kultury polskiej, W r o c ł a w 1976, s. 9—36; t e n ż e , Kultura szlachecka w Polsce, Warszawa 1978; Swojskość i cudzoziemszczyzna w dziejach kultury polskiej (pr. zb., red. Zofia Stofanowska) W a r s z a w a 1973; Tradycje szlacheckie w kulturze polskiej (pr. zb., red. Z o f i a Stefanowska), Warszawa 1976. Zobacz t e ż prace K a z i m i e r z a W y k i , J a r e m y 2 3 Pot.: Maciszewskiego, Tadeusza Ł e p k o w s k i e g o , Bohdana Cywińskiego i wielu innych. Jerzego Jedlickiego, 5 Jan S t a n i s ł a w B y s t r o ń , Dzieje obyczajów w dawnej Polsce, t . 1 i 2, Warszawa 1976; Janusz Tazbir, prace cytowane w y ż e j ; J ó z e f C h a l a s i ń s k i , Społeczna genealogia inteligencji polskiej, Warszawa 1946. W a r t o w t y m miejscu p r z y p o m n i e ć t a k ż e z b i ó r z n a k o m i t y c h e s e j ó w o g ł o s z o n y c h w t o m i e : Polaków portret własny, (red. Marok R o s t w o r o w s k i ) , K r a k ó w 1979, w y d a n y j a k o suple­ m e n t do w y s t a w y p o d t a k i m s a m y m t y t u ł e m . 6 D z i a ł o się t a k w p r z e c i w i e ń s t w i e do t r a d y c j i zachodnio­ europejskiej, gdzie k a ż d a rodzina m i a ł a s w ó j herb. Z o b . Gert Oswald, Lexikon der Heraldik, L e i p z i g 1984, s. 310, h a s ł o : Połnische Heraldik. 7 Giłlo Dordles, Człowiek s. 242—243 8 t a m ż e , s. 284—287 Z. Pijak zwielokrotniony, Warszawa 1973, � https://zbiory.etnologia.uw.edu.pl/files/original/244da60e1d5629b194c6995f33c59ed3.pdf 6cfd36e594056c029e81e4a741947932 Dublin Core The Dublin Core metadata element set is common to all Omeka records, including items, files, and collections. For more information see, http://dublincore.org/documents/dces/. Title A name given to the resource Lud Publisher An entity responsible for making the resource available Polskie Towarzystwo Ludoznawcze Rights Information about rights held in and over the resource Licencja PTL Format The file format, physical medium, or dimensions of the resource pdf Language A language of the resource pol Type The nature or genre of the resource czasopismo Text A resource consisting primarily of words for reading. Examples include books, letters, dissertations, poems, newspapers, articles, archives of mailing lists. Note that facsimiles or images of texts are still of the genre Text. Dublin Core The Dublin Core metadata element set is common to all Omeka records, including items, files, and collections. For more information see, http://dublincore.org/documents/dces/. Relation A related resource oai:cyfrowaetnografia.pl:publication:2113 Date A point or period of time associated with an event in the lifecycle of the resource 1995 Subject The topic of the resource kultura antropologia kulturowa interpretacja antropologiczna Identifier An unambiguous reference to the resource within a given context oai:cyfrowaetnografia.pl:1962 Title A name given to the resource Antropologia kultury w Polsce - projekt urzeczywistniony / LUD 1995 t.78 Description An account of the resource LUD 1995 t.78, s.227-244 Creator An entity primarily responsible for making the resource Robotycki, Czesław Language A language of the resource pol Publisher An entity responsible for making the resource available Polskie Towarzystwo Ludoznawcze Format The file format, physical medium, or dimensions of the resource application/pdf PDF Text Text capture metadata for PDF documents Text Lud, l. 78, 1995 CZESŁAW ROBOTYCKI Instytut Etnologii Uniwersytet Jagielloński Kraków ANTROPOLOGIA KULTURY W POLSCE URZECZYWISTNIONY - PROJEKT Kiedy w 1980 roku grupka etnografów ogłosiła w kwartalniku "Polska Sztuka Ludowa" zbiór postulatów proponujących inne niż do tej pory podejście do etnografii, to został on przyjęty przez środowisko dość kwaśno i z niedowierzaniem. Chwała więc Aleksandrowi Jackowskiemu "Jackowi" za to, że nie uległ wówczas atmosferze i drukując w czasopiśmie, którego był "naczelnym" dalsze teksty grupy, na stałe udostępnił trybunę i tym samym podpisał się również pod "manifestem"(Benedyktowicz, Robotycki, Stomma, Tomicki, Wasilewski, 1980-1981). Przesłaniem manifestu była teza mówiąca, że nie można uprawiać nauki o kulturze samoograniczając się w możliwościach, zawężając zakres lub stosując anachroniczne metody, a tak, zdaniem autorów, działo się w polskiej etnografii. Etnografia musi więc podjąć trud rozważenia własnych możliwości badawczych, opierając się na innych tradycjach i nowych metodologiach. Nadto tych, którzy chcą zmierzyć się z problemami złożonej i wielowątkowej kultury współczesnej czeka dodatkowo zadanie określenia nowych zakresów badawczych, metod i sposobów interpretacji. Oto bowiem wyczerpuje się moc wyjaśniająca paradygmatu o tradycyjnej kulturze ludowej a pojawiają się perspektywy antropologii jako reinterpretacji. Stwierdzając powyższe grupa (w środowisku mówiło się wówczas "oni") nie była gołosłowna. Miała już za sobą pierwsze publikacje realizujące głoszone postulaty (Benedyktowicz, 1980; Robotycki, 1980; Stomma, 1976; 1978 - 1979; 1979; Tomicki, 1975; 1976; Wasilewski, 1979a; 1979b). Manifest miał charakter roboczego słownika pojęć i autorów, do których najchętniej odwoływali się jego sygnatariusze. Grupa organizowała liczne badania terenowe, spotkania, dyskusje i kOJ;lferencje. Prowadzone otwarcie, bez sztampy i celebry, często w nastroju ludycznym, nie ograniczające autorów, przyciągały nowych uczestników, ambitnych studentów i ciekawe postacie spoza etnografii. Ukształtował się w ten sposób obyczaj, który łatwo było krytykować, nie dostrzegając poza nim coraz wyraźniejszych efektów merytorycznych. A te pojawiły się szybko. �228 Po roku 1980 pojawiały się coraz częściej kolejne teksty, najpierw artykuły w "Polskiej Sztuce Ludowej", potem książki zbiorowe i indywidualne, które podejmowały trzy typy problemów: analizę i ocenę dotychczasowego dyskursu etnograficznego, ocenę szeroko pojętej praktyki etnograficznej oraz interpretacje eksponujące kulturowe sensy, znaczenia i mityczne konstrukcje wyobrażeń zbiorowych (zobacz: bibliografia). Opcja antropologiczna w polskiej etnografii rozwija się od lat co najmniej piętnastu i jest już utrwalonym sposobem interpretacji. Nie jest to metodologiczna efemeryda, która zniknie bez śladu przy lada okazji. Antropologiczne propozycje zmian modelów interpretacji zawierają istotne rozstrzygnięcia, które dotyczą wielu kwestii. Chodzi o zakresy badawcze, odpowiedniość metod, status ontologiczny kultury, usytuowanie badacza, poziomy wyjaśniania, kompetencje, języki i sposoby wypowiedzi. Przyjęcie określonego rozwiązania w jednej z wyliczonych kwestii wymaga przecież równoczesnego, konsekwentnego przekształcenia innych elementów systemu interpretacyjnego. Dlatego też, przy omawianiu osiągnięć i dalszych możliwości antropologii w Polsce, przyjmuję porządek logiczny. Powinien on mieć przewagę nad chronologicznym sposobem wykładu. Natomiast informacje o tym kto, kiedy i jak przystał do grupy, kto od niej odszedł, kiedy i gdzie odbywały się spotkania, mogą służyć jako obyczajowe konteksty, wiele mówiące o pokoleniowym charakterze powstawania polskiej antropologii. Być może zostaną one kiedyś osobno opisane, albo też pozostaną folklorem, apokryfem, "tajną historią kręgu antropologicznego". Interpretacja antropologiczna rozwinęla się w polskiej etnografii do wymiarów samodzielnych opcji badawczych dzięki równoczesnemu pojawieniu się różnych koncepcji teoretycznych, umożliwiających spojrzenie na kulturę z różnych punktów widzenia. Postawione na nowo pytania o istotę kultury i sposoby jej badania podważyły w pierwszym kroku realistyczny model nauki. Model realistyczny prowadził bowiem często do poszukiwania istoty kultury poza nią samą, na przykład, w strukturze gospodarczej lub społecznej. Antropologia zastosowała inne sposoby interpretacji kultury. Uznała semiotyczny, polisemiczny i komunikacyjny charakter kultury. Narzuciła też metodologiczny postulat systemowego jej ujmowania i poszukiwania dla interpretacji jej wewnętrznych reguł i ogólniejszych matryc na innym poziomie (Buchowski, 1986; Robotycki, 1992a; Stomma, 1979; 1981; 1986; Węglarz, 1991). Inne aspekty i inne możliwości oferowały podejścia, nazwijmy je w przybliżeniu, hermeneutyczne, które akcentowały badania nad symbolem i światopoglądem, podkreślając mityczno-rytualny charakter kultury (Benedyktowicz, 1980; 1988a; Czaja, 1993; Michera, 1991; 1994a). Przedmiotami interpretacji stało się też światopoglądowe uwikłanie norm i postaw (Tomicki, 1977; Robotycki, 1980), kosmologiczno-obrzędowa wizja świata (Tomicki, 1975; �229 1976; 1979). Często sam problem uzyskiwał dzięki nowym możliwościom różne oswietlenie. Na przykład kategorie swojskości i obcości rozpatrywano fenomenologicznie (Benedyktowicz, 1987) lub strukturalistycznie (Stomma, 1986; Węglarz, 1994). Wybrane opracowania, wymienione tu jako przykłady trwałych tendencji postępowania badawczego, ostatecznie przełamują stare paradygmaty, które do tej pory utrzymywały metodologiczny monolit polskiej etnografii. Przez rzeczywiste zastosowanie w analizach nowych metod, a nie przez niewiele dające ogólne omówienia nowości w periodykach, zdynamizowano krajową naukę o kulturze. Dobra znajomość oryginalnych prac twórców nowych. nurtów etnologii i antropologii światowej jest podstawą pozytywnych alternatyw badawczych oraz krytyki rodzimego dorobku (Piątkowski, 1985; Stomma, 1989). Antropolodzy polscy, śledząc kierunki zmian i tendencje w nauce światowej zdają sobie sprawę, że ich zainteresowania i spory są jedną z wersji sporów toczących się w szerszej skali (Robotycki, Węglarz, 1983). Znane są im ciągnące się od lat wielowątkowe dyskusje o nowych zakresach i możliwościach antropologii (Burszta, 1992b; Kaniowska, 1985; 1991; Tokarska-Bakir, 1990). Interesuje ich coraz częściej eksploatowane pogranicze etnologii i lingwistyki (Burszta, 1986), etnologii i semiotyki (Piątkowski, 1993), etnologii i sztuki (piątkowska, 1994; Robotycki, 1992). Przedmiotem studiów są też bardziej ogólne problemy ontologiczne i epistemologiczne dotyczące kultury (Barański, 1992a; Buchowski, 1990; Burszta, 1992a; Kaniowska, 1994). Z drugiej strony, krytyka polskiego dorobku ukształtowała niezależne, własne pomysły interpretacyjne, przypomniała dawnych polskich autorów o prekursorskich intuicjach i tym samym zróżnicowała polską antropologię. Okazało się to bardzo istotne, ponieważ polskie problemy mają inne konteksty. Zajmujemy się inną kulturą - powiada się czasem i dzisiaj, że narodową. Musimy też zająć stanowisko wobec naszego podstawowego problemu metodologicznego: przydatności interpretacyjnej tak zwanego modelu chłopskiej kultury tradycyjnej. Zespół tych faktów niewątpliwie określa swoistość polskiej antropologii kultury. Jak więc oceniają polską etnografię i jej podstawowy problem krytycznie nastawieni autorzy z kręgu antropologicznego? Przede wszystkim stwierdzają, że właściwie wszyscy badacze zajmujący się kulturą ludową oraz kulturą typu ludowego (termin zaproponowany przez L. Stommę) "wychowali się" w tradycji etnograficznej wersji badań kultury i większość przy niej nadal pozostaje. Dla badaczy z tego kręgu pojęcie "chłopska kultura tradycyjna" z definicji należy wciąż do kanonu etnografii, pełniąc w nim rolę paradygmatyczną. Modelowy i modelujący charakter tego pojęcia - jako należącego do metaopisu kultury sprawia, że generuje ono kolejne teksty, które wchodzą w zakres kanonu. Przy czym rzecz dotyczy nie tylko "etnografii akademickiej". �230 Na etnografię składają się również teksty amatorskie, rekonstrukcje muzealne i folklorystyczne. W odbiorze społecznym łatwo osiadają one w apokryficznej warstwie kultury. Sprzyja temu oczywista wielojęzycznośl: kultury oraz, co równie ważne, sposoby popularyzacji kultury ludowej w Polsce. Przykładami tekstów apokryficznych są liczne dawne i współczesne opisy kultury regionalnej autorstwa rozmaitych badaczy. Ich teksty to owoc fascynacji miejscową odrębnością. Były i są one tworzone z autentycznej potrzeby, a w zapleczu teoretycznym dysponują zaledwie fragmentami systemów wyjaśniających, pochodzących często z różnych czasów i różnych gałęzi wiedzy. Wśród prac współczesnych model tradycyjnej kultury ludowej jest właśnie najczęściej stosowaną podstawą teoretyczną, przy czym są to swoiście "sfolkłoryzowane" wersje tego modelu. Muzeum etnograficzne jest też. jak i nauka, metatekstem kultury. Jego ekspozycje należą do jej kanonu, a historyczne spojrzenie na istotę muzeum oraz analiza jego funkcji przekonuje, że każdy - kiedyś twórca muzeum, dzisiaj muzealnik - świadomie lub nieświadomie kieruje i posługuje się w postępowaniu zbiorem sądów teoretycznych. Są to przekonania o naturze rzeczywistości kulturowej i jej zakresie, oceny i wynikaj<!ce z tego łącznie przekonania co do podejmowanych wyborów i sposobów działania. Sposób funkcjonowania muzeum w obiegu społecznym i naukowym nie jest więc obojętny dla obrazu etnografii. Poprzez ekspozycje upowszechnia się wiedzę o kulturze, która to wiedza w potocznym odbiorze ulega hipostazie. Komunikat o rzeczywistości bierze się za rzeczywistość samą. Stąd banalne pytanie o rolę kontekstu kulturowego przestaje być takim przy muzealnych rekonstrukcjach i prezentowaniu zjawisk kultury. Ważna staje się skala kontekstu, jego relacja do głównego przedmiotu ekspozycji, a także czytelność i zrozumiałość. Z punktu widzenia rozróżniającego, na przykład, kulturę wysoką i niskcl, to muzea sztuki kolekcjonują dzieła mieszczące się w kanonie, odrzucając utwory nieudane (kicz). Czyżby więc muzea etnograficzne zajmując się apokryficzną warstwą kultury, gromadząc przedmioty będące często kopią, opadem kulturowym, kiczem, powinny przyjąć inny punkt widzenia? Tak właśnie się dzieje. Przyjmując autonomię kultur ludowych i środowiskowych można ustanowić kanon kultury ludowej. Muzeum jako sfera metatekstowa taki kanon tworzy. W naszej praktyce muzealnej tym kanonem pozostaje chłopska kultura tradycyjna. Zastygłe w trwaniu ekspozycje muzealne z rzadka uwzględniają fakt, że między subkulturami toczy się stały dialog. Ta metafora powinna oddawać istotę wewnętrznego, komunikacyjnego mechanizmu kultury. Dialog ten to stała relacja wymiany, przekształceń, opadania, krążenia idei, znaczeń, symboli, przedmiotów itp. Mogą więc te same treści lub formy materialne występować w różnych postaciach, uproszczeniach, transpozycjach, wariantach, odmianach. �231 Zakres i możliwości dialogu wyznacza kompetencja jego uczestników użytkowników kultury. Posługują się oni kodem pełnym (co oznacza całkowitą znajomość reguł oraz znaczet' językowych i kulturowych) lub kodem ograniczonym (w którym zakres językowy i znajomość semantyczna jest częściowa a percepcja rzeczywistości stereotypowal. Taka natura komunikacji kulturowej stawia nas przed kolejnymi kwestiami. Trzeba odpowiedzieć na pytania: zjaką rzeczywistości,! mamy do czynienia?, jak i z kim muzeum prowadzi dialog, do kogo adresuje "wypowiedź", na co może liczyć u odbiorcy? Są to pytania tym bardziej istotne, że współczesna kultura wraca do form komunikacji obrazowej - opisanej już przez G. Vico - w której najpierw pojawia się obraz, a po nim artykulacja i interpretacja. Wykaz przedstawionych problemów to kwestie, które wynikły z antropologicznego spojrzenia na kulturę. Ich rozstrzygnięcia należą do antropologii. Odpowiadają bowiem na pytania dotyczące po pierwsze - ontologii kultury (jak ta istnieje), po drugie - epistemologii rozpatrującej procesy przekazu, świadomości. kompetencji, po trzecie - aksjologii, gdy ustala się kryteria, ocenia się i dokonuje wyborów (zobacz: "Warsztaty Etnoyraficzne", 1991). Podobne kwestie dotyczą też folkloru jako jednego z elementów kultury narodowej. Folklor bazujący na dawnej kulturze ludowej jest ustępującym elementem w uniwersum kultury polskiej. Pod wpływem społecznych procesów wyrównywania się różnic warstwowych oraz tworzenia się nowych, innych, pod wpływem umasowienia informacji, ulega folklor licznym zmianom i przekształceniom. Próby opóźnienia tego procesu podejmują się etnografowie i regionaliści przekonani o wartościach wychowawczych i estetycznych dawnych sekwencji kulturowych. Czynią to docierając do amatorskich, spontanicznie tworzących się grup lub też są instruktorami na zlecenie instytucji l mecenasów. Instruktorzy zespołów folklorystycznych (etnografowie, etnomuzykolodzy, choreografowie) dążą w swojej działalności do tego by folklor pozostawał w zgodzie z tradycją. Co to jednak znaczy? Jak określić granicę tradycji i ustalić kryteria zgodności? Jednym z podstawowych przekonań instruktorów w tym względzie jest teza, że tradycyjny folklor to ten z przełomu wieków. A więc tu także model tradycyjnej chłopskiej kultury jest teoretyczną bazą działań praktycznych. Folklor próbuje się rekonstruować, odtwarzać, mimo że w wielu przypadkach są to zabiegi mało już skuteczne, gdyż relacje o "dawnych czasach" nie oparły się procesom zamazywania się, idealizacji i mityzacji przeszłości, co jest cechą wewnętrznych zmian w każdej kulturze. Tych samych etnografów i instruktorów spotykamy później jako członków jury licznych przeglądów i konkursów folklorystycznych. Obserwują i oceniają zespoły, które sami instruowali lub uczyli ich obecnych instruktorów. Powstaje błędne koło, zamknięty obieg treści w kręgu instruktorów, działaczy, zespołów �232 i specyficznej konkursowej publiczności, wspólnie tworzących ruch miłośników folkloru. Etnografowie współkreują więc rodzaj folkloru, który jest sumą ich wiedzy, wyobrażeń o przełomie wieków, postawy wobec tradycji i projekcją ich własnych wartości. W dobie postmodernistycznego zamętu zyskał on jeszcze dodatkowy walor szczególnie atrakcyjnej alternatywy kulturowej. Jej entuzjaści nie dostrzegają fałszywych wymiarów, naiwności i etnograficznej złudy zjawiska. Potrzebna autoświadomość, że uczestnicząc w podtrzymywaniu świata wartości tworzy się równocześnie kulturową fikcję. Jej rozbudzenie należy do krytycznych ironistów, którym łatwiej przychodzi wskazać na nierozwiązywalne paradoksy takiego społecznie użytecznego charakteru działalności etnograficznej. Kiedy więc podejmuje się ochrony kultury ludowej trzeba pamiętać, że ulega się sile pozytywnego mitu. Ale też jest on żródłem kolejnego paradoksu na styku kultura ludowa - jej badacze - i jej użytkownicy. Oto od czasów literackiego Jana Macieja Karola Wścieklicy wielu krytycznych obserwatorów, od literatów po uczonych, stwierdzało zupełną nieprzystawalność sądów jakie wzajem o sobie mają inteligenci i chłopi. Sądy te nie odnoszą się do zewnętrznych oznak różnic, ale dotyczą niezrozumienia samego rdzenia kultury. Tradycyjnie "etnograficzny" obraz polskiej wsi i jej empiryczna rzeczywistość często się rozmijały. Ta antynomia widoczna jest zarówno w tekstach naukowych, jak i popularnych. Rozdźwięk między, na przykład, poczuciem estetycznym tzw. ludu a nieustannie promowaną sztuką ludową, między moralnością a podobno szczególnymi wartościami kultury chłopskiej od stu lat wmawianym nam przez ludolubów, co pewien czas aż kłuje w oczy. Mamy więc często do czynienia z quasi-rzeczywistością, która jak każda inna, może być przedmiotem analizy. Oto kolejna przyczyna by zaproponować rodzaj krytycznej samooceny etnografii, jej swoistą antropologię. Dla jej uprawiania trzeba przyjąć następujące tezy. Postęp naukowej refleksji co pewien czas powoduje modyfikacje lub zmiany paradygmatu. Prowadzi to do "wymazywania" tekstów z jego kanonu. Proces taki może mieć różny przebieg. Gdy przybiera charakter ewolucyjny, to wprowadza się do obowiązującego paradygmatu pewne nowe elementy, co jednak w przypadku modelu chłopskiej kultury tradycyjnej prowadzi jedynie do eklektyzmu, którego jestem zdecydowanym przeciwnikiem. Włączanie do języka teoretycznego zdań spoza jego systemu niczego nie rozwiązuje, ponieważ według Thomasa Kuhna wiedza nie ma charakteru uniwersalnego i kumulatywnego. Istotne są więc zmiany całych systemów dokonywane przez krytykę, demityzację, reinterpretację. Otwiera to nowe możliwości badawcze, zmienia widzenie całych obszarów badań, a te same fakty może stawiać w innym, nowym świetle. �233 Zwolennicy paradygmatycznego pOJęcIa "chłopska kultura tradycyjna" zgodzą się zapewne z krytykami, że empiryczny odpowiednik modelu - to jest - autonomiczna kultura chłopska w swoim wymiarze materialnym i wyobrażeniowo-światopoglądowym, podlegając nieustannym zmianom, jest już dzisiaj rzeczywistością historyczm!. Jeżeli tezę tę połączymy z rozważaniami przedstawionymi wyżej, to całość sumuje się następująco. Nic ma już epirycznego odpowiednika dla modelu "chłopska kultura tradycyjna". W licznych już pracach polskich antropologów dokonuje się krytyki matrycy dyscyplinarnej związanej z tym modelem. Następuje zatem wymiana tekstów kanonicznych na poziomie metaopisu kultury w kategoriach nauki. Reinterpretacja antropologiczna, określając się przez negację etnograficznej wersji opisu kultury, dokonuje demityzacji zastanych poglądów. Jej praca polega na takiej analizie dotychczasowych systemów teoretycznych, dzięki której odkrywa się w nich figury myślenia, ukryte przekonania aksjologiczne, niewłaściwe przyporządkowane rzeczywistości sądy itp. Nie byłoby to jednak możliwe bez przejścia przez antropologów etapu metodycznych analiz, co rozwinęło ich warsztatową sprawność i nauczyło logicznej autoanalizy własnych tekstów. Ta praca wykonana lege artis uświadomiła im także i to, że napięcie między rzeczywistością a możliwością jej opisu nie zniknie, poszukiwanie form opisu, innych niż dotychczasowe, jest też ich zadaniem. Oemityzacja tekstów polskiej etnografii dokonuje się w kilku punktach. Jej autorzy unaoczniają, że w nauce istnieją sądy aksjologiczne i dawny pozytywistyczny racjonalizm (Robotycki, Węglarz, 1983), ukazują brak korespondencji między teoretycznymi i empirycznymi poziomami w eksplikacji (Burszta, 1987; Buchowski, 1990), odrzucają historyczne fikcje i mity narosłe wokół kultury polskiej wsi z XIX wieku (Stomma, 1986). Wytykają, wspomniane już, rozmijanie się etnograficznego obrazu kultury ludowej z jej rzeczywistym, współczesnym stanem (Robotycki, 1992; Piątkowska, I994b). Te podważane przez antropologów wyobrażenia trwają jednak wśród etnografów impregnowanych na radykalizm propozycji antropologicznych. Kolejni więc autorzy walczą z fikcją tak zwanego autentycznego folkloru i sztuki ludowej. Są to pojęcia popularne wśród różnych festiwalowych jurorów (Burszta, 1989; Piątkowska, 1994a; Robotycki, 1990a). Schematyzm, figuralność i stereotypy istniejące w dawnej i nowszej akademickiej wiedzy o kulturze ludowej mają podłoże mityczne. Dostrzegają to krytycznie nastawieni antropolodzy i poprzez odpowiednie analizy tekstów etnograficznych tworzą antropologię etnografii, przyjmowaną z oporem przez tych, których nie stać na postawę autoironiczną (Burszta, 1992b; Robotycki, 1993; Piątkowski, 1994; Stomma, 1989). Natomiast hez oporów przyjęła się "pozytywna" propozycja antropologii penetrującej obszary świadomości potocznej, ukształtowanej przez literaturę, �234 prasę, szkolne podręczniki i mass-media. Tu odkrywane figury myślenia, klisze, stereotypy wydają się być czymś naturalnym. Formy analizy wykorzystujące słownik i metody antropologiczne stosowane są do analiz o bardzo zróżnicowanym charakterze (zobacz: Mitologie popularne, 1994). Spośród wielu prac antropologicznych, jako przykładów użyję tu niektórych tylko, tak jednak dobranych by ukazywały całe spektrum możliwości jakich dopracowała się antropologia w Polsce. Oto więc znajdujemy u antropologów analizy sztuki filmowej (Beneclyktowicz, 1992b; 1994; Michera, 1992a; Sznajderman, 1992b; Czaja, 1992a; 1992d), a także analizy filmów trywialnych o poszukiwaczach, Batmanach i wampirach (Sznajderman, 1992a; Szpilka, 1988; 1992a; Robotycki, 1992b). Podobnie, potocznym tematem jest reklama odwołująca się do rozmaitych mitologii lub wykorzystująca w perswazji struktury mityczne (Mitologie popularne, 1994; Czaja, 1994b; Barański, 1995; Szpilka, 1994). W sferze popularnej kultury analizowanej przez antropologów znalazła się muzyka rockowa (Burszta, 1994a; Ciarka, 1988a) i rozrywkowa (Burszta, Piątkowski, 1994b), a w wymiarze plastycznymotoczenie wizualne (Ciarka, 1988b; Piątkowska, 1994b; Robotycki, 1992a; Sikora, 1994). Przedmiotem odczytywania znaczeń stała się architektura i urbanistyka (Benedyktowicz, 1991; Czyżewski, 1994) lub przestrzeń (Czyżewski, 1992; Michera, 1994b). Dodać do tego wykazu można jeszcze odkrywanie stereotypów w podręcznikach szkolnych i literaturze dziecięcej (Stoczkowski, 1989), reporterskich chwytów i gier stereotypami w tekstach adresowanych do szerokiego audytorium (Czaja, Robotycki, 1986). Coraz więcej jest też prac o popularnej recepcji historii (Stomma, 1991a). Łącznie ten szeroki zakres zagadnieI'l podejmowany przez badaczy jest niewątpliwym sukcesem tego nowego spojrzenia na kulturę. Przy czym to, jaką drogą postępował rozwój problematyki jest na razie mniej istotne - to zadanie dla przyszłych historyków - ważny jest sam fakt jej istnienia. Istotnym postulatem antropologii kultury jest reinterpretacja, odczytywanie na nowo dawnych tekstów źródłowych lub tych tworzonych kiedyś przez etnografię i uchodzących dzisiaj za kanon dyscypliny. Reinterpretacja okazała się możliwa dzięki zmianom orientacji metodologicznych. Przyniosło to bardzo ciekawe rezultaty, odkrywające, wydawałoby się wyeksploatowane już tematy, w których odczytano grę symbolicznych znaczeń, pokłady archetypów i zgodne z regułami mityczne przekształcenia. Przykładami są prace o symbolicznych wymiarach domu (Benedyktowicz, 1992a) rekonstrukcje mitu antropogonicznego (Tornicki, 1979), mitologia zarazy (Sznajderman, 1994a; 1994c), mityczne wymiary postaci kowala (Barański, 1992a) i postaci świętych (Benedyktowicz, 1987; Wasilewski, 1987b; Węglarz, 1983a; 1983b). Równie intrygująca staje się antropologia gdy zaczyna zajmować się własnymi tekstami, gdy dekomponuje własne propozycje i wyniki badawcze. �235 Stwierdza się obecnie w kręgu antropologów, że wyczerpały się strukturalizmy v,' różnej postaci. Podkreśla się jednak nadal znaczenie strukturalizmu jako inspiracji i metody - skutecznie taksonomicznej (Węglarz, Burszta i in., 1987). Polemiczne intencje wobec dotychczasowych wielkich paradygmatów etnologii w odniesieniu do wierzell, obrzędów i magii deklaruje 1. S. Wasilewski (1989). Coraz wyraźniei w stronę historii spogląda L. Stomma (1991a; 1992; 1994) i C. Robotycki (1992a; I 992c). Gdy antropologia podejmuje problemy istoty poznania i dialogu kultur, to pozostaje w dylematach i w nierozstrzygających ostatecznie odpowiedziach. A kwestie takie musi podejmować, bo one właśnie konstytuują ją jako naukę· Jest to kolejna płaszczyzna, na której antropologia staje wobec samej siebie (Tokarska-Bakir, 1990). Świadomość konsekwencji własnych postaw epistemologicznych, zawieszenie wartości i relatywizm kulturowy, a co za tym idzie, przykładanie, co najwyżej, miary zdziwienia także wobec własnej kultury, należy do stałego repertuaru refleksji antropologicznej. Opisuje ona bowiem nie rzeczywistość, ale zbiorową, społeczną jej interpretację dozwoloną w każdej postaci. Nie ma tu skali poprawności, powiadają niektórzy badacze (Stomma, 1992; 1994; Burszta, Piątkowski, 1994; Robotycki, 1992a). Ale też inni (Czaja, 1988) zapytywali już kiedyś: do czego prowadzi postawa ironiczna, sceptyczny nihilizm, postawa błazna? Odpowiedzi na to są wyborami sięgającymi najgłębszych sensów, prowadzą w skrajnych konsekwencjach tych wyborów do autodestrukcji własnej nauki lub jednak do opowiedzenia się za wartościami (Tokarska-Bakir, 1992; 1995), Interpretacja antropologiczna nie ogranicza się w zainteresowaniach; podejmuje różnorodne tematy z rozległych obszarów kultury preferując temat współczesny. Jeżeli sięga w przeszłość, to wydobywa z niej daleką analogię, historyczną ramę lub ciąg przekształceń. Tradycja etnograficzna antropologii i równocześnie jej nastawienie na współczesność pozwalają na obejmowanie zjawisk z dwóch punktów widzenia. "Prymitywny" i "współczesny" to struktury a nie następstwo czasowe. Rozpatrując zjawiska kultury między tymi dwoma biegunami, można pytać jak ta pierwsza struktura istnieje w drugiej? W czym tkwi istota trwałości i transformacji? Odpowiedź na te pytania jest właśnie interpretacją antropologiczną (Benedyktowicz, 1992a). Nie dziwi więc zakres problematyki i śmiałość skojarzeń antropologów jakie zaprezentowali już w tomie swoich pierwszych prac (Szkice i próby etnologiczne, 1985). Zawarte tam pomysły rozwinęli później w bardziej dojrzałych pracach. Polska antropologia postuluje dalsze analizy. Zwraca uwagę na zapoznane fragmenty kultury. Od lat nawołuje by zająć się ciemnymi stronami kultury. Bogatszej i prawdziwej dokumentacji oraz reinterpretacji wymaga cała kultura tak zwanej "Polski Ludowej" w jej schizofrenicznym funkcjonowaOlU, �236 Swoisty zakresowy imperializm, w jaki łatwo popada antropologia przeze mnie referowana, może wydawać się podejrzany. Jej nieograniczony zasięg da się jednak obronić. Wynika on z kilku powodów. Po pierwsze, tak rozumiana antropologia ma charakter pograniczny wśród nauk humanistycznych. Po drugie, w humanistyce zauważalne jest coraz częstsze cytowanie tez antropologicznych w pracach z różnych jej zakresów. Po trzecie, uznawany jest punkt widzenia podkreślający, że to kultura determinuje dochodzenie do wiedzy potocznej i naukowej. Po czwarte, i to jest chyba najważniejsze, antropologia poprzez kryzys w humanistyce wplątała się w spory ontologiczne, epistemologiczne i aksjologiczne nawiązując tym samym dialog z innymi dyscyplinami nauki. W dialogach tych antropologia, dostarczając różnego rodzaju argumentów, istotnie wpływa na ich wyniki, sama nadal nie określając swojego zakresu. Stąd bierze się termin interpretacja antropologiczna jako równoważny współczesnej antropologii. Interpretacja to powód nieokreśloności. Pytanie czym jest antropologia, nauką czy sztuką rozumienia, pojawia się co pewien czas. Dodajmy, że argumenty Cliforda Geertza przemawiające na korzyść jej interpretacyjnego charakteru są powszechnie uznawane. W przedstawionej ogólnej charakterystyce polskiej antropologii zwróciłem uwagę na cztery aspekty, które zadecydowały o odrębności tego podejścia w stosunku do innych sposobów badania kultury. Określiłem jak rozumie się kulturę ludową jako przedmiot badaI1, wykazałem, że procedury antropologiczne prowadzą do demityzacji faktów kulturowych, do odczytywania na nowo tekstów źródłowych i metakulturowych, w tym własnych - antropologicznych. Z tego wynikło przesunięcie pola badawczego, a za tym pojawiły się nowe problemy. W sumie okazało się konieczne poszukiwanie sposobów interpretacji poza tradycyjnie rozumianą etnografią, z której wyrosła antropologia polska jako rodzaj krytycznej refleksji. Wachlarz możliwości zaczerpniętych z innych dyscyplin humanistycznych jest bogaty, ale poprzez powołane przykłady widać ogólniejszą tendencję. Interpretacje korzystają wiele z postmodernizmu i dekonstrukcji, które polegają na powtarzaniu tego samego w innym sztafażu, na dialogu intertekstualnym, na ironicznym wzięciu w cudzysłów samego siebie. Taki charakter ma, na przykład, analiza poszukująca kulturowych sensów, gdy za klucz do interpretacji zjawiska służy poezja, która sama przecież powinna być interpretowana (Szpilka, 1991; Benedyktowicz, 1992a). Podobnie jest z dekonstrukcją - praktyką interpretacyjną polegającą na podważaniu tej filozofii, którą się głosi lub tych przeciwstawień, na których się opiera. Dekonstruktor wskazuje zabiegi retoryczne leżące u podłoża jego �237 rozumowania, kluczowego pOJęcia lub przesłanki (Burszta, 1993). Inaczej mówiąc dekonstrukcja to gra odbić, powtarzanie tego samego z innej perspektywy. I taka też jest antropologia, w taki sposób interpretuje kulturę i samą siebie. Do antropologii dochodzi się z różnych stanowisk teoretycznych i różnymi drogami, ale zawsze samodzielnie. W niniejszym szkicu nie dociekałem paranteli metodologicznych - to byłaby większa robota. Wśród wymienionych przeze mnie osób są tu takie, które wywodzą się z poznańskiej szkoły Jerzego Kmity, większość związana była jednak z grupą autorów manifestu z 1980 roku. Pozostaje wreszcie, nie wymieniona przeze mnie, grupa badaczy istniejąca od zawsze autonomicznie. Jest to przede wszystkim Jacek Olędzki oraz inni, jak Krzysztof Kubiak, Zbigniew Libera, Małgorzata Maj, których dorobek badawczy świadczy o antropologicznych preferencjach. Następni już się narodzili, ich pierwsze próby publikuje jedyne polskie czasopismo antropologiczne "Polska Sztuka Ludowa. Konteksty". Cierpliwemu czytelnikowi, który przebrnął przez całość tego sprawozdania, proponuję na koniec, by zechciał zauważyć, że: Po pierwsze, przedstawiłem tu pewną ciągle dyskutowaną propozycję badawczą, co świadczy ojej aktualności; Po drugie, oto w tytule mówię o antropologii kultury a często używam terminu etnografia. Nadto w całym tekście posługuję się zamiennie terminami antropologia i interpretacja antropologiczna. Czynię tak, ponieważ uważam i tego dowodzę, że etnografia w dawnym rozumieniu, z której antropologia wyszła, nie udźwignie ciężaru interpretacji zjawisk kultury współczesnej, strukturalnie złożonej, wielojęzykowej, metatekstowej. Nie ma dzisiaj wątpliwości, że do tej kultury należą też teksty etnograficzne, a więc i one mogą być przedmiotem analizy. Wobec takiej kultury konieczne są szersze interpretacje - właśnie antropologiczne; Po trzecie, oczywiste jest, że nie każdy badacz kultury musi zajmować stanowisko podobne do przedstawionego wyżej. Istnieją przykłady innych sposobów uprawiania etnografii i antropologii. Nie każdego musi interesować wyłożony tu program i pragmatyka jego realizacji; Po czwarte, nie należy jednak unikać refleksji nad uprawianą przez siebie dyscypliną wiedzy; Po piąte, podtrzymuję przekonanie zawarte w tytule, że antropologia kultury jest w Polsce projektem urzeczywistnionym. Post Scriptum Dołączona bibliografia jest niepełna, wręcz wyrywkowa. Jej zadaniem jest tylko wstępne zorientowanie czytelnika w problematyce i możliwościach antropologii. Zestaw ten do niczego więcej nie może służyć. �238 BIBLIOGRAFIA Baraliski Janusz 1992a Kowa/ - mil w akcji, Etnograficznc" 1992b 1995 O heurysl.vcznej "Polska Sztuka Czy Benedyktowicz 1980 Naukowc Uniwersytetu Jagiellońskiego. Praee wykIwIni Ludowa" merajóra może dwóch teorii £'lI1%yic::.n.\'ch. R. 46, nr I. być bajką, "Polska Sztuka D£'konslruk(ja Ludowa. sprawy slonia. R. 49, nr Konteksty" I. Zbigniew O nieklórych symbolem 1981 "Zeszyty z. 30. zastosowaniach i kullUrą, Odpowiedż melOdy "Etnografia na ankielr:: Ienomenoloyicznej Polska" ellloyra/ia, studiach II' l1(ui r£'/iyią, I. 24, z. 2. elllOloyia czym są ... , "Polska Sztuka Ludowa" R. 35, nr 2. 1983 i kulturowe Symboliczn£' aspekty w kulturze ... , "Polska 19S7 "Gu~'(' w dom, Sztuka 1988a "Polska 1988b SlereO/yp - "Zeszyty 1991 ubraz Naukowe Sztuka symbol. bogowi£', "Polska Ludowa" fUHn'yo Jagicllońskiego. Pracc Widmo .i'rodka .I:wiala. Przyczynek Ludowa" R. 45, nr I. do anlropoloyii spojrz£'nia Ivsplilczesno.I'ci, (razem ,lI"farta i Maria. Uwagi 1994 Bencdyktowicz "Tango" taniec Z., Robotycki uniwersalnej ali£'/wlji, "Polska Sztuka Ludowa" c., Stomma L., Tomicki R .. Wasilcwski J. S. Antropologia slownika, Buchowski kultury "Polska 1986 Michał Mayia. 1987 Kilka 1990 Racjonalność. 1991 Obrzęd, rylUal, 1993 Przeciw skrajnemu Burszta ° pel'mej Warszawa Pojl'cia, z. 24. "Pniska o Kulturzc", Sztuka Wrocław. R. 46, nr 3j4. Ludowa" R. 4S. nr inspiracj£'o I; nr 2; R. 35, nr 1/2. .l" Malaialy I. Poznall. recepcji interpretacja, "Rocznik Sztuka slaeotyp. IW dziela Levi-Slraussa, UAM, "Lud" I. 71. Poznań. Muzealny" I. 4, Włocławek. w: Inspiracje postmodernistyc::.ne w iIumallislyee. Wojciech Natura 19S9 Od(o/kloryznllllokalnego R. 43, nr 3. a ku/tura - my.W etnologicznej, IV myśl symbo/iclla 1992a Wymiary antropoloyicznego Elllologia dzisiaj J993 Utracona niewinnoJć'l mod£'rnistyczne Antropologia w: Socjoloyia "Wiedza O czym pozllania Rozterki slre(y Wrocław. "Lud" t. 71. narodowego, kU/lury, "Polska antropologii w humanislyee, Piątkowski PTL, kultura, a/bo sila perJf'erii, Y£'s. Noslalgiczne Wojciech, - do "post(olk/oryzmu" 1992b 1994 UAM, R. 41. - Poznań. Język 1992 R. 34, nr relatywizmowi, 1987 1994 dziedzictwo, cer£'munia, 1986 Burszta - brytyjskiej Trans/acja. "Polska Ludowa" i struklura, Jej funkcje uwag PWN, w Polsce Sztuka ludowej, "Wicdza Babel/e", Ludowa" Etnograficznc" 1992a 1980- 1981 Dom w tradycji Sztuka 1992b o "Uczcie i pro/im um Sacrum R. 42, nr 3. O mu::liwu.l:ciach Uniwersytetu z D. Benedyktowiez) wschodni£'yo. R. 37, nr 3/4. i obcy jako BI)g w dum" nr 1/4. Symbol w el nową/ii, - monaslycyzmu Ludowa" UAM, Sztuka "Polska Sztuka Ludowa" PoznaJ·1. R. 46. nr 2. Ludowa" postmodernislyczlll'j, w: Illspiracjl! 1'0.\1- op. cit. pamięci, "Polska Sztuka Ludowa" R. 48, nr 1/2. Krzysztof wspólczesna, antropologia a antropologia. o kulturze", opowiada Stanowiska wspólc::.esno.i"ei czy antropologia i kontrowersjI', pod red. Ileyatl'\\'na. E. Tarkowsicj, Wrocław. antropologicna opowi£'.l:ć, Instytut Kultury. Warszawa. �239 Ciarka Ryszard PUllk-Rock, .. Polska Sztuka Ludowa" R. 42, nr 1/2. SO('l'UIII. Illit. ksią:':ka ... , "Polska Sztuka Ludowa" R. 42, nr 3. Nopis.\' IW lIIurach ; etllogralio wspólceslleiJo miasta, "Polska Sztuka InSa 1988b 1990a .~lVi{'IY ohraz IV szarym h/oku, "Polska Sztuka Ludowa" R. 44, nr 3. Fi/III i prawdziwy ohraz rzeczy, "Polska Sztuka Ludowa" R. 46, nr 3/4. () sposo/wch zahUania zw;erząl, "Polska Sztuka Ludowa" R. 48, nr 3/4. 1990h 1992 1994 Czaja R. 44, Ludowa" 2. nr Dariusz Dylcllloly Mazlla, "Polska Sztuka Ludowa" R. 42, nr 4. Sp,)r o model elllOlofjiczllt'j inlerprelacji, .,Zeszyty Naukowe 1988 1990 skiego. Prace Etnograficzne" Krojohroz z Tohiaszem, "Polska Sztuka Mel1lahlO.~(: i mil rewolucyjllY, "Zeszyty 1991 1992a Prace Etnograficzne" l.. Uniwersytetu Jagielloń- z. 27. Ludowa" Naukowe R. 45, nr 3/4. Uniwersytetu Jagiellońskiego. 29 . 1993 ."vlomenl wieczlly. "O tlCzcie Bahelle", Polska Sztuka Ludowa" R. 46, nr 3/4. Symho/ ; fi/m. VwaiJi metod%fjiczne, "Polska Sztuka Ludowa" R. 46, nr 3/4. Wellecja i .I:lllien'. K ol1leksty symholiczne, "Polska Sztuka Ludowa" R. 46, nr 3/4. Symhol w lIIltrop%fji; kulIlIry, "Zeszyty Naukowe Uniwersytetu Jagiell011skiego. 1994a () sZluce zdziwienia D. Czaji, Universitatis, 1993b 1992c 1992d Praee Reklamowy 1994b nr Czaja Etnograficzne" Darius/., Luduwa" Czyżewski Mitologie smak raju: mirdz)' '1I'chelypem a historią, "Polska i Czesław I\'iejska IW Podlasiu popularne, pod red. Sztuka Ludowa" R. 48, wedlug IYiJodnika "Przjyaciólka", "Polska Szruka R. 40, nr 3/4. Pejzo:': z pomirci czyli R. 36. nr IV sprawie niedokończonefjo przypisu, "Polska Sztuka Ludowa" 1/4. Oc/milla l'wków i /mdowlliczowie. "Polska Sztuka Ludowa. Konteksty" R. 48, nr 3/4. Katarzyna D)'e/hIIOlllio lIalura - kullura jako Szczcfjólny 1985 l. 29, z. problem elllologii, "Etnografia Polska" I. SoCjOloylCZIW wizja ewolucji kullUry ludzkiej, w: Problemy 1989 PAN-Ossolineum, metodolofjiczne elnowalii, Kraków. Surrealizm i elnoyraj/a, "Polska Sztuka Ludowa" R. 45, nr l. Proh/em opisu II' elnololJii, w: Po:':efjfwnie paradygmalu/ Elnoloyia wobec wspólczesno.i·ci, pod red. W. J. Burszty i J. Damrosza, Instytut Kultury, Warszawa. 1991 1994 Krupa w: Adam 1992 1994 Kanjowska popkullury, Kraków. 1/2. Rohotyck Rodzi/w 1986 z. 32. i ylupsl\\'ae/, Maciej 1989 Skrzypek IW dacIlu, czyli Żyd uniwersalny, "Polska Sztuka Ludowa" R. 43, nr l. prohlem.\" .. i\4etod%gicznc prohlemy współczesnych hadań nad kulturą i lradycją, pod red. .\1 efOdololliczlle 1991 T. Karwickiej, Michera 1984 1991 1992a U M K, Toruń. Wojciech Dlaczego krowa jesl czerwona. Ludowa" R. 38, nr 4. O kalegoriach widzenia barwnego, symbolu, "Rocznik M uzealny" t. 4, Włocławek. Wyohra::nia alchemiczlla Wernera Herzoga. Egzegeza symboliczna serce", "Polska Sztuka Ludowa" R. 46, nr 3/4. "Polska Sztuka O lI'ieloznaczno.l:ci .filmu "Szklane �240 ł992b 1993 l 994a a 1994b Śmierć GO, Warszawa. AntyDiiniken, Tajemnica butów czyli symbolicznym pochwala dotykaniu "Polska Sztuka Ludowa"' R. 47, nr 1. "Polska Sztuka Ludowa. Konteksty" muzeum, rzeczywistości, R. 48, nr 1/2. Mitologie 1994 Piątkowska 1994a i Malgasi, Jasia Sztuka R. 48, nr 3/4. Ludowa. Konteksty" Mitologie pod red. O. Czaji, Universitas, popularne, Kraków. Krystyna Kulturowe reguly w: Pożegnanie 1994b "Polska popularne Kultura sztuki - spojrzenie paradygmatu?, a ikonosfera. na podstawie hadGli IV .Ś'rodowisku wiejskim. op. cit. Etnologiczne studiwn przykladów ze wsi wspólczesnej, "Łódzkie Studia Etnograficzne" t. 36. Pi<ttkowska Krystyna, Pi<ttkowski Krzysztof 1982 Antropologiczne t. poifcie stylu a sztuka ludowa, "Łódzkie Studia Etnograficzne" 24. SZlllkmistrz z Wersalu czyli o sztuce i kulturze, "Lud"' t. 71. 1987 KotefJorie kultury a ikonos[era, "Rocznik Muzealny" t. 4, Włocławek. 1991 Pi<ttkowski Krzysztof 1985 Prohlematyka teoretyczna w powojennej euwgrafii polskiej, "Lud" t. 69. Wyhrane problemy metodologiczne stosowania semiotyki II' eUlOlo!!ii, w: ProblOllY 1989 metodologiczne etnografii, op. ci/.. 1993 Semiotyczne badania nad kulturą w etnoloaii, UMK, ToruI1. Badacz wobec trady<ji, w: Pożegnanie paradygmatu?, op. ci/.. 1994 Pożegnanie paradygmaw? 1994 Pożegnanie Robotycki 1980 1981 1990a ł990b 1991 1992a 1992b 1992c 1993 1994a 1994b .. paradygmatu? i J. Oamrosza. Czeslaw Robotycki 1983 Etnologia Kultury, wobec wspólczesności, pod red. W. 1. Burszty Warszawa. PAN-Ossolineum, Kraków. "Polska Sztuka Ludowa" R. 35, nr I. Biografia twórcy ludowego jako prawda artystyczna, "Zeszyty Naukowe Uniwersytetu JagielloI1skiego. Prace Etnograficzne" z. 27. Sztuka a vista. Folklor strajkowy, "Polska Sztuka Ludowa" R. 44, nr 2. Wspomllienia z dawnych podrliży na "Jug slowiwlski". Uwagi e/./lolo{J1l do tekstu z poc;;'ltku wieku, "Rocznik Muzealny" t. 4, Włocławek. Etnografia wobec kulrury wspólczesnej, Uniwersytet Jagielloński, Kraków, Rozprawy habilitacyjne nr 232. Wampiry. Od wierzeli ludowych do .filmowych fantomów, "Polska Sztuka Ludowa" R. 46, nr 3j4. Historia i tradycja, dwie kategorie opisu przeszlo.l'ci, "Zeszyty Naukowe Uniwersytetu Jagiellor'tskiego. Prace Etnograficzne" z. 29. Etnografia wobec samej siebie, "Zeszyty Naukowe Uniwersytetu JagielloI1skicgo. Prace Etnograficzne" z. 32. Reklama z zapomnianym kodem, w: Mitoloyie popularne, op. cit. MoralllY i strukturalny aspekt dobra i zla w bajce mayicznej, w: Pożeyllanie Tradycja Łańcuch i ohyczaj szczęścia paradygmatu?, 1994c Instytut "Piwnica w ,<rodowisku op. cit. pod Baranami" - Sztuka Ludowa. Konteksty" Czesław, Węglarz Stanislaw Chlop potęgą Ludowa" wiejskim, w pól wieku póżniej, jest i basta. R. 37, nr 1/2. antropologiczna interpretacja jiJrmuly kahare!!l, "Polska R. 48, nr 1/2. O mityzacji kultury ludowej w nauce. "Polska Sztuka �241 Sikora Sławomir "Polska Sztuka Ludowa" R. 40, nr 1/2. "Polska Sztuka Ludowa" R. 46, nr 3/4. Fotografia i mit, "Polska Sztuka Ludowa" R. 48, 1986 Cmenlarze -- al7lropologill 1992 F otoyrajia, pamięć, wyobra=nia, 1994 F owgm/la schylku wieku. Stoczkowski pamięci, nr 1/2. Wiktor Prehistoria w $zkolnych podręcznikach, czyli wspólcze$ny mit początków, "Polska Sztuka Ludowa" R. 43, nr 4. Stomma Ludwik 1975a Rytual pokladzin w Polsce. Analiza strukturalna, "Etnografia Polska" L 19, z. 1. 1975b Stan hadań nad ohrzędowo.l:cii{ polski{ od polowy X V TTT w., "Etnografia Polska" t. 19, z. I. [976 Mit AlkmeHv, .,Etnografia Polska" t. 20, z. 1. 1978-1979 Magia dzisiaj, "Polska Sztuka Ludowa" R. 32, nr 3/4; R. 33, nr 4. 1979 Determinanty pol$kiej kllltury IlIdowej XTX wieku, "Polska Sztuka Ludowa" R. 33. nr 3. 1980 Wstęp, w: J. SL Bystroń, Tematy, które mi odradzano. Wybrał i opracował L. Stomma, PIW, Warszawa. 1981a SIOIlce rodzi się 13 grudnia, LSW, Warszawa. 1981b Odpowied= na ankietę: elnugrlilia, etnologia czym $q ... , "Polska Sztuka Ludowa" R. 35, nr 2. 1986 A IJtropolo~Jia kultury wsi polskiej X TX wieku, PAX, Warszawa. 1989 Czy w etnogrą/ii występują biale plamy, "Polska Sztuka Ludowa" R. 43, nr 4. 1991a Wzloty i upadki królów Fra/l(ji, Wydawnictwo Łódzkie, Łódź. ł991b Uroda ludzkiej pomylki, "Polska Sztuka Ludowa" R. 45, nr 1. 1992 Antropologia kultury, historia i Kuhuś Puchatek, "Polska Sztuka Ludowa" R. 46, nr 3/4. 1994 Historia wspólczesności, "Polska Sztuka Ludowa" R. 48, nr 1/2. 1989 Szkice i próhy 1985 Sznajderman 1991 1992a etnologiczne i próhy etnologiczne, pod red. Z. Benedyktowicza i C. Robotyckiego, "Studenckie Zeszyty Naukowe Uniwersytetu Jagiellońskiego" z. 4, Kraków. Monika O etnograficznym surrealizmie, "Polska Sztuka Ludowa" R. 44, nr 1. Szkice Co się kryje pod tq maską: "Polska ł992b "Stary wokól motywu Sztuka Ludowa" Gringo". Motyw Czlowieka Śmiechu. Parr uwag o Batmanie, R. 46, nr 3/4. Don Kichota i literaturze, w filmie "Polska Sztuka Ludowa" R. 46, nr 3/4. l 994a 1994b ATDS "The ksztalc Jardin "Polska mi1!l. "Polska des Plallles. Sztuka Ludowa" Sztuka Ludowa" Postcard$" czyli R. 48, nr 1/2. roślinna metaforyka Jamesa ClifJorda, R. 48, nr 3/4. 1994c Zaraza. Mitologia dżumy, cholery i AIDS, Semper, Warszawa. Szpilka Wiesław 1988 Poszukiwanie zaginionej Arki, "Polska Sztuka Ludowa" R. 42, nr 4. 1991 Kultura masowa a etnograjia, "Rocznik Muzealny" L 4, Włocławek. 1992a "Batman" opowie.l:ć o stworzeniu, "Polska Sztuka Ludowa" R. 46, nr 3/4. 1992b Zohacyć .~wiat: Etnografia wobec filmu i kultury masowej, "Polska Sztuka Ludowa" R. 46, nr 3/4. 1994 Raj utracony, "Polska Sztuka Ludowa" R. 48, nr 1/2. Tokarska Bakir Joanna 1990 Interprewcja czyli a $ztuce amropolagii, "Polska Sztuka Ludowa" R. 44, nr 1. 16 - Lud l. LXXVIII �242 1992 Hermeneutyka Ludowa" 1993 1995 Tomicki Gadamerowska Opuszczone Dałsze ołtarze zamieszkują Konteksty" "Polska ohm.ki, Sztuka Tradycja 1975 (razem z J. Tomicką) Warszawa. 1976 1977 Słowiwiski 1 Projekt Jej znaczenie w kulturze Drzewo wzór nieprze:roczJ'stej, i wartość "Etnografia "Etnografia chłopskiej, życia. Ludowa wizja "Etnografi<l Polska" mit kosmogoniczny, Norma, Sztuka Ludowa" etnografii R. 47, nr 3/4. "Polska Sztuka R. 49, nr l. 1973 w życiu seksualnym Polska" t. 17, z. 2. i człowieka, LSW, ,vwiata t. 20, z. 1. tradycyjnych społeczn().~ci t. 21, z. I. Anthrvp0(Jenesis in Slavonic Jolk heliefs, "Ethnologia Polona" t. 5. Kultura, dziedzictwo, trad.vcja, w: Etnografia Polski. Przemiany kultury pod red. M. Biernackiej i in., Ossolineum, Wrocław. w Polsce, 1981b 1986 hadaniu "Polska demony, losy syna marnotrawnego. Ludowa. Ryszard 1979 1981a w etnograficznpn R. 46, nr 2. Religijno.vć ludowa, wiejskich Polska" w: Etnografia Drogi w za,~wiaty. Materiały Polski. Przemiany do eschalOlo(Jii Aztekó\\', ludowej, t. 2, kulwry ludowej. t. 2, op. rito "Polska Sztuka Ludowa" R. 40, nr 1/2. 1987 Poza społeczelistwem włosów, "Warsztaty 1991 "Polska w pobliżu - hosko.~ci. Przyczynek Sztuka Ludowa" do rozważalI nad symboliką R. 41, nr 1/4. Etnograficzne" Ogólnopolska sesja "Warsztaty Etnograjrczlle", "Roeznik Muzealny" t. 4, Włocławek. s. 145-310. Wasilewski Jerzy S. 1975 Kategoria 1978 1979a 1979b 1980 Symbolika - i rytualnej obrotowego wędrować. do piekieł. Podarować koczowniczej. Analiza przestrzeni juri)' mongolskiej. t. 19, z. L Polska" ruchu Po śmierci Podróże w kultur::e przestrzeni "Etnografia z zakresu Szkic Rzecz znaleźć - inwersji, ewologii o szamańskich zguhić .,Etnografia Polska" t. 22, Z. 1. "Teksty" nr 3, 4. LSW, Warszawa. .~wia!cl znaczell, misteriach. -- zb/I.ldzh'. Niektóre kategorie j('zyka symholiczneyo Polska" t. 24, z. 1. Tabu, zakaz magiczny, nieczysto.vć .. ,Etnografia Polska" t. 31, Z. 1. 1987a Święty Paweł - nawrócenie, odwrócenie i Iliepcwno.v(' .. ,Polska Sztuka Ludowa" 1987b R, 41, nr 1/4. 1989 Tabu a paradygmaty etnologii, Uniwersytet Warszawski, Warszawa. 1991 Antropologia paradygmatem stoi ... , "Rocznik Muzealny" t. 4, Włocławek. Węglarz Stanisław 1983a Ojcowie pustyni, "Polska Sztuka Ludowa" R. 37, nr 3/4. 1983b Pustelnicy - ludowi świ('ci, "Polska Sztuka Ludowa" R. 37, nr 3/4. 1987a Dzie/o Levi-Straussa - dzisiaj, "Lud" t. 71. 1987b Claude Levi-Strauss: demon Laplace'a czy upr<lwiającv muzykę Sokrates, .,Lud" t.71. związanego 1991 Kategorie z opozycjl.l kulwry życie ludowej jako - .~mierć, "Etnografia kategorie elnoyra/lczne, "Rocznik Muzealny" t. 4, Włocławek. etnograficznego zróżnicowania kultury ludowej dzisiaj, "Polska Sztuka R. 46, nr 2. Chłopi jako "obcy", w: Pożegnanie paradygmatu?, op. cit. 1994 Węglarz S., Burszta W., Stuchliński J. A., Piątkowska K., Buchowski M., Augustynowicz G. Claude livi-Strauss - po latach, "Lud" t. 71, S. 3-126. 1987 1992 Koncept ja Ludowa" �243 Czcslaw Robotycki THE ANTHROPOLOGY OF CULTURE IN POLAND. A FINISHED PROJECT (Summary) The articles present the history, methodological assumptions and results of investigations of a group of young ethnologists. The group was formed to present their critical opinion on the work of the "traditional" ethnographers, introduce new methodological assumptions and expand the scope of investigations beyond the studies of the so-called folk culture. The concept of the "anthropology of culture in 'Poland" stands for a critical trend in Polish ethnology, limited, however, to a group of scholars who collaborated and accepted each other to some extent. Names of these ethnographers are given in an extensive bibliography. Trans/. Z. Nadstoga � https://zbiory.etnologia.uw.edu.pl/files/original/5eff366d454017b9c215d995bb2d5644.pdf dd2ecca321fa5619e5df9c884438b60f Dublin Core The Dublin Core metadata element set is common to all Omeka records, including items, files, and collections. For more information see, http://dublincore.org/documents/dces/. Title A name given to the resource Polska Sztuka Ludowa - Konteksty Text A resource consisting primarily of words for reading. Examples include books, letters, dissertations, poems, newspapers, articles, archives of mailing lists. Note that facsimiles or images of texts are still of the genre Text. Dublin Core The Dublin Core metadata element set is common to all Omeka records, including items, files, and collections. For more information see, http://dublincore.org/documents/dces/. Relation A related resource oai:cyfrowaetnografia.pl:publication:3675 Date A point or period of time associated with an event in the lifecycle of the resource 1997 Identifier An unambiguous reference to the resource within a given context oai:cyfrowaetnografia.pl:3452 Title A name given to the resource Historia, tradycja, antropologia / Polska Sztuka Ludowa - Konteksty 1997 t.51 z.1-2 Description An account of the resource Polska Sztuka Ludowa - Konteksty 1997 t.51 z.1-2, s.44 Creator An entity primarily responsible for making the resource Robotycki, Czesław Language A language of the resource pol. Publisher An entity responsible for making the resource available Instytut Sztuki PAN Format The file format, physical medium, or dimensions of the resource application/pdf PDF Text Text capture metadata for PDF documents Text Historia, tradycja, antropologia (tezy) Czesław Robotycki 1. Historia i antropologia (etnologia) dopełniają się jako perspektywy badawcze kultury. Zachodzące między nimi nieporozumienia i paradoksy wynikają z dwóch powodów: 1.1. Ze stale obecnej w historii jako nauce pozytywistycznej tendencji wyjaśniania i kultu faktów. 1.2. Z mechanizmu recepcji historii w świadomości potocz­ nej poprzez społeczne ramy odbioru oraz mechanizmy folkloryzacji przenoszą się stwierdzenia naukowe w świat legendowo-bohaterski, w tradycję, w wiedzę stereotypową i przeświadczenia. 2. Z takiej natury istnienia tez i tekstów naukowych należy wyciągnąć podstawowy wniosek epistemologiczny odnoszący się zarówno do historii jak i antro­ pologii: fakty nigdy nie mówią same za siebie, zawsze ktoś przemawia w ich imieniu. Jest to jednak teza filozoficzna a nie antropologiczna czy historyczna. 3. Świadoma własnych ograniczeń antropologia budując metatekstowe autorefleksje odwołała się do filozofii i teorii literatury. 3.1. Od filozofii pochodzą tezy stwierdzające w antropolo­ gii, że: 3.1.1. Nie ma metod wyjaśniających w badaniach kultury. 3.1.2. Świat przyrodniczy nie wytwarza sensów - wartości to domena kultury ludzkiej, a więc to w niej zachodzi semioza - ujawnianie znaczeniowej warstwy znaków, nadawanie sensów. 3.1.3. Sposób użycia wyrazów ma wpływ na ich znaczenie, ważna jest więc nie tylko logika ale i retoryka. 3.1.4. Obraz przeszłości jest projekcją teraźniejszości. Dlate­ go tradycja - tylko pozornie jest historyczna jest wartością, obyczajem, stereotypem. 3.2. Z teorii literatury korzysta antropologia gdy mówi: 3.2.1. O kulturze jako systemie komunikacji, jako o tekście, gdy używa pojęć: tekst kanoniczny i apokryficzny, gdy mówi o obiegach i poziomach kultury. 3.2.2. Kiedy stwierdza, że teksty kultury współczesnej ist­ nieją intertekstualnie, że zasadą ich interpretacji może być dialogowość. 3.3. Antropologia ma nowe problemy: 3.3.1. Poszukuje nowych formuł opisu etnograficznego, pro­ ponując opis gęsty, etnografię nieprzezroczystą, aksjo­ logiczną. 3.3.2. Ze względu na wielość sensów i wartości istniejących w kulturach stwierdza trudności z „przekładem kul­ turowym" dekonstruując własne teksty i postawy ant­ ropologów. 3.3.3. Kultury współczesne istnieją antynomicznie, ponieważ 44 są one zbiorem ofert równoważnych wzorów kulturo­ wych. Społeczności akceptują każdy z nich - a mogą być one ze sobą sprzeczne. Taki dysonans może zlikwidować tylko absolutyzacja norm, a więc zmitologizowane argumentowanie. Takie kulturowe zabiegi „maskujące" paradoksy to łup współczesnego ant­ ropologa. 4. Historia też staje wobec samej siebie. Powstaje jej nowa epistemologia. 4.1. Rozmaitość wersji innej historii: „nowa historia", historia nieklasyczna, historia narratywistyczna, mikrohistoria. 4.2. Historia zapożyczyła się u antropologii i teorii literatu­ ry, gdy zaczęła stosować ich kategorie pojęciowe, poglądy na rzeczywistość społeczną, oraz tezę o relaty­ wizmie kulturowym. 4.3. „Alternatywne" historie zwróciły uwagę na nowe problemy, na antropologiczne traktowanie tematów, na dyskursywne czytanie źródeł, na teksty historyków jako poważne fikcje, na retorykę i jej chwyty jako zasady pisarskiej. 5. Historia i antropologia (etnologia) mają nowe miejsca wspólne - „zawarły życiowy kompromis" - J. Le Goff. 5.1. Obie inaczej patrzą na własne teksty, mają wspólne problemy i słownik kategorii, ale poza tym pozostały nieporozumienia. 5.1.1. Niewłaściwie bywają używane kategorie antropologi­ czne, subiektywność relacji etnograficznej nie jest równoważna subiektywizmowi historyka. Jego subiek­ tywizm dotyczy wyobrażeń o przeszłości - czegoś już nieistniejącego, łatwo więc może wpaść w pułapkę psychologizmu (naiwnego). Dobrym przykładem mo­ gą tu być opisy magii i czarów. Czy więc narracja o obcych w przestrzeni (antropologia) i w czasie (historia) jest tym samym? 5.2. Poza refleksją metanaukową historia i antropologia (etnologia) spotykają się na poziomie potocznego użycia ich tekstów. Obie kreują zbiorową świadomość - tradycję. 5.2.1. Historycy i etnologowie wiedzą, że ich teksty bywają ideologizowane i , że dopuszczano się wobec nich nadużyć. Historia i tradycja to przecież symboliczne autorytety każdej zbiorowości. 5.2.2. Główną tezą o wypowiedziach historyków i antropolo­ gów jest stwierdzenie, że istnieją one jako światopo­ glądy. Nie o przeszłość zdarzeń i kultur chodzi, lecz o stosunek do nich sterowany wartościami, które zawsze są współczesnością. � https://zbiory.etnologia.uw.edu.pl/files/original/57c5a5d0402599858655391f2692a948.pdf eee0da1ae8754ca8b6dec330f9f3f11c Dublin Core The Dublin Core metadata element set is common to all Omeka records, including items, files, and collections. For more information see, http://dublincore.org/documents/dces/. Title A name given to the resource Polska Sztuka Ludowa - Konteksty Text A resource consisting primarily of words for reading. Examples include books, letters, dissertations, poems, newspapers, articles, archives of mailing lists. Note that facsimiles or images of texts are still of the genre Text. Dublin Core The Dublin Core metadata element set is common to all Omeka records, including items, files, and collections. For more information see, http://dublincore.org/documents/dces/. Relation A related resource oai:cyfrowaetnografia.pl:publication:5322 Rights Information about rights held in and over the resource Licencja PIA Date A point or period of time associated with an event in the lifecycle of the resource 2003 Subject The topic of the resource PRL - pamięć pamięć - aspekt antropologiczny Identifier An unambiguous reference to the resource within a given context oai:cyfrowaetnografia.pl:4943 Title A name given to the resource Pamięć PRL, antropolog wobec doświadczenia wlasnej kultury/ Polska Sztuka Ludowa - Konteksty 2003 t.57 z.3-4 Description An account of the resource Polska Sztuka Ludowa - Konteksty 2003 t.57 z.3-4; s.66-70 Creator An entity primarily responsible for making the resource Robotycki, Czesław Language A language of the resource pol Publisher An entity responsible for making the resource available Instytut Sztuki PAN Format The file format, physical medium, or dimensions of the resource application/pdf PDF Text Text capture metadata for PDF documents Text CZESŁAW ROBOTYCKI klasowy lub tak zwana sprawiedliwość społeczna, jak się wówczas mówiło. W drugim planie wypowiedzi o dziedzictwie PRL-u tkwią znamienne i liczne przekonania sugerujące, by Pamięć o PRL jak najszybciej wyzbyć się tego dziedzictwa w życiu społecznym, ale zapamiętać je dla historii. W innych postulatach głosi się natom iast, by zamazać i zlikwido­ wać ślady niechlubnej przeszłości. Mamy bowiem pra­ wo do kreowania narodowej tradycji, opierając się na własnych, a nie na narzuconych wartościach. W tym przypadku okazuje się nie po raz pierwszy, że nośniki pam ięci (znaki i symbole przeszłości) są alfabetem wy­ rażania współczesnych treści (Kula 2002: 122-141). Równocześnie nie brak też głosów reprezentujących jeszcze inne stanowisko, które rozgrzesza przeszłość w całości lub w dużych jej częściach, posługując się ar­ gumentami bliżej nieokreślonego postępu społecznego i cywilizacyjnego. W takiej atmosferze musi pojawić się kwestia, o ja ­ ką historię chodzi i kto powinien ją pisać. Odpowiedź nie jest jednoznaczna. Szeroko rozumiana historia przełamuje się tu z figurami myślenia, stereotypami i schematami mitycznego kreowania wizji przeszłości. Czarno-białe schematy nie wystarczają tu do zrozu­ m ienia losów kraju i motywów postępowania jego mieszkańców. Dlatego też socjolog wskazuje na dwa wymiary pisania historii PRL-u: polityczny, opisujący system i jego działanie, oraz społeczny, pokazujący jak społeczeństwo reagowało na zmieniające się formy opresji, a ludzie realizowali swoje codzienne małe i większe cele. Przy tym przenikanie się tych wymiarów w praktyce codziennego życia było nie do uniknięcia i dopiero w takim kontekście zrozumiałe są liczne spo­ łeczne konformizmy, jakie wyrobili w sobie obywatele Polski żyjący w ludowym państwie. Nie można zapo­ m inać o tym wymiarze życia zbiorowego (Szacki 1996: 74). Z perspektywy lat konformizmy te są obecnie przedmiotem refleksji, a niegdysiejsze uleganie im m o­ że być politycznym oskarżeniem lub przedmiotem m o­ ralnej konfuzji. - antropolog wobec doświadczenia przeszłości własnej kultury C zas tak zwanej Polski Ludowej to doświadcze­ nie społeczne i kulturowe żyjących obecnie w Polsce dorosłych pokoleń obywateli naszego kraju. Historyk Krystyna Kersten zwraca uwagę, że w 1990 roku w Polsce 59 % ludności stanowili ludzie urodzeni przed 1945 rokiem, a 34 % urodzeni pomię­ dzy 1945 a 1975. A więc życiorysy 93 % Polaków po­ wyżej 14. roku życia związane są z dziejami „Polski Lu­ dowej” (Kersten 1996: 16). Ich życie, szara codzien­ ność, wartości i wybory moralne, cały wachlarz postaw em ocjonalnych wywoływał tam ten czas lub był tych postaw istotnym kontekstem. Pozostaje więc w mocy trafne stwierdzenie Piotra W ojciechowskiego: „Każdy, k to choćby kawałkiem świadomego życiorysu za­ haczył o tę przedziwną, hybrydalną międzyepokę, do końca życia będzie m iał z nią rachunki, będzie wspominał jej krzywdy, będzie nosił w pam ięci je j łatwe słodycze. Każdy, kto pożył sobie w Polsce Ludowej, będzie odrzucał oceny po­ lityków i historyków, będzie sobie drwił z syntez, będzie się oburzał na pochwały, będzie podważał słowa krytyki. Każdy z nas wie lepiej, jak było. Chcem y o tym mówić i nie może­ my, dlatego tak m iło podworować sobie w kabaretowym to ­ nie, dlatego po żarcikach przychodzi katzen jam m er i ciąg posępnej zadumy” (W ojciechow ski 1996: 5 2 -5 3 ). O bok pytania o to, co powinno podlegać opisowi, równie ważne jest pytanie, kto ma prawo (przywilej) do zabierania głosu w sprawie przeszłości kraju. Ze względu na jeszcze nie całkiem historyczny charakter czasów PRL-u tak samo pewnie czują się w wypowie­ dziach amatorzy, jak i specjaliści. O d czasu „wybuchu wolności”, gdy odwaga staniała, pojawiło się wiele kry­ tycznych analiz, wspomnień i swoistych historycznych ekspertyz, których autorami są osoby o różnych kom­ petencjach. Znamienny jest tu przykład autora (skąd­ inąd profesora etnologii), który uznał, iż posiadł wszel­ kie kom petencje i opublikował swoje zapiski i wspo­ mnienia, traktując je jako jedyne źródło empiryczne dla swoich przemyśleń. Jego interpretacje i kom enta­ rze, o których napisał, że są opisem dnia codziennego w komunistycznej Polsce dokonanym z punktu widze­ nia etnologa, dotyczą rozmaitych sfer rzeczywistości, Gdy PR L odeszła w przeszłość, tak przecież n ie­ dawno, pojawiły się zróżnicowane postawy wobec te­ go faktu. Odezwały się głosy naw ołujące do opisu i dokum entacji rzeczywistości upadłej form acji ustro­ jowej. Mówi się, że póki trwa ona w pamięci, póki w zachowaniach zbiorowych widoczne są rytualne od­ ruchy rodem z PRL-u, póki istnieją jej materialne śla­ dy, trzeba je zapisać dla historii. Dzisiaj z perspektywy kilku lat wiemy, że rzeczywistość PRL-u nie została w pełni opisana przez etnografię i socjologię. Mamy w tym względzie obraz jednostronny, publikowany w oficjalnych cenzurowanych wydawnictwach n a­ ukowych. Ale winna tu była nie tylko cenzura. To by­ ła także w ieloletnia postawa badaczy dostrzegających bardzo wybiórczo ciemne strony kultury polskiej szczególnie gdy kryterium doboru faktów był aspekt 66 �C zeslaw Robotycki ♦ PA M IĘĆ O PRL dąc obywatelem PRL dobrze orientował się w jakim sys­ temie żyje, nie m ając szans artykulacji swoich poglądów musiał milczeć. Teraz może nam pokazać jaki był prze­ nikliwy. Jest to jeden z charakterystycznych sposobów pisania o PRL. Mechanizm kształtowania się takiej po­ stawy jest przedmiotem moich dalszych rozważań. W kwestii przeszłości i uczestnictwa w życiu PRL-u pierwsi wypowiadali się dziennikarze, artyści, politycy i amatorzy. Takie spontaniczne, samorodne pisarstwo trzeba uznać za przejaw poszukiwania sensu świata. Wspomnienia lub opowieść o losach własnych lub zbio­ rowych, nawet gdy te wydają się niepojęte, jednak cze­ muś służą, najczęściej wartościom etycznym. Wspo­ mnieniowe autobiografie są też często nieświadomym wyrażaniem siebie, znanym z psychologii sposobem re­ orientacji osobowości (trzeba sobie poradzić z własnym życiem). Przy takim rozumieniu istoty pisarstwa wspo­ mnieniowego jest ono wyrazem światopoglądu, jest wartością zbiorową, staje się wiedzą i tradycją grupy. Nie wyczerpuje to jednak całości zagadnienia, choć nie brak już wielu prób problematyzacji i ocen a autor z równą pewnością siebie wypowiada sądy wy­ magające wiedzy historycznej, socjologicznej, urbani­ stycznej, psychologicznej i innej, przenosząc własne, jak wspomniałem, przeżycia na poziom metatekstowej interpretacji (Dzięgiel 1996). Podobnie postępuje w tekście poświęconym mia­ stom w PRL. Próbkę tego tekstu poniżej zamieszczam: „... O d samego początku opanowania władzy w Polsce system stawiał n a wielkie aglom eracje i co najwyżej n a m ia­ sta średnie. M ałym i ośrodkam i niem al jaw nie gardził, a w każdym razie przez wiele lat ignorował ich potrzeby i za­ niedbywał. W iedzieli o tym zarówno mieszkańcy niewielkich m iasteczek, jak również rzesza ludności wiejskiej, która po roku 1945, podobnie jak przed wojną nadal stanowiła więk­ szość populacji...” „... W latach 1945 - 56 obowiązywał w nowym budow­ nictw ie styl realizm u socjalistycznego, co istotnie bywało już przedmiotem zainteresowań historyków architektury i sztu­ ki. Zwróćmy jed nak uwagę n a specyfikę nastrojów, z jakim i przeszłości dokonywanych przez socjologów, etnolo­ gów, historyków i historyków sztuki. Po kilkunastu la­ tach bibliografia tematu jest ogromna, ale ciągle jesz­ cze niepełna i, co ciekawe, pokazuje ona, że obrazów przyjęto po roku 1956 trium falne odrzucenie eklektycznych ozdób elewacji. Zaczęto budować bloki, najczęściej wolno stojące, w surowym stylu geom etryczno - funkcjonalnym . O gół społeczeństwa powitał tę zmianę jako jed en z przeja­ PRL-u jest tyle, ilu jest ich autorów. Zróżnicowane punkty widzenia, doświadczenia i oceny powodują, że wiele kwestii nadal pozostaje otwartych. Należą do nich sprawy języka i kategorii opisowych (zob. G ło­ wiński 1990). Analizy wymagają problemy związane z twórczością artystyczną i naukową (Głowiński 1992, Gryglewicz, Szczerski 1999) oraz z pojęciem dziedzic­ twa narodowego (Porębski 2 0 0 2 ). A przede wszystkim ważne tu być musi poszukiwanie właściwej metodolo­ gicznej perspektywy historycznej (Szarota 1995, Wandycz 1996) oraz etnograficznej (Robotycki 1992). Dyskusje na niektóre powyższe tematy wiele kwestii już uporządkowały. Wśród badaczy ustaliło się przekonanie o równo­ ważności spojrzenia historycznego i socjologicznego wów odejścia od znienawidzonej dogmatyki ery stalinow­ skiej. Nareszcie mamy osiedla takie jak n a Zachodzie! Ry­ ch ło jed nak okazało się, że fu n kcjonalny geometryzm oszczędnościowy polega n a powielaniu w nieskończonej ilość tego samego rodzaju budynku... ” „... Budynki osiedlowe w zasadzie nie tworzyły zwartych ulic, lecz były luźną zabudową. Kompleksy osiedli mieszka­ niowych sytuowano n a obrzeżach miast, niekiedy n a bardzo naw et dalekich peryferiach. W ynikało to podobno z wojsko­ wej doktryny rozszeregow ania ludności n a wypadek wojny n u ­ klearnej. Zresztą pozyskanie gruntów pod zabudowę osiedlo­ wą prostsze było i tańsze n a wywłaszczonych polach niż w obrębie miast. N ikt jasno tego nie stwierdził, chociaż po­ głoski n a tem at układów i lokalizacji osiedli krążyły wśród na zjawisko PRL-u. Świadczą o tym prace socjologów publikowane jeszcze w czasach Polski Ludowej. Przy­ pom nieć tu warto esej Stefana Nowaka poświęcony subiektywnemu odczuwaniu struktury społecznej. Opublikowany przy okazji głośnej w swoim czasie wy­ stawy sztuki polskiej zatytułowanej „Polaków portret własny” w Muzeum Narodowym w Krakowie, tekst S. Nowaka zawierał tezę stwierdzającą, że struktura społeczeństwa polskiego charakteryzuje się występo­ waniem obszarów próżni socjologicznej. Wynikała ona z alienacji instytucji państwowych wobec społeczeń­ stwa i braku autentycznych instytucji życia zbiorowe­ ich mieszkańców od dziesiątków lat. W efekcie jed nak rosła izolacja nowych osiedli względem śródmieścia, a problemy kom unikacyjne przez długie lata stawały się istną zmorą dla ich mieszkańców. Sam ochód prywatny był wówczas z reguły udziałem nader nielicznej elity finansowej. Reszta lokatorów m usiała korzystać z transportu publicznego. Taka a nie inna zasada lokalizacji nowych osiedli sprawiła, ze kształt urbani­ styczny m iast polskich w okresie władzy kom unistycznej zo­ stał poważnie naruszony... ” (Dzięgiel 2001: 5 9 ,60,69) Czym jest tego rodzaju tekst. Czy jest to opis etno­ graficzny, czy raczej zaprawione zgryźliwą postawą au­ torską wspomnienie, w którym banalne prawdy i obser­ wacje zanurzone są w dużej ilości negatywnych ocen. Dodam, że ich autor nie tylko w tej wypowiedzi daje wyraz przekonaniu, że on „zawsze” wiedział lepiej. B ę­ go. Niełatwo było to wówczas powiedzieć przy doty­ czącej każdego tekstu cenzurze prewencyjnej (Nowak 1979). Innymi ważnymi przykładami prac, które trze­ ba wymienić, by oddać zasługi socjologom, były publi­ kowane w „drugim obiegu” prace Jakuba Karpińskie­ 67 �Czeslaw Robotycki ♦ PAM IĘĆ O PRL go, opisujące kolejne kryzysy władzy komunistycznej w Polsce. Są to wnikliwe studia pokazujące, jakimi sposobami sterowania społecznego (od terroru po ca­ łą gamę innych środków socjotechnicznych) posługi­ wano się w PRL. W ymienione studia doczekały się wreszcie wspólnego wydania (Karpiński 2001). Socjologiczne badania społeczeństwa polskiego czasów PR L zostały podsumowane w wydawnictwie zbiorowym wydanym w Londynie pod redakcją M iro­ Taka m ateria źródłowa, ciekawa i sugestywna, da­ ją ca wrażenie niepodważalnej prawdziwości, rodzi problemy znane z teorii prozy dokum entarnej. C h o ­ dzi o problem perspektywy koniecznego zdystanso­ wania przy równoczesnej ten d en cji do uogólniania własnego lub cudzego indywidualnego doświadcze­ nia. Ogląd poprzez pam iętnik (często pisany do szu­ flady), własne wspomnienie lub stwierdzenie: „wiem, bo doświadczyłem”, grozi pułapką, o której pisał M artin Heidegger, wskazując na wagę tak zwanego myślenia źródłowego: sławy Marody (1991). Należy ono do tych opracowań, o których nie można zapominać, gdy mówimy o epoce Polski Ludowej. Jest to chyba najlepszy zbiorowy por­ tret polskiego społeczeństwa czasów schyłkowego so­ cjalizmu. Autorom udało się z powodzeniem przyjąć taką uogólniającą perspektywę interpretacyjną, dzięki której mogli opisać powszechne wówczas mechanizmy społeczne, nie tracąc przy tym indywidualizujących szczegółów. Wspomniane wyżej prace łącznie z ukazującymi się (już w czasach PRL-u, także w „drugim obiegu”) kolej­ nymi tomami najnowszej historii Polski W ojciecha „[...] każdy przekład narażony jest n a wszelkie możliwe nieporozum ienia, jeśli się go bierze w oderwaniu od przyna­ leżnej doń wykładni. A lbow iem każdy przekład jest sam w sobie wykładnią. N ie wysłowiając ich, przekład zawiera w sobie wszystkie tend encje, aspekty, płaszczyzny wykładni, z której się zrodził [...] D latego także w obrębie własnej m o­ wy dokonujem y - jako że przecież słowa i pisma w mowie ojczystej często wymagają wykładni - stale nieodzownego przekładu [...] Tylko źródłowe myślenie kryje w sobie ów Roszkowskiego (1 9 8 2 -8 7 ), rozważaniami M ichała Głowińskiego o języku i rytuale PRL-u oraz wspania­ łym kalendarium kultury polskiej M arty Fik (1989) są niezbędnym elem entem kontekstu, bez którego trud­ no rekonstruować kolejne obrazy życia upadłej forma­ cji ustrojowej. Wiadomo, że nie są to jedyne warte cy­ towania studia o PRL. W ymieniłem je jako szczególnie skarb, nigdy nieobejm ow alny myślą, którą zawsze można zrozumieć lepiej, to znaczy lepiej niż tekst w swym bezpo­ średnio ujmowanym brzmieniu [... ] S tąd m yśliciele i tylko m yśliciele doświadczają, że w pewnym m om encie lepiej ro­ zum ieją swe dawniejsze pomyślenia, w następstwie którego to doświadczenia cała dotychczasowa konstru kcja nagle ulega zawaleniu, jakkolw iek zawsze myślą oni jed no i tożsa­ ważne, dlatego że są to pierwsze przykłady literatury przedmiotu. Tak więc przy przeglądaniu naukowych analiz lub zapisów dokumentacyjnych życia codzien­ nego, polityki i kultury PRL stwierdzamy, że wypowie­ dzi o form acji ustrojowej określającej życie trzech po­ koleń Polaków wielce się zróżnicowały, ale do syntezy lub całościowego fresku nadal jest daleko. Kalendaria, leksykony, rozmowy, wywiady, wspomnienia, studia, artykuły, prace zbiorowe i książki - wszystko to już jest. Jednak obraz nie układa się w całość. Zbyt różne pozo­ stają oceny i punkty widzenia, tak jak różne mogą być sposoby przeżywania i oglądu świata. Brak też w nich często perspektywy metatesktowej albo postawy auto­ ironicznej. W ymienione formy wypowiedzi można już klasyfikować z punktu widzenia ich retoryki lub typu genologicznego, by następnie dokonać ich dekonstrukcji. m o. Lecz owo jed no i tożsamo nie jest nużącą pustką jedna- Wśród gatunków wypowiedzi o PRL-u te oparte na pamięci stanowią duży procent. Pojawiają się tu wypo­ wiedzi o przeszłości, wspomnienia doświadczania „tamtego” czasu i współcześnie spisane przekonania autorskie, nie spisane, a użyte bezpośrednio w tekście jako przedmiot analizy lub jako dowód. Są tu również cytaty i interpretacje cudzych zapisów pam iętnikar­ skich, dzienniki świadków epoki. M ogą to też być ana­ lizy źródeł wywołanych, na przykład wspomnień prze­ siedleńców, wywiadów etnograficznych, mówionych biografii i innych synkretycznych form analizowanych przez folklorystów. niem odpowiednich m etod ujęcie historycznych przekazów kości, która stanowi jedynie pozór tożsam ości. Inni n a to ­ m iast, którzy nie m ają pojęcia o wewnętrznym wzburzeniu tożsamości, puszą się, iż to, co myślą m ając lat siedemdzie­ siąt, wiedzieli już w ostatniej klasie gimnazjum” (Heidegger 1993: 2 0 7 -2 0 8 ). Cytowaną myśl tak skomentował i, rzec można, rozjaśnił H ans-G eorg Gadamer: „[... ] Heidegger natom iast pokazał, że rozumienie tekstu pozostaje trwale zdeterminowanym przez uprzedzający ruch rozumienia wstępnego. H erm eneutyczną konsekw encją jest zadanie konkretyzacji świadomości historycznej, której do­ maga się od interpretatora wewnętrznego zdania sobie spra­ wy ze swych własnych poglądów i przesądzeń wstępnych oraz takiego przeniknięcia każdorazowego procesu rozumie­ n ia świadomością historyczną, aby dokonane z zastosowa­ nie wyrachowywało z n ich tego jedynie, co uprzednio wtło­ czył w nie sam interpretator” (Gadam er 1993: 231). Wskazywane przeze mnie liczne formy wypowiedzi posługujące się pamięcią są dla mnie, i myślę, że łatwo się ze mną zgodzić, dialogiem z przeszłością i tym sa­ mym są, tak jak wskazuje na to teza Heideggera, „sta­ le nieodzownym przekładem”, jaki dokonuje się w każ­ dej sytuacji kulturowej. Jako dowód przypomnę tu pe­ wien banał stwierdzający, że kultura istnieje w dialogu, przekładzie i interpretacji samej siebie. 68 �C zeslaw Robotycki ♦ PA M IĘĆ O PRL We wspomnianych subiektywizujących interpreta­ cjach i narracjach zdarza się, że używane w nich języ­ ki i konw encje opisu są tak dobierane, by pokazać, że autor nie uczestniczył w opisywanym świecie zdarzeń, był poza nim, wiedział w ięcej, w rzeczywistości zajmo­ wał pozycję widza. M ichał Głowiński taką postawę nazwał antykomunizmem bezobjawowym (Głowiński 1996: 3 8 ). Przy tego rodzaju analizach język relacji nacechow any jest negatywnie, oddaje podział świata w kategoriach „my / oni”, jest antypersonalny (brak konkretnych przykładów), często służy tezie o spisko­ wej teorii dziejów. Kolejnym przykładem przykładem „... Uzyskanie atestu, jak zresztą czegokolwiek, co byłoby świadectwem pozytywnej oceny realizatora pla­ nu przez decydentów i sterników planu, wymagało opłaty. Od przejawiania minimum obywatelskiej lojal­ ności do trwałej i żarliwej kolaboracji z czekistami cy­ wilnymi i wojskowymi. Continuum obejmowało wiele rodzajów opłat (wymaganych czy wnoszonych przez zainteresowanych bez wezwania do kasy) Mówić /pisać można o wielostopniowej, otwartej skali zaangażo­ wania się w premie w zamian za opłaty. Motywacje starających się / zabiegających są zróż­ nicowane. W ykonują je: arywiści i kombinatorzy, ryzy­ takiego stylu wypowiedzi jest tekst J. Goćkowskiego o życiu codziennym uczonych w PRL. Napisany bez jakichkolw iek przypisów spełnia wszystkie warunki wymienione przez Głowińskiego. „... Ciągłością treści było sprawowanie przez partokrację kontroli teatru życia naukowego (w tym zwłasz­ cza nauki akademickiej) na zasadzie pelengacji i korek­ cji, a przede wszystkim regulacji spraw kadr, logistyki, subsydiów, statusu instytucji i osób preferencji tem a­ tów i programów badań itp. Zmienność form y polegała na manipulowaniu ruchomym pastuchem elektrycznym. Zastępowano układy personalne i instytucjonalne - in­ nymi. Liberalizacją / dem okratyzacją ustroju było przej­ ście od formuły wybierajcie samochód, w jakim chcecie kolorze —byle w czerwonym do formuły wybierajcie sam ochód, w jakim chcecie kolorze byle z naszej fabryki. Czas realnego leninizmu jest czasem potrójnego uzależnienia ludzi nauki akadem ickiej 1) od komuni­ stycznego pracodawcy i szafarza; 2) od komunistycznej policji i cenzury; 3) od komunistycznych orzeczeń o ortodoksyjności poglądów i obrazowań świata. Jeśli posłużymy się skalą (zamkniętą czy otwartą) oprymowania wolności wykonywania zawodu przez aktorów teatru życia naukowego, to stwierdzić możemy zmien­ ność pozwalającą konstatować przeplatanie się okre­ kanci i asekuranci, zelanci i hipokryci, renegaci i neo­ fici. Opłaty wnoszą też osoby dążące do uzyskania cze­ goś potrzebnego (w większej ilości, lepszym gatunku, innej odmianie, przez czas dłuższy) dla siebie (często dla innych) do wykonywania pracy naukowej w spo­ sób zadawalający krytycyzm intersubiektywny i dający autorowi satysfakcje. Badanie owych motywacji to za­ jęcie pasjonujące dla psychologów moralności. Dla so­ cjologa patologii teatru życia naukowego ważne są ro­ dzaje opłat wnoszonych przez kandydatów do nagród polepszających warunki pracy w uniwersytetach pe­ erelowskich. W analizach i interpretacjach owych opłat przydatne będzie rozróżnienie między deklaracja­ mi i gestami świadczącymi o oportunizmie czy nawet wskazującymi na karierowiczowstwo a kłamstwami i fałszerstwami w tekstach prezentowanych jako prace naukowe czy szkodzenie kolegom przez praktyki dela­ tora, sykofanta, intryganta, prowokatora (Goćkowski 2001: 95, 101, 105) Analizy oparte na subiektywnej materii dokumenta­ cyjnej wymagają swoistego podejścia interpretacyjnego. Rozbiory wybranych zagadnień rzeczywistości społecz­ nej czasów PRL-u odnoszą się do różnych poziomów uczestnictwa kulturowego. Znajdziemy tu nie tylko wy­ powiedzi kompetentnych użytkowników kultury wyso­ kiej (np. literaci), ale też, o czym mówiłem, wspomnie­ nia wywołane przez badaczy świadomości społecznej, są wreszcie własne wspomnienia traktowane jako dowód, argument lub źródło. Wszystko to zmusza do postawie­ nia jeszcze jednej antropologicznej kwestii. Teoria narracji pozwoliła uzmysłowić antropolo­ gom, że ich sposoby pisania o kulturze są równocze­ sów (o zróżnicowanej długości) przykręcania śruby i od ­ kręcania śruby...” „... Elita partii wewnętrznej uważa się za właściciela uniwersytetów. Zachowuje się tak jak ich właściciel. Świadczą o tym działania zmierzające do urządzenia uniwersytetów państwowych na wzór i podobieństwo szkół wyższych sektora nauki typu sowieckiego. Także działania skierowane przeciw tożsamości KUL-u. Po­ sługując się odpowiednimi ludźmi (administratorami kontroleram i, korektorami, legistam i), partokracja uprawia to, co nazywa polityką naukową. Partyjna strategia, taktyka i technika polityki wobec nauki oraz śnie sposobami jej wyjaśniania. W zajem ne wpływy konw encji literackich i epistemologicznych ujawnił poststrukturalizm. Rozpatrując w tych kategoriach niektóre teksty, można zasadnie stwierdzić, że narracja stała się substytutem zewnętrznego świata, rozpatry­ wanego dotąd przez antropologów i nie tylko przez an­ tropologów, ale każdego twórcę tekstów. Powstaje więc pytanie, czy obraz z pamięci, jako narracja, jest cytatem z rzeczywistości. N a pytanie to odpowiada ciekawie Ryszard Nycz, pisząc, że taka jego legitymiza­ cja polega na: obfita twórczość piszących o walorach tej polityki god­ ne są uwagi naukoznawców sensu propio gwoli obra­ chunku z praktyką urządzania życia naukowego w uni­ wersytetach apologetyką tej praktyki. Chodzi o dia­ gnozę dotyczącą zachowań się komunistycznych poli­ tyków, technologów i ideologów uczestniczących w kształtowaniu uniwersytetów czasu realnego leninizmu... ” 69 �Czeslaw Robotycki ♦ PAM IĘĆ O PRL F ik M . „[... ] uznaniu tożsamości podmiotu (egzystencjalnego 1989 K ultura p olska po Jałcie. K ron ika lat 1 9 4 4 -1 9 8 1 , Wyd. Polonia, oraz tekstowego), który czyni siebie gwarantem autentycz­ Londyn n ości indeksalnych inferencji. Literackie dokum enty tego Gadamer rodzaju bowiem tematyzują lub przynajmniej eksponują ogół 1 9 9 0 K oło ja k o struktura rozum ienia, [w:] W okół rozum ienia. Studia kontekstowych, pośrednich odniesień, określających i rów­ i szkice z herm eneutyki, (wyb. i oprac. G. Sow iński), W yd. PAT, K ra­ nocześnie uwiarygodniających znaczenia referencjalne. Są ków, s. 2 2 7 -2 4 3 tak zbudowane, by warunkiem poznania pewnej prawdy G ł o w i ń s k i M. H-G. 1990, N o w om ow a p o polsku, W yd. PEN, Warszawa o faktach uczynić w sposób konieczny poznanie ich pragma­ 1991 Rytuał i dem agogia, Wyd. O pen, Warszawa tycznego uw ikłania i zdeterminowania. Jest to jednak praw­ 1992 P R L- ow skie mity i realia, [w:] Spór o P R L, (red. P W andycz), da pewna w obu razem znaczeniach. Płynie bowiem z tego W yd. Znak, Kraków, s. 3 7 -4 2 samego aktu podmiotowego przyświadczenia, który orzeka­ G o ć k o w s k i J. ją c - relatywizuje ją jednocześnie. Jest to więc prawda i per­ 1993 Zycie codzienn e uczonych w realnym leninizmie, [w:] P R L z p a ­ spektywiczna i zinterpretowana. Prawda jakaś, czyjaś, kiedyś m ięci, „Prace Etnograficzne” ZN U J z. 36 , s. 9 3 -1 1 8 , Kraków poznana, tak - nie inaczej - artykułowana. Prawda, za k tó ­ G r yg l e w i c z T . , S z c ze r s k i A. 1997 Sztu ka w okresie PR L-u, W yd. IH S UJ, Kraków rą zawsze coś lub ktoś stoi; k to sprawdza sobą - swoim ży­ Heidegger ciem, wiedzą, doświadczeniem - owe rzeczy powiedziane M. 1992 O lepszym rozum ieniu m yśliciela, [w:] W okół rozum ienia. Studia nam uprawom ocnienia” (Nycz 2000: 3 2 0 ). i szkice z herm eneutyki, (wyb. i oprac. G. Sow iński), W yd. PAT, K ra­ ków, s. 2 0 7 -2 0 8 Podobnego zdania jest Katarzyna Kaniowska, prze­ konana, że w pracy antropologa kwestia tego, czy jego praca może być oparta na pamięci, jest zasadniczym Kaniowska problemem metodologicznym. Co pozostaje podstawą tej pracy, czy: K a r p i ń s k i J. K. 1993 Opis. K lu cz d o rozum ienia kultury, „Łódzkie Studia Etnograficz­ n e ” t. X X X IX 1 9 9 4 W ykres gorączki. Polska p o d rządam i kom unistycznym i, Wyd. U M C S , Lublin „[... ] wiedza może być oparta n a fundam encie pamięci, Kersten K. a nie n a dowodzie udokumentowanym źródle, opisie czy tek ­ 1 9 9 6 Bilans zam kn ięcia, [w:] Spór o P R L (red. P. W andycz), Wyd. ście o jakiejś konkretnej m aterialnej formie, które dają się Znak, K raków zinterpretować, poznać, zrozumieć. Pytanie to brzmi po pro­ Kula stu tak - czy pam ięć m a jakąkolw iek wartość poznawczą, 1995 N ośn iki pam ięci historycznej, W yd. D iG , Warszawa a co ważniejsze - wartość naukową. Odpowiedź [...] wydaje M a r o d y M. M. (red.) 1 9 9 6 „C o n am zostało z tych la t...” Społeczeństw o p olskie u p ro g u zm ia­ się prosta - pam ięć jest taką wartością, o ile uznamy ją za ny system ow ej, Wyd. A n eks, Londyn elem ent procesu poznania. N atom iast relacja: pam ięć - wie­ Nowak S. dza wymagałaby osobnych, głębokich zapewne interdyscy­ 1 9 7 9 Przekon an ia i od czu cia w spółczesnych, [w:] P olaków portret w ła ­ plinarnych studiów” (Kaniowska 1999: 83) sny (praca zb.) Wyd. Literackie, s. 1 2 2 -1 4 5 , Kraków W świetle znanych nam krytycznych wypowiedzi antropologów z kręgu krytyki kultury (G. Marcus, J. Clifford, V. Crapanzano), pamięć wymieniona przez K. Kaniowską jako „element procesu poznania” wy­ maga natychmiastowego komentarza, określającego jej możliwości i kontekstowy charakter. Nadto, by p a­ mięć służyła w procesie poznania, konieczny jest wyso­ Ny c z R. 1 9 9 6 Tekstow y świat. Poststrukturalizm a w iedza o literaturze, Wyd. Universitas, Kraków Porębski M. 2 0 0 2 Polskość ja k o sytuacja, W yd. Literackie, Kraków Robotycki Cz . 1992 E tn ografia w o b ec kultury w spółczesnej, Wyd. U J Kraków, (Roz­ prawy hab. Nr 2 3 2 ). ki stopień samowiedzy badacza, postulowany przez cy­ towanych wyżej Gadamera i Heideggera. Inaczej, przywołane stwierdzenie Kaniowskiej pozostanie ży­ czeniem. Okazuje się, że problem opisu rzeczywistości PRL-u to w równej mierze problem etnograficznego szczegółu, co kwestii metodologii i epistemologii. Nie można o tym zapominać w ferworze polemik, ocen i naduży­ wania wspomnień. R o s z k o w s k i W . (ps. A ndrzej A lbert) 1 9 8 2 -1 9 8 7 N ajn ow sza historia Polski, W yd. Krąg S z a c k i J. 1 9 9 6 D w ie historie, [w:] Spór o P R L, (red. P W andycz), Wyd. Znak, K raków Szarota T. 1995 Zycie codzienn e w Peerelu — propozycja ba d a w cz a , [w:] Polska 1 9 4 4 /4 5 - 1989. Studia i m ateriały, t. 1, s. 2 0 1 -2 1 5 , Warszawa W a n d y c z P. (red.) 1 9 9 6 Spór o P R L , Wyd. Znak, K raków Wojciechowski P. 1996 D ziedzictw o zam ętu, [w:] Spór o P R L , s. 5 1 -6 7 , Wyd. Znak, Literatura K raków D z ię g ie l L . 1 9 9 6 S w o bo d a n a smyczy. W spom niena 1 9 4 6 -1 9 5 6 , Kraków 2 0 0 0 P aradise in a con crete cage, W yd. A rca n a , Kraków 2 0 0 1 M iasta w filozofii w ładzy P R L-u i społecznej praktyce. W yzw anie d la b a d a c z a kultury, [w:] P R L a p a m ięć „Prace Etnograficzne” ZN UJ z. 36, s. 5 9 - 8 0 70 � https://zbiory.etnologia.uw.edu.pl/files/original/efc043cf0894322054f5e6e4a1af1162.pdf 3a7a2448b7f17bf6d1568186a4384db3 Dublin Core The Dublin Core metadata element set is common to all Omeka records, including items, files, and collections. For more information see, http://dublincore.org/documents/dces/. Title A name given to the resource Polska Sztuka Ludowa - Konteksty Text A resource consisting primarily of words for reading. Examples include books, letters, dissertations, poems, newspapers, articles, archives of mailing lists. Note that facsimiles or images of texts are still of the genre Text. Dublin Core The Dublin Core metadata element set is common to all Omeka records, including items, files, and collections. For more information see, http://dublincore.org/documents/dces/. Relation A related resource oai:cyfrowaetnografia.pl:publication:2559 Date A point or period of time associated with an event in the lifecycle of the resource 1996 Identifier An unambiguous reference to the resource within a given context oai:cyfrowaetnografia.pl:2378 Title A name given to the resource Etnograficzne deja vu / Polska Sztuka Ludowa - Konteksty 1996 t.50 z.1-2 Description An account of the resource Polska Sztuka Ludowa - Konteksty 1996 t.50 z.1-2, s.138-140 Creator An entity primarily responsible for making the resource Robotycki, Czesław Language A language of the resource pol. Publisher An entity responsible for making the resource available Instytut Sztuki PAN Format The file format, physical medium, or dimensions of the resource application/pdf PDF Text Text capture metadata for PDF documents Text Etnograficzne deja vu Czesław Robotycki Wbrew tytułowi rzecz będzie o faktach a nie o przywidze­ niach, nie będzie więc o etnografii nieprzeźroczystej, nostalgii, wspomnieniach i skrótach. Jednak to dziwne nieokreślone odczucie „ja j u ż to kiedyś w i d z i a ł e m " posłuży mi do po­ stawienia ostatecznej tezy, która w sposób niemodny rzeczywiś­ cie znajduje się w zamknięciu niniejszego tekstu. Oto więc fakty i zdarzenia wielce zróżnicowane, ale wszyst­ kie odnoszące się do znowu dyskutowanego problemu o miejscu kultury ludowej w całości kultury polskiej. Przykład pierwszy. Spotkanie w Ministerstwie Kultury i Sztuki, które odbyło się na takie zaproszenie: Pan/Pani odpowiednie tytuły adres W związku z przygotowywaniem przez Ośrodek Dokumentacji i Informacji Etnograficznej PTL w ramach programu Ministers­ twa Kultury i Sztuki „ochrona ginących zawodów" bazy danych dotyczącej szeroko pojętej wytwórczości ludowej, zapraszamy do wzięcia udziału w dyskusji panelowej, która odbędzie się dnia 30.03.1995 w gmachu MKiS... Przedmiotem dyskusji pragniemy uczynić następujące zagad­ nienia: 1. Twórca. Kim jest obecnie twórca tzw. „ludowy"... 2. Dzieło. Kryterium doboru wzorów (przedmiotów i zdobnic­ twa...) 3. Współczesne potrzeby związane z problematyką dziedzictwa kulturowego itd. Odpowiednie pieczęcie, daty i podpisy. 30 marca 1995 roku w gabinetach ministra Podkańskiego zebrała się więc grupa specjalistów z uniwersytetów, muzeów, CPLiA i ministerstwa z Warszawy, Krakowa, Łodzi, Katowic, Torunia, Zielonej Góry i Lublina zachęcona cytowanym wyżej pismem. Przyjęci kawą, herbatą i ciasteczkami mieliśmy okazję zapoznać się z wiszącą na ścianie planszą: „Ginące zawody". W wykazie przeczytałem, między innymi, sypanie wzorów z piasku, dłubanie w drewnie, plecenie z korzenia, ale też garncarstwo, kowalstwo, haft itd. Kierująca dyskusją wprowadzając w zagadnienie podkreśliła, że zdaje sobie sprawę ze zmityzowanego charakteru kultury ludowej, stwierdziła też, że mityzowania należy unikać, ale przecież giną zawody znane nam etnografom z czasów naszej młodości, ubywa wiejskich twórców i rzemieślników, pozostały zaledwie resztki kultury ludowej. Ale jest minister - ma pieniądze - będzie wspierał kulturę ludową, bo jest jej entuzjas­ tą. Trzeba tylko odpowiednio mu doradzić, co należy chronić, komu pomagać. Pobudzeni wprowadzeniem uczestnicy obrad zaczęli spon­ tanicznie wspominać dobre czasy PRL. Przecież nie było wcale źle, kultura ludowa kwitła, iluż to twórców udało się uratować dzięki państwowej pomocy, stypendiom i opiece muzeów. Na wszystko były pieniądze. Panie wspominały legiony hafciarek i specjalistek od bibułkowych kwiatów, panowie garncarzy, kowali i rzeźbiarzy. Ileż dobrej roboty wykonała CPLiA - a teraz co? Wszystko ginie! Czyżby ta licytacja dawnych sukcesów i entuzjazmu pracy to efekt regularnej lektury felietonów Ludwika Stommy w „ P o l i t y c e " . Nadszedł jednak 138 czas by przejść do rzeczy, przycichł gejzer nostalgii, wy. słuchano merytorycznego wprowadzenia do dyskusji. Niezależny specjalista, oryginalny w sądach, ekspresyjny w wypowiedziach, zastanawiał się nad istotą twórczości. Praw­ dziwą sztuką, według niego, jest umiejętność kładzenia klusek na wodzie. Rzecz nie jest prosta, najpierw trzeba umieć zrobić kluski - zgodnie z przepisem, następnie położyć je na wodzie. W a ż n a jest więc łyżka, kąt nachylenia, zanużenie - ciągną) znawca sztuki. Jakże głęboka metafora - można by pomyśleć. Autor wielu prac o świadomości piękna miał zapewne na myśli „ t e c h n e " - manualną sprawność a przepis to przekaz tradycji, zgodność z regułą. Natrętnie powracający w jego wypowiedzi wątek klusek kierował jednak w inną stronę: sztuką może być wszystko - nawet robienie klusek - nie m o ż n a więc zdefiniować współczesnej sztuki ludowej - zostają kluski. Ale nie był to jedyny spożywczy wątek w wypowiedzi. Oto - znawca Kurpiów i Afryki - wnioskował z ilości i formy zjedzonych przez nas ciasteczek o ukrytych preferencjach odnoszących się do sztuki ludowej. Ponieważ nikt nie zjadł piernikowych serc, kojarzą­ cych się podobno z kulturą ludową, ergo, nie lubimy sztuki ludowej i mamy miejskie gusty, bo zjedliśmy wyroby „Wedla" (d. „ 2 2 L i p c a " ) . Po tej błyskotliwej improwizacji, sugerującej bezradność etnografa wobec skomplikowania współczesnego świata, kolej­ ne wprowadzenie specjalistki od haftów wydawało się szkolne i odwołujące się do dawnych ustaleń. Niemniej jedno i drugie wystąpienie było podstawą dyskusji. Głosy debatujących przechodząc ponad tezami panelistów krążyły wokół tego samego. Potrzebny jest państwowy mecenat tylko dzięki temu będzie można podtrzymać kulturę ludową Rzemieślników, j u ż teraz nazywanych przez etnografów twór­ cami, trzeba zachęcić do pracy. Należy organizować więcej konkursów typu „mistrz i u c z e ń " , można w ten sposób przekazać tradycje rękodzieła. Rozpocząć m o ż n a od uzupeł­ nienia centralnej bazy informacyjnej - najlepiej przy MKiS. Przygotowana przez OIDE ankieta może być pierwszym narze- j dziem do gromadzenia danych. Pomijając j u ż fakt, że w ankiecie uwzględnia się też przypa­ dek twórcy zmarłego, co ma zapewne sens, skoro dotyczy zawodów ginących, uważam, że pomysł ma swoje słabe punkt) już na poziomie projektu. Banalne stwierdzenie, że sztuka żyje w kontekstach i że te konteksty są współcześnie wielce zróżnicowane spowodowało nasze nieporozumienia w trakcie dyskusji. Okazało się, że nie wiemy po co nam te „ k l u s k i " . Metafora to czy kpina. W ob« jednak rozumieniach mogą one nas przestrzec przed złu& etnograficznej rzeczywistości, jaką sami sobie kreujemy. Przypomnijmy przecież, że od lat sztuka lub szerzej wytwór­ czość ludowa, nie służy ludowi. Zainteresowani są nimi etno­ grafowie i kolekcjonerzy. Ikonosfera w kulturze potoczne] i obiegi treści kultury tworzą melanż różnorodności, w które) zaledwie częścią może być rzemieślniczo powielana twórczo! ludowa. W nowej sytuacji estetycznej preferuje się dowolno* przekłada się siłę wyrazu ponad formę. Kultura jest wielow* kowa, ironiczna, pełna cytatów i autointerpretacji. W bogact* '' otaczających nas form rutynowo szuka się form znanych, a wv banalnych i stereotypowych. Oryginalność i autentyzm nie w cenie potocznego gustu. Sztuka ludowa przez ostatnie 50 lat jej promowania i ochro 1 1 �skostniała w kanonie, który określili dla niej etnografowie, entuzjaści i instruktorzy. Zamknięta w ramy tradycji i normy nieodwracalnie osiadła w muzeach. Współcześni „wytwórcy ludowi" są dobrze zorientowani w tej sytuacji. Znają przecież konteksty swojej twórczości, bo nie żyją w kulturowej izolacji. Potrafią więc tworzyć na konkursowe zamówienie etnograficz­ ną fikcję lub atrakcyjny towar. Złudę i fałsz autentyczności ginących zawodów pogłębia też i to, że nie uniknie się wpływu nowości technicznych. Przed­ stawiciele „ginących z a w o d ó w " z dużą wprawą posługują się nowoczesnymi narzędziami ułatwiającymi przygotowanie i ob­ róbkę tworzywa. Wieloczynnościowe agregaty do obróbki drewna, wspaniałe dłuta, mieszadła do gliny i szkliwa, piece elektryczne, maszyny, gotowe grunty malarskie, farby, wernik­ sy w spray'u, kleje, wyposażenie ślusarskie, to tylko przykłady tego czym posługuje się współczesny przedstawiciel upadające­ go rzemiosła. Wie on dobrze, jak wycyzelować ręcznie swój prosty, ludowy wytwór. Przykład drugi - Miejsce i rola telewizji jako źródła informacji społeczności wiejskiej. - „Przemiany kulturowe na Orawie w okresie transformacji ustrojowej". - „Obcy wśród swoich. Społeczne podłoże twórczości samoro­ dnej". Program sesji z maja 1996 proponuje wśród innych na­ stępujące tematy: - „Wybrane aspekty codzienności wsi bielskiej a proces zmian" - „Przemiany społeczno-kulturalne na wsi podbeskidzkiej" - „Studia etnologiczne a badanie funkcji tradycji na pograni­ czach kulturowych" - „Zmiany uczestnictwa w kulturze wsi podbeskidzkiej (nowe tendencje 1993-1995)" - „Ludowa muzyka instrumentalna Beskidu Śląskiego i Żywie­ ckiego dawniej i d z i ś " - „Przemiany tradycyjnego żywieckiego ośrodka zabawkarskiego" Wybrane dwa programy sesji pojawiły się tu, bo to przykłady mi bliskie, jako że w ich organizowanie zaangażowany był i jest mój „macierzysty" Instytut Etnologii UJ. Ale to nie jedyne konferencje o takiej problematyce, które w ostatnich 3 latach odbyły się w Polsce. Sam uczestniczyłem w podobnych kon­ ferencjach w Poznaniu, Krakowie, Myślenicach, Mysłowicach i Tychach. O innych wiedziałem z zaproszeń i informacji pośrednich. Bez względu na ich lokalny lub ogólnopolski charakter, zakres rzeczowy konferencji obejmował problematy­ kę tradycji, „małej ojczyzny", pogranicza i zmiany kulturowej. Oto programy dwóch konferencji: jedna odbyła się w 1995 roku w Krakowie, druga odbędzie się w maju 1996 w BielskuBiałej. Mają one wspólny tytuł i według organizatorów spot­ kania opatrzone hasłem „Kontynuacja i zmiana w kulturze współczesnej wsi polskiej" powinny przekształcić się w wielo­ letni cykl. Niektóre tematy zapowiadane w programach zwraca­ ją uwagę znaną już retoryką nazywania problemów. Kilka z nich przytaczam tu tylko jako ilustrację bez jakichkolwiek innych zamiarów. Swoista moda na wymienione tematy może wydawać się oczywista. Mieliśmy bowiem przez pewien czas poczucie, że wszystko budujemy od nowa, ale okazało się, że są to, niestety, zbiorowe projekcje części elit społecznych, a nie rzeczywistość. Słusznie zwrócił uwagę Ryszard Kantor w jednym z pokonferencyjnych wydawnictw (OgródSpustoszony, Kraków 1995), że dla środowisk prowincjonalnych rok 1989 nie okazał się czasem zmiany. Z tezy tej, wysnuwam pesymistyczny wniosek i to nie tylko co do perspektyw opisu kultury ludowej ale i także co do jej badaczy. Opieram go na następujących przesłankach. Program z roku 1995 zapowiada: - „Przejawy religijności ludowej we współczesnej wsi podkar­ packiej". - „Postawy mieszkańców wsi małopolskiej wobec środowiska naturalnego". W etnografii polskiej powstało już wielkie zbiorowe dzieło zawierające w tytule frazę: ...przemiany kultury ludowej. W dziele tym nie postawiono jasno tezy w co zmienia się kultura ludowa, jaką przybiera formę. Wiadomo było, że rozpadała się chłopska kultura tradycyjna. Została ona w poszczególnych I rzecz kolejna: znowu powstanie centralny zarząd - tym razem ginących zawodów. Rozpocznie się krzątanina etnogra­ fów wokół list kwalifikacyjnych, powstanie odpowiednia komi­ sja przyznająca stypendia. I to dobre samopoczucie. M y daliśmy pieniądze, my ratujemy, znowu będziemy ważni i społecznie przydatni, robimy tyle dobrego - za pieniądze podatnika, jak to się dzisiaj mówi. Oczywiście, tych pieniędzy nie można dać gminom, tam na kulturze nikomu nie zależy, na pewno by je zmarnowali. Wojciech Oleksy, Paszyn, ok. 1970 r. Fot. A. Różycki 139 �rozdziałach etnograficznej „ s u m m y " , traktowanej tu jako znak powszechnej wówczas tendencji, odpowiednio zrekonstruowa­ na i zinterpretowana. Obraz po rozpadzie, czyli kultura środo­ wisk wiejskich z lat Polski „ l u d o w e j " jest w „wielkiej syn­ tezie" zarysowana mgławicowo. Czytelnik „ s y n t e z y " , współ­ czesny i fachowy, ma podstawy do stwierdzenia, że świat PRL pozostał nie opisany, że kultura ludowa, ograniczona do jej wiejskich postaci, to resztki dawnej kultury chłopskiej zmieniające się w oczywistość racjonalizującej się kultury powszechnej, już przez etnografów nie zdefiniowanej. Odpowiadały temu idee i praktyka ochrony kultury ludowej. W a ż n e w tym „postępowym nie wiadomo c z y m " były nurty plebejskie. Czego? Czasem sztuki, czasem fragment w obycza­ j u , czasem ginących zawodów lub folkloru. Dlaczego właśnie te? To zależało od aktualnego kontekstu i lokalnych preferencji oraz od wyobrażeń „administratorów kultury" wszystkich szczebli. Gdy więc czytam hasła wywoławcze rozmaitych konferen­ cyjnych referatów i znajduję w nich: „ p r z e j a w y " , „przemia­ n y " , „postawy wobec...", „społeczne p o d ł o ż e " , „funkcje tradycji", „zmiany uczestnictwa"... itd., to mam prawo stwier­ dzić: ja to j u ż kiedyś widziałem. Nie zmieni mojego przekona­ nia rozszerzenie problematyki (mała ojczyzna, pogranicze), jeżeli wykładnia pozostaje ta sama co dawniej - służą jej tamte metody eksplikacji i dawny język. P r z y k ł a d trzeci Są to tezy i propozycje Anny Tatarkiewicz zawarte w jej artykule zatytułowanym Ku przemienionym kołodziejom („Sycyna" nr 6 : 12.11.1995). Na tekst ten zwróciła moją uwagę prof. Bronisława Kopczyńska-Jaworska za co Jej niniejszym bardzo dziękuję. Anna Tatarkiewicz proponuje: wyjedźmy na wieś. Na wieś, która dzięki skokowi cywilizacyjnemu może się zmienić. Załóżmy tam kluby inteligencji wiejskiej. Wieś to inny krajob­ raz - autorka pamięta go z dzieciństwa - to inne przeżywanie świata. A współcześnie nie trzeba się czuć oderwanym od życia w tzw. kulturze wyższej. Środki komunikacji na to pozwalają. Jest telewizja, wideo, kamera, komputery. Jak to zrobić? Po prostu. Skok cywilizacyjny opłacą wywodzący się ze wsi ludzie dysponujący dużymi środkami finansowymi. M o ż n a też opodat­ kować się na ten cel. Programy w telewizji się zmieni, żeby nie były kiczowate, brutalne i złe. Trzeba tylko znaleźć [...] „ludzi utalentowanych, wrażliwych i rzetelnych, zdolnych do tworze­ nia kultury audiowizualnej na miarę rzeczywistych potrzeb ludzkich..." Po co to robić? Trzeba przeciwstawić się miastu. Ono ma kainową genealogię. Jest molochem. Zabija. Miasto odnosi się do wsi z lekceważeniem, nie rozumie jej. Nowe możliwości komunikacyjne, stanowią argumenty za powrotem na wieś, lub pozostaniem na niej. W zakończeniu autorka stwierdza: „... Oczywiście można uznać, że moje rozumowanie to naiwne dywagacje utopistki. Ale w takim razie kim był Norwid ze s w ą wizją Polski przemienionych kołodziejów? Czy jego także uznamy za naiwnego u t o p i s t ę ? " No właśnie, gdzież są Norwidowi kołodzieje? Nie w tę stronę podryfował - bo przecież nie poszedł - naród, jak chciał tego poeta. Przytoczone trzy różne i wyrywkowe przykłady są funkcją zdarzeń, które nam współczesnym przypadło obserwować w kulturze. Zbiór tych zdarzeń oznacza kres, nieodwracalny koniec kultury ludowej, w wersji j a k ą przez dziesiątki lat obserwowaliśmy, opisywali i po części swoimi dobrymi inten­ cjami wykreowali. I kwestia transformacji systemowej nie matu znaczenia, nie ona zadecydowała o zmianie. Proces zaniku resztek dawnych sekwencji kultury trwał długo i oto dokonał się. Gdy to sobie uświadamiamy, przyprawia nas to o przykre uczucie, że nie udało się zatrzymać tego co okazało się nieuchronne. Ciągle trwamy w przekonaniu, że mamy wpływ na otoczenie zewnętrzne tak kulturowe jak i przyrodnicze. Oczywiście, nic nie kończy się ostatecznie. Już zaczynamy mówić o nowej, innej kulturze ludowej, inaczej zorganizowanej strukturalnie, o innych odniesieniach do świata wartości i innym korelacie materialnym. Zrozumiałe jest, że wobec tego jeszcze nierozpoznanego świata kultury stosujemy dawne miary, mode­ le i klisze. Nie wiadomo czego bronimy. Dawnych wartości, czy własnych przyzwyczajeń. I wówczas, przy narzucaniu siatki naszych utartych pojęć na samokreującą się rzeczywistość, w części powstającą z byłych elementów, doznajemy dziwnego uczucia etnograficznego deja vu. m Antoni Toborowicz z Woli Lubartowskiej na Jarmarku Płockim, 1980 r. Fot. W. Burzawa 140 � https://zbiory.etnologia.uw.edu.pl/files/original/4c31e6bebd0058bf3b28d06c3647dba8.pdf f9e40d567a9c39160fe5ffc66e336954 Dublin Core The Dublin Core metadata element set is common to all Omeka records, including items, files, and collections. For more information see, http://dublincore.org/documents/dces/. Title A name given to the resource Lud Publisher An entity responsible for making the resource available Polskie Towarzystwo Ludoznawcze Rights Information about rights held in and over the resource Licencja PTL Format The file format, physical medium, or dimensions of the resource pdf Language A language of the resource pol Type The nature or genre of the resource czasopismo Text A resource consisting primarily of words for reading. Examples include books, letters, dissertations, poems, newspapers, articles, archives of mailing lists. Note that facsimiles or images of texts are still of the genre Text. Dublin Core The Dublin Core metadata element set is common to all Omeka records, including items, files, and collections. For more information see, http://dublincore.org/documents/dces/. Relation A related resource oai:cyfrowaetnografia.pl:publication:2133 Date A point or period of time associated with an event in the lifecycle of the resource 1995 Subject The topic of the resource antropologia kulturowa Identifier An unambiguous reference to the resource within a given context oai:cyfrowaetnografia.pl:1981 Title A name given to the resource The Anthropology of Culture in Poland / LUD 1995 t.79 Description An account of the resource LUD 1995 t.79, s.69-86 Creator An entity primarily responsible for making the resource Robotycki, Czesław Language A language of the resource ang Publisher An entity responsible for making the resource available Polskie Towarzystwo Ludoznawcze Format The file format, physical medium, or dimensions of the resource application/pdf PDF Text Text capture metadata for PDF documents Text Lud, CZESŁAW Institute Jagiellonian vol. 79, 1995 ROBOTYCKI of Ethnology University Cracow THE ANTHROPOLOGY OF CULTURE A FINISHED PROJECT TN POLAND. In 1980 a group of ethnographers published a collection of their postulates in "Polska Sztuka Ludowa" ["Polish Folk Art"]. They proposed a different approach to ethnography. The reaction of the community of ethnographers was one of disbelief. However, Aleksander Jackowski "Jacek", editor-in-chief of "Polska Sztuka Ludowa", continued to publish this group's articles and supported its "manifesto" (Benedyktowicz, Robotycki, Stomma, Tomicki, Wasilewsk i, 1980 - 1981). The main point of the manifesto is that there is no science of culture when the scope of research is restricted or anachronistic methods are employed which, in the opinion of the group, was the case with Polish ethnography. Consequently, ethnography must attempt to evaluate its own research potential, and use a new methodology. Furthermore, those who want to address the problems of complex modern culture must additionally face the task of defining new research problems, methods and ways qf interpretation. The explanatory power of the paradigm of traditional folk culture has been exhausted and the prospects of anthropology as reinterpretation have appeared. The manifesto of the group (known in the community as "them") was supported by a few articles in which they substantiated their postulates (Benedyktowicz, 1980; Robotycki, 1980; Stomma, 1976; 1978-1979; 1979; Tomieki, 1975; 1976; Wasilewski, 1979a; 1979b). The manifesto was like a working dictionary of concepts and authors to which its signatories referred most often. The group organized many field investigations, meetings, discussions and conferences. Organized and conducted without any set patterns and pomp, often entertaining, the meetings attracted new participants, ambitious students and interested people from outside the community of ethnographers. This pattern itself became a target of criticism but the real value of such meetings and there were many of them were hardly noticed. After 1980 new texts appeared, first in "Polska Sztuka Ludowa", then books, which addressed three types of problems: the analysis and evaluation �70 of ethnographic discourse to date, the evaluation of broadly understood ethnographic practice and interpretations which expounded cultural sense, meanings and mythical constructions of collective ideas (see: bibliography). The anthropological option in Polish ethnography has been developing for at least fifteen years. Today, it is an accepted mode of interpretation. It is not a methodological phenomenon which is likely to soon disappear. Anthropological proposals to change the models of interpretation relate to many important issues: the scope of research, proper methods, the ontological status of culture, the scholar's place, the levels of explanation, competence, languages and the modes of expression. Adoption of one solution with respect to any of the above issues requires consistent transformation of other elements of the interpretive system. Therefore, in the subsequent discussion of the achievements and further options of anthropology in Poland, a logicalorder has been adopted. Anthropological interpretation developed in Polish ethnography as independent research options. This was possible because different theoretical ideas appeared at the same time, which made it possible to look at culture from different points of view. The question about the essence of culture and methods of its investigations undermined the realistic model of science. In the realistic model the essence of culture was often looked for outside of culture, for example in economic or social sciences. Anthropology used different methods to interpret culture. It recognized the semiotic, polysemic and communicative character of culture. It imposed a methodological postulate of a systematic approach to culture. It became necessary to look for the internal rules of culture and more general patterns at a different level to be able to interpret culture (Buchowski, 1986; Robotycki, 1992a; Stomma, 1979; 1981; 1986; Węglarz, 1991). Other aspects and other possibilities were offered by hermeneutic approaches which stressed the research of symbols and world-views emphasizing the mythical-ritual character of culture (Benedyktowicz, 1980; 1988a; Czaja, 1993; Michera, 1991; 1994a). Other aspects that were interpreted by the researchers included the entanglement of norms and attitudes connected with one's outlook on life (Tornicki, 1977; Robotycki, 1980) and the cosmological-ritual vision of the world (Tornicki, 1975; 1976; 1979). Often the same problem was analyzed from different points of view. For example, the categories of homeliness and strangeness were analyzed from the phenomenological (Benedyktowicz, 1987) and structural (Stomma, 1986; Węglarz, 1994) points of view. The works, mentioned here as examples of permanent tendencies in research procedures, finally overcame the old paradigms. The actual use of new methods helped make the Polish science of culture more dynamic. Good knowledge of original works by authors of new trends in world ethnology �71 and ethnography is the basis for positive research alternatives and criticism of Polish achievements (Piątkowski, 1985; Stomma, 1989). Polish anthropologists, following the directions of change and tendencies in contemporary science, realized that their interests and disputes were only one version of disputes arising on a wider scale (Robotycki, Węglarz, 1983). They were familiar with discussions about the new scope and possibilities of anthropology (Burszta, 1992b; Kaniowska, 1985; 1991; Tokarska- Bakir, 1990). They were interested in problems bordering ethnology and linguistics (Burszta, 1986), ethnology and semiotics (Piątkowski, 1993) and ethnology and art (Piątkowska, 1994; Robotycki, 1992). They studied more general ontological and epistemological problems pertaining to culture (Barański, 1992a; Buchowski, 1990; Burszta, 1992a; Kaniowska, 1994). On the other hand, the criticism of Polish achievements helped give shape to independent interpretive ideas, helped recall Polish authors with a precursory thinking and in this way differentiated Polish anthropology. This proved to be very significant as Polish problems have different contexts. It deals with a different culture; even today it claims to deal with national culture. It must also take a stand towards basic methodological problem: the usefulness of the so-called peasant model of traditional culture to interpretation. All these facts undoubtedly define the Polish character of a Polish anthropology of culture. How then is Polish ethnography evaluated by authors belonging to the anthropological trend? First of all, they say that practically all scholars dealing with folk culture and the culture of the folk type (the concept proposed by L. Stomma) were "brought up" in the ethnographic tradition and they continue to research culture in this tradition. For those scholars the concept of "traditional peasant culture" by definition belongs to ethnography, performing there a paradigmatic role. The model and modelling character of this notion, belonging to the metadescription of culture, generates other texts which belong to the same canon. And this does not pertain to "academic ethnography" alone. Ethnography also comprises amateur texts, museums and folkloric reconstructions. It easily settles into an apocryphallayer of culture and is perceived as such by society. This perception is facilitated by culture itself because it speaks many languages. This perception is also facilitated by the way in which folk culture is popularized in Poland. Examples of apocryphal texts include many old and modern descriptions of regional culture written by various scholars. Their texts are the result of the authors fascination with distinct local characters. They were and are written spontaneously, without any theoretical background except for fragments of explanatory systems, which often originated at different times and in different branches of science. Among modern works the traditional model of folk culture is the theoretical foundation that is used most often; practically these works are based on the "folklorized" versions of the model. �72 An ethnographic museum is also, like science, a metatext of culture. Its exhibitions belong to its canon and a historical look at the essence of the museum and the analysis of its functions tell us that we once as creators of museums, today as experts in museum management, are consciously or subconsciously guided by and use, a collection of theoretical judgements. These judgements concern both the scope and nature of cultural reality and how we evaluate the choices and customs of "the other". The way a museum is perceived by the society and scholars is not indifferent to visual representations of ethnography. The exhibitions help popularize knowledge about culture. When popularized, the knowledge undergoes hypostasis. A statement about reality is taken as reality. Hence, the cliche question about the role of cultural context ceases to be a cliche question when it comes to museum reconstruction and presentation of cultural phenomena. What becomes important is the scale of the context, its relation to the main exhibit, as well as its legibility and intelligibility. From the point of view which differentiates between high and low culture, it is art museums which collect masterpieces that fit the canon and which reject works that do not fit the canon (daub, trash). Should, then, ethnographic museums which deal in the apocryphal layer of culture, collecting objects which are often a replica, a cultural reject, a daub, trash, adopt a different point of view? This is what is happening. By adopting the autnomy of folk and community cultures, a canon of folk culture can be established. A museum, the metatext sphere, creates such a canon. The traditional peasant culture remains such a canon in Polish museums. Museum exhibitions rarely take account of the fact that subcultures are in continuous dialogue. This metaphor should reflect the essence of the internal, communicational mechanism of culture. This dialogue is a permanent relation of exchange, transformation, circulation of ideas, meanings, symbols, objects, etc. The same meanings can occur in different forms, simplifications, transpositions, variants, and options. The scope and possibilities of dialogue are determined by the competence of its participants - the users of culture. They use a complete code (which means complete knowledge of rules and linguistic and cultural meanings) or a limited code (in which the linguistic scope and semantic knowledge are fragmentary and perception of reality is stereotypical). This nature of cultural communication poses new questions: what reality are we dealing with?, with whom is the museum holding the dialogue and what dialogue is it?, who is the recipient of this dialogue?, what kind of response of the recipient is expected? These are important questions because modern culture is returning to forms of pictorial communication, described by G. Vico, in which a picture is first, followed by articulation and interpretation. The above problems are issues which resulted from the anthropological �73 look at culture. Their solution belongs to anthropology. They answer questions pertaining to, firstly, the ontology of culture (how does culture exist), secondly, epistemology which analyzes processes of transfer, consciousness and competence, and thirdly, axiology when criteria are determined, choices made and evaluated (see: "Warsztaty Etnograficzne" ["Ethnographic workshops"], 1991). Similar issues pertain to folklore as one element of national culture. Folklore based on the old folk culture is an element that has disappeared from the universe of Polish culture. Under the influence of social processes helping to balance differences and create new, different layers of culture, folklore has undergone many changes and transformations. Attempts at delaying this process are made by ethnographers and regionalists, convinced about the educational and aesthetic values of the old cultural sequences. They do this by reaching amateur, spontaneously formed groups or by acting as instructors working at the commission of institutions and patrons. Instructors of folkloric groups (ethnographers, ethnomusicologists, choreographers) want the folklore to remain in harmony with tradition. However, what does this mean? How can tradition be defined and criteria of correspondence be determined? Instructors believe that the traditional folklore is that of the turn of the 19th century. The model of traditional peasant culture remains to be the theoretical base for practical work. Attempts are made to reconstruct or replicate folklore, although in many cases this is ineffective as accounts and reports about the "old times" were blurred, idealized and given a mythical dimension, which is a feature of the internal change occurring in any culture. We come across the same ethnographers and instructors when they act as members of the jury of many folkloric festiva'ls and contests. They observe and evaluate groups once worked with as their instructors or as teachers of their present instructors. A viscous circle is thus formed, a closed set of ideas circulating between instructors, activists, groups and specific competition audience, who together form the movement of folklore lovers. Thus, ethnographers help create a form of folklore which is the sum of their knowledge, beliefs from around the turn of the century, attitudes to tradition and projection of their own values. At the time of postmodernist chaos this folklore has gained another value as a particularly attractive cultural alternative. Its enthusiasts did not notice its false dimensions, naivety and ethnographic illusion of the phenomenon. What is needed is awareness that when one participates in maintaining the world of values one creates a cultural fiction, which belongs to critical ironists who find it easier to point to the insoluble paradoxes of such a socially useful character of ethnographic work. When one attempts to project folk culture, one must remember that she is subjected to the power of positive myth. But the myth is also the source of another paradox bordering folk culture, its investigators and users. �74 Since the first publications by Jan Maciej Karol Wścieklica, many critical observers, writers and scholars agreed that what intellectuals thought about peasants and what peasants thought about intellectuals did not become eiiher of the class. These opinions did not pertain to external differences but to the understanding of the very core of culture. The traditionally "ethnographic" picture of the Polish village and its empirical reality often passed each other. This antinomy is detected both in scholarly and popular texts. The dichotomy between, for example, the aesthetic awareness of the so-called "folk" and folk culture, between moralityand special values of peasant culture, the adoption of which folk lovers tried to persuade us for a hundred years, became an eyesore every naw and then. Often we deal with a quasi reality which, like any other, can be object of analysis. This is another reason for proposing a kind of critical self-evaluation of ethnography, its anthropology. A set of assumptions has to be adopted before we start to practise this anthropology. The progress of scientific reflection leads to modifications or change of the paradigm. Consequently, texts are eliminated from its canon. Such a process can take a different course. When it is evolutionary, new elements are introduced to the paradigm in force, which, in the case of the modeł of traditional peasant culture, only leads to eclecticism, which I strongly oppose. When sentences from outside the system of the theoretical language are included into it, nothing is solved as, according to Thomas Kuhn, knowledge is not universal and cumulative. What is important are changes of entire systems made by criticism and reinterpretation. This opens new research possibilities, changes the perception of entire research areas and the same facts can be put in a new, different light. Advocates of the paradigmatic concept of the "traditional peasant culture" would agree with their critics that the empirical counterpart of the model, i.e. the autonomous peasant culture, undergoing continuous changes, is today a historical reality. If this thesis is combined with the considerations discussed above, the whole can be summed up as follows. There is no longer any equivalent of the model of the "traditional peasant culture". In many texts by Polish anthropologists criticism of the disciplinary matrix connected with this model is made. Consequently, canon texts are being replaced at the level of the metadescription of culiure in the categories of SCIence. Anthropological reinterpretation, defining itself by the negation of the ethnographic version of the description of culture, demythologizes these formes views. Its work consists in analyzing the theoretical systems, owing to which it is possible to find there figures of thinking, axiological beliefs, judgements inappropriately subordinated to reality, etc. This would not be possible if anthropologists did not pass the stage of methodological analyses, which �75 enhanced their efficiency and taught them to logically and self-critically analyse their own texts. The work they had to do helped them realize that the tension between reality and possibilities of its description would not disappear, that they also had to look for forms of its description which are different than the ones used so far. The demythologization of the text of Polish ethnography is done differently. Its authors make us aware that in science there is a place for axiological opinions and the old positivist rationalism (Robotycki, Węglarz, 1983), lack of correspondence between theoretical and empirical levels in explication (Burszta, 1987; Buchawski, 1990). They reject historical fiction and myths of the culture of a Polish village from the 19th century (Stomma, 1986). They point out the differences between the ethnographic picture of folk culture and its real, modern state (Robotycki, 1992; Piątkowska, l 994b). These ideas, undermined by anthropologists, are persistent among ethnographers who are immune to the radical anthropological propositions. There are authOl·s fighting with the fiction of the so-called genuine folklore and folk art. These are concepts popular among festivaljurors (Burszta, 1989; Piątkowska, 1994a; Robotycki, 1990a). Schematism, figurativeness and stereotypes existing in the old and more recent academic knowledge about folk culture have mythical foundations. This is noticed by critical anthropologists, who, by proper analyses of ethnographic texts, create the anthropology of ethnography, hardly accepted by those who are not capable of an autoironic attitude (Burszta, 1992b; Robotycki, 1993; Piątkowski, 1994; Stomma, 1989). On the other hand, the "positive" proposal of anthropology penetrating the areas of common awareness, shaped by literature, press, school books and mass media, has been adopted without major problems. Here, the figures of thinking, cliches, and stereotypes seem to be something natural. Forms of analysis using a dictionary and anthropological methods are applied to very different analyses (see: Mitologie popularne [Popular mythologies], 1994). There are many anthropological works of this type; I will quote only a few, selected to reveal the spectrum of possibilities that anthropology in Poland has managed to work out. Thus, there are anthropological analyses of film art (Benedyktowicz, 1992b; 1994; Michera, 1992a; Sznajderman, 1992b; Czaja, 1992a; 1992d), as well as analyses of trivial films about explorers, Batmen and vampires (Sznajderman, 1992a; Szpilka, 1988; l 992a; Robotycki, 1992b). Advertising in an equally popular topic, referring to various mythologies or using mythical structures to persuade (Mitologie popularne [Popular mythologies], 1994; Czaja, 1994b; Barański, 1995; Szpilka, 1994). Anthropologists also analyzed rock music (Burszta, 1994a; Ciarka, 1988a) and popular music (Burszta, Piątkowski, 1994b), visual arts (Ciarka, 1988b; Piątkowska, 1994b; Robotycki, 1992a; �76 Sikora, 1994). Hidden meanings were sought in architecture and urbanization (Benedyktowicz, 1991; Czyżewski, 1994) Ol' space (Czyżewski, 1992; Michera, 1994b). There were also works aimed at discovering stereotypes in school books and literature for children (Stoczkowski, 1989), tricks used by journalists in texts addressed to mass readership (Czaja, Robotycki, 1986). There are more and more texts on the popular reception of history (Stomma, 1991a). This extensive range of problems discussed by scholars is undoubtedly a success of the new look at culture. It is of less importance what path was taken by the development of problems (this should be discussed by future historians). What is important is the very fact that new problems have been advanced and discussed. Reinterpretation, the re-reading of source texts or texts once written by ethnographers and today considered the canon of ethnography, is an important postulate of the anthropology of culture. Reinterpretation was possible owing to the changes in methodological orientations. The results of this were very interesting - they helped discover what seemed to be exhausted topics, in which the game of symbolic meanings, archetypes and mythical transformations were found. Examples are works on the symbolic dimensions of the house (Benedyktowicz, 1992a), reconstructions of the anthropogenic myth (Tomicki, 1979), mythology of the plague (Sznajderman, 1994a; l 994c), mythical dimensions of the blacksmith (Barański, 1992a) and saints (Benedyktowicz, 1987; Wasilewski, 1987b; Węglarz, 1983a; 1983b). Anthropology is equally interesting when its starts dealing with its own texts, when it decomposes its own propositions and research results. It is presently the consensus among anthropologists that different structuralisms have been exhausted. However, the importance of structuralism as inspiration and taxonomically effective method is still emphasized (Węglarz, Burszta et al., 1987). Polemics with the great paradigm of ethnology with respect to beliefs, rituals and magic have been carried on by J. S. Wasilewski (1989). A closer look at history is found in L. Stoma (199Ia; 1992; 1994) and C. Robotycki (l992a; 1992c). When anthropology attempts discussion of problems related to the essence and dialogue of culture, it finds itself in dilemmas and questions to which final answers are not provided. But it must address such issues because they make it a science. It is another plane on which anthropology has to face itself (Tokarska-Bakir, 1990). The awareness of the consequences of one's own epistemological attitudes, suspension of values and cultural relativism and, consequently, application of the measure of astonishment to one's own culture, are problems typically addressed by anthropological reflection. There is no scale of correctness here, as some scholars say (Stomma, 1992; 1994; Burszta, Piątkowski, 1994; Robotycki, 1992a). But others (Czaja, 1988) once asked: where do the ironic attitude, skeptic nihilism, the attitude of jester lead to? �77 Answers to these questions are choices which reach the deepest senses, which in extremes lead either to selfdestruction of one's own science or adoption of values (Tokarska-Bakir, 1992; 1995). The interests of anthropological interpretation are not restricted; anthropology addresses different topics pertaining to various areas of culture, yet gives preference to modern topics. If it addresses the past, it usually refers to its analogy, historical framework or a sequence of transformations. The ethnographic tradition of anthropology and its bias towards modern times help it address various phenomena from two points of view. "Primitive" and "contemporary" are structure and not a temporal sequences. When analyzing cultural phenomena bctwccn these two extremes, one can ask: how does the former exist in the latter?, where is the essence of permanence and transformation? Anthropological interpretation is an answer to these questions (Benedyktowicz, 1992a). Hence, wc are not surprised by the scope of problems and boldness of associations that anthropologists presented in their first works (Szkice i próby etnologiczne [Ethnological essays], 1985). The ideas presented there were further elaborated in their more mature works. Polish anthropology postulates further analyses. It draws attention to forgotten fragments of culture. For years it advocated addressing the dark sides of culture. The entire culture of the so-called "People's Poland" in its schizophrenic functioning requires reinterpretation and a richer and truer documentation. The imperialism of scope to which the anthropology I have described becomes prey can seem suspicious. Its unrestricted scope can, however, be defended. It results from a few reasons. Firstly, anthropology understood in this way is a science bordering other humanistic sciences. Sccondly, anthropological theses are more and more often quoted in humanism. Thirdly, the departure point which emphasizes that it is culture which determines the acquisition of common and scientific knowledge is widely recognized. Fourthly, and most importantly, anthropology has entangled itself in ontological, epistemological and axiological disputes, in this way starting a dialogue with other branches of sciences. In these dialogues anthropology significantly influences the outcome by providing different arguments although it does not define its scope. Hence, the concept of anthropological interpretation as is understood equivalent to contemporary anthropology. The question, what is anthropology - a science or art of understanding, appears every naw and then. Let us add that Clifford Geertz's arguments in favour of its interpretative character are universally recognized. In the general characterization of Polish anthropology presented above I �78 pointed to four aspects which decided that this approach is different compared with other ways of researching culture. I explained how folk culture is defined as an object of research, l showed that anthropological procedures lead to the demythologization of cultural facts, and help read source and metacultural texts, including anthropological ones, according to the new fashion. This has resulted in a shift of the research field and emergence of new problems. In sum, it appeared necessary to look for way of interpretation beyond traditionally understood ethnography from which Polish anthropology as a kind of critical reflection originated. The range of possibilities drawn from other humanistic discipline is very wide. However, the examples quoted help define a more general trend. Interpretations draw a lot from postmodernism and deconstruction, which consist in repeating the same in a different manner, in intertextual dialogue, in ironically quoting oneself. This is the character of, for example, the analysis that looks for cultural senses when poetry, which should be interpreted, is used as the key to the interpretation of the phenomenon (Szpilka, 199 I; Benedyktowicz, 1992a). The situation with deconstruction, an interpretative practice consisting in undermining the philosophy which is being voiced or the oppositions on which it is based, is similar. A deconstructionist points to rhetorical procedures lying at the base of his reasoning, key concept or tenet (Burszta, 1993). In other words, deconstruction is a game of returns, repetition of the same from a different perspective. And anthropology is like that - it interprets culture and itself in this way. One approaches anthropology from different theoretical positions and by different paths but always independently. Tn this essay I did not try to find methodological relationships. Among the authors mentioned are those who are the disciples of the Poznań school of Jerzy Kmita. Most of them, however, were connected with the group which published the 1980 manifesto. Finally, there is a group of autonomous scholars. Among them are Jacek Olędzki and others - Krzysztof Kubiak, Zbigniew Libera, Małgorzata Maj, in whose research achievements anthropological preferences can be detected. Their followers have already published in the only Polish anthropological periodical "Polska Sztuka Ludowa. Konteksty" ["Polish Folk Art. Contexts"]. Tn conclusion, let me point out that: Firstly, I have presented a certain research proposal, continually discussed, which only shows that it is always topical; Secondly, I have used the term of the anthropology of culture and I often used the notion of ethnography. In the text I used interchangeably the notions of anthropology and anthropological interpretation. I have done so because I think that ethnography, in its old sense, from which anthropology originated, would not be able to bear the burden of interpretation of the phenomena of �79 modern culture, which is structurally complex, speaks many languages, and is metatextual. Today, there is no doubt that ethnographic texts also belong to this culture and therefore they also can be the object of analysis. Thus, a wider anthropological interpretation of such culture is necessary; Thirdly, it is obvious that not every investigator of culture must take a stand similar to that presented above. There are examples of other approaches to ethnography and anthropology. Not everybody must be interested in the programme presented here and in the pragmatics of its accomplishment; Fourthly, one should not avoid reflection upon the branch of knowledge one practises; Fifthly, I would once again like to support the claim expressed in the title that the anthropology of culture in Poland is a finished project. Post Scriptum The bibliography is incomplete, in fact it is only fragment ary and should be treated as a point of reference to the problems and possibilities of anthropology. BIBLIOGRAPHY Barański Janusz 1992a Kowal - mit w akcji [The blacksmith - a myth in action], "Zeszyty Naukowe Uniwersytetu Jagiellońskiego. Prace Etnograficzne" folio 30. 1992b O heurystycznej wykładni dwóch teorii etnologicznych. Dekonstrukcja sprawy słonia [On the heuristic interpretation of two ethnological theories. Deconstruction of the elephant issue], "Polska Sztuka Ludowa" 46, No 1. Czy metafora może bye' bajką [Can a metaphor be a fairy tale], "Polska Sztuka 1995 Ludowa. Konteksty" 49, No I. Benedyktowicz Zbigniew 1980 O niektórych zastosowaniach metody fenomenologicznej w studiach nad religią, symbolem i kulturą [On some applications of the phenomenological method to the study of religion, symbol and culture], "Etnografia Polska" vol. 24, folio 2. 1981 Odpowiedź na ankietę: etnografia, etnologia czym są ... [Response to the questionnaire: what arc ethnography, ethnology ... ], "Polska Sztuka Ludowa" 35, No 2. 1983 Symboliczne i kulturowe aspekty monastycyzmu wschodniego. Sacrum i profanum w kulturze ... [Symbolic and cultural aspects of Oriental monasticism. Sacrum and profanum in culture ... ], "Polska Sztuka Ludowa" 37, No 3 - 4. "Go,V(' w dom. Bóg w dom" i obcy jako bogowie ["A guest at home is God at home" 1987 and strangers as gods], "Polska Sztuka Ludowa" 41, No 1-4. Symbol w etnografii [Symbol in ethnography], "Polska Sztuka Ludowa" 42, No 3. 1988a 1988b Stereotyp - obraz - symbol. O możliwościach nowego spojrzenia na stereotyp [Stereotype - image - symbol. On possibilities of a new look on the stereotype], "Zeszyty Naukowe Uniwersytetu Jagiellońskiego. Prace Etnograficzne" folio 24. 1991 Widmo ,vrodka ,vwiata. Przyczynek do antropologii współczesności [The phantom of the centre of the world. Contribution to the anthropology of modern times], "Polska Sztuka Ludowa" 45, No 1. �80 1992a 1992b (with D. Benedyktowicz) Dam "Wiedza a kulturze", Wrocław. w tradycji ludowej [Home in the folk tradition]. Bahf'ue" [Marta and Maria. Remarks on "Babette's Sztuka Ludowa" 46, No 3 - 4. 1994 "Tango" taniec uniwersalnej aliena<.ji [Tango - a dance of universal alienation]. "Polska Sztuka Ludowa" 48, No 1 - 2. Benedyktowiez Z., Robotycki C, Stomma L., Tomicki R., Wasilewski J. S. 1980- 1981 Antropologia kultury w Polsce - dziedzictwo. poj('cia. inspiracjf'. Materialy do slownika [Anthropology of culture in Poland - legacy, concepts, inspirations. Materials for a dictionary], "Polska Sztuka Ludowa" 34, No I - 2; 35, No I. Buchowski Michal 1986 Magia. Jej junkcje i struktura [Magic. Its functions and structure], UAM, Poznari. 1987 Kilka uwag o pewnej hrytyjskiej recepcji dziela Levi-Straussa [A few remarks on a certain British reception of LCvi-Strauss' work], "Lud" vol. 71. 1990 Racjonalność. Translacja. Interpretacja [Rationality. Translation. Interpretation], UAM, Poznań. 1991 Obrz((d, rytual. ceremonia [Custom, ritual, ceremony], "Rocznik Muzealny" vol. 4. Wlocławek. 1993 Przeciw skrajnemu relatywizmowi [Against extreme relativism], in: Inspiracjf' pOS1modernistyczne w humanistyce [Postmodernist inspirations in humanism]. PWN. Warszawa- Poznań. Burszta Wojciech 1986 J((zyk a kultura w my.v/i etnologicznej [Language and culture in the ethnological thoughtJ, PTL, Wrocław. 1987 Natura - I/lyśl symboliczna - kulwra [Nature -- symbolic thought - culture]. "Lud" vol. 71. 1989 Odfolkloryzmu lokalnego du "pustfolkloryzmu" narodoweyo [From local folklorism to national "postfolklorism"], "Polska Sztuka Ludowa" 43. No 3. Wymiary antropoloqicznf'go poznania ku/tury [Dimensions of the anthropological 1992a cognition of culture], UAM, Poznań. 1992b Etnologia dzisiaj alho silo peryferii [Ethnology today or the power of periphery]. "Polska Sztuka Ludowa" 46, No 2. 1993 Utracona newinność? Rozterki antropoloqii postmodf'l'nislycznej [Innocence lost') Irresolutions of postmodernist anthropology], in: Inspiracjf' POs(l/lor!f'rnis(vczne w humanistyce [Postmodernist inspirations in humanism]. op. cil. Yes. Nos(alqiczne strefy pamięci [Yes. Nostalgic spheres of memory], "Polska Sztuka 1994 Ludowa" 48, No 1-2. Burszta Wojciech, Pi,!tkowski Krzysztof 1992 Antropoloyia wspólczesna. antropologia wspólczesno.vci czy antropologia lIeqatywlla [Contemporary anthropology, anthropology of modern times or negative anthropology], in: Socjologia a antropoloyia. SLanowiska i kmurmversjl' [Sociology versus anthropology. Opinions and controversies], cd. E. Tarkowska, "Wiedza o kulturze", Wrocław. [994 O czym opowiada antropologiczna opowie.v,' [What is an anthropological talc about?], Instytut Kultury, Warszawa. Ciarka Ryszard 1988a Punk-Rock, "Polska Sztuka Ludowa" 42, No 1-2. 1988b Sacrum. mit. książka ... [Sacrum, myth. book], "Polska Sztuka Ludowa" 42, o 3. 1990a Napisy na mlJrach i etnografia wspólczesnego miasta [GrafilIi and the ethnography of a modern townJ, "Polska Sztuka Ludowa" 44, No 2. Marta i Maria. feast"], "Polska Uwagi o "Uczcie �81 1990b 1992 1994 Świrty obraz w szarym bloku [A holy picture in a grey block offlats], "Polska Sztuka Ludowa" 44, No 3. Film i prawdziwy obraz rzeczy [Film and the true picture of things], "Polska Sztuka Ludowa" 46, No 3-4. O sposobach zabijania zwierząt [On methods of killing animals], "Polska Sztuka Ludowa" 48, No 3 - 4. Czaja Dariusz 1988 Dylematy h/aZ/la [The dillemas of a jester], "Polska Sztuka Ludowa" 42, No 4. 1990 Spór o model etnologicznej interpretacji [Controversy over the model of ethnological interpretation], "Zeszyty Naukowe Uniwersytetu Jagiellońskiego. Prace Etnograficznc" folio 27. 1991 Krajobraz z Tobiaszem [A landscape with Tobiash], "Polska Sztuka Ludowa" 45, No 3-4. 1992a Menwlno.vć i mit rewolucyjny [Mentality versus revolutionary myth], "Zeszyty Naukowe Uniwersytetu Jagiellońskiego. Prace Etnograficzne" folio 29. ł992b Moment wieczny. O "Uczcie Babette" [An eternal moment. About "Babette's feast"], "Polska Sztuka Ludowa" 46, No 3 - 4. 1992c Symbol ifllm. Uwagi metodologiczne [Symbol versus film. Methodological remarks], "Polska Sztuka Ludowa" 46, No 3 -4. 1992d Wenecja i śmierć. Konteksty symboliczne [Venice and death. Symbolic contexts], "Polska Sztuka Ludowa" 46, No 3 - 4. 1993 Symbol w antropoloyii kultury [Symbol in the anthropology of culture], "Zeszyty Naukowe Uniwersytetu Jagiellońskiego. Prace Etnograficzne" folio 32. 1994a O sztuce zdziwienia i glupstwach popkultury [On the art of suprise and stupidities of pop culture], in: Mitoloyie popularne [Popular mythologies], ed. D. Czają, Universitas, Kraków. ł994b Reklamowy smak raiu: między archetypem a historią [The taste of Eden in advertising: between the archetype and history], "Polska Sztuka Ludowa" 48, No 1-2. Czaja Dariusz, Robotycki Czesław 1986 Rodzina wiejska na Podlasiu wedlug tygodnika "Przyjaciólka" [A rural family in Podlasie according to the "Przyjaciółka" weekly], "Polska Sztuka Ludowa" 40, No 3-4. Czyżewski Adam 1992 Pejzaż z pamięci czyli w sprawie niedokończonego przypisu [A landscape from memory or on an unfinished footnote], "Polska Sztuka Ludowa" 36, No 1- 4. 1994 Ochrona ptaków i budowniczowie [Protection of birds versus construction workers], "Polska Sztuka Ludowa. Konteksty" 48, No 3 - 4. Kaniowska Katarzyna 1985 Dychotomia natura - kultura jako szczególny problem etnologii [The dichotomy nature-culture as a special problem of ethnology], "Etnografia Polska" vol. 29, folio I. 1989 SOljologiczna wizja ewolucji kultury ludzkiej [Sociological vision of the evolution of human culture], in: Problemy metodologiczne etnografii [Methodological problems of ethnography], PAN-Ossolineum, Kraków. 1991 Surrealizm i etnografia [Surrealism and ethnography], "Polska Sztuka Ludowa" 45, No I. 1994 Problem opisu w etnologii [The problem of description in ethnology], in: Pożegnanie paradygmatu? Etnologia wobec wspólczesności [A farewell to the paradigm? Ethnology versus modern times], ed. W. J. Burszta and J. Damrosz, Instytut Kultury, Warszawa. 6 - Lud t. LXXIX �82 Krupa Maciej 1989 Skrzypek "Polska Michera Wojciech 1984 na dachu, czyli Żyd Sztuka Ludowa" uniwersalny [Fiddler on the roof or a universal Jew], 43, No I. O kategoriach widzenia harwnego [Why a cow is red. of seeing colours], "Polska Sztuka Ludowa" 38, o 4. O wieloznaczności symbolu [On many meanings of symbol], "Rocznik Muzealny" vol. 4, Wlocławek. Dlaczego krowa jest czerwona. On categories 1991 1992a Wyohraźnia alchemiczna Wernera Herzoga. Egzegeza symholiczna filmu "Szklane [Werner Herzog's alchemic imagination. Symbolic exegesis of "Glass heart"], "Polska Sztuka Ludowa" 46, No 3 - 4. AntyDiiniken [AntiOiiniken], GO, Warszawa. Śmierć Jasia i Malgosi [The death of Jaś and Małgosia], "Polska Sztuka Ludowa. Konteksty" 48, No 3 - 4. serce" 1992b 1994 Mitologie 1994 Piątkowska 1994a popularne Mitologie popularne [Popular mythologies], ed. O. Czaja, Universitas, Kraków. Krystyna Kulturowe reguly sztuki - spojrzenie na podstawie hadań w .\:rodowisku wiejskim [Cultural 1994b Piątkowska 1982 1987 1991 Piątkowski 1985 1989 1993 1994 Pożegnanie 1994 Robotycki 1980 1981 rules of art - a look based on investigations in a rural community], in: Pożegnanie paradygmatu? [A farewell to the paradigm'!], op. cil. Kultura a ikonos:fera. Etnologiczne studium przykladów ze wsi współczesnej [Culture versus iconosphere. Ethnological study of examples from a modern village], "Łódzkie Studia Etnograficzne" vol. 36. Krystyna, Piątkowski Krzysztof Antropologiczne pojęcie stylu a sztuka ludowa [Anthropological concept of style versus folk art], "Łódzkie Studia Etnograficznc" vol. 24. Sztukmistrz z Wersalu czyli o SZluce i kulturze [A magician from Versailles or about art and culture], "Lud" vol. 71. Kategorie kultury a ikonosfera [Categories of culture versus iconosphere], "Rocznik Muzealny" vol. 4, Wlocławek. Krzysztof Problematyka teoretyczna w powojennej etnografii polskiej [Theoretical problems in Polish ethnography after J 945], "Lud" vol. 69. Wybrane problemy metodologiczne stosowania semiotyki w etnologii [Selcctcd mcthodological problems of the use of semiotics in ethnology], in: Prohlemy metodologiczne etnografii [Methodological problems of ethnography], op. cit. Semiotyczne badania nad kulturą w etnologii [Semiotic investigations of culture in ethnology], UMK, Toruń. Badacz wohec tradycji [A scholar's view of tradition], in: Pożegnanie paradygmaw:! [A farewell to the paradigm?], op. cil. paradygmatu? .. [A farewell to the paraEtnologia wohec wspólczesności digm? Etnology versus modern times], ed. W. J. Burszta and J. Oamrosz, Instytut Kultury, Warszawa. Czesław Tradycja i obyczaj w środowisku wiejskim [Tradition and customs in a rural community], PAN - Ossolineum, Kraków. . Łańcuch szczę.Vcia w pól wieku później [A luck chain half a century later], "Polska Sztuka Ludowa" 35, No I. Pożegnanie paradygmatu? �83 Biografia twórcy ludowego jako prawda artystyczna [Biography of a folk artist as artistic truth], "Zeszyty Naukowe Uniwersytetu Jagiellońskiego. Prace Etnograficzne" folio 27. Sztllka li vista. Folklor strajkowy [A vista art. A strike folklore], "Polska Sztuka 1990b Ludowa" 44, No 2. Wspomnienia z dawnych podróży na "Jug słowiański". Uwagi etnologa do tekstu 1991 z początku wieku [Travel recollections of "Slavonic Yug". Ethnologist's remarks on a text from the beginning of the century], "Rocznik Muzealny" vol. 4, Włocławek. Etnografia wobec kultury współczesnej [Ethnography versus modern culture], Uni1992a wersytet Jagielloński, Kraków, Post-doctoral dissertations 232. Wampiry. Od wierzeń ludowych do film~wychfantomów [Vampires. From folk beliefs 1992b to film phantoms], "Polska Sztuka Ludowa" 46, No 3 - 4. H istoria i tradycja, dwie kategorie opisu przeszłości [Historyand tradition, two 1992c categories of the description of the past], "Zeszyty Naukowe Uniwersytetu Jagiellońskiego. Prace Etnograficzne" folio 29. Etnografia wobec samej siebie [Etnography versus itself], "Zeszyty Naukowe 1993 Uniwersytetu Jagiellońskiego. Prace Etnograficzne" folio 32. Reklama z zapomnianym kodem [Advertising with a forgotten code], in: Mitologie 1994a popularne [Popular mythologies], op. cit. Moralny i strukturalny aspekt dobra i zła w bajce magicznej [Maral and structural 1994b aspects of the good and bad in a magic fairy tale], in: Pożegnanie paradygmatu? [A farewell to the paradigm?], op. cit. l994c "Piwnica pod Baranami" - antropologiczna interpretacjaformuły kabaretu ["Piwnica pod Baranami" - an anthropological interpretation of the cabaret], "Polska Sztuka Ludowa. Konteksty" 48, No 1- 2. Robotycki Czeslaw, Węglarz Stanislaw 1983 Chłop potęgą jest i basta. O mityzacji kultury ludowej w nauce [A pesant is a power and that's that. On mythologization of folk culture in science], "Polska Sztuka Ludowa" 37, No 1 - 2. Sikora Slawomir 1986 Cmentarze - antropologia pamięci [Cemeteries - the anthropology of memory], "Polska Sztuka Ludowa" 40, No 1- 2. Fotografia, pamięc, wyobraźnia [Photography, memory, imagination], "Polska 1992 Sztuka Ludowa" 46, No 3 - 4. Fotografia schyłku wieku. Fotografia i mit [Photography at the end of the century. 1994 Photography versus myth], "Polska Sztuka Ludowa" 48, No 1 - 2. Stoczkowski Wiktor 1989 Prehistoria IV szkolnych podręcznikach czyli współczesny mit początków [Prehistory in school books or a modern myth of the beginnings], "Polska Sztuka Ludowa" 43, No 4. Stomma Ludwik 1975a Rytuał pokladzin w Polsce. Analiza strukturalna [The pokładziny ritual [escorting the newly weds to their bedroom] in Poland. A structural analysis], "Etnografia Polska" vol. 19, folio I. 1975b Stan badań nad obrzędowością polską od połowy XVI II w. [Research of Polish ritual from the middle of the 18th century], "Etnografia Polska" vol. 19, folio l. Mit Alkmeny [The myth of Alcmene], "Etnografia Polska" vol. 20, folio l. 1976 1978 - 1979 M agia dzisiaj [Magie today], "Polska Sztuka Ludowa" 32, No 3 - 4; 33, No 4. Determinanty polskiej kultury ludowej XIX wieku [Determinants of Polish folk 1979 culture in the 19th century], "Polska Sztuka Ludowa" 33, No 3. 1990a �84 Wstęp [Introduction], in: J. St. Bystroń, Tematy, które mi odradzano [Topics I was discouraged to address], Selected and prepared by L. Stomma, PIW, Warszawa. Słońce rodzi się 13 grudnia [Sun is bom on 13 December], LSW, Warszawa, 1981a Odpowiedź na ankietę: etnografia, etnologia czym są... [Response to the question1981b naire: what are ethnography, ethnology ... ], "Polska Sztuka Ludowa" 35, No 2. Antropologia kultury wsi polskiej X I X wieku [Anthropology of the culture of a Polish 1986 village in the 19th century], PAX, Warszawa. Czy w etnografii występują białe plamy [Are there white spots in ethnography?], 1989 "Polska Sztuka Ludowa" 43, No 4. Wzloty i upadki królów Francji [The rise and fali of French kings], Wydawnictwo 1991a Łódzkie, Łódź. Uroda ludzkiej pomyłki [The beauty of a human mistake], "Polska Sztuka Ludowa" 1991b 45, No 1. Antropologia kultury. historia i Kubuś Puchatek [The anthropology of culture, 1992 historyand Whinney the Pooh], "Polska Sztuka Ludowa" 46, No 3 -4. Historia współczesności [History of modern times], "Polska Sztuka Ludowa" 48, No 1994 1- 2. Szkice i próby etnologiczne 1985 Szkice i próby etnologiczne [Ethnological essays], ed. Z. Benedyktowicz and C. Robotycki, "Studenckie Zeszyty Naukowe Uniwersytetu Jagiellońskiego" folio 4, Kraków. Sznajderrnan Monika 1991 O etnograficznym surrealizmie [On ethnographic surrealism], "Polska Sztuka Ludowa" 44, No l. Co się kryje pod tą maską: wokół motywu Człowieka Śmiechu. Parę uwag o Barmanie 1992a [What is hidden behind this mask: a few remarks on Batman], "Polska Sztuka Ludowa" 46, No 3 - 4. "Stary Gringo". Motyw Don Kichota w filmie i literaturze ["An Old Gringo". The 1992b motif of Don Quixote in film and literature], "Polska Sztuka Ludowa" 46, No 3 - 4. AIDS. kształt mitu [AIDS, the shape of the myth], "Polska Sztuka Ludowa" 48, No 1994a 1 - 2. "The Jardin des Plantes. Postcards" czyli roślinna metaforyka James ClijJorda ["The 1994b Jardin des Plantes. Postcards" or the floral metaphors of James ClilTord], "Polska Sztuka Ludowa" 48, No 3 - 4. Zaraza. Mitologia dżumy, cholery i AIDS [The plague. Mythodology of bubonic I994c plague, cholera and AIDS], Semper, Warszawa. Szpilka Wiesław 1988 Poszukiwanie zaginionej Arki [In search for the lost Ark], "Polska Sztuka Ludowa" 42, No 4. Kultura masowa a etnografia [Mass culture versus ethnography], "Rocznik Muzeal1991 ny" vol. 4, Włocławek. "Batman" opowieść o stworzeniu ["Batman" - a story of creation], "Polska Sztuka 1992a Ludowa" 46, No 3 - 4. Zobaczyć .~wiat: Ethnografia wobec filmu i kultury masowej [To see the world: 1992b Ethnography and the film and mass culture], "Polska Sztuka Ludowa" 46, No 3 - 4. 1994 Raj utracony [Paradise lost], "Polska Sztuka Ludowa" 48, No 1-2. Tokarska-Bakir Joanna 1990 Interpretacja czyli o sztuce antropologii [Interpretation ar on the art of anthropology], "Polska Sztuka Ludowa" 44, No I. 1980 �85 1992 Hermeneutyka Gadamerowska w etnograficznym badaniu obcości [Gadamer's hermeneutics in ethnographic investigations of strangeness], "Polska Sztuka Ludowa" 46, No 2. Opuszczone ołtarze zamieszkują demony [Deserted altars are inhabited by demons], 1993 "Polska Sztuka Ludowa" 47, No 3 - 4. Dalsze losy syna marnotrawnego. Projekt etnografii nieprzeźroczystej [A further fate 1955 of the prodigal son. A project of opaque ethnography], "Polska Sztuka Ludowa. Konteksty" 49, No 1. Tomicki Ryszard 1973 Tradycja i jej znaczenie w kulturze chłopskiej [Tradition and its significance in peasant culture], "Etnografia Polska" vol. 17, folio 2. 1975 (with 1. Tomicka) Drzewo życia. Ludowa wizja świata i człowieka [The tree of life. The folk vision of the world and man], LSW, Warszawa. Slowiański mit kosmogoniczny [Slavonic cosmogonie myth], "Etnografia Polska" vol. 1976 20, folio I. 1977 Norma, wzór i warto.fć w życiu seksualnym tradycyjnych społeczności wiejskich w Polsce [Norm, paltem and value in the sexuallife of traditional rural communities in Poland], "Etnografia Polska" vol. 21, folio 1. Anthropogenesis in Slavonic folk beliefs, "Ethnologia Polona" vol. 5. 1979 1981a Kultura, dziedzictwo, tradycja [Culture, heritage, tradition], in: Etnografia Polski. Przemiany kultury ludowej [Ethnography of Poland. Transformations of folk culture], vol. 2, ed. M. Biernacka et al., Ossolineum, Wrocław. 1981b Religijno.fć ludowa [Folk religiousness], in: Etnografia Polski. Przemiany kultury ludowej [Ethnography of Poland. Transformations of folk culture], vol. 2, op. cit. Drogi w za.\'wiaty. Materiały do eschatologii Azteków [The road to the other world. 1986 Materials for the eschatology of the Aztecs], "Polska Sztuka Ludowa" 40, No 1 - 2. Poza spoleczeństwem - w pobliżu boskości. Przyczynek do rozważań nad symboliką 1987 wlosów [Beyond the society - near godliness. Contribution to the discussion of the symbolism of hair], "Polska Sztuka Ludowa" 41, No 1- 4. "Warsztaty Ewograficzne" 1991 Ogólnopolska sesja "Warsztaty Etnograficzne" [National session "Warsztaty Etnograficzne" (Ethnographic workshops)], "Rocznik Muzealny" vol. 4, Włocławek, pp. 145-310. Wasilewski Jerzy Sławomir 1975 Kaceyoria przestrzeni w kulturze koczowniczej. Analiza przestrzeni jurty mongolskiej [The category of space in nomadic culture. Analysis of the space of the Mongolian yurt], "Etnografia Polska" vol. 19, folio 1. Symbolika ruchu obrotowego i rytualnej inwersji [The symbolism of rotational 1978 movement and ritual inversion], "Etnografia Polska" vol. 22, folio 1. Po .fmierci wędrować. Szkic z zakresu etnologii świata znaczeń [To wander after death. 1979a An essey on the ethnology of the world of meanings], "Teksty" No 3, 4. Podróże do piekieł. Rzecz o szamańskich misteriach [Travels to the heli. On shamanic 1979b mysteries], LSW, Warszawa. Podarowa(' - znaleźć - zgubić - zblądzić. Niektóre kategorie języka symbolicznego 1980 związaneyo z opozycją życie - śmierć [To give - to find - to lose - to get lost. Some categories of the symbolic language connected with the opposition life - death], "Etnografia Polska" vol. 24, folio 1. Tabu, zakaz magiczny, nieczystość [Taboo, magic prohibition, unchastity], "Etno1987a grafia Polska" vol. 31, folio 1. �86 1987b Św. Pawel - nawrócenie, odwrócenie i niepewność est. Paul - conversion, abandoning and uncertainty], "Polska Sztuka Ludowa" 41, No 1-4. 1989 Tabu a paradygmaty etnologii [Taboo versus paradigms of ethnology], Uniwersytet Warszawski, Warszawa. 1991 Antropologia paradygmatem stoi... [Anthropology is a paradigm ... ], "Rocznik Muzealny" vol. 4, Włoclawek. Węglarz Stanisław 1983a Ojcowie pustyni [Fathers of the desert], "Polska Sztuka Ludowa" 37, No 3 - 4. 1983b Pustelnicy - ludowi święci [Hermits - folk saints], "Polska Sztuka Ludowa" 37, No 3 -4. 1987a Dzielo Levi-Straussa - dzisiaj [The work ad Lćvi-Strauss today], "Lud" vol. 71. 1987b Claude Levi-Strauss: demon Laplace'a czy uprawiający muzykę Sokrates [Claude U:vi-Strauss: Laplace's demon or Socrates practising music], "Lud" vol. 71. 1991 Kategorie kultury ludowej jako kategorie etnograficzne [Categories of folk culture as ethnographic categories], "Rocznik Muzealny" vol. 4, Włoclawek. 1992 Koncepcja etnograficznego zróżnicowania kultury ludowej dzisiaj [The concept of the ethnographic differentiation of folk culture today], "Polska Sztuka Ludowa" 46, No 2. 1994 Chlopi jako "obcy" [Peasants as "strangers"], in: Pożegnanie paradygmatu? [A farewell to the paradigm?], op. cit. Węglarz S., Burszta W., Studziński J. A., Piątkowska K., Buchawski M., Augustynowicz G. 1987 Claude Levi-Strauss - po latach [Claude Lćvi-Strauss after years], "Lud" vol. 71, pp. 3 -126. Translated by Zbigniew N adstoga � https://zbiory.etnologia.uw.edu.pl/files/original/6aaf2223294d963b6f6da8afe11e2554.pdf b6d81ca9ee5503cb204a8e8564b6d736 Dublin Core The Dublin Core metadata element set is common to all Omeka records, including items, files, and collections. For more information see, http://dublincore.org/documents/dces/. Title A name given to the resource Polska Sztuka Ludowa - Konteksty Text A resource consisting primarily of words for reading. Examples include books, letters, dissertations, poems, newspapers, articles, archives of mailing lists. Note that facsimiles or images of texts are still of the genre Text. Dublin Core The Dublin Core metadata element set is common to all Omeka records, including items, files, and collections. For more information see, http://dublincore.org/documents/dces/. Relation A related resource oai:cyfrowaetnografia.pl:publication:2454 Date A point or period of time associated with an event in the lifecycle of the resource 1994 Identifier An unambiguous reference to the resource within a given context oai:cyfrowaetnografia.pl:2278 Title A name given to the resource "Piwnica pod Baranami" - antropologiczna interpretacja formuły kabaretu / Polska Sztuka Ludowa - Konteksty 1994 t.48 z.1-2 Description An account of the resource Polska Sztuka Ludowa - Konteksty 1994 t.48 z.1-2, s.61-72 Creator An entity primarily responsible for making the resource Robotycki, Czesław Language A language of the resource pol. Publisher An entity responsible for making the resource available Instytut Sztuki PAN Format The file format, physical medium, or dimensions of the resource application/pdf PDF Text Text capture metadata for PDF documents Text Raut w Teatrze S ł o w a c k i e g o 15 maja 1993 r. Loża cesarska: Franciszek Józef (Tadeusz Huk) i cesarzowa „Sisi" (Beata Rybotycka) „Piwnica pod Baranami" - antropologiczna interpretacja formuły kabaretu Czesław Robotycki Trzy argumenty p r z e m a w i a j ą za tym, by działalnością t y t u ł o w e g o kabaretu m ó g ł zająć się antropolog kultury (umyślnie piszę „ d z i a ł a l n o ś ć " - bo nie tylko o spektakle tu chodzi). Po pierwsze, kabaret „ P i w n i c a pod B a r a n a m i " istnieje i działa w K r a k o w i e j u ż trzydzieści pięć lat, ciągle w t y m samym miejscu - z p r z e r w ą w latach 1962-1964. „ P i w n i c ę " przez wszystkie jej lata tworzyli nie tylko zmieniający się z czasem „ a r t y ś c i " , ale też k r ą g przyjaciół - r ó ż n e g o rodzaju t w ó r c ó w - oraz bliżej n i e o k r e ś l o n a grupa stałej publiczności. T o p ł y n n e , ale zawsze w s p ó l n e , ś r o d o w i s k o o b r o s ł o swoistą h i s t o r i ą i n a r a s t a j ą c ą legendą p o d t r z y m y w a n ą przez nieza­ leżny styl bycia prezentowany przez piwniczan w trakcie rozmaitych z d a r z e ń a r a n ż o w a n y c h przez kabaret. Po drugie, w potocznym odbiorze, ale też i wśród znaw­ c ó w , „ P i w n i c a " u w a ż a n a jest za autonomiczne ś r o d o w i s k o t w ó r c z e , w k t ó r y m treści ideowe i artystyczne w y r a ż a się inaczej niż w uznanych stylach wykonawczych. Powiada się wręcz o rozpoznawalnym, tak zwanym, „stylu piwnicznym". Po trzecie, w przekazywaniu samoistnych s e n s ó w jakie niesie w swoich p r z e s ł a n i a c h k a ż d y program „ P i w n i c y " , kabaret wykorzystuje r ó ż n e matryce kulturowe, figury m y ś ­ lenia, struktury o różnej proweniencji i r ó ż n y c h pierwotnych funkcjach. Tworzy to w sumie stylistyczny m e l a n ż - atrak­ cyjny dla widza oraz interesujący dla badacza k u l t u r y . Biorąc p o w y ż s z e pod u w a g ę , ł a t w o przychodzi u z n a ć istnienie i d z i a ł a l n o ś ć kabaretu za zjawisko kulturowe sui generis. P o t w i e r d z a j ą to liczne p r ó b y zdefiniowania, opisa­ nia i zdokumentowania tego fenomenu. K i l k a n a ś c i e lat temu napisano o „ P i w n i c y " p r a c ę magis­ t e r s k ą ( H . Cyganik). Z r o k u 1968 pochodzi utrzymany w „ d u c h u p i w n i c z n y m " album fotograficzny zawierający r ó w n i e ż teksty z kabaretu ( Ł a g o c k i 1968). D o k u m e n t a l n y wymiar ma też najnowszy album z portretami w s p ó ł c z e s n y c h 61 �artystów „Piwnicy" zaopatrzony w krótkie, jednozdaniowe ich charakterystyki (Bobek R „ Gardulski M . 1992). Od lat osiemdziesiątych ukazywały się liczne wywiady z Piotrem Skrzyneckim - jednym z twórców kabaretu - w których tenże wiele m ó w i ł o założeniach artystycznych i koncepcjach kabaretu. R ó w n i e ż inni artyści kabaretu i dawni współtwórcy „Piwnicy" coraz częściej wypowiadają się publicznie. Joanna Ronikerowa ogłasza fragmenty włas­ nych w s p o m n i e ń o początkach kabaretu oraz zanotowane przez N i ą wypowiedzi innych o s ó b związanych z „Piwnicą". Niektórzy z „piwniczan" od lat gromadzą ciekawe ar­ chiwalia (J. Garycka, J . Ronikerowa, P. Ferster, M . Pacuła). D o k u m e n t a c j ę filmową prowadzi W. Morek. O „Piwnicy" p o w s t a ł o kilka filmów dokumentalnych i jeden pełnometrażowy utrzymany w konwencji paradokumentalnej (Przewodnik reż. T. Zygadło). Piotr Skrzynecki był scenarzystą i reżyserem wspomnieniowego filmu Dwa pawie na sznurku. Obecnie powstaje Jego film O Groblach na Groblach (fragment scenariusza drukowała „ P S L - Kontek­ sty", nr 3/4, 1992). O d 1991 roku także Telewizja Polska przedstawia co pewien czas zarejestrowane recitale artystów „Piwnicy", zdarzenia parateatralne, bale, rauty itp. A więc i sama „Piwnica" dbała i dba o swój obraz. Podtrzymuje w ten s p o s ó b potoczne przekonanie o istnieniu niezwykłej „zbiorowej o s o b o w o ś c i " kabaretu. Przez wiele lat Piotr Skrzynecki współpracując z krakowską prasą („Prze­ krój", „ E c h o Krakowa", „Dziennik Polski", „Czas K r a ­ kowski") oraz z eleganckim miesięcznikiem „ K r a k ó w " prowadził w nich rubryki informujące w quasi-dadaistycznej formie o życiu „Piwnicy". Podobnie rzecz miała się z K r a ­ kowskim Polskim Radiem, z którym współpracowało wielu „piwniczan". O d trzech lat jest w jego programie stała audycja „Piwnica pod Baranami" - redagowana przez J . Drużyńską przy współudziale P. Skrzyneckiego i tak zwa­ nych „ludzi piwnicy". W „Polskiej Sztuce Ludowej" wypo­ wiedział się P. Skrzynecki na temat istoty święta oraz przygotowanego filmu „ O Groblach na groblach" (Benedyktowicz 1988 i 1992). Wielostronność zjawiska jakim jest „Piwnica pod Barana­ mi" wymaga częstego wykraczania poza antropologię kul­ tury i poszukiwania interpretacyjnej pomocy w literaturo­ znawstwie i historii sztuki. W tym bowiem przypadku nie m o ż n a z a m k n ą ć się w jednej formule opisowej, a pogranicz­ na z zasady interpretacja antropologiczna jest najskutecz­ niejszą strategią, jaką należy z a s t o s o w a ć wobec „Piwnicy". T y m bardziej, że na równi ze źródłami przyjdzie korzystać w analizie z ludzkiej pamięci, krążących plotek, anegdot i zbiorowych przekonań o „piwnicznych" artystach i tak zwanym środowisku - ergo - posługiwać się trzeba materia­ łem czysto etnograficznym. Istota interpretacji antropologicznej w k a ż d y m przypadku - a więc również i w odniesieniu do kabaretu „Piwnica pod Baranami" - polega na umieszczeniu interpretowanego zjawiska w kontekście kulturowym, na jego wyjaśnieniu przez inne fakty kulturowe (Łotman, Uspienski 1975, s. 117). Kabaret to forma artystyczna p o c h o d z ą c a dopiero z k o ń ­ ca X I X wieku. Wywodzi się z rozwiniętej kultury dużych europejskich miast - przede wszystkim Paryża, Berlina, Monachium - i właściwie od początku służyła wyrażaniu alternatywnych idei, krytycznych, nieuznawanych lub awan­ gardowych treści. Kabaret był miejscem wolnej ekspresji i często krzywym zwierciadłem politycznej lub społecznej rzeczywistości. T a k było w pierwszym paryskim kabarecie „Le Chat Noir" Rodolphe Salisa, podobnie w „Le Mirliton", gdzie królował Aristide Bruant - jeden z twórców 62 kabaretowego stylu wykonawczego (Maziere 1926, s. 209). Podobnie później w Berlinie Ernst Wolzogen (w „Buntes Theater") i Max Reinhardt (w „Schałł und Rauch") stworzy­ li sceny (Brettle) kabaretowe pełne politycznych aluzji, satyry i parodii, gdzie występowali aktorzy literaci, malarze (Weiss 1987). Kabarety to co innego niż rozwijające się równolegle z nimi rewie i variettes. Niestety w latach dwudziestych dawne paryskie kabarety były już raczej legendą. Natomiast rewie, jak pisze znawca paryskiego obyczaju, rozkwitły przy rue Pigalle. Otwierane o p ó ł n o c y , do świtu mamiły koloro­ wymi świetlistymi reklamami. Przyciągały prowincjuszy i eg­ zotycznych c u d z o z i e m c ó w już samymi nazwami: „Paler­ mo", „ R o y a l " , „Harem", „Paradise" (Maziere 1926, s. 216-217). Jak widać, mimo upływu lat, w Paryżu nic się nie zmienia. Współczesny kabaret jako fenomen mieści się w zbiorze historycznych wariantów kulturowych, które modelowane są przez głębokie kategorie kultury, takie jak komizm i śmiech, zabawa, karnawał, ironia. Jako taki ma więc swoje dalekie kulturowe parantele w literaturze sowizdrzalskiej, w postaci błazna oraz w k a r n a w a ł o w y m odwracaniu świata (Słotwiński 1990, Bachtin 1975, Huizinga 1967). Łatwiej byłoby zapewne dociec, czym jest komizm i śmiech, gdyby Arystoteles napisał drugą księgę swojej poetyki - lub, jak niektórzy powiadają - gdyby część drugą udało się odnaleźć. M ó w i się bowiem, że została ona napisana, ale zaginęła (Podbielski 1989). Fakty te z paradok­ salnego punktu widzenia są wielce znaczące dla rozpatrywa­ nych tu kwestii. Tajemniczy los tej księgi uczestniczy bowiem w ambiwalentnym stosunku jaki ż y w i o n o do komizmu i śmiechu w kulturze europejskiej od c z a s ó w jej greckich początków. Jak wiadomo, istniejąca księga Poetyki wprowadza klu­ czowe dla istoty tragedii i teatru pojęcie katharsis. Katharsis to podstawowa funkcja dramatu. Psychiczne oczyszczenie jakiego doznaje widz w y w o ł y w a n e jest uczuciem „litości i trwogi", które opanowuje obserwatora wobec bohaterów tragedii w trakcie spektaklu (Arystoteles 1989, s. 19-21, 33). Wiemy z n a p o m k n i e ń w Poetyce oraz z innych tekstów Stagiryty, że druga jej księga miała być poświęcona satyrze, komedii i sztukom naśladowczym. Nie wiemy natomiast, czy gatunkom tym przysługiwałaby funkcja katharsis. Autor Poetyki wiódł spór ze swoim nauczycielem Platonem o to, czy śmiech m o ż e oczyszczać poprzez stosunek do rzeczy, z których śmiejemy się. C z y m jest komedia? C o to jest śmiech, czy uwalnia od namiętności, czy też jest czymś niskim? Platon wykluczał p o e t ó w z państwa za to, że swoją sztuką skierowują uczucia i myśli obywateli na sprawy błahe (Gawroński 1984, s. 39-64). Ten spór został przeniesiony w wieki średnie. Znana jest humoralna teoria temperamentów, rozwinięta ze starożytnej przez św. Hildegardę. Powiada się tam, że śmiech pochodzi od śledziony, od organu wytwarzającego w człowieku złe soki. Skrajnym przykładem śledziennika jest melancholik, który w swych stanach psychicznych łatwo przechodzi od głupiego śmiechu do rozpaczy. Nie ma więc w śmiechu niczego dobrego. Sumę średniowiecznych, kontradyktorycznych p o g l ą d ó w na śmiech przypomniał Umberto E c o w swojej postmoder­ nistycznej powieści Imię Róży. Ten świetny znawca kultury tamtych czasów beletrystyczną formą nie zubożył istoty jednego z ważniejszych sporów epoki. Powieściowa dyskusja klasztornego bibliotekarza Jorgego i brata Wilhelma po­ wtarza ówczesne argumenty. �- Jorge posługuje się Platonem. Jest więc przeciwny śmiechowi, który wstrząsa ciałem, zniekształca rysy twarzy, czyni człowieka podobnym do małpy. - Wilhelm replikuje, że małpy nie śmieją się, że śmiech to właściwy ludziom znak rozumności. - Jorge odpowiada, że to znak głupoty. K t o śmieje się ten nie wierzy w to, co jest powodem śmiechu, ale też nie czuje do tego czegoś nienawiści. Jeśli więc śmiejemy się z czegoś złego, oznacza to, że nie zamierzamy owego zła zwalczać, jeżeli śmiejemy się z czegoś dobrego, oznacza to, że nie cenimy siły, przez którą dobro szerzy się samo z siebie. T a k więc głupiec śmiejąc się powiada w domyśle: Deus non est. - Wilhelm znowu: śmiechem m o ż n a p o d w a ż y ć fałszywy autorytet lub niedorzeczność co budzi odrazę rozumu (Eco 1987, s. 152-155). Gdzie więc racja ostateczna. T a s k r ó t o w o zreferowana kontrowersja - mająca w powieści swoją funk­ cję - jest równocześnie wyrazem ogólniejszej myśli. Jest przedstawieniem teologicznego sporu, który - pisał Jacques le Goff - w X I I I wieku był przedmiotem uniwersyteckich dysput na Sorbonie, w których roztrząsano, czy Pan Jezus się śmiał. Jak p o g o d z i ć bowiem przeciwstawne sobie teologię śmiechu z społeczną praktyką. Śmiech, powiada tenże autor, był funkcją zbiorową - był więc kategorią kulturową. W ciągu średniowiecza był on p o c z ą t k o w o potępiany i wstrzymywany, następnie rozróżniano jego dobre i złe wersje, a w p ó ź n y m okresie wybuchł on groteską i formą nieokiełznaną, karnawałową (Le Goff 1993). T a średnio­ wieczna tradycja trwa nadal w europejskiej kulturze. Pozo­ stajemy do dzisiaj w przeświadczeniu o ambiwalentnym charakterze śmiechu jako kategorii kulturowej. Potwierdzają tezę powyższą inne jeszcze funkcje śmiechu w kulturze. Oto K a r o l Ćapek przekonywał, że poprzez śmiech oswaja się o b c o ś ć , że śmiech idzie zawsze od dołu (w sensie metaforycznym). Wywołuje skojarzenia pozwalające przybliżyć rzeczywistość w y s o k ą lub niepojętą. Bliski jest postaci Marsjasza - nieszczęsnego konkurenta Apollina (Ćapek 1981, s. 41-47). Fascynująco społeczną rolę śmiechu opisał Michał Bachtin. Śmiech towarzyszy ustanawianiu relacji społecznych powiada tenże autor prowadząc w swoich pracach na­ stępujące rozumowanie. Socjologicznie rzecz biorąc w ist­ nienie społeczeństwa z r ó ż n i c o w a n e g o stanowo wpisany jest konflikt ról i statusów. Trwałość społeczną osiąga się przez cykliczne, rytualne odnawianie istniejących struktur. K u l ­ turowym wyrazem tego procesu był karnawał rozumiany jako rytualne odwracanie społecznego świata. Towarzyszył temu śmiech, p o w o ł y w a n i e k a r n a w a ł o w e g o króla - postaci sprzecznej samej w sobie: pochodzącej z dołu a zajmującej na czas karnawału w y s o k ą pozycję. K a r n a w a ł o w ą wykładnię m o ż n a z a s t o s o w a ć do analizy każdego czasu przełomu, uważa Bachtin. M a argumenty - na przykład - menippeja, czyli powstająca w takich czasach literatura powagi i śmie­ chu, literatura pomieszanych g a t u n k ó w (Bachtin 1970, s. 175-184). Pokrewną śmiechowi jako kategorii kulturowej jest zaba­ wa. Jej różne postacie i formy oraz jej rola w kulturze zostały wielokrotnie i wnikliwie opisane. N a użytek niniejszych rozważań wystarczy przypomnieć, że etnologowie podkreś­ lają p o w a ż n e reguły zabawy, trwa ona tak d ł u g o , d o p ó k i respektuje się jej zasady. Naruszenie reguł przerywa zabawę, kończy się jej kulturowa siła (Huizinga 1967, s. 12-48). W tradycji europejskiej przez wieki występowały dwa porządki kulturowe jako swoiste lustrzane odbicia. Ł a d społeczny - powaga - sztuka akademicka versus anarchia (karnawałowy chaos) - zabawa - sztuka niska (kontrkultura). Tendencje w sztuce i kulturze z przełomu lat dwudzie­ stych i trzydziestych naszego stulecia - mam na myśli ruch Dada i surrealizm - p o d w a ż y ł y ostatecznie kulturową wagę tego podziału. Wieloraka kulturowa funkcja śmiechu i zabawy powołała do życia groteskową sztukę oraz związaną z nią postać błazna. W kulturze europejskiej natrafiamy już w gotyku na wspaniałe przykłady groteski a różne przekształcenia, wa­ rianty i tradycje postaci błazna przewijają się w typach króla karnawału, jokera, pierrota i cyrkowego clowna. Błazen, groteskowo przerysowany, jest postacią ze zbioru kulturo­ wych przekształceń opozycji: głupie/mądre, niskie/wysokie, śmiech/powaga, ludowe/elitarne. Błazen i groteska znikają gdzieś w historii pod koniec X V I I wieku, by pojawić się ponownie na przełomie X I X i X X wieku. Jako szczególnie n o ś n a forma wyrazu groteska trwa w sztukach naszego stulecia: w plastyce, literaturze i właśnie w kabarecie (Gryglewicz 1984). Forma kabaretowa nie m o ż e istnieć bez ironii. T a też pochodzi ze starożytności. Jest to specyficzny punkt widze­ nia, ale też postawa kulturowa. Postawa ironiczna podkreśla i wywołuje poczucie sprzeczności, skłania do dystansu wobec tego, czym się zajmuje. Poprzez ironiczny dystans m o ż n a p o r z ą d k o w a ć rzeczywistość w s p o s ó b pełny, pokazując, że ma ona antynomiczny charakter, że każda strona jasna ma swoją stronę ciemną, że śmiechowi towarzyszy tragizm. Ironia bywa też rodzajem intelektualnej samoobrony przed światem, z którym się nie zgadzamy. Zajmując p o s t a w ę ironiczną nie uznajemy rzeczywistości (Laguna 1984, s. 28-46). Kabaret „Piwnica pod Baranami" od swoich p o c z ą t k ó w był i pozostaje do dzisiaj formą hybrydyczną. Jego twórcy świadomie, lub też mimowolnie posługują się różnymi sposobami ekspresji, odwołują się do rozmaitych przypom­ nianych wyżej tradycji. Najmniej wykorzystywano przy tym formy satyry. Ich działania szły w stronę w y w o ł y w a n i a nastrojów refleksji lub groteskowego zdziwienia i oszołomienia. Intuicyjnie wy­ czuwali, że między groteską a satyrą zachodzi istotna różnica. Jak pisze Michał Głowiński: „...Groteska to swobodna gra zastanymi elementami wyobrażeń, poglądów, ideologii, to uchylanie praw rządzących oficjalnym światem - satyra zaś, to przemawianie w imię pewnych racji... Groteska kwestionuje obowiązujące wartości, satyra poucza - czę­ sto w imię tych wartości... Groteska stanowiła zawsze votum nieufności wobec usankcjonowanych poglądów i obyczajów, była sprzeciwem, z natury rzeczy odznaczała się więc nonkonformizmem..." (Głowiński 1992, s. 81-82). W takim kontekście m o ż n a snuć myśli o oryginalności „Piwnicy" przypominając i to, że od lat toczą się spory 0 granice sztuki. Dyskutuje się wszak o jej końcu, o stylu wysokim, o dziele unikatowym, o zagrażającym im kiczu, pastiszu, cytacie, formie mieszanej. Problemem do rozstrzyg­ nięcia stały się relacje sztuka - twórczość, co jest w nich bardziej autentyczne: stylistyczna p o p r a w n o ś ć czy szczerość ekspresji (Brach-Czaina 1984, s. 135-213). T w ó r c y i aktorzy „Piwnicy" swoją p o s t a w ą już wiele lat temu opowiedzieli się za ekspresją bliską formule Dada, którą interesowali się na przykład Wiesław Dymny i Piotr Skrzynecki. A więc również 1 stąd to pomieszanie w „Piwnicy" stylów, g a t u n k ó w i po­ etyk. Kabaret „Piwnica pod Baranami" jest przestrzenią i „cza­ sem" dla gry znaczeń, s y m b o l ó w , stereotypów, figur, tro­ p ó w , z n a k ó w plastycznych i teatralnych. Sposobem prezen­ tacji rządzi zasada kalejdoskopu i kontaminacji. Teksty, gesty, akcje pojawiają się w zmiennych kontekstach, innych funkcjach i poziomach użycia. Widz czerpie satysfakcję z odkrywania nowych sensów, z poczucia ironicznego dys­ tansu, z własnych interpretacji i znaczeń nadanych spektak- 63 �Program i bal na cześć ustępującego prezydenta m. K r a k o w a - prof. Jacka W o ź n i a k o w s k i e g o w ..Piwnicy" łowi. Spektakl istnieje przecież p o m i ę d z y widzem i aktorem. W tej grze czasem widz, czasem aktor bywa mądrzejszy. Razem p o s z u k u j ą miejsc w s p ó l n y c h dla poezji, plastyki, groteski, ś m i e c h u , b a n a ł u , f o l k l o r u i kiczu. Tak b y ł o od p o c z ą t k ó w kabaretu. Z p e w n ą c h r o n o l o g i c z n ą tolerancją - esej niniejszy nie jest k r o n i k ą ani h i s t o r y c z n ą r e k o n s t r u k c j ą - m o ż n a , t n ą c z gru­ ba, w y r ó ż n i ć w działalności „ P i w n i c y " trzy okresy. Lata 1956-1959 to p o c z ą t k i kabaretu bez specjalnej jeszcze linii programowej. Lata 1960 do ok. 1970 to okres „starej Piwnicy" tak nazwany przez „ p i w n i c z a n " czas, gdy wykrys­ talizował się trzon zespołu, k t ó r y stanowili E. Demarczyk, J. Garycka, K . Zachwatowicz, M . Z a j ą c ó w n a oraz L . D ł u ­ gosz, W . D y m n y , Z . Konieczny, T. K w i n t a , K . L i t w i n , M . O b ł o ń s k i , M . Święcicki, P. Skrzynecki ( Ł a g o c k i 1968). Po czasie kryzysu - większość zespołu odeszła - P i o t r o w i Skrzyneckiemu u d a ł o się p o w o l i s k o m p l e t o w a ć nowy zespół, k t ó r y o k r z e p ł pod koniec lat 70-tych i znowu w pewnym podstawowym składzie istnieje do dzisiaj j a k o „ n o w a Piwni­ ca". Przez cały czas istnienia „ p i w n i c y " przewinęły się przez jej scenkę dziesiątki „ a r t y s t ó w " r ó ż n y c h specjalności, z a w o d ó w i r ó ż n e g o stopnia amatorstwa. M i m o to nie zatraciła ona nigdy swojego charakterystycznego stylu, kształtując raczej tych co do „ P i w n i c y " przychodzili. D z i a ł o się tak, p o n i e w a ż przy t y m ciągłym k r ą ż e n i u ludzi - a r t y s t ó w , kibiców, w s p ó ł p r a c o w n i k ó w - p o z o s t a ł y w niej trzy osoby, k t ó r e kabaret w s p ó ł t w o r z y ł y : Piotr Skrzynecki, Janina Garycka i Z y g m u n t Konieczny. T o trzy filary, k t ó r y m i stoi obecny kabaret. W „starej Piwnicy" ciężar istnienia kabaretu inaczej się r o z k ł a d a ł . O p r ó c z wymienionych, silnymi o s o b o w o ś ­ ciami t w ó r c z y m i byli Krystyna Zachwatowicz, W i e s ł a w D y m n y i Leszek D ł u g o s z , a pozostali mieli n i e c o d z i e n n ą vis comica lub niezwykły talent wykonawczy, j a k na p r z y k ł a d Ewa Demarczyk. Piotr Skrzynecki, Janina Garycka i Z y g m u n t Konieczny nadal w p ł y w a j ą na rodzaj aktorskiej wrażliwości i ekspresji. N i e k t ó r z y z a k t o r ó w nie zdają sobie sprawy z tego, że ulegają ich o s o b o w o ś c i o m , inni zwracają się wprost do nich po r a d ę , p o m y s ł , chwyt, k o r e k t ę zamierzenia. W „ n o w e j Piwnicy" niepomiernie wzrosła kreacyjna rola Piotra Skrzyneckiego, k t ó r y w s p o s ó b z pozoru b a ł a g a n i a r ski, m o ż n a rzec en passant - a przecież z o g r o m n ą w y o b r a ź ­ nią i wyczuciem - reżyseruje, by nie p o w i e d z i e ć s k ł a d a kabaretowe „ n u m e r y " w spektakle. O Zygmuncie Koniecznym Piotr Skrzynecki m ó w i , że dla „ P i w n i c y był najważniejszy z tych co b y l i " . Stojący obecnie t r o c h ę z b o k u ma wciąż ogromne p o w a ż a n i e . Powiada dalej 64 Piotr S., że „ K o n i e c z n y potrafi z r e a l i z o w a ć d ź w i ę k o w o to co dzieje się w poezji. P r z y k ł a d e m m o ż e być w s p a n i a ł y collage z wierszy wojennych B a c z y ń s k i e g o (śpiewała Demarczyk). Z s ł a b e g o wiersza - Ta nasza młodość - uczynił j a k i ś świetlisty h y m n " (śpiewa Halina Wyrodek). T o O n w s p ó ł ­ tworzył interpretacje Ewy Demarczyk (Skrzynecki 1993). Obecnie wiele pisze dla A n n y S z a ł a p a k nie o b n i ż a j ą c progu wymagań. Janina Garycka - historyk teatru z w y k s z t a ł c e n i a - w „ s t a ­ rej i nowej Piwnicy" wyszukuje opracowuje i podrzuca a k t o r o m teksty. N i e g d y ś bardziej b e z p o ś r e d n i o uczestniczy­ ła w k s z t a ł t o w a n i u p r o g r a m ó w , gdy miały one p e w n ą p r z e w o d n i ą ideę - na p r z y k ł a d - programy „starej Piwnicy": Siedem dziewcząt pod bronią lub Łaska Imperatora albo pamiętnik Mary z Reguł albo koncert ambitnych samouków ( Ł a g o c k i 1968). Janina Garycka z intuicją p o d o b n ą etnolo­ gom, ze z m y s ł e m paradoksu albo też wyczuciem stylu epoki wyszukuje stare teksty i u k ł a d a z nich słowa pieśni, skecze lub pastisze form dramatycznych j a k na p r z y k ł a d ostatnie Niedole życia Wazów. W kabarecie „ P i w n i c a pod B a r a n a m i " tworzywem bywały teksty o r ó ż n y m charakterze: p a m i ę t n i k i , opisy p o d r ó ż y , listy, instrukcje, opisy etnograficzne, stare encyklopedie, dawna prasa, książki kucharskie, d r u k i ulotne różnej treści, traktaty filozoficzne, Biblia, ludowe apokryfy. Wyliczenie to ł a t w o kojarzy się z indeksem ź r ó d e ł i m a t e r i a ł ó w jakie wykorzystuje współczesny antropolog k u l t u r y . W „ P i w n i c y " j a k o r ó w n o w a ż n e wyrazowo i dramatycznie t r a k t o w a n o o g ł o s z o n e w 1981 r o k u przepisy stanu wojennego, sentencję w y r o k u na Piotra S. z kolegium o r z e k a j ą c e g o oraz literaturę surrealistyczną, w y s o k ą poezję i dramaty. ABOLICJA (muz. Zbigniew Raj) Kolegium Rejonowe do Spraw Wykroczeń przy Naczelniku Dzielnicy Kraków-Śródmieście - pieczęć Kolegium numer rejestru: 3692 przez 82 3692 - dotyczy obywatela Piotr Skrzynecki syn Mariana postanowienie, postanowienie, postanowienie Kolegium w składzie: mgr Jan Kozioł - przewodniczący członkowie: Zbigniew Puczek Irena Michalska działając na podstawie artykułu ósmego Ustawy z dnia 21 lipca 0 amnestii postanowiło na posiedzeniu dnia 28 lipca 1983 przebaczyć i puścić w niepamięć przebaczyć i puścić wykroczenie z artykułu 50 o to, że w Rynku Głównym nie opuścił zbiegowiska publicznego, pomimo wezwania uprawnio­ nych organów M O . Popełniono 31 sierpnia 82. Na niniejsze postanowienie przysługuje obwinionemu zażalenie do Kolegium. Do Kolegium zażalenie wnosi się w terminie siedmiu dni. Wszystko to jest ś p i e w a n e , wypowiadane w r ó ż n y c h manierach, odgrywane w scenkach lub wykrzykiwane. Przy­ chodzi więc skojarzenie n a s t ę p n e : p o c z ą t e k wieku i Kabaret Voltaire i ruch Dada i tylekroć cytowane wspomnienie H u g o Balia o p o c z ą t k a c h zuryskiej scenki: „...W ten sposób mieliśmy kabaret. Pani Hennings i pani Leconte śpiewały po francusku i duńsku. Pan Tristan Tzara czytał swoje rumuńskie poezje. Zespół bałałajek grał rosyjskie ludowe piosenki 1 tańce..." Hans A r p p o s t a r a ł się o obrazy, były akwaforty Picassa, na scenie w y s t ę p o w a ł też Marcel Janco i M a x Oppenheimer, recytowano Apollinaire'a, Jarry'ego, Rimbauda i innych - pisze M i e c z y s ł a w P o r ę b s k i r e k o n s t r u u j ą c p o c z ą t k i ruchu Dada. W y s t ę p y w kabarecie Voltaire nie były przy t y m z a b a w ą grzecznych dzieci. Pełni życia d a d a i ś c i u r z ą d z a l i na scenie t a ń c e , hałasy, bywali manifestacyjnie pijani, używali masek, dziwnych k o s t i u m ó w , rzucali w p u b l i c z n o ś ć j a k i m i ś �kulkami (Porębski 1989, s. 260-277). kabaretu Hans Richter w s p o m i n a ł po Były członek latach: „...Każdy grał tu na swoim w ł a s n y m instrumencie, czyli grał samym sobą, i to grat z całą namiętnością, z całej duszy. K a ż d y tak niepodobny do pozostałych, był sobie własną melodią, własnym tekstem, własnym rytmem. K a ż d y ze wszystkich sił w y ś p i e w y w a ł swoją własną pieśń... a przecież o k a z y w a ł o się wreszcie, że j a k i m ś cudem stanowią jedność, że pasują do siebie i potrzebują siebie nawzajem..." (Richter 1983, s. 38). I tu z n o w u p r z y p o m i n a j ą się obrazy z „ P i w n i c y " . Pierw­ sze, t o przebrania sceniczne - bo nie k o s t i u m y - aktorów k o m p o n o w a n e z części zdekompletowanych s t r o j ó w , n a k r y ć g ł o w y , peruk, p i ó r , bielizny i t p . D r u g i e , to ulubione przez „piwniczan" do dziś rzucanie w p u b l i c z n o ś ć szmatami, p o s i e k a n ą w trakcie skeczu k a p u s t ą , niewiele w a r t y m i bank­ n o t a m i i t d . Trzecie, to surrealistyczne scenografie a r a n ż o w a ­ ne przede wszystkim z m a r t w y c h p r z e d m i o t ó w - D u c h a m p Fragment występu (1991): śpiewa Aleksandra Maurer, grają Mary­ na Barfus, Robert Chobrzyk i Michał Półtorak p o w i e d z i a ł b y z rzeczy g o t o w y c h . Po czwarte wreszcie, to w y s t ę p u j ą c y w „ P i w n i c y " goście. O d zawsze pojawiali się w niej Cyganie, k a r ł y , baletnice, iluzjoniści, p o ł y k a c z e ognia. Przychodzili do niej nienajlepsi krakowscy a k t o r z y opowia­ d a j ą c y stare d o w c i p y i anegdoty, p r z y c h o d z i ł a m a t o r ś p i e w a ­ j ą c y arie operetkowe w stylu fryzjerskiego belcanto. Czasem by w y s t ą p i ć w postaci. T a k ą przykład - „Piwnicy" wystarczała osobą z nadmiarem niezapomniana K i k a sama ekspresji wyrazistość była Szaszkiewiczowa, - na która z a u t o i r o n i c z n y m dystansem ś p i e w a ł a w pierwszym okresie „ P i w n i c y " francuskie piosenki. Treść wykorzystywanych tekstów p o c h o d z ą c a z odległych c z a s ó w usytuowana w k o n t e k ś c i e w s p ó ł c z e s n e g o kabaretu w y w o ł u j e u wszystkich u c z e s t n i k ó w s p e k t a k l ó w (aktorów i w i d z ó w ) w r a ż e n i e fascynującej egzotyki i o b c o ś c i . N a p r z y k ł a d w „ s t a r e j P i w n i c y " m o g ł a to b y ć ś p i e w a n a przez K r y s t y n ę Zachwatowicz piosenka Straszne dziecię ( s ł o w a X I X - w i e c z n e g o poety Franciszka M o r a w s k i e g o ) : M ó w i ą , że gdzieś chodzi w świecie jakieś dziwne, ciche dziecię dziewczyneczka to jest mała twarz jej śniada, suknia biała, wzrok jej dziwny i uroczy, jakieś martwe, trupie oczy, w polne maczki się przebiera, po cmentarzach kostki zbiera, krwawą chustą g ł o w ę słoni, czarny pręcik nosi w dłoni, a gdzie przejdzie tam jej ramię wszystkie kwiatki niszczy, łamie, a gdzie przejdzie tam o wiośnie trawka nawet nie porośnie... R a z j ą chłopek jakiś trącił zaraz mu się m ó z g pomącił, ręka w krótkiej uschła porze i powiesił się gdzieś w borze... Tak po świecie jak po grobie drobna mara chodzi sobie. Słucha miłych sobie d ź w i ę k ó w , pogrzebnego dzwonu j ę k ó w a po miejscach, gdzie przemija cień jej krwawo się przewija i nikt nie wie skąd przybywa patrząc na nią dreszcz przeszywa zimno g r o b ó w od niej leci M ó w i ą , że to m ó r na dzieci. - lub polecane ze starych o g ł o s z e ń przez Tadeusza K w i n ­ tę k o s m e t y k i do twarzy z C K apteki Schwartza: Ogłoszenia prasowe z XlX-wiecznej prasy austriackiej. C K . obwodowa apteka M . Schwarza poleca następujące środki kosmetyczne do pielęgnowania i upiększania twarzy: Schwarza K r e m Wschodnich Piękności - nader szczęśliwe połączenia do wydelikacania naskórka, wygubienia piegów, przeciw opalaniu słonecznemu, pryszczykom, trądzikom itp. nieczystościom skóry, cena 80 halerzy. (...) Schwarza Mleko Wschodnich Piękności - do odświeżania i o d m ł a d z a n i a twarzy, usuwa w zdumiewający s p o s ó b zmarsz­ czki, piegi i opalenia słoneczne, cena I korona i 60 halerzy. - albo a n o n i m o w y Wiesława Dymnego: tekst o gorzałce mówiony przez GORZAŁKA (znaleziony przez Janinę Garycka) Bądź co bądź gorzałka była i jest zabójczynią życia ludzkiego, bo sama w sobie jest trucizną. Jakże często bowiem słyszy się: umarł na ropienie się w r z o d ó w na nogach umarł na zatwardzenie wątroby umarł na puchlinę w o d n ą umarł na wstrzymanie moczu umarł, bo się w nim w ó d k a zapaliła - korona pijaństwa. O, bo to ż n i w o dla suchej śmiortki w okolicach tych, gdzie gorzałka panuje. Przypatrzmy się teraz jak ta nieboga sucha śmiortka za­ wczasu pieczętuje tych, którzy mają b y ć wybrani: nogi mu się trzęsą i g ł o w a białko mu się w oczach czerwono skrzy kuprowata ma twarz stracił apetyt jedzenie mu nie smakuje. C h o ć są czasami i inne tego przyczyny. - czy też s p o s ó b na t a n i ą p o d r ó ż przedstawiany przez Krzysztofa L i t w i n a : PODRÓŻ (fragmenty - autor nieznany) Kto chce tanio p o d r ó ż o w a ć , musi uprościć swój bagaż. Wystarczy tornister nieprzemakalny, jedna zmiana bielizny, pantofle, szlafrok, szlafmyca oraz kajecik m a ł e g o formatu do zapisywania wrażeń. D o tornistra należy przytroczyć siatkę na motyle, lunetę oraz łopatkę do kopania d o ł k ó w . . . I tutaj śmiałość i odwaga bywa nagradzaną. K t o słabości ulega i leży bezczynnie, cierpi daleko więcej od tego, kto wbrew tej słabości z a ż y w a przechadzki po pokładzie, jeżdżąc sobie do Rygi. T a k a p o d r ó ż dziwnie o d m ł a d z a i osładza. Bon voyage! W „ n o w e j P i w n i c y " podobne w r a ż e n i e ogarnia widza, gdy s ł u c h a Duchów polskich (wykonuje M a ł g o r z a t a G ó r n i s i e wicz): C Z A R O W N I C E , S T R Z Y G I . M A M O N Y itp. Czarownicami - są stare baby n a p i ę t n o w a n e jaką u ł o m n o ś ­ cią lub bardzo brzydkie. (...) - t e k s t ó w C z e s ł a w a W o j t a ł y Co jest w Polszczę (zredago­ wane z c y t a t ó w z Nowych Aten Benedykta Chmielowskiego), czy też z ł o ż o n e j z d w ó c h r ó ż n y c h t e k s t ó w pieśni o A n n i e Csillag (wykonuje A n n a S z a ł a p a k ) : ANNA CSILLAG (słowa: Bolesław Leśmian, Bruno Schulz muzyka: Zygmunt Konieczny) 65 r �Wkosmacona w kwiat płytki, łeb ująłwszy w dwie chwytki, pszczoła, nim ją porwie lot, w słońcu myje się jak kot. Niech się dłuży cień ławy, niech wypoczną w nim trawy, z łbem na łapie chudy pies śpi po łapy owej kres. Porośnięta szła przez ziemię, porastało ludzkie plemię, porastało pod niebiosy, rozwłoszone włosząc włosy. (...) Ja, Anna Csillag urodzona w Karłowicach na Morawach, miałam słaby porost włosów. Byłam nim dotknięta z dopustu Bożego. Na skutek długotrwałych modłów zostałam wysłuchana. Otrzymałam znaki i wskazówki. Sporządziłam specyfik, lek cudowny. Zaczęłam porastać we włosy, a także mój mąż, szwagrzy i bratankowie. (...) A więc świat przedstawiony w kabarecie to pozornie nie nasz współczesny świat. Jedną z wielu różnych reakcji na program kabaretu m o ż e być refleksja bliska spojrzeniu antropologa na rzeczywistość. Kabaretowe teksty w y w o ł a ć m o g ą zdziwienie i chwilę zastanowienia się nad dawnymi ludzkimi wysiłkami i sposobami opanowywania codzienno­ ści, nadawania jej kulturowego sensu. Ironicznie przywołany w kabarecie krąg dawnych znaczeń w mimowolnym p o r ó w n a n i u z naszym światem daje efekt paradoksu lub olśnienia surrealistyczną logiką każdej rze­ czywistości. Oczywiste, że kabaret nie jest uniwersytecką katedrą antropologii kultury. Jego celem i sposobem wyrazu nie jest naukowy dyskurs, lecz śmiech i komizm. Ale przecież i śmiech ma głębokie kulturowe funkcje. Kabaretowy śmiech również bywa formą poznania, oswajania rzeczywistości, lub odwrotnie, dystansowania się wobec niej (Bystroń 1968, Bachtin 1975, Ć a p e k 1981). Wykładnia wizji świata jaka dominuje w „Piwnicy" należy do tradycji ruchu Dada i surrealizmu. Stwierdzenie to nie oddala wcale od tezy o antropologicznej interpretacji w ka­ barecie, ponieważ surrealizm i współczesna antropologia mają wiele w s p ó l n e g o . Przy odpowiednio szerokiej definicji surrealizm to nie tylko prąd w sztuce, ale rodzaj światopoglądu, program na odczytywanie realności świata. W takim rozumieniu w sur­ realizmie spotkali się w Francji w latach 1920-1930 artyści i antropolodzy. N a przykład Michel Leiris i George Bataille to surrealiści, którzy z czasem zajęli się antropologią. N a wykłady znanego antropologa Marcela Maussa p o w o ł y w a l i się artyści. Związki takie z a o w o c o w a ł y nowym programem dla sztuki i dla nauki (Kaniowska 1991). W sztuce dzięki surrealistom i ich fascynacjom etno­ graficznym z r ó w n a n o wszystkie możliwe formy wyrazu. Maska „afrykańska" okazała się równie piękna co dzieło „europejskiego" artysty (Janicka 1985, Porębski 1989). W nauce surrealizm przywrócił znaczenie wyobraźni, obudził postawy paradoksalne i wskazał, że relatywnie wszystko powinno nas dziwić. Egzotyka jest wśród nas - wystarczy przyjąć odpowiedni punkt widzenia. Czymże bowiem, różni się w X X wieku biret i kryza w stroju rektora europejskiego uniwersytetu od metalowych obręczy na szyi egzotycznej piękności, czym makijaż żony tegoż rektora od rytualnych barw na twarzach uczestników obrzędu (Kaniow­ ska 1991). Dziwni jesteśmy sami dla siebie podpowiada surrealistyczna formuła w antropologii i w kabarecie. Teza p o w y ż s z a była i pozostaje siłą kabaretu „Piwnica pod Baranami". Większości tekstów w „Piwnicy" nie trzeba 66 było tworzyć na potrzeby spektaklów, wystarczyło wykorzy­ stać okruchy historii i współczesności. Forma „piwniczna" jest wehikułem znaczeń. W tekstach zaadaptowanych przez artystów „Piwnicy" dawne fakty, wzorce obyczajowe, wyobrażenia, stereotypy, przeniesione w inny kontekst, ozdobione kontrastową lub wystylizowaną muzyką, kostiumem i n o w ą formą wyrazu są nowymi znakami i sensami. Wywołują efekty komiczne lub niosą refleksyjne przesłanie. Bywa też, że wiele z dawnych tekstów niespodziewanie aktualizuje się, nabiera antropologicznego wymiaru a pierwotne intencje autorów i w y k o n a w c ó w są na nowo interpretowane. Oto kilka ilustracji. Wspomniana już piosenka Straszne dziecię (muzyka Zbi­ gniew Paleta) śpiewana przez Krystynę Zachwatowicz p ó ź ­ niej przez Małgorzatę Górnisiewicz, opowiadającą o moro­ wym powietrzu nabrała nowych znaczeń w kontekście inwazji A I D S . Scena Seans u państwa Siemiradzkich (tekst Janina Garyc­ ka, muzyka Grzegorz Turnau) opowiadająca o wyczynach Eusapii - dziwnego medium z rzymskiej willi malarza - koresponduje z współczesną m o d ą na parapsychologię, okultyzm, erę wodnika i związany z nim ruch New Age: U Siemiradzkiego w styczniu tysiąc osiemset dziewięćdziesiąt trzy w willi rzymskiej na via Gaetta ukazała się Eusapia Palladino dama z prostej sfery - i dość pełnoletnia w drodze z Neapolu do Mediolanu dała pokaz magii. A ujrzeli go: państwo Siemiradzcy państwo Bakałowiczowie państwo Azzurri hrabina Bremla - osoba z wyższego towarzystwa, znajoma królowej... W okresie stanu wojennego i w latach po nim następnych w „Piwnicy" wiele tekstów miało patriotyczny wydźwięk. Zaktualizował się bowiem romantyczny wzorzec przeżywa­ nia, według Marii Janion, obecny w polskiej „zbiorowej p o d ś w i a d o m o ś c i " (Janion 1981). Pojawiła się w ó w c z a s zno­ wu czarna biżuteria, orzełki z koroną, kotwice i inne drobiazgi będące znakami społecznych nastrojów. W tym czasie w „Piwnicy" Anna Szałapak śpiewała pieśń Czarna sukienka (słowa Seweryn Goszczyński, muzyka Zbigniew Preisner) p o c h o d z ą c a z c z a s ó w powstania styczniowego: Schowaj matko suknie moje, perły, wieńce z róż, jasne szaty, świetne stroje to nie dla mnie już. Niegdyś jam stroje, róże lubiła gdy nam nadzieji wytryskał zdrój, lecz gdy do grobu Polska zstąpiła jeden mi tylko przystoi strój Czarna sukienka. (...) Lecz gdy nas zdrady wrogom przedały, gdy zaległ Polskę najeźdźców rój, gdy w pętach jęczy nasz naród cały jeden mi tylko przystoi strój Czarna sukienka. Nastrój w kabarecie tworzyły wtedy właśnie zwierzenia co „kobiecie przystoi gdy na wojnie kochanek lub brat" modlitwa Jana Lechonia Matko Boska Częstochowska (mu­ zyka Zbigniew Raj) śpiewana przez Aleksandrę Maurer: Matka Boska Częstochowska ubrana perłami cała w złocie i w brylantach modli się za nami. Aniołowie podtrzymują jej ciężką koronę i jej szaty, co jak noc są gwiazdami znaczone. Ona klęczy i swe lice, gdzie są rany krwawe �obracając, gdzie my wszyscy patrzy na Warszawę. 0 Ty, której obraz widać w każdej polskiej chacie 1 w kościele i w sklepiku i w pysznej komnacie, w ręku tego co umiera, nad kołyską dzieci i przed którą dniem i nocą wciąż się światło świeci. (...) Nieraz potop nas zalewał, krew się strugą lała, a wciąż klasztor w Częstochowie stoi jako skała. I tyś była też mieczami pogańskimi ranną, a wciąż świecisz ponad nami Przenajświętsza Panno. I wstajemy wciąż z popiołu, z pożarów co płoną i Ty wszystkich nas powrócisz na Ojczyzny łono. Podniesiemy to co legło w wojennej kurzawie, zbudujemy zamek większy, piękniejszy w Warszawie. I jak w złotych dniach dzieciństwa będziemy słuchali tego dzwonka sygnaturki co Cię wiecznie chwali. - wiersz Adama Asnyka wykonywany przez Jacka Wójcic­ kiego i Tamarę K a l i n o w s k ą (muzyka Zbigniew Preisner). MIEJCIE NADZIEJE Miejcie nadzieję! ... Nie tę lichą, marną co rdzeń spróchniały w wątły kwiat ubiera, lecz tę niezłomną, która tkwi jak ziarno przyszłych poświęceń w duszy bohatera. Miejcie odwagę! ... Nie tę jednodniową, co w rozpaczliwym przedsięwzięciu pryska, lecz tę, co wiecznie z podniesioną głową nie da się zepchnąć ze swego stanowiska. Miejcie odwagę... Nie tę tchnącą szałem, która na oślep leci bez oręża, lecz tę, co sama niezdobytym wałem przeciwne losy stałością zwycięża. Przestańmy własną pieścić boleścią, przestańmy ciągłym lamentem się poić kochać się w skargach jest rzeczą niewieścią, mężom przystoi w milczeniu się zbroić... Lecz nie przestajmy czcić świętości swoje i przechowywać ideałów czystość, do nas należy dać im moc i zbroję, by z kraju marzeń przeszły w rzeczywistość. Po roku 1989 niespodziewanie powróciła część dawnego kontekstu jednej z licznych piosenek organizacji strzelców śpiewanej przez Małgorzatę Górnisiewicz Szabla i karabin (muzyka Paweł Orkisz, słowa Henryk Zbierzchowski). K o ­ mizm anachronizmu zlał się tu z reaktualizowaną mitologią okresu przed „złotym czasem niepodległości" (Romanowski 1990). Wszak znowu mamy drużyny strzeleckie, legionistów (w Krakowie nawet dwa zarządy), piłsudczyków i kłótnie o to, kto jest prawowitym spadkobiercą idei Marszałka. Niech w Księgach wiedzy szpera rabin Nauka to jest wymysł diabli Mądrością moją jest karabin i klinga ukochanej szabli. Nie tęsknię do kawiarni gwaru, gdzie mieszka banda dziwolągów gardzę zapachem buduaru gdzie amor psoci na szezlągu. Nie nęcą mnie zalety babin kobieta zdradną, bierz ją diabli. Kochankiem moim jest karabin i klinga ukochanej szabli. (...) Przez pewien czas niespodziewaną n o w ą siłę komiczną uzyskał jeszcze jeden stary tekst „piwniczny" odgrywany ponownie w parodystycznej scenie przez Kazimierza Made­ ja. Oto gdy w roku 1990 minister Jacek K u r o ń rozpoczął akcję pomocy społecznej od spektakularnego rozdawania darmowej zupy, piwniczny artysta, parodiujący też inne postaci, sięgnął po XIX-wieczne przepisy na zupy w kuch­ niach dla ubogich. Kiedyś w „starej Piwnicy" tonem żałos­ nego nabożeństwa czytała je Krystyna Zachwatowicz, a te­ raz jak u g o t o w a ć zupę Jacka Kuronia tłumaczy Kazimierz Madej. I wreszcie „piwniczny" hymn Dezyderata (muzyka Piotr Walewski). Jest to jedna z późnych wersji (1692) średnio­ wiecznego apokryfu tzw. „listu z nieba". W tym przypadku zawiera on zbiór protestanckich zaleceń moralnych. Piotr Skrzynecki powiada, że jest autentyczny, ale co znaczy autentyczny w odniesieniu do apokryfu. Listy z nieba są znane w folklorze religijnym kultury europejskiej od c z a s ó w wczesnego średniowiecza. Były formą ówczesnej agitacji lub przestrogą. „ M o r a l n e dezyderata" przeniesione w piwniczny kontekst nie tracą wagi i mocy etycznego przesłania. DEZYDERATA Przechodź spokojnie przez hałas i pośpiech, pamiętaj jaki spokój można znaleźć w ciszy. O ile to możliwe bez wyrzekania się siebie bądź na dobrej stopie ze wszystkimi. Wypowiadaj swą prawdę jasno i spokojnie wysłuchując innych, nawet tępych i nieświadomych, oni też mają swoją opowieść. Unikaj głośnych i napastliwych, są udręką ducha. Niech twoje plany będą dla ciebie źródłem radości. Bądź ostrożny w interesach, na świecie bowiem pełno oszustwa. Bądź sobą, zwłaszcza nie udawaj uczucia, nie podchodź cynicznie do miłości, albowiem wobec oschłości i rozczarowań ona jest wieczna jak trawa. Przyjmij spokojnie co ci lata doradzają z wdziękiem wy­ rzekając się spraw młodości. Jesteś dzieckiem wszechświata nie mniej niż drzewa i gwiazdy masz prawo być tutaj. Tak więc żyj w zgodzie z Bogiem, czymkolwiek On ci się wydaje, czymkolwiek się trudnisz i jakiekolwiek są twoje pragnienia, w zgiełkliwym pomieszaniu życia zachowuj spokój ze swą duszą. Przy całej swej złudności, znoju i rozwianych marzeniach jest to piękny świat. (Znalezione w starym kościele Świętego Pawła w Baltimore, datowane 1692 rok) r 0 kabarecie powiada się czasem lekceważąco - błazenada. Błazenada, to działanie błazna. Ten trop j ę z y k o w y kieruje uwagę na inny aspekt antropologii „Piwnicy". Kabaret to krzywe zwierciadło rzeczywistości, to m o ż l i w o ś ć stosowania odwrotnej optyki wobec faktów i ludzi. W „Piwnicy" mimo stałego nadzoru cenzury i szykan dyrekcji Krakowskiego D o m u Kultury m o ż n a było powie­ dzieć to co nieoficjalne i ośmieszyć to co oficjalne. Schizo­ freniczna i pompatyczna rzeczywistość P R L była dobrą p o ż y w k ą dla kabaretu. Bunt przeciw niej, gry z cenzorem, aluzje i śmiech przeciw nudzie były istotą „Piwnicy". Ale oto i życie społeczne w trzeciej Rzeczpospolitej pozostato wielce zrytualizowane i jest aż do przesytu „święcone". Śmiech, który idzie od dołu, oswaja i czyni niegroźną nieprzychylną rzeczywistość albo degraduje zbyt patetyczne i wysokie tony, w jakie tak ł a t w o popadają Polacy. W „starej Piwnicy" wśród innych, szczególne wyczucie formy błazeńskiej miał Wiesław Dymny. Często występował w kostiumie cyrkowego clowna: wypchanym, za obszernym, z dużymi guzikami, w meloniku. Wykorzystywał go do kreowania swojej scenicznej o s o b o w o ś c i . Pisał teksty utrzy­ mane w poetyce sowizdrzalskiej, na przykład Łazik z Tormesu, a jego prześmiewcze monologi wygłaszane w kabare­ cie, ze słynnymi Na przykład Majewski: Rodacy i Rodaczki! Czworacy i Czworaczki! Dość tych kabaretów politycznych, tych kawałów abstrakcyjnych, tych sztuczek podejrzanych, tych absurdalnych kojarzeń i całego tego memłania. Weźmy przykład z Majewskiego: ten nie memła, ale za to jak coś powie, to boki zrywać. Precz z fałszywą ułudą sceniczną, pozostawiającą wiele do życzenia. Nie zaciem­ niajmy horyzontu myśli współczesnej. Na przykład Majewski. Nie zaciemnia. Zerwijmy z tym chwiejnym balansowaniem na krawędzi egzystencjalizmu i wegeterianizmu. Skończmy, skory­ gujmy i skonfrontujmy. Na przykład Majewski. Skończył, skorygował, a teraz konfrontuje. Nie oglądajmy się na różne prądy, prądziki, arabeski, frytki i frykasy. Na przykład Majew­ ski. Ten się nie ogląda... (fragment) 1 Zadania obywatelskie należą do klasyki gatunku. Obywatele! Obywatelki! I ty, młodzieży najmilsza! Niewątp- 67 i �I liwie nikt z was nie poda w wątpliwość tego, co powiem, że jasne jest, że musimy się rozwijać. Rozwijać się konsekwentnie, rozwijać permanentnie, konsolidalnie, wertykalnie, hormonal­ nie oraz horrendalnie. Rozwijać się trzeba! A czasy są, jak skądinąd wiemy, ciężkie. Lecz nie ciążenie jest tu ważne. Ważne jest, żeby do czegoś dojść. Żeby dojść trzeba iść, żeby iść trzeba mieć buty. I to dobre buty, a czasy są, jak wiemy, skądinąd, ciężkie, więc żeby mieć buty, trzeba wykonać swoje zadanie. I tak są różne zadania, które na nas ciążą. Jest na przykład zadanie bojowe. Jest zadanie domowe. Jest zadanie ciosu, zadanie bobu, zadanie dnia codziennego. Zadanie najwyższe, zadanie specjalne. Niewątpliwie większość z nas nie zna swojego zadania! Więc w celu ułatwienia wam szybkiego włączenia się w nurt wykonywania swoich zadań, podaję na dziś zadanie. Niech każdy z was tam w domu nad łóżkiem sobie złotymi literami wypisze: Adsum te pressurum esse ... Jaka to forma? Aaa, do widzenia, (fragmenty) Piotr Skrzynecki wspomina G o j a k o człowieka wielowars­ twowego wyczulonego na k a ż d ą d w u z n a c z n o ś ć ludzi. We­ d ł u g Skrzyneckiego b ł a z e ń s k a i groteskowa poetyka „ P i w ­ nicy" jest z a s ł u g ą W i e s ł a w a Dymnego. S k ł o n n y do obsc e n ó w , co m i a ł y m u za złe k o l e ż a n k i z kabaretu ( w y p o w i e d ź Janiny Garyckiej), był człowiekiem o n i e z w y k ł y m poczuciu h u m o r u . Teksty Dymnego gromadzi i chroni, czasem opo­ wiada w „ n o w e j Piwnicy" M a r e k P a c u ł a . W s p ó ł c z e ś n i e , poza M a r k i e m P a c u ł ą , tradycję Dymnego w innych ramach kontynuuje Kazimierz Madej. Natomiast g r o t e s k ę i z a b a w ę f o r m ą - n i e o b c ą też D y m ­ nemu - rozwija piwniczny entuzjasta Witkacego Zbigniew Raj. W nurcie b ł a z e ń s k i m , w bachtinowskim oczyszczającym ś m i e c h u , d o c h o d z ą c y m dzisiaj z „ P i w n i c y " , mieszczą się ś p i e w a n e do niedawna dekrety o stanie wojennym, pieśń 0 Koniewie (spreparowana z w y w i a d u z A n t o n i m Hajdeck i m - t w ó r c ą p o m n i k a Koniewa) oraz w s p ó ł c z e s n e Kazania sejmowe Krzysztofa Janickiego, w y k o r z y s t u j ą c e j u ż rzeczy­ wistość I I I Rzeczypospolitej. W k o n t r a ś c i e do formy prześmiewczej p o z o s t a j ą dzieła sztuki wysokiej odpowiednio dopełniające całość wyrazu dramatycznego s p e k t a k l ó w . D r u g a strona „ p i w n i c z n y c h " n a s t r o j ó w czerpie przede wszystkim z poezji. Lista wykorzys­ tywanych a u t o r ó w jest bardzo bogata, ale sama niewiele tu powie, p o n i e w a ż efekt artystyczny osiąga się r ó ż n y m i sposo­ bami. Jednym z ciekawszych jest p r a k t y k o w a n y do dzisiaj collage z t e k s t ó w jednego lub k i l k u t w ó r c ó w , co daje w r a ż e n i e z a s k a k u j ą c e i oryginalne. Swoboda z j a k ą d o k o n u ­ je się pewnych z a b i e g ó w na p i e r w o t n y m tworzywie litera­ c k i m nie degraduje o r y g i n a ł ó w , raczej w y d o b y w a z nich nowe sensy. D u ż a w t y m z a s ł u g a Piotra Skrzyneckiego, znawcy poezji, obdarzonego w y j ą t k o w o d o b r y m smakiem. Jego p o m y s ł y u z u p e ł n i a oryginalna t w ó r c z o ś ć „ p i w n i c z a n " 1 zaprzyjaźnionych autorów. W „ P i w n i c y " poezja jest ś p i e w a n y m dramatem, m u z y c z n ą liryką lub ż a r t e m . Z z a ł o ż e n i a istnieje ona tu j a k o forma muzyczna - powraca więc do swojej archaicznej postaci i z w i ą z k ó w . Obserwacja ta m o ż e być r ó w n i e ż tropem interpretacji antropologicznej. Powiada bowiem W ł a d y s ł a w Tatarkiewicz o dawnej łączności m u z y k i i poezji: „...Muzyka była związana w wiekach średnich z poezją niepo­ równanie ściślej niż w czasach nowych: długo nie było muzyki bez słów ani poezji bez akompaniamentu. Liryki (trubadurów) były pieśniami, utwory dramatyczne (misteria) rodzajem oper..." (Tatarkiewicz 1989, s. 124). Wiedza lub intuicja t w ó r c ó w „ P i w n i c y " potwierdza w t y m przypadku tezę o nieustannych transformacjach i nawrotach do f o r m wyrazu utrwalonych w kulturze europejskiej. A w a n ­ garda to s p o s ó b wykorzystywania tradycji. Cotygodniowe spektakle w m a ł e j , dusznej, piwnicznej 68 salce p a ł a c u Pod Baranami nie są j e d y n ą f o r m ą istnienia kabaretu. P o m i j a j ą c liczne od pewnego czasu wyjazdy artystyczne - wcześniej kabaret m i a ł k ł o p o t y z w y s t ę p a m i poza K r a k o w e m , co p r z y d a w a ł o m u jeszcze legendy - „ P i w ­ nica" organizuje dla siebie i przyjaciół liczne bale, święta, rocznice, parateatralne zdarzenia plenerowe, performance i żywe obrazy. Przez trzydzieści lat istnienia „ P i w n i c y " o d b y ł o się ich tyle, że trudno je zliczyć i chronologicznie u p o r z ą d k o w a ć . D l a ilustracji zatem, a nie dla potrzeb k r o n i k i , przedstawiam w y b ó r rozmaitych dawnych i nowych piwnicznych d z i a ł a ń . Pierwsze bale o d b y ł y się w ó w c z e s n y c h k r a k o w s k i c h barach „ W i a r u s " , „ S m o c z a Jama", „ S i e l a n k a " . Miejsca te nie należały do najelegantszych w mieście, m i a ł y opinię raczej p o d ł ą . Inne słynne bale z w i ą z a n e były z premierami p r o g r a m ó w i m i a ł y miejsce w zamkach w Piaskowej Skale i N i e p o ł o m i c a c h . N i e z w y k ł y bal - w e d ł u g w s p o m n i e ń Janiny Garyckiej - z o r g a n i z o w a ł a „ P i w n i c a " w opuszczonym p a ł a ­ cu Potockich w Krzeszowicach. U r o c z y ś c i e obchodzono kolejne jubileusze kabaretu uświetniające 15, 20, 25 i 30 lat jego istnienia. Lata siedemdziesiąte przyniosły bardzo udane rekonstrukcje z d a r z e ń historycznych, a to: wjazd księcia Józefa Poniatowskiego do K r a k o w a i bal w Sukiennicach (z r o k u 1879). S p o ś r ó d najnowszych w y d a r z e ń p r z y p o m n i e ć w a r t o bal pod n a z w ą „ L a t a p i ę ć d z i e s i ą t e " , w y s t a w ę „ r e ­ sztek" własnej działalności w P a ł a c u Sztuki „ C o nam z tego z o s t a ł o " , której w e r n i s a ż z a m i e n i ł się w kolejną d a d a i s t y c z n ą manifestację. N a s t ę p n i e , „ N o c p a r y s k ą " na ulicy F l o r i a ń ­ skiej, bal na p o ż e g n a n i e k o m u n y , bal modernistyczny, przysięga Tadeusza K o ś c i u s z k i , święto krakowskich kop­ c ó w , H o ł d pruski, raut w teatrze S ł o w a c k i e g o z duchem Franciszka Józefa. Program ( n a p i s a ł P. Skrzynecki) otwarcia R a u t u w Teat­ rze i m . Juliusza S ł o w a c k i e g o w dniu 15 maja, w k t ó r y m podpisany z o s t a ł u k ł a d o opuszczeniu przez wojska radzie­ ckie terytorium Republiki A u s t r i i . Część pierwsza: powitanie Camerata gra wiedeńską muzykę w westybulu teatru, na pięknych schodach upozowane tancerki w pięknych romantycznych pączkach, schodzą się goście. Konsul Austrii w otoczeniu świty wita przybywających gości, publiczność powoli wchodzi do teatralnej sali lekko przycie­ mnionej. Loża Cesarska na razie pusta oświetlona punktowym reflek­ torem, kurtyna Siemiradzkiego podświetlona, po wejściu publiczności, do loży przylegającej do Cesarskiej wchodzi Konsul z małżonką wraz ze swoimi gośćmi, światło na sali nieco przygasa, Loża Cesarska Oświetlona bardzo silnie, zapala się światło w prawej loży obok sceny, w tzw. loży Dąbrowskiego, do Loży wchodzi gość w pelerynie, staje przy balustradzie, zapowiada przybycie Cesarza i jego małżonki Cesarzowej Sisi, fanfary - trzy razy, do Loży wchodzi Cesarz z Cesarzową i ze świtą, publiczność na wezwanie Gościa wstaje, Ogromne Oklaski !!!! powtórzenie fanfar, kurtyna Siemiradzkiego podnosi się, na scenie Teatru ukazuje się Apoteza Habsburgów, powtórzenie fanfar, Artyści wygłaszają odezwy i zapowiedzi przyjazdu Franciszka Józefa I do Krakowa, światło skierowane na Lożę Cesarską nieco przygasa, wchodzi Elżbieta Towarnicka w cudownej sukni, E. Towarnicka śpiewa dwie pieśni wiedeńskie, wbiegają dzieci, dzieci recytują nieznany wiersz na cześć Cesarza, �G o ś ć w pelerynie zapowiada Seans u pp. Siemiradzkich w Rzymie, po Seansie M . Górnisiewicz śpiewa Gdy się ma 16 lat - m o d n ą piosenkę wiedeńską z k o ń c a X I X wieku, i Austriackie Gadanie w wykonaniu C z . Wojtały i p. Grabow­ skiego, G o ś ć w pelerynie z Loży wzywa do o k l a s k ó w na cześć Cesarzowej Sisi, L o ż a Cesarska oświetlona pięknie, kolorowo. Cesarz i Cesarzowa wstają, Cesarz pozdrawia publiczność, Cesarz mówi: Witajcie M i e s z k a ń c y K r a k o w a - p o polsku i po niemiecku, Witajcie pp. Strausowie, Panowie Strausowie wstają. Szalone Oklaski !!!! G o ś ć w pelerynie błaga Cesarzową Sisi o przemówienie. Cesarzowa Sisi śpiewa wiersz Byrona Wędrówki Childe Charolda w tłumaczeniu A . Mickiewicza, Apoteoza H a b s b u r g ó w znika, na scenę Teatru wchodzi chór Dominanta, śpiewa Hymn H a b s b u r g ó w , publiczność wstaje, Oklaski !!! po z a k o ń c z e n i u H y m n u Cesarz i jego świta opuszczają Lożę, kurtyna Siemiradzkiego powoli spada, G o ś ć w pelerynie z Loży: „ W imieniu Cesarzowej i Cesarza, w imieniu pp. Strausów, w imieniu Konsula Republiki Austrii zapraszamy na uroczysty bankiet, szampana", pp. Strausowie i publiczność powoli opuszczają salę i udają się do sal recepcyjnych teatru, w sali balowej na gości oczekują Cesarzowa i Cesarz, kelnerzy roznoszą szampana, U r o c z y s t o ś ć otwarcia dokonuje się powoli i dostojnie, potem dziać będą się rzeczy niezwykłe. ( O d b y ł o się 15 maja 1993 r.) Część druga: Piękny bankiet. J u ż przytoczone tytuły i nazwy organizowanych paraartystycznych i towarzyskich przedsięwzięć sugerują, że k a ż d e z nich m i a ł o ideowe założenia. Ś w i a d o m i e p r z y w o ł y w a n o tradycję, zdarzenia, k t ó r e j u ż w swojej pierwotnej formie były świętem, z b i o r o w y m przeżyciem lub legendą. W te zamiary w c i ą g a n o a k t o r ó w , k r ą g przyjaciół, w ł a d z e miasta, p r o f e s o r ó w , wojsko, d o r o ż k a r z y , kwiaciarki i p r z y p a d k o w ą p u b l i c z n o ś ć . I oto bez w z g l ę d u na charakter administracji, zajmowane etaty i prestiż, osoby r ó ż n y c h s t a n ó w i funkcji p o m a g a ł y w realizacji p o m y s ł ó w „ P i w n i c y " . I c h g ł ó w n y m reżyserem i s c e n a r z y s t ą był zawsze Piotr Skrzynecki. O p r ó c z reżyserskiej w y o b r a ź n i , dysponuje on a n t r o p o l o g i c z n ą i n t u i ­ cją i wie czego m o ż n a o c z e k i w a ć od u c z e s t n i k ó w piwnicz­ nych s p o t k a ń i widowisk. Wykorzystuje przy t y m zawsze s w o i s t ą a t m o s f e r ę K r a k o w a i t r a d y c y j n ą g o t o w o ś ć jego m i e s z k a ń c ó w do ś w i ę t o w a n i a i u r o c z y s t o ś c i ( W o ź n i a k o w s k i 1991). D y r e k t o r kabaretu - Pan Piotr S. - zdaje też sobie s p r a w ę , że w ogólniejszym planie realizują się w tych akcjach archaiczne struktury zabawy i święta. W y p o w i a d a ł się o n kiedyś na ten temat. (Benedyktowicz 1988) Z kulturowego p u n k t u widzenia zabawa jest swobodnym i bezinteresownym d z i a ł a n i e m w e d ł u g reguł p o c h o d z ą c y c h spoza k r ę g u codziennych z a c h o w a ń . Te cechy zabawy, j a k o pierwotnego wzorca, odnajdujemy w świecie - stwierdził Johan Huizinga: W owej platońskiej identyfikacji zabawy i świętości bynaj­ mniej świętość nie zostaje pomniejszona wskutek tego, iż nazwana zostaje z a b a w ą , lecz zabawa podniesiona zostaje dzięki temu, iż pojęcie to uznaje się nawet w najwyższych rejonach ducha... C z ł o w i e k m o ż e bawić się na owym poziomie kiedy zabawa wyraża p i ę k n o i świętość..." (Huizinga 1967, s. 46). O d w o ł a n i e p o w y ż s z e odnosi się do świata kultur, k t ó r y m i zajmuje się etnologia, należy ono do historii k u l t u r y . W s p ó l szesna k u l t u r a europejska, w efekcie dominacji racjonali­ zmu, ograniczyła swoje z d o l n o ś c i symbolicznego myślenia i p r z e ż y w a n i a świata. W a ż y to istotnie na t a k i m postrzeganiu otoczenia, w k t ó r y m d o s t r z e g a ł o b y się j e d n o ś ć wszystkich w y m i a r ó w ludzkiego istnienia. Ale Mircea Eliade przekonu­ je, że nawet najbardziej zdesakralizowane społeczeństwa z a c h o w u j ą n i e ś w i a d o m e p o k ł a d y rytualizmu, zakamuflowa­ nych m i t ó w i struktur magiczno-religijnych (Eliade 1993, s. 414-416). T o właśnie te sfery zbiorowej „ n i e ś w i a d o m o ś c i " wyzwalają się w „ p i w n i c z n y c h " świętach i balach. Powaga reguł zabawy p o z w o l i ł a na sesję n a u k o w ą o „ P i w ­ nicy" z o r g a n i z o w a n ą w P A N przy okazji jubileuszu 20-lecia (1976) a „ Ś w i ę t o k o p c ó w " (1992) p o p r z e d z i ł a sesja naukowa w auli Uniwersytetu Jagiellońskiego - i nie c h o d z i ł o przy t y m o tanie efekty. I n n y m zdarzeniom t o w a r z y s z y ł y patriotyczne uniesienia. Szczególnie w i d a ć to było w czasie „ w j a z d u księcia Józefa do K r a k o w a " i podczas „ H o ł d u pruskiego". Liczne bale, mające zawsze p e w n ą ideę p r z e w o d n i ą , a n g a ż o w a ł y u c z e s t n i k ó w do d z i a ł a ń quasi-rytualnych. By­ w a ł o , że z a k ł a d a l i o n i maski, stroje z epoki, uczestniczyli w ż y w y c h obrazach. Bal zmieniał walor czasu i przestrzeni - j a k na p r z y k ł a d - wspominana przez wszystkich iluzja jakiej ulegli balowicze w zrujnowanej sali balowej p a ł a c u w Krzeszowicach. I n n ą f o r m ą „ p i w n i c z n y c h " świąt są coroczne, otwarte dla przyjaciół spotkania, nazywane „ o p ł a t e k " i „ j a j e c z k o " - to oczywiście wersje świąt powszechnie w Polsce obchodzo­ nych. „ P i w n i c a " rozumiana szerzej j a k o swoisty socjologicz­ ny t w ó r artystyczny i towarzyski jest ź r ó d ł e m pewnych tradycji. Powtarzane przez „ P i w n i c ę " obchody ł a t w o rytualizują się, p o n i e w a ż nadaje i m ona n i e c o d z i e n n ą o p r a w ę - tak powstaje „ p i w n i c z n a " tradycja. Jej etnologiczna w y k ł a d n i a z w i ą z a n a jest z i s t o t ą święta. (Benedyktowicz 1988) Chaos z d a r z e ń naszej c o d z i e n n o ś c i u ł a d z a co pewien czas święto. Czas świąteczny ukazuje sens życia, oświetla ś w i a d o ­ m o ś ć istnienia. Ś w i ę t o przywraca z b i o r o w ą w r a ż l i w o ś ć na rzeczywistość s y m b o l i c z n ą . W wymiarze s p o ł e c z n y m nato­ miast odnawia l u b kreuje poprzez r y t u a ł społeczny ł a d , to znaczy tworzy lub utwierdza relacje m i ę d z y l u d ź m i na r ó ż n y c h poziomach (Leach 1989, s. 46-49). Ten inter­ pretacyjny p r o t o k ó ł - najkrócej rzecz b i o r ą c - tak oto spełnia się w „ p i w n i c y " . Otwarte przyjaźnie d r z w i , żywe ś w i a t ł o świec, odpowied­ nia do święta dekoracja, zastawiony stół. Przez salki „ P i w ­ nicy" przewija się t ł u m . R y t u a ł czytania z B i b l i i , k o l ę d y - jeśli to o p ł a t e k - życzenia, gesty przyjaźni i pojednania. R o z m o w y , potem alkohol, coraz więcej ludzi, w y c h o d z ą stateczni przyjaciele kabaretu. Bywa, że jeszcze później k t o ś p r z y ś n i e na b o k u . W k o ń c u zniszczone dekoracje, rozbite szkło, bełkotliwe resztki r o z m ó w - tak d o p e ł n i a się w swoim przeciwieństwie k a ż d y r y t u a ł . Opisane wyżej święta i zabawy m a j ą swój specyficzny w y m i a r t a k ż e i dlatego, że fenomen „ P i w n i c y " tworzy też skupiony w o k ó ł niej k r ą g towarzyski - dalszych i bliższych przyjaciół. M i c h a ł Roniker w j e d n y m z w y w i a d ó w z J o l a n t ą D r u ż y ń s k ą w k r a k o w s k i m Polskim Radio stwierdził, że „ P i w n i c a pod B a r a n a m i " p r z e t r w a ł a tyle lat właśnie dzięki temu ś r o d o w i s k u , k t ó r e stale odnawia się. Ś r o d o w i s k o to jest niezwykle z r ó ż n i c o w a n e . M ó w i ą c o n i m M i c h a ł Roniker m i a ł zapewne na myśli a k t o r ó w , reżyserów, p l a s t y k ó w , p o e t ó w , p o l i t y k ó w , dziennikarzy, n a u k o w c ó w i innych. W s p o m a g a j ą o n i kabaret swoją t w ó r ­ czością, p o s t a w ą , a p r o b a t ą i g o t o w o ś c i ą do zabawy. Czuli krytycy, p o m y s ł o d a w c y , uczestnicy premier, b a l ó w , imienin, sylwestrów i bywalcy „ p i w n i c z n e g o " baru t w o r z ą rzeczywi­ ście d r u g ą d o p e ł n i a j ą c ą część „ P i w n i c y " i co ważniejsze pojawiają się w niej ciągle nowe postacie. „ P i w n i c a " p r z y c i ą g a swoją legendą, p l o t k a m i , k t ó r e o niej 69 i �k r ą ż ą , i ś w i a d o m i e t w o r z o n y m obrazem. P r z y c i ą g a więc i inne postacie, o k t ó r y c h nie m y ś l a ł cytowany wyżej znany t ł u m a c z . M a m na myśli s a m o u k ó w , d e b i u t a n t ó w , grafoma­ n ó w , p i j a c z k ó w , h o c h s z t a p l e r ó w , ludzi o k i c z o w y m stylu bycia, ale też postacie niebanalne oraz n i e o k r e ś l o n ą m a s ę k i b i c ó w , wieloletnich k l i e n t ó w baru i stałych u c z e s t n i k ó w „ p i w n i c z n y c h " imprez, znajomych znajomych, i tak dalej. D o p i e r o łącznie te dwie wymienione a przemieszane grupy t w o r z ą ś r o d o w i s k o kabaretu „ P i w n i c a p o d B a r a n a m i " . Socjograficzne p o d z i a ł y tej całości m o ż n a r o b i ć stosując r ó ż n e kryteria. O d w e w n ą t r z w i d a ć j ą j a k o bardzo z r ó ż ­ n i c o w a n ą , w o p i n i i potocznej całość: „ P i w n i c a " i k r ą g przyjaciół to „ b a n d a p i j a k ó w " - j a k w y n i k a z wpisu do księgi wystawy „ C o nam z tego z o s t a ł o " - w łagodniejszej wersji to b ł a z e n a d a , p a s o ż y t n i c t w o , g ł u p o t a . Kabaret zawsze fas­ cynował i odpychał. Takie ś r o d o w i s k o - rozumiane globalnie - jest potrzebne „ P i w n i c y " . Jest ono t ł e m koniecznym dla jej działalności. G d y b y nie ta życzliwa ś r o d o w i s k o w a p u b l i c z n o ś ć wiele imprez nie m o g ł o b y się o d b y ć . T o ona p r z y c i ą g a ł a innych, n a d a w a ł a k o l o r y t u i sensacyjności wydarzeniom, gdy obok siebie stawały lub bawiły się persona grata i persona incognita. Wiele o s ó b z tak zwanego ś r o d o w i s k a bywanie w k r ę g u „ P i w n i c y " traktuje j a k o legitymację ich z w i ą z k ó w z kabaretem. Są one przekonane, że t w o r z ą rodzaj duchowej w s p ó l n o t y i właściwie one też t w o r z ą ten kabaret. T a k dzieje się od lat. Potwierdza to n a s t ę p u j ą c a obserwacja. Kiedy p o latach p o j a w i a j ą się w K r a k o w i e ludzie z k r ę g u przyjaciół „ P i w n i c y " p o s z u k u j ą z n i ą k o n t a k t ó w . Z n a j d u j ą c w niej w ł a s n e wspomnienia raczej niż rzeczywistość, k o n ­ statują co chwila: t u nic się nie zmieniło. A zmieniło się wszystko. Nie ma k a w i a r n i „ K o l o r o w a " (dawnego miejsca s p o t k a ń ) , i n n i są artyści w kabarecie, ma on inny wyraz artystyczny, n o w i ludzie t w o r z ą ś r o d o w i s k o , inny jest też status kabaretu. A l e w t y m niedostrzeganiu zmian t k w i siła myślenia istotowego, znanego c h o ć b y z teorii f o l k l o r u . T o dzięki temu zachowuje się ciągłość tradycji - tej „ p i w n i c z n e j " również. W s p ó l n o t ę a r t y s t ó w i przyjaciół podtrzymuje też i inna, t r w a j ą c a o d lat sytuacja, w a ż n a chyba dla o b u g r u p - c h o c i a ż t r u d n o t u o jednoznaczne opinie. Chodzi o uczestnictwo w kabarecie od strony kulis. Gdy toczy się kabaretowy spektakl w piwnicach P a ł a c u pod Baranami, w pomieszczeniach kabaretu o b o w i ą z u j e pewien funkcjonalny p o d z i a ł . Część stałych b y w a l c ó w nie­ odmiennie zajmuje swoje ulubione miejsca przy barze i w sali tzw. „ k o l u m n o w e j " . P u b l i c z n o ś ć tłoczy się w salce, w k t ó r e j trwa w y s t ę p , natomiast artyści m a j ą do dyspozycji m a ł ą g a r d e r o b ę , salkę, przez k t ó r ą w c h o d z ą na p o d i u m oraz salę z w a n ą „ p l a n e t a r i u m " (dawniej „ ś l i z g a w k a " ) . W salce przejś­ ciowej p o d lustrem Piotr Skrzynecki u k ł a d a plakat - tak nazywa się schemat w y s t ę p u - w p r o w a d z a j ą c p o p r a w k i i ostateczne decyzje. T u i do „ p l a n e t a r i u m " m a j ą prawo w s t ę p u osoby z a p r z y j a ź n i o n e z „ P i w n i c ą " . W „ p l a n e t a r i u m " p e ł n y m znajomych prowadzi się roz­ m o w y , popija a l k o h o l , t u p r z y g o t o w u j ą się artyści, czasem jeszcze coś p r ó b u j ą . T u s k ł a d a się i m pierwsze gratulacje po występie, t u na stronie słyszy się o nich złośliwe uwagi i p l o t k i . T u o n i sami wygłaszają nudne autotematyczne m o n o l o g i , n a r z e k a j ą , k r y t y k u j ą innych, zarzekają się, że więcej j u ż nie w y s t ą p i ą i ... biegną na scenę. Czasem t u r ó w n i e ż grają i śpiewają artyści s k r a c a j ą c sobie czas oczeki­ wania na wejście. Czasem k o n c e r t u j ą t u podchmieleni goście. M i ę d z y t y m wszystkim k r ą ż y zdenerwowany Piotr S „ w y w o ­ łuje na scenę, pyta o w r a ż e n i a , podpowiada, kłóci się, wita w przelocie gości, wyrzuca n a t r ę t ó w i wraca do p u b l i c z n o ś c i , by z a p o w i e d z i e ć kolejny w y s t ę p . Bywa, że w „ p l a n e t a r i u m " znajdują się osoby sławniejsze 70 niż na scenie. C i , k t ó r y m w o l n o p r z e b y w a ć w „ p l a n e t a r i u m " , m a j ą poczucie, że uczestniczą w misterium. Być za kulisami to rodzaj wtajemniczenia, dopuszczenie profana do procesu powstawania spektaklu. Przekroczenie progu, o g l ą d a n i e od tyłu tego, co dzieje się na scenie, fascynuje i p r z y c i ą g a . N a p i ę c i a i relacje jakie w y t w a r z a j ą się w tej dziwnej salce są też kabaretem - jeden kreują artyści na sali z d e k o r a c j ą i p u b l i c z n o ś c i ą , inny, k t ó r e g o nie wszyscy są ś w i a d o m i , trwa w „ p l a n e t a r i u m " . G d y czasem artyści z a p r a s z a j ą t u swoich nowych gości, to w i d a ć , że w c h o d z ą c y stają onieśmieleni, czują się nie na miejscu. I n n i j u ż obyci, czerpią z tej atmosfery rodzaj satysfakcji. Są w centrum, są u siebie. Za komentarz do opisanej sytuacji niech p o s ł u ż y paraf­ raza p l a t o ń s k i e g o dialogu łon, k t ó r ą p o s ł u ż y ł się M i e c z y s ł a w P o r ę b s k i , by u w y p u k l i ć istotę relacji m i ę d z y a r t y s t ą i odbior­ cą. „... G d y ś p i e w a m - m ó w i ł Ion do Sokratesa - w y c h o d z ę z siebie, płaczę, żeby inni płakali, boję się, żeby przyprawić o strach słuchaczy. Lecz w głębi duszy wiem dobrze, co robię, i wiem również, że później będę się śmiał, p o n i e w a ż uczciwie zarobiłem swoje pieniądze. K t ó ż więc jest autorem ten, który płacze, czy ten, który się śmieje. K t ó r e m u z nich przypisać wykonane dzieło. Odbiorca napotyka pierwszego z nich - z a m a s k o w a n ą postać, która gra przewidzianą dla niej rolę. Idzie za nią i to powinno mu wystarczyć. Bo jeżeli nie, jeżeli szuka drugiego z nich - artysty w życiu prywatnym, aktora po spektaklu, rozczaruje się. Lecz być m o ż e dopiero wtedy dane mu będzie p o z n a ć aż do k o ń c a pełny mechanizm wszelkiej twórczości..." (Porębski 1986, s. 241-242). C z y m f a s c y n o w a ć m o g ą o d b i o r c ę „ p i w n i c z n i " artyści w życiu p r y w a t n y m , artyści po spektaklu? „ O d zawsze" tworzyli oni bardzo specyficzny zespół ludzi i o s o b o w o ś c i b o d ź c u j ą c y c h się nawzajem, często o k r u t n y c h wobec siebie i dla tych, k t ó r z y nie umieją się p r z e b i ć . Piotr Skrzynecki p o w i e d z i a ł wprost w j e d n y m z w y w i a d ó w : „... T u wszyscy się z wszystkich wyśmiewają bez przerwy, wszyscy plotkują o sobie i bawią się sobą. Nie ma ż a d n e g o zadęcia. I ta swoboda, jak się zdaje, wyzwala... Najbardziej drętwych ludzi, którzy tu zostali, u d a ł o się w naturalny s p o s ó b p o z b a w i ć drętwości..." (Skrzynecki 1993). Są też k o n f l i k t y , z a z d r o ś c i , g w a ł t o w n e odejścia. Z dawnej, licznej grupy o s ó b , k t ó r e przewinęły się przez kabaret prawie n i k t nie poświęcił się m u bez reszty. W i ę k s z o ś ć reprezen­ t o w a ł a r ó ż n e inne gałęzie twórczości lub zawody i do nich z czasem odeszła. Kabaret był dla nich w a ż n y m miejscem i f o r m ą manifestacji p o g l ą d ó w , ale przecież nie j e d y n ą . Nielicznym t y l k o osobom u d a ł a się kariera, k t ó r e j p o c z ą t k i w i ą ż ą się z kabaretem. Nie inaczej jest współcześnie. Kabaret nie w y p e ł n i a całości życia a k t o r o m , plastykom, m u z y k o m i l u d z i o m innych z a w o d ó w . Czy to co, stwierdziłem m o ż e r o z c z a r o w a ć o d b i o r c ę , w sensie w j a k i m u ż y w a tego pojęcia M i e c z y s ł a w P o r ę b s k i . C z ę ś c i o w o tak, p o n i e w a ż nad kabaretem dominuje o d lat o s o b o w o ś ć Piotra Skrzyneckiego. T o O n jedynie c a ł y m swoim życiem potwierdza d a w n ą k u l t u r o w ą m a t r y c ę „ k o m e ­ d i a n t a " - człowieka marginesu. R o z w i n ą ł O n przez lata swój w ł a s n y styl bycia, k t ó r y w b a n a l i z u j ą c y m opisie dziennikarze n a z y w a j ą c y g a n e r i ą . Jednak u Piotra S. nie ma fałszywej pozy. Postrzegany j a k o ironiczny błazen, autentycznie speł­ nia swoje p r o g r a m o w o samotne życie, m i m o że wszystkim jest znany, z wieloma z a p r z y j a ź n i o n y . Jego w y j ą t k o w y styl życia sprawia, że jest outsiderem wobec k a ż d e g o ś r o d o w i s k a , ale i k a ż d e G o przyjmuje od d o r o ż k a r z y do p r o f e s o r ó w . Obdarzony w y o b r a ź n i ą , s u b t e l n ą intuicją w sprawach sztu­ k i , manifestacyjnie obnosi swoją p o e t y c z n ą o s o b o w o ś ć i gar­ dzi p o w s z e d n i o ś c i ą i n i e w o l ą rzeczy. Jego s p o s ó b widzenia świata i opowiadania o n i m nie pozostaje nigdy na poziomie �protokolarnego opisu. Jego wypowiedzi t o z a s k a k u j ą c e , sensacyjne, surrealistyczne, purenonsensowe o p o w i e ś c i o zdarzeniach i ludziach. Ż y c i o w a i t w ó r c z a biografia Piotra S. nie rozczarowuje. W y p e ł n i a bowiem p e w n ą k u l t u r o w ą figurę z n a n ą z tradycji europejskiej. N a l e ż y ona dzisiaj do - m o ż n a powiedzieć - potocznej wiedzy o kulturze. T ą figurą m y ś l e n i a jest przekonanie o z g o d n o ś c i dzieła i życia t w ó r c y . Dlatego t e ż biografia artysty bywa często p o d s t a w ą interpretacji jego twórczości. Zgoda p r z e k o n a ń i d z i a ł a ń człowieka wywołuje oceny estetyczne i moralne. Spotykamy się z ocenami „ p i ę k n e " l u b „ p r a w d z i w e " życie. Jurij Ł o t m a n powiada, ż e zobaczenie pięknej i bogatej o s o b o w o ś c i artystycznej p o ­ głębia przeżycia estetyczne. Biografia artysty m o ż e więc b y ć elementem d o p e ł n i a j ą c y m dzieło ( Ł o t m a n 1985). B a z ą tych figuralnych s ą d ó w są p r z e m y ś l e n i a licznych europejskich t w ó r c ó w . Z a p r z y k ł a d y niech p o s ł u ż ą t u myśli F r y d e r y k a Schillera o sztuce życia i sztuce j a k o w o l n o ś c i autokreacji, przekonania Johna Ruskina, że sztuka jest siłą m o r a l n ą , Herberta Reada, że t w ó r c z o ś ć to rodzaj m o d l i t w y lub ocalenia ( t a k ż e C y p r i a n K . N o r w i d , H e r m a n Hesse). (Stróżewski 1983, s. 206-241). P o w y ż s z e tezy są g ł ę b o k o osadzone w systemach nor­ matywnych. W pewnej sfolkloryzowanej postaci t w o r z ą one część kliszy j a k ą posługuje się tak zwana szeroka p u b l i c z n o ś ć w ocenie zjawisk artystycznych. Klisza, podobnie j a k s ą d stereotypowy, jest oporna na zmiany i odporna na fakty. W t y m sensie jest m i t o t w ó r c z a i pozaczasowa. Towarzyszy z r ó ż n i c o w a n y m postawom: aprobacie, rozczarowaniu l u b niechęci. W a l o r pozytywny lub negatywny uzyskuje w k o n ­ tekście użycia i interpretacji. M o ż e b y ć fragmentem ideologii a r t y s t ó w l u b p o d ł o ż e m ich oceny przez innych. L e g e n d ę „ P i w n i c y p o d B a r a n a m i " t w o r z ą z a r ó w n o arty­ ści, j a k i p u b l i c z n o ś ć kabaretu. S t a n o w i ą łącznie stale o d r a d z a j ą c y się k r ą g . D z i ę k i temu legenda nie ginie a r o ś n i e . I m więcej „ k i b i c ó w " i przyjaciół w o k ó ł „ P i w n i c y " , t y m bardziej „ p i w n i c z n e " życie l u b fakt z niego wzięty urasta poprzez p l o t k ę do rangi zdarzenia i sensacji. W ten s p o s ó b powstaje kolejne złudzenie o i n t e n s y w n o ś c i życia „ p i w ­ niczan". N a d t o na „ P i w n i c ę " j a k o na całość jej a r t y s t ó w , potoczna opinia projektuje, na zasadzie pars pro toto, o c e n ę osoby Piotra Skrzyneckiego. O n jest jej znakiem. Czy lepiej więc, i d ą c za r a d ą M i e c z y s ł a w a P o r ę b s k i e g o , p o z o s t a ć na kabaretowej sali i u l e g a ć t y l k o złudzie, czy też w a r t o z a g l ą d a ć za kulisy, by wiedzieć więcej. W p o w y ż s z y m szkicu czyniłem i jedno i drugie. W i o d ł a mnie myśl wolna o d r o z c z a r o w a ń i zarazem przekonanie, że „ P i w n i c a " to jest jednak co innego n i ż „ b a n d a p i j a k ó w " . T e n kabaret, przy wielu słabościach, ma w ł a s n ą o r y g i n a l n ą f o r m ę , ma jeszcze przyjaciół i legendę, za k t ó r ą ostatnio o t r z y m a ł w a ż n ą nagrodę. „ . . . M a l a r z e i poeci mieli zawsze r ó w n y przywilej o d ­ w a ż a n i a się na wszystko..." - p o w i a d a ł X I I I - w i e c z n y W i l ­ helm Durandus (Tatarkiewicz 1989, s. 163). I m a j ą go nadal. M o ż n a tak p o w i e d z i e ć o b s e r w u j ą c p o p u l a r n ą recepcję kaba­ retu „ P i w n i c a p o d B a r a n a m i " . Zawsze życzliwa p u b l i c z n o ś ć nie dostrzega, że obecnie zespół przechodzi swoisty kryzys wieku ś r e d n i e g o . Traci się gdzieś „ p i w n i c z n a " ideologia, artyści powielają się, gdzie indziej realizują w ł a s n e p o m y s ł y . O d c h o d z ą , brak nowych dynamicznych postaci. Pan Piotr S. kręci nostalgiczny film o dawnych swoich latach. N a ten temat prowadzi z n i m r o z m o w y Zbigniew Benedyktowicz. Pani Joanna Roniker pisze w s p o m n i e n i o w ą k s i ą ż k ę o „ P i w n i c y " . C z y ż b y j u ż czas t y l k o na wspomnienia? Czy „ P i w n i c a " znowu się odrodzi, czy też przyjdzie powie­ dzieć: Sic transit Gloria. BIBLIOGRAFIA Arystoteles 1989 Poetyka, wyd. I I (opracowanie H . Podbielski), Wrocław Bachtin Michaił 1993 Czy Chrystus się śmiał, „Nowa Res Publica" nr 1, s. 17-18 Gryglewicz Tomasz 1970 1975 Guriewicz Aron Problemy poetyki Dostojewskiego, Warszawa Twórczość Franciszka Rabelaisgo a kultura ludowa niowiecznego i renesansu, Kraków śred­ Benedyktowicz Zbigniew 1988 O święcie i świętowaniu. Rozmowa z Piotrem Skrzyneckim z udziałem Zbigniewa Bujaka, Czesława Robotyckiego i An­ ny Szałapak, „Polska Sztuka Ludowa" nr 1-2, s. 107-114 1992 Uciekające zdjęcia. Rozmowa z Piotrem Skrzyneckim, „Kon­ teksty: Polska Sztuka Ludowa" nr 3-4, s. 168-178 Bobek Ryszard, Gardulski Marek 1992 Piwnica pod Baranami, album fotograf, (wyd.) Towarzystwo Przyjaciół Piwnicy pod Baranami, Kraków Brach-Czaina Jolanta 1984 Marsjasz Imię róży, Warszawa Dlaczego Platon wykluczył Głowiński Michał 1992 1981 1991 Rytuał i demagogia, Warszawa Goff Jacques le Odnawianie znaczeń, kultury, Warszawa Kraków Surrealizm i etnografia, (w:) Metodologiczne problemy współ­ czesnych badań nad kulturą i tradycją, Toruń, s. 79-94 Leach Edmund 1989 Kultura i komunikowanie, (w:) E. Leach, A . L . Greimas, i narracja, Warszawa z państwa, Ironia jako postawa i jako wyraz, Kraków Łotman Jurij 1985 O biografistyce, „Literatura na świecie", nr 11 (172), s. 348-353 Łotman Jurij, Uspienski Borys O semiotycznym mechanizmie kultury, (w.) Semiotyka kul­ tury, Warszawa, s. 177-201 Maziere Pierre la 1926 poetów Homo ludens. Zabawa jako źródło Kaniowska Katarzyna 1975 Kraków Gawroński Alfred 1984 1967 Janicka Krystyna 1985 Surrealizm, Warszawa Janion Maria 1984 czyli na marginesie literatury, Kraków Okultyzm, czary, mody kulturalne, Traktat o historii religii, Łódź kultury ludowej, Warszawa Łagocki Zbigniew 1968 Piwnica (wstęp, wybór tekstów, zdjęcia), Kraków Laguna Piotr Eliade Mircea 1992 1993 w sztuce polskiej XX wieku, Kraków Problemy średniowiecznej Rytuał Eco Umberto 1987 1987 Groteska Huizinga Johan Etos nowej sztuki, Warszawa Bystroń Jan Stanisław 1960 Komizm, (wyd. I I ) Wrocław Caillois Roger 1973 Żywioł i lad, Warszawa Ćapek Kareł 1981 1984 Warszawa Oflziell Amusements, (w:) Sitten geschichte rausg: Leo Schidrowitz) Wien-Leipzig Podbielski Henryk 1989 Wstęp, (w:) Arystoteles, Poetyka, s. V - C I . von Paris, (he- (wyd. I I ) , Wrocław, 71 I �Porębski Mieczysław 1986 Sztuka i informacja, K r a k ó w 1989 Granica współczesności (wyd. I I ) , Warszawa Richter Hans 1983 Dadaizm. Sztuka i antysztuka, Warszawa Romanowski Andrzej 1990 Przed złotym czasem. Szkice o poezji i pieśni patriotyczno-wojennej lat 1908-1918, K r a k ó w Skrzynecki Piotr 1993 O Zygmuncie Koniecznym, „ S u p l e m e n t " nr 21, marzec, K r a k ó w , s. 10 Słowiński Mirosław 1990 Błazen. Dzieje postaci i motywu, P o z n a ń Zaproszenie na sesję n a u k o w ą w U J : Krakowskie 72 Stróżewski Władysław 1983 Dialektyka twórczości, Kraków Tatarkiewicz Władysław 1989 Historia estetyki, t. 2, Estetyka średniowieczna, Warszawa Wasilewski Jerzy Sławomir 1989 Tabu a paradygmaty etnologii. Warszawa Weiss Tomasz 1987 Legenda i prawda Zielonego Balonika, K r a k ó w W o ź n i a k o w s k i Jacek 1991 Kraków miasto stare, nowa sztuka, (w:) Kraków dialog tradycji, K r a k ó w , s. 77-93 Kopce, 5.06.1992. Projekt: Jerzy Skarżyński � https://zbiory.etnologia.uw.edu.pl/files/original/aa757f86e63b50a0e5da6b417b36c82e.pdf 6889089f8304d78f5790add2fcd88819 Dublin Core The Dublin Core metadata element set is common to all Omeka records, including items, files, and collections. For more information see, http://dublincore.org/documents/dces/. Title A name given to the resource Polska Sztuka Ludowa - Konteksty Text A resource consisting primarily of words for reading. Examples include books, letters, dissertations, poems, newspapers, articles, archives of mailing lists. Note that facsimiles or images of texts are still of the genre Text. Dublin Core The Dublin Core metadata element set is common to all Omeka records, including items, files, and collections. For more information see, http://dublincore.org/documents/dces/. Relation A related resource oai:cyfrowaetnografia.pl:publication:3348 Date A point or period of time associated with an event in the lifecycle of the resource 1983 Identifier An unambiguous reference to the resource within a given context oai:cyfrowaetnografia.pl:3137 Title A name given to the resource Chłop potęgą jest i basta. O mityzacji kultury ludowej w nauce / Polska Sztuka Ludowa - Konteksty 1983 t.37 z.1-2 Description An account of the resource Polska Sztuka Ludowa - Konteksty 1983 t.37 z.1-2, s.3-8 Creator An entity primarily responsible for making the resource Robotycki, Czesław; Węglarz, Stanisław Language A language of the resource pol. Publisher An entity responsible for making the resource available Instytut Sztuki PAN Format The file format, physical medium, or dimensions of the resource application/pdf PDF Text Text capture metadata for PDF documents Text Czesław Robotycki, Stanisław Węglarz CHŁOP POTĘGĄ JEST I BASTA. O MITYZACJI KULTURY LUDOWEJ W NAUCE „ W i e d z a nie jeat n i c z y m i n n y m j a k budowaniem m i t u o świecie, g d y ż m i t leży j u ż w a a m y e h e l e m e n t a c h i p o z a m i t n i e m o ż e m y w ogóle wyjść". Bruno Schulz 1 Koland Barth.es 2 , , W s z y s t k o więc może b y ć m i t e m ? Sądzę, że t a k . . . " Zastosowany w t y t u l e zwrot, zapożyczony z d r a m a t u Stani­ sława W y s p i a ń s k i e g o , istniejący w dzisiejszej frazeologii p o p u l a r n o porzekadło, j e s t tezą aksjologiczną n a której treść p r a c o w a ł y p o k o l e n i a t w ó r c ó w . T e z a t a o s t a t e c z n i e jako bogatą powinna tę ś w i a d o m o ś ć z j e j o b i e k t a m i c z y l i z m o ż l i w y m i f o r m a m i d o ś ­ wiadczanego przez operatywność nią b y t u ' ' . W 9 uzyskują nowym polu „metakategorio" t y p u teoretycznym kultura, pogląd, m i t . . . Współczesna h u m a n i s t y k a poszukuje świato­ całościowego należeć d o ś w i a t a s z t u k i i w y r a ż a ć się właśnie w j ę z y k u p o e t y c k i m , k o m p l e k s u znaozeniowotwórczego, a podstawowym j e j celem jest b o w i e m niesie w sobie idee, o c e n y i k a t e g o r i e , określane m i a n e m zrozumienie. i m p o n d e r a b i ł i ó w . J e d n a k ż e n a treść c y t o w a n e g o zwrotu — po­ Te nowe tendencjo rzekadła zapracowała również n a u k a , a c z k o l w i e k miała b y ć o n a przez humanistów — na metajęzyk" zgodnie z życzeniami sejentystów — wolną o d sądów aksjo­ logicznych i wyłącznie Takie opozycyjne i naukowych często opisywać rzeczywistość. traktowanie było sądów się m . i n . w mitologa" 1 0 , przyjmowaniu który „skazany jest . T a k ą p o s t a w ę p r z y j ę l i ś m y r ó w n i e ż , chcąc p r z y ­ pomnieć, że m i t y z a c j a — jeden z nader i s t o t n y c h mechanizmów aksjologicznyoh kwestionowane. 1 1 wyrażają „postawy Wybuchające co wytwarzających t e k s t y k u l t u r y — n i e ominęła również Podzielamy zdanie tych, którzy twierdzą, nauki że m i t y z a c j a 1 2 . jest p e w i e n czas s p o r y o z d a n i a wartościujące w n a u c e powstają n a w h u m a n i s t y c e n i e d o uniknięcia. T r a k t u j e m y , za i n n y m i a u t o ­ kanwie podstawowych r a m i , pojęcie m i t u oraz jego p o c h o d n e j a k o k a t e g o r i e Nasilanie się r ó ż n i c wywołało poczucie różnic w poglądach n a istotę między stanowiskami kryzysu wchodzących a n a l i z poszczególnych d y s c y p l i n wiedzy. gląd l i t e r a t u r y cpistemologioznymi w nauce i wzbudziło sobów i n t e r p r e t a c j i zjawisk tzw. humanistycznej poznania. krytykę w zakres Nawet spo­ giczne i stosujemy do k o n k r e t n e j d y s c y p l i n y wiedzy, metapoziom przedmiotu pobieżny z o s t a t n i c h łat, prze­ pozwala na jakim Przedstawione d o k o n u j e się t a k i c h operacji. n a p o c z ą t k u d y l e m a t y p o z n a n i a są t ł e m s p o ­ rów bardziej szczegółowych, dotyczących i s t n i e n i a m i t u i mecha­ n i z m u m i t y z a c j i w n a u k a c h n i e mających charakteru technolo­ stwierdzić, że z n o w u znaleźliśmy się w s y t u a c j i k r y z y s u . P r z y ­ gicznego. S t a n o w i s k o k o n s e k w e n t n i e z t y c h sporów pomnijmy streszcza ( w największym Istota kryzysu skrócie) n a c z y m epistemologicznego, o n polega. najostrzej rysującego metodolo­ podkreślająo wywiedzione się n a s t ę p u j ą c o : j e ż e l i w l u d z k i m p o z n a n i u własnej skóry jest niemożliwo, jeżeli świat dany porzucenie jest ludziom się w f i l o z o f i i , w y r a ż a się w p o s t u l a c i e z m i a n y p o l a b a d a w c z e g o j a k o wyposażony w s e n s , a sens t o d z i e ł o l u d z k i e j p r o j e k c j i całej h u m a n i s t y k i . S p o r y e p i s t e m o - m e t o d o l o g i c z n e pozostaje doprowadziły 3 d o u t r w a l e n i a się d w u p r z e c i w s t a w n y c h p o s t a w konstytuujących Nie sześćdziesiątych X X w i e k u . C h o d z i o postawę p o ż y t y w i s t y c z n o - Nauki -sejentystyczną (reprezentowaną i neopozytywizm) oraz tradycję personalistyczną ( m . i n . egzysten- cjalizm)*. Stanowiska rozstrzygnięć te problemów założeniu, że możliwości ekstremalnej wyznaczały zakres pojawiających poznania formie podstawowych się w n a u c e lokują przez — się w ś r ó d przy opozycji: poznanie — przeżycie, opis — ocena, f a k t — wartość, o b i e k t y w n a prawda — s u b i e k t y w n y sens i t p . W s z y s t k i e 5 to i inne opozycje, to różne wersje k a r t e z j a i i s k i e j formuły wyrażające onkologiczne przeciwstawienie i czystej przedmiotowośoi b y t u . wano wielokrotnie łania a t m o s f e r y tycznych oraz samowiedzy podmiotowości Prób doprowadzając 6 myślenia przełamania w konsekwencji dystansu wobec problemów i pytań przyczyniając się d o p o w s t a n i a epistemo-metodologicznej, przekonania poznania naukowego terze rozwoju Obecnie obiektywnej typu socjolo­ m i t z a m^takategorię chimeryczne ludzkie wiary mogą artykułować i nadzieje w możliwość p o z n a n i a ; b a d a ć b ę d ą s ° n s t a k i e j w i a r y ze w z g l ę d u n a l u d z k i e wartości . 1 3 Świadomość mityczna w k u l t u r z e jest powszechna i J e j j T J o ^ b i l c j l " " " w y d a j e sie n i t m o ż l i w a . O d n a j d u j e m y j ą w każ­ dym r o z u m i e n i u świata i h i s t o r i i , która r o z u m i e n i e świata i h i s t o r i i czerpie m a mieć sens. z korzenia m i t u kultury Nasze (określonej w i z j i światopoglądowej), d z i ę k i n i t m u z d o b y w a m y p r a w o w a n i a sensu r z e c z o m nada­ i zdarzeniom. T a k i mitotwórczy oharakter niechętnie j e s t u z n a w a n y w odniesieniu do niektórych sfer k u l t u r y t y m b a r d z i e j , że z m i t y z o w a n e treści w y m y k a j ą się p o t o c z n e m u doświadczeniu, u b r a n e w słowa n a u k i , i d e o l o g i i c z y zabsolutyzowanej h i e r a r c h i i wartości. Odkrywanie zmityzowa- nych warstw k u l t u r y w każdym jej przejawie, t o sztuka interpre­ tacji. Ostatecznie Zarysowano oraz l i n e a r n y m i k u m u l a t y w n y m charak­ zmianę z wyżej kryzysu optyk (w uproszczeniu oczywiście) opistemo-motodologicznego badawczych wielu tendencje wpłynęły na dyscyplin humanistycznych, w stronę — generalnie rzecz biorąc — a n t r o p o l o g i i * . T a k dzieje 8 1 świadkami _p_aj&£Ly_gm*t**'—Myślenie i pozytywis­ wyrażać wyjścia jesteśmy przedświadomych wywo­ jest t o nawoływanie d o porzucenia wysiłków w ogóle. przyjmujące prawdziwości nauki. o do podkreślającej 7 zostały dokony­ nowego giczne i k u l t u r o w e w y m i a r y funkcjonowania n a u k i . podważone absolutnej t e j formuły — z klasycznej e p i s t e m o l o g i i n a rzecz anałizy mitu. p a r a d y g m a t f i l o z o f o w a n i a , który dominował d o m n i ' j więcej łat w rezygnacja kształtowania humanistyczne nieświadomych dąży do przesłanek się nowego ujawnienia ^rozmaitych się w sztuki historii 1 8 , 1 5 , a także socjologii , 1 6 — literaturoznawstwie o paradoksie — w w t y m jest i t o , że z m i a n a t a n a k a z u j e n o w e współpracy między 1 7 etnografii f o r m samej świadomości jakąjudzie_mają. o sobie i s w o i m świecie, formy odsłania także p i e r w o t n y związek sensu j a k i k a ż d o r a z o w o łączy pozwala odzyskać blask t e r m i n o w i h u m a n i s t y k a . wymienionymi , 1 9 historii . Ważne metodologicznie dyscyplinami; co 3 �E k s p l i k o w a n i e regułami myślenia m i t y c z n e g o z j a w i s k współ­ Czynimy t o zgodnie c z e s n y c h — i t o często z e s f e r y n a u k i — b u d z i ł o o p o r y . N i e m n i e j podkreślają podobieństwo (rozmytych) między mitom rozumianym fabuła), a jego współczesnymi otnologicznio f o r m a m i polega (jako w ł a ś n i e n a toż­ samości f u n k c j i i podobieństwie s t r u k t u r y l o g i c z n e j j a k i e w s o b i e zawierają . 2 0 W 2 5 , z p o s t u l a t a m i w i e l u metodologów, istotną rolę definiowanych t z w . pojęć przez którzy nieeksplikowanych użycie 2 6 . W o b e c f a k t u , że w i e d z a o k u l t u r z e l u d o w e j (płynąca z nauk 0 n i e j ) m a c h a r a k t e r z m i t y z o w a n y zająć m o ż n a różno s t a n o w i s k a . M o ż n a z j a w i s k a n i e dostrzog;ać — l u b w i d z i e ć j e t y l k o w w y m i a r z e analizach mitów pretacyjne: należy filologiczną, Próbując stwierdzić, antropologiczną najogólniej że stanowią uwzględniać t r z y wersje określić i czym go pewno inter­ publicystyczną . 2 1 jest m i t , możnaby konstrukcje — nieodzowne i stale obecne w n a s z y m życiu i n t e l e k t u a l n y m i a f e k t y w n y m pozwalające n a m z m i e n n e i w a r u n k o w e składniki wiązSc" w sposób c e l o w y „byt", nader „prawda", z realnościbmi „wartość", czy Pol z pewnych typu t o u z n a w a ć n a p r z y k ł a d , iż powodów mhyzowali ludową, ale obiektyw­ naukowości . 2 7 Można zjawisko k r y t y k o w a ć posługując się k a n o n a m i l o g i k i 1 a r g u m e n t a m i , że istnieją już i n n e s p o s o b y i n t e r p r e t a c j i świata, że t e d a w n i e j s z e t o a n a c h r o n i s m , k t ó r y p o w i n i e n zniknąć z odeszlymi z nauki paradygmatami rozumienia 2 2 Goszczyński kulturę osiągnięcia K a z i m i e r z a D o b r o w o l s k i e g o t o już esencja nej — doświadczenia bezwarunkowymi „sens"... historycznym. Znaczy wraz świata . 2 8 podsuwa M o ż n a , w końcu, z j a w i s k o analizować i starać się zrozumieć myśl podobieństwa m i ę d z y m i t e m a ideologią. W p i s m a c h M a r k s a z g o d n i e z postulał a m i h e r m e n e u t y k i ; zdając sobie sprawę z t r u d ­ Taki i silny Engelsa związek ideologia mitu oznaczała ze światem fałszywą wartośoi ś w i a d o m o ś ć , iluzję c z y świadome m i s t y f i k a c j e ( p o r . publicystyczną wersję m i t u ) . Z cza­ ności ujęciach ogólnych, idoo'ogia opisujących, to uporządkowany interpretujących zbiór twierdzeń i oceniających wistość o r a z postulujących określone działania, z g o d n i e damianymi ( l u b nie) interesami pewnych Ideologię j a k o s y s t e m pełny o d n a j d z i e m y elementy filozoficznych, mieć aspekt ideologii występują w z uświa­ społecznych. w formie a l b o też j a k o zbiór t e z w y p r e p a r o w a n y c h częściej grup programów, przez badaczy. tekstach a l e n i e są r e d u k o w a l n e Jeżeli u z n a m y , że między formami te mogą do ideologii. świadomości i ekspresji społecznej ( n a u k a , s z t u k a , i d e o l o g i a i t d . ) zachodzą relacje zależności i w y m i a n y , form współtworzy t o stwierdzić otoczenie wości i c h a r t y k u l a c j i 2 3 sposób w y p o w i a d a n i a . możemy, d l a świata Zasadniczo ocen, wartości i daje istnieje więc jeden zdań o wartościach mechanizm kultury 2 4 strzegane; t u mechanizmy Rzecz dotyczy wspólny twórczości; przedmiotem głównie s z t u k i i d o ­ mitologizacji nikogo nauco o sztuce i n i o dziwią. O d ­ tematów c z a s i n a naukę. W rozważań warto etnografów — sobie kontekście p r z e d s t a w i o n y c h kultura ludowa fakt, wyżej że p r z e e m i o t badań — uległ w i c h p r a c a c h swoistej mityzacji. Wzgodzio z t y m co już stwierdziliśmy, uważamy, że z m i t y z o wanic wiedzy włączaniu w o kulturze ludowej tezy o w nauce p o l e g a ł o przedmiocie badań wiedzy iż rozwój 2 9 zainteresowania mitu. od wiedzy Tymczasem kulturą ludową zmityzowanoj Roch m . i n . ча całościowych przekonania S u l i m a przekonująco nia ludowości utrwalił się w s p e c y f i c z n y c h wizji badacza. estetycznie wego, w imieniu wać (...) figury wizje którego eaiośei osobowa biolo­ g i c z n e są p i e r w o t n e w s t o s u n k u d o p s y c h i c z n y c h ; i t p . W odnie­ j e j cechą immanentną zabiegiem mityzującym jest interpretacja faktów w imię określonych wartości. T u za przykład m o g ą posłużyć następujące: k u l t u r a l u d o w a jest źródłem n a r o d o w e j tezy posiada „ r a c j o n a l n e j ą d r o " , p r z y c z y n i a się p r z e z t o d o r e a l i z u j ą c e g o się postępu; zachowuje myślenia się w z m i e n i o n y c h są z n a k a m i sytuacjach lub literackiego a powstała i procesu idei nakazuje i symbols, m i historycznyeh" ona jako i t p ) z. k u l t u r ą 3 0 dziejo­ postępo­ 1 wcielonymi zachowują . Figury myślenia o owoc k o n t a k t u Jodową samych przodsUiwicioli ludu znano oraz jako jako (naukowego, wynik działania ( r u c h l u d o w y , twórczość chłopów). ludowości znaczeniowi* rozpiera między określa piwną, wspólnotę tiedycją a współczesnością. Więk­ szość z n a k ó w t e j w s p ó l n o t y d o t y e y . y k u l t u r y n a r o d o w e j i u d z i a ł u p o s z c z e g ó l n y c h w a r s t w spole c z n y e i h w t e j k u l t u r z e ludowa, kultura w s i , zdominowała konkretu antropologicznego Wartości humanistycznych i ściśle 3 1 . kultura dostępny n a m dzisiaj t y p zespolone z n i m hierarchie (...). Z d o m i n o w a n i e z n a c z n y c h .ob- szarów r e f l e k s j i o k u l t u r z e przez realia, k u l t u r y l u d o w e j powodo_-_. w a l o , nie t y l k o w przeszłości, l i c z n e p r z e j a s k r a w i e n i a i m i t o l a g b - - . 1 (.••)• K u k u r a ^ n n ó w f t T a obraz, ponosi swoiste miejsca oddają przede ko^zl.y nasz ogólniejszymi Pokonać możemy teria!! m terenowym dalszy tezami wszystkim bycia — zamiar nowej 3 2 nieadekwatny jest dominującym . Słowa tego c y t a t u zapowiadany do j a k często tego epistemologii. t e z y n a u i . i n i e peiprzi z weryfikację — jednocześnie t a k i t y p o r g a n i z a c j i tak nie robiono") posiadają wewnętrz­ — czynią zm a ­ etnografowie, gdy lecz m u m y t u szansę o d k r y c i a s e n s u funkcjonujące figury myślenia,: do destrukcyjnego wpływu cywili­ za Sulimą następująco. są p o d s t a w ą opozycja T a k a precyzacja m i t u o k u l t u r z e ludowej w nauce korespon­ to co miejskie, d u j e z j e g o t r z e m a w e r s j a m i i n t e r p r e t a c y j n y m i , o k t ó r y c h wspom­ wskazuje Wydobywanie przy takiej szerokiej definicji. pionu i iróclla. dwie jaki ludowej. podstawo­ Zawierają, o n e .Kultura, l u d o w a jest źródłem wartości w czasach n i e w o l i zachował wartości, etycznego odrodzenia. T u też mieści o d c z y t y w a n a j a k o : t o co w i e j s k i e , t o n a s z e , s w o j s k i e nieliśmy Pozostaniemy o kulturze w s o b i e c a l e b o g a c i w o t r e ' s o i , a, i c h m e t a f o r y c z n y se^ns eielozyt u j e m y któro przeciwieństwie kulturze tezy aksjologię wości zacji) i t d . w iSulima analizując f a k t y l i t e r a c k i e dostrzega we m o i a l n y c h ; w n i e j naród 4 widze­ myślenia. refleksji o ludzie i j ' go kulturze. Figurę taką z n a m y „ludoyeość", n e j , żo u c z e s t n i c t w o w n i e j w p ł y w a n a h a r m o n i j n y r o z w ó j o s o b o ­ wyżej. figurach w d i a l o g id< o l o g i c z r y , są n o ś n i k ; m i i d e o l o g i i i r ó ż n i e autentycz­ ności; z a w i e r a o n a w sobie szczególne wartości e t y c z n e ; (w (z J e g o sposób c h c ą z r e l a t \ v. i z o w a ć j a k i ś są.d ( n p . z d a n i a t y p u „ w N . k o l o M . jest postęp; i t d . Innym dowodzi świata posłannictwo adekwatnie tożsamość sięga t a k d a l e k o w s t e c z j a k j e g o p a m i ę ć ; l u d z k i e p o t r z e b y s i e n i u do k u l t u r y , m a c h a r a k t e r c e l o w y ; znanym F i g u r a myślenia „ t w o r z y j e d n o r o d n e i przejrzyste, p r z y t y m nacechowane człowieka: jego przebiega! t e z a m i c a ł k o w i c i e się zgadze m y ) , ż e z m i t y z o w a n y u nas n i itei : : 1 ' j n refleksji k u l U u o z n a w e z e j ' " racjonalny; zauważyć do naukowej, t j . wolnej o d O t o k i l k a przykładów t a k i c h zdań w o d n i e s i e n i u d o t z w . n a t u r y jest etnografii romantyzmu . ) U t y c h s e m y c h autorów łatwo zainteresowali szlakiim: jej człowiek o ludzie jest ssę h i s t o r i ą d a l s z y , n a d e r ehar, k t e r y s t y e ; n y tolc r o z u m o w a n i a , podkreślający zacje indywidualne obszarów n i e ulegają. związane z kwestis m i n a r o d u i p a n s l a w i z m u ( k a t e g o r i i e x d e f i n i - lecz pierwotne zajmujący mitotwórcze tione mitologicznych ś w i a t a i c z ł o w i e k a , k t ó r o n i e w y n i k a ł y z, d n k n n y w p . n y e . b <ma,li? stanowiły Uczeni podkreślają Figura uświadomić charakter XlX-wiecznej dostrzegany. zgodnie kulturze. A u t o a n a l i z d o k o n u j e się r z a d k o i j a k b y n i e c h ę t n i e ; nadszedł jednak zmityzowanyeh z b a d a ń h i s t o r y c z n y c h i l i t e r a c k i c h w y k s z t a ł c i ł y się t<ż w n a u c e . w r o t n i e n a w e t , j e s t t o j e d e n z najczęściej p o r u s z a n y c h w możli­ ozy o naturze R e l a c j o w s p ó ł z a l e ż n o ś c i i w y m i a n y są s t a ł y m analizy d l a wielu badaczy. ogól współ­ i ż ka,żda z t y c h ś w i a t a . W y r a s t a o n zo w s p ó l n e g o k o r z e n i a w s z e l k i e j .odtwarza mitologizujący Naj­ religijnych, artystycznych, naukowych i t p . Teksty ideologiczny rzeczy­ na oddzielenia, o d t y c h , które t a k i m m e c h a n i z m o m Zmityzowany s e m t a k i sens t e r m i n u został w m a r k s i z m i e z a r z u c o n y i w d z i s i e j ­ szych (niemożności?) kultury to obce, n a dświganie kosmopolityczne. się n a r o d u Aksjologia z upadku i się — pionu amorficzności. treści l u d o w y c h i i c h n o b i l i t a c j a , t o c z e r p a n i e ze �I ź r ó d ł a —• s t ą d p r z e k o n a n i e k u l t u r y . Znane tezy m i e s z c z ą się w t y c h f i g u r a c h nauki. Pisze Stanisław odraża, k t o n i e s k o r y orzecha, prowadzących o samorodności, autentyczności t e j o a r s i n c r u d o i s t y l u n a t u r a l n y m również . O t o więc przykłady 3 3 Pigoń: sięgnąć Kogo p o d gorzką zo ś w i a t a w skorupę poetów chłopów jest i przechodzącym przecież znamieniem (...)• P o e z j a także kulturze ludowej..." pokolenia młode 3 8 . Taka wizja bycia do (...). przezwy­ „jedni kultury nizmom pozo­ a więc mecha­ mityzacyjnym. Sięgnijmy pędy i cywili­ tekstu naukowego, staje w zgodzie z figurą myślenia aksjologicznego przejściowym ludowa,, j a k z w y k l e sposobu dążą s p o n t a n i c z n i e z a c j i " świadcząca o z i d e o l o g i z o w a n i u p o s k r y t e t a m z i a r n o p o ż y w n e , t e n zee.łice w z i ą ć p o d uwagę, że t a nieuczona p r o s t o t a pierwszego dopiero prądy w sztuce ciężenia s z t u k i j a k o s z t u k i i z l a n i a się z b y t e m — t a k j a k t o b y ł o zaś ta. chropawość i chropawą do gruntownych przemian awangardowe odnajdziemy d o świata s z t u k i l u d o w e j , t u również bez t r u d u o m a w i a n e f i g u r y myślenia z w a n o aksjologią źródła n a s t a r y c h p n i a c ł i . w y r a s t a s z y b k o i r o z w i j a się ż w a w o w k s z t a ł - i p i o n u . Pisze J ó z e f G r a b o w s k i o s t y l u l u d o w y m , referując tności s w o j e g o w y r a z u . . . " a oceniając p o e i m t y J a n a M a r c i n k a : nie t y l k o swojo: N i e w y r a z i ł a się t a m w i e ś w s w y m t r u d z i e f i z y c z n y m , w służ­ zachował w l u doddalony swej twórczości o d w i e l k i c h centrów pewien styl, urobiony w bie z i e m i , w u c z u c i o w y m przylgnięciu d o n i j sercem, w majesta­ s z e r e g u p o k o l e ń (...). N a j o g ó l n i e j s z a c e c h a d z i e ł a s z t u k i cie to swojej znojnej p r a c y . C i i l o p ż y w i c i ' ' l , chłop d a w c a dźwigający n a sobie odpowiedzialność z a f i z y c z n y chleba, b y t narodu, b y t u t e g o k o r z e n i e i p i e ń , t e n c h ł o p , j e g o ż y w o t n o ś ć i siła, w s p a ­ niałość jego pokazana" 3 4 wyrastania refleksja twórczością wybitnego figur. Zresztą skąd świadczenia wartościom. że podstawowego stylu s z t u k i , c h o ć u ż y w a n e p r z e z l u d , są — obcą naleciałością" . 3 9 z r o l i jaką w i c h języku m e t a f o r a którą odgrywa. Jest t o ilustracja pozwalająca użyć t e r m i n u z p e w n e g o p o z i o m u — n a i n n y m p o ­ A ponieważ był jogo naukowego z i o m i e , eksponując znajdują p r z y t y m cały bagaż z n a c z e n i o w y n y c h p o j ę ć . N i e są t o j e d y n i e i n d y w i d u a l n e z a b i e g i analogio: naszym zdaniem taki rodzaj języka narzuca stosowa­ stylizacyjne; właśnie figura myślenia o k u l t u r z e l u d o w e j , która s t a n o w i manifestację A b o c h ł o p i m a coś z Piasta, coś z t y c h k r ó l ó w P i a s t ó w — — Kiedy taka Wertując grafów, o miedzę. sieje, orze, w miele, godność, t a k i e wielkie zbiorowe polskich etno­ działalności , 4 0 w i e l u t e k s t a c h n a p o t y k a m y jeszcze jedną specyficzną figurę ją (korzystając z u s t a ­ leń R . S u l i m y ) a k s j o l o g i ą r o z u m u . N a treść t e j f i g u r y myślenia co c z y n i t o c z y n i święcie, s k ł a d a się z b i ó r p r z e ś w i a d c z e ń o n a t u r z e r o z w o j u k u l t u r y i l o g i c e procesu pojęcie. j a k m o d l i się w kościele, bardzo wiele, wiele z Chłop potęgą jest i 3 5 c z e n i a pokoleń spełniają . d o Stanisława P i g o n i a , w większości podniósł (uwaga! jego J ó z e f Chałasiński Chałasińskiego umacniała publikacji. figura) w s i j a k o środowiska oraz t a k postęp m a c h a r a k t e r racjonalny kułtury. W k u l t u r z e l u d o w e j i podpo­ i d e i , która Do najwyższej teoretycznie uzasadnił cłiłopów j a k o g r u p y . polityczną w a r u n k i statystyczne można doświad­ eksperymentów. W y p ł y w a t o z f a k t u , że zasadniczą podstawą łudzkiego działania rządkował swą działalność i pracę naukową p e w n e j wyraz I znaleźć t o o b i e k t y w n i e r a c j o n a l n e jądro; a t a k zwano Piasta: basta" historycznego. i w p ł y w a n a raojonałizację i Podobnie wartość ostatnie myślenia o k u l t u r z e l u d o w e j . N a z y w a m y wzięcie: t a l i a godność, t o przejęcie: godności dzieło sumujące d o r o b e k i c h t r z y d z i e s t o l e t n i e j godność, rozwaga, A znalazła mecha­ n i z m u mityzacji w nauce. wiele! Już lat dziesięć pośród siedzę, sąsiadujemy do uwydatniającej Bogactwo metafor w tekstach c j ' t o w a n y c h autorów, w y n i k a zamie­ o n n a dziedzinę, składników wyraźnie j e d y n i e t y m w s t o s u n k u d o swego źródła c z y m g w a r a d l a języka chłopskiej są w i ę c przy j a k o t w ó r własnej k u l t u r y l u d o w e j , m o ż e b y ć uważana z a ludową, zna­ inąd, o d podstawowych ciągu ludowej r y t m i c e , t a k ż e p r z e w a ż n i e s y m e t r i i u k ł a d u (...) t y l k o t a k a s z t u k a jeszcze wszelkie wiadomo nakładał także m i s t r z e m języka, f o r m y poetyckie nosi w pracach Pigonia i świadome, ponieważ uprawiał, obowiązek filologa O n o dowartościowanie walczył k u l t u r y . Sądy aksjologiczne rzono n i e została we wszystkim, kompozyc yjnycb, podczas g d y inne postacie wspomnianych swoją — . Naukowa miona i dojrzewania prostota systemów sądy życia świadomość Nauka młodego p o ­ myślenia podobne) nej jest oczywistość i zdrowy rozsądek. T a k i o przeświadczenia mają swoje źródło w przez pozytywizm filozofii zdrowego (i temu rozpowszechnio­ rozsądku Thomasa R e i d a . U w a ż a ł o n , że istnieją t a k i e t w i e r d z e n i a , których r o z u ­ mienie idzie w parze pierwsze zasady). z p r z e k o n a n i e m o i c h prawdziwości ( t z w . N i e byłoby możliwe rozstrzyganie życiowych bez n a t u r a l n y c h , p o d s t a w o w y c h zasad problemów jakimi obda­ r z o n a j e s t cała ludzkość i które stanowią b a z ę n a s z y c h sądów gacić życie całego społeczeństwa. Zaliczał d o n i c h pracę w y t w ó r ­ i takich czą, d o c e n i a n i e w y s i ł k u f i z y c z n e g o , o d p o w i e d z i a l n o ś ć , r o z b u d o w a ­ zasad kolenia w s i . Uważał, że naczelne wartości w i e j s k i e m o g ą wzbo­ n e w i ę z i m i ę d z y l u d z k i e . C h ł o p s k i e „ b a b r a n i e się w z i e m i " , t r w a n i e na w s i , w i n t e r p r e t a c j a c h Chałasińskiego nabierają znaczenia przekonań o (prawd Nadto wprowadzona i godności. W 4 0 l a t później interesują Chałasińskiego społeczne wała przyjęty postawy wartości, własnych amorficzność i wartości w s i , a n i e p o k o i bezład osobowości jej utrata mieszkańców, Roid przez środowiska wiejskiego Nie wartości. f i z j o l o g i i ciąży i p o r o d u oraz p o t r z e b niemowlęcia trafiło w e w s i narodzinowych. Propagowanie wiedzy współczesnej n a p o d a t n y g r u n t i w z n a c z n y m dotyczącej s t o p n i u znalazło z a s t o s o w a n i e w p r a k t y c e . W i e j s k a o p i n i a społeczna zaakceptowała idee brzmiące u Chałasińskiego jako Pawłu- pozytywny do wersji utopijnej. W swoich p r o p o n u j e p o w r ó t d o f o r m k u l t u r y l u d o w e j i sposób przeżywania f o l k l o r u j a k o p a n a c e u m n a zagrożenia Pisze przemianach w imię społecznie pożądanych p r o g r a m społeczny, d o p r o w a d z a 3 7 odzwierciedłenie w zwyczajów Gorącym p r o p a g a t o r e m ludowości jest Włodzimierz pracach takiej f i g u r z e : „ P o g ł ę b i a j ą c y się mityzacji t r z e b a d o d a w a ć , żo mieszczą się o n e w f i g u r a c h a k s j o l o g i i który porządek rzeczy. E c h a dowód 3 6 źródła i p i o n u . czuk, perspektywa ba­ u s t a w i c z n i e proces r a c j o n a l i z a c j i życia, n a g r u n c i e obrzędowości dzieło dając pozytywizm w opisywanej r o d z i n n e j znalazł najpełniejsze jego uczennica , kilkanaście . przez obserwatora odnajdujemy n i e d o c e n i a n i e wartości własnego środowiska. T a k c h a r a k t e r y z u j e Chałasińskiego sformułował 4 1 dawcza, zewnętrzna w s t o s u n k u d o b a d a n y c h z j a w i s k , a b s o l u t y z o ­ mechanizmy obrony świecie. przypadkowych) m . i n . : „...Rewolucja cywilizacyjne. naukowo-techniczna znosi pracę ideę świadomego macierzyństwa. P l a n o w a n i e ilości d z i e c i w r o ­ d z i n i e s t a ł o się o b e c n i e z j a w i s k i e m n i e m a l p o w s z e c h n y m . Wieło- dzietność r o d z i n chłopskich przestała b y ć p r o b l e m e m społecznym. W p r z y p a d k a c h s z c z e g ó l n y c h , a c z n i e c h ę t n i e , p o d d a j ą się z a b i e ­ gom lekarskim przerywania ciąży" 4 2 . I l e w t y m fragmencie stwierdzeń o rzeczywistości a i l e sądów życzeniowych jest realizują­ przemysłową zbliżając pracę produkcyjną d o działalności, która c y c h f i g u r ę m y ś l e n i a , t r u d n o o c e n i ć . S k ł a n i a m y się d o t e z y , i ż do n i e d a w n a była domeną n a u k o w c a i a r t y s t y — d o p r a c y twór­ tego drugiego czej. Problemy rozwoju cywilizacyjnego świata nie mogą być skutecznie rozwiązywane bez r a d y k a l n y c h przemian w k u l t u r z e dużo Racjonalną więcej. podstawę posiadają prognozy o p a r t e n a o b s e r w a c j i siły i k i e r u n k u w i a t r u , m g ł y oraz pogody rozcho- 5 �d z e n i a s i ę g ł o s u (...)• M g ł a w z n o s z ą c a s i ę d o g ó r y b y ł a powszechnie u z n a w a n a za oznakę złej a u r y , opadająca n a z i e m i ę d o b r e j W przeciwieństwie racjonalnych, do poprzednich, wynikających z opartych opanowania wróżby..." że z a k o m e n t a r z o d d a j ą c y 4 3 . Niech podstawach pewnego w i e d z y p r z y r o d n i o z e j , wśród ludności w i e j s k i e j były najrozmaitsze na (...). zakresu rozpowszechnione n a m wybaczy autorka, „ f i g u r a l n o ś ć " t y c h t e z posłuży n a m Etnografia to jedna z t y c h gałęzi w i e d z y humanistycznej, 0 k t ó r y c h u t a r ł o się w i e l e k r z y w d z ą c y c h o c e n . W powszechnym m n i e m a n i u e t n o g r a f z a j m u j e się z a b o b o n a m i , s t a r y m i p i e ś n i a m i 1 chałupami. sąsiednie W niwy opiniach nauki, kolegów często naukowców, można spotkać uprawiających się z s ą d e m , ż e e t n o g r a f i a p o s ł u g u j e się m a ł o p r e c y z y j n y m a p a r a t e m a skałę j e j osiągnięć torotycznych badawczym, symbolizuje przysłowiowe c y t a t t r z e c h n i e z a w o d n y c h twierdzeń d z i a d k a S t o p k i bacującego wyznaczanie kiedyś łącznie z p r z e k o n a n i e m , że p r z e d m i o t badań e t n o g r a f i i n i e u c h r o n ­ na Hali Gąsionnicowej, a które powszechnie krążyły zasięgu wołania n a k u r y „eip, c i p " . Takie oceny, wśród mieszkaiiców , , B o t l e j e m k i " trafiając w końcu d o l i t e r a t u r y nie z a n i k a o d l a t przewijają przedmiotu: c h o w n y c h sądach. M ó w i się, iż e t n o g r a f i a j a k o n a u k a p r z e ż y w a teza I h y , g m y i d o m dołu, p i j o m w o d e . . . , bodzie l o ć ! teza I I h y , g m y i d o m h o r e , napiły sie..., będzie l o ó ! teza I I I h y , g m y n i ma..., bodzie l o ó ! Zabiegiem mianie 4 4 aspektów się a l b o w i e m n i e m a d z i ś m i s t r z ó w ' u m i e j ą c y c h o d p o w i e d n i o nową problematykę. Mijające fascynacje przynoszą rzeczywistości. Nie wyolbrzy­ chodzi powierz­ sze­ r o k o i inspirująco spojrzeć n a d y s c y p l i n ę , t a k b y z a p r o p o n o w a ć . m i t y z a c y j n y m jest również świadome niektórych się w r ó ż n y c h o g ó l n y c h i tu realnych Takie rozpoznanie niedomaga; modrrymi metodami nie wyników. wskazuje, z a wcześnie jednak że pacjentka n a stawianie niewątpliwie n a d nią krzyża. 0 m i j a n i e się z p r a w d ą , a l e o s p e c j a l n ą e k s p o z y c j ę p r a w d y c z ą s t k o ­ W y d a j e się, iż t e r a p i a jaką n a starość stosował król S a l o m o n b y w e j w kontekście zdań skądinąd p r a w d z i w y c h . T a k i e p o d t r z y m a ć siły w i t a l n e , m o ż e j e j p o m ó c . A l e prześledźmy stają się wówczas torię c h o r o b y , z j e d n y m w a ż n y m zastrzeżeniem. N a etnografię w całości p o d w a ż y ć n i e p o d o b n a . T a k i c h a r a k t e r m a m o d e l t z w . s k ł a d a się d z i a ł a l n o ś ć w s z y s t k i c h j e j p r a c o w n i k ó w , t y c h z i n s t y ­ chłopskiej k u l t u r y tutów dwie systemu teoretycznego, his­ którego Oto elementami półprawdy tradycyjnej. krótkie próbki tego t y p u zabiegów: biedota w i e j s k a odgrywała w y b i t n ą rolę w t w o r z e n i u wartości kulturo­ naukowych alników i zbieraczy w y c h . O n a była główną nosicielką w i e d z y t e c h n i c z n e j w l i c z n y c h podsumowywania dziedzinach Potrzebne produkcyjnych np. w zakresie obróbki drzewa, m e t a l i i g l i n y , t k a c t w a , k r a w i e c t w a i t p . O n a też dysponowała p o c h o d z i l i cieśle, b e d n a r z e , tkacze, kowale, garncarze" 4 5 . kołodzieje Z b i e d o t y w y w o d z i l i się t a k ż e według a u t o r a — artyści, rzeźbiarze, m a l a r z e , muz3'cy, opowiadań. W szukiwawcza i n n y m m i e j s c u t e n s a m a u t o r pisze, że myśl badawcza wyzwalała się n i e r a z — twórcy po­ z posługujących amatorów. N i e m a m y osiągnięć n a m jest się r ó ż n y m i Meandry historii jakie etnografii i personalne zataczała mają muze­ zamiaru a.iiambicji i niedostatków tlo merytorycznych b o r y k a ł a się e t n o g r a f i a w l a t a c h d u ż ą w i e d z ą o d n o s z ą c ą się d o z b i e r a c t w a w l a s a c h i n a p o l a c h . Z p r o l e t a r i a t u wiejskiego i uniwersytetów z a ł o ż e n i a m i i m e t o d a m i , a ta,kże ż m u d n y t r u d e t n o g r a f ó w polskiej etnografii. problemów z jakimi powojennych. myśl swoje teoretyczna w merytoryczne, uzasadnienia. K i e d y powojennej organizacyjno przyszło b o w i e m restaurować z w o j e n n y c h zniszczeń i c h a o s u n a u k o w e i d y d a k t y c z n e i n s t y t u c j e związane z etnografią, zaledwie część dawnych pracowników utartych mogła podjąć dzieło. P o p i e r w s z y c h próbach etnografię związano schematów myślowych także w środowisku chłopskim", a l b o w i e m ostatecznie, w A k a d e m i i N a u k i w u n i w e r s y t e t a c h , z t a k naówczas w c z a s i e b a d a ń t e r e n o w y c h z d a r z y ł o m u się s p o t k a ć „wiejskich zwaną historią kultury materialna}. Powstały odpowiednie f i l o z o f ó w " zastanawiających się n a d sensem życia l u b wątpiących i n s t y t u t y i zakłady u n i w e r s y t e c k i e . R o z p o c z ę t o b a d a n i a i działal­ w ność d y d a k t y c z n ą . A t m o s f e r ę ó w c z e s n e j p r a c y o d d a j ą istnienie nieba i piekła . 4 6 rozmówców, nazwanych Przywoływanie przykładu d w u z i m i e n i a i inicjału n a z w i s k a , przypo­ m i n a p r a k t y k ę znaną z p r z e p i s y w a n i a listów łańcucha 1 m a znaczenie p a r exellence mitologizujące. myślenia m i t y c z n e g o wanie precedensu . uznaje Model 4 7 się przecież kultury n a z i l u s t r o w a n y c h zasadach Z a jedną dowodowe tradycyjnej pi-zoz K a z i m i e r z a i funkcjonuje w niej jako z przed trzydziestu Część p r a c o w a ł a o c z y w i ś c i e , j a k się p r a w i e w s z ę d z i e p r a c u j e n a ś w i e c i e , b e z j a k i c h ś s z c z e g ó l n i e g ł ę b s z y c h c e l ó w ; p o p r o s t u d l a t e g o , że praca Dobrowolskiego, którzy świadomości uniwersalna kategoria sposób myślenia f i g u r a m i j e s t b e z wątpienia myśleniom z m i t y z o w a n y m . Dowieść część s e m i o t y k i , w ó w c z a s m o ż e m y t e g o m o ż n a stosując historycznie, którego f o r m a . Natura semiotyczna pierwotna czącego — W nowej dawała i m zadowolenie t a k jeszcze i d z i s i a j pracują. wewnętrzne. J e d n i zbierają i n n i s t a r a j ą się w y k r y ć l u k i w relacja zostaje rozu­ r nagromadzo­ n i e t e a l b o i n n e , n a j b a r d z i e j i c h interesujące f r a g m e n t y ludowej..." Praca uzasad­ skojarzeniowa w nowy przekształca się w e l e m e n t zagarnięty i rozszerzony oraz Mechanizm m i t y z a c j i polega usytuowany na rzeczywistości; o d p o w i e d n i e wych hipotez. nauki oraz t e o r i o służą z a p o d s t a w ę s z c z e g ó ł o ­ Ukształtowane zbiegłe po wojnie z t y m pewne struktury fakty natury formalno merytorycznej i p e r s o n a l n e j przez w i e l e l a t ciążyły właśnie n a m e t o d z i e i p r o b l e ­ znaczący . n y c h pierwszoplanowych postaci e t n o g r a f i i przeważały d w a t y p y 4 9 zostaje zainteresowań: p r o b l e m a t y k a k u l t u r y m a t e r i a l n e j i w fakty z zakresu etno­ genotyczno- - e w o l u c y j n y p u n k t w i d z e n i a oraz socjologizujący sposób w i d z e n i a metapoziomie. g r a f i i . Chodziło n a m o p o k a z a n i e że f i g u r y myślenia o k u l t u r z e i i n t e r p r e t a c j i z j a w i s k . Jeśli c h o d z i o cel i metodę pierwsze reprezentował krytyczny. tzw. historyzm Przedstawiciele historyzrnu oraz stanowisko ewoluojonizm podejmowali badania n a d d a w n y m i zasięgami zespołów k u l t u r o w y c h , g r u p e t n i c z n y c h l u d o w e j są s t r u k t u r a m i m i t y c z n y m i ; n i e są w i ę c a n i e w i d e n t n ą ( n p . zasięg zacłiodni p o l s k i e j k u l t u r y l u d o w e j ) , a także nieprawdą, a n i p r a w d y p o t w i e r d z e n i e m . przedwojenne Bezkrytyczne posługi­ prace i badania n a d atlasem w a n i e się f i g u r a m i m y ś l e n i a ś w i a d c z y o u l e g a n i u m e c h a n i z m o w i Twórca ewoluojonizmu krytycznego podjął p r o b l e m y „kultura tyczne; rozwoju mityzacji; i n ­ dyfuzje jest wykorzystaniem teoretycznych mechanizmu typu dążył czynnik to postawa geograficzne). 6 5 0 wykrycia (zapożyczenia) terpretacja mitów i o d k r y w a n i e mechanizmów i c h powstawania, rozumiejąca . do postępu (przy Kazimierz praw wytworów czym kladl Moszyński, jego etnogeno- kultury, kulturowych duży przejęli etnograficznym. mityzacji; tworzenie konstruktów meto­ badanej m a t y c e b a d a w c z e j r e a l i z o w a n e j przez etnografów. W ś r ó d ówczes­ n a zamicnianiu_wjtrlości w y b r a n y c h przykładach się w e d ł u g o k r e ś l o n y c h z a s a d , w z g o d z i e ze z d a n i a m i o n a t u r z e zna­ i j [ s e n s u w " I ó r m ę ) , O d b y w a się t o r ó w n i e ż w n a u c e , c o s t a r a l i ś m y się w y k a z a ć n a k i l k u n a u k o w a toczy znaczeniowy. znaczonego kontekst — kultury . 5 1 d a m i pozostającymi od natury m i t u polega n a t y m , że z n a k wciągnięty relacji znak jest niezależna M i t chętnie k o r z y s t a z a n a l o g i i . W m i c i e sens j ę z y k o w y tradycyjna" Nie­ przy t y m n y c h d o t y c h c z a s d a n y c h , a b y j e s y s t e m a t y c z n i e zapełnić, jeszcze badać t e k s t y niezależnie o d i c h treści, a m i t będzie swego r o d z a j u sposobom znaczenia czyli etnograficzna, materiał t e r e n o w y ; m o w a n i e R o l a n d a B a r t h e s a . Jeżeli p r z y j m i e m y , że m i t o l o g i a t o 4 8 n i c n a aktualności: i n n i opracowują n a u k o w o , porównawczo i m n i e j więcej s y n t e t y c z ­ Przedstawiony rzeczy n i e straciły cech analityczna. nionym laty — funkcjono­ skonstruowany a u t o r a c y t o w a n y c h tekstów, trafił d o powszechnej etnografów szczęścia najlepiej słowa j e d n e g o z l u m i n a r z y e t n o g r a f i i , które — n a p i s a n e nacisk uznając za główny na warunki uczniowie i konty- �nuatorzy posługiwali logicznej i się kombinacjami analityczno-porównawczej, różnorodnych zjawisk kulturowych. Ważkim d z i a ł a l n o ś c i o k a z a ł o się p r z e k o n a n i e pokoleniom wszystko. o t y m , ż-e Liczne metod: typologię rezultatem wpajane ewolucyjne geograficznej, rozbudowując takiej kilku studenckim rekonstrukcje wyjaśniają były także p r z y c z y n k i drobiazgowo opisujące różne f a k t y z zakresu k u l t u r y m a t e r i a l n e j . T a g r u p a zagadnień miała w b a d a n i a c h z d e c y d o w a n y p r i o r y t e t . Morfologiczne rzeczy i zjawisk najprostszych (od o r k i w zagony do h a f t u żykowego) królowały wśród prac etnograficznych. tyczna przed tym była trochę naiwna d a w n y c h l u d o w y c h t e c h n i k d z i s i a j już W także wypracował d l a w i e l u do dzisiaj w o interpretacje prelogicznym mieszano analiz 5 2 . powstawania Bez podziałów terenowym zasadniczej kultury zaobserwowany znamiona nada­ inwentarza terenowy, etnografii badaniach historycznego t y m nurcie koncepcja chłopskiej tradycyjna" była synonimem tego, co przy mieści urodzaju". Zreferowany stwierdzeń o s t o p n i u prze­ elementów magię; obrzędy wyżej (w kultury przechodzą znacznym chłopskiej (np. zabawę itp.). w uproszczeniu) na podstawie lektury prac etnograficznych, w których z n i c h wyeksplikować poglądy n i e stanowią s y s t e m u ; należą różnych porządków, m e t o d o l o g i i i p o z i o m ó w a n a l i z y . powody i w a r u n k i p o w s t a n i a o r a z u t r w a l a n i a się t a k i e g o wciąż wyjaśniająca tych samych przedstawionego modelu wyczerpała t e o r i i i stojących za n i m i autorytetów p o w o d u w i ę c część e t n o g r a f ó w z m ł o d s z y c h g e n e r a c j i proponuje o d p e w n e g o czasu i n n e podejścia, dające szanse r e i n t e r p r e t a c j i dorobku. Proponuje nowiących z dawien dawna się powrót do zagadnień domenę e t n o g r a f i i : m i t o l o g i i , szeroko rozumianej obyczajowości ( t u obrzędy, ta w natłoku została mentacji przeobrażeń dokonujących się n a w s i o r a z zapisania procesów i n t e g r a c y j n y c h zachodzących n a t z w . z i e m i a c h zachod­ zwy­ opisów dynamicznych przeobrażeń zbyt łatwo dzieje walki zapomniana. Na historię nsuki można spojrzeć jako na t o n a r z u c a j ą się n a m c z ę s t o s k o j a r z e n i a o g e n e r a c y j n y m tego sta­ światopoglądu, czaje i t p . ) , dystansów i stereotypów e t n i c z n y c h i t d . P r o b l e m a t y k a dawne opracowania to dzisiaj działanie jałowe, n i e posuwające n a u k i naprzód. N i e bez Dodajmy badaniom obowiązku się. p r z y w o ł y w a n i e o d t r z y d z i e s t u łat nurtu przyświecającą moralnym eklek­ t y c z n e g o k o m p l e k s u w y j a ś n i a j ą c e g o . O d n o s i się j e d n a k w r a ż e n i e , doku­ ideą o do Rozumiemy wiejskim. Naczelną sposób z r e g u ł y t e z a o p r z e o b r a ż e n i a c h j e s t z g ó r y z a ł o ż o n a . D a j ą c e się z przekonanie typu: Eklektyzm i ustępujące — oraz śledzenia z m i a n zachodzących w środowisku było się pogansko- r o z u m i e n i a e t n o g r a f i i (jej p r z e d m i o t u , celów i t d . ) , został o d t w o ­ zastanego podejście f u n k c j o n a l n e z analizą podłoża „kultura zastępuje funkcji moc k u l t u r y t r a d y c y j n e j dała podstawę d o t w o r z e n i a m o d e l i — czym podstawę d o socjologizujących świetle dziesiejszej w i e d z y prądów w powojennej w daje W o k a z a ł się t e n , k t ó r y ł ą c z y ł w 1 geograficznego. Zrodzona zapewnienie że reinterpratacji. Spośród socjologizujących najdynamiczniejszym jest prze­ osobliwości. P r a c e t e zawierają czasem d o b r y materiał jednak obrzędów zapominając k l a s y f i k a c j i i genetycznego wyjaśniania wała niektórym o p r a c o w a n i o m wymagają tezy przesądów, k o r e k t y założeń, 0 c e l u u p y c h a ł o się w s z u f l a d k i s y s t e m a t y k i k a ż d y fakt, a poetyka ewidentnych psychologiczno-racjonalistyczne mechanizmie pozion^ jej rozumowania się g e n e t y c z n i e z r o z u m o w a n i a u j a w n i a się t a k ż e i w t y m , iż t e n s p o s ó b m y ś l e n i a rzony za podstawę szczegółowych oraz „funkcją wiedza która modelu -slowiańskiej przeszłości, w p ł y w ó w g r e c k o - r z y m s k i c h i k a t o l i c k i c h . krzy­ ewolucjonis- tegoż T ł u m a c z y się z a ś f o l k l o r p s e u d o f u n k c j o n a l n y m i z d a n i a m i obrażeń i z m i a n a c h rozwojem czasie systematykę, obrębie głosząca, że f o l k l o r w y w o d z i opisy ustępujących. u c h o d z i za k a n o n , m i m o niedostatków. Przyjmując ludowe swoim teza Charakterys­ fascynacja sferze z j a w i s k t z w . k u l t u r y d u c h o w e j , n u r t tyczny odrębności. W autorytetami. Jest to na pewno spojrzenie o d r a z u , że jeżeli p r z y j m i e m y jednostronne. taki punkt widzenia, charak­ terze sporów. A l e t o przecież w h i s t o r i i n a u k i rzecz wcale n o w a . W i a d o m o t a k ż e , i ż n a u k a Ż3^je n i e p o k o j e m , nie przekraczaniem n i c h . Często w i a r a w specjalne posłannictwo stymulowała n a u k o ­ u s t a l o n y c h granic, o b a l a n i e m schematów, b u n t e m wobec w y k r y t y c y z m , zmianę t r o p i o n o b o w i e m wszędzie. P o s t a w a nego s t a n u rzeczy. N i o jest więc s t a n o w i s k o etnografów, p r o p o n u ­ w y r a z i ł a się w w i ę k s z o ś c i p r a e n a i w n o - r a c j o n a l n y m że g w a ł t o w n y postęp c y w i l i z a c y j n y twierdzeniem, zlikwiduje tzw. i przesąd" (czyt. folklor) l u b p r z y n a j m n i e j zepchnie n a nieznaczący „zabobon te zjawiska margines. j ą c e się b a d a n i a coraz n a d procesem ale czy bardziej rozwija­ przemian były programem jedynym ? Badania upodabniały więc p o d s t a w y jących nowe zakresy, etnografię do łatwych diagnoz to metodą i samym, do socjologii stwierdzających że c h o d z i o k w e s t i e z faktów W naszych nowych i metodologii. pewna się przypomnieliśmy Jeżeli n i e istnieje i prawdziwa, jaki z tego postulaty wiedza a nauk humanis­ funkcji t y c z n y c h n i e można uwolnić o d sądów a k s j o l o g i c z n y c h , t o z b u d o ­ wać trzeba t a k i e teorie, które te f a k t y uwzględnią. I t a k i e p r o ­ S w o i s t y m sposobem r a t o w a n i a odrębności e t n o g r a f i i było opraco­ p o z y c j e i s t n i e j ą . W n i c h z a w i e r a j ą się c z ę ś c i e j p o s t u l a t y w y w a n i a m o n o g r a f i i regionów, miejscowości c z y też m i e n i a (i stała ludowej w się) w przy całościowego Polsce. D w a t o m y kategorii — określonych ilość p r a c m o n o g r a f i c z n y c h podstawą tytule zwrot zmian personalne wyłania obrzędów, procesów i n n o w a c y j n y c h łub f o r m k o n t r o l i społecznej. zagadnień. O d p o w i e d n i a aspekty rozważaniach kres epistemologii tej etnografii. ogarnął n a u k i h u m a n i s t y c z n e oraz wynikające etno­ dziejach a nie o wsi. Były -robotników, oraz merytoryczne w podkreślamy t y m wyżej przedstawionych wcześniejszych absolutnie obiektywna, podmiejskich prawdy zasta­ n a c z y m polegają cechy k r y z y s u epistemo-metodologicznego g r a f i i , gdyż f a k t y c z n i e przeważała w niej p r o b l e m a t y k a chlopówwsi wyjątkowe t e znane p y t a n i e o sens i zakres n o w e j , i n n e j nie­ zakresem szczególnie dyscypliny. Przypominając utarczki. Bowiem M o ż e m y d z i s i a j zrozumieć do p e w n e g o s t o p n i a , że odzownym, taka przemiany „przemiana" syntezy miała przedstawienia etnografii Polski noszą k u l t u r y ludowej. Pozostano jako wykładni być kultury zjawisk więo kulturo­ wych. więcej w nich sytuacja niż pytań Wśród nadaje niż się propozycji traktowanie tych kategorii rozumienie ludzkiego szcze­ na działalność ma meta-poziomie. jaki człowiek świata p o l e g a n a o d k r y w a n i u znaczeń. a p r z e z z w i ą z e k ze ś w i a t e m w a r t o ś c i — pracach nieustająca cechą i n t e r e s u j e n a s sposób w i wyjaśniania w albowiem interpretacyjnych u t r w a l i ł się w ś r ó d e t n o g r a f ó w s w o i s t y , e k l e k t y c z n y s p o s ó b a n a l i z y kultury. Eklektyzm ten odnajdujemy Taka odpowiedzi, r o z u ­ w y j a ś n i e n i a , k a t e g o r i o m : znak, znaczenie, m i t , k u l t u r a . t o z faktu,_że sens r z e c z o m , pozytywnego się b y ć n i e z b y w a l n ą nowych gólna r o l a p r z y p a d a Postuluje jego pytajna wydaje myślenia. Wynika N i e m n i e j i s t o t n y o d p u b l i k a c j i p o z o s t a j e f a k t , iż p r z e z l a t a świata, zawsze charakter kulturowy, mityzujący. Obecność n a u k o w y c h , d y d a k t y c e , a także w w y d a w n i c t w a c h p o p u l a r n y c h . m i t u jest więc n i e u n i k n i o n a w l u d z k i e j aktywności i n t e l e k t u a l ­ „ K u l t u r a t r a d y c y j n a " t o właśnie t a k a e k l e k t y c z n a f i g u r a myśle­ nej, nia — znaozeniotwórczy c h a r a k t e r klucz do oznaczania ludowości. Cech tego m o d e l u pominać n i e t r z e b a . W a ż n e co z niego d l a etnograficznego nia wynika. i izolacja Utrwalił się przestrzenna zbiór przekonań: decydowały i stanie technicznym gospodarstwa o p r z e k a z u k u l t u r y ; t o z k o l e i ukształtowało myśle­ gospodarki samowystarczalności wiejskiego; stanowiła wieś, uformował a u t o r y t e t y oraz typ przy­ t y p g r u p y , jaką podstawowy folklor i rodzaj regionalne a równocześnie jako metakategoria pomaga m i t rozumieć kultury. M i t o d n a j d u j e m y t e ż w n a u c e , eo i p s o w etnografii. Zmity­ z o w a n y s p o s ó b w i d z e n i a k u l t u r y l u d o w e j u t r w a l i ł się m . i n . w f i g u ­ r a c h myślenia: a k s j o l o g i i źródła było przekonanie i pionu. o r o l i i wartości k u l t u r y Intencją ludowej tych w figur historii n a r o d u . F i g u r a n a z w a n a przez n a s aksjologią r o z u m u i t z w . k u l ­ t u r a t r a d y c y j n a są w y n i k i e m u t r z y m y w a n i a się pozytywistyoz- 7 �nego p a r a d y g m a t u wyjaśniania świata i interpretacji kultury, t r a k t o w a n e j j a k o niezależny i zewnętrzny wobec badacza m i o t badań. N i e m a ł ą rolę o d g r y w a wana kategoria „uwikłania w świadomość skłaniają etnografii. do zmiany Etnologa czy też naszych p r o p o z y c j i , p o w i n i e n zajmować empiryczności, stąd powrót — blematyki magają mitu, metody światopoglądu, semiotyków radzieckich kulturę. Odkrywanie zmityzowanego takie a najlepszych nie inne czytywanie być materiału przedmiotem widzenia wów intencji punkty jeżeli częściej opis. N a w według imię pracach formami ze sobą naukowych luźniejszymi p r z y k ł a d esej, j e d n o c z ą c y w sobie niż naukę i sztukę p o z w a l a n a śmielsze s k o j a r z e n i a , a w c a l e n i e n a mniejszą odpowiedzialność pro­ ludzkie Weryfikacji wy­ rzeczywistości. W r a c a m y po­ n a i n n y m p o z i o m i c — z p r z e k o n a n i e m , iż t y m r a z e m n i e u l ę ^ m y ^ realizację kultury przez których od­ przyjmowano reinterprotacje; nowo wszystko przyjmiemy posługiwać korespondują W — nam o — dopełniać. sens charakteru wiedzy; etnograficznego analiz, się pozytywny antropologa, tłumaczenia widzenia; uznający, że e t n o l o g i a należałoby człowiek nadający obyczaju... chodzi mysłów słanianie z kryzysu metody eidotyczno-hermeneutyczne (strukturalne) teoretycznego ale n a i n n y m poziomie interpretacji — somiotyozne wzajemnie mitu" i analizy się wyjścia pola t e n t e r e n należy. Pozwalają n a t o o p i s u i analizy. U w a ż a m y , że m e t o d y powinny „obecności w k u l t u r z e " , n o w e propozycje, o l i c z n e z j a w i s k a p o g r a n i c z n e , n i e p r z e j m u j ą c się t y m do k o g o zasadniczo i paradygmaty, epistemologicznego, również wartościo­ ludową — „zmiana". Odchodzące i t u wciąż wysoko przed­ to określony od­ może l u d z k i e j świadomości w k a t e g o r i a c h znaczenia, mitu, kul­ t u r y . Poszerzyć można t r a d y c y j n y p r z e d m i o t badań — złudzeniom. wartości — nadawanie kulturę za słowo. to ciąg Działamy Zdajemy sobie kolejnych sprawę mityzacji z i togo, żo demityzacji w nauce do t y c h j j a m y c h py_tajL_- n l a wszyscy zawsze w 1 finie - uniwersalnej p r a w d y . A l e działanie w imię wartości t o m i t y z a c j a , sensu; zapoznawanie sławieństwem, bowiem jest ludzką Nie nawołujemy punkt t o sztuka interpretacji przeja­ poznanie projekcją tego f a k t u jest n a s z y m demiurgiczna — Z n o w u pomnożyliśmy bowiem autoświadomość, że błogo­ świat paraliżuje. p y t a n i a , ale p y t a n i a należy do rezygnacji Chodzi o to byśmy wiedzi H — dlaczego chłop potęgą j e s t i . . . z naukowego stawiać. porządku. n a p e w i e n czas p r z y n a j m n i e j — basta. P R Z Y P I S Y B . S c h u l z , Mityzacja rzeczywistości ( w : ) Proza., Kraków 1 9 7 3 , s. 3 3 5 R . B a r t h e s , Mit dzisiaj ( w : ) Mit i znale, W a r s z a w a 1 9 7 0 , s. 2 5 P o r . : M . J . S i e m e k , Myśl drugiej polowy XX wieku (w:) Drogi współczesnej filozofii, W a r s z a w a 1 9 7 8 , s. 5 — 4 9 t a m ż e , s. 1 0 — 1 1 tamże Od Kanta poprzez Hegla, Marksa, Nietschego, Freuda..., t a m ż e , s. 1 2 — 1 3 C h o d z i o r o d z a j świadomości, k t ó r y najogólniej można b y określić „świadomością uwikłania w k u l t u r z e " . M . J . S i e m e k , o p . c i t . , s. 1 7 — 2 3 t a m ż e , s. 2 9 — 3 0 R . B a r t h e s , o p . c i t . , s. 5 8 — 6 1 t a m ż o , s. 6 0 N a zasadniczą tożsamość myślenia n a u k o w e g o i i n n y c h f o r m l u d z k i e g o m y ś l e n i a w s k a z y w a l i m . i n . E . Cassirer i C. L e v i -Strauss. T e z y t a k i e j b r o n i L . K o ł a k o w s k i w' p r a c y Obecność mitu, 1 9 7 2 , s. 2 3 — 2 5 J . M . A u z i a s , t w i e r d z i , że a n t r o p o l o g i a o d g r y w a o b e c n i e t a k ą r o l ę , j a k ą d a w n i e j o d g r y w a ł a f i l o z o f i a , Les clefs pour structuralisme, P a r i s 1967 J . L e G o f f , Czy historia polityczna nadal jest koścem historii? „ K w a r t a l n i k H i s t o r y c z n y " , z. 2 , 1 9 7 4 ; t a k ż e : F. B r a u d e l , Historia i trwanie, W a r s z a w a 1 9 7 1 ; oraz także B . Geremek i W . K u l a , P r z e d m o w a , s. 5 — 1 9 Czy kryzys socjologii, W a r s z a w a 1972 M . J a n i o n , Historia literatury czy historia idei ( w :) Problemy, metodologiczne współczesnego literaturoznawstwa, K r a k ó w 1976, s. 6 4 — 7 9 ; t a k ż e : M . J a n i o n , M . Ż m i g r o d z k a , Romantyzm i histo­ ria, W a r s z a w a 1 9 7 8 . J . B i a ł o s t o c k i , Historia sztuki wśród nauk humanistycznych, W r o c ł a w 1980 Z . B e n e d y k t o w i c z , C z . R o b o t y c k i , L . S t o m m a , J . S. W a s i l e w s k i , Antropologia kultury w Polsce — dziedzictwo, pojęcia, inspiracje, c z . I , „ P S L " , R . X X X I V , 1 9 8 0 n r 1 s. 4 7 — 6 0 ; c z . J I „ P S L " , R . X X X I V , 1 9 8 0 n r 2 , s. 1 1 7 — 1 2 5 ; c z . I I I , „ P S L " , R . X X X V , 1 9 8 1 n r 1 , s. 5 8 — 6 0 J . N i ż n i k , Mit jako kategoria metodologiczna, „Kultura i s p o ł e c z e ń s t w o " , 1 9 7 8 n r 3 , s. 1 6 3 W e r s j a f i l o l o g i c z n a podkreśla p i e r w o t n y związok m i t u ze s ł o w e m . W e r s j a a n t r o p o l o g i c z n a e k s p o n u j e s t o s u n e k d o ś w i a ­ t a , odzwierciedla s t r u k t u r y świadomości, w s k a z u j e n a sfory życia psychicznego, które t r w a l e r e d u k u j e m i t „ o d czasów p l e m i e n n y c h " . W e r s j a p u b l i c y s t y c z n a m i t u , t o n p . sądy odwołu­ jące się d o w i a r y l u b też f i k c j a z a k o r z e n i o n a w o p i n i i społecznej. T a m ż e , s. 1 6 4 n . 2 3 4 5 6 7 8 9 1 0 1 1 1 2 1 3 1 4 1 5 1 6 1 7 1 8 1 9 2 0 2 1 L . K o ł a k o w s k i , o p . c i t . , s. 7 Sądy t e zawdzięczamy H . Markiewiczowi, Ideologia a dzieło literackie ( w : ) Problemy metodologiczne współczesnego literaturoznawstwa, K r a k ó w 1 9 7 6 , 131 n . 2 2 2 3 2 4 8 E . C a s s i r e r , Esej o cziowieku, Warszawa 1 9 7 1 , s. 1 2 5 — 3 5 0 ; E . M i o l o t y ń s k i , Podyka mitu, Warszawa 1981; R. Barthes, op. c i t . S. K . Nzaumjau, Filosofskije woprosy tieoreticzeshoj lingwistyki, M o s k w a 1 9 7 ) . в. 1 4 5 n H . R e i o l i o n b . a e l i , Elementy logiki, formalnej (w:) Logika i język. Studia, z semiotyki logkzi'-}, W a i s z a w a 1 9 6 7 , s. 3 0 i i . A . K u t r z e b a - P o j u a u . w a , Kultura ludowa i jej badacze. Mit i rzeczywistość, W a r s z a w a 1977 L . S t o m m a , Magia dzisiaj. Rozważania o metodzie. „PSL", R . X X X I I , 1 9 7 8 n r 3 — 4 , s. 1 3 1 — 1 4 2 ; t e g o ż : Magia dzisiaj. Zasady analizy, „ P S L ' % R . X X X I I I , 1 9 7 9 n r 4 , s. 1 9 5 — 2 0 4 A. Kutrzebji-Pojnarcwa, op. c i t . ; J . Burszta, Kultura ludowa, kvltura narodowa, W a r s z a w a 1 9 7 4 , s. 1 8 2 — 1 9 3 R . S u l i m a , Źródło i pion. Figury mydlenia o ludowości. „ R e g i o n y " , 1 9 8 0 n r 4 , s. 6 1 ; p o r . t a k ż e a n a l i z ę j ę z y k a m e t a f o ­ rycznego teorii socjologicznych R . H . B r o w n , Metafora jako medd, „ T e k s t y " . 1 9 8 0 n r 6, t. 1 2 3 — 1 4 4 R . S u l i m a , o p . c i t . , s. 6 2 n . t a m ż e , s. 6 5 t a m ż e , s. 7 1 — 8 1 S. P i g o ń , Na drogach kultury ludowej, W a r s z a w a 1974, s. 1 3 8 i 1 6 0 — 1 6 1 S. W y s p i a ń s k i , Wesele, a k t I , scena 25, w . 8 3 0 — 8 4 1 E . J a g i e ł ł o - Ł y s i o w a , Teoretyk i obrońca wartości wsi, „ K u l t u r a i S p o ł e c z e ń s t w o " , t . 2 4 , 1 9 8 0 , n r 1 — 2 , s. 6 3 — 6 7 W . P a w l u c z . u k , Żywioł i forma, W a r s z a w a 1 9 7 8 ; Ludowość wobec kryzysu cywilizacji, „ R e g i o n y " , 1980 n r 1 t a m ż e , s. 3 1 J . G r a b o w s k i , Dawny artysta ludowy. W a r s z a w a 1976, s. 20 n . Etncgrafia Polski. Przemiany kultury ludowej, t. 2 Wrocław 1981 M . H e m p e l i ń s k i , V źródeł filozofii zdrowego rozsądku, War­ s z a w a 1966 K . K w a ś n i e w i c z , Zwyczaje i obrzędy rodzinne (w:) Etno­ grafia Polski..., s. 1 2 1 D . T y l k o w a . Wiedza ludowa ( w : ) Etnografia Polski... Śledź Otrębus P o d g r e b e l s k i , Wstęp do imaginoskopii (wydanie przejrzane i nie poprawione), K r a k ó w 1 9 7 7 , s. 1 2 8 K . D o b r o w o l s k i , Chłopska kultura tradycyjna. Próba teoretycznego zurysu na podstawie materiałów źródłowych XIX i XX w. s południowej Małopolski, „Etnografia Polska", t . l , 1 9 5 9 , s. 3 6 t a m ż e , s. 3 7 p o r . : J . N i ż n i k , o p . c i t . , s. 1 6 9 z o b . : R . B a r t h e s , o p . c i t - , s. 2 5 n . t a m ż e , s. 3 1 n . p o r . : t a m ż e , s. 4 7 n . K . Moszyński, napisał t o słowa w 1948 r . Dostrzegają t o wyraźnie p i z e d s t a w i c i e l e młodego p o k j l e n i a etnografów w y c h o w a n i już w i n n e j atmosferze metodolo­ g i c z n e j . Z o b . п р . : W . B u r s z t a , Implikacje metodologiczne krytyki koncepcji Claude Levi-Strauss'a, „ L u d " , t . 6 4 , 1 9 8 0 , s. 1 2 5 — 129 2 5 2 6 2 7 2 8 2 9 3 0 : 3 1 3 2 3 3 3 4 3 5 3 6 3 7 3 8 3 9 4 0 4 1 4 2 4 3 4 4 4 5 4 6 4 7 4 8 4 9 5 0 5 1 5 2 � https://zbiory.etnologia.uw.edu.pl/files/original/26fb419451222432f7c4a998eb7be0c2.pdf 83305e550b79b86ae501adf341ee00c4 Dublin Core The Dublin Core metadata element set is common to all Omeka records, including items, files, and collections. For more information see, http://dublincore.org/documents/dces/. Title A name given to the resource Polska Sztuka Ludowa - Konteksty Text A resource consisting primarily of words for reading. Examples include books, letters, dissertations, poems, newspapers, articles, archives of mailing lists. Note that facsimiles or images of texts are still of the genre Text. Dublin Core The Dublin Core metadata element set is common to all Omeka records, including items, files, and collections. For more information see, http://dublincore.org/documents/dces/. Relation A related resource oai:cyfrowaetnografia.pl:publication:5372 Rights Information about rights held in and over the resource Licencja PIA Date A point or period of time associated with an event in the lifecycle of the resource 2004 Identifier An unambiguous reference to the resource within a given context oai:cyfrowaetnografia.pl:4992 Title A name given to the resource Wizja w lustrze / Polska Sztuka Ludowa - Konteksty 2004 t.58 z.1-2 Description An account of the resource Polska Sztuka Ludowa - Konteksty 2004 t.58 z.1-2; s.108-116 Creator An entity primarily responsible for making the resource Rodowicz, Jadwiga Language A language of the resource pol Publisher An entity responsible for making the resource available Instytut Sztuki PAN Format The file format, physical medium, or dimensions of the resource application/pdf PDF Text Text capture metadata for PDF documents Text JADWIGA RODOWICZ W j e d n y m z najstarszych zabytków l i t e r a t u r y i hi¬ storii j a p o ń s k i e j Nihongi1 opowiedziana jest historia związana z pochodzeniem sztuki widowiskowej, a własciwie pewien m i t , w k t ó r y m szczególne miejsce zaj¬ Wizja w lustrze muje obraz widziany w tafli wody, obrazu "z odbicia". H i s t o r i a jest p i ę k n a , oddaje m a g i ę morza, w ę d r ó w k i po oceanie, miłości, ale też zwodzi n i e j e d n ą z a g a d k ą , w i ę c m i m o , że d ł u g a , w a r t o j ą p o z n a ć w całości. Przed¬ stawiona jest w księdze I I zabytku, w k i l k u nieznacznie różniących się o d siebie wersjach, i n t e r e s u j ą c y nas jed¬ n a k element "widzenia w o d b i c i u " powtarza się w każ¬ dej z n i c h . P Rzecz dotyczy najstarszych warstw p o d a ń o pocho¬ atrzenie w lśniącą zwierciadło, symbolizowany dzeniu najważniejszych r o d ó w w starożytnej Japonii. przez B y l i dwaj bracia, boscy bliźniacy: H o n o Susori urodzo¬ tarczę blask poznania, jest i s t o t n y m , oczywistym, ale nie zawsze wyraźnym n y "na granicy d y m u " z podpalonej przez m a t k ę , ksi꿬 tropem niczkę K o n o h a n a przed porodem, izby p o ł o ż n e j , oraz w j a p o ń s k i e j kulturze. To element tak w niej subtelnie H i k o H o h o d e m i , który przyszedł na świat w miejscu, obecny, a przy t y m organicznie z n i ą zrośnięty, jak d o k ą d r o d z ą c a K o n o h a n a uciekła przed ogniem. H o n o z c i a ł e m oddech. Wydaje się, że po raz pierwszy ze zna­ czeniem lustra dla j a p o ń s k i e j kultury, zapoznał Susori p o s i a d a ł "dar morza" - czyli rybacki hak, d a j ą c y Za­ m u władzę p o ł o w u , a H i k o H o h o d e m i "dar g ó r " czyli c h ó d N i t o b e Inazo, pisząc w pierwszym rozdziale " B u - łuk i strzały, p o z w a l a j ą c e m u p o l o w a ć na zwierzynę. shido-duszy Japonii" o lustrze w świątyni shintoistyczn e j . Powiedział wówczas, że zwierciadło Pewnego dnia w y m i e n i l i się narzędziami, aby wzajem¬ symbolizuje nie s p r ó b o w a ć u m i e j ę t n o ś c i p o ł o w u i myślistwa. Młod¬ ludzkie serce, które z kolei, z n a t u r y czyste, jest wize¬ szy brat, niestety, zgubił powierzony m u hak. Starszy r u n k i e m B ó s t w a . S t o j ą c y przed shintoistyczną świąty¬ d o m a g a ł się zwrotu i nie przyjął sporządzonych przez n i ą człowiek w i d z i umieszczone w głębi lustro, a w n i m H i k o H o h o d e m i e g o m n ó s t w a n o w y c h haczyków, na¬ - swoje w ł a s n e odbicie. I wówczas istotą a k t u czci re¬ kazał m u szukać właściwego do skutku. M ł o d s z y udał ligijnej jest to samo d o ś w i a d c z e n i e , o które w o ł a napis się n a d brzeg morza i t a m n a p o t k a ł Shihotsutsu n o O j i w greckiej świątyni w Delfach: "Poznaj samego siebie". shintoistycznych - Starca Prądów. Starzec, wysłuchawszy skarg H i k o lustro to prosta błyszcząca tarcza umieszczona na ro¬ H o h o d e m i na brata, zaproponował pomoc. Sporządził W e w s p ó ł c z e s n y c h świątyniach dzaju drewnianego stojaka, często o kształcie chmur. kosz, a może łódź (katama) Powoduje to natychmiastowe i jednoznaczne skojarze¬ w i a 2 , do k t ó r e g o przywiązał H i k o H o h o d e m i i puścił go nie z tarczą s ł o ń c a . N i e zawsze świątynne lustro tak z p r ą d e m oceanu. H i k o H o h o d e m i płynął przez jakiś w y g l ą d a ł o , ale do tego p o w r ó c i m y w dalszej części. czas (a może n u r k o w a ł ) , aż wypłynął na piękny piasz¬ czysty brzeg w nieznanym k r a j u i w d a l i l ą d u ujrzał S ł o w e m " z w i e r c i a d ł o " kagami nazywa się w litera­ turze j a p o ń s k i e j gatunek b l i s k i kronice (np. gami), p l e c i o n ą szczelnie z sito- zdobny w wieżyczki p a ł a c . U d a ł się p o d jego mury. Masuka- W a w pismach teoretycznych no rodzaj t r a k t a t u m u r a c h była brama, przed b r a m ą studnia. Nad p r z e d s t a w i a j ą c e g o t a j n i k i rzemiosła. Jeden z g ł ó w n y c h s t u d n i ą rosło szeroko rozgałęzione drzewo kasji. S t a n ą ł t r a k t a t ó w Zeamiego nosi nazwę Zwierciadło Kwiatu p o d drzewem (w innej wersji - wszedł na drzewo) i cze¬ spojrzenie kał. Po jakimś czasie z bramy wyszła przepiękna kobie¬ kobiety w lustro w o d y ukryte w głębi s t u d n i wieńczy ta z dzbanem w r ę c e . C h c i a ł a n a b r a ć wody, pochyliła cały dramat: c a ł a akcja kończy się n a d taflą ukrytą na się n a d studnią, ale w lustrze wody ujrzała dnie studni, a to co się o d b i ł o w wodzie, uśmiechniętej twarzy nieznajomego mężczyzny i prze¬ (Kakyó). W sztuce " C e m b r o w i n a " (Izutsu) stanowi straszyła się. Wróciwszy do p a ł a c u , opowiedziała Królo¬ 0 znaczeniu całej sztuki. M o m e n t t e n kończy d ł u g ą p o d r ó ż obojga b o h a t e r ó w : podróżującego odbicie w i Morza, co ujrzała. Król zawołał przybysza i go ugo¬ mnicha ścił. H i k o H o h o d e m i zwierzył się K r ó l o w i ze swoich 1 spotkanej przy s t u d n i kobiety; jedno p o d r ó ż u j e po zmartwień i powiedział, że poszukuje zaginionego ry¬ k r a j u , drugie po z a ś w i a t a c h . backiego haka. Król Morza wydał rozkazy sługom. Od¬ Spojrzenie w lustro jest m i t o l o g e m e m . Jest rucho¬ m ą , n i e z m i e n n ą c z ą s t k ą m i t u o d n a j d y w a n ą w różnych naleziono szybko haczyk w ustach jednej ze służących wydarzeniach i relacjach. W t y m w y p a d k u owa " r u ¬ - c h o m a c z ą s t k a " , j a k fraza m u z y k i , m ó w i że wizja w lu¬ K r ó l a , Toyotamahime (Księżniczka K l e j n o t u Bogac¬ Kobiety-Karmazyna. Tymczasem przepiękna córka strze jest k w i n t e s e n c j ą poznania; świat będzie pozna¬ t w a ) , k t ó r a usłyszała o d służącej o odwiedzinach obce­ n y dopiero w ó w c z a s , gdy p o j a w i się jego o d b i t y wize¬ go przybysza, (w jednej z wersji to ona sama idzie do r u n e k . W a r t o przez chwile przyjrzeć się t e m u potrój¬ studni z dzbanem) p o z n a ł a go i z a k o c h a ł a się w n i m . Po nemu j a k i m ś czasie została jego żoną. H i k o H o h o d e m i za¬ u k ł a d o w i : człowiekowi, l ś n i ą c e j powierzchni mieszkał na dłużej w p a ł a c u K r ó l a Morza. Po k i l k u la- i odbiciu. 88 �Ewa Domańska • NEKROKRACJA tach wrócił jednak do ojczyzny wraz z żoną. K r ó l M o ­ wywabił j ą rytuał odprawiony w o b e c n o ś c i specyficz¬ rza n a p o ż e g n a n i e dał zięciowi dwa skarby: "skarb przy­ nego świętego akcesorium. Jak m ó w i przekaz, bogowie pływu" i "skarb odpływu", dzięki k t ó r y m H i k o H o h o - użyli w ó w c z a s p r z e d m i o t u s p o r z ą d z o n e g o z gałęzi drze¬ d e m i miał uzyskać władzę n a d starszym bratem, j a k wa sakaki, ozdobionego skrawkami tkaniny, klejnota¬ również nauczył go magicznej formuły m i w kształcie kła lub łzy z toczonego kamienia i lustra przeklinania. H i k o H o h o d e m i , o d d a j ą c b r a t u haczyk, miał koniecz¬ yatakagami. nie powiedzieć: " O t o h a k biedy i nędzy, p o c z ą t e k gło­ to za przedmiot? dowania, p o c z ą t e k nieszczęścia". H i k o H o h o d e m i od¬ K o t a ń s k i nazywa je " o ś m i o g r a n n y m " . Co W k r a c z a m y t u na głębokie w o d y najwcześniejszej dał zagubiony h a k bratu, w y p o w i a d a j ą c zgodnie z na¬ japońskiej historii, w dziedzinę pochodzenia japońskiej uką K r ó l a M ó r z m a g i c z n ą formułę przeklinania. H o h o - p a ń s t w o w o ś c i , k u l t u r y i wierzeń. Brązowe lustra przy¬ -no Susori przyjął hak, zachowywał się jednak w spo­ były do Japonii niewątpliwie z k o n t y n e n t u , lecz nie jest sób przykry. I wówczas młodszy użył "skarbu przypły¬ pewne, kiedy najwcześniej. W C h i n a c h brązowe lustra, w u " , p o w o d u j ą c zalanie ziem w k r a j u . H o h o - n o Susori należące do najważniejszych artefaktów cywilizacyj¬ uciekł w góry i prosił o wybaczenie, o b i e c u j ą c służyć nych, wytwarzane były o d p o c z ą t k u epoki brązowej m ł o d s z e m u po w i e k i . Wówczas młodszy użył skarbu od­ i wraz pływu i wody ustąpiły. Pokonany H o h o - n o Susori wy¬ w epoce W a l c z ą c y c h Królestw (ok. 403-221 p.n.e.) z udoskonaleniem t e c h n i k metalurgicznych k o n a ł wówczas p a m i ę t n e przedstawienie. Obnażył się, uzyskały wielką p o p u l a r n o ś ć i r o z m a i t o ś ć form, a także p o s m a r o w a ł czerwoną gliną i zaczął tańczyć, k o p i ą c bardzo poszerzył się zakres i c h zastosowania. O p r ó c z nogami i b r o d z ą c i n a ś l a d u j ą c swoją walkę z w o d ą . zwykłego przedmiotu w domowej toalecie były używa¬ " K i e d y w o d a p o d e s z ł a p o d stopy, unosił stopy lub szu¬ ne w celach religijnych i - j a k się ostatnio dowiaduje¬ rał n i m i , gdy w o d a sięgała kolan, krążył w kółko, gdy m y - również d o skomplikowanych gier umysłowych. doszła m u do szyi, unosił r ę c e , m a c h a j ą c W t y m akcie H o h o - n o dłońmi. Dzisiaj kolekcjonerzy Susori stał się przodkiem wszystkich aktorów (wazaogi) brązowych luster, z c a ł e g o świata zbierają okazy zwłaszcza z e p o k i H a n ó w (206 i założycielem strażni­ p.n.e - 220 n.e.) i T a n g ó w (618 - 907), jako najlepsze ków p a ł a c o w y c h - r o d u Hayato - pisze k r o n i k a . D l a trofea w kolekcjach antyków chińskich. Brązowe lustra badacza historii j a p o ń s k i e g o teatru jest t o m i t bardzo stały się wcześnie popularne i na Półwyspie Koreań¬ ważny. skim, gdzie i c h używano jako e m b l e m a t ó w Oczywiście c a ł a historia wyprawy morskiej władzy i prestiżu, prawdopodobnie również w celach religijny- Hiko H o h o d e m i i targów z b r a t e m jest f a s c y n u j ą c a , ale c h 4 i stąd przyszły d o Japonii w okresie, w którym ja¬ chwila, w której kobieta z dzbanem w i d z i w lustrze wo¬ p o ń s k a p a ń s t w o w o ś ć p o w s t a w a ł a w w a r u n k a c h nie¬ dy twarz przyprowadzonego przez los mężczyzny ko¬ zwykle intensywnej w y m i a n y z k o n t y n e n t e m azjatyc¬ chanka i męża, m a w sobie j a k ą ś dziwną, b a j k o w ą k i m , w wiekach I I I - V I I I i później. Archeologowie i h i ¬ moc. K r o n i k a podaje k i l k a wersji tej świetnej sceny, storycy sztuki sklasyfikowali odnalezione do tej pory ale niezmienne s ą te czyste i n i e m a l geometrycznie w Japonii, głównie w kopcach pogrzebowych kofun, l u ­ oszczędne figury i l i n i a r u c h u b o h a t e r ó w : z morza d o stra 5 i w n i o s k i , które sformułowali d a j ą się przedstawić p a ł a c u , do bramy, do s t u d n i ; pojedyncze drzewo, m꿬 n a s t ę p u j ą c o . Zwierciadła z brązu (po j a p o ń s k u nazywa­ czyzna u k r y t y w drzewie, kobieta z dzbanem, odbicie ne dókyó) przywożono na teren A r c h i p e l a g u głównie w wodzie, rysowane s ą j a k w b e z b ł ę d n y m f i l m o w y m w wiekach I I I - V I I n.e. i używano i c h prawdopodobnie m o n t a ż u . Podróż mężczyzny przez głębię w ó d czy i c h w t a k i sam s p o s ó b , j a k w przypadku c h i ń s k i c h luster przestwór aż n a d ukrytą w ziemi taflę wody, k r ó t k a z epoki H a n , to znaczy w dużej mierze jako przedmio¬ droga kobiety zza bramy n a d s t u d n i ę , gdzie n a s t ą p i tów religijnych i o z n a c z a j ą c y c h prestiż władzy. Znawcy spotkanie w zwierciadle w o d y d w ó c h spojrzeń: kobie¬ dzielą j a p o ń s k i e brązowe zwierciadła w zależności o d ty i mężczyzny, a n a k o ń c u w i e ń c z ą c a wszystko wspól¬ wzoru na rewersie. N a Półwyspie K o r e a ń s k i m , podob¬ na p o d r ó ż m a ł ż o n k ó w d o starej ojczyzny H i k o H o h o - nie j a k w Japonii, lustro w k o m b i n a c j i z mieczem i klej¬ demi, t o czysto n a k r e ś l o n a g ł ó w n a l i n i a starego m i t u 3 . n o t e m oszlifowanym n a kształt przecinka czy łzy (Kotański nazywa je "krzywulcami") używane było jako Tak się m a sprawa najstarszego zapisu w literaturze "odbicia w lustrze", nawet jeśli jest t o lustro wody. element insygnium władzy. Przekazanie lustra jako ce¬ C z y t a j ą c tę historię, odnosi się wrażenie, że studnia remonialnego podarku, wespół z mieczem i k l e j n o t a m i , i tafla w o d y " d z i a ł a j ą " - j a k swat i p o ś r e d n i k , że zaświadczone jest w Nihongi, we fragmencie, poświęco¬ wszystko zaczęło się przy studni. Wszystko zaczęło się nym przy studni. książę A m a - n o H i h o k o przybył z Silla (księstwa n a Pół¬ wyspie K o r e a ń s k i m ) , przywożąc z s o b ą w sumie siedem A l e lustro to w h i s t o r i i Japonii przede wszystkim przedmiotów, a w t y m trzy cenne kamienie: z Habuto, ważny przedmiot kultowy. W Kojiki czyli kronice dawnych panowaniu cesarza Suinina, gdzie m ó w i się, iż wydarzeń z Ashidaki zapisana i z Ukaki; jeden miecz i j e d n ą dzidę z Izushi jest historia t a ń c a o b n a ż o n e j b o g i n i U z u m e przed ja¬ (być może kamienne); Zwierciadło S ł o ń c a ( A s t o n pi¬ skinią w której ukryła się zaszokowana skalaniem sze sun mirror) świętej t k a l n i największa bogini, A m a t e r a s u . Z ukrycia rodzaj świętego ogrodzenia dla przestrzeni sacrum. 89 i tzw. kuma himorogi - prawdopodobnie �Jadwiga Rodowicz • WIZJA W LUSTRZE B r ą z o w e lustra w k ł a d a n o do t r u m i e n zewnętrz¬ nanizanych na rodzaj fartucha, haftowane buty, koń¬ n y c h i k o m n a t pogrzebowych w grobowcach. W Chi¬ ską uprząż. Wszystkie odnalezione przedmioty świad¬ nach, i za wzorem C h i n w Japonii, u k ł a d a n o je blisko czą o k o n t y n e n t a l n y m pochodzeniu ciała zmarłego. W i e r z o n o , że nie tylko o d b i j a j ą , ale arystokraty - k o r e a ń s k i m . również e m a n u j ą blask, a z n i m wieczne światło życia. pogrzebanego Ernest F. Fenollosa, w niedościgłej książce Epochs U r o k i c h i w a r t o ś ć tworzyły jednak głównie wzory na of Chinese rewersie. W ł a ś n i e wzory i napisy znajdowane na " l u ¬ ponii) strach H a n ó w " stoją w c e n t r u m uwagi dziewiczej w głąb h i s t o r i i j a p o ń s k i e j k u l t u r y material¬ historyków and Japanese Art (Epoki w sztuce Chin i Ja­ z 1912 r o k u opisuje swoje wrażenia z podróży sztuki i filozofii c h i ń s k i e j . Intrygujące są tzw. lustra nej: wizyty w w i e l k i m skarbcu cesarskim S h ó s ó i n i e z wzorem L T V , czyli umieszczonymi symetrycznie l i ­ w Narze, gdzie wszedł jako prawdopodobnie pierwszy n i a m i o kształcie liter L, T i V wokół rysunku kwadra¬ cudzoziemiec. Fenollosa pisze, że czuł się, jakby nagle t u i opisanego na n i m k o ł a , czasami z rysunkami czte¬ s t a n ą ł w przywróconym do życia Rzymie; w mieście rech m i t y c z n y c h zwierząt: b ł ę k i t n e g o smoka, b i a ł e g o w i e l k i m stosownie do skali k o n t y n e n t u A z j i , i oto tygrysa, czerwonego feniksa i czarnego wu - na wpół przekonywał sie na w ł a s n e oczy, że " w w i e k u V I I i V I I I żółwia i węża, nazywanego też czasem " w o j o w n i k i e m " , c a ł a Azja, B a b i l o n i Persja S a s s a n i d ó w , Indie i Gan- symbolizujących cztery k i e r u n k i świata i cztery żywio¬ dhara, A n n a m i A m u r , C h i n y i Korea wylały swoje bo¬ ły, z umieszczonym centralnie guzem. W z ó r k o ł a opi¬ gactwa na kolana Narze". Specjalnie j e d n a k Fenollo- sanego na kwadracie jest znanym c h i ń s k i m symbolem sa urzeczony był uroda wielkiej liczny brązowych lu¬ wszechświata: symbol ster. Wyraził w ó w c z a s przypuszczenie, że większość T ma prawdopodobnie znaczenie filara podtrzymują¬ z n i c h nie p o c h o d z i ł a z C h i n , ale została na wzorach cego niebo, L jest " z w o r n i k i e m " między niebem i zie¬ c h i ń s k i c h wytworzona w Japonii. nieba s t o j ą c e g o n a d ziemią, m i ą , C e n t r a l n y guz oznacza fizyczną ziemię, "wybrzu¬ Historycy sztuki w Japonii p o d k r e ś l a j ą wielkie szenie" ziemi, " w i e l k ą g r u d ę " , a inaczej jeszcze - sym¬ p i ę k n o czystych i r ó w n o k r e ś l o n y c h bol wzorów, s k ł a d a j ą c y c h się z łuków, p ó ł k o l i prostych na G ó r y Ś w i a t a - M e r u lub Sumeru. Co do wspo¬ m n i a n y c h wcześniej gier u m y s ł o w y c h uprawianych p e w n y m typie lustra. przy p o m o c y tarczy zwierciadła, u w a ż a się też, że zdo¬ geometrycznych Specyficzny s p o s ó b kreślenia t y c h l i n i i , proporcje, precyzyjne odległości, każą wnio¬ bionej p o w i e r z c h n i używano jako planszy do nieznanej s k o w a ć o bardzo starannym użyciu cyrkla i l i n i i prostej bliżej antycznej gry liubo, czyli " s z e ś ć p a ł e c z e k " . Gemo- i n a s u w a j ą na myśl wzory l i n i i k r e ś l o n y c h na ziemi dla etryczne wzory z tyłu lustra stanowiły przedstawienie konstrukcji monumentalnych schematyczne wszechświata, po k t ó r y m poruszały się p o w s t a j ą c y c h również w tamtej epoce. Wydaje się, że piony, k t ó r y c h r u c h z k o l e i wyznaczano przez kombi¬ nie o d rzeczy byłoby p o r ó w n a n i e t y c h l i n i i - sylwetek nację grobowcowych trzech pałeczek trzymanych przez każdego z d w ó c h u c z e s t n i c z ą c y c h zawodników (stąd sześć pa¬ kopców - pagórków grobowych z precyzyjnym rysunkiem choreografii w t a ń c u n ó . I t a m i t u p i ź k n o f o r m y w du¬ łeczek razem), a r u c h y te odzwierciedlały prawa astro¬ żej mierze polega na bardzo czystym kreśleniu l i n i i n o m i i . Gra w liubo m i a ł a s t a n o w i ć rodzaj higieny du¬ prostej i łuku, także p ó ł k o l a . Połączenie prostej i łuku cha, była dyscypliną elit i n t e l e k t u a l n y c h i służyła kul¬ lub p ó ł k o l a jest charakterystyczne zarówno dla zdob¬ tywacji "prawdziwej n a t u r y c z ł o w i e k a " 6 . Łączyła ona n i c t w a luster p r o d u k o w a n y c h w Japonii, k u r h a n ó w element wróżby ze z n a j o m o ś c i ą geomancji, strategii, kofun współzawodnictwa i miała być jednym z praprzodków W istocie n i c nie w i e m y o pochodzeniu l i n i i w chore¬ gry w szachy. ografii n o i n i c się nie da z p e w n o ś c i ą p o w i e d z i e ć o cza¬ (słynny kształt d z i u r k i o d klucza) i t a ń c a w n ó . W Japonii z kolei, umieszczane na rewersie luster sie powstania pierwszych choreografii w tej formie. napisy, to często lakoniczne s f o r m u ł o w a n i a m ó w i ą c e Prawdopodobnie w y w o d z i się ona z w i d o w i s k konty¬ o znaczeniu i poznaniu światła. N a przykład jeden nentalnych z n a p i s ó w na lustrach znalezionych w C h i n a c h b r z m i i w c z e ś n i e j . A k t o r z y n o i badacze prawdopodobnie za¬ (nawet z obszaru Persji), z V I wieku "Ujrzyj światło i żyj w wiecznej r a d o ś c i " . I n n y z kolei, kwestionowaliby z a s a d n o ś ć tego p o r ó w n a n i a , powołu¬ na j e d n y m z luster znalezionych w Japonii m ó w i " W i ¬ j ą c się na ogół na t e c h n i k i wojenne i ludowe formy ta¬ dzieć wielkie światło s ł o ń c a , widzieć światło świata", neczne. Wszakże r z u c a j ą c e się w oczy p o d o b i e ń s t w o a na i n n y m : " W i d z i e ć światło s ł o ń c a - to z a p o m n i e ć kształtu, m ó w i samo za siebie. N i e p o w i n n o się wnio¬ rysy starej m a t k i " . s k o w a ć zbyt pochopnie, ale przecież myśl nasuwa siź W j e d n y m z w i e l u g r o b o w c ó w o d k r y t y c h w Ikoma- sama, że precyzyjna l i n i a w r u c h u w n ó , podobnie j a k g u n k o ł o świątyni H o r y u j i w Narze, wyjątkowo dobrze d o k ł a d n a l i n i a t a ń c a w starszym jeszcze o d n o bugaku, zachowanym, odnaleziono w wewnętrznej kamiennej p o w s t a ł y m w t y m samym czasie co grobowce i brązo¬ t r u m n i e szczątki d w ó c h o s ó b , przy czym w o k ó ł głowy we lustra, m o g ą b y ć prostym dziedzictwem najstarsze¬ jednej z n i c h - z p e w n o ś c i ą osoby ważniejszej - ułożo¬ go trzonu cywilizacji j a p o ń s k i e j . O ile b o w i e m r y s u n k i ne były trzy brązowe lustra wokół głowy, a po o b u stro¬ z X I I - X I I I w i e k u p r z e d s t a w i a j ą c e aktorów, p o k a z u j ą n a c h dwa miecze. O p r ó c z tego w t r u m n i e znaleziono i c h jako postaci nisko osadzone, na ugiętych nogach, świetną srebrna k o r o n ę , 2000 szklanych to j e d n a k znacznie wcześniejsze f i g u r k i gliniane hani- paciorków 90 �Ewa wa Domańska odnajdywane w grobowcach z V I - V I I I • NEKROKRACJA wieku umieszczony jest o b o k elementu o z n a c z a j ą c e g o scho¬ p r z e d s t a w i a j ą sylwetki t a ń c z ą c y c h jako wyprostowane, dy lub d r a b i n ę p r o w a d z ą c ą do nieba, n a d e l e m e n t e m 0 zdyscyplinowanej l i n i i ugiętej ręki i geometrycznej o z n a c z a j ą c y m podest. 8 Prawdopodobnie jakiś okrągły czystości sylwetki. P o w t ó r z e n i e m czystości sylwetki przedmiot o d b i j a j ą c y światło umieszczano na podwyż¬ haniwa, czystości architektonicznej kofun, w ruchu szeniu w rodzaju ołtarza, w pobliżu s c h o d ó w lub drabi¬ m o g ł a b y ć czysta i geometryczna l i n i a choreografii n o . ny p r o w a d z ą c e j do nieba. S t a m t ą d , z góry, schodził S z t u k ą wizualną określonej epoki rządzi zasada podo¬ B ó g i spływał na przedmiot w postaci blasku. Umiesz¬ b i e ń s t w a formy, albo inaczej w elemencie sztuki moż¬ czenie Boga na niewidocznym szczycie s c h o d ó w lub na dostrzec pewne szersze jej cechy. To t r o c h ę tak, drabiny w najstarszej kulturze chińskiej bywa ł ą c z o n e jakby w b a d a n i u sztuki o k r e ś l o n e j epoki z a s t o s o w a ć z cechami cywilizacji M e z o p o t a m i i , czy nawet Azte¬ prawo fraktali. Jeśli u k ł a d ciała j a w i się jako bardzo ków. W każdym razie t e n najjaśniejszy blask miał cha¬ wyważony i h a r m o n i j n y , wzory na b r ą z o w y c h lustrach rakter o k r e ś l a n y p o t e m jako yang - dodatnia energia są czyste, geometryczne i niezwykle światła. Shirakawie wydaje się, że w d a w n y c h rytu¬ proporcjonalne, jeśli również l i n i a konstrukcyjna grobowca z tej samej a ł a c h c h i ń s k i c h prawdopodobnie używano epoki opiera się na zasadzie łączenia regularnego łuku, błyszczącego, o k r ą g ł e g o przedmiotu, k o ł a i l i n i i prostej, to wielce prawdopodobne wydaje na podwyższeniu, a czasami zaczepionego na rodzaju się, jakiegoś umieszczanego że choreografia ó w c z e s n y c h t a ń c ó w m o g ł a b y ć drzewca lub na ramie, k t ó r a to rama z k o l e i ozdabiana oparta na podobnej zasadzie. Zwłaszcza, że p r a w e m fi¬ była splotami n i c i czy wstęg. Przedmiot t e n umieszcza¬ gur geometrycznych i symetrii rządzą się zachowane ny był na rodzaju podestu, ołtarzu, i stanowił przed¬ do dzisiaj linie t a ń c ó w d w o r s k i c h bugaku. A l e w r ó ć m y m i o t k u l t u . N a j p e w n i e j był przedstawieniem s ł o ń c a , do k w e s t i i lustra. c h o ć m o ż e szerzej - światła. Przy okazji, chiński znak Co do wielkości zwierciadeł odnajdywanych w Ja¬ na jang, energię cienia i u j e m n ą , miał p o w s t a ć przez p o n i i , przede wszystkim w p ó ł n o c n e j części K i u s i u , dodanie oznakowania daszka lub zasłony n a d elemen¬ większość z n i c h ma rozmiar k i l k u n a s t u , o d 12 do 20 t e m o z n a c z a j ą c y m j a s n o ś ć . Wstawienie centymetrów, p r z e d m i o t u p o d dach wywoływało efekt podobny choę Fenollosa pisze, że widział w S h o s o i n i e lustra wielkości nawet 60 c m ("dwóch yata-no do zgaszenia światła, s t ą d " c i e m n o ś ć " . s t ó p " ) . Ś w i ę t e lustro A m a t e r a s u , jedno z trzech rega­ liów r o d u cesarskiego nazywane jest yata-kagami błyszczącego Nihongi przedstawiają różne warianty konstrukcyj¬ lub ne lustrzanej " m o n s t r a n c j i " , a m o ż e swoistego "drzewa kagami, co K o t a ń s k i oddaje jako " o ś m i o g r a n - życia". K i l k a razy m ó w i się o przedmiocie bardzo du¬ ne". W istocie, n i e k t ó r e z odnalezionych w Japonii lu¬ żym: jego szkielet stanowi święte drzewo sakaki o "500 ster m a j ą na brzegu sześć czy osiem o k r ą g ł y c h wypu¬ gałęziach", wykopane z ziemi. N a n i m zostają zawieszo¬ stek, w i ę c te w y p u s t k i m o ż n a t r a k t o w a ć jako " r o g i " - ne k l e j n o t y w kształcie przecinka, lustro i wstążki, cza¬ s t ą d " o ś m i o g r a n n e " . Z k o l e i w C h i n a c h w epoce Tan- sami miecze. Ten przedmiot używany jest jako najważ¬ gów z p e w n o ś c i ą p o w s t a w a ł y również lustra o kształcie niejsze akcesorium ważnych ceremonii i rytuałów, ale o ś m i o k ą t a . Jeden z w y b i t n y c h j a p o n i s t ó w minionego także jako rodzaj talizmanu w p o d r ó ż a c h statkiem w i e k u , W . G. A s t o n 7 , oddaje znaczenie yata - "osiem i wówczas umieszczony jest na dziobie i rufie. Tak się r ą k " jako " r a m i o n a znaku właśnie stało, gdy Itote powitał cesarza C h u a i w porcie osiem" w y g l ą d a j ą c e g o j a k / \, co m i a ł o b y p r o w a d z i ć do rozpostarte na kształt H i k e j i m a , przygotowując opisywane akcesorium z drze¬ i n t e r p r e t a c j i " w i e l k i e tak j a k szeroko p o k a z u j ę ręka¬ wa sakaki, m i " , ale p o n i e w a ż ż a d n e ze znalezionych luster nie jest i mieczy, i , jak podaje cytowana k r o n i k a 9 , wyjaśnił zna¬ znowu t a k duże, to interpretacja nazwy yata-no powieszonych k l e j n o t ó w yasaka, lustra kaga- czenie k o l e j n y c h e l e m e n t ó w : k l e j n o t y miały o z n a c z a ć mi, pisanego znakami "lustro o ś m i u r ą k " , jako "nie¬ bogactwo ziemi, lustro czystość w ó d i mórz, które ogar¬ zwykle w i e l k i e g o " jest m a ł o p r z e k o n y w u j ą c a . Gdyby nie cesarskie spojrzenie, a miecz służyć miał zapewnie¬ istniało tak wielkie jak rozpostarte ramiona lustro, to n i u p o k o j u . Oczywiście nie trzeba do k o ń c a wierzyć tej m u s i a ł b y po n i m p o z o s t a ć jako ślad, c h o ć b y w zapi¬ mitologicznej eksplikacji, ale w a r t o o d n o t o w a ć , że lu¬ skach historycznych. N i e m o g ł o b y zginąć. S w i ę t e g o stro jest w niej kojarzone z morzem, a nie ze s ł o ń c e m . lustra z Ise n i k t nie widział, p o d o b n o nie m o ż e na nie Przy w y w a b i a n i u A m a t e r a s u z jaskini kapłani p a t r z e ć nawet cesarz, p e ł n i ą c y obowiązki najwyższego prawdopodobnie posłużyli się tak właśnie k a p ł a n a , ale w P a ł a c u Cesarskim w Tokio istnieje jego o w a n y m przedmiotem k u l t o w y m - "drzewem kopia, i c h o ć również nie ma d o s t ę p u i do tej k o p i i , to N a różnych ilustracjach obrzędów shinto, i na przy¬ p o d o b n o ma ono średnicę o k . 49 c m . skonstru¬ życia". k ł a d w m a t e r i a ł a c h o p u b l i k o w a n y c h przez j e d n ą z naj¬ ważniejszą w h i e r a r c h i i j a p o ń s k i c h świątyń - c e s a r s k ą Niezwykle ciekawe rezultaty daje badanie h i s t o r i i rozwoju formy znaków c h i ń s k i c h ( i d e o g r a m ó w ) zwią¬ Ise, zanych ze znaczeniami t a k i m i , j a k "światło s ł o ń c a " przedmiot podobny do katolickiej monstrancji, tyle że 1 " k l e j n o t " , "jasny i prosty". W znaku "światło s ł o ń c a " lżejszy, ozdobiony o f i a r n y m i w s t ą ż k a m i z papieru. lub też jang w rozróżnieniu e l e m e n t ó w na yin i jang podstawowych przedstawia się o b r z ę d o w e święte lustro jako Ciekawa jest jedna z wersji epizodu ukrycia się element o z n a c z a j ą c y s ł o n e c z n ą tarczę A m a t e r a s u w jaskini, podana w Nihongi, 91 ponieważ �Jadwiga Rodowicz • WIZJA W LUSTRZE m o w a jest w niej o skazie n a świętym lustrze. O t ó ż to b i o r ą c do łożnicy lustro, bierze o n d o łożnicy bogi¬ w tej wersji zwierciadło ustawione było nie przed jaski¬ nię s ł o ń c a i dokonuje boskich zaślubin hierosgamos. nią, ale potoczyło się do jej wnętrza, przy czym uderzy¬ S t ą d już droga d o ś ć prosta do lustra wody, jako miej¬ ło o w r o t a (?) i t a k p o w s t a ł a n a n i m rysa, k t ó r a "pozo¬ sca właściwych zaślubin Kobiety przy Cembrowinie. staje n a n i m do dnia dzisiejszego". N i e jest jasne, czy Co ciekawe, w okresie p r z e ś l a d o w a n i a w X V I I wie¬ ta rysa p o w s t a ł ą n a błyszczącej powierzchni, czy też n a k u i p ó ź n i e j , chrześcijanie w Japonii posługiwali się tylnej ś c i a n i e . Jeśli n a błyszczącej powierzchni, t o zwierciadłami jako przedmiotami k u l t o w y m i . Były t o oznacza, że najświętsze lustro k u l t u s h i n t ó m a c e c h ę tak zwane sukashi-kagami, " d o s k o n a ł o ś c i n i e p e ł n e j " . To jeden z ciekawszych ele¬ "znak w o d n y " , n a k t ó r y c h p o w i e r z c h n i u k r y t y był m e n t ó w legendy o świętym lustrze. Przy okazji w a r t o wzór Chrystusa n a krzyżu. Obraz t e n p o j a w i a ł się n a czyli zwierciadła z czymś j a k d o d a ć , że istnieje n i e z a ś w i a d c z o n a żadnymi rzetelnymi ścianie, n a k t ó r ą p a d a ł blask o d b i t y o d powierzchni. b a d a n i a m i n a u k o w y m i , ale oparta o powtarzane ust¬ Nazywano je również " l u s t r a m i magicznymi" czy też nie w i a d o m o ś c i hipoteza, że napis na cesarskim lustrze " l u s t r a m i chrześcijan". Zwierciadła te m o ż n a podzi¬ jest w języku aramejskim. M o g ł o b y t a k być, gdyby po¬ w i a ć w K i o t o , w a r c h i w u m i m . Elisabeth Sander (po¬ chodziło o n o pierwotnie o d grupy o s ó b , które c h o ć ś w i ę c o n y m zabytkom c h r z e ś c i j a ń s k i m ) . przybyły do Japonii z Półwyspu K o r e a ń s k i e g o , t o jed¬ n a k wcześniej p o c h o d z i ł y z t e r e n ó w A z j i R ó w n i e ż w teatrze n o zwierciadło odgrywa pierw¬ Centralnej szorzędną rolę. W sensie praktycznym stanowi nie¬ i wyznawały chrześcijaństwo, l u b też judaizm, co nie zbędny i niesłychanie ważny element w y p o s a ż e n i a po¬ jest wykluczone. Taka grupa m o g ł a przybyć wraz z jed¬ mieszczenia do grania. Umieszczone jest w tzw. kaga- n ą z największych fal imigracyjnych w V I w i e k u , okre¬ mi-no ma czyli pokoju lustrzanym; ślanej m i a n e m k l a n u H a t a . H a t o w i e przybyli d o Japo¬ w ł a s n e odbicie, dokonuje " u t o ż s a m i e n i a " z przedsta¬ n i i w k i l k u falach, w V I i V I I w i e k u i - wedle wszel¬ w i a n ą p o s t a c i ą . Ponadto - i t e n fakt pozostaje niezna¬ k i c h danych - przywieźli do Japonii chrześcijaństwo ny - p o c z ą t k i najstarszego r o d u n ó , K o m p a r u , (kościoła syryjskiego) zwane z c h i ń s k a "nauczaniem związek z najświętszym lustrem j a p o ń s k i m yata-no ka- S w i a t ł a " (jap. keikyó). W b r e w b o w i e m powszechnym gami. W e d ł u g p e w n y c h przekazów n a p i ś m i e 1 2 , szkoła t a m aktor, s t u d i u j ą c mają s ą d o m , chrześcijaństwo w Japonii p o j a w i ł o się nie Komparu, wraz z misjonarzami europejskimi w w i e k u X V I , ale man'i (Studnia p e ł n i ) , założona została przez H a t a - n o znacznie w c z e ś n i e j . Pisząca te słowa m a ś w i a d o m o ś ć , Kawakatsu, przybysza z k o n t y n e n t u w składzie wcze¬ że p ó k i nie m a się w ręce ż a d n e g o d o w o d u , a d o w ó d śniej wspomnianej grupy emigracyjnej, p o s t a ć enigma¬ t a k i nie zaistnieje p ó k i nie zostanie z ł a m a n e tabu nie¬ tyczną i k l u c z o w ą dla rozwiązania k w e s t i i pochodzenia d o s t ę p n o ś c i sacrum ze świątyni teatru w Japonii, p o s t a ć . Kata-no Kawakatsu miał j ą w Ise, ani też jego k o p i i przechowywanej w cesarskim założyć w p o ł o w i e V I I I w i e k u w b u d y n k u sąsiadują¬ cesarskiego lustra której pierwotna nazwa b r z m i a ł a E n - p a ł a c u w T o k i o , n i c się nie da p o w i e d z i e ć n a t e m a t cym z j e d n y m z najważniejszych i najstarszych shinto- skazy na lustrze, a n i też umieszczonych n a rewersie istycznych przybytków r e l i g i j n y c h w Japonii, Kasuga n a p i s ó w 1 0 . W a ż n e j e d n a k wydaje się to, że wyobraźnia Taisha ( W i e l k a Ś w i ą t y n i a Kasuga). W samej Kasuga symboliczna k a ż e n a zwierciadle umieścić skazę, Taisha złożone było wówczas święte lustro yata-no ka- wszystko jedno po jakiej stronie. Ta rysa n a powierzch¬ gami i określenie " p e ł n i a " w nazwie t r u p y E n m a n (i) n i , t o z a ć m i e n i e , ta uległość p r z e d m i o t u wobec ataku m i a ł o się o d n o s i ć d o okrągłej tarczy boskiego zwiercia¬ rzeczywistości, t o z a ł a m a n i e d o s k o n a ł o ś c i stanowi bar¬ d ł a A m a t e r a s u . I n n y m i słowy, nazwa pierwszego ze¬ dzo ważne spostrzeżenie, ustala p e w i e n precedens. s p o ł u teatralnego w Japonii znaczyłaby Zespół przy S t u d n i Pełni. Jest t o bardzo ciekawe. K o m p a r u Zen- N a j w a ż n i e j s z y jednak chyba, z p u n k t u widzenia ro¬ l i zwierciadła w c e r e m o n i a ł a c h shinto, a także rytu¬ c h i k u U j i n o b u (1405-1470?), zięć Zeamiego, napisał a ł a c h związanych z cesarzem jako instytucją religijna, dla użytku w e w n ę t r z n e g o zespołu ważny t r a k t a t Roku- jest opis w Nihongi rin Ichiro (Sześć kręgów i Kropla Rosy), w k t ó r y m przed¬ świątyni ( himorogi) ustanowienia pierwszej wielkiej A m a t e r a s u . A m a t e r a s u m i a ł a wręczyć j e d n e m u swych stawia teorię wtajemniczenia w Ise, i lustra substytutem b o g i n i potomków, Ame-no Oshihomi-no aktorskiego w sześciu etapach, " k r ę g a c h " i etap najwyższy przedstawiony jest ze jako p e ł n a tarcza lub okrąg. Mikoto zwierciadło, m ó w i ą c : " N i e c h będzie t a k , że kiedy n a nie spojrzysz, t o tak jakbyś patrzył n a m n i e . I n i e c h bę¬ Przypisy: dzie z t o b ą w t w o i m łożu, w twojej izbie i n i e c h będzie dla ciebie ś w i ę t e " . 11 Jest t o niesłychanie ważny frag¬ 1 m e n t , p o n i e w a ż p o raz pierwszy spotykamy się z zasto¬ Nihongi l u b Nihonshoki czyli Kroniki Japońskie, najstarsza zacho­ w a n a ( w c z e ś n i e j i s t n i e j ą c a l i t e r a t u r a h i s t o r y c z n a zniszczona zo­ sowaniem lustra w sytuacji bardzo i n t y m n e j , nie jako akcesorium władzy i zwierzchnictwa (jak t o jest w ze¬ stawie trzech r e g a l i ó w ) , ale w nieznanej n a m czynno¬ s t a ł a podczas zamieszek p o l i t y c z n y c h w V I w i e k u ) o f i c j a l n a k r o ­ n i k a j a p o ń s k a , p r z e d s t a w i a j ą c a dzieje p o w s t a n i a p a ń s t w a j a p o ń ­ skiego o d c z a s ó w m i t y c z n y c h p o okres p a n o w a n i a cesarzowej ści religijnej o charakterze i n t y m n y m . Jeśli lustro jest J i t ó ( 6 8 6 - 6 9 7 r . ) . K r o n i k i były k o m p i l o w a n e przez pisarzy j a p o ń ­ substytutem s ł o ń c a , k t ó r e g o A m a t e r a s u jest b o g i n i ą , s k i c h i c h i ń s k i c h p r a w d o p o d o b n i e w okresie o d 6 8 1 r. - 7 2 0 r. 92 �Ewa Domańska • NEKROKRACJA n a p o t r z e b y r o d u cesarskiego, d l a l e g i t y m i z a c j i w ł a d z y p a n u j ą ­ cej r o d z i n y . P o w s t a ł y w j ę z y k u c h i ń s k i m i l i c z ą 3 0 z w o j ó w , za­ wierają kilka obszernych c y t a t ó w historycznych pism c h i ń s k i c h i koreańskich. Jest t o j e d e n z p o w o d ó w d o p r z y p u s z c z e ń , że w czasach p r z e d h i ­ s t o r y c z n y c h c z ę ś ć m i g r a c j i n a a r c h i p e l a g d o k o n a ł a się z morza, za p o m o c ą z n a n y c h p o dziś d z i e ń p l e c i o n y c h łodzi ( w e d ł u g R o b e r t a Blusta, j ę z y k o z n a w c y z U n i w e r s y t e t u w H o n o l u l u l u d y t e pier­ w o t n i e w y w ę d r o w a ł y z T a j w a n u , b y o p a n o w a ć trasy m o r s k i e n a terenie o d M a d a g a s k a r u p o N o w ą Z e l a n d i e i W y s p y W i e l k a n o c ­ n e ) . Jest t o t e o r i a n a w i g a c j i austronezyjskiej n a ł o d z i a c h k a t a m a r a n o w y c h ( d o u b l e - h u l l e d canoe) w r e g i o n i e A z j i i Pacyfiku. H i s t o r i a o d w i e d z i n u K r ó l a M ó r z i l o s ó w Księżniczki T o y o t a m a h i me m a swoja w e r s j ę n o w d r a m a c i e UnohaI dr. K i m Y o n g d u k , On Bronze Japan, Mirrors, ("Pióra k o r m o r a n a " ) . Relating Paekche and Wae R o y a l A s i a t i c S o c i e t y - K o r e a B r a n c h , July 2 0 0 0 , a r t y k u ł dostępny w internecie. N a podstawie K u m a n o M a s a o , H o r i k o s h i M a s a y u k i Kokogaku ji- ten ( S ł o w n i k wiedzy archeologicznej), T o k y o d o 1998, s. 244- 254 T a k ą i n t e r p r e t a c j ę p r z e d s t a w i a L a n - y i n g T s e n g w a r t y k u l e Re­ presentation China, and Appropriation: Rethinking the LTV Mirror in Han w m a t e r i a ł a c h University o f California Los Angeles, Center o f Eastern Studies, publikacja d o s t ę p n a w internecie. Nihongi Chronicles translated from of Japan the original from the Earliest Chinese C. M. G, with an introduction Times and Japanese to A. D. 697 by W. G. Aston, to the new edition by Terence Bar­ row, C h a r l e s E. T u t t l e C o m p a n y , R u t l a n d , V e r m o n t & T o k y o , Japan, s. 44 B a d a n i e t a k i e p r z e p r o w a d z a S h i r a k a w a S h i z u k a w Kanji-no kai (Swiat pisma chińskiego), se- H e i b o n h a , T o k y o 2 0 0 0 , s. 108 o p . c i t . S. 2 2 1 Por. R a b b i Tokayer W . Japan and the Ten Lost Tribes of Israel, d a n i e j a p o ń s k i e Nihon-Yudaya zapieczętowana historia fuin-no antyczna), kodaishi wy­ (Japonia-Żydzi, Tokuma Shobo, T o k y o , 2001 Za A s t o n e m , o p . C c t . S. 8 1 , p r z e k ł a d w ł a s n y . W w e r s j i j a p o ń ¬ skiej " ł o ż e " t o " t o k o " - c z y l i w ł a ś c i w i e ł o ż n i c a , miejsce, gdzie się u k ł a d a p o ś c i e l . A s t o n pisze " t h y c o u c h " . N a p o d s t a w i e O w a I , Hata-shi-no Hata), kenkyu (Badania nad rodem O w a S h o b o , T o k y o , 1 9 9 3 , s. 4 7 3 93 � https://zbiory.etnologia.uw.edu.pl/files/original/f91777349f27662f54f8fc2064172dc2.pdf c72b81398010486b9ca4db1db03b7300 Dublin Core The Dublin Core metadata element set is common to all Omeka records, including items, files, and collections. For more information see, http://dublincore.org/documents/dces/. Title A name given to the resource Polska Sztuka Ludowa - Konteksty Text A resource consisting primarily of words for reading. Examples include books, letters, dissertations, poems, newspapers, articles, archives of mailing lists. Note that facsimiles or images of texts are still of the genre Text. Dublin Core The Dublin Core metadata element set is common to all Omeka records, including items, files, and collections. For more information see, http://dublincore.org/documents/dces/. Relation A related resource oai:cyfrowaetnografia.pl:publication:2502 Date A point or period of time associated with an event in the lifecycle of the resource 1994 Identifier An unambiguous reference to the resource within a given context oai:cyfrowaetnografia.pl:2325 Title A name given to the resource Ziemia w dialogu / Polska Sztuka Ludowa - Konteksty 1994 t.48 z.3-4 Description An account of the resource Polska Sztuka Ludowa - Konteksty 1994 t.48 z.3-4, s.167-169 Creator An entity primarily responsible for making the resource Rodowicz, Jadwiga Language A language of the resource pol. Publisher An entity responsible for making the resource available Instytut Sztuki PAN Format The file format, physical medium, or dimensions of the resource application/pdf PDF Text Text capture metadata for PDF documents Text Ziemia w dialogu Jadwiga Rodowicz (...) Artysta zachowuje się w ten sposób, jakby od niego czegoś żądano, oczekiwano. Oczywiście, naród oczekuje, ale oczekuje nieświadomie. (...) Człowiek powinien zawsze pamiętać o tym, że tworzy nie dla siebie. Ale - chociaż tworzy nie dla siebie, powinien mówić tylko o rzeczach, które są mu bliskie. (...) W sensie praktycznym artysta jest kimś bezużytecznym, ponie­ waż bez przerwy troszczy się o ideał, a ideał to rzecz niekonkretna, której nie można w żaden sposób spożytkować. I to stanowi, w moim przekonaniu, dramat współczesnych społeczeństw, które domagają się od artysty jakiegoś praktycznego zastosowania. A kiedy artystę usiłuje się wykorzystać w sensie praktycznym, wówczas łamie się go i niszczy jak zabawkę. Andriej Tarkowski, Kompleks Tołstoja Poniższy zapis powstał jako refleksja nad lekturą Tarkow­ skiego oraz z przypomnienia kamiennych ogrodów w Japo­ nii. Powstał także pod wpływem nieznanego jeszcze szer­ szemu gronu sformułowania „ekologia ducha" - jako kate­ gorii estetycznej, mającej towarzyszyć „Gardzienicom" w ich działalności i w ich unikalnym podejściu do przestrzeni otwartej, traktowanej jako specyficzna „spatium theatralis". Do Włodzimierza Staniewskiego, jako twórcy tego poję­ cia, należy określenie, co dokładnie przez nie rozumie, autorce zaś, na której wykształcenie artystyczne niewątp­ liwie wywarła wpływ estetyka japońska, wydaje się nie od rzeczy podzielenie się refleksją na temat tych nowych kategorii. A to dlatego, że nowe kategorie estetyczne zdają się uzyskiwać swój właściwy wymiar i obraz dopiero przenie­ sione w kontekst cywilizacji wyrosłej na zupełnie innych podstawach. Ten tekst jest o sztuce, poniekąd o teatrze, ale nie jest o aktorach. Ten tekst jest o ziemi. W mówieniu o ekologii odczuwa się często brak ducha. Jakby rządził nami jedynie imperatyw ekonomiczny: jak się nam to potem przyda, jak zaowocuje, jaką z tego będziemy mieć korzyść - my, nasze dzieci? Czasami jednak nieświadomie ujawnia się ta obrona duchowości ziemi przez obronę krajobrazu i wpisanego w ziemię piękna, które jednak, przy podejściu wyłącznie ekonomicznym w sposób nieunikniony staje się myśleniem o „turystyce". A tymczasem obrona „duchowości" ziemi wymaga zgoła innego myślenia o niej. W tradycyjnym ujęciu, stosunek do ziemi i otoczenia na Dalekim Wschodzie wyrastał z bardzo szczególnej jej percep­ cji i zdominowany był zupełnie nieprzystającymi do naszych kategoriami. Ziemia miała swoje oblicze, jak żywe stworze­ nie, i mówiono o jej formach jak o częściach ogromnego organizmu. Ziemia i krajobraz miały inspirujący wpływ nie tylko na poetów, traktowano je jako tworzywo i potencjalne dzieło sztuki. Japończycy, na przykład, stworzyli ogromne in­ strumentarium pojęciowe dla oznaczania najsubtelniejszych doznań, wywoływanych przez proste fenomeny natury na człowieka w niej zanurzonego. Wykorzystując istniejący krajobraz - budowano w nim nowy, symboliczny - metafo­ ryczny. Najlepszym tego przykładem są ogrody kamienne przy świątyniach buddyjskich sekty zen, tzw. karasenzui (lub karesansui lub ishiniwa). Karasenzui jest zbitką słowną oznaczającą „stare drzewo, górę, wodę"; to zaś oznacza, w lakonicznym skrócie - krajobraz, naturę, świat najprost­ szych jej fenomenów - roślin, ziemi, wody, otoczenia. W swej prostej kompozycji ogrody takie bywały artystycz­ ną repliką makrokosmosu przyrody, krótką metaforą jego praw. Do dzisiaj zdumiewają niezwykłością atmosfery, pięk­ nem, niepokoją ujętą w formę kompozycji kamiennych - tajemniczą proporcją i zdają się światem żyjącym samym przez siebie. A „żyjącym" - znaczy „trwającym w dynami­ ce". Przykładem najbardziej znanym jest kamienny ogród przy świątyni Ryóanji w Kioto. Jego twórcą (projektantem) był prawdopodobnie Sóami (zm. 1525), choć być może Tessen Soki (zm. 1492), albo też ktoś całkiem nieznany* (źródła podają także różne daty powstania tego ogrodu, najbardziej prawdopodobny jest wiek X V I ) . Za prof. Wiesławem Kotańskim {Sztukajapońska, W A i F , Warszawa 1974, s. 205 i n.) cytuję opis ogrodu: Zajmuje on niewielką, prostokątną płaszczyznę (23 x 9), wysy­ paną białawym żwirem, na którym rozmieszczono piętnaście głazów różnej wielkości, w pięciu grupach. Od południa i zachodu otoczony jest murami około dwumetrowej wysokości, spoza których wyłaniają się korony sosen, od wschodu i północy znajdują się zabudowania, przy czym kraniec ogrodu traktuje się jako werandę widokową. Patrząc od środka werandy, z lewej strony widać skupiska złożone z pięciu i dwóch kamieni, obros­ łych u podstawy mchem, po prawej zaś, po trzy, dwa i trzy kamienie, niektórzy interpretatorzy widzą tu rytm pomyślności. Żwir, w którym osadzone są kamienie, jest grabiony koliście, na podobieństwo rozchodzących się fal, a dalej tak, aby linie biegły równolegle do werandy widokowej, tworząc jednolicie pofałdowaną powierzchnię. Jest to jeden z najbardziej abstrakcyjnych ogrodów w Japonii, toteż nic dziwnego, że i interpretacje znaczeniowe czy symbolicz­ ne jego kompozycji bywają najprzeróżniejsze. Popularnie określa się go po japońsku tora-no kowatashi niwa, to znaczy ogród wyobrażający tygrysicę przeprawiającą swe potomstwo przez rzekę. Ma to swe źródło w tym, że niektóre kamienie po lewej stronie przypominają grupę zwierząt płynących ku prawemu brzegowi - ale jest to raczej skojarzenie powierzchowne." Słusznie pisze Wiesław Kotański, albowiem istnieją inne, głębsze interpretacje. Przez kilka ostatnich wieków ogród ten służył wyłącznie kontemplacji - weranda widokowa znajduje się na zewnątrz pomieszczenia (tzw. Hbjo) opata klasztoru, i po odebraniu instrukcji czy nauk z jego ust, mnisi mogli medytować je właśnie na werandzie widokowej. Istnieją wszakże ryciny, na których widać, że spacerowano czasem wewnątrz tego ogrodu, zanurzając się w jego sym­ bolicznym krajobrazie.* I właśnie inna interpretacja mówi, że ogród ten wyobraża (jest odtworzeniem)* pięć mitycznych wysp. Taiyo, Inkyo, Ffoko, EishG i Horai, widocznych z chińskiego brzegu, a uchodzących za miejsce przebywania „nieśmiertelnych" ascetów (senniń), lub też jest wizerunkiem pięciu mitycznych szczytów, na których oni przebywają. Czy jest więc ten ogród repliką tajemniczego, cudownego miejsca * Wszystkie informacje oznaczone w tekście gwiazdką zaczerp­ nęłam z książki: Furukawa Jun, Kotei'en-no mikata, Hoseiki-shuppan, data i miejsce publik, nieznane, s. 32, 33 167 \ �wiecznej młodości i nieśmiertelności? A może - miejscem regeneracji duchowej? Sama zresztą nazwa była pierwotnie (na przykład w jed­ nym z pierwszych podręczników ogrodownictwa Sakuteiki)* stosowana na oznaczenie zakątka w większym ogrodzie, w którym imitowano jakiś istniejący krajobraz, większą przestrzeń. Na przykład, przy pomocy kamieni naśladowano łańcuch górski lub grzbiet góry, i takie miejsce nosiło nazwę katayamano kishi (krawędź góry). Z drugiej strony wiadomo, że ukształtowanie ogrodu bywało odwzorowaniem, ilustracją pewnych prawd, wierzeń religijnych; na przykład w pewnej sekcie buddyjskiej, (jodoshu), w której wierzy się w odrodzenie zbawionej duszy po śmierci, w krainie nieśmiertelności i wiecznego szczęścia - tzw. Czystej Ziemi (Jodo), ogrody budowano w ten sposób, że w ich części centralnej znajdowało się jeziorko (ike) symbolizujące mityczną Czystą Ziemię.* Wiadomo także, że w pierwotnej, rdzennej religii japońs­ kiej shinto, niektóre kamienie, skały, góry, traktowane są jako siedliska bogów, sił nadprzyrodzonych (karni), tak że istnienie miejsc świętych, pełnych mocy, silnie jest i było osadzone w świadomości japońskiej. Wrażliwość na istnienie takich miejsc występowała zapew­ ne u podstaw budowy unikalnych kamiennych ogrodów. Natomiast sama technika komponowania ogrodów roz­ winęła się, jak sądzę, głównie pod wpływem chińskich praktyk geomantycznych feng-shui (pisane znakami „wiatr-woda"**), po japońsku natomiast hoigaku czyli sztuki „kierunków". Geomancję ,/eng shut" można najproś­ ciej zdefiniować jako sztukę sytuowania budowli - świątyń, grobowców i innych ważnych obiektów, w zależności od przebiegu tzw. linii energetycznych ziemi. Ten pradawny system wartościowania miejsc dość wcześ­ nie podzielił się na dwa inne: jeden został oparty na działaniu kompasu, a drugi - na interpretacji form ukształtowania powierzchni ziemi.' Kompas (tzw. lo pan lub luo pan) miał początkowo kształt kwadratowej, drewnianej tablicy, symbolizującej ziemię (określoną przestrzeń), na którą rzucano „jakieś" przedmioty i z ich przypadkowego ułożenia względem siebie odczytywa­ no przebieg sił w tej przestrzeni oraz ich oddziaływanie. (Trochę to przypomina postępowanie z szamańskim bęben­ kiem u Lapończyków). Jednak bardziej interesujący, z naszego punktu widzenia, jest drugi sposób, polegający na oczytywaniu ukrytego znaczenia form ziemi - i wszelkich obecnych w niej fenome­ nów - na podstawie ich zewnętrznego wyglądu i pod wpływem przebywania w danej przestrzeni. Uważano, że kształt powierzchni ziemi i formy przestrzenne są wynikiem działających ciągle jeszcze potężnych sił, które metaforycznie oznaczano mianem „smoka" i „tygrysa". Gdyby użyć bliższego nam języka, można by powiedzieć, że ruchy sejsmiczne, zmiany klimatyczne i atmosferyczne przedsta­ wiano jako grę tych zwierząt. Miała to być gra miłosna, a za miejsce najbardziej obdarzone mocą, uważano to, które znajdowało się w splocie lędźwi smoka i tygrysa. Mistrz-geomanta odczytywał, gdzie w ziemi znajdują się łapy, głowa, grzbiet smoka czy tygrysa, odnajdował, gdzie rodzi się energia. Geomancja była rzemiosłem obecnym w kulturze japońs­ kiej od najdawniejszych czasów.* Stosowano ją przy lokacji świątyń. Nawet dzisiaj wybitni cieśle-rzemieślnicy znają jej zasady - o czym autorka miała okazję przekonać się choćby w czasie krótkich rozmów prowadzonych z budowniczymi świątyń buddyjskich w zachodniej Japonii latem 1989. Podobno jest ona bardzo żywa w Korei. Zasady geomantyczne stosowano niewątpliwie także w budowaniu i komponowaniu ogrodów kamiennych. Wskazuje na to Ryóanji a w nim już choćby fakt, że (idąc za opisem) weranda widokowa znajduje się na północy ogrodu, a zatem ogród ogląda się w najbardziej korzystnym południowo-zachodnim kierunku. Podobnie jak geomanci przemierzali przestrzeń, poszuku­ jąc miejsc napełnionych mocą, tak też mistrzowie-ogrodnicy podążali w poszukiwaniu miejsc szczególnych, które, po sporządzeniu szkicu, można było odtworzyć przy pomocy skał, mchu i piasku w ogrodzie. W ogrodach kamiennych odtworzono krajobrazy wyłącznie przy pomocy kamieni i żwiru. Przedstawiano nie tylko góry, przełęcze, kotliny, ale także brzeg morski, fale oceanu, wyspy - krainy istniejące lub takie, które mogłyby istnieć. W Japonii, w wydawanych współcześnie podręcznikach ogrodownictwa*, znaleźć można wiele uwag, które precyzu­ ją na bardzo podstawowym poziomie, co to znaczy trak­ tować kamień jako tworzywo „żywej natury". Przede wszys­ tkim nie należy zbierać kamieni okrągłych, gdyż mają one formę zbyt zamkniętą, z trudem dają się układać w grupy z innymi, natomiast wiele ciekawsze są kamienie o nieregu­ larnych, niesymetrycznych kształtach. Określa sieje mianem „kamieni widokowych" (keiseki). W wyborze kompozycji nie można się kierować pięknem jednego tylko kamienia, gdyż zbyt ładny rozbije każdą kompozycję od środka - trzeba raczej zebrać takie, które są ciekawe, nawet jeśli mają skazy. Kamień kładziony w ogrodzie musi zostać mocno osadzony w ziemi, by nie wywoływał wrażenia, że się może przewrócić. Część wkopana nosi nazwę „korzenia" (zatem w ogrodzie kamień rośnie!?) Jeśli jest płaski, o ostrych kształtach, to boczna krawędź nazywa się „krańcem nieba" (tentari), a frontalna „ściana" - „licem" lub „twarzą" (men).*** Jeśli jego kształt przypo­ mina głowę, to w sposób naturalny mówi się, że na dole mieści się broda. Punkt, który skupia spojrzenie, nazywa się „miejscem patrzenia". Komponowanie kamiennego ogrodu zaczyna się od usta­ lenia „punktu ciężkości" przestrzeni, który najczęściej wypa­ da na linii, która dzieli ją w stosunku 7:3. (Ciekawe, że identycznie dzieli się na przykład pomost hanamichi, który w teatrze kabuki stanowi część sceny dla aktorów). Większy odcinek nazywa się „głównym" (shu), a mniejszy - „przypo­ rządkowanym" (ju). Następnie z grupy kamieni wybiera się główny - jakby najważniejszego bohatera. Kamień ten znajdzie się właśnie w „punkcie ciężkości" ogrodu, w podobny sposób, jak aktor kabuki, który kluczowe sceny odgrywa często w analogicz­ nym miejscu pomostu (właśnie w 3/7 jego długości). Wokół niego układane są pomniejsze i mniej ważne kamienie, które się „wiąże" (kumu) po dwa, trzy, w mniejsze grupy - które w kompozycji w specyficzny sposób odnoszą się do głów­ nego. Właśnie podczas tej aranżacji ogrodowi można nadać kształt krajobrazu. Już kilka tych pobieżnych uwag wskazuje na fakt, że przestrzeń ogrodu i kamienie traktowane są jak specyficzna scena i umieszczeni na niej bohaterowie - zrozumiale zatem jest oczekiwanie, że będą one aktywnie oddziaływać na patrzącego człowieka. ** Wiadomości o feng-shui głównie za: Stephen Skinner, The Living *** Wszystkie informacje o kształtach kamieni i zasadach kom­ pozycji wybrane z Mitsuhashi Kazuo, Takahashi Ichiro, Waga Earth Manual of Feng Schui (Chinese Geomancy), Routledge & Kegan Paul, Londyn 1982, s. 18 i dalej. 168 uchi-no niwazukuri, Shufu-to seikatsu sha, Tokio 1984 �Wiadomo, że niektóre z ogrodów kamiennych zostały w X V I w. skomponowane przez aktorów no. Wiesław Kotański stawia pytanie, jak aktorzy - ludzie pochłonięci bardzo trudnym i pracochłonnym rzemiosłem - mogli opanować tę skomplikowaną sztukę. Wydaje mi się, że właśnie ich pierwszy zawód - znajomość sceny, specyficz­ nych zasad percepcji, przestrzeni, dynamiki tańca, symboliki ruchu, dała im do tego pierwszorzędne kwalifikacje, a przy­ najmniej przygotowanie. Być może - jak żaden inny zawód. Można przypuszczać, że skoro ogród kamienny służył kontemplacji, medytacji, to zapewne zakładano, że jego kształt fizyczny musi wpływać na stan ducha. Kontemplacja ogrodu stawała się zatem kontemplacją stanu wewnętrznego kogoś, kto w nim przebywał, a porządek ogrodu, jego wewnętrzna dynamika, organizowała w pewien sposób we­ wnętrzny świat patrzącego. Ten kto patrzył - widział przed­ miot niesłychanie konkretny i jednoznaczny - kamień, ale jednocześnie, poprzez nieodgadnione zamierzenie twórcy, jawił mu się on to jako wyspa, to jako zwierzę, to znów jako góra. Ów szczególny stan ,,popadnięcia" w świat ogrodu można by nazwać „zlaniem porządków" - zewnętrznego świata i wewnętrznego doświadczenia tego świata. Sam zaś ogród - karasenzui nazwałabym „jednomianem sztuki". By wyjaśnić jak to rozumiem, odwołam się znów do Tarkows­ kiego, który tak definiuje metaforę (jako środek artystycz­ ny): Symbol zawiera w sobie określony sens, pewną formułę intelektualną, podczas gdy metafora jest obrazem. Jest obrazem, który ma te same cechy charakterystyczne, co świat, który reprezentuje. Obraz, w przeciwieństwie do symbolu, ma sens nieokreślony. (...) M e t a f o r a j e s t b y ł e m samym w s o b i e , j e s t j e d n o m i a n e m . Rozpada się przy próbie dotknięcia. . - - * , - • » , Ogród karasenzui, namacalnie konkretny i bliski, jest obrazem i jest światem. Przypomina coś, przywodzi na myśl skojarzenie, ale zaraz jest tworem wolnym od jednoznacznej interpretacji. Także „rozpada się" przy próbie dotknięcia. To jedno jest pewne - że rekonstruuje organiczne oblicze ziemi, i że służy „działaniom serca". W średniowiecznej Japonii, w odniesieniu do przestrzeni i otoczenia, myślano zatem kategoriami kompozycji, której elementy stanowiły, „wartości nieba i ziemi", jakby w kilka wieków później powiedział Bachtin. Wyrażano napięcia dramatyczne przy pomocy samych tylko fenomenów ziemi, faktów natury. Ten biegun postrzegania ziemi znajduje się w absolutnej opozycji do turystyki i ekonomicznego imperatywu w myś­ leniu o ekologii. Pytanie, które mnie dręczy jest takie: ku któremu z biegu­ nów grawituje nasza wyobraźnia i wrażliwość? Odnoszenie kategorii i pojęć dalekowschodnich do zja­ wisk naszej własnej kultury uzasadnia się tak oto, że pewne idee rodzące się tutaj i z trudem przebijające opór materii, w atmosferze i implikacjach pokrewne są dawniejszym dokonaniom obcych cywilizacji. Odwołują się jakby do, wszędzie tej samej, gleby duchowości - jeżeli taka w ogóle istnieje. Trzeba porównywać, odczytywać, tworzyć - czerpiąc także z obcych kultur to, co najcenniejsze, jeśli własnej duchowości nie chcemy sprowincjonalizować. Spacjum theatraus, koncepcja przestrzeni teatralnej w Gardzienicach, to także wyzwanie. Czy jednak wyzwanie to powoła kiedykolwiek konkretne formy? Lublin-Warszawa 1990 Л ' . ч и , ; ' - ' , Fragment ogrodu przy świątyni Ryóanji, kamienie, piasek, rośliny 169 � https://zbiory.etnologia.uw.edu.pl/files/original/508afc1186fea0ef8ec8effeb9c224ec.pdf 43e775bcf541d471bd33053a604244b6 Dublin Core The Dublin Core metadata element set is common to all Omeka records, including items, files, and collections. For more information see, http://dublincore.org/documents/dces/. Title A name given to the resource Polska Sztuka Ludowa - Konteksty Text A resource consisting primarily of words for reading. Examples include books, letters, dissertations, poems, newspapers, articles, archives of mailing lists. Note that facsimiles or images of texts are still of the genre Text. Dublin Core The Dublin Core metadata element set is common to all Omeka records, including items, files, and collections. For more information see, http://dublincore.org/documents/dces/. Relation A related resource oai:cyfrowaetnografia.pl:publication:2343 Date A point or period of time associated with an event in the lifecycle of the resource 1991 Identifier An unambiguous reference to the resource within a given context oai:cyfrowaetnografia.pl:2174 Title A name given to the resource Nie cytat lecz inspiracja / Polska Sztuka Ludowa - Konteksty 1991 t.45 z.3-4 Description An account of the resource Polska Sztuka Ludowa - Konteksty 1991 t.45 z.3-4, s.58-59 Creator An entity primarily responsible for making the resource Rodowicz, Jadwiga Language A language of the resource pol. Publisher An entity responsible for making the resource available Polski Instytut Sztuki Format The file format, physical medium, or dimensions of the resource application/pdf PDF Text Text capture metadata for PDF documents Text Jadwiga Rodowicz NIE CYTAT LECZ I N S P I R A C J A Wizerunek jednego z taoistycznych ascetów T'ien Kuai w y d m u c h u j ą c e g o własną duszę, pędzla Hara Z a i c h u ( 1 7 5 0 - 1 8 3 7 ) S ł o w o „ i n s p i r a c j a " znaczy tyle, c o „ n a t c h n i e n i e , zapał t w ó r c z y " . C z a s o w n i k inspire w języku ł a c i ń s k i m oznacza: „ d ą ć w c o , t c h n ą ć , d m u c h a ć : w p o i ć ; r o z d m u c h a ć , rozniecić, n a t c h n ą ć " . W pracy Ośrodka Praktyk T e a t r a l n y c h Gardzienice pieśni są nie c y t a t e m czy ilustracją, ale inspiracją. W e d ł u g W ł o d z i m i e r z a S t a n i e w s k i e g o w bardzo w i e l o r a k i m sensie pieśń, „ z a ś p i e w " — roznieca zapał t w ó r c z y i inspiruje. M a ł o k t o j e d n a k , poza o s o b a m i p r a c u j ą c y m i w t y m zespole, w i e jak k o n k r e t n e jest t o , c o tu s t w i e r d z o n o . M a m przed sobą n o t a t k i — stare i pożółkłe — które p o w s t a w a ł y o k o ł o dziesięciu lat t e m u , w okresie, kiedy je jeszcze dość s u m i e n n i e , na użytek w ł a s n e j pracy w Gardzienicach p r o w a d z i ­ ł a m , nie d l a t e g o , ż e b y m miała zacięcie d o k u m e n t a l i s t k i , ale raczej p o n i e w a ż nie zawsze, szczególnie w p o c z ą t k o w y m okresie pracy, rozumiałam rzeczy dziejące się d o k o ł a . C h o ć bardzo często p o d c z a s w y p r a w d o w s i , kiedy t e m p o w y d a r z e ń s t a w a ł o się z a w r o t n e i gęste, w y c z u w a ł a m i n t u i c y j n i e znaczenie ludzkich z a c h o w a ń , g e s t ó w i s ł ó w , d o t e g o s t o p n i a , że je n o t o w a ł a m . Fragment, który c y t u j ę p o n i ż e j , p o c h o d z i z kilku miejsc i z a w i e ­ ra s ł o w a w y p o w i e d z i a n e przez różne o s o b y z r ó ż n y c h w s i : Katarzyna Z y g m u n t , ze w s i Ś r e d n i ó w k a k o ł o J ę d r z e j ó w k i , na Roztoczu ( o p o w i a d a ł a o „ d u c h u " , k t ó r e g o spotkała na d r o d z e ) : „ ( ( N i e w i a s t o , zaczekaj (trzy razy tak m ó w i ł o ) , nie bój się, nie bój się, m ó d l się d u ż o , b o s t r a s z n e c z a s y p r z y j d ą i k o n i e c ś w i a t a b ę d z i e » . T u ż przy t w a r z y b y ł o i m ó w i ł o , ale nie dotknęło". Ktoś i n n y z o b e c n y c h na Z g r o m a d z e n i u : „ C z a s n a n i e g o b y ł , dlatego i umarł". Ktoś inny jeszcze p o d a j e f o r m u ł ę „ z a m a w i a n i a " „ b a b k i " z O t rocza: „Dar Ducha Świętego, ręką s w o j ą ciała i jeszcze: „ N i e c h a j jak święta jego." wszystkie bóle śpią ziemia." Wszystkie niemal w y r ó ż n i o n e rozstrzelaną czcionką w y p o w i e ­ dzi zostały d o k ł a d n i e zarejestrowane ( n a g r a n e ) w czasie w y p r a w lub rekonesansów, a potem powtórzone w jednej z kluczowych scen Guseł. W scenie tej z a s t o s o w a n o je w miejscu, gdzie, nie 58 używając s ł ó w m i c k i e w i c z o w s k i c h , należało d o b i t n i e określić, dlaczego r z u c o n y na ziemię i s p o n i e w i e r a n y został ktoś, k t o reprezentował A u t o r y t e t na w s i i k t o chciał rządzić w guślarskiej kaplicy. Ciżba wiejska d o s ł o w n i e rzuciła g o na ziemię i — przy p o m o c y w y ż e j p o d a n y c h „ c y t a t ó w " s k o m e n t o w a ł a t e n fakt. P o d o b n y c h t e m u „ c y t a t ó w " ze w s i mieliśmy w i e l e . Nie tak t r u d n o b y ł o b y je odszukać w scenariuszach g o t o w y c h spektakli ( z w ł a s z ­ cza d w ó c h p i e r w s z y c h ) , i p o d d a ć analizie ich znaczenie, b o należą d o w a r s t w y s ł o w n e j , a zawsze związki z n a c z e n i o w e między tekstem ź r ó d ł o w y m ( w t y m w y p a d k u Dziadami) i od­ p o w i e d n i m i p o w i e d z e n i a m i czy „ ś p i e w k a m i " ludzi są bardzo czytelne. Są t o j e d n a k t y l k o cytaty z kultury l u d o w e j przeniesione d o spektaklu w f o r m i e d o k ł a d n i e takiej, w j a k i m zostały o d ­ nalezione w s w o i m p i e r w o t n y m ś r o d o w i s k u . Na t y m można poprzestać. Prowadzą o n e j e d n a k ku d u ż o bardziej i s t o t n y m e l e m e n t o m t w o r z y w a teatralnego, b ę d ą c y m rezultatem w ę d r ó w k i przez w s i e i „ o b c o p l e m i e n n e " e n k l a w y k u l t u r o w e . I t y c h już raczej nie można n a z y w a ć c y t a t a m i , ale inspiracjami. P o w i e m o j e d n y m z n i c h , niemal n i e u d o k u m e n t o w a n y m , należącym d o sfery d ź w i ę ­ k o w e j , m u z y c z n e j , a przy t y m często s t o s o w a n y m w sytuacjach „ o t w a r t y c h " w sensie f o r m y — t a k i c h jak Z g r o m a d z e n i e . P o w i e m zatem o najpiękniejszej, w e d ł u g m e g o m n i e m a n i a , „ i n - s p i r a c j i " i etiudzie. N a j p i e r w krótkie w s p o m n i e n i e . Latem 1 9 8 2 o d b y w a l i ś m y w i e l o t y g o d n i o w ą w y p r a w ę d o z a b i ­ t y c h deskami sadyb l a p o ń s k i c h ( „ s a d y b a " jest określeniem o tyle n i e a d e k w a t n y m , że L a p o ń c z y c y , czy raczej l u d n o ś ć Sami, są n o m a d a m i i bardziej niż d o m y , posiadają trasy przemieszczania się w z d ł u ż s z l a k ó w r e n i f e r ó w , na osi m o r z e - g ó r y ) . Z ł o t y m r u n e m , k t ó r e g o p o s z u k i w a l i ś m y , był lapoński jojk, najbardziej w Europie archaiczna forma ś p i e w u , na której istotę i znaczenie z w r ó c i ł u w a g ę W ł o d z i m i e r z S t a n i e w s k i , p o d każdym w z g l ę d e m autor t e g o przedsięwzięcia. W F i n n m a r k u , d o k ą d d o t a r l i ś m y , niedaleko miasteczka K a u t o keino, znajduje się kilka d o m o s t w n a z y w a n y c h Beskenjarg. Mieszka t a m Elle Biret Balto, stara k o b i e t a , znana w ł a ś n i e z t e g o , że d o s k o n a l e pamięta jojk — wszystkie w ł a s n e pieśni, a także pieśni i n n y c h . Jest t o osoba s ł y n n a , zapraszana na f e s t i w a l e , nagrywana, „sfotografowana" — słowem — „ u d o k u m e n t o w a ­ n a " . Co n i e k o n i e c z n i e znaczy, że nieautentyczna. T o ona w ł a ś n i e p o w i e d z i a ł a , że p o t o , aby zaśpiewać „ c z y j ś jojk", a w i ę c czyjąś „ p i e ś ń o s o b i s t ą " , trzeba tę o s o b ę znać, a przynajmniej w i d z i e ć i lubić. Bo jojk, t o nie opis s ł o w n y o s o b y , ale wyrażenie, przy p o m o c y g ł o s u , jej charakteru i życia; czy jest d o b r a czy zła, s m u t n a czy w e s o ł a , jak się porusza i c h o d z i , czy ma d u ż o dzieci, jak żyje. Że nie jojkuje się „ o k i m ś " , t y l k o „ k o g o ś " . P o n i e w a ż jojk, „ o s o b i s t a p i e ś ń " , jest, w e d l e t e g o c o m ó w i ł a , g ł o s o w ą rekonstrukcją o s o b y . J a k o d z i e ł o nie daje się o d d z i e l i ć ani o d t e g o , kto g o czyni, ani też o d t e g o „ c z y j " jest. Jojk jest przestrzenią p o m i ę d z y c z y n i ą c y m , c z y n i o n y m i d ź w i ę k i e m — g ł o ­ sem j e d n e g o i d r u g i e g o . W ł a ś c i w i e Elle w y p o w i e d z i a ł a k w i n t e s e n c j ę t e g o , o c o zawsze �c h o d z i ł o w „ G a r d z i e n i c a c h " w pracy nad pieśnią i g ł o s e m . Ś p i e w nie miał być „ o rzeczy", t y l k o miał być „ r z e c z ą " . W n i e g o " w pracy w „ G a r d z i e n i c a c h " . Prawda jest taka, że oba rodzaje d o ś w i a d c z e n i a są k o m p l e t n i e n i e p r z y s t a w a l n e , c h o ć dotyczą t e g o samego zjawiska — teatru. T e c h n i k w s c h o d n i c h w o g ó l e nie m o ż n a , nie p o w i n n o się, s t o s o w a ć w teatrze j a k o w ł a s n y c h , g d y ż zazwyczaj zatraca się coś, c o o k r e ś l i ł a b y m j a k o „ j e d n o r o d n o ś ć treści literackich z j ę z y k i e m c i a ł a " . Cytat z C z u a n g - t s e g o narzuca się s a m : pewnym sensie El le teoretycznie rozwiązała palącą k w e s t i ę t w ó r c z o ś c i , w której aspekty etre i faire — „ b y c i a " i „ c z y n i e n i a " powinny s t a n o w i ć d w i e różne płaszczyzny szlifu t e g o s a m e g o szlachet­ n e g o kamienia. M i e s z k a l i ś m y w t e d y , na k r ó t k o , w d r e w n i a n y m d o m k u , w k t ó ­ rym na przestrzeni cztery metry na cztery, p r ó b o w a l i ś m y , prócz Guseł i elementów Zgromadzenia, nowe pieśni j a k i c h ś w s t ę p n y c h s z k i c ó w d o Awwakuma. „ N o w o p r z y b y ł y rzekł: — Prawda t o najwyższy s t o p i e ń j e d n o r o d ­ ności i szczerości. K o m u brak j e d n o r o d n o ś c i i szczerości, ten nie może o d d z i a ł y w a ć na i n n y c h . (...) G d y w naszej duszy p a n u j e p r a w d a , nasz d u c h o d d z i a ł u j e na zewnątrz. O t o , dlaczego c e n i m y prawdę." i fragmenty Pamiętam bardzo d o b r z e , że t a m w ł a ś n i e , któregoś w i e c z o r u p o j a w i ł się nasz d o b r y przyjaciel, p r z e w o d n i k p o m a g n e t y c z n e j ziemi p o d b i e g u n o w e j , 1 A i l o G a u p ze s w y m bratem. Nie w i e m już, czy t o f r a g m e n t próby, A c z k o l w i e k są takie p r a w d y o teatrze, które, w y p r o w a d z o n e z „ d o ś w i a d c z e n i a w s c h o d n i e g o " p o k r y w a j ą się szczelnie z p o e ­ tyką i o d k r y c i a m i „ G a r d z i e n i c " , b i e g n ą c y m i przecież z u p e ł n i e i n n y m t o r e m . J e d n a z nich m ó w i o w s p ó ł i s t o t n o ś c i teatru i muzyki. której się przyglądał, atmosfera zbliżającej się n o c y polarnej ( p o niebie chodziła już bezszelestnie zorza p o l a r n a ) , gorące t e m p o e t i u d Z g r o m a d z e n i a , czy coś jeszcze s p o w o d o w a ł y , że brat A i l o nagle p o s t a n o w i ł pokazać n a m jak n a p r a w d ę brzmi jo/k — ten nigdy nie w y k o n y w a n y dla nagrań e t n o g r a f ó w , dla handlu Przebieg sztuki, na przykład w j a p o ń s k i m teatrze no, reguluje zasada k o m p o z y c j i muzycznej w e d ł u g t e m p a w y k o n a n i a , t z w . jo-ha-kyu ( k r ó t k i e g o w s t ę p u , p o w o l n e g o „ r o z b i c i a " akcji i p o ­ spiesznego k o ń c a ) . P o d s t a w ę ekspresji scenicznej s t a n o w i ś p i e w i taniec, przy c z y m j a k o „ ś p i e w " rozumie się w s z e l k i e s p o s o b y użycia g ł o s u , łącznie z n i e a r t y k u ł o w a n y m i , dość n i e s a m o w i t y m i okrzykami (kakegoe) m u z y k ó w b i j ą c y c h w bębny. Słyszalny o d d e c h , w e s t c h n i e n i a , j ę k i . Czegóż c h c i e ć w i ę c e j ? folklorem. Dreszcze przeszły p o nas w s z y s t k i c h , g d y w tej d r e w n i a n e j c h a ł u p i n c e zabrzmiały nagle szczęknięcia w i l k ó w , głos renifera, jeszcze inne nieznane zwierzę, czytelne w l u d z k i m głosie i o d ­ d e c h u brata A i l o . Nikt z nas nie z a p o m n i o w e j d z w o n i ą c e j ciszy, jaka z a p a n o w a ł a , g d y skończył. A p o t e m zaczął się śmiać — a m y razem z n i m i b y ł t o iście „ k o s m i c z n y ś m i e c h " , równoważny Czytając o p i s y naszych spektakli, k r y t y k i , zawsze o d n o s i ł a m w r a ż e n i e , że język krytyki nie d o p r a c o w a ł się jeszcze o d p o w i e d ­ nich pojęć, z w y j ą t k i e m kapitalnej definicji „ e t n o o r a t o r i u m " , dla f o r m y g a r d z i e n i c k i c h spektakli, s t w o r z o n e j przez Leszka K o l a n kiewicza. D l a t e g o z t a k i m t r u d e m c h w y t a n e są z w i ą z k i między napięciami d r a m a t y c z n y m i b u d o w a n y m i na w i e l u p l a n a c h , a p o ­ lifoniczną k o m p o z y c j ą muzyczną — m a ł o kto dostrzega tę j e d ­ ność d r a m a t u i dzieła m u z y c z n e g o . T y m c z a s e m , g d y p o k a z y w a l i ­ ś m y Awwakuma w Korei, krytycy, pisarze i w s z y s c y ludzie, którzy z nami p o spektaklu r o z m a w i a l i , c h w y t a l i ten związek bezbłędnie i natychmiast; — samą strukturę s p e k t a k l u , j e g o gęstość, w i e l o p l a n o w o ś ć , d y s h a r m o n i e — one były dla nich o c z y w i s t o ś c i ą — t k w i ł y m o c n o zakorzenione w ich percepcji teatru. Dla nich o c z y w i s t e jest, że teatr w y r a s t a j ą c y z pieśni, nie polega na p o p r a w n y m w y k o n a n i u zarejestrowanej na kresach p i o s n e c z k i . Jojk, r y t m o o d d e c h y A n n y i T o m k a , pieśń z Roztocza, w s z y s t k o t o dla nich b y ł o b y o c z y w i s t e . prostocie i bezpretensjonalności a k t u , który g o poprzedzał. O p o w i e ś ć pozostałaby bez p o i n t y , g d y b y nie fakt, że w latach, które nadeszły p ó ź n i e j , w i e l o k r o t n i e słyszałam ślady t y c h o d ­ g ł o s ó w , echa „ w i l k ó w i reniferów" i przede w s z y s t k i m ów k o ń c o w y ś m i e c h w s z y s t k i c h , kiedy A n n a Zubrzycka z T o m a s z e m R o d o w i c z e m p r z y s t ę p o w a l i w Z g r o m a d z e n i u d o bardzo o s o b ­ l i w e g o działania, z w a n e g o w naszym języku „ r y t m o o d d e c h a m i " . Patrząc na ich d w o j e n i g d y d o końca nie m o ż n a b y ł o rozwiązać zagadki t e g o d w u g ł o w e g o t w o r u , dyszącego i ś m i e j ą c e g o się — z a c h w y c o n e g o ś w i a t e m i n i e o p i s y w a l n e g o w j e g o teatralnej, bratersko-siostrzanej b i o l o g i i . M o ż n a uznać, że u p o d s t a w pieśni t k w i ą różne elementy — t o n , r y t m , h a r m o n i a , s ł o w a , m e l o d i a . W pracy nad r y t m o - o d d e c h a m i S t a n i e w s k i w r a z z nimi d w o j g i e m p o raz pierwszy w naszym kręgu k u l t u r o w y m o d k r y ł , że bardziej niż c o k o l w i e k i n n e g o może być p o d s t a w ą pieśni o d d e c h i „ w e w n ę t r z n e w i d z e n i e " p e w n e g o wizerunku. Także t y m sensie t k w i m y na o s o b l i w y m p o g r a n i c z u Wschodu i Zachodu. Jakiego wizerunku? Nikt nie w i e , c o w i d z i a ł brat A i l o w naszej d r e w n i a n e j c h a ł u p i n ­ ce. A n i też nie d o p y t y w a l i ś m y o to nigdy A n n y Zubrzyckiej B y ł o b y d z i w n e sądzić, że nie w y m a g a ł o s z c z e g ó l n e g o w y s i ł k u z b u d o w a n i e teatru na g r u n c i e pieśni, którą r o z u m i e l i ś m y j a k o w s z e l a k ą m u z y k ę w y d o b y w a n ą z c i a ł a ; zaczynała się ona o d w i a t r u - o d d e c h u , a p o t e m zamieniała się w ś w i a t y , krajobrazy, b o h a t e r ó w , historie, chaos, ł a d . i Tomasza R o d o w i c z a , g d y r o z m a w i a l i między sobą o d d e c h a m i . N i k t w i ę c t e g o nie w i e , każdy czuje własne.. G d y się przenieść tysiące k i l o m e t r ó w na W s c h ó d i t r o c h ę mniej na P ó ł n o c , t o w języku A j n ó w zamieszkujących kultur Hokkaido, a n i e g d y ś także Sachalin i Kuryle, taka „ ś p i e w k a " nosiłaby n a z w ę rekuhara. I t a m usłyszeć można o d d e c h - r y t m , w nich zawarte pytanie, szybko padającą o d p o w i e d ź , następne, s z y b k o padające pytanie, i jeszcze szybszą o d p o w i e d ź , jeszcze j e d n o z n o w u o d p o w i e d ź — aż na k o ń c u w y b u c h a ó w pytanie, Nie bój się. W y s p a ta pełna jest g ł o s ó w . „kosmiczny Szumów, melodii śpiewanych i przyjemnych ś m i e c h " , ogarniający w s z y s t k i c h o b e c n y c h . Rekuhara A n i e s z k o d l i w y c h . Czasem m i nad u c h e m n i g d y nie jest „ o c z y m ś " — j e s t nieepicka. T r u d n o też Zabrzmi tysiące d ź w i ę c z n y c h i n s t r u m e n t ó w , b y ł o b y nazwać uczucia, które wyraża — j e ś l i je w o g ó l e wyraża. A czasem głosy, które jeślim w ł a ś n i e A jednak Z d ł u g i e g o snu się o b u d z i ł , na n o w o z tej w y m i a n y rytmu i oddechu rodzi się d i a l o g , o b e c n o ś ć , ś m i e c h . Wszystkie c e c h y d o b r e g o teatru. Czasami, M n i e usypiają. G d y śnię, w i d z ę j a k b y w z w i ą z k u z m o i m i s t u d i a m i j a p o n i s t y c z n y m i , b y w a m przepyty­ C h m u r y rozwarte i ukazujące w a n a na o k o l i c z n o ś ć Skarby, c o mają spaść na m n i e ( . . . ) użyteczności „ d o ś w i a d c z e n i a wschod- PRZY C z u a n g - t s e , Prawdziwa Księga Południowego Kwiatu, O l g i e r d W o j t a s i e w i c z , P I W , W a r s z a w a 1 9 6 3 , s. 3 2 2 1 tłum. 3 2 ISY W i l l i a m Szekspir, Burza, c y t o w a n e za J a n e m K o t t e m , Szeks­ pir współczesny. W y d a w n i c t w o Literackie, K r a k ó w 1 9 9 0 , s. 3 7 5 2 59 � https://zbiory.etnologia.uw.edu.pl/files/original/816ce8cc4fc100657baf37a9c935bb30.pdf 55f1b10dbbdf9aeebf022df1b9942f4f Dublin Core The Dublin Core metadata element set is common to all Omeka records, including items, files, and collections. For more information see, http://dublincore.org/documents/dces/. Title A name given to the resource Polska Sztuka Ludowa - Konteksty Text A resource consisting primarily of words for reading. Examples include books, letters, dissertations, poems, newspapers, articles, archives of mailing lists. Note that facsimiles or images of texts are still of the genre Text. Dublin Core The Dublin Core metadata element set is common to all Omeka records, including items, files, and collections. For more information see, http://dublincore.org/documents/dces/. Relation A related resource oai:cyfrowaetnografia.pl:publication:3039 Date A point or period of time associated with an event in the lifecycle of the resource 2001 Identifier An unambiguous reference to the resource within a given context oai:cyfrowaetnografia.pl:2843 Title A name given to the resource Pieśń jako zawiązek działania aktorskiego / Polska Sztuka Ludowa - Konteksty 2001 t.55 z.1-4 Description An account of the resource Polska Sztuka Ludowa - Konteksty 2001 t.55 z.1-4, s.168-179 Creator An entity primarily responsible for making the resource Rodowicz, Jadwiga M. Language A language of the resource pol. Publisher An entity responsible for making the resource available Instytut Sztuki PAN Format The file format, physical medium, or dimensions of the resource application/pdf PDF Text Text capture metadata for PDF documents Text Jadwiga M . Rodowicz * PIEŚŃ JAKO ZAWIĄZEK DZIAŁANIA AKTORSKIEGO JADWIGA M. własnej techniki scenicznej i własnego języka teatral­ nego. Praca ta rozpoczęła się dwadzieścia cztery lata te­ mu w trakcie wypraw badawczo-artystycznych prowa­ dzonych we wsiach polskich, głównie na terenach wschodnich i południowych, często wśród mniejszo­ ściowych społeczności (Łemkowie, Romowie), a poza Polską w analogicznych środowiskach różnych regio­ nów Europy: Lotaryngia (we Francji), Toskania, Maremma, Emiglia Romana, Liguria (we Włoszech), tere- RODOWICZ Pieśń jako zawiązek działania aktorskiego* 1 1 N ajbardziej oczywistą cechą japońskiego teatru no jest jego historyczna ciągłość. Dziedzictwo wielowiekowej (sześćsetletniej) historii ukryte za jego współczesną formą, może czasem szkodzić od­ biorowi istotnie teatralnych zalet no jako przedstawie­ nia, a wyjaśnienia na temat rozwiązań technicznych (jak obecność postawy wyjściowej aktora kamae czy też kroku ślizgowego hakobi) mogą wręcz uniemożliwić bezpośredni odbiór tego, co dzieje się na scenie między aktorami. Zawsze jednak, kiedy udaje się obejść ten historycz­ ny kontekst i spojrzeć na no jako na żywe współczesne przedstawienie, rodzi się możliwość dotarcia do jego wartości jako czystej teatralnej formy i w tym chyba tkwi wielka siła, a zarazem wartość no jako dziedzictwa kulturowego. Kiedy mówi się o zachowaniu lub przywracaniu ży­ cia zamierającym formom sztuki tradycyjnej, często ma się na myśli przede wszystkim zapewnienie dobrych wa­ runków ich uprawiania przez artystów, którzy je dzie­ dziczą, przez stwarzanie kontekstu ptezentacji, pracy, przez sponsorowanie wydarzeń, w czasie których twór­ cy mogą je „podać", przedstawić. Ośrodek Praktyk Teatralnych „Gardzienice", w któ­ rym pracowałam przez dziesięć lat, założony i kierowa­ ny przez Włodzimierza Staniewskiego, w działalności badawczej i artystycznej wiele uwagi poświęcał formom tradycyjnym służącym jako podstawa do wypracowania * Jest to polska, przetłumaczona z oryginału w j . angielskim {Song as a Nucleus of an Actor's Work on Stage), a zarazem zmienio­ na przez autorkę, wersja referatu wygłoszonego w listopadzie 1991 r o k u na międzynarodowym sympozjum International Symposium on the Conservation and Restoration of Cultural Property - No: its Trans­ mission and Regeneration zorganizowanym przez T o k y o N a t i o n a l Research Institute of C u l t u r a l Properties. W niniejszej wersji zosta­ ły pominięte te fragmenty, obecnie anachroniczne, które odnosiły się bezpośrednio do historyczno-społecznego kontekstu prac badawczo-artystycznych prowadzonych przez O P T „Gardzienice", ja­ ko przebadanych i znanych czytelnikowi polskiemu z wielu publi­ kacji, natomiast przedstawionych na sympozjum w formie bardzo uproszczonej i skrótowej; został w niej natomiast rozwinięty wątek wypracowania jakości dramatycznych z muzyczności. 168 1 1 -- O • XT ny zamieszkałe przez ludność bami w Norwegu, Szwe­ cji, Finlandii. Postawione sobie wówczas zadanie można właści­ wie określić dość prosto: zebranie (często nie zareje­ strowanych wcześniej) pieśni, opowieści, zachowań, gestów oraz zbudowanie z nich nowego tworzywa te­ atralnego, a tam gdzie to możliwe - wypracowanie na ich podstawie własnego języka teatralnego. Rezultaty tych poszukiwań zaowocowały - w moim przypadku, chcę to podkreślić - radykalną zmianą percepcji te­ atru. Jedną z jej elementów było odkrycie potężnej si­ ły stwórczej pieśni i muzyki w procesie formowania wypowiedzi teatralnej i zdarzenia (widowiska), a także jej wpływ na strukturę dramatu (czyli sfery tekstowej) na wszystkich jej poziomach. Przez lata pracy udało się Staniewskiemu i jego ze­ społowi wypracować nową formułę teatralną wyrastają­ cą z elementów kultury tradycyjnej, a przede wszystkim z pieśni i muzyki . Skłonność do sięgania po elementy tradycji, celem wykorzystania jako tworzywo teatralne, nie jest oczywiście niczym nowym, w ostatnich latach staje się modelem niemal obowiązującym, zwłaszcza w nurcie bliskim tzw. antropologii teatru. Obfitość ma­ teriału folklorystycznego (elementów wziętych z kultur rdzennych) służy najczęściej, np. w przedstawieniach O d i n Teatret, wytworzeniu struktury dramatycznej i wypełnieniu jej teatralnym „mięsiwem", budowaniu klimatów. Czy jest możliwe coś więcej? N a początku działalności „Gardzienic" również Staniewski zajmował się gromadzeniem takiego materiału. Wkrótce jednak, jak się wydaje gdzieś w okresie pracy nad Żywotem protopopa Awwakuma w latach osiem­ dziesiątych, uwaga jego skupiła się na samej pieśni otaz przyjrzeniu się, co to oznacza, że pieśń tradycyjna oraz akt śpiewania rozumie się jako podstawowy element, właśnie „zawiązek" działania scenicznego, oraz jak to wpływa na materię przedstawienia. Staniewskiego zainteresował niemal niedostrzegalny moment inicjalny śpiewu, w którym aktor ulega impul­ sowi śpiewu (czy też wywołuje go w sobie), wydając z siebie pierwsze tony, pierwsze sylaby słów, tam gdzie pieśń się rodzi. Zakładał on, że aktor może - i powinien (często domagał się tego na próbach) - umieć się wy­ razić w pełni, zdefiniować własną obecność już w chwi­ l i rozpoczęcia pieśni. 1 �Jadwiga M . Rocímwa • PIEŚŃ JAKO ZAWIĄZEK DZIAŁANIA AKTORSKIEGO 169 ��Jadwiga M. Roduwicz • PIEŚŃ JAKO ZAWIĄZ1 K DZIALANJA AKTORSKIFCO ��Jadwiga M . Rodowicz • PIEŚŃ JAKO ZAWIĄZEK DZIAŁANIA AKTORSKIEGO Jeśli zgodzić się, że najbardziej charakterystyczną cechą no jako sztuki widowiskowej jest szczególna jed­ ność elementów muzycznych i dramatycznych oraz oparcie ekspresji aktora na pieśni (ka/uta) i tańcu (bul mai) i pod tym kątem próbować przyjrzeć się realizacji scenicznej dramatu, to można dojść do ciekawych spo­ strzeżeń, które w dużej mierze pokrywają się z doświad­ czeniem „Gardzienic" pracy nad pieśnią jako elemen­ tem głównym pracy aktora. Jest to oczywiście jedna 2 wielu możliwych opcji podejścia zarówno do nó, jak i do formy proponowanej przez Staniewskiego. Cie­ kawą może być jednak próba odpowiedzi na pytanie, do jakich konsekwencji prowadzi przyznanie pierw­ szorzędnej roli pieśni w tworzeniu teatru. 1 Trzeba zaznaczyć, że pieśni używane w pracy „Gar­ dzienic" najczęściej, choć nie zawsze, są tradycyjne czy dawne; chodzi tu raczej o pieśni nacechowane podob­ nie, jak pieśni tradycyjne, bo prowokujące do użycia technik śpiewu wywodzących się z dawnych tradycji lub wręcz na nich oparte (np. na użyciu białego głosu, lamentacji, alikwot, dysonansów). Mówiąc o roli pieśni w pracy aktora „Gardzienic" oraz porównując to doświadczenie z no (a pamiętajmy, że no jest to forma klasyczna, ściśle skodyfikowana), trzeba koniecznie zwrócić uwagę na to, że - właśnie podobnie jak w no - śpiew nie oznacza „wyśpiewania melodii", ale raczej chodzi tu o ekspresję głosową, któ¬ ra posiada muzyczną tożsamość poprzez zachowanie przynajmniej rytmu i tonalności jako elementów pod­ stawowych. Pieśń i „pieśniopodobne" jednostki wypo­ wiedzi obecne są na kilku poziomach pracy. Najbar­ dziej podstawowym elementem (w „Gardzienicach") wydaje się coś, co Staniewski nazywał „zaśpiewem" i co, być może, odpowiada „wersowi" (ku) w no, a co najłatwiej oddać jako „rozpoczęcie śpiewu" (=wypo­ wiedzi), czyli odśpiewanie kilku podstawowych dźwię­ ków. Zaśpiew oznacza także śpiewne tony słyszalne w dialektach, charakterystyczne dla osoby (zatem „charakteryzujące" postać?). Staniewski zdawał się używać tego określenia w znaczeniu jakiejś podstawo­ wej jednostki wypowiedzi. Kiedy aktor chce pokazać jakąś charakterystyczną cechę granej postaci lub ele­ mentarną reakcję, a nawet coś jak postawę, może to właśnie w inicjalnej chwili „zaśpiewu". Przechodząc na nieco wyższy poziom konstrukcji po­ staci (i dramatu), Staniewski używał w podobnym zna.** czeniu określenia „indywiduacja" w śpiewie. W jego ję­ zyku oznaczało to wyłonienie się odrębnej postaci z „ciała zbiorowego" scalonego wspólnym śpiewem właśnie orzez indvwidualnv zaśoiew" W takiei chwili żywe kontury ciała i głos (linia głosu, linia ciała) akto ra wyodrębniała sie irózi w sto"unku do eruov T ę technikę, czy ten sposób postępowania, dobrze ilu­ strowała scena tzw. Jutrzni w Żywocie protopopa Awwakuma, w której „ciało zbiorowe" zesłańców „na Pustoziersk" podążało w rytmie trójkowym, śpiewając „Pamiłuj!", a raz po raz pojedyncza osoba wyłaniała się na chwilę, jedynie na czas własnego „zaśpiewu" dosłownie trzech sylab „Pa-mi-luj", anonsując się jako postać sce­ niczna: przez szept, wrzask, żałosny krzyk - w zależno­ ści od tego, k i m później stać się miała, zwiastowała swój charakter ( = definiowała swoją obecność). W Carmina Burana wstępne przedstawianie się (brechtowska autoprezentacja postaci) dokonywało się W p()dobny sposób - za pomocć^ „zaśpiewu". Tutaj warto dodać, że ta najmniejsza fraza nie m u ­ si się koniecznie składać z elementów czysto muzycz­ nych, ale może to być westchnienie, dźwięk onomatopeiczny, słyszalny oddech - tak długo, jak długo prze­ strzegany jest rytm. Jesteśmy tutaj bardzo blisko ta­ kiego rozumienia śpiewu i frazy muzycznej, jak w nó. Podobnie w nó stosuje się wypowiedź elementarną, gdzie niekoniecznie chodzi o śpiew, ponieważ zalicza się do niej również okrzyki (kakegoe) muzyków. Kate­ gorią „zaśpiewu" można objąć także dźwięki natury lub głos, który je naśladuje. W tej formie były one obecne np. w spektaklu Carmina Burana w scenie wa­ bienia między Tristanem i Izoldą, rozmawiających głosami ptaków. N a trop przywoływania dźwięków natury, jak się wydaje, wpadł Staniewski i jego akto­ rzy podczas badań nad archaicznym sposobem śpie­ wania ludności Sami (Lapończyków) - jojkowaniem. Naśladowanie a raczej ewokowanie głosów zwierząt w jojku jest fenomenem znanym również innym k u l turom, nie trzeba się specjalnie dzić. W a r t o t u iednak dodać że istota ioilcu i tarcie w n i m podziału na podmiot śpiewu i przedmiot śpiewu. N i e jojkuje się „o czymś", ale jojkuje się „coś" lub „kogoś". 3 Po ustanowieniu tej najmniejszej, „śpiewopodobnej" jednostki wypowiedzi możliwe staje się rozpoczęcie bu­ dowy dialogu scenicznego między postaciami. Powie­ dzenie, że sytuacja dialogowa jest dla teatru podstawo­ wa, to banał. A jednak odnajdowanie jej, na różnych poziomach i w różnych kontekstach, jest za każdym ra­ zem fascynujące. Zawsze, kiedy obok jednego aktora staje drugi, automatycznie rodzi się oczekiwanie sytu­ acji dialogu i wówczas, kiedy tworzywo teatralne osa­ dzone jest w muzyce i jej elementach, dialog może być budowany w sposób zaskakujący - bo niesemantyczny. Pasjonującą ilustracją tego zjawiska kulturze tra¬ dycyjnej tzw., zabawy gardłem (throat games) wśród lud­ ności Inuit (Eskimosów), w Japonii obecne jeszcze do niedawna wśród ludności ajnoskiej na Hokkaido i zwa­ ne tam po ajnosku rekuhara, a po japońsku nodonara' shi (dosł granie na gardle"). Nb pierwszej rejestracji 173 �Jadwiga M . Rodowicz • PIEŚŃ JAKO ZAWIĄZEK DZIAŁANIA AKTORSKIEGO „Krótka opisowa" perypetia w ułamku sekundy (sztuka „Motomezuka") rekuhara dokonał w 1902 r. na wałkach woskowych ze¬ słany na Sachalin Bronisław Piłsudski . Aktorzy Staniewskiego trafili na podobny trop pod­ czas ćwiczeń głosowych z fletem (tzw. wizgi w pracy nad Gusłami), które przekształciły się w tzw. rytmo-oddechy i w których prawdziwymi mistrzami byli A n n a Zubrzycka i Tomasz Rodowicz, budujący cale etiudy za pomocą niesemantycznej rozmowy oddechem, śmie­ chem, westchnieniem, rytmem. Można powiedzieć, że w przypadku „wizgów" - „rytmo-oddechów" zostało powtórzone doświadczenie zapisane w odległych, ar­ chaicznych technikach dialogowania. Konkludując można powiedzieć, że dla sytuacji dialogowania nie­ zbędne są dwie osoby, napięcie pomiędzy nimi, oddech i rytm, a nie jest konieczna semantyka. Podobnie w kakegoe muzyków w nó zawiera się oddech, rytm, głos, stosunek do postaci, ale nie ma semantyki. 4 Mowa (wypowiedź) aktora uzyskuje wtedy siłę wy­ razu, kiedy wyrasta z najgłębszych pokładów jego bio­ logii. A l e już dla dwojga (czy dwóch) aktorów dialogu­ jących sytuacja jest nieco inna: ich porozumienie i wy­ miana muszą nie tylko wyrastać z głębokich pokładów biologii, lecz także utrzymywać się na jakiejś wspólnej płaszczyźnie, którą w teatrze muzycznym stanowi har­ monia i rytm. W dialogu ponadto aktorzy najczęściej używają dłuższych wypowiedzi niż fraza (czy „zaśpiew"), ponieważ poprzez dialog przechodzi się na wyższy poziom konstrukcji dramatycznej: do budowy scen. W „Gardzienicach" używane były zawsze frag­ menty bliższe strofie, krótkiej pieśni, kilku wersom. Po¬ dobnie w nó budowa fragmentu sceny zasadza się na przemienności krótkich pieśni (uta) lub fraz (setsu) wy­ powiadanych przez jednego lub dwóch (na przemian) aktorów. Mówiąc o „Gardzienicach" świadomie nie użyłam określenia „tekst dramatu", ale „fraza", bo w tej pracy niemal każda wypowiedź, nawet oparta j wstępnie na prozie lub narracji, zawsze ewoluowała i w kierunku tonalności, rytmu i harmonii, a zatem w kierunku poezji i muzyki. T e n etap budowy ptzedstawienia przywodzi na myśl przejście od kilkusylabo wego wersu (ku), poprzez frazę (setsu), do poziomu „obrazu" lub „sceny" („stopnia" - dan) w nó. Jest to za- j gadnienie kluczowe z punktu widzenia powstawania dramatu. Poprzez wymianę pieśni lub jej fragmentów w proto-formie dialogu, a także fragmentów prozy , bu­ dowane jest napięcie dramatyczne oraz ożywianie wi­ zerunków (obrazów) budowanych w przestrzeni wy-1 wołvwanvch metafora ukryta w literackim tekście Ak torzv rozmawiają" za oomoca nieśni i ta wymiana w dużei mierze terowana iest nanieciem dramatvcz I nym zawartym w samei i iż muzyce które wynika z nrzemiennnści charakter, nieśni Tekst nie iest na łożony" na strukturę muzyczną, ale wynika z niej, jak' by podążał śladem napięć właściwych samej muzyce. Muzyka nie ilustruje znaczeń niesionych przez tekst li¬ teracki, ale przeciwnie, narzuca znaczenie tekstowi, jakby była pierwsza, a tekst drugi. T a k i sposób budo­ wania napięcia dramatycznego przypomina nó, gdzie 174 �Jadwiga M. Rodowicz • PIEŚŃ JAKO ZAWIĄZEK DZIAŁANIA AKTORSKIEGO struktura muzyczna jest pierwodana i gdzie napięcie dramatyczne rodzi się właśnie dlatego, że istnieje przemienność pieśni, dialog pieśnią. W tradycji nó często badacze powołują się na wpływ sztuki poetyckiej kom­ pozycji „pieśni wiązanej" (renga), popularnej w śre­ dniowiecznej Japonii, ale sama forma dialogowania pieśnią może być reliktem jeszcze wcześniejszego oby­ czaju, tzw. walki na pieśni (utagaki lub utagai), obecne­ go w starożytnej Japonii, polegającego na wymianie improwizacji poetyckich, często erotycznej w treści, między kobietami i mężczyznami, służącej - jako forma zalotów - kojarzeniu par i będącej formą wstępną do stosunków seksualnych następujących po walce. Akcja dramatyczna rozwija się dlatego, że istnieje wymiana pieśni, dialog pieśnią i tylko poprzez nią się realizuje; mniej służy ilustracji przebiegu fabuły, bar­ dziej - budowaniu napięcia przez przemienność klima­ tów, nastrojów, metafor. W takim teatrze jak nó i jak forma uprawiana przez Staniewskiego, dramat jest konstruowany na innych zasadach niż rekonstrukcja wydarzenia; kluczową wydaje się zasada stopniowego wzrostu napięcia poprzez gromadzenie obrazów i meta­ for aż do jego rozładowania w kulminancie - gwałtow­ nym zakończeniu. Życie na scenie rozwija się o tyle, o ile mamy do czynienia z progresją muzyki i metafory: następstwo fragmentów muzycznych pociąga za sobą następstwo obrazów, a nie odwrotnie. Powstałe kolej­ no obrazy: migawki, wizerunki, sceny, współistnieją z muzyką, ona jest w nich iriYrrianentna (stanowi ich materię) a nie transcendentna (nie przychodzi z zewnątrz). Wracając do wątku budowy dramatu w onarciu o sekwencie nieśni iei fragmentów orozv (narracji lub komentarza) w spektaklach Staniewskieeo można Dowiedzieć że iest to oodobnie iak w nó dzie sztuka hokvoku) w głównych fragmentach zbu' dowana iest na takim nrzvkladowo nrzehiegu - issei (wnrowaLnie instrumentalne) - k J l l inieśń wnro wadzająca) - kakaru (recitativo) - u t a (pieśń-poemat) 5 - melodeklamacja - akompaniament muzyczny do wejścia shite - dialog między shite i waki (proza) - yomi (pieśń shite) - mondo (proza, dialog między shite i waki) 6 - muzyka - kakeai (ich dialog pieśnią) - kuri (pieśń chóru) - sashi (recitativo shite) - kuse (pieśń chóru pod­ czas tańca shite) - yomi (pieśń shite) -jo-no mai (taniec shite) -fctri (ostatnia pieśń chóru). W „Gardzienicach" od wielu lat istnieje forma prób tzw. „przy stole". Samo sformułowanie znamy ze Stani­ sławskiego, gdzie oznaczało taki rodzaj próby, w któ­ rym zespół wspólnie omawia tekst sztuki, historyczne uwarunkowania akcji, bohaterów, cechy postaci etc. W „Gardzienicach" oznacza to coś zupełnie innego, mianowicie próbowanie przebiegu przedstawienia poza przestrzenią jemu właściwą (poza „salą", jak to się mó­ wi), właśnie przy stole, w czasie którego znaczony jest bardzo wyraźnie muzyczny szkielet, struktura dźwięko­ wa, a działania aktorskie sygnalizowane są jedynie przez początkowe i kończące je gesty. W takiej próbie utrwala się muzyczna struktura spektaklu, można ją poddawać eksperymentom: zwalnianiu, przyspiesza­ niu, zamianie kolejności wydarzeń, można się nią nie­ co bawić, co byłoby bardzo trudne i znacznie bardziej dla aktorów obciążające w rzeczywistej przestrzeni prób, w rzeczywistej scenografii (jak wiadomo, spekta­ kle „Gardzienic" są po prostu wyczerpujące). Próby „wokół stołu" pozwalają zarówno reżyserowi, jak i ak­ torom na eksperymentowanie, rzecz uzyskuje nieco bardziej abstrakcyjny charakter, pozwala wyobraźni aktora zagrać na nowo, swobodniej wybierać między forte i piano, przysłuchiwać się brzmieniom i współ­ brzmieniom. W nó istnieje podobna formuła próby, kiedy aktor próbuje własne działanie, taniec, przebieg choreograficzny a muzyka „znaczona" jest jedynie w tle za pomocą substytutów instrumentów * zamiast srać na trzech bębnach uderza sie iednvm wachlarzem w drewniany oodest ustami naśladuiac niemożliwe do wygrania nrzez iednego wykonawcę dźwięki zamiast grać na flecie, znów naśladuje się te dźwięki ustami. Wszystko można dowolnie skracać, przestawiać, pomi­ jać - po prostu próbować, powtarzając strukturę w tych miejscach, gdzie wymaga to pracy. Ta skrócona forma próby ma niezwykły urok, naśladujące instru­ menty odgłosy wydawane przez aktorów, uproszczone brzmienie warstwy rytmicznej, swobodnie pośród tego poruszający się aktor, zmieniający przebieg, powra­ cający i powtarzający to samo miejsce - wszystko to ujawnia ten niesłychany nurt podskórny wszechobec­ nej struktury muzycznej w teatrze nó, nie zasłonięty akcesoriami, maską, kostiumem. W obu przypadkach - i w no, i w „Gardzienicach" taka próba nie byłaby możliwa bez jednego elementu podstawowego: wyznaczanego rytmu. Rytm jest jakby wartością podstawową. W „Gardzienicach" próba wo­ kół stołu biegnie, bo ktoś pilnuje jej rytmu. W nó aktor próbuje, bo inny wybija rytm wachlarzem uderzając w pulpit. Zgadza się to z obserwacją poczynioną przez Zeamiego (dotyczy to nauki śpiewu): „Zapomnij o gło­ sie - pamiętaj o melodii; zapomnij o melodii, pamiętaj o harmonii (tonacji); zapomnij o harmonii, pamiętaj o rytmie" , czy w innym miejscu: „Bez dźwięku fletu czy rytmu wybijanego na bębenku tańczenie jest niemożli­ we. Czy nie świadczy to o tym, że do tańca potrzebny jest dźwięk?" . 7 8 Całemu wyżej przedstawionemu rozumowaniu moż­ na zarzucić,tautologizm: teatr muzyczny zbudowany jest z tworzywa muzycznego, a muzyka ma charakter teatralny ( = bo jest to teatr muzyczny). Nie w tym rzecz. Istotą poczynionej obserwacji jest to, że wydarze­ nia sceniczne w takim teatrze łączy specyficzne spoiwo, 175 �Jadwiga M . Rodowicz * PIEŚŃ JAKO ZAWIĄZEK DZIAŁANIA AKTORSKIEGO jakim jest wewnętrzna dramaturgia muzyki i że to ona dyktuje rozwój akcji. Dramatyczna jakość muzyki z ko­ lei zawiera się w jej tworzywie: brzmieniu, tonalności, rytmach, harmoniach, energii niesionej przez dźwięk, podmuch oddechu. Ona ujawnia się w pieśni. N a sku­ tek zderzenia z dramatutgią samego tekstu (semanty­ ką) rodzi się trzecia jakość - teatralna. Teattalność jest pochodną muzyczności, a nie odwrotnie. A tworzywo - jak to tworzywo - rządzi się swoimi prawami. Porównując obie formy, zwróciłam kiedyś uwagę na pewien szczegół natury właściwie technicznej. W i d o w i ­ sko no realizowane jest w czasie w zgodzie z zasadą roz­ woju tempa akcji: jo (wstęp) - ha (rozwinięcie, dosłow­ nie „rozbicie" - kyu (pospieszny koniec) . Jeden ze spe­ cjalistów pisze: Jo-ha-kyu stosuje się do każdej jednost­ ki w podziale strukturalnym no i w miarę rozwoju akcji scenicznej pauzy (ma) pomiędzy poszczególnymi częścia­ mi ulegają skróceniu. W miarę poruszania się naprzód następuje nie tylko przyspieszenie tempa wykonywania poszczególnych jednostek, ale przez skrócenie pauz między nimi - zmienia się rytm jako całość. Pauzy są co­ raz krótsze, co wywołuje uczucie ekscytacji, zaś kiedy znów ulegają wydłużeniu - wraca uczucie spokoju. T o czyni muzykę no niepodobną do muzyki zachodniej" . Przez lata pracy nad pieśnią jako substancją teatral­ ną odkryliśmy, że pieśń zawsze ulega przyspieszeniu, je­ śli towarzyszy akcji scenicznej. Oczywiste stawało się to wówczas, gdy pieśń chóralna (np. w Żywocie protopopa Awwakuma) towarzyszyła intensywnej akcji scenicznej jednego lub dwojga aktorów, kiedy jej celem było two­ rzenie muzycznego tła wydarzenia, faktury dźwiękowej, przestrzeni wokół samego wydarzenia. Zawsze wów¬ czas, kiedy działający w jej strumieniu aktor zdawał się tracić energię, chór automatycznie przyspieszał. Pozo­ stawanie w tej samej formule tempa (sztywno, jak pod metronom) odbierane było jako jego zwalnianie. T o nie do opanowania wprost przyspieszanie śpiewu, gdy towarzyszy on działaniu scenicznemu, a raczej jest z n i m zrośnięte, wydaje się jakąś naturalną cechą m u ­ zyki Jakby rzeczywiście potwierdzało się, co powiedział Zeami o zasadzie jo-ha-kyu. że jest obecna we wszyst­ kich fenomenach natury i musi obowiązywać w teatrze Inna kwestia, którą warto rozważyć w tym kontek­ ście (pieśni jako zawiązku działania aktorskiego), to kwestia „perypetii" postaci scenicznej. Jeśli w jakiejkol­ wiek opowieści o zmiennych kolejach losu bohatera mówi się o punktach zwrotnych, to mowa jest właśnie o perypetii. Peńpeteia znaczy „nagła zmiana", „prze­ łom". Taka zmiana może być bardzo dramatyczna, spektakularna (śmierć, nagłe spotkanie, wyzwanie na pojedynek, zdrada). A l e przy zastosowaniu bardzo krótkiej ogniskowej można perypetię dostrzec w ruchu tak niewielkim, że niemal kwantowym i w teatrze m u ­ zycznym, i w dramacie zbudowanym na metaforze, od­ najdywanie ich w ten sposób jest bardzo ciekawe. Przyjrzyjmy się takiej sekwencji w no: Fragment pochodzi ze sztuki Teika. Wędrownemu m n i c h o w i śni się spotkanie z duchem pięknej księżniczki Shokushi (Shokushi naishinnÓ), ukochanej poety o imieniu Teika. W końcowej scenie Kobieta, którą spotkał pod zarośniętym bluszczem grobem w le­ sie, staje przed mnichem i wyjawia m u , k i m naprawdę jest - duchem Shokushi: 9 10 176 Mnich: (...) Kim jesteś niezwykła kobieto? Kobieta: Kim jestem? Ot, ledwo imieniem Co pod szronem marnieje, Jak dzikie polne trawy. Bo ciało moje znikło Ów pretekst dla imienia. Chór : Schowana w gęstwie roślin Wychodzi jednak na jaw Barwą namiętności. 11 Kobieta: Ciężko mi teraz... Chór: Przecież to właśnie ja jestem [Kobieta zwraca się do mnicha] Shokushi naishinnó. Lecz choć się tobie jawię, Prawdziwa moia Dostać [Wstaje, idzie w jego kierunku] Jest niczym niepozorny Owada ślad na kamieniu. Bo kształtu nie ma wcale, [Staje przed grobem] Jak kształtu nigdy nie ma Cierpienie skryte w bluszczu... Wołanie jej o pomoc [Zwraca się w stronę mnicha] Widać przez chwilę, a ona sama znika. �Jadwiga M. Rodowicz • PIEŚŃ JAKO ZAWIĄZEK DZIAŁANIA AKTORSKIEGO Gusła. Fot. Zygmunt Rytka. „Ciało zbiorowe" [Wchodzi do środka grobu] Wołanie jej o pomoc Widać przez chwilę, a ona sama znika. W tej sekwencji jest zamknięta jakby jedna „perype­ tia" - zniknięcie ducha, który wyjawił swoje imię. Kie­ dy jednak skrócimy znacznie ogniskową, zobaczymy, jak językiem metafory wyraża się kilka „zmian", „punk­ tów zwrotnych" dla Kobiety. Sytuację wywołuje pyta­ nie o imię: k i m jesteś? I w odpowiedzi mamy kilka na­ stępujących po sobie, zmiennych metafor: „ot, jestem ledwo imieniem...", „ciało - pretekst dla imienia", o so­ bie mówi: „schowana w gęstwie roślin wychodzi jednak na jaw barwą namiętności". Potem zaś, krążąc w prze­ strzeni, podczas gdy chór śpiewa w jej imieniu, to zwra­ ca się do mnicha, to oddala, przechodząc przez subtel­ ne (kwantowe) „perypetie": „jestem niczym niepozor­ ny ślad owada", „kształtu nie mam", „cierpienie skryte w bluszczu nie ma kształtu", „wołanie widać, a ona sa­ ma znika". Postać sie pojawia edv i a widać mówi że to ułuda Gdy znika świat powraca do normalności. Ona jakby droczy się z mnichem: chcę zaistnieć ptzed tobą (abyś się pomodlił), ale to, co widzisz, źle widzisz, bo ja nie istnieję. Zbliża się do niego i zarazem oddala. W chwili, gdy wreszcie powiedziała, k i m jest, ukryła się w grobie. Z punktu widzenia postaci głównej to bardzo ważne wydarzenie: ujawnienie imienia. Ale przecież realizuje się ono w ciągu metafor jedynie, w tańcu i w pieśni, a w dodatku nie śpiewanej przecież przez postać główną, tylko włożonej w usta chóru. Wszystko to przekłada się jeszcze na język gestów, figur tanecznych, muzykę instrumentów. Te minimalne zmiany, właśnie „kwantowe", stoją u podstaw „perype­ t i i " rozgrywających się we wnętrzu bohatera, a jednak przełożonych na uzewnętrzniający je (w metaforze) ję­ zyk poezji i muzyki. Właśnie tam, gdzie pieśń ukonstytuowała się jako podstawowy element tworzywa scenicznego, taka dro­ ga postępowania z perypetią - metaforyczna - wydaje się nieunikniona. Elementy cząstkowe losów bohatera przywoływane będą za pomocą metafory, a metafora przekładać się będzie na język muzyki i choreografii. Bliski temu sposób postępowania można odnaleźć w przedstawieniach Staniewskiego. N p . w Carmina Bu¬ rana scena początkowa: po słowach „Słońce piekło, za­ żądałam pić! Słońce piekło, zażądałam pić!" (Izolda Młodsza) - riposta „Znalazłam w i n o ! " (Izolda Starsza) - natychmiast wywołują pieśń „Ave Formosissima, gemma preciosa!" (Bądź pozdrowiona, najpiękniejsza, bądź pozdrowiony cenny klejnocie!") - jest to powita­ nie miłości: jako przeklętego magicznego napoju (sio- 177 �Jadwiga M . Rodowicz • PIEŚŃ JAKO ZAWIĄZEK DZIAŁANIA AKTORSKIEGO niu obu warstw (widowiska) :• dźwiękowej i obrazo­ w e j " , i dalej: „Czasami widzowie wyrażają taką opi­ nię: «Ciekawa jest ta chwila, kiedy aktor nic nie czyni». To, że coś ciekawego rodzi się, gdy aktor «nie czy­ n i nic», ma źródło w jego nieujawnionym zamiarze. Po­ czynając od Dwóch Środków (tańca i śpiewu - przyp. J.R.) poprzez ruch taneczny naśladujący walkę {tachibataraki), aż po rozliczne role, wszystko należy do tech­ niki, ta zaś - do domeny ciała. «Nie czynienie» powsta­ je w chwilach wolnych od techniki. Jeśli się zastano­ wić, dlaczego właśnie „miejsca puste" (senu hima) bu­ dzą ciekawość, to okaże się, że «nie czynienie* osadza się w czymś jeszcze pierwotniejszyiTiL niż serce W «korzeniu serca», gdzie się scalają (wszystkie) działania i rodzi ciągłość u w a g i " . 12 13 Carmina Burana. M . Gołaj, T . Rodowicz, B e r l i n 1995. Fot. Andreas L u d t k e wa obu Izold), a zarazem powitanie miłości metaforycz­ ne: jako siły największej (pieśń Ave ze zbioru poetyc­ kiego Carmina Burana). Jednostkowemu wydarzeniu na łodzi (znalezienie bukłaka z magicznym winem) od­ powiada śpiewna chóralna (zbiorowa, transcendentna) riposta metaforyczna: „Ave!" inkantowana przez chór. Takie przykłady można by mnożyć. Aktor w tego typu teatrze jak no i jak „Gardzienice" porusza się w dziwnej dość, stosunkowo mało w naszej, zachodniej tradycji kulturalnej, zbadanej tkance muzycz­ ności, w której na równych prawach współistnieje eks­ presja głosu i ciała, idzie jakby zygzakiem przez „punkty zwrotne" (perypetie) określone: tonem, harmonią, two­ rami wyobraźni, gestami, realnymi przedmiotami, zderze­ niem z partnerem, współtworząc ewokowane metafory. Aktor w takim teatrze nie jest tylko śpiewakiem-i-tancerzem. Aktorstwo łączy obie techniki: śpiewu (mowy) i tańca (ruchu scenicznego), ale zarazem tworzy z nich technikę trzecią, która powstaje w trudnej do określenia przestrzeni zmiany między ruchem a śpiewem. Właśnie w tej przestrzeni „między" technikami najlepiej manife­ stuje się kunszt aktora - kunszt przyciągania uwagi w i ­ dza kunszt sięgania w głąb jego własnej wyobraźni Ta prawda znana jest od stuleci w no Zeami pisze tak: „(...) w tym przedziale czasu, kiedy uwaga widza przesuwa się ze słuchania na patrzenie, rodzi się w widzu też uczucie. Ono decyduje o spełnie­ A k t o r , zanurzony w działaniu, stosujący śpiew i ta­ niec w wyżej opisany sposób, musi być zdolny do szcze­ gólnego rodzaju uwagi, zebranej gdzieś na wyższym po­ ziomie niż ten, na którym operuje jego ciało, głos i umysł (wyobraźnia) - będące wszak różnymi aspekta­ m i jego przejawionej obecności; musi mieć w sobie szerszą perspektywę, pozwalającą mu bardzo szybko re­ agować - i reakcję tę ujawniać w ekspresji - na wyda­ rzenia sceniczne: na partnera, słowo, przedmiot, a ptzy tym pozostawać w zgodzie z rytmem muzyki, a nie tyl­ ko jakąś wewnętrzną skłonnością. Muzyka wyrywa, ak­ tora z autyzmu, a zarazem nadaje ramy jego nieustan­ nemu i naprzemiennemu rozczłonkowywaniu i scala­ niu, dysocjacji, asocjacji elementów gry, co powoduje, że aktor staje się metaforą duszy. Przychodzą na myśl słowa Artauda: „Wyobrażam sobie duszę jako coś, co jest dobrze ześrodkowane, ale zarazem podzielne w nieskończoność i ponadto przenośne, jak rzecz, która istnieje. Wyobtażam to sobie jako czujący umysł, który walczy, ale jed­ nocześnie wyraża zgodę i obraca swoje płomienne języ­ k i we wszystkich kierunkach, pomnaża swoją pleć a w końcu się zabija" . 14 Teatr wspina się na wyżyny tylko wówczas, jeśli po­ sługuje się językiem nietypowym dla żadnej innej sztuki. Rzecz „czysto teatralna" musi oznaczać, że w tym, co widzimy na scenie, nie da się jasno odgra­ niczyć „słyszalnego" od „widzialnego", ani też od „su­ gerowanego", a nawet „znaczącego". Wychodzący widz powinien odnieść wrażenie, że to, czego byl świadkiem, nie da się przełożyć na inny język. Kryty­ ków stawia to oczywiście w nader niewygodnej sytu­ acji i , prawdę mówiąc, w takiej sytuacji życzyłabym im zawsze pozostać. Zeami mówi o najwyższym stylu gry: „To, co nazy­ wamy Tajemnym, jest nienazywalne - w tym tkwi pa­ radoks. Tajemne znajduje się tam, gdzie ustają działa­ nia serca. (...) Znaczy to, że w naszej sztuce osiągnięcie Stylu Tajemnicy łączy się z niepodleganiem żadnym 178 i �Jadwiga M . Rodowicz • PIEŚŃ JAKO ZAWIĄZEK DZIAŁANIA AKTORSKIEGO pochwałom i z dotarciem do stanu «bez serca» (świa­ domości) oraz do stopnia poza wszystkimi stopnia­ mi" , i dalej: „Wyżej jeszcze (czyli w grze Stylu Tajem­ nicy - przyp. J.R.) znajduje się wszystko to, co wykra­ cza poza możliwości języka. T a m następuje ujawnienie istoty woli, zamiaru (i) i jej przejawu (Icei), że zanika ich dwoistość." 15 Konkludując: przyjmując pieśń za podstawowe two­ rzywo teatru, zawracamy teatr do jego źródeł - to w i ­ dać wyraźnie - zarówno w tym, co dotyczy działania aktorskiego, jak i budowy dramatu. Wprowadzamy go w jakże pełną konsekwencji i bogactwa materiału dzie­ dzinę, dla której nie znam lepszej nazwy, niż grecka chora (%(bpa) - „miejsce trzecie" . A l e , jak powie­ działby Kipling, to już całkiem inna historia. 16 1 2 4 5 Shite jest to główny aktor w przedstawieniu no, wcielający się w głównego bohatera wydarzenia, waki jest to aktor drugi, „po-' boczny", grający rolę świadka wydarzeń dziejących się wokół postaci głównej. Por J. Rodowicz op. cit. s. 24 Zeami w „Zwierciadle K w i a t u " , por. J. Rodowicz, Aktor dosko­ nały. Traktaty Zeamiego o sztuce no, Słowo/obraz Terytoria, Gdańsk 2000, s. 163 ibid. s. 108 Zeami, op. cit. s. 118-126 K o m p a r u K u n i o , The Noh Theater. Principles and Perspectives, WeatherhillATankosha, s. 191 Przypomnijmy, że w nó chór wypowiada kwestie bohatera głów­ nego. Zeami, op. cit. s. 103 ibid. s. 149 Za H i r s c h m a n Jack, Artaud Anthology, C i t y Light Books, San Francisco 1965, s. 32, przekład J.R. Przypisy Zeami w traktacie Dziewięć Leszek Kolankiewicz nadal jej w latach osiemdziesiątych nazwę taty Zeamiego o sztuce nó, op. cit. s. 81 „etno-oratorium". Stopni, por. Aktor doskonały. Platon: „... pierwszy rodzaj bytu przedstawia się zawsze w ten sam Trak­ Zainteresowanych odsyłam do książki J . M . Rodowicz Aktor do­ sposób, nie rodzi się ani nie ginie, nie przyjmuje w siebie znikąd Zeamiego o sztuce no, Słowo/obraz Terytoria, czegoś innego, nie przechodzi nigdy w żadną inną rzecz, jest nie­ Gdańsk 2000 dostrzegalny wzrokiem ani i n n y m i zmysłami, sam tylko rozum Jak pisze znawca: „Wykonanie j o j k u jest czymś bardzo osobi­ jest go w stanie oglądać. (...) Istnieje jeszcze drugi rodzaj, który skonały. Traktaty 3 sztuki na podstawie Tamba A k i r a , The musical structure of no, T o k a i University Press, T o k y o 1981 stym i na ogół związane jest ze szczególną sytuacją środowisko­ nosi tę samą nazwę; jest podobny do tamtego, lecz jest postrze­ wą: musi istnieć więź ufności między jojkującym i jego słucha­ gamy zmysłowo, jest zrodzony, zawsze w ruchu, rodzi się w pew­ czami. Pod względem melodycznym j o j k składa się z krótkich n y m miejscu i znów z niego znika, jest przystępny mniemaniu złą­ motywów (...), k i l k u zaledwie dźwięków, interwały pokonywa­ czonemu z postrzeganiem zmysłowym. (...) Jest wreszcie trzeci ne są załamującym się głosem. W j o j k u ustalony jest zaledwie rodzaj, który istnieje zawsze, mianowicie miejsce; jest ono szkielet melodyczny z k i l k u podstawowymi t o n a m i " . Por. A r n ¬ niezniszczalne, ofiarowuje pobyt u siebie wszystkim przed­ berg Matts, Ruong Israel, Yoik, H a k a n Unsgaard, Sveriges Ra­ miotom, k t ó r e się rodzą, daje się dostrzec niezależnie od dio Publications, s. 51 zmysłów przez p e w i e n rodzaj rozumowania Znajdują się one w zbiorach U n i w e r s y t e t u A . Mickiewicza z trudnością w e ń m o ż n a uwierzyć; postrzegamy je j a k o coś w Poznaniu, w Polsce osobą wybitnie zasłużoną dla opracowa­ w rodzaju sennego marzenia i m ó w i m y , że każda rzecz ist­ nia antropologicznego d o r o b k u B. Piłsudskiego jest prof. nieje z konieczności w p e w n y m miejscu, zajmuje pewną F.A. Majewicz z U A M w Poznaniu. przestrzeń, i że to, co nie mieści się a n i n a Z i e m i , ani gdzieś Przekład sztuki „Szata z piór", por. J. Rodowicz Pięć wcieleń ko­ biety w teatrze no, Pusty Obłok, Warszawa 1993. S t r u k t u r a 179 złożonego, n a N i e b i e jest n i c z y m " (Timajos w Timajos Kritias albo Atlan­ tyk tł Paweł Siwek P W N Warszawa 1986 s 67 i d ) � https://zbiory.etnologia.uw.edu.pl/files/original/b584730a6228326ee9bf2b23bbb23587.pdf 634939bf534df226bb64b893e8b8d71f Dublin Core The Dublin Core metadata element set is common to all Omeka records, including items, files, and collections. For more information see, http://dublincore.org/documents/dces/. Title A name given to the resource Barbarzyńca Contributor An entity responsible for making contributions to the resource Polskie Towarzystwo Ludoznawcze Rights Information about rights held in and over the resource umowa licencyjna z Wydawcą Language A language of the resource pol Type The nature or genre of the resource czasopismo nieregularne Text A resource consisting primarily of words for reading. Examples include books, letters, dissertations, poems, newspapers, articles, archives of mailing lists. Note that facsimiles or images of texts are still of the genre Text. Dublin Core The Dublin Core metadata element set is common to all Omeka records, including items, files, and collections. For more information see, http://dublincore.org/documents/dces/. Relation A related resource oai:cyfrowaetnografia.pl:publication:5549 Rights Information about rights held in and over the resource Licencja PIA Date A point or period of time associated with an event in the lifecycle of the resource 2008 Identifier An unambiguous reference to the resource within a given context oai:cyfrowaetnografia.pl:5160 Title A name given to the resource Obecność Europy/ Barbarzyńca 2008 nr 1 (11) Description An account of the resource Barbarzyńca - pismo antropologiczne; s.61-67 Creator An entity primarily responsible for making the resource Rojek, Paweł Language A language of the resource pol. Publisher An entity responsible for making the resource available Stowarzyszenie Antropologiczne „Archipelagi Kultury” Format The file format, physical medium, or dimensions of the resource application/pdf PDF Text Text capture metadata for PDF documents Text Paweł Ur. w I 98 I r., doktorant filozofii UJ, student V roku socjologii UJ, publikował artykuły, Rojek Zajmuje się m.in. metafizyką analityczną, filozofią rosyjską, teorią s y s t e m ó w z n a k o w y c h recenzje i tłumaczenia w „Principiach", „Kwartalniku Filozoficznym" i .Filozofii Nauki". i dyskursem „Solidarności". Obecność Europy Kowalski, Kołakowski i k o n i e c „europejskiej narracji'" N ie ma wątpliwości, że flaga Unii Europej­ skiej przedstawia okrąg złożony z dwu­ nastu gwiazd na błękitnym tle. Brak jednak zgody co do jednoznacznej wykład­ ni tego symbolu. Czy jest to wieniec Niewiasty z Apokalipsy, czy nawiązujący do tarczy zegara symbol jedności i pełni? Tego - jak wynika z ba­ dań antropologicznych - nie wie nikt, ani twórcy, ani odbiorcy znaku. Symbolika kreowana przez europejskie instytucje nie tworzy wspólnoty sen­ su. Czy oznacza to, że „człowiek europejski" ży­ jący w czasach ponowoczesnych może się obejść bez jednoczących symboli, mitów i „wielkich narracji"? Niektórzy, np. Krzysztof Kowalski , odpo­ wiadają na to pytanie twierdząco. Niespójność symboliki europejskiej świadczy według niego o prawdziwości tezy J.-F. Lyotarda o końcu 2 Publikacja powstała przy wsparciu Fundacji na rzecz Nauki Polskiej. Dziękuję p. dr. Krzysztofowi Kowalskie­ mu za uwagi dotyczące pierwszej wersji tego artykułu. 1 mi) nm mminn „wielkich narracji", co pośrednio falsyfikuje tezę Leszka Kołakowskiego o „obecności mitu" w każdej kulturze. Kultura europejska nie wspie­ ra się - jak twierdzą zwolennicy tezy Lyotarda - na tak samo rozumianym fundamencie sym­ bolicznym, nie ustala wspólnych znaczeń, nie tworzy wspólnoty sensu. Europa byłaby więc pierwszą wspólnotą ponowoczesną, pierwszą niemityczną kulturą „mikronarracji", czymś za­ sadniczo różnym od wszystkich wspólnot, jakie dotąd obserwowali antropolodzy. Nie sposób zaprzeczyć osobliwości europej­ skiej narracji. Wydaje się jednak, że okoliczność ta nie musi być traktowana jako jednoznaczne potwierdzenie słuszności tezy Lyotarda. Za­ nik powszechnego „mitu europejskiego" nie jest związany w sposób nieunikniony z „koń­ cem wielkich narracji". Istnieje szereg hipotez K. Kowalski, Europa: Mity, modele, symbole, Międzyna­ rodowe Centrum Kultury, Kraków 2002. 2 �62 Paweł Rojek pozwalających inaczej wyjaśnić to zjawisko. Przede wszystkim jednak nie sposób, akceptując koncepcję mitu Kołakowskiego, dojść do wnio­ sku o końcu „wielkich narracji". Próbując rozważyć tę kontrowersję, w pierw­ szej części artykułu usystematyzuję w kilku punktach wnioski z badań nad symboliką euro­ pejską zawarte w pracy Krzysztofa Kowalskiego i przedstawię jego propozycję interpretacyjną. W drugiej części zaproponuję typologię teorii mitu, na tyle szeroką, by pozwoliła na porówna­ nie koncepcji Kołakowskiego i Lyotarda. Wykażę przy tym, że posługując się pojęciem mitu w ro­ zumieniu Kołakowskiego, nie sposób dojść do wniosku o jego zaniku. W ostatniej części sformułuję kilka hipotez tłumaczących zmiany opisane w części pierw­ szej w sposób niesprzeczny z rozumieniem mitu u Kołakowskiego. 3 1. K ł o p o t z m i t e m e u r o p e j s k i m Wszystkie instytucje - jak przyjmuje za Castoriadisem wielu badaczy - mają dwa aspekty: funkcjonalny, polegający na zaspokajaniu po­ trzeb, oraz symboliczny, polegający na wytwa­ rzaniu systemu znaczeń. System ten ma na celu uporządkowanie świata, opanowanie chaosu poprzez siatkę symboli. Instytucje generują za­ tem „mity" - jak powiedziałby Kołakowski, lub „narracje" - jak mógłby się wyrazić Lyotard, które pełnią tę samą zasadniczą funkcję porząd­ kowania doświadczenia. Analiza symbolicznego aspektu współczes­ nych instytucji europejskich stanowi dobry przy­ kład funkcjonowania symboli w społeczeństwach ponowoczesnych. Autorzy zajmujący się symbo­ liczną otoczką instytucji europejskich wskazali na szereg osobliwości związanych z generowaną przez nie sferą sensu. Zauważono między inny­ -'Ibid. 'Ibid., s. 27; teza A. Reszlera. mi, że symbole te nie są - jak dawniej bywało - nieświadomym wytworem zbiorowości, lecz są kreowane przez konkretnych ludzi, nierzadko wręcz na zamówienie instytucji . Mówi się także o „deficycie symbolicznym" instytucji europej­ skich generujących niewielką liczbę symboli, które i tak spotykają się z niezrozumieniem oraz obojętnością odbiorcy. Ustalenia dotyczące spo­ sobu tworzenia i charakteru porządku symbo­ licznego instytucji europejskich można usyste­ matyzować za pomocą następującego schematu. Można pytać o porządek symboliczny generoWciny przez instytucje w aspekcie (1) diachronicznym i (2) synchronicznym, a także badać sposób interpretacji symboli przez odbiorców również w aspekcie (3) diachronicznym oraz (4) synchronicznym. 4 (1) Treść sfery symbolicznej generowanej przez instytucje europejskie jest zmienna w cza­ sie. Sensy, dawniej przyjęte oficjalnie, dziś nie­ rzadko schodzą do podziemia. Jak pisał Krzysztof Kowalski, „obserwować można swoiste zapomi­ nanie tekstów kanonicznych i ich przechodzenie do obszaru apokryficznego" . Symbolika zwią­ zana z chrześcijaństwem, obecna np. w pismach Denisa de Rougemont, ustąpiła miejsca czysto świeckim odniesieniom. Można zaobserwować to zjawisko, śledząc ewolucję instytucjonalnych wykładni sensu flagi europejskiej. 5 (2) Także w aspekcie synchronicznym sfera symboliczna generowana przez instytucje euro­ pejskie nie jest jednolita. Jednym z powodów ta­ kiego stanu rzeczy jest to, że w jej konstruowaniu wykorzystywane są stare symbole, pochodzące z innych systemów symbolicznych. Europejska semiosfera budowana jest z okruchów dawnych wielkich systemów, składa się z elementów m i ­ tologii pogańskiej, wyobrażeń chrześcijańskich itd. Kowalski nazywa to zjawisko „wielogłosowością": Ibid., s. 204. 5 BARBARZYŃCA 1(111 ? 0 D 6 �Obecność Europy 63 „Jej [Wspólnoty Europejskiej] język i sym­ bole nie przedstawiają zwartego systemu wy­ obrażeń, czerpią z różnych źródeł, co prowadzi do powstania wielogłosowości. Polega ona na dowolnym użyciu struktur i symboli bez ich sy­ stemowego ujednolicenia" . Zmienność i niejednolitość sfery symbolicz­ nej tworzonej przez instytucje europejskie pro­ wadzi do tego, że instytucje te nie są w stanie zakreślić swoich granic symbolicznych, a w kon¬ sekwencji przestrzennych. Nie wiadomo, gdzie kończy się Europa (na przykład ile państw do niej należy) ani gdzie znajduje się jej centrum („plemię eurokratów" koczuje między Luksem­ burgiem, Strasburgiem i Brukselą). Nie wia­ domo także, czy Europa j u ż kiedyś była, czy dopiero będzie: „Analizując wyobrażenia, które kryją się za pojęciem Europy, zauważamy, że raz jest ona rozumiana j ako idealny byt, istniej ący od zarania dziejów, [...] innym zaś razem odczuwana jest jako utopijny ideał, który dopiero powstaje" . Problem europejskiej strefy sensu nie dotyczy jednak tylko procesu jej tworzenia przez instytu­ cje. Odbiorcy symboliki nie pozostają bierni. (3) W aspekcie diachronicznym można m ó ­ wić o zmianie rozumienia przez ludzi tych samych symboli. Na przykład flaga europejska miała dla odbiorcy inne znaczenie w połowie lat pięćdziesiątych, a inne w końcu lat dziewięć­ dziesiątych zeszłego stulecia, zarówno w oficjal­ nych, jak i „oddolnych" interpretacjach. (4) Prócz tego można także mówić o nie­ jednorodności w ujęciu synchronicznym. Ani instytucje, ani ludzie nie nadają jednolitych sen­ sów symbolom europejskim. Te same symbole nie prowokują wspólnych interpretacji w tym samym czasie. Na wielogłosowość znaczeń in­ stytucjonalnych nakłada się polifoniczność zna­ czeń nadawanych przez członków społeczności. 6 7 Ibid., s. 17. ''Ibid., s. 203. 6 mi) nu Niezastąpionym przykładem jest znów flaga europejska - interpretacja maryjna, wciąż żywa w pewnych kręgach, a do niedawna półoficjalna, ściera się z całkowicie świeckim rozumieniem dwunastu gwiazd. Podsumowując: znaczenia generowane przez instytucje europejskie są zmienne i niejednorod­ ne, zarówno ze względu na proces ich tworzenia, jak i odbioru, zarówno w aspekcie diachronicz­ nym, jak i synchronicznym. Symboliczny zamęt wykazuje od kilkudziesięciu lat tendencję wzro­ stową. O ile w latach pięćdziesiątych panował względny konsensus związany z tworzeniem i odbiorem europejskich treści symbolicznych, o tyle z biegiem lat ustępował on miejsca sym­ bolicznej polifoniczności. Krzysztof Kowalski sugeruje dwa sposoby rozumienia tych przemian. Po pierwsze, można je interpretować jako odzwierciedlenie Weberowskiego „odczarowania świata". Symbolika europejska zawiera coraz mniej odwołań do reli­ gijnie rozumianej transcendencji, która dawniej gwarantowała jej spójność i zrozumiałość. „Słabnięcie tła religijnego ma bardzo istotną konsekwencję: postępujący proces rozpadu tej ogólnoeuropejskiej narracji, która staje się coraz mniej klarowna, coraz bardziej wielowątkowa i, niestety, coraz mniej przekonująca" . Europa byłaby więc „wspólnotą odczarowa­ ną" (termin Gaucheta), pozbawioną głębokich symboli i rytuałów, jakie są obecne na przykład we wspólnotach narodowych. Oderwanie się od religijnych korzeni doprowadziło do rozpadu reszty symboli. Teza ta, dość prawdopodobna, choć wyma­ gająca zapewne modyfikacji wobec narastają­ cego przekonania socjologów o „ponownym zaczarowaniu świata", daje się pogodzić z teorią mitu Kołakowskiego i nie będzie przedmiotem dalszych analiz. 8 9 8 BARBARZYŃCA Ibid. Ibid., s. 208. �64 Paweł Rojek Zajmiemy się innym sposobem rozumienia omawianych przemian prezentowanym przez tego samego autora, jakim jest potwierdzenie tezy Lyotarda o zmierzchu wielkich narracji. „To właśnie ten proces, moim zdaniem pisze - m o ż n a obserwować w obszarze eu­ ropejskich instytucjonalnych systemów sym­ bolicznych. Symbolika europejska odeszła od jednogłosowości (od jednego totalizującego dys­ kursu) i przybrała formę niczym niekontrolowa­ nej samowoli mówienia/symbolizowania/wyob­ rażania Europy" . Dziś tradycyjna opowieść o Europie nie sta­ nowi wspólnego dobra Europejczyków. Stała się jednym z wielu opisów rzeczywistości, konkuru­ jącym z innymi „grami językowymi". Instytucje europejskie w swoim niezdecydowaniu symbo­ licznym wychodzą zatem naprzeciw oczekiwa­ niom obywateli, którzy bynajmniej nie pragną j u ż wielkich narracji. Tezę Kowalskiego można zatem przedstawić następująco: mit europejski upadł, ponieważ „czas wielkich narracji odszedł w przeszłość", stał się ofiarą procesu historycznego „kolej­ no wyrzucającego do lamusa lub na śmietnik wszystkie wielkie narracje" . Wydaje się, że w świetle wcześniejszych de­ klaracji autora o wykorzystaniu definicji mitu Kołakowskiego nie jest to wniosek uprawniony. Teza o końcu „wielkich narracji" - w kontek­ ście teorii mitu Kołakowskiego - jest nie do przyjęcia. „Wielkie narracje" to po prostu mity. Teza głosiłaby zatem, że nadeszła epoka końca mitów, co w żaden sposób nie da się pogodzić ze stanowiskiem Kołakowskiego. Dalej przed­ stawię klasyfikację koncepcji mitów, która, mam nadzieję, uwypukli różnicę między podejściem Lyotarda i Kołakowskiego. 10 11 w Ibid., s. 204. Ibid., s. 209. Ibid., s. 33. 11 11 2. Czy m o ż l i w y j e s t zanik m i t u ? Wszystkie koncepcje mitu można podzielić z jednej strony na te, które definiują mit przez odwołanie się do opowieści pewnego szczegól­ nego rodzaju, z drugiej zaś na te, które ujmują go w sposób funkcjonalny (taki podział propo­ nuje między innymi Kowalski ). W pierwszym ujęciu mity są określane jako „opowieści święte", zawierające pewne określone wątki, schematy fabularne dotyczące szczególnych wydarzeń itp. Drugie rozumienie mitu kładzie nacisk nie tyle na specyficzną treść czy strukturę mitu, ile na funkcję, jaką ten spełnia w ludzkim życiu. 12 „Oswajanie zwierzęcego żywiołu istnienia, asymilowanie heterogenicznego, przydawanie sensu bezsensownemu, racjonalizowanie niesto­ sowanego, krótko mówiąc, przekładanie tego, co inne, na język tego samego - to właśnie czynią mity i ideologie" . Mitem jest po prostu każda struktura symbo­ liczna, która służy modelowaniu rzeczywistości. Pierwsze rozumienie można nazwać wąskim, a drugie - szerokim. W ramach jednej i drugiej grupy istnieją koncepcje mitu, które zakładają, że jest on nie­ usuwalnym składnikiem ludzkiej kultury, i inne, w ramach których twierdzi się, że możliwe jest powstrzymanie mechanizmu mitotwórczego i „wyzwolenie" się spod jego wpływu. Konstata­ cja o obecności mitu w szerokim rozumieniu nie przesądza bowiem - jak pokazywał Descombes - o tym, czy ta obecność jest czymś koniecznym, czy przygodnym. Wielu autorów uważa, że moż­ liwy jest świat bez mitu, inni z kolei wskazują na jego trwałą obecność, odwołując się do ludzkiej natury nieświadomości nieświadomości zbioro­ wej, psychologii społecznej itd. 13 V Descombes, To samo i inne. Czterdzieści pięć lat filo­ zofii francuskiej (1933-1978), przeł. B. Banasiak i K. Ma­ tuszewski, Spacja, Warszawa 1997, s. 128. 13 BARBARZYŃCA 1(111 ? 0 D 6 �Obecność Europy 65 W rezultacie połączenia tych dwóch obsza­ rów otrzymujemy następującą przestrzeń moż­ liwości: Mit Niekonieczny Rozumienie wąskie VOLTAIRE Konieczny (2) (1) ELIADE Mircei Eliadego. Mit jest dla niego opowieścią dotyczącą kreacji świata, która przedstawia pew­ ne wzorce czynności, naśladowane następnie w rytuałach. Zdarzenie, o którym mowa w m i ­ cie, jest precedensem, pierwszym dokonaniem pewnego czynu przez bogów w czasie świętym, ab Mo tempore. „Mit - powiada Eliade - zawsze opowiada, że coś się rzeczywiście zdarzyło, że zdarzenie to miało miejsce w pełnym tego sło­ wa znaczeniu" , to „historia prawdziwa, która zdarzyła się na początku cza.su i służy za model zachowań ludzkich" . 15 16 (2) Druga koncepcja mitu uznaje jego wą­ skie rozumienie, utrzymuje jednak, że mit jest zjawiskiem nieusuwalnym. Takie nastawienie obecne jest - jak się wydaje - u J.-R Sironneau, który zwracał uwagę na powtarzanie się w m i ­ tach pewnych stałych wyobrażeń, i C G . Junga, który uważał, że znalazł pewne inwariantne motywy mityczne. Jednak sztandarowym przy­ kładem takiego rozumienia mitu jest koncepcja Oczywiście tak rozumiany mit spełnia także funkcje, o których mowa w jego szerokiej defi­ nicji. Nadaje on sens rzeczywistości, umożliwia jej zrozumienie, wreszcie opatruje sensem egzy­ stencję ludzi, którzy odtwarzają w codziennym życiu czynności, o jakich opowiada. Eliade podkreśla, że struktury mityczne są trwale obecne w kulturze, choć mogą ulec - jak w przypadku kultury zachodniej - desakralizacji i utracić swoją uprzywilejowaną, centralną pozycję. „Wydaje się nieprawdopodobne, by jakieś społeczeństwo mogło się obyć zupełnie bez mitu, gdyż spośród zasadniczych cech zachowania mitycznego - wzorcowy model, powtarzanie, przerywanie świeckiego trwania i integracja w czas pierwotny - przynajmniej dwa pierwsze są współistotne każdej kondycji ludzkiej" . W społeczeństwach nowoczesnych mit poja­ wia się w zmienionej i zakamuflowanej postaci. Można go jednak wykryć w tak różnych zja­ wiskach, jak narodowy socjalizm, komunizm, uroczyste świętowanie Nowego Roku, system szkolnictwa, zjawisko naśladowania idoli, kino, literatura, rozrywka, słowem - „zlaicyzowane, zdegradowane, zakamuflowane mity i wyob­ rażenia mityczne spotykamy wszędzie; trzeba E. Mieletinski, Poetyka mitu, przeł. J. Dancygier, PIW, Warszawa 1981. M. Eliade, Mity, sny i misteria, przeł. K. Kocjan, KR, Warszawa 1994, s. 6. Ibid., s. 13. Ibid., s. 22. Rozumienie szerokie (3) BARTHES (4) KOŁAKOWSKI (1) Pierwsze rozumienie mitu przyjmuje jego wąską definicję, określa go jako pewną opowieść o szczególnej treści i formie (mit dotyczy na przykład powstania świata i realizuje określony schemat strukturalny), która nie stanowi trwałego elementu ludzkiej kultury. Możliwa jest bowiem kultura bez mitu. Przykładem takiego stanowi­ ska jest podejście Voltaire'a, uznawał on mity za błędy, przesądy i zabobony, od których może uchronić oświecona krytyka. Podejście takie jest charakterystyczne dla wielu teorii XIX-wiecznych . 14 14 15 mi) nu uumnn 17 16 �Pawet Rojek 66 je tylko umieć rozpoznać" . Funkcje mityczne spełnia nawet - jak pokazywał Benedyktowicz - Pałac Kultury i Nauki w Warszawie. (3) Do autorów przyjmujących szerokie ro­ zumienie mitu, zakładających możliwość wy­ zwolenia się spod jego wpływu należał - jak się wydaje - Roland Barthes. Mit w jego rozumieniu nie tylko rozjaśnia, porządkuje i oswaja świat, lecz prowadzi także do zniewolenia ludzi, któ­ rzy go przyjmują. Mitów można jednak unik­ nąć i zapanować nad nimi, prowadząc analizy językowe. Takim demitologizującym i demistyfikującym analizom poświęcona była praca Barthes'a, przy czym w pierwszym okresie na­ woływał on do powrotu do signifié, a w drugim do pozostania w obrębie signifiant (o ewolucji poglądów Barthes'a pisze M.R Markowski ). Uznawał, że istnieje możliwość wyzwolenia się spod władzy mitu co oznacza że mit nie był dla niego nieusuwalnym składnikiem ludzkiej eezystencii Barthes sadził nawet że kultura iapońska dla którei charakterystyczny iest brak odniesienia do signifié, asemia, w jakimś sensie jest pozbawiona mitu . 18 19 20 Koncepcje narracji Lyotarda m o ż n a rów­ nież zaliczyć do tej kategorii rozumienia mitów. Wiele przemawia za tym, by „wielkie narracje", o których mówi Lyotard, uznać za szczególny przypadek mitów w szerokim rozumieniu. Nar­ racje, podobnie jak mity, zapewniają zrozumia­ łość świata, kategoryzują i porządkują rzeczy­ wistość. Możliwe jest jednak wyjście ze świata „wielkich narracji" do świata „mikronarracji", to znaczy porzucenie monolitycznych mitów rosz­ czących sobie prawo do jedyności i zastąpienie ich skromnymi, lokalnymi wyjaśnieniami. (4) Mity w czwartym rozumieniu definio­ wane są szeroko i traktowane jako niezbywalne Ibid., s. 24. M.P. Markowski, Szczęśliwa mitologia, czyli pragnienie semioklasty, [w:] R. Barthes, Imperium znaków, przeł. A. Dziadek, KR, Warszawa 1999. R. Barthes, Imperium znaków, przeł. A. Dziadek, KR, Warszawa 1999, s. 5-42. a 19 20 składniki ludzkiego sposobu istnienia. Tu mie­ ści się - obok na przykład koncepcji Cassirera - teoria Leszka Kołakowskiego. Definiuje on mit funkcjonalnie, jako coś, co pozwala wiązać elementy doświadczenia w spójną całość przez odniesienie ich do nieuwarunkowanego bytu. Mit „zaspokaja realną potrzebę oswajania świata doświadczenia przez jego rozumiejącą interpretację, odnoszącą go do nieuwarunko­ wanego bytu" . Tak szeroko pojęty mit obecny jest w religii, sztuce, języku, moralności, pracy, miłości itd. Zjawiska mityczne łączy nie tylko funkcja, ale i geneza. Wszystkie one generowane są przez „pewne niezbywalne cechy bytowej konstrukcji świadomości oraz jej odniesień do świata na­ tury" . Wynikają one z trzech powszechnych potrzeb egzystencjalnych: potrzeby wiary w ce­ lowy ład świata, pragnienia wiary w trwałość podstawowych wartości oraz pragnienia „wido­ ku świata jako ciągłego". Człowiek - powiada Kołakowski - zawsze „unika zgody na świat przypadkowy, wyczerpujący się każdorazowo w swej nietrwałej sytuacji, która jest tym, czym jest teraz, i do niczego nie odsyła" . Skoroza „pracę mitotwórczą" odpowiedzial­ na jest trwała struktura ludzkiego podmiotu, to mit jest trwałą i niezbywalną cechą ludzkiego myślenia i odczuwania. Kołakowski pisze o tym z naciskiem: „Mityczna organizacja świata (tj. reguły ro­ zumienia realności empirycznych jako sensow­ nych) jest w kulturze trwale obecna" . Kołakowski zwraca uwagę, że nie mogą ist­ nieć „względne mity", czy - jak powiedziałby Lyotard - „małe narracje". Jeśli na gruncie dobra czy prawdy mówi się o względności, to nie mówi się j u ż o dobru i prawdzie. Prawda i dobro, jeśli 21 22 23 24 L. Kołakowski, Obecność mitu, Prószyński i S-ka, War­ szawa 2003, s. 17. Ibid., s. 10. Ibid., s. 16. Ibid., s. 14. 21 11 24 BARBARZYŃCA 1(111 ? 0 D 6 �67 Obecność Europy są, są bezwzględne. Mity, jeśli są, muszą się od­ woływać do „realności nieuwarunkowanych". Skoro zaś ich obecność jest nieunikniona, to nie można w ogóle mówić o „względnych mitach" i „małych narracjach". o „odczarowaniu" symboliki europejskiej. Deinstytucjonalizacja może natomiast oznaczać, że minęły j u ż czasy potrzeby identyfikacji ludzi z instytucjami. Można jednak fakt ten zinterpre­ tować również jako generowanie przez instytu­ cje nieatrakcyjnych ofert symbolicznych. 3. Gdzie się p o d z i a ł m i t e u r o p e j s k i ? Analizy sfery symbolicznej instytucji europej­ skich przyjmują szeroką definicję mitu. Jednak między szerokim rozumieniem mitu u Kołakow­ skiego a rozumieniem mitu-narracji u Lyotarda istnieje ogromna różnica: o ile Kołakowski uważa, że nie może istnieć kultura pozbawiona mitu, o tyle Lyotard stwierdza, że nadszedł kres „wielkich narracji", czyli opowieści absolutnych. Jeżeli teza Lyotarda jest słuszna, falsyfikuje ona tezę Kołakowskiego o niezbywalnej obecności mitu w każdej kulturze. Z kolei jeśli przyjąć ar­ gumentację Kołakowskiego, nie może być mo\vy o końcu „wielkich narracji". Czy dane dotyczące funkcjonowania symboli w społeczeństwie ponowoczesnym rozstrzygają ten spór? Wydaje się, że zjawiska przedstawione w pierw­ szej części pracy nie prowadzą do podważenia tezy Kołakowskiego i nie muszą skłaniać do przyjęcia tezy Lyotarda. Zjawiska te można zinterpretować tak, by stały się one zrozumiałe z punktu widzenia teorii mitu Kołakowskiego. Logicznie rzecz ujmując, mogą one świad­ czyć albo o tym, że nie istnieje kultura europej­ ska, albo że mit tworzący wspólnotę przestał być instytucjonalny. O ile pierwsza opcja dość rady­ kalnie zamyka pole badań, o tyle druga stawia zadanie poszukiwania mitów konstytuujących Europę. Wyniki badań europejskiej symboliki świadczą jedynie o tym, że mitu tego nie nale­ ży szukać w sferze symbolicznej, generowanej przez instytucje europejskie. Nie można też po­ szukiwać sferze religijnej, przyjmując tezę Ibid.. s.37. Uli) ?m ummuh Zakończenie „Stan symboliczny" Europy w y r a ź n i e nie poddaje się łatwej diagnozie. Zjawisko polifoniczności symbolicznej, charakteryzujące sensy generowane przez instytucje europejskie, nie musi być jednak interpretowane jako przejaw ogólnej tendencji zanikania „wielkich narracji". Z punktu widzenia teorii Kołakowskiego m i ­ tyczne narracje przeniosły się w inne miejsce. Być może nie trzeba ich szukać daleko. Teza o „końcu wielkich narracji" zawiera pew­ ną wizję dziejów, rozumianych jako postępujący proces demistyfikacji i destrukcji mitycznych wy­ obrażeń. Zachodnie społeczeństwo ponowoczesne jest w tej koncepcji rozumiane jako ostateczne stadium tego procesu. Skoro historia ma sens pole­ gający na destrukcji sensów, to musi się kryć za nią jakiś mit. Jak powiada Kołakowski: „Rozumieć historię jako sensowną albo rozumieć ją po prostu to tyle, co: umieć odnosić zdarzenia do tego, co jest bądź ładem celowo związanym dziejów, bądź do tego co choćby nie było celem niemniej jest powołaniem człowieka w dziejach" . 24 Każde takie odniesienie jest generowaniem mitu. Możliwe, że duch Europy opuścił biurokra­ tyczne instytucje i szukać go należy gdzie in­ dziej. Prawdopodobnie odnajdziemy go w post­ modernistycznym dyskursie o końcu wielkich narracji, dyskursie, który sam nie jest bynajmniej „mikronarracją", lecz pełnokrwistą narracją-mitem starego typu. � https://zbiory.etnologia.uw.edu.pl/files/original/32010d7ad6457dfec349372292aafec1.pdf c0f0b2a4573e15bce4b5eed4a39734b8 Dublin Core The Dublin Core metadata element set is common to all Omeka records, including items, files, and collections. For more information see, http://dublincore.org/documents/dces/. Title A name given to the resource Polska Sztuka Ludowa - Konteksty Text A resource consisting primarily of words for reading. Examples include books, letters, dissertations, poems, newspapers, articles, archives of mailing lists. Note that facsimiles or images of texts are still of the genre Text. Dublin Core The Dublin Core metadata element set is common to all Omeka records, including items, files, and collections. For more information see, http://dublincore.org/documents/dces/. Relation A related resource oai:cyfrowaetnografia.pl:publication:6284 Rights Information about rights held in and over the resource Licencja PIA Date A point or period of time associated with an event in the lifecycle of the resource 2006 Subject The topic of the resource teatr Identifier An unambiguous reference to the resource within a given context oai:cyfrowaetnografia.pl:5861 Title A name given to the resource "Ożywianie" obrazu jako metoda tworzenia dzieła teatralnego / Polska Sztuka Ludowa - Konteksty 2006 t.60 z.2 Description An account of the resource Polska Sztuka Ludowa - Konteksty t.60 z.2, s.136-140 Creator An entity primarily responsible for making the resource Rożalski, Maciej Language A language of the resource pol Publisher An entity responsible for making the resource available Instytut Sztuki PAN Type The nature or genre of the resource czas. Format The file format, physical medium, or dimensions of the resource application/pdf PDF Text Text capture metadata for PDF documents Text 136-140 Rozalski.ps 8/31/2006 10:22 AM MACIEJ RÓŻALS KI „Ożywianie” obrazu jako metoda tworzenia dzieła teatralnego* T ekst porusza problem użycia niektórych wąt­ ków ikonograficznych kultury starogreckiej ja­ ko materiału inspirującego proces tworzenia widowiska teatralnego. Jest próbą odpowiedzi na pyta­ nie, czy i na jakiej zasadzie możliwy jest proces „oży­ wiania” dzieła sztuki za pomocą przenoszenia jego we­ wnętrznych sensów jako środków inspirujących nowy akt twórczy. N a podstawie wybranych przykładów starogreckiej sztuki wazowej oraz wybranych tekstów ba­ daczy greckiej kultury mam zamiar ukazać proces hermeneutycznej interpretacji, który posłużył jako wyj­ ściowy materiał do pracy w ramach działań artystycz­ nych Akademii Praktyk Teatralnych „Gardzienice”. N a ile takie typowe dla „Gardzienic” działanie jest twórcze artystycznie i w jak dużym stopniu stanowi nadużycie interpretacyjne, chcę rozważyć na przykła­ dzie jednego z przedmiotów znajdujących się w Museo Archeologico we Florencji, starogreckiej wazy François. Eksponat ten ma 66 cm wysokości i 57 cm średnicy. Został stworzony prawdopodobnie przez ma­ larza wazowego Kleitiasa pomiędzy 570 a 560 r. p.n.e. jako mieszalnik do wina używanego podczas greckich sympozjonów. Nazwę zawdzięcza natomiast nazwisku swojego współczesnego znalazcy, Alessandro François, który odkrył ją ponownie dla świata w połowie XIX wieku. N a wazie przedstawiono większość scen mi­ tycznych składających się na zespół wyobrażeń religij­ nych starożytnych Greków. Dzięki olbrzymiej ilości informacji dostarczanych współczesnym badaczom jest ona jednym z najbardziej cenionych znalezisk sztuki starogreckiej. * Założony i kierowany przez Włodzimierza Staniewskiego zespół Ośrodka Praktyk Teatralnych „Gardzienice” w zasadzie od początków swojego ist­ nienia ukierunkowany był i jest w swojej pracy arty­ stycznej na łączenie współczesnego teatru z elementa­ mi dawnej kultury i sztuki. Od pewnego czasu także waza François stała się obiektem zainteresowań arty­ stycznych zespołu Gardzienice. Ze względu na różno­ rodność oraz wielość przedstawionych na niej scen mitycznych mogących stanowić potencjalny materiał do pracy scenicznej jest w tej chwili jednym z głów­ nych motywów, jak by to można nazwać, „artystyczno-hermeneutycznych” poszukiwań zespołu i studen­ tów funkcjonującej w Gardzienicach Akademii Prak­ tyk Teatralnych. Taka charakterystyczna dla Gardzienic metoda pracy artystycznej opiera się w dużej mierze na poszukiwaniu inspiracji twórczych w trady­ cyjnych obrzędach, które dyrektor Ośrodka Praktyk Teatralnych „Gardzienice” Włodzimierz Staniewski nazywa kulturą żywą, oraz zabytkowych reliktach mi­ nionych kultur. W zasadzie każdy z przygotowywa­ nych w ciągu 25 lat istnienia zespołu spektakli bazo­ wał na takim materiale osadzonym w kulturze, sztuce oraz obrzędowości zarówno społeczności dawnych, jak i współczesnych, w których kultura minionych epok miała szansę przetrwać. W tym tekście skupimy się głównie na materiale wizualnym, gdyż centralnym dla mnie tematem jest proces, który nazwałem już wcześniej „ożywieniem” obrazu, czyli przełożeniem sensów zawartych we frag­ mencie malowidła lub rzeźby starogreckiej na scenę teatralną w formie żywej i dynamicznej. Poza tym na­ leży także podkreślić, że działalność zespołu gardzienickiego skupia się ostatnio w dużej mierze na pracy z zabytkowymi obiektami kultur starożytnych. Mniej uwagi poświęca się na dzień dzisiejszy żywym rytuałom kultury ludowej, poszukując inspiracji bardziej w ob­ szarze przedmiotów, malowideł i tekstów antyku. Gro­ madzony materiał muzyczny, tekstowy i graficzny słu­ ży za punkt wyjścia, jako swoisty tekst kultury, służy Tekst powstał podczas przygotowywania przez Akademię Prak­ tyk Teatralnych „Gardzienice” pokazu teatralnego inspirowa­ nego starogrecką ikonografią wazową. W 2005 roku aktorzy te­ atru „Gardzienice” Mariusz Gołaj i Joanna Holcgreber zapropo­ nowali studentom Akademii pracę nad ikonografią wazową, która miała zostać przeniesiona na scenę dzięki użyciu warszta­ tu teatralnego wypracowanego przez gardzienicki zespół. Jed­ nym z początkowych elementów pracy był cykl spotkań teore­ tycznych, podczas, których analizowano treści poszczególnych malowidłach wazowych. Tekst „Ożywianie” obrazu... jest pod­ sumowaniem niektórych problemów i przemyśleń, które poja­ wiły się w ramach spotkań seminaryjnych w Gardzienicach. Waza François - archiwum Ośrodka Praktyk Teatralnych „Gardzienice” 136 �136-140 Rozalski.ps - 8/31/2006 10:22 AM M a a e j Różalski • „OŻYWIANIE” OBRAZU jako inspiracja twórcza, na podstawie której możliwe jest już działanie teatralne. Proces artystycznej inter­ pretacji polega głównie na próbie możliwie wiernego wychwycenia i oddania za pomocą teatralnych środ­ ków artystycznego wyrazu sensu antycznego malowi­ dła, rzeźby lub utworu muzycznego. Dokładne odwzorowanie nie jest oczywiście moż­ liwe i zarzut o pewne nadużycia interpretacyjne jest często podnoszony. Tadeusz Kornaś pisze o ekspery­ mentach muzycznych Staniewskiego: „Sięgnięcie do muzyki antyku wymagało od Staniewskiego i jego ze­ społu nie lada... tupetu. Ocalały bowiem tylko skraw­ ki zapisów na papirusach czy stelach, zaś ich odczyta­ nie i wykonywanie każdorazowo wzbudzało w świecie naukowym gorące dyskusje”.1 Wydaje się jednak, że nie dokładne odwzorowanie jest celem Włodzimierza Staniewskiego i jego współ­ pracowników. Możliwie dokładna i możliwie jak naj­ bardziej uprawomocniona interpretacja dzieła, które­ go przecież część sensów została bezpowrotnie utraco­ na i uniemożliwia odtworzenie pełni znaczeń zawar­ tych w konkretnym malowidle wazowym lub fragmen­ cie muzycznym, jest tylko warunkiem koniecznym dla szerzej pojętego zamierzenia, jakim jest włączenie do współczesnej kultury i swoiste ożywienie porozbija­ nych fragmentów przeszłości na warunkach autono­ micznie funkcjonujących środków artystycznego wy­ razu: „Stare pieśni stwarzały ruch, ekspresję aktorską, określoną artykulację, wręcz całe sceny, ale i odwrot­ nie - wymogi dramaturgiczne oddziaływały na sposób wykonywania pieśni. Staniewski nie jest purystą. Za­ mierzał stworzyć spektakl, a nie muzeum pieśni”.2 Należy także pamiętać, że włączenie w proces hermeneutycznych poszukiwań zabiegów artystycznych pozwala na stworzenie nowego kontekstu odczytywa­ nia dawnej sztuki. Rodzaj skupienia związany z działa­ niem artystycznym musi doprowadzić do innych efek­ tów niż tylko sama sucha ocena przeprowadzana za pomocą narzędzi naukowych. Działanie tego typu po­ zwala na powtórne włączenie zamkniętego w gablocie fragmentu przeszłości w proces twórczy, dziejący się tu i teraz. Metoda stosowana przez Gardzienice pozwala na osiągnięcie jedynej w swoim rodzaju jakości proce­ su twórczego, daje niesłychany efekt, jakim jest obco­ wanie z tylko częściowo, ale jednak odtworzoną prze­ szłością. W ten sposób powstaje owa szczególna mo­ zaika poskładana z fragmentów, porozbijanych kawał­ ków przeszłości służących jako budulec dla jak najbar­ dziej współczesnego dzieła artystycznego. Nie chodzi przy tym o stworzenie tak modnego dzisiaj utworu po­ sługującego się cytatem, czy może wręcz używającego samodystansujacego się zespołu cytatów jako głównej zasady wypowiedzi artystycznej. Wręcz odwrotnie, za­ mierzenie „Gardzienic” jest fenomenologiczne tak jak fenomenologię rozumiał Gerardus Van Der Leeuw, w sensie poszukiwania tego, co żywe i znaczące, tego, co daje się wyrwać przeszłości jako wspólne fragmenty kultury3. Tak budowany „wehikuł teatralny” ma po­ zwolić już nie na zdystansowane ślizganie się po po­ wierzchniach znaczeń i samonapędzającą się grę inte­ lektualną, ale na pełną zaangażowania i wymagającą odwagi podróż w głąb symboli określających ontologiczny i kulturowy sens istoty ludzkiej. Gardzienice od początku istnienia budowały swoją pracę artystyczną na fundamentach muzyki i muzycz­ ności. To muzyka była głównym elementem urucha­ miającym przestrzeń teatralną. Od jakiegoś czasu twórca i reżyser gardzienickiego teatru Włodzimierz Staniewski próbuje jednak przekształcać swoje począt­ kowe założenie. Zaczynając pracę nad spektaklem Elektra, zaczął poszukiwać nowego środka artystyczne­ go wyrazu. Odwołując się do jednej ze starogreckich technik konstruowania dzieła scenicznego nazywane­ go cheironomią, postanowił integralnie złączyć wypo­ wiadane na scenie słowo komentującym je i podkre­ ślającym jego sens gestem. Tadeusz Kornaś podkreśla, że „już w Metamorfozach praca nad gestem wziętym z przekazów na antycznych wazach i innych świadec­ twach ikonicznych miała duże znaczenie”.4 Staniewski twierdzi, iż greccy aktorzy wypowiadając na scenie sło­ wa dramatu, posługiwali się także sformalizowanym zespołem gestów, który ściśle był sprzęgnięty ze struk­ turą języka: „Uważam, że dopiero wtedy, gdy słowo jest organicznie związane z przekazem gestu, tonu, muzyki - w pełni jawi swoją treść. Myślę, że nadcho­ dzi czas, by słowu dramatu klasycznego został przywró­ cony cały jego organiczny kształt, łącznie z warstwą brzmieniową, muzyczną i gestem”.5 Tym samym, jak to ujął w rozmowie prof. Leszek Kolankiewicz, dochodzi w najnowszym spektaklu Gar- Waza François, dolny fragment - archiwum Ośrodka Praktyk Teatralnych „Gardzienice” Waza François, dolny fragment- archiwum Ośrodka Praktyk Teatralnych „Gardzienice” 137 �136-140 Rozalski.ps - 8/31/2006 10:22 AM M a a e j Różalski • „OŻYWIANIE” OBRAZU dzienic Elektra do głębokiej semiotycznej pracy nad strukturą znaku. Uważam, jak Kolankiewicz, że rozwa­ żając strukturę spektaklu, dochodzi się do pytań 0 istotę znaku. Wypadałoby się więc zastanowić, czy istotna jest tylko jego część graficzna, wizualna oraz to, co zostaje przez znak oznaczone. Czy ten proces deskrypcji, przynajmniej w przypadku dzieła sceniczne­ go, nie jest integralnie związany z tym, w jakiej tonacji 1 rytmie zostanie przekazany jego wizualna forma sądzę, że jest nierozdzielnie związana z cielesnością ak­ tora, jego oddechem, kształtem rąk, przeżywanym wzruszeniem. Znaczyłoby to, że znaki ożywają tylko dzięki ciału przekazującej je postaci scenicznej, a pro­ ces deskrypcji nie jest do końca możliwy bez swojego cielesnego, „przeżyciowego” rozwinięcia. Kontynuacją idei scenicznego „ożywiania” znaków była praca nad pokazem teatralnym studentów A ka­ demii Praktyk Teatralnych „Gardzienice”. Inspiracją do prowadzonej pod kierownictwem aktorów Gardzienic Joanny Holcgreber i Mariusza Gołaja pracy stu­ dentów była wspomniana już waza François. Przygoto­ wanie przez Akademię pokazu teatralnego związanego z kulturą antyczną poprzedził cykl wykładów i dysku­ sji poświęconych malarstwu wazowemu. W ramach tych wstępnych spotkań grupa skupiała się głównie na interpretacji malowideł wazowych i szukaniu możli­ wości jej scenicznego rozwinięcia. Kluczem dla tych działań była przede wszystkim zaproponowana przez Gołaja i Holcgreber metoda pracy, którą ci aktorzy wypracowywali przez lata swojej działalności w Gardzienicach. Mając szczęście uczestniczyć w tych dzia­ łaniach, skupiłem się na jednej z przedstawionych na wazie sytuacji. Chodzi tutaj o dolną część wazy z przedstawioną na niej mityczną sceną walki Pigme­ jów z żurawiami. Dotychczas scena ta była traktowana jako forma ozdobnika dla przedstawianych powyżej istotnych wydarzeń z mitologii greckiej, nawiązujące­ go do fragmentu Homerowej Iliady, w którym walka Greków z Trojanami ukazywana jest jako starcie żura­ wi i Pigmejów. Homer komentuje tę scenę, stwierdza­ jąc, że istoty zwane Pigmejami naprawdę żyją w pół­ nocnej Afryce. Ich naturalnym wrogiem są właśnie żu­ rawie, które «uciekając przed zimą» nadlatują nad osady Pigmejów i dokonują swoistej ptasiej inwazji na terytorium tych niewielkich istot. Odpowiedź pozor­ nie łatwa i klarowna. Niepokojąca jest jednak ta ła­ twość interpretacji, rodzajowość sceny nieprzystająca do tematyki powyżej niej na wazie rozgrywających się, centralnych przecież dla wierzeń greckich scen mi­ tycznych, takich jak zaślubiny Peleusa i Tetydy, polo­ wanie na dzika kaledońskiego, życia i śmierci Achille­ sa, czy w końcu przypowieści o wygnaniu i powrocie Hefajstosa na Olimp. W świetle powyższego niewy­ starczająca wydaje się opinia, że scena u dołu wazy jest tylko rodzajem ozdoby, ornamentu, zdobiącego to dzieło wazowej sztuki starogreckiej, nazywanej prze­ cież przez niektórych badaczy mitologiczną biblią an­ tycznej Grecji.6 Dlaczego autor wazy, zamiast rozbudować ikono­ graficznie już przedstawione wydarzenia, albo też za­ mieścić jakieś nowe wątki powiązane z historią mitycz­ ną, poświęcił duży fragment dzieła na nic nieznaczący ozdobnik związany właśnie z walką Pigmejów i żurawi? Oczywiście można odpowiedzieć, że w obrębie starogreckich malowideł wazowych typowe były motywy ozdobne.7 Pojawia się jednak kilka wątpliwości, za­ równo przy dokładniejszej analizie scen z wazy, jak i w świetle badań nad starogreckimi misteriami, łączą­ cymi wprost przedstawienia Pigmejów z postaciami misteryjnych bóstw Kabirów.8 Wydaje się, że możliwa jest interpretacja, według której scena przedstawiona na dolnej części wazy nawiązuje do starogreckich mi­ steriów Kabirów. Żeby rozwinąć taką hipotezę, nie­ zbędnych jest jednak kilka słów o samych misteriach. O misteriach Kabirów jako pierwszy wspomina w swoich Dziejach Herodot.9 Występowały one głównie w rejonach północnej Grecji wraz z centralną dla tego kultu wyspą Samotraką. Dużym ośrodkiem misteryjnym były także Teby. Niestety, o części kultu rozwijają­ cego się na Samotrace niewiele wiadomo, dlatego też Karl Kerenyi w swoim niewielkim opracowaniu o mi­ steriach Kabirów10 skupia się głównie na tebańskiej czę­ ści kultu. Dla naszych rozważań istotnych będzie kilka poruszanych przez Kerenyiego kwestii odnośnie do sa­ mego przypuszczalnego sensu misteriów. W moich roz­ ważaniach będę także posiłkował się wywodami Alber­ ta Schachtera poświęconymi tebańskim misteriom. Nie będę próbował odtworzyć całości rozważań obydwu au­ torów. Mam zamiar opisać tylko kilka najważniejszych dla naszego tematu motywów, w razie wątpliwości od­ syłając do wymienianych tekstów. Zdaniem Kerenyiego wysoce prawdopodobny jest integralny związek bogini Demeter z misteriami Kabirów. Autor pisze: „Demeter, występującą tu w powią­ zaniu z Kabirami i zwaną Kabeiria albo po prostu «Matka», należy uważać za fundatorkę misteriów Ka­ birów”.11 Autor wyprowadza powyższy wniosek zarów­ no na podstawie tekstu greckiego podróżnika Pauzaniasza: „Tylko ktoś wtajemniczony może do niego wejść [gaju poświęconego Demeter i Kore - przyp. au­ tora]. Około siedmiu stadiów od tego gaju znajduje się sanktuarium Kabirów. O tym, kim byli Kabirowie i ja­ kiej natury były poświęcone im oraz matce obrzędy, zamilczę”,12 jak i analizy imion wymienianych przez Pauzaniasza w ramach mitycznej historii odtworzenia sanktuarium w Tebach. O greckich misteriach nie można było pisać wprost, toteż autorzy bardzo często zmieniali imiona i fakty, ukrywając rzeczywistość mi­ steriów w odnoszących się do mitów wymyślonych hi­ storiach. Wydaje się, że tak właśnie jest w przypadku opisywanej przez Pauzaniasza historii odtworzenia mi­ steriów tebańskich przez kobietę imieniem Pelarge. 138 �136-140 Rozalski.ps 8/31/2006 10:22 AM M aciej Rożalski • „OŻYWIANIE” OBRAZU Kerényi analizując to imię, wiąże je z postacią bogini Demeter dzięki pochodzeniu kobiety z miasta poświę­ conego Demeter, ale przede wszystkim przez znaczenie słowa pelarge - bocianica. Kerényi dowodzi związków „bocianicy” z Demeter: „Opowieść o Pelarge i sceny z ptakami błotnymi na wazach z kabirionu sytuują się na jednej płaszczyźnie”.13 Co dla nas bardzo istotne, w poczet ptaków powią­ zanych z żywiołem Demeter zostaje zaliczony także żu­ raw: „...jest całkiem chyba jasne dla wtajemniczonych określenie tejże boskiej matki, założycielki misterium Kabirów koło Teb, mianem «Bocianicy», wskazujące na grupę ptaków długonogich obok wzmiankowanej wyżej grupy krótkonogiej. Bocian, czapla i żuraw wy­ stępują więc razem tak samo jak łabędź, gęś i kaczka, i na malowidłach wazowych rzadko bywają odróżnia­ ne od siebie dokładniejszym rysunkiem”.14 W świetle powyższych rozważań i związków Kabirów ze sceną z Wazy François kluczowe zdają się wypowiedzi Schachtera co do tematyki odnalezionych w tebańskim sanktuarium malowideł wazowych. Autor pisze: „Obok scen bezpośrednio związanych z kultem daje się zidentyfikować szereg innych tematów: symposia, sceny konwencjonalnych historii (jak np. Odyseja, bi­ twa żurawi i Pigmejów, Kadmos), atletyka, łowiectwo. Wiele osób na tych malowidłach zostaje przedstawio­ nych groteskowo, albo jako Pigmeje...” i dalej: „To, co wyróżnia się w przedstawieniach Kabirionu, to częste użycie aspektu pigmeidalnego, który musi być odbi­ ciem Kultu Kabirów”.15 Pojawia się tu więc bezpośredni związek pomiędzy grupą określaną jako Pigmeje i żurawiami. Mało tego - autor wspomina o bezpośrednich odniesieniach do tematów przedstawianych w Odysei. Jeszcze dalej idzie w swoich rozważaniach Kerényi, kiedy pisze: „Do dru­ giej, baśniowo rodzajowej grupy malowideł należą przede wszystkim przedstawienia bajecznego ludu Pig­ mejów z żurawiami. W wizerunkach śmiesznych, fallicznych karzełków, Pigmejów, oraz majestatycznych, Waza François - archiwum Ośrodka Praktyk Teatralnych „Gardzienice” potężnych ptaków niebieskich - żurawi, ukazane jest tutaj aluzyjnie przeciwieństwo między podlegającą ini­ cjacji męskością i udzielającą tej inicjacji żeńskością, przeciwieństwo, które w tych misteriach zdaje się grać zasadniczą rolę”.16 Zostaje tu więc zarysowana opozycja pomiędzy do­ stojnymi ptakami Demeter i groteskowymi Pigmejami Kabiroi. Żeby jasne jednak były powody takiej opozy­ cji, wypadałoby jeszcze wspomnieć kilka słów o tożsa­ mości owych Kabiroi. Kłopot w tym, że niewiele o nich wiadomo. W swoich rozważaniach Kerényi analizuje kilka mitów z rejonu Samotraki odnośnie do Kabirów. Z pewnością byli oni „bóstwami misteryjnymi par exellance, i jest to jedyne bardziej ogólne określenie, jakie dopuszcza tradycyjny przekaz”.17 Wedle analiz Kerényiego były to także bóstwa, w których etos wpisana była pierwotna zbrodnia, poza tym ich domeną była chtoniczność i częściowo także aspekt tytaniczny. „Cechą prawdziwie upiorną istot boskich, takich jak Kabirowie, jest, gdy - by użyć wyrażenia z Upaniszad - jawią się one jako ‘mniejsze od najmniejszych i większe od największych’. W tak właśnie brzmiącej inskrypcji z Imbros, pośród Kabirów wymieniającej imiona wielkich tytanów - Kojosa, Kriosa, Hyperiona, Japetosa, Kronosa - wspomina się także o Patajkach, czyli karłach (...) już wcześniej Kabirowie uchodzili za­ równo za tytanów, jak i za karłów. Wiemy już, że byli również winnymi występku: ich bratobójstwo ma cha­ rakter nie mniej tytaniczny niż zamordowanie przez tytanów Dionizosa”.18 Kerényi tłumaczy także powód przedstawiania Kabirów jako istot pigmejowatych przez ich komiczną sprośność i zarazem bezbronność, dzikość i groteskowość, która może mimo swej śmiesz­ ności stawać się śmiercionośna. Właśnie w tej dwo­ istości pierwiastka męskiego autor doszukuje się głę­ bokiego sensu misteriów. „Kabirowie, pierwowzory podlegających inicjacji mężczyzn, mieli w sobie rów­ nież - jak wszyscy wojownicy - coś morderczego, co należało odpokutować. Ale byli też zarazem duchami życia, które (...) dmuchały wiatrami odżywiającymi duszę”.19 Poruszając temat związków Pigmejów z tytanami, wypadałoby jeszcze wspomnieć o wątku pobocznym, który jednak otwiera pole fascynujących rozważań o samej wazie François, a który zarazem dodatkowo uprawomocnia związki przedstawionych na niej scen z mitycznymi Kabirami. Cytując bowiem jeszcze raz Kerényiego, dowiadujemy się, że: „Aitnajos, ‘Etnejczyk’ to bardzo przejrzysty kryptonim Hefajstosa, bo­ ga ognia i kowalstwa, którego przynależność do bo­ skich Kabirów tym się również wyraża, że ongiś zwa­ no ich właśnie ‘Hefajstosami’”.20 Biorąc pod uwagę także inne źródła stwierdzające, że Kabirowie byli uważani za podwładnych Hefajstosa, odpowiedzialny­ mi za bardziej poślednie domeny jego rzemiosła, jak metalurgia i właśnie sztuka wazowa, rodzi się ciekawy 139 �136-140 Rozalski.ps - 8/31/2006 10:22 AM M a a e j Rożalski • „OŻYWIANIE” OBRAZU kontekst interpretacyjny samej historii powrotu He­ fajstosa na Olimp, która jest jednym z głównych te­ matów ikonicznej narracji przedstawionej na wazie. Po pierwsze, Hefajstos i Kabirowie przedstawieni na tej samej wazie przywodzą na myśl swoisty autotematyzm, który mógł być ukrytym celem twórcy wazy, Klejtiasa. Zdawałoby się to przypuszczenie potwier­ dzać dyskretne rozmieszczenie niewielkich waz w róż­ nych częściach przedstawionej historii. Poza tym na­ leży pamiętać, że pozostający w relacji z Kabirami z dolnej części malowidła Hefajstos bierze znaczący udział w rozgrywającej się na wazie historii. Ukazuje ona wybawianego ze swojej mrocznej egzystencji i wy­ noszonego ku życiu niebiańskiemu boga. Być może także tutaj dałoby się odnaleźć ślady misteryjnego mi­ tu związanego z kultem Kabirów, w którym mężczy­ zna doznaje jakościowej zmiany swojej egzystencji. Ciekawy jest w tym świetle fakt, że za „uwznioślenie” Hefajstosa odpowiedzialny jest Dionizos, który zdaje się pełnić znaczącą funkcję w samej strukturze miste­ riów Kabirów, oraz to, że sama waza była stworzona jako czara do mieszania wina podczas sympozjonów. Wina, które było przecież domeną Dionizosa. Kerényi kończy swoje rozważania bardzo poetyc­ kim tekstem: „Przemiana mężczyzny w prawdziwe źró­ dło życia, w służebnika najdelikatniejszej, zalążkowej formy ludzkiego życia, być może też skonfrontowanie go z najwcześniejszą, a już na pewno z najprostszą for­ mą człowieczeństwa - oto na czym w świetle przeana­ lizowanej opowieści założycielskiej, mógł bodaj pole­ gać sens misteriów Kabirów”.21 Pozostawiając na boku kwestię o prawomocności tej ostatecznej tezy Kerényieg,o sądzę, że z dużym prawdopodobieństwem można przypuszczać, że dolny fragment malowidła z wazy François nie jest li tylko ozdobą, ale przede wszystkim jest bezpośrednim nawiązaniem do problematyki mi­ steriów Kabiroi. Podsumowując rozważania, wypadałoby nawiązać znowu do twórczości teatralnej Gardzienic. W niniej­ szym tekście chodziło głównie o ukazanie pracy hermeneutycznej, która miała posłużyć za materiał wyj­ ściowy, przydatny do późniejszej pracy artystycznej. Mimo że interesujący sam w sobie wydaje się problem potencjalnych związków wazy François z misteriami Kabirów, to odrębną kwestią jest to, jak materiał teo­ retyczny przeistoczył się w dziedzinę inspiracji twór­ czej. Trzeba powiedzieć, że tematyka samotrackiego kultu jako taka nie została włączona do pokazu pracy gardzienickich studentów. Interesujące okazały się na­ tomiast same efekty, które osiąga Kerényi, wyprowa­ dzając własne wnioski i interpretacje z wcześniej ana­ lizowanego materiału historycznego. One właśnie otworzyły ciekawe pole interpretacyjne dla późniejszej pracy na scenie. Jak mogliśmy przeczytać w przytoczo­ nym powyżej cytacie kończącym książkę Kerényiego, stawia on hipotezę badawczą, która określa wewnętrz­ ny sens misteriów Kabirów jako starcie opozycji - bru­ talnej męskości i ostatecznie pokonującej ją kobiecej, „lotnej” delikatności. Efektem takiego spotkania jest głęboka duchowa przemiana mężczyzny-wojownika w mężczyznę-dawcę życia. Właśnie ten konflikt opo­ zycji, nadający dramatyczny kontekst scenom azy François (mimo że pozbawiony swojego rysu misteryj­ nego), posłużył za inspirację dla budowania poszcze­ gólnych scen pokazu Wazy. Wewnętrzna opozycja dwóch sił, które odwiecznie ścierają się w walce 0 ludzką egzystencję, stała się jednym z motywów przewodnich kształtujących prowadzoną przez Mariusza Gołaja i Joannę Holcgreber pracę studentów Akademii gardzienickiej. Przypisy 1 2 3 Tadeusz Kornaś Gardzienice, wyd. Homini, Kraków 2004, s. 209 Ibidem. s. 210 Gerardus Van Der Leeuw, Fenomenologia religii, przełożył Jerzy Prokopiuk, wyd. Książka i wiedza, Warszawa 1997, s.587: Po­ winniśmy (...) wiedzieć, co robimy, kiedy zaczynamy mówić o tym, co się nam ukazało, i nadawać temu nazwy. W tym celu musimy uzmysłowić sobie, że wszystko, co się nam ukazuje, jest nam dane nie bezpośrednio, lecz jedynie jako znak jakiegoś sensu, który mamy wyjaśnić, jako coś, co powinno być przez nas wyjaśnione. A wyja­ śnienie to jest niemożliwe, jeśli nie przeżywamy tego, co się nam uka­ zuje, jeśli tego nie mimowolnie i na pół świadomie, lecz umyślnie i metodycznie nie przeżywamy (er-leben). 4 5 6 7 8 9 Teatr gestu. Rozmowa z Włodzimierzem Staniewskim, rozmawiał J.R. Kowalczyk, „Rzeczpospolita” 2002 r, nr. 233, s. A12, cyto­ wane za Tadeuszem Kornasiem Wypowiedź doktora Lecha Trzcionkowskiego z wykładu doty­ czącego Wazy François. François Lisarague Malarstwo Greków, czy Grecja malarzy ?, przeł. Wojciech Michera, Konteksty nr 1/06, s. 3 Por. Karl Kerényi Misteria Kabirów oraz Albert Schachter The Theban Kabiroi w: Greek Mysteries Herodot Dzieje, przełożył Seweryn Hammer, wyd. Czytelnik, Warszawa 2004 r., s. 120 Karl Kerényi Misteria Kabirów, Prometeusz, przełożył Ireneusz Kania, wydawnictwo Czytelnik, Warszawa 2000r. 10 Misteria Kabirów, Prometeusz, dz. cyt. s. 28 11 Pauzaniasz U stóp boga Apollona ks. IX, rozdz.25, przełożyła Janina Niemirska-Pliszczyńska i Henryk Podbielski; oprac. Henryk Podbielski, wyd. Wrocław 1989. 12 Misteria Kabirów, Prometeusz, dz. cyt., s. 34 13 Ibidem, s. 33 14 Albert Schachter The Theban Kabiroi w Greek Mysteries, pod redakcją Michaela B. Cosmopoulosa, fragment tłumaczony przez autora, wyd. Routledge, Londyn i Nowy Jork 2003, s. 130 15 Misteria Kabirów, Prometeusz, dz. cyt. s. 35 16 Ibidem, s. 26 17 18 19 20 140 Misteria Kabirów, Prometeusz, dz. cyt. s. 27 Ibidem, s. 37 Ibidem, s. 28 Ibidem, s. 37 � https://zbiory.etnologia.uw.edu.pl/files/original/b94594815ae0e3e366cafb814ac13887.pdf fb17e71d319ca7b5c67fcb1144fb6483 Dublin Core The Dublin Core metadata element set is common to all Omeka records, including items, files, and collections. For more information see, http://dublincore.org/documents/dces/. Title A name given to the resource Polska Sztuka Ludowa - Konteksty Text A resource consisting primarily of words for reading. Examples include books, letters, dissertations, poems, newspapers, articles, archives of mailing lists. Note that facsimiles or images of texts are still of the genre Text. Dublin Core The Dublin Core metadata element set is common to all Omeka records, including items, files, and collections. For more information see, http://dublincore.org/documents/dces/. Relation A related resource oai:cyfrowaetnografia.pl:publication:5405 Rights Information about rights held in and over the resource Licencja PIA Date A point or period of time associated with an event in the lifecycle of the resource 2004 Subject The topic of the resource antropologia religii podróże - aspekt antropologiczny Candomblé Identifier An unambiguous reference to the resource within a given context oai:cyfrowaetnografia.pl:5023 Title A name given to the resource Candomblé / Polska Sztuka Ludowa - Konteksty 2004 t.58 z.3-4 Description An account of the resource Polska Sztuka Ludowa - Konteksty 2004 t.58 z.3-4 ; s.77-84 Creator An entity primarily responsible for making the resource Rożalski, Maciej Language A language of the resource pol Publisher An entity responsible for making the resource available Instytut Sztuki PAN Format The file format, physical medium, or dimensions of the resource application/pdf PDF Text Text capture metadata for PDF documents Text MACIEJ ROŻALSKI Przejezdny, przechodząc obok, nie dostrzega nic specjalnego. Wiadomo, za każdą z rozsypujących się ścian tacy sami ludzie, nędza faweli, problemy biedaków brazylijskiego miasta Salvador. Nie zauważa nawet, że mija właśnie świątynie afrobrazylijskiego kultu Candomble. Tu nie ma jednak niewtajemniczonych. Okoliczni mieszkańcy wiedzą, że za tymi szarymi ścianami mieszkają Bogowie. Tu jest świą­ tynia, tu każdy przychodzi, aby podziwiać taniec Bogów i brać nadzieję, która pozwala walczyć z nędzą. Z zewnątrz budynek kościoła wygląda jak cały sze- reg innych, ciągnących się rzędami po obydwu stronach zakurzonej ulicy. Front niemalże rozpadający się ze starości. Taki sam jak wszędzie wokół odpadający, stary tynk. Kilka skarłowaciałych drzewek przed wejściem. Duże poniszczone okiennice, bez wprawionych szyb. Wszystko niepozorne, nie zwraca uwagi swoją biedną szarością. Inaczej jednak sprawa przedstawia się, kiedy przekroczymy próg dużych drewnianych drzwi wejściowych. Okazuje się, że to ukryty przed zewnętrznym światem kościół. Dom składa się z kilku izb. Położone są one wzdłuż schodzą­ cych w poprzek od ulicy schodów. Główne pomieszczenie, "kościół", to mała sala, licząca może 70 m kw. Dziś cała przystrojona jest odświętnie. Różowe firanki, kokardy, sufit pokryty cienkimi wstążkami z krepiny. Na ścianach niewielkie obrazki i zdjęcia przedstawiające obrzęd, wizerunki bóstw, czarno-białe fotografie ludzi o poważnych, skupionych spojrzeniach. W końcu sali znajduje się przystrojone kolorowymi kokardami podwyższenie pełniące funkcję oł­ tarza. Dla Europejczyka wszystko wyglądałoby kiczowato, zbyt kolorowo. Różnica gustu, po prostu w Brazylii kolory są dużo bardziej intensywne, jaskrawość nie razi. Dzisiaj wielkie święto. To specjalny dzień poświę­ cony bóstwu Oxum (oszum), bogini wody. Dzisiejszy obrzęd będzie w całości upływał pod jej znakiem. Jest to jedno z najważniejszych świąt religijnego roku w Candomble. Candomble. Jest ono praktycznie niedostępne dla zwieturystów. Najczęściej można usłyszeć jedynie pogłoski, ukształtowane na podstawie obejrzanych przedstawień teatralnych, które zostają wyreżYserowane na bazie prawdziwych obrzędów. Niewielu jednak ludzi ,,z zewnątrz" widziało i wie na CzYTTl w rzeczYwistości polega odprawiany rytuał. Dodatkowego smaku dodaje fakt opętań, które stanowią właściwy rdzeń obrządku. W efekcie powstaje wiele mitów. Nieraz szkodliwych. Utożsamiających Candomble, podobnie jak haitańskie wudu, z czarną magią, krwawymi ofiarami i zombie. O ile w wypadku wudu można mówić o pewnej zgodności niektórych faktów z niektórymi pogłoskami, to w przypadku Carulomb/e jest zupełnie inaczej. Pewien stary mistrz capoeiry powiedział kiedyś, że kultura afrobrazYlijska nie ma swoich bibliotek, w żadnych księgach tak naprawdę nie jest zapisana jej historia. Jedyną taką księgą jest Candomble, które zawsze było schronieniem dla brazYlijskiego ludu, nieformalną instytucją, dzających BrazYlię Candomble która zbierając CzYniła je stare zwyczaje i tradycje, wchłaniając je, częściami obrządku. Wchodzimy do przystrojonej kolorową krepiną sali. Pod ścianami ławki, podwyższenie dla bębnów. Wokół krząta się kilka osób zajętych ostatnimi przygotowaniami. Panuje dziwny zapach. Nasuwa się skojarzenie palonego kadzidła o mydlano-owocowym zapachu. To tancerze okadzają siebie i stroje, dokonując przedrytualnego oczyszczenia. Decanio, nasz przewodnik i jedna z najbardziej szanowanych osób społeczności, mówi, że trzeba trochę poczekać, bo uroczystość, jak zwykle w Brazylii, opóź­ nia się. Trwa to jakieś półtorej godziny. To jedna z wielkich tajemnic tego kraju, że wszystko jest spóź­ nione, a jednak funkcjonuje. Tak też jest z oczekiwaną ceremonią. Dopiero po dłuższym czasie coś w końcu zaczyna się dziać. Krząta­ nina przybiera na sile. Pojawia się coraz więcej osób na sali. W powietrzu zaczyna się unosić zapach jedzenia, mieszając się z wszechobecnym kadzidłem. Jedzenie jest jedną z pierwszych i najważniejszych części uroczystości. Ma ono chronić uczestników przed niepowoła­ nym opętaniem, ale też dodać sił na resztę wieczoru. My także musimy obowiązkowo się posilić. Zostajemy wprowadzeni do sali pełniącej funkcję kuchni i jadalni. Pomieszczenie ma niski strop i grube kamienne ściany z malutkimi okienkami bez szyb. W środku jest niewiele miejsca. W panującym półmroku walają się sterty drewna na opał, starych garnków i mnóstwa innych sprzętów niewiadomego pochodzenia i użytku . Reszta pomieszczenia zastawiona jest dużą starą kuchnią węglową oraz podłużnym stołem. Siadamy obok kilku innych posilających się przed uroczystością gości. Gruba, nachmurzona murzynka podaje nam od razu po talerzu wypełnionym buchającym parą pożywieniem. Machinalnie przypominają się legendy o starych kapłankach Candomble przyrządzających potrawę z domieszką krwi dziecięcej. Na szczęście są to tylko opowieści, które można usytuować zaraz obok naszej, rodzimej legendy o czarnej wołdze porywającej ludzi, która w latach pięćdziesiątych krążyła po polskich wsiach. Podano mięso przyrządzane na trzy sposoby, ryż, kilka rodzajów mielonych na papkę warzyw i owoców morza (tradycyjny sposób obróbki pożywienia w Brazylii), oraz ciasto z korzenia manioku. Znalazła się także nieśmiertelna farofa. To także korzeń manioky, ale �utarty. Farofy używa się w Brazylii powszechnie, obsypraktycznie każdy nadający się do spożycia rodzaj jedzenia. Dosyć trudno się do niego przyzwyczaić. Historia brazylijskiej kuchni sięga czasów niewolnictwa, a wówczas jedzono w zasadzie wszystko, co było zdatne do spożycia, zwłaszcza farofę. W pewnym momencie zwróciłem uwagę na czło­ wieka siedzącego u szczytu stołu i przyglądającego mi się od dobrych pięciu minut. Był to karzeł, wzrostu około l ,40 m, o czarnym kolorze skóry, nienaturalnie wielkiej, bezzębnej głowie i równie wielkim garbie na plecach. Patrzył się na mnie niezwykle intensywnie, z uwagą lustrując to nowe dla niego zjawisko. Była w nim jakaś dziwna siła. Dawało się niemalże wyczuć energię przyczajoną za taksującym spojrzeniem. Później okazało się, że to on właśnie jest mistrzem ceremonii. Swoim jednostajnym, chropowatym gło­ sem wzbudza w tancerzach szał opętania. To on rozmawia z bogami. lanka wieczornego spotkania meste w sobie drugie dno, będące pełnym szacunku oczekiwaniem. Nagle zaczyna się jakieś ożywienie. Pojawiają się majestatycznie wyglądające kobiety, ubrane w rozłoży­ ste białe suknie i sznury korali. Wszystkie mają obwią­ zane na piersiach chusty. Ktoś daje znak, że to już czas, że ceremonia się rozpoczyna. W głównej sali prawie wszystkie miejsca zajęte, zapchane. Jest duszno i panuje gwar. Wokół rozchodzi się zapach kadzidła. Od razu, przy wejściu następuje podział widowni na męską i kobiecą część. Zostajemy rozdzieleni na dwie gromady, które siadają naprzeciwko siebie, po obydwu końcach sali. Jest około 100 osób. Nie wszyscy mają szansę wejść do środka. Jedni cisną się przy wejściu i pomiędzy ławkami, ci, co zrezygnowali, tłoczą się na zewnątrz, przy dużych, wychodzących na wąskie podwórze oknach. Ta wymarzona publiczność teatralna, niezdominowana przez władzę ponumerowanych miejsc i totalitarnych sektorów, otacza ciasnym, pulsującym kręgiem miejsce, w którym ma spełnić się widowisko. W jednym końcu sali znajduje się podwyższenie dla bębnów. Obok miejsce dla tych najbardziej uhonorowanych, mistrza ceremonii i najstarszych członków społeczności. Między nimi dostrzegamy naszego przyjaciela Decanio, który umożliwił nam uczestnictwo w rytuale. Pomimo, że panuje nieopisany tłok, środek sali pozostaje wolny. Tu będzie się odbywać ceremonia. Nagle wszystko przycicha. Na znak prowadzącego kapłana milkną rozmowy i beztroski gwar. Zaczynają grać bębny. Po chwili z trzeszczącego głośnika wydobywa się chropowaty głos kapłana. Ni to śpiew, ni to monolog. Kolejne strofy mantrującej modlitwy zaczynają się wwiercać w moje uszy. Ten potok niezrozumiałych słów rozpoczyna ceremonię. pując nią Czym jest Candomble? Leszek Kolankiewicz w swojej książce "Samba z bogami" podaje prawdopodobną etymologię słowa Candomble: << .. •candomble» mialoby być hybrydą złożoną ze słów <<candombe» i <<ile»: gdzie pierwsze to zespolenie < <ka» (w narzeczu kimbundu: zwyczaj) i <<ndombe» (w narzeczu kikongo: czarny, murzYński) i znaczY dosłownie < <Zwyczaj murzynów» - a ściślej: dawne tańce murzyńskich niewolników - drugie zaś to słowo jorubijskie oznaczające < <dom». "I to jest pierwszy charakterystyczny rys Candomble. Mówi się o nim jako o religii afrobrazYlijskiej. Jest ono pochodną kultów afrykańskich ludów, głównie plemionJoruba. PrzYwędrowało do Brazylii razem z falą niewolnictwa, która rozpoczęła się w szesnastym wieku i w niedługim czasie zalała całą BrazYlię mieszkańcami Czarnego lĄdu. Był to charakterystyczny i ważny moment, nie tylko dla kształtowania się religii afrobrazYlijskiej, ale także dla całej tamtejszej kultury. Miejscowi Indianie zostali zmuszeni do interakcji z kulturą czarnych ludów Afryki oraz z ekspansywną obecnością białego człowieka. W konsekwencji nastąpiło jedyne w swoim rodzaju zderzenie trzech kultur, które zaowocowało wielobarwnym synkretyzmem obecnym do dzisiaj, zarówno w kulturze, sztuce, jak i brazYlijskiej religii. Tak więc mówi się raczej o zespole różnych kultów niż jednorodnej religii Candomble. Zależnie od obszaru i rodzaju wpływów, jakim były poddane kulty afrykańskie, powstały różne jego odmiany. Odznaczają się one bądź to domieszką wierzeń rdzennych mieszkańców Ameryki poludniowej (np. pajelant;a), bądź wpływem chrześcijaństwa (umbanda), a nawet obecnością elementów europejskiego spirytualizmu' (obydwa poprzednie). Szczególnie wyraźny jest w Candomble rys chrześcijań­ ski. Przez długi czas WSzYstkie przejawy zarówno kultury, jak i rdzennej religii wśród czarnych niewolników były konsekwentnie zwalczane przez ich białych panów. W zamian narzucone zostało Chrześcijaństwo jako religia obowiązują­ ca. Jednak wynikiem panującej chrystianizacji wcale nie lry! zanik dotychczasowych form religii, ale coś wręcz przeciwnego. Oryginalne kulty PrzYwiezione z Czarnego Kontynentu zasymilowały część narzucanego im "białego obrządku", co zaowocowało specyficznym synkretyzmem w dziedzinie religii. Chrześcijaństwo stało się jakby "płaszczYkiem" zarzuconym na formy starego obrządku, zmieniając zewnętrz­ ny obraz, nie zmieniając natomiast ogólnych założeń ani istotowego sensu poszczególnych elementów składowych. I tak na PTzYklad większość bóstw mających pochodzenie jeszcze afrykańskie dopracowała się odpowiedników wśród chrześcijańskich świętych, np. Yemanjd to Matka Boska, Oxóssi to św. JerzY, a Oxumare to święty Bartlomiej.2 W ten sposób czarny niewolnik, mówiąc o jednym z chrześcijańskich świętych, w rzeczYwistości nawiązYwał do bóstw swej właściwej religii. Możliwe to było jednak nie ze wzg~­ du na prosty trik mający ratować elementy represjonowanej Kończymy jeść koło jedenastej w nocy. Niezauwapojawia się coraz więcej osób. Kiedy wychodzimy z kuchni, w wąskich korytarzach świątyni panuje już głośny gwar. Ludzie piją, jedzą, palą papierosy. Daje się wyczuć nastrój wesołego spotkania towarzyskiego. Co mnie jednak zdziwiło - nigdzie nie ma alkoholu, ani wszechobecnych w Brazylii narkotyków, a sieżalnie 78 �Maciej Roża/ski • CANDOMBLE Początek rytuału Candomble poświęconego bóstwu Oxala. Na ziemi widać liście, a powietrze wypełnia ich silna, świeża woń i intensywny zapach. Ruchy tańczących powolne, rytm dopiero się wzmaga i stopniowo przyspiesza ... Zaczyna się szybszy i bardziej rytmiczny taniec. Bęben wybija charakterystyczny, Ł amany porządek dźwięków. Pierwsza postać po lewej, której widać jedynie rękę i głowę zakończy ten wieczór "kontaktem" ze swoim Orixa, który w pełni przejmie jej cialo. Opętany przez bóstwo, któremu poświęcone jest to terreiro ... Powoli zbliża się punkt kulminacyjny ceremonii �Tat'lczący raz jeszcze zataczają w tatku symboliczne koło. Ceremonia dobiega kotka, lecz wyznawcy i goście przenoszą się teraz na "zaplecze" świątyni, gdzie wspólnie posilą się i wreszcie odetchną z ulgą po kilkugodzinnym tat'lcu. Oltarz rytuału Urnbandy stanowiącej inną od Candomble formę opętaóczego kultu. Owoce, ofiary z ptasich piór i kurczaków, w naczyniu po prawej przypominającym bęben- caxasa (wódka brazylijska, tej nocy s ł aba w smaku, raczej słodka jak wino), której wielkość zostanie dziś wypita. Wiszące na liściach woreczki to "magiczne sakiewki z z iołami Boiadeiro" przynoszące szczęście i pomyślność. 80 �Maciej Rożalski • CANDOMBLE kultury, ale dzięki pewnej odpowiedniości na płaszczyźnie ontologicznej obu religii. W Candombli jest wiele bóstw (tych, które wcielają się podczas opętań, jest dokladnie szesnaście). Zwą się orixds. Nie są jednak w ścisłym tego slowa znaczeniu bogami, dlatego możliwe jest ich wzajemne przenikanie z figurami katolickich świętych. To raczej bóstwa odgrywające właśnie podobną rolę jak święci w chrześcijań­ stwie. Każde z nich jest odpowiedzialne za określoną dziedzinę życia zarówno duchowego, jak i materialnego swoich wyznawców. Co charakterystyczne, religia Candombli, podobnie zresztą jak wiele podobnych kultów z obszaru Ameryki Południowej, jest związana mocno z kultem zmarłych przodków, którzy są niezwykle znaczący w życiu ziemskiej spoleczności. Bierze to swój początek jeszcze z afrykańskich kultów, w których wierzono, że zmarli nie odchodzą od razu, lecz przebywają w pobliżu swojej spoleczności. Niektóre z dusz zmarłych zyskiwały sobie większy respekt od reszty, stawały się ważne, niekiedy nawet zyskiwały status bóstwa. Takie jest pochodzenie większości afrykańskich orixds. W pewnym momencie otwierają się drzwi obok dla bębnów. Powolnym tanecznym krokiem do pomieszczenia wkracza dziesięć kobiet ubranych w białe suknie i białe turbany na głowach. To córy bogów, (jak podaje Kolankiewicz tłumaczenie brazylijskiego filhas de santos). Wszystkie obwieszone naręczami kolorowych wisiorów i korali. Niektóre z nich są świętymi naszyjnikami, oznaczającymi bóstwo opiepodwyższenia kuńcze. Ludzie zaczynają klaskać i śpiewać, przyłączając się do chropowatego głosu kapłana, płynącego z rozstawionych w rogach sali głośników. Wszystko to wyglą­ da jak jakaś świąteczna, wesoła zabawa wielkanocna i nic specjalnego na razie się nie dzieje. Zaczynam się nawet w pewnym momencie trochę nudzić i rozglądać wokoło w poszukiwaniu co ciekawszych członków uroczystości. Do czasu. W pewnym momencie orientuję się, że bębny grają coraz szybciej i mocniej. Ich rytm zaczyna się jakby ustalać zgodnie z jakąś potężną energią, która uaktywnia się powoli w śpiewie, tańcu, muzyce. Z początku trudno zorientować się co właściwie ulega zmianie, ale karnawałowy taniec, który dało się zaobserwować jeszcze kilkanaście minut temu, teraz ustępuje czemuś obcemu, nadającemu jednolity wyraz barwnej plątaninie korowodu. Czarny karzeł mocniej chwyta przedpotopowy mikrofon i z nową mocą wznawia niemiłosierny, chropowaty śpiew. Monotonnie i głęboko w moim mózgu coś rozpoczyna kołatanie. Robi się nagle bardzo gorąco, wszystko zaczyna pulsować, a ja łapię się na tym, że tańczę razem z całą salą. Oddycham kilka razy głęboko. Rozglądam się w poszukiwaniu znajomych elementów sali i pulsowanie staje się lżejsze, dając błogie wytchnienie. Chwila spokoju kończy się jednak bardzo szybko. Taneczny korowód trwa co prawda dalej, ale niektóre z jego uczestniczek już po krótkim czasie zaczynają się trząść i rytmicznie wyrzucać w różne strony kończyny swojego ciała. Z małych drzwi przy scenie wypadają in- ne kobiety, ubrane mniej odświętnie (będę je nazywał za Kolankiewiczem ekedes, czyli opiekunki opętanych). Zaczęły one obwiązywać wokół piersi białymi chustami tańczące postacie. Stojąca obok kobieta informuje mnie, że to obwiązywanie zmusza ogarniętych transem tancerzy do głębszego oddychania przez brzuch. W Candombli jest jeden najważniejszy i prawdziwy Bóg, nosi on miano Olórun. Tutaj, tak samo jak w chrześcijań­ stwie, wyznaje się ontologiczną ]ego obecność. Różnica polega jednak na tym, że mimo, że stworzył On świat, to nie jest w ogóle zainteresowany jakąkolwiek weń ingerencją. Dlatego też, mimo, że najważniejszy, to nigdy nie jest on przywoływa­ ny podczas rytualnych opętań. Podczas opętań pojawiają się natomiast orixds. Jest ich szesnaście, które opętują i cztery (cztery ostatnie z wymienionych), które nie opętują: Oxalci (pod dwiema postaciami Oxaguid i Oxalufci), Yemanjd, Nanii, Xangó, Ogun, Iansd, Oxum, Oba, Oxóssi, Oxumarę, Omolu-Obaluaię, Euci, Iroko, Logunedi, Ossdim, Ibęji, Ifci, Baiani, Exu3. Wstępują one w ciała tancerzy, używając ich jako "wierzchowców", które "dosiadają"4. Wlaśnie opętanie jest rdzeniem i jedną z niewielu cech wspólnych wszystkim odmianom kultu Candomble. Nie wiadomo dokładnie, na czym polega, ale przywiezione zostało ono do Ameryki Fałudniowej jeszcze z Afryki, a jego korzenie mogą mieć związek z kultem Dionizosa w starożytnej Grecji. Zostaje wywoływane poprzez rytm wystukiwany na bębnach przy specyficznym sposobie rytualnego tańca. Opętany tancerz zostaje "dosiadany" przez bóstwo, traci na pewien czas indywidualność, niejako "użyczając" swego ciała konkretnemu bóstwu. ]est to najbardziej charakterystyczny element religii Candomble. Z tego też powodu niektórzy uważają religię opętań za czczenie ataku choroby psychicznej. Jakjednak wytłumaczyć to, że opęta­ ny tancerz zachowuje się w bardzo charakterystyczny sposób, właściwy tylko dla danego bóstwa, które pojawia się na wezwanie przypisanego tylko jemu rytmu muzycznego, najczęściej podczas poświęconych mu świąt. Augusto Decanio, emerytowany lekarz i mistrz capoeira, od dawna zajmuje się fenomenem oddziaływania niektórych rytmów na człowieka. - Muzyka jest trwale związana z naturą człowieka. Od zawsze była mu potrzebna, aby żyć i prawidłowo funkcjonować. Natomiast niektóre dźwięki pobudzają bardziej, wyzwalają gwałtowne emocje. Tak właśnie jest w przypadku Candomble. Decania mówi, że ten rodzaj muzyki, oparty na mocnej grze bębnów (atabaque), przy udziale metalicznego dźwięku dzwonków (agogo), stymuluje i wprowadza tancerzy w stan opętania. Co ciekawe, każdemu z bóstw odpowiada inny rodzaj opętania, stymulowany przez specjalnie zarezerwowany rytm. Przybywają bogowie! Trzęsące się kobiety są sygnazaczyna się właściwa część ceremonii. To pierwszy atak. Trwa niespełna &odzinę i charakteryzuje się gwałtownym przypływem niekontrolowanej energii. Jest jak wystrzał tłumionych przez ludzi emocji. Panuje stan pełnego oszołomienia i ekscytacji. łem, że �Podczas gdy kolejne kobiety padają na ziemię w konwulsyjnych drgawkach opętania, bębny jeszcze przyspieszają swą grę, niezauważalnie zmieniając rytm. Ludzie zgromadzeni na sali wybuchają energią, jakby rozjuszeni pierwszymi opętaniami. Tłum faluje, wyrzucając z siebie radosny wrzask, który zderza się z górującą ponad wszystkim grą bębnów, dudniących niczym niezachwiany chór, nadający wszystkiemu jakiś odgórnie narzucony sens muzycznych fraz. Niekontrolowany szał trwa do czasu, aż wszystkie przebrane na biało kobiety zostaną opętane. Szaleńczy występ kończy się przerwą. Tancerki znikają gdzieś, wyprowadzone przez wtajemniczone kobiety, te same, które obwiązują wcześniej chustami ich ciała. To, co się działo dotychczas, było tylko nieukierunkowanym wystrzałem energii. Nie dało się jeszcze dostrzec charakterystycznych cech poszczególnych opętań. Rytuał nie nabrał jeszcze właściwego sobie kształtu. Teraz następuje czas rytualnego posiłku. Ludzie muszą znowu się pożywić, aby mieć siłę na zbliża­ jące się spotkanie z bóstwami. Na dużych liściach podano watapa, tradycyjny posiłek składający się z mielonych krewetek i farofy, zmieszanych z ugotowanymi na twardo jajami i rozdrobnionym chlebem. Przerwa trwa około pół godziny. Głośne śpiewy ustę­ pują na pewien czas miejsca ożywionym rozmowom, które stopniowo budują opanowujący pomieszczenie wesoły gwar. Na chwilę znowu wszystko wygląda jak wieczorne spotkanie, w którymś z miejscowych barów. Po niedługim czasie wracają jednak bębny. Ich donośny dźwięk, na razie powolny i majestatyczny, zwiastuje powrót rytuału, w ściślejszym tego słowa znaczeniu. Bardzo ważne jest wychwycenie specyfiki mszy Candomble, podczas której sfera sacrum pojawia się i odchodzi, z pozoru zupełnie chaotycznie i spontanicznie zamierając na rzecz hurgotu ciżby, która oblepia ze wszystkich stron puste pomieszczenie rytualne. Zrozumienie, że to co święte, to co rytualne, wyradza się i przeplata z gwarem rubasznej, głośnej zabawy, z żywiołowym, pełnym energii spotkaniem lokalnej społeczności, jest niezbędnym kluczem do zrozumienia istoty zjawiska mszy Candomble. kle głośny, radosny, pazomie przypominający właśnie zabaale jednocześnie powala bezpośredniością autentycznego przeżycia. Oczywiście karnawałowe uniesienie, które towarzyszy rytuałowi, nie jest główną jego częścią. Gdyby tak było, to stałby się on właśnie brazylijskim karnawalem. Wydaje się, że tajemnica tkwi w muzyce. Święte rytmy, obecne przez cały czas trwania ceremonii, narzucają porządek, wymuszają wręcz stopniowe przeobrażanie się karnawalu w ceremonię. Mówi się, że Candomble "zaglą­ da" w ludzką duszę. Być może jest tak, ponieważ jego rytmy są skonstruowane w taki sposób, aby wyzwalać i oczyszczać, wyrzucać na zewnątrz to, co głęboko ukrywane. W katolicyzmie chwila obcowania z Bogiem jest zawsze czymś najbardziej prywatnym, niedostępnym dla innych. Podczas gdy w Candomble mamy do czynienia z intersubiektywizacją tego doświadczenia . Staje się ono czymś obiektywnym właśnie poprzez uwspólnienie go w rytuale pełnym radości, muzyki i tańca. Mógłby ktoś powiedzieć, że to samo dzieje się w obrządku katolickim, choćby podczas mszy świętej, nie mówiąc już np. o pielgrzymkach lub dużych zgrupowaniach wiernych. Lecz mimo wszystko chwila, gdy na ołtarzu zostaje dokonana święta ofiara, jest przeżywana przez każdego z wiemych z osobna. Będzie ona doświadczeniem prywatnym. Dla każdego nieskończenie indywidualnym i intymnym, a przez to świętym. W Candomble ludzie wytwarzają ten ołtarz wspólnie. Poprzez muzykę i wspólny taniec społeczność staje się jednością dzielącą się doświadczeniem religijnym. Świętość staje się prosta i czytelna. Dogłębnie porusza właśnie poprzez swoją oczywistość. Maya Deren w swojej książce "Bogowie haitańskiego Wudu" poświęconej pokrewnej Candomble religii wuduistycznej pisze, że cywilizacja zachodnia zatraciła już zdolność tego jednania się w religijnym uniesieniu. Podczas gdy w Katolicyzmie każdy sam przeżywa uniesienie religijne, w rytuale wudu dochodzi do uwspólnienia doświadczenia sacrum, które poprzez swój wymiar społeczny, poprzez to, że wszyscy biorą w nim udział, oczyszcza całą społeczność. wę karnawałową, Rozmowy znowu cichną. Jak na komendę tłum przeradza się z biesiadników na powrót w ofiarników. Nadeszła właściwa część uroczystości. Sala wypełniona jest po brzegi rozemocjonowanymi ludźmi. Jest gorąco, niemal nie do wytrzymania. W powietrzu unosi się duszny zapach kadzidła, zmieszany z wonią potu. Kobiety pojawiają się znowu przy dźwięku bębnów. Wchodzą na salę tym samym rytmicznym, rozkołysanym krokiem, znamionującym stan głębokiego transu. Tym razem nie mają już na sobie białych sukien. Ich stroje różnią się teraz od siebie kolorami i stylem wykończe­ nia. Każda z nich dzierży w rękach małe przedmioty, jak np. miniaturowy miecz, tarczę lub sierp. Odmienność kostiumów ma znamionować konkretnych bogów, którzy opętali poszczególne tancerki. Kobiecy pochód wygląda teraz naprawdę imponująco. Robią wrażenie potężne, strojne suknie, skrzące się błyszczącymi nićmi i wszywanymi, różnokolorowymi świecidełkami. Candomble było prześladowane, tak jak ludzie, którzy je uprawiali. Z powodu niemożności uprawiania jakiejkolwiek aktywności kulturowej zaczęto je więc postrzegać nie tylko jako religię, ale także jako ostatni bastion zatrzymujący w sobie wszystko to, co zwalczała dominująca wówczas kultura europejska. Stało się więc ono swego rodzaju encyklopedią, która zapisywala w swoim obrządku wszystko to, co ważne było dla Afrobrazylijczyków: zarówno sztukę, kulturę, jak i życie po prostu. Bardzo ważna jest ta codzienność, zlączenie candomble z prostym życiem. Sacrum "wychodzi" ze świątyni na ulicę. Przepaja ją, nadając sens codziennym ludzkim sprawom, ale też biorąc z powrotem do świątyni to, co żywiołowe i twórcze, a z życia właśnie płynące. Nadaje to candomble silnego motywu karnawałowego. Rytuał jest zawsze niezwy82 �Maciej Rożalski • CANDOMBLE magając potężną falę rytuału. Widać, że na przygotowanie każdej z nich przeznaczono wiele czasu i pieniędzy. Prawdopodobnie są one warte więcej niż całoroczny zarobek zakładających je kobiet, dla których wielkim zaszczytem jest przywdziewanie tych rytualnych kostiumów oraz to, że one wła­ śnie zostały wybrane do opętańczego tańca. Każda suknia odznacza się swoim indywidualnym krojem, barwą i rodzajem dzierżonych przez tancerki atrybutów. Są to ozdoby przynależne poszczególnym bóstwom. Toteż każda z kobiet musi oddzielnie zaprezentować charakter swojego bóstwa. Tancerki rozpoczynają powolny taniec wokoło sali. W utworzonym przez tłum kręgu ukazują się ludziom ori.xds, jakby na specjalnym pokazie mody, zdominowanym przez boskich modeli. Ten taniec trwa przez pewien czas. Uderzenia bęb­ nów i chroboczący śpiew karłowatego kapłana stają się coraz głośniejsze. Owocuje to intensyfikacją transu, któremu poddane są kobiety. Każde z bóstw porusza opętanym przez siebie ciałem za pomocą specyficznego, przynależnego tylko sobie rodzaju tańca. Korowód nabiera rozpędu, a rozdygotane, wijące się kobiety rozpychają napierający na nie tłum. I w tym momencie muzyka się urywa. Opiekunki w białych sukniach usadzają powoli nieświadome kobiety na ziemi lub na krzesłach w jednym rogu sali, zostawiając wolne miejsce pośrod­ ku pomieszczenia. Zapada absolutna cisza. Dzieje się coś niezauważalnego, a bardzo ważnego, czego współ­ uczestnikami stajemy się także my, obserwatorzy uroczystości. Niekończący się nastrój oczekiwania. Nagle wszystko znowu wybucha. Bębny i mistrz ceremonii zaczynają szaleć ze zdwojoną mocą. Tłum jak na komendę dostaje ataku, wszystko faluje i rzuca się wspo- Jedna z barwnie ubranych tancerek-bóstw zaczyna krzyczeć. Wstaje i dostaje spazmatycznych drgawek, to samo dzieje się w różnych czę­ ściach sali. Tuż obok mnie upada w tym momencie na ziemię i zaczyna się wić stojąca dotychczas w tłumie kobieta. Od razu białe opiekunki podbiegają obwiązać ją chustami. Jak się dowiaduję od stojącej obok mnie kobiety, to jest tak zwany niekontrolowany trans. Bardzo źle widziany podczas tego typu uroczystości przez miejscową społeczność. Nazywa się go tak, ponieważ osoba opętana nie przeszła wymaganej inicjacji, która zezwala na wzięcie udziału w ceremonii, a samo opętanie odbywa się bez przygotowania, które ma wspomóc opętywa­ ną. Moja informatorka dodaje jeszcze: -Widocznie przyszła tu z jakimś dużym, nierozwią­ zanym problemem w swojej duszy. W tej części ceremonii każde z bóstw przedstawia swój taniec. Każda z Murzynek po kolei ukazuje kwintesencję opętującego ją bóstwa. Odbywa się to za pomocą różnej symboliki, przy innym rytmie. To prezentacja mocy bóstw, kwintesencja odprawianego rytuału. To ostatnia, uporządkowana część uroczystości. Potem wszystko pogrąża się w szaleństwie wspólnego tańca i dudnienia bębnów. Rytuał zaczyna zatracać znowu swój uporządkowany wyraz. Jakiś elegancki mężczyzna w garniturze pada także ofiarą opętania. Widzę jego twarz wykrzywioną grymasem napierającej furii. Kobiety mające nad wszystkim pieczę muszą obwiązywać jego ciało ręcznikami, bo brakuje już białych chust. Tłum faluje, wydziera się, wyśpiewuje kipiącą na sali energię. Ludzie zaczynają mieszać się jak w wielkim huczącym tyglu z białymi służkami, niezmordowanymi bębniarzami i bóstwami ori.xds. Potem już tylko zmęczenie. Jest godzina czwarta w nocy. Nie wiem, w jaki sposób znalazłem się w taksówce, razem z Decanio. Czuję zmęczenie, ale też jakieś cudowne ukojenie, jakby świat magii ori.xds, który zostawiłem za sobą w fawelach Salvadoru, podbudował i wzmocnił moją słabą, europejską duszę. Zdjęcia pochodzą z innych niż opisany w tekście rytuałów opętań­ czych. Wykonał je Adam Marciniak podczas pobytu w brazylijskim Salvadorze. W trakcie festiwalu Mediatravel, który ma się odbywać pomiędzy 18-24.04.05 w Łodzi autor zdjęć będzie opowiadał o Candomble i pokazywał swój materiał filmowy. Bibliografia Leszek Kolankiewicz: Samba z bogami, wydawnictwo KR, 1995 Maya Deren: Bogowie haitańskiego Wudu, wydawnictwo A, 2000 Przypisy Dane Dane cza zaczerpnięte zaczerpnięte Zaczerpnięte z Samby z bogami Leszka Kolankiewicza z książki Samba z agami Leszka Kolankiewi- z Samby z bogami Leszka Kolankiewicza z książki Mai Deren Bogowi haitań­ Sformułowania zapożyczone skiego wudu." �Bóstwo zaczyna tańczyć wykorzystując jako medium ciało swego wyznawcy. Zbliża się koniec ceremonii. 84 � https://zbiory.etnologia.uw.edu.pl/files/original/3e6919c5356f58ea7c67647ff7983335.pdf ef977c835ec9b77cab2a78cac3013214 Dublin Core The Dublin Core metadata element set is common to all Omeka records, including items, files, and collections. For more information see, http://dublincore.org/documents/dces/. Title A name given to the resource Polska Sztuka Ludowa - Konteksty Text A resource consisting primarily of words for reading. Examples include books, letters, dissertations, poems, newspapers, articles, archives of mailing lists. Note that facsimiles or images of texts are still of the genre Text. Dublin Core The Dublin Core metadata element set is common to all Omeka records, including items, files, and collections. For more information see, http://dublincore.org/documents/dces/. Relation A related resource oai:cyfrowaetnografia.pl:publication:6485 Rights Information about rights held in and over the resource Licencja PIA Date A point or period of time associated with an event in the lifecycle of the resource 2005 Subject The topic of the resource antropologia teatru International School of Theatre Anthropology Identifier An unambiguous reference to the resource within a given context oai:cyfrowaetnografia.pl:6058 Title A name given to the resource Utopia, której dało się zaistnieć/ Polska Sztuka Ludowa - Konteksty 2005 t.59 z.2 Description An account of the resource Polska Sztuka Ludowa - Konteksty t.59 z.2, s.100-102 Creator An entity primarily responsible for making the resource Rożalski, Maciej Language A language of the resource pol. Publisher An entity responsible for making the resource available Instytut Sztuki PAN Type The nature or genre of the resource czas. Format The file format, physical medium, or dimensions of the resource application/pdf PDF Text Text capture metadata for PDF documents Text MACIEJ RÓŻALSKI t e c h n i k teatralnych efekt scenicznej o b e c n o ś c i . Barba nazywa t o poziomem „ p r e e k s p r e s y w n y m " pracy aktora i p r ó b u j e w y o d r ę b n i ć owe prawa, które wytwarzają fe¬ nomen Utopia, której udało się zaistnieć teatralnego fizjologicznym aktora, napięcia już na na poziomie poziomie przed-myślenia i przed-zaplanowania scenicznego k o n t e k s t u . Tak ro¬ zumiana t e a t r a l n o ś ć m i a ł a by się rodzić już w we¬ w n ę t r z n y m skupieniu ciała, a także w n a p i ę c i u wytwo¬ rzonym p o m i ę d z y rzeczywistym r u c h e m a sprzeczną w stosunku do niego i n t e n c j ą . P o m i j a j ą c stawiane często pytanie o z a s a d n o ś ć ta¬ kiego twierdzenia, pytanie o t o , czy m o ż n a w ogóle m ó w i ć o o g ó l n e j zasadzie, z której wynikałby szczegól¬ n y stan „ p o g ł ę b i o n e j o b e c n o ś c i scenicznej aktora", trzeba przyznać, że sam fakt postawienia pytania o p o n a d - k u l t u r o w e korzenie teatru, a także prowadzona P na szeroką skalę analiza zjawisk związanych z teatrem w różnych k u l t u r a c h stwarza szereg możliwości. Godzi omiędzy 1 a 15 k w i e t n i a 2005 r o k u m i a ł o m i e j ­ w sobie takie pytanie poszukiwania p r a k t y k ó w teatru sce we W r o c ł a w i u i n t e r e s u j ą c e wydarzenie te­ atralne, sesja I S T A - zarówno reżyserów, j a k i a k t o r ó w - z u s i ł o w a n i a m i ( I n t e r n a t i o n a l School o f teoretyków, którzy p o d d a j ą nieustannej analizie pro¬ T h e a t r e A n t h r o p o l o g y ) . Ten specjalistycznie i niemal­ że technicznie brzmiący termin jest ces k s z t a ł t o w a n i a się dzieła sztuki scenicznej. Labora¬ nazwą dla i n s t y t u c j i s k u p i a j ą c e j ludzi teatru z c a ł e g o t o r i u m , które umożliwia n a m p r o j e k t Barby przestaje świata. b y ć t y m samym tylko i wyłącznie warsztatem scenicz¬ T w ó r c a p r o j e k t u Eugenio Barba, reżyser i dyrektor ist­ nej sztuki z jednej, a s u c h ą , bo czysto teoretyczną za- n i e j ą c e g o o d czterdziestu l a t zespołu O d i n Teatret, co k i l k a l a t zbiera w różnych miejscach świata grupę ba¬ daczy teatralnego rzemiosła p o to, aby w s p ó l n i e praco­ w a ć n a d t a j n i k a m i sztuki aktorskiej. G ł ó w n y m celem i założeniem leżącym u podstaw funkcjonowania I S T A jest szeroko zakrojone, prowadzone teoretycznie i praktycznie badanie n a d sposobem tworzenia się w i ¬ dowiska teatralnego. Barba i jego w s p ó ł p r a c o w n i c y p r ó b u j ą zarówno przy p o m o c y n a u k o w y c h m e t o d ba¬ dawczych j a k i poprzez proces tzw. teatralnych poszu¬ k i w a ń u c h w y c i ć istotę i genezę tego, co m o ż n a by na¬ zwać f e n o m e n e m t e a t r a l n o ś c i . Antropologia teatralna S p o s ó b oraz m e t o d a działań wypracowane w zgoła d w u d z i e s t o p i ę c i o l e t n i m okresie p o s z u k i w a ń , wiedza, zdobyta podczas w i e l u s p o t k a ń I S T A , zostały przez B a r b ę zebrane w wydanej zresztą ostatnio w Polsce Se­ kretnej sztuce aktora i s t a n o w i ą zręb tzw. antropologii teatru. Ta stworzona przez B a r b ę m e t o d a badania i i n ¬ terpretowania sztuki teatru m a u swoich podstaw jed¬ n o , ale za to o d w a ż n e i nieustannie dyskutowane zało¬ żenie. Barba oraz jego w s p ó ł p r a c o w n i c y zapraszają n a kolejne sesje w i e l o k u l t u r o w ą ekipę artystów, reżyse¬ rów, mistrzów teatru. Wszystko p o t o , aby o d n a l e ź ć i o p i s a ć istotę zjawiska, które Barba nazywa „scenicz­ n ą o b e c n o ś c i ą aktora". T e n teoretyk i t w ó r c a współ¬ czesnego teatru twierdzi mianowicie, że istnieje zbiór Thomas Leabhart nauczyciel techniki mimu ciała opracowanej przez Etienna Decroux, podczas warsztatów sesji ISTA, fot. Francesco Galli t r a n s k u l t u r o w y c h , ogólnie o b o w i ą z u j ą c y c h zasad, któ¬ r y c h stosowanie wytwarza s t o j ą c y u podstaw wszelkich 100 �Maciej Różalski • U T O P I A , K T Ó R E J U D A Ł O SIĘ Z A I S T N I E Ć p r a w ą z drugiej. Istota p r o j e k t u I S T A polega na p o ł ą ­ W ł o s z k a z pochodzenia, przyjechała z indyjskiego sta­ czeniu procesu i n t e l e k t u a l n y c h i artystycznych poszu­ n u Orisa, gdzie o d 1979 uczy się t a ń c a odissi. k i w a ń w jedno. Zabieg t a k i ogranicza niebezpieczeń­ B y l i także obecni artyści z A m e r y k i P o ł u d n i o w e j . stwo czczej gadaniny i nadmiernej egzaltacji artystycz­ Z Brazylii przyjechał A u g u s t o O m o l ü , który o d 2003 nej. Rzadki dzisiaj m a r i a ż sztuki i n a u k i prowadzi do r o k u jest c z ł o n k i e m O d i n Teatret, a o d 1994 wytworzenia oryginalnego sposobu badania tego, co w s p ó ł p r a c o w n i k i e m I S T A , oraz grający na r y t u a l n y c h artystyczne. Idea teatralnego l a b o r a t o r i u m , zaczerp­ b ę b n a c h candomble Cleber da P a i x ä o . Jako nauczy¬ był n i ę t a przez B a r b ę o d r e f o r m a t o r ó w teatru p o c z ą t k u ciel wzięła także udział A n n a W o o l f z A r g e n t y n y , któ¬ w i e k u , t a k i c h j a k M e y e r h o l d czy S t a n i s ł a w s k i , nabie¬ rej i n d y w i d u a l n y t r e n i n g aktorski budowany jest na ra nowego w y m i a r u , w y m i a r u dialogu, który ma szan¬ bazie t e c h n i k i Tadashi Suzukiego oraz t a ń c ó w latyno¬ sę zaistnieć przez chwilę w grupie ludzi n i e p o r ó w n a n i e amerykańskich. większej niż kilkunastoosobowy zespół teatralny, j a k i m jest O d i n Teatret. Ten wypowiadany N o w o ś c i ą była o b e c n o ś ć europejskich t e c h n i k te¬ wielogłosem, atralnych, które zostały zaprezentowane przez T h o ¬ prowadzony na różnych poziomach i różnymi językami masa Leabharta z U S A - aktora, reżysera, pisarza i na­ dyskurs jest u t o p i ą , k t ó r a ma na chwilę szansę zaist¬ uczyciela t e c h n i k i cielesnego m i m a Etienne'a D e c r o u x n i e ć w rzeczywistości. oraz Gennadija Bogdanowa u c z ą c e g o metody biomechaniki Wsiewołoda Meyerholda. Codzienne sesje pracy trwały z n i e w i e l k i m i prze¬ r w a m i o d szóstej rano do dziesiątej wieczorem. D z i e ń 14» sesja ISTA - Wrocław-Krzyżowa podzielony był na serie d w u g o d z i n n y c h sesji. C z ę ś ć by¬ ła t r e n i n g i e m a k t o r s k i m w różnych t e c h n i k a c h , część zaś w s p ó l n ą p r a c ą uczestników i a k t o r ó w z Eugenio Sympozjum I S T A podzielono na dwie części. Po­ B a r b ą . O szóstej rano m i a ł o miejsce w s p ó l n e powita¬ między 1 a 8 k w i e t n i a miała miejsce zamknięta sesja nie w s c h o d u s ł o ń c a . Potem uczestnicy udawali się na pracy praktycznej w Krzyżowej, p o d Wrocławiem. N a ­ ś n i a d a n i e . N a s t ę p n i e miały miejsce tzw. Learning tomiast w terminie 9-15 k w i e t n i a odbyła się druga część sympozjum, na które złożył się cykl spotkań, wykładów skimi. K a ż d e g o dnia t e n krótki warsztat prowadził i n ¬ i spektakli, odbywających się głównie na Scenie na ny z nauczycieli zaproszonych na sesję I S T A . Z a j ę c i a Swiebodzkim we wrocławskim Teatrze Polskim. O ile odbywały się w grupach kilkunastoosobowych. druga część sesji m i a ł a charakter luźno powiązanych ze sobą naukowo-artystycznych paneli, podczas których sesji uczestnicy m i e l i okazję pracy warsztatowej z każ¬ d y m z obecnych nauczycieli. N a s t ę p n y m b l o k i e m pra¬ ne przybyłych na I S T A gości oraz pokazane zostały cy były dwa dwugodzinne spotkania, które umożliwia¬ spektakle: O d i n Teatret i te z festiwalu Wschodnia Li¬ ły p o g ł ę b i a n i e wiedzy na temat jednej z prezentowa¬ nia, część pierwsza była n i e d o s t ę p n a dla nikogo oprócz n y c h rano t e c h n i k . Te dwie sesje także miały swoje na¬ wcześniej wyselekcjonowanej grupy praktyków i teore¬ zwy - Bazar i D r e a m t i m e - które zresztą podobnie j a k tyków teatru. Z o s t a ł o t a m zaproszonych o k o ł o osiem¬ learning to learn f u n k c j o n u j ą niezmiennie na każdej se¬ dziesięciu uczestników, którzy m i e l i możliwość pracy nauczycielami oraz z a k t o r a m i O d i n . To tygodniowe spotkanie m i a ł o i wymianie i n f o r m a c j i . Po p o ł u d n i u rozpoczynało się była publicznie d o s t ę p n a , tak w i ę c pisząc o tegorocznej natomiast t r w a j ą c e do p ó ź n y c h godzin I S T A , wypada skupić się głównie na tej zamkniętej py. W i e c z o r e m obywały się spotkania z reżyserem i je¬ N a I S T A zawsze zostają zaproszeni praktycy i teo¬ go g o ś ć m i p o ś w i ę c o n e problematyce improwizacji. By¬ retycy teatru z c a ł e g o świata. W t y m r o k u Barba za¬ ły one zwykle pokazem pracy danego aktora, przery¬ prosił, j a k zawsze, przede wszystkim a k t o r ó w pracują¬ w a n y m n i e k o ń c z ą c y m i się p y t a n i a m i Barby o d n o ś n i e cych w t e c h n i k a c h teatru W s c h o d u . Pojawili się tan¬ do k a ż d e g o niemalże r u c h u , każdej zasady i elementu gam- gry aktorskiej. M i a ł o się wrażenie obcowania z j a k i m ś b u h . Ta forma t a ń c a u w a ż a n a jest za najstarszą na Ba¬ przedziwnym l i . Z niej w y w o d z i się większość balijskich g a t u n k ó w grupy wieczornych spotkanie z B a r b ą . O n o także dzieliło się na dwa eta¬ części. Założycielką uczestnicy m i e l i możliwość ćwiczenia z w y b r a n y m i na¬ Tak p r e z e n t o w a ł a się część dnia p o ś w i ę c o n a nauce założeniami t e c h n i k i aktorskiej. Sesja w Krzyżowej nie tanecznych i muzycznych. sji I S T A o d jej p o c z ą t k ó w w latach 80. W t y m czasie uczycielami I S T A . charakter z a m k n i ę t e g o t r e n i n g u pracy z k o n k r e t n y m i cerze grupy Pura Desa A n s a m b l e u p r a w i a j ą c y Zorga¬ nizowano je w t e n s p o s ó b , aby podczas tygodniowej prezentowane i omawiane były kolejne t e c h n i k i teatral¬ z zaproszonymi przez Eugenio B a r b ę to le¬ arn, dwugodzinne sesje pracy n a d t e c h n i k a m i aktor­ zakładem rzemieślniczym, w którym majster rozkręca swoje dzieło na części w poszukiwa¬ jest n i u konkretnego elementu. Jako uczestnicy czuliśmy W ł o s z k a Cristina W i s t a r i , k t ó r a stawiła się na tego¬ się dopuszczeni do warsztatu pracy mistrza, który miał rocznej I S T A z czterema a k t o r a m i , w t y m z b a l i j s k i m o d w a g ę z a p r e z e n t o w a ć przed n a m i swoją niewiedzę, tancerzem i a k t o r e m I W a y a n B a w ą . Z Japonii przyje­ ale i s ł a b o ś ć osoby p o s z u k u j ą c e j , za wszelką c e n ę usi¬ chał A k i r a M a t s u i , aktor klasycznego teatru n o , który łującej się dowiedzieć. W ł a ś n i e chyba tą o d w a g ę pa- w s p ó ł p r a c o w a ł już wcześniej z B a r b ą . Ileana Citaristi, 101 �Maaej Roialski • UTOPIA, KTÓREJ U D A Ł O SIĘ ZAISTNIEĆ ne n a p i ę c i e , wydzielającym „ s c e n i c z n ą a u r ę " jako pod¬ m i ę t a ł o się z sesji I S T A najbardziej. Jestem p e ł e n po¬ dziwu dla Eugenio Barby, który w y s t ę p u j ą c z pozycji stawie teatru jest r o z m o w ą w kategoriach metafizycz¬ absolutnego mistrza był p o m i m o to w stanie zdecydo¬ n y c h , które nie p o d d a j ą się empirycznym m e t o d o m ra¬ w a ć się na n i e u s t a n n ą weryfikację siebie wobec p i l n u ¬ cjonalnego badania, jakie usiłuje p r z e p r o w a d z a ć Bar¬ j ą c e j k a ż d e g o jego słowa publiczności. Ta sama odwa¬ ba, u w y d a t n i a j ą c dajmy na to specyfikę r u c h ó w akto¬ ga c e c h o w a ł a także jego w y s t ą p i e n i a podczas sesji po¬ ra no i p r z y r ó w n u j ą c j ą do sposobu poruszania się tan¬ p o ł u d n i o w y c h , kiedy to podzieleni na grupy uczestni¬ cerza candomble. P r z e p r o w a d z a j ą c badanie empirycz¬ cy dostawali zadanie tworzenia na określony wcześniej ne, musimy przede wszystkim w y p r a c o w a ć kryteria t e m a t w ł a s n y c h zaimprowizowanych e t i u d . Nasze nie¬ s p r a w d z a l n o ś c i poszukiwanego stanu. N i e da się jed¬ zdarne, n o s z ą c e wszelkie znamiona dyletantyzmu dzia¬ n a k w y p r a c o w a ć t a k o w y c h o d n o ś n i e do tego, czy ak¬ łania były przez twórcę O d i n Teatret traktowane z naj¬ tor pogłębił scenicznie swoją o b e c n o ś ć czy nie. I tutaj większą p o w a g ą . Pytał d o k ł a d n i e o wszystko, wyjaśniał w m o i m m n i e m a n i u , w słabości metodologicznej leży ewentualne wątpliwości, po czym zabierał się do reży¬ największa siła idealistycznego zamierzenia I S T A . Są¬ serskiej pracy n a d s c e n ą , t ł u m a c z ą c w międzyczasie dzę, że Eugenio Barba zdaje sobie sprawę z niemożno¬ wszelkie m o t y w y swojego działania. O d e b r a ł e m te lek¬ ści ostatecznego stwierdzenia, w j a k i c h w a r u n k a c h za¬ cje reżyserskiego m o n t a ż u j a k b u d u j ą c y przykład a k t u czyna się wydzielać ów specyficzny stan „ p o g ł ę b i o n e j ofiarowania, w k t ó r y m p o s t a ć mistrza ma o d w a g ę za¬ o b e c n o ś c i " . N i e ulega jednak wątpliwości, że poszuku¬ ryzykować p o p e ł n i e n i e b ł ę d u , ukazanie p o d m a s k ą do¬ j ą c sposobu zwerbalizowania czegoś, czego zwerbalizo¬ s k o n a ł o ś c i swojej niewiedzy. w a ć się nie da, Barba ukazuje cel swoich p o s z u k i w a ń w całej pełni, tyle, że na i n n y m poziomie k o m u n i k a c j i . „ S e k r e t n y język aktora", jego s p o s ó b metafizycznego przebywania, dociera do nas poza s ł o w a m i , poza sło¬ Pogłębiona obecność w a m i odbywa się ta c u d o w n a przemiana rzeczywisto¬ ści w teatrze, p o w ó d dla k t ó r e g o wciąż i wciąż do te¬ Projekt ISTA ustanawia m e t a p o z i o m a t r u wracamy. Zdaje się o t y m wiedzieć Barba, kiedy dyskursu u k a z u j ą c ciągle nowe meandry artystycznych t e c h n i k , o teatrze i sztuce w o g ó l e . Z a d a j ą c rzadkie dzisiaj pyta¬ zarazem mruga do nas o k i e m . Jego słowa skazane są na nie o zasady o g ó l n e , Barba sytuuje siebie i towarzyszą¬ p o r a ż k ę , ale b y ć m o ż e sam proces u s i ł o w a ń , rzemieśl¬ cych m u poszukiwaczy w przezroczystej k u l i laborato¬ niczej i ukierunkowanej pracy, k t ó r a ma miejsce w la¬ r i u m chemicznego. Czy m o ż e lepiej jest p o w i e d z i e ć al¬ boratoriach I S T A , pozwala na zbliżenie do nieosiągal¬ chemicznego, gdyż ta t r w a j ą c a już dwadzieścia p i ę ć lat nego celu, tyle że właśnie na poziomie, który nie jest „wyprawa" jest przecież poszukiwaniem idealnej synte¬ ekspresywny, tylko przedekspresywny. Sam zy, ogólnej zasady zasad, k t ó r a - w t y m miejscu na ce Teatr, samotność, t o w a ć go za p o m o c ą klucza o t w i e r a j ą c e g o wszelkie drzwi. N i e jestem pewien, czy samo założenie tego niejsze, ukryte jest poza doskonaleniem m e t o d , poza i n t e n c j a m i pedagogicznymi i przekazywaniem racjonalnie c o ś , co zabiegowi racjonalizacji się nie poddaje. N i e wiemy, że rezultaty zawsze m o g ą s t a ć się balastem, m a r t w y m ciężarem. N a j w a ż n i e j s z e pozostaje spotkanie „ s t a n u p o g ł ę b i o n e j o b e c n o ś c i " wyzierają założenia f i ¬ między naszym osobistym poczuciem p u s t k i , uporem lozoficzne, jeżeli nie metafizyczne d o t y c z ą c e możliwo¬ w jego ł ą g o d z e n i u i w i a t r e m . N i c z tego nie daje się ści przemienienia rzeczywistości na płaszczyźnie sztu¬ Ciało aktora staje się „ciałem wiedzy. (... ) W i ę c - to jasne - m a m y czego uczyć. C h o c i a ż poddaje, gdyż w e d ł u g m n i e zza owego poszukiwanego ki. rzemiosło, bunt. Pisze: „ J a k w histo¬ r i i n a u k i , tak w h i s t o r i i sztuki i teatru to, co najistot¬ p r o j e k t u badawczo-artystycznego jest możliwe do re¬ alizacji, gdyż Barba usiłuje w y t ł u m a c z y ć Eugenio Barba zdaje się k o m e n t o w a ć te domysły, kiedy w książ¬ płaszczyźnie teatru - określa świat i pozwala interpre¬ p r z e k a z a ć . To jest strefa ciszy. Jednak trzeba m ó w i ć . teatralnym", D o k ł a d n i e dlatego, że to, co istotne - m i l c z y " . 1 wzbogaconym o jakiś rodzaj specyficznej „ o b e c n o ś c i " , k t ó r a ma leżeć u podstaw fenomenu teatru. O b o j ę t n i e ile n a p i s a ł o b y się na t e n temat, ile k u l t u r i t e c h n i k te¬ atralnych p r z e b a d a ł o , p r ó b u j ą c znaleźć r e c e p t ę na owo „ p o g ł ę b i a n i e o b e c n o ś c i " , nie jest możliwe wypra¬ 1 E u g e n i o B a r b a Teatr, Samotność, rzemiosło, bunt. s. 52 T ł u m . Grzegorz G o d l e w s k i , I w o n a K u r z , M a ł g o r z a t a L i t w i n o w i c z - D r o ź d z i e l , w y d . I n s t y t u t K u l t u r y Polskiej U W , r e d a k c j a p r z e k ł a d u Grzegorz G o d l e w s k i , Leszek K o l a n k i e w i c z , W a r s z a w a 2003 r. cowanie kryteriów sprawdzalności t a k i c h stanów. We¬ d ł u g m n i e rozmowa o ciele w y t w a r z a j ą c y m wewnętrz- 102 � https://zbiory.etnologia.uw.edu.pl/files/original/da13519558dcc70d12d334c8bae33419.pdf 738b2f84cf50ed9b9be1d2a862696905 Dublin Core The Dublin Core metadata element set is common to all Omeka records, including items, files, and collections. For more information see, http://dublincore.org/documents/dces/. Title A name given to the resource Polska Sztuka Ludowa - Konteksty Text A resource consisting primarily of words for reading. Examples include books, letters, dissertations, poems, newspapers, articles, archives of mailing lists. Note that facsimiles or images of texts are still of the genre Text. Dublin Core The Dublin Core metadata element set is common to all Omeka records, including items, files, and collections. For more information see, http://dublincore.org/documents/dces/. Relation A related resource oai:cyfrowaetnografia.pl:publication:2914 Date A point or period of time associated with an event in the lifecycle of the resource 2002 Identifier An unambiguous reference to the resource within a given context oai:cyfrowaetnografia.pl:2718 Title A name given to the resource Salvador, miasto capoeira / Polska Sztuka Ludowa - Konteksty 2002 t.56 z.3-4 Description An account of the resource Polska Sztuka Ludowa - Konteksty 2002 t.56 z.3-4, s.193-201 Creator An entity primarily responsible for making the resource Rożalski, Maciej Language A language of the resource pol. Publisher An entity responsible for making the resource available Instytut Sztuki PAN Format The file format, physical medium, or dimensions of the resource application/pdf PDF Text Text capture metadata for PDF documents Text Salvador, miasto capoeira C MACIEJ apoeira ro krąg ludzi - roda; t o orkiestra grająca m u ­ RÓŻALSKI zykę — bateria; t o wreszcie dwóch tancerzy u p r a w i a ­ jących między sobą grę tanecznych ciosów i uników. Wszystkim zaś kieruje mistrz — Mestre. A l e czy t o t y l k o egzo­ Salvador, miasto capoeira tyczna gra-walka. Może j e d n a k coś więcej t k w i w tej plątani­ n i e k o l o r o w y c h ruchów i głośnej m u z y k i . Szal capoeira, któ­ ry zaczął ogarniać świat, nie kończy się n a b a r w n y m fitness; na w y s p o r t o w a n y c h młodzieńcach potrafiących wykonać se­ rię e f e k t o w n y c h salt. Jest w t y m coś więcej, k u l t u r a i historia, urzekające s w o i m k o l o r o w y m , głośnym pięknem, ale też roz­ paczliwie n a m potrzebna n a u k a , j a k być z i n n y m i , j a k rozu­ m i e ć i n n y c h ludzi. Capoeira m a w sobie coś takiego, co w y ­ rzuca z człowieka gromadzone i przetrzymywane emocje. For­ trzone w prastare szyldy, zdecydowanie pamiętające jeszcze początki wieku X X . Tylko gdzieniegdzie, powtykane, podokręcane, jakby na siłę, szyldy wysta­ wowe nowych sklepów, kolorowe neony reklamują­ ce piwo, papierosy i perfumy. Samochody najnow­ szej generacji mieszają się ze starożytnymi wehikuła­ mi napędzanymi jeszcze chyba na kociołek z wę­ glem. Restauracje w stylu zachodniej Europy obcują z barami, których ściany zdobią białe kafle, kliente­ la wygląda zaś jak starsze rodzeństwo ekipy Buena Vista Social Club. m y i maski, którymi wiecznie się zabudowujemy, które znie­ kształcają i kontrolują nasze relacje ze światem, nagle tracą sens. N i e m a czasu, by myśleć o t y m , czego chce t e n d r u g i , czego j a c h c ę o d niego. M u z y k a , szybkość, gra, wyzwalają nadwątloną przez cywilizację pewność siebie. Pozostaję t y l k o ja i człowiek, z którym tańczę. I t e n szczególny rodzaj relacji, który tworzy się między n a m i , a który sprawia, że muszę spoj­ rzeć w samego siebie i zadać sobie p y t a n i e : k i m jestem... Salvador Powietrze, które nie jest jak powietrze. Gorące, duszne i bardzo, bardzo wilgotne. Trudno oddychać. Jestem w Salvadorze. To dziwne uczucie bycia bardzo daleko od domu - jakby wyrwania, osamotnienia przemieszane z wrażeniem, że to, co mnie otacza, to tylko jakaś kopia rzeczywistości. To trochę tak, jakby znaleźć się na oglądanej właśnie nieruchomej rekla­ mie biura podróży. Jednak jeszcze nie do końca czuję tak bardzo rozreklamowane słowo „egzotyka". Mam na wpół instynktowne wrażenie zawieszenia gdzieś w przestrzeni. Ale mimo to wszystko wygląda chyba normalnie, zwyczajnie. Terminal jest elegancki i czy­ sty. Tak samo przed lotniskiem. Dużo samochodów i autokarów dobrej marki. Czekają na turystów; wy­ pisz, wymaluj, jak z hiszpańskiego kurortu. Jest infor­ macja, specjalny „bagażowy pan", autobus, który co 5 min podjeżdża i zabiera rozkwilony ładunek turystów w odmęty hoteli i turystycznych atrakcji. Przyłączamy się do tej kolorowo zorganizowanej chałtury i pakuje­ my się do kolejnego z turystycznych busów. Ta iluzja trwa jeszcze przez chwilę, kiedy wyjeżdżamy z lotniska przepiękną aleją porośniętą po obydwu stronach pal­ mami. Tworzą one ponad drogą długą, barwną bramę wjazdową, niczym w jakimś pałacu maharadży. Dopiero po chwili orientuję się, że to tylko cząstka Brazylii, kolorowy papierek, kryjący monumentalne, dzikie piękno przyrody, niewyobrażalne bogactwo pa­ łaców i zarazem niezmierzoną biedę faveli. Spomiędzy palm zaczynają wyzierać sypiące się rudery, zabłocone podwórka, małe sklepiki zaopa- Taki właśnie jest Salvador, miasto nędzy i bogac­ twa. Dawna portugalska świetność, a zarazem brud rozsypujących się budynków. Nieprzebrane piękno na­ tury i pył szarych ulic przedmieścia. To w końcu koleb­ ka magii condomble i capoeira, a zarazem jedno z naj­ większych skupisk faveli w Brazylii. Favele to dzielnice nędzy. Biedota żyjąca grubo poza granicą zera socjalnego. Jeden z najmroczniejszych i naj­ bardziej rozpaczliwych problemów dzisiejszej Brazylii. Przerażająca, gigantyczna, szarobrudna masa. Trzę­ sący się twór, pełen smrodu nędzy. Wibrująca dźwięka­ mi, wypełniona po brzegi zbieraniną ludzkich ciał, tło­ czących się, walczących o skrawek miejsca do życia. Dżungla lepianek, ruin, domków, budek z dykty, służą­ cych za trzypokojowe mieszkania. Całe hektary bezna­ dziei. Favele mają w sobie coś z piekła, które udało się zrealizować na ziemi. Salvador - to miejsce, gdzie brzydota i piękno tworzą przedziwne malowidło. Dadaistyczny twór. Barwną plamę poskładaną chaotycznie z tysięcy ma­ łych elementów. Podróżując przez to miasto, trzeba wyczulić swój zmysł estetyczny. Trzeba się nauczyć wczuwać w ten dziejący się obraz, bo inaczej pozosta­ niemy poza nim, w obtębie hoteli, plaż i pięknych wi­ doków. My przyjechaliśmy do Salvadoru szukać capoeira. Okazało się jednak, że nie da się podać definicji, jed­ noznacznie określić, czym ona jest. Tak jak Salvador capoeira ma wiele różnych twarzy. Oto kilka z nich. 193 �Maciej Różalski • SALVADOR, MIASTO CAPOEIRA Mestre Feherrinia: „To sztuka, która potrzebna jest w życiu" Salvador jest jak bajkowa kraina. Ale bajka bardzo) w stylu Andersena, piękna i przerażająca zarazem. Przypomniałem to sobie, stojąc przed starym, rozsypu­ jącym się budynkiem, którego ścian ledwie trzymają[ się wielkie płaty łuszczącego się tynku, a dwa małe ka­ flowe bary na dole otaczają ze wszystkich stron kałuże błota. Jeden ze starych dziadków-bywalców, spoczywa­ jący przy lokalowym stoliczku, uśmiecha się do mnie bezzębnie i pokazuje, że capoeira, to na górze. Z okna( na piętrze, dochodzi mnie dźwięk berimbau... (berimbau to najważniejszy w capoeira instrument, on kieru­ je całym rytuałem. Wygląda jak łuk. Na dole przywią­ zana jest okrągła puszka akustyczna. Do grania używai się jeszcze patyczka, kamienia i grzechotki) [...] Capoeira w wydaniu Feherrinia i jego uczniów jest fascynująca, jest inna niż ta, którą znam z Europy. Ruchy i muzyka są teoretycznie te same, ale tu jest więcej energii, taniec jest żywszy, jakby jego korzenie wyrastały wprost spod tego budynku. Mestre budzi zaufanie już na pierwszy rzut oka. Wyso­ ka postawna, przystojna, sylwetka, uśmiechnięta twarz. Spod na wpół przymkniętych powiek spoglądają nai mnie uważne oczy. W jego osobie daje się odczuć jakąśi spokojną siłę i pewność, którą przepojone są jego ruchy. Ja: Mestre, chciałbym wiedzieć, czym jest dla ciebie capoeira, co jest w niej takiego ważnego i niezwykłego? Feherrinia: Dla mnie w capoeira najważniejszy jest I moment. Ten punkt, w którym dostajemy sygnał od , drugiego człowieka, że atakuje, wykonuje ruch. To, co muszę zrobić, to błyskawiczna odpowiedź, unik, który następnie przeradza się w kolejny atak. Sztuka jednak nie polega na tym, aby się obronić lub zaatakować. Chodzi o to, żeby swoją odpowiedzią płynnie włączyć się w nieustający ruch, jaki wytwarzacie razem ty i twój partner. Jeżeli uda się zachować płynność, two­ rzy się między wami porozumienie, niepowtarzalna re­ lacja, w której przeplatają się taniec, walka, spryt. To jest właśnie gra, to jest capoeira. ( Ja: Co sądzisz o nowej capoeira, tej znanej z tele­ wizji, efektownej, dynamicznej, akrobatycznej. Jak to, się ma do twojej wizji tego zjawiska oraz do tego, czym ta sztuka była kiedyś? Feherrinia: Sądzę, że wszystko podlega zmianom, niczego się nie da zatrzymać. To samo dotyczy capo­ eira. Zupełnie inna 20 lat temu, zmienia się, ewoluuje. Są tacy, którzy uważają to za wykroczenie. Mówią, że capoeira zostaje wyzuta z tradycji i rytuału, a to właśnie one są jej sednem. Dla mnie najważniejszy jest kontakt dwojga ludzi, to, co się między nimi odbywa. I chyba jeszcze to, że kilkoro dzieciaków nauczy się dzięki temu czegoś cie­ kawego, że nie wpadną w jakieś bagno. 194 Rzeczywiście, akrobacje dla samych akrobacji, wal­ ka dla samej walki, fascynacja swoim ciałem, to abso­ lutnie nie jest to, o co chodzi w capoeira. Trudno podać jednoznaczną definicję, dla każdego granica bę­ dzie gdzie indziej. Najważniejsze, aby ludzie nawiązy­ wali ze sobą w grze relację, o której mówiłem. To sztuka, która potrzebna jest w życiu. Mestre Falcao: „Szanowanie różnic między ludźmi, to jest dla mnie najważniejsze" Mestre Falcao jest szczupłym i niskim człowiekiem, lat około 40, ma lekko siwiejące włosy, delikatną twarz i spo­ kojne spojrzenie. Z rozbrajającym uśmiechem prowadzi mały samochodzik, którym mkniemy na festiwal capo­ eira, odbywający się tego dnia w Salvadorze. Mestre pro­ wadzi tam warsztaty, ma to być - zdaje się - wielka im­ preza, 80 szkół capoeira ma pomieścić się w jednym bu­ dynku i zaprezentować swoje umiejętności... Wszystko idzie świetnie, ale jest jeden problem: chyba nie do koń­ ca wiemy, jak dotrzeć na miejsce. To zabawne, ale do­ strzegam niejaką zależność między byciem mistrzem ca­ poeira a prowadzeniem. Im większy mistrz, tym gorszy kierowca. N o więc walczymy, pchając się przez maleńkie, pokręcone uliczki Salvadoru. Mijamy kamienice, rudery, bloki mieszkalne, wszystko to razem wymieszane bez ładu i składu. Tabuny ludzi, tabuny samochodów - i wszystko to przetacza się leniwie wokół nas, jednych z wielu wiecz­ nie spóźnionych i nigdzie nie spieszących się uczestników ruchu drogowego miasta Salvador. W ogóle są to dwie charakterystyczne, tutejsze cechy miejskiej aglomeracji. Po pierwsze, wszystko jest zawsze spóźnione. Zaczynając od pojedynczych jednostek, kończąc na dużych skupi­ skach ludzi, nikt nigdy nie jest na czas. Po drugie, niko­ mu się nie śpieszy, co jest dosyć dziwne, zważywszy na fakt pierwszy. Ruch samochodowy wygląda jak przelewa­ jąca się powoli gęsta ciecz. Nie przekracza się 60 km/godz., ale też raczej się nie hamuje... [...] zaskoczył mnie temat warsztatów, które prowadził Falcao: odczuwanie radości dzięki capoeira. Uczestnikami były małe dzieci, pozbierane z wielu szkół przybyłych na festiwal, oraz - ku mojemu zaskoczeniu - także grupa dzieci z zespołem Dawna. Okazu­ je się, że są tu dzięki pewnej rządowej fundacji, która zajmuje się wyciąganiem z faveli tych najbiedniejszych, najsłabszych. Jednak te dzieci nie tylko dostają opiekę, celem programu jest także uczenie porozumiewania się i życia z innymi ludźmi. Prawdę powiedziawszy, od razu przygotowałem się na sytuację, w której mocno skrępowani „normalni" opiekunowie będą prezento­ wać z tolerancyjnym uśmiechem wyuczone osiągnię­ cia swoich podopiecznych „specjalnej troski". Nato­ miast „normalna" publiczność ze zrozumieniem będzie oglądać ten smutny show i litować się nad losem tych „biedactw". Okazało się jednak, że zarówno Falcao, opiekunowie, jak i grupa „biednych maleństw", mają �Maciej Różalski * SALVADOR, MIASTO CAPOEIRA 1. M e s t r e N e n e l (po środku na ławce) syn M e s t r e B i m b a twórcy jednej z o d m i a n dzisiejszej Capoeira i jego 4 uczniowie. 2. M e s t r e Falcao rozpoczyna swoje warsztaty C a p o e i r a dla małych dzieci. 3. Szkoła M e s t r e C u r i o (trzeci o d prawej) j e d n a z najstarszych w Brazylii. Pozwolono n a m zrobić t y l k o t o j e d n o zdjęcie. 4. Salto, e f e k t o w n a część C a p o e i r a Regional 5. Roda grupy Beribazu w mieście Brasilia. 6. Zajęcia w grupie Beribazu. 7. M e s t r e Joao Piceno. Jest p r a w d o p o d o b n i e najstarszym wciąż tańczącym Capoeiristas na świecie 8. M e s t r e D e c a n i o . M ó w i o oświeceniu i radości A ' w Capoeira. 195 �Maciej Różalski * SALVADOR, MIASTO CAPOEIRA 9. Bohaterscy uczestnicy roda p r o w a d z o n e j przez M e s t r e Falcao 10. Sala t r e n i n g o w a w szkole Joao Pequeno. N a tej w y t a r t e j podłodze wychowało się k i l k a pokoleń Capoeiristas 1 1 . D z i e c i bawiące się w przerwie warsztatów M e s t r e Falcao 12. Zajęcia z M e s t r e Falcao 13. Paolo j e d e n z członków grupy Beribazu. 14. Tancerze czekają na grę p o d b r i m b a u (głównym i n s t r u m e n t e m kierującym c a ł ą R o d a ) . 15. A n d r e Reis i n s t r u k t o r z grupy Beribazu. Pierwszy Brazylijczyk, który rozpoczął nauczanie Capoeira w Polsce. 16. Roda w grupie Beribazu. Fot. 3, 7, 8, 14 - A n n a Sienicka. Fot. 6 - Szczepan Różalski. Pozostałe zdjęcia autorstwa M a c i e j a Różalskiego 196 �Maciej Różalski • SALVADOR, MIASTO CAPOEIRA inne plany. Miało być o radości i było o radości. Me­ stre kilkoma prostymi zabawami zintegrował całe to­ warzystwo. Zupełnie nie przejmując się powagą swojej osoby, a także tym, czy „biedactwa" dadzą radę, rozpo­ czął skandalizującą naukę wywracania kolegi przez ko­ legę, po czym rzucania się „wszyscy razem na siebie". Odbyło się też bieganie z wrzaskiem dookoła sali, pró­ by nieruchomego baletu oraz sporadyczne ataki na szyję mistrza. Całość zakończyła się godzinną roda, uczestników było bez liku, zrobił się totalny bałagan. Zupełnie nie wiedziałem w pewnym momencie, kto jest „bidulkiem", a kto opiekunem, kto się uśmiecha z pobłażaniem, a kto ryczy ze śmiechu. Co ważniejsze, kogokolwiek przestało to obchodzić, najważniejsza by­ ła capoeira. Ja: Mestre, co jest dla ciebie najważniejsze, co po­ woduje, że chcesz i potrafisz dawać tyle radości i zaba­ wy poprzez capoeira. Falcao: Szanowanie różnic między ludźmi, to jest dla mnie najważniejsze. To obowiązuje także w capo­ eira. Bez przerwy trzeba pamiętać o innych, o tym aby gra była dialogiem. Tylko doceniając nawet tego naj­ mniejszego, jesteśmy ludźmi Ja: Czym jest capoeira dla ciebie? Falcao: Capoeira to sposób życia, to filozofia. Wcho­ dzi w twoje życie i staje się jego częścią. Kiedy zaczynasz grać capoeira, wnikasz w samego siebie, poznajesz siebie i wchodzisz na drogę rozwoju i przemiany. Wielkość tej sztuki polega właśnie na tym, że nie da się rozwijać tyl­ ko ciała, poprzez ciało sięgasz do duszy i umysłu. Ciało i dusza stanowią nierozerwalną jedność. Capoeira po­ zwala przyglądać się tej jedności, sprawia, że nasze życie jest prawdziwsze i bardziej radosne. Niestety, cywilizacja zachodnioeuropejska od daw­ na dowodzi, że dusza i ciało to dwa obce sobie twory, że istnieje pęknięcie w wewnętrznej kondycji człowie­ ka. Siady tej idei wkradają się wszędzie, także do capo­ eira. Ludzie zapominają więc o rytuale tej sztuki, o za­ sadach, o tym, aby uważać na innych. Fascynują się swoją siłą, wyższością. Myślą tylko i wyłącznie o sobie i niszczą przez to płynność, jedność z innymi. Niezau­ ważalnie przestają być także zgodni z samymi sobą. W nowej capoeira, tak jak zresztą na wielu innych płaszczyznach naszego życia, coraz częściej zaczynają liczyć się tylko siła i silni. niowego MTV. Jednak jego spokojny ton głosu i czuj­ ne oczy przypominają od razu, że jest on jednym z naj­ bardziej znanych w Salvadorze mistrzów capoeira, a wreszcie synem legendarnego Mestre Bimba. Ja: Nenel, co możesz powiedzieć mi o swoim ojcu i o tym, co stworzył. Nenel: Bimba był człowiekiem prawdopodobnie od­ powiedzialnym za obecny stan capoeira. To on w la­ tach 30. doszedł do wniosku, że capoeira oderwała się od swoich korzeni. Twierdził, że za bardzo pogrążyła się w kulturowej manifestacji. Według niego zapomniano również o tym, że jest to także walka. Stworzył więc swoją wersję tej sztuki, zdynamizował ją, opracował tzw. sekwencje Bimba, dodał użycie rąk i ciosy oparte na przemocy. Początkowo ta capoeira, nazwana Regio­ nal, niewiele się różniła od tego, co uprawiali inni mi­ strzowie. Bimba stwierdził, że przywrócił capoeira jej dawny stan, gdy służyła ona po prostu walce o przeży­ cie. Ale już jego uczniowie zaczęli dalszą modyfikację. Wraz z wejściem Regional na uniwersytety, opracowy­ wano teorię nauczania capoeira. Zaczęła się ona „usportawiać" i „wygładzać". Teraz tańczy się w wyższej pozycji. Ciosy są szybsze i wyraźniej zaznaczane. Nato­ miast sama gra zaczyna przypominać dynamiczny ta­ niec współczesny. W sferze duchowej Regional powoli „opuszcza ulice", czyli oddala się od swojego miejsca narodzin. Co za tym idzie, przestaje być powoli dome­ ną na wpół magiczną osadzoną blisko condomblć (reli­ gii naszych przodków stwoizonej z wierzeń afrykań­ skich przywiezionych wraz z czarnymi niewolnikami), pogrążoną głęboko w tradycji i kulturze. Istnieją więc głębokie różnice, pomiędzy Regional a Angolą - drugą odmianą capoeira, która miała zachować dawny styl, a którą stworzył inny Mestre - Pastinha. Angola miała być ochroną dawnych rytuałów, dawnego sposobu ży­ cia. Są to więc praktycznie rzecz biorąc, dwa zupełnie różne światy. Nie twierdzę, że lepsze albo gorsze, po prostu inne. Niektórzy próbują je wartościować, ale ro­ dzą się z tego tylko niedobre konflikty. Ja: A jak ty, jako syn Bimba, ale także Mestre, od­ nosisz się do tego wszystkiego? Jaka jest twoja wizja. Nenel: Capoeira jest jedną z dróg, które człowiek może obrać idąc przez życie. Kiedy już jednak wkracza na nią, staje się ona całą jego egzystencją. Myślę, że można powiedzieć, że capoeira jest sztuką dobrego ży­ cia. Tak właśnie uważał mój ojciec. Capoeira była dla niego, po pierwsze, samoobroną, po drugie, dobrą dro­ gą życia. Ale nie jest tak, że capoeira jest tylko tym al­ bo tamtym, że istnieje tylko jedna słuszna droga. Ja wybrałem drogę Bimba i staram się go naśladować. Dla kogoś innego capoeira może być walką, medyta­ cją, tańcem, grą lub wszystkim naraz. Mestre Nenel: „... ćwicząc capoeira, każdy odkrywa swoją prawdę" Mestre Nenel wygląda jak gwiazda amerykańskiej sceny hip-hop. Jest potężnym, czarnym mężczyzną, nosi długie dredy i wełniany beret. Marynarska koszul­ ka ciasno opinająca jego zwalisty tors, duże okulary przeciwsłoneczne, białe mokasyny, wszystko to spra­ wia, że Nenel miałby swobodny wstęp do studia nagra­ Ja: Ale czymś chyba jest w szczególności? Muszą przecież istnieć jakieś podstawowe zasady, które bez względu na różnice w stylu tworzą coś, co się nazywa capoeira. 197 �Maciej Roiakki . SALVADOR, MIASTO CAPOEIRA Nenel: Rzeczywiście, ta sztuka ma swoje fundamen­ ty, prawa, które ją konstytuują, a których łamać nie można. W przeciwnym razie przestaje to być capoeira. To, co się dzieje teraz, jest niejednokrotnie właśnie wykraczaniem poza te prawa. Ewolucja jest naturalna i zmian nie można zatrzymać. Ale capoeira zaczyna przypominać miejscami jakiś sport olimpijski, zostaje obdarta z rytuału. A to właśnie on jest jedną z rzeczy, które tworzą tę sztukę. Dzięki zasadom panującym w roda (czyli kole ludzi, w którym odbywa się gra), znajomości muzyki, szacunku dla ludzi tworzy się to coś, co przyciąga jak magnes. Drugą niezbędną rzeczą jest ginga, czyli podstawowy, zgodny z rytmem krok, na którym opiera się cały taniec. I nie chodzi mi o poru­ szanie się w odpowiedni sposób. Ginga musi być w każ­ dym wykonywanym ruchu, jest swoistą rytmiczną ba­ zą, na której opiera się cała capoeira. Ginga buduje rytm i tworzy płynność gry. To wszystko z kolei, wzięte w całość umożliwia za­ istnienie tego, co w capoeira jest tak niesłychanie po­ ciągające. Tworzy się jakby cielesna konwersacja mię­ dzy ludźmi, nawiązuje się relacja, która zespala dwoje w jedność. Taniec, muzyka, śpiew, emocje wywołane przez bliski i intensywny kontakt z drugą osobą, to wszystko działa na nas jednocześnie, dotyka naszej du­ szy. Capoeira jest innym, magicznym światem. Częste są obecnie walki o wpływy pomiędzy szkoła­ mi. Tendencja redukowania capoeira do egzotycznej walki lub fitness. Albo też roszczenie sobie prawa do prawdy obiektywnej o tej sztuce-walce. Ja nie będę oceniać, co jest złe, a co jest dobre, tym bardziej że sam nie jestem doskonały. Ale ćwicząc capoeira każdy odkrywa swoją prawdę. Mestre Curio: „... trzeba zagłębić się w rytuał, a także w powolną, pełną skupienia grę z drugim człowiekiem..." Pelorinho, niegdyś ociekające złotem centrum por­ tugalskiego Salvadoru, obecnie turystyczna starówka. To miejsce robi rzeczywiście wrażenie, kolorowe ka­ mienice, stare kościoły, tysiące straganików i sklepi­ ków wyładowanych gadżetami związanymi z capoeira. Wokół przetaczają się tłumy turystów, owładniętych żądzą zakupienia sobie kolorowej pamiątki z egzotycz­ nych wakacji, a najlepiej przeżycia jeszcze jakiejś ba­ jecznej przygody. Za nimi następny tłum, tym razem miejscowych, próbujących z rozpaczliwym uśmiechem zarobić jakiekolwiek pieniądze. Jest coś poniżającego w tym układzie. Z jednej strony - turyści, próbują nie zauważać wszechobecnej nędzy, chowając się w swych hotelach i płatnych wycieczkach. Z drugiej - ludzie, którzy starają się zarabiać na drobnej turystyce, którzy nauczyli się jęczeć i przymilać dla kilku groszy. Całe to­ warzystwo kryje się za wzajemnym uśmiechaniem, od­ dalając od siebie widmo biedy. Próbując uciec od jazgotu głównych turystycznych placów, odkrywamy pomniejsze uliczki. Tu jest trochę luźniej, mniej ludzi, a mnóstwo zaułków, małych skle­ pików i nieśmiertelnych kaflowych barów. W pewnym momencie nasza znajoma Clarisa poka­ zuje nam jakiś stary, ledwo widoczny z ulicy szyld. Na kawałku drewna, którego sam bym nie zauważył, wid­ nieje napis: Escola de Capoeira. Budynek wygląda na stary i całkowicie wtapia się w rząd różnokolorowych kamienic szturmowanych przez rozszalałych turystów całą masą nowoczesnego sprzętu fotograficznego. W panującym w środku półmroku można wyczuć ja­ kieś odmienne od ulicznego jazgotu nieruchome do­ stojeństwo. Powywieszane instrumenty muzyczne, wy­ blakłe flagi, maski - wszystko to buduje jakiś nastrój oddalenia, zatrzymania w czasie. Sala widoczna przez pootwierane na parterze drzwi przypomina bardziej muzeum niż jeden z kolorowych okolicznych sklepi­ ków. W całość wnętrza doskonale wtapia się siedzące po przeciwnej stronie sali barwne towarzystwo. O d razu czuć zapach, w którym miesza się odrobina stęchlizny, kurz i stare drewno, coś jakby strych zasta­ wiony starymi przedmiotami sprzed wieku. Za wielkim drewnianym biurkiem siedzi szczupła, młoda Murzyn­ ka, obok niej czarny mężczyzna, w wieku ok. 30 lat. Przedziwnie dopiero prezentuje się trzecia z siedzących osób. Jest to mężczyzna, należący do tego rodzaju lu­ dzi, których wiek trudno jest określić, gdzieś pomiędzy 40 a 70 lat. Jest on właścicielem dużego brzucha, oraz całej kolekcji biżuterii, począwszy od łańcuszków na szyi, a skończywszy na wielkich złotych sygnetach. Ubranie w tonie eleganta z lat 70. Rozszerzane spodnie w kant, koszula z dużym kołnierzem. Kapelusz a la lata 20. Całości dopełniają czarne błyszczące mo­ kasyny. Zdecydowanie jedna z najdziwniej wyglądają­ cych person jakie udało mi się spotkać w tym i tak nie­ zwyczajnym mieście. Ale nie to uderza mnie najbar­ dziej. Najbardziej frapująca jest jego twarz — duża, peł­ na siły i jakiejś delikatnej, raz to przebiegłej, raz dobro­ tliwej złośliwości. Nie zdziwiło mnie zbytnio, gdy do­ wiedziałem się, że jest to szkoła Capoeira Angola, a rubaszny mężczyzna w kapeluszu to Mestre Curio, je­ den z uczniów legendarnego Pastinha, zaciekły wróg wszelkich nowoczesnych przemian w capoeira... Siedzimy na piętrze tego przedziwnego budynku, ota­ czają nas stare sprzęty, pożółkłe fotografie. Za oknem po­ został jazgot Pelorinio, ale tu, gdzie siedzimy, wrzawa jest jeszcze większa. Mestre Curio zgodził się na rozmowę o capoeira, ale bardziej przypomina to monolog przemie­ szany z awanturą o to, że naiwnie zaczęliśmy rozmowę od pytań o Capoeira Regional. Trzeba powiedzieć, że Mestre prawie przez cały czas krzyczy, rzuca się, zdejmu­ je i zakłada kapelusz, generalnie jest mocno poruszony, a to, co mówi, brzmi trochę jak doniesienia z frontu. Curio: Nie ma dwóch capoeira, jest tylko Angola! To, co nazywane jest Regional, to jakieś nowoczesne �Maciej Różalski • SALVADOR, MIASTO CAPOEIRA ćwiczenia fitness, nie ma w tym duchowości i tradycji prawdziwej capoeira! Organizowane w fitnessldubach zajęcia ruchowe, bo tylko tak to mogę nazwać, nie ma­ ją nic wspólnego z rytuałem, rytmem i obrządkiem które tworzą samą strukturę, rdzeń capoeira. Ja: Ale czy nie jest możliwe współistnienie Regio­ nal i Angola? Rozwój i popularność tej pierwszej jest faktem, dlaczego więc sprzeciwiać się postępowi i zmianom? Co szkodzi uszanowanie tego po prostu ja­ ko innej capoeira? Curio: Uważam, że szkodzi, i to bardzo. Ludzie sły­ sząc o capoeira, niejednokrotnie utożsamiają całe zja­ wisko z tym widowiskowym baletem, przyjmują formę zewnętrzną i automatycznie pomijają sferę duchową i wewnętrzną. Aby zrozumieć i poczuć capoeira, trzeba poświęcić wiele pracy i uwagi nie tylko swojemu ciału i technice gry, ale przede wszystkim temu, co się dzieje w nas w środku, trzeba zagłębić się w rytuał, a także w powolną, pełną skupienia grę z drugim człowiekiem, a nie skocznie i szybko podskakiwać wokół siebie. Poza tym nie wystarczy mówić o filozofii capoeira, trzeba ją poczuć całym sobą. To da się zrealizować tylko w roda traktowanej w sposób magiczny, z poszanowaniem za­ sad, szacunkiem dla każdego członka roda, w miejscu do tego przeznaczonym. W Regional, z roda została tyl­ ko zasada, że ma to być koło, natomiast miejscem gry jest zwykle sala gimnastyczna lub klub fitness. Nie wy­ obrażam sobie skupienia w takim miejscu. To pierwsze, co mam do zarzucenia Regional, drugą rzeczą jest natomiast tworzenie euforii w roda. Nie by­ łoby w tym nic złego, ale ciągłe podkręcanie za pomo­ cą muzyki, klaskania i szybkiego rytmu dużych pokła­ dów emocji niszczy kontakt i porozumienie, niszczy ja­ kość tańca, czyniąc go tylko szybką wymianą ciosów. Wreszcie ostatnie i najważniejsze jest wprowadze­ nie do Regional agresji. Capoeira nie może być agre­ sywna. Nie ma w niej miejsca na przemoc. Nie może być tak, że brutalna siła zastępuje miejsce tzw. malan­ dragem (sprytu), który kształtował jakość i styl grania! - Ostatnie słowa Curio wypowiadał znowu podniesio­ nym głosem... scy ubrani w czarne spodnie w kant i żółte koszule. Ten strój, obowiązujący na wszystkich spotkaniach, został wymyślony przez Pastinha na cześć jego ulubio­ nej drużyny futbolowej. Jest też i sam Curio, on też za­ mienił swój rynsztunek i biżuterię na strój „klubowy". Powoli roda rozpoczyna się. Capoeira jest u Curio rytuałem, oni czczą muzykę, nie może być tak, że ktoś przychodzi i łamie zasady. Wszyst­ ko jest takie jakie było prawdopodobnie 100 lat temu. Najpierw, przez pół godziny grają tylko instrumenty , - ludzie z bateria stoją w kole i grają zwróceni do sie- < bie twarzami. Potem Mestre obchodzi całą salę z dy­ miącym kociołkiem, w którym t l i się kadzidło. Ma to służyć pobłogosławieniu uczestników roda. Dopiero wtedy można rozpocząć grę... Mistrz Curio pochyla się przed berimbau. Jego wiel­ ką, bezzębną twarz wykrzywia złośliwy radosny uśmiech, całe jego ciało drga, jakby każda kończyna prowadziła swoje własne, fascynujące życie. Za chwilę nadchodzi sygnał, żeby zacząć i jego wielki brzuch ra­ zem z całą resztą rusza w przedziwny, pogięty taniec pe­ łen pantomimy, gagów, złośliwości i rubasznych pod­ skoków. Raz zatacza się w szaleńczym pijackim tempie, raz popada w pełne płynności i tanecznego piękna po­ wolne ruchy, podcina, rozpycha się za pomocą poślad­ ków, biega po całej sali. Jego gra aż kipi życiem, ener­ gią, ale i symboliką, ciągłą autoironią i autorefleksją. Każda kolejna gra jest jakimś dziwnym spontanicznym, brzydkim i groteskowym teatrem. Tancerze skaczą, bie­ gają, pełzają nawet dookoła siebie, wszystko po to, aby zmylić się nawzajem, oszukać. Ale nie tylko kpina jest w tym, co robią Curio i inni, nie tylko taniec. Muzyka i ruch zmuszają do jakiegoś ponadwerbalnego dialogu, autentyczności. Angola staje się sposobem wyrażenia swoich emocji - ubraniem w symbole przeżyć wielo­ krotnie niemożliwych do wyrażenia. Mestre Decanio: „Tylko poprzez głębokie przeżycie (...) mamy szansę na osiągnięcie oświecenia w Capoeira" Duszna, mała sala wielkiego, drewnianego budynku, jednego z wielu starych zabudowań Pelorinho. Całe pomieszczenie przesycone jest zapachem kadzidła, a nieliczne światła i wieczorny mrok za oknami tworzą atmosferę mistyczną, nierealną. Na ścianach powywie­ szane są instrumenty, flagi, zdjęcia Mestre Pastinha i in­ nych, którzy prawdopodobnie dawno już odeszli z tego świata. Cała podłoga wymalowana jest kabalistycznymi symbolami rozłożonymi na planie koła, rody. Przy wej­ ściu jest kilka krzeseł dla widowni, a po drugiej stronie sali podłużna ławeczka dla bateria. Tak wygląda szkoła Mestre Curio, to tu gra się capoeira Angola. Dzisiejsza roda zaczyna się pod wieczór i będzie trwała jakieś pół nocy. Większość ludzi już jest, wszy­ 199 Na Boga, dlaczego właśnie tutaj, czy mądrość nie może mieszkać w pałacach, albo chociaż w prywatnym mieszkaniu? Jedziemy po wertepach chyba tysięcznej dzikiej ulicy, która prawdopodobnie i tak zakończy się następnym ślepym zaułkiem. Już blisko dwie godziny przedzieramy się przez favele Salvadoru i powoli zaczy­ nam tracić nadzieję, że dotrzemy do celu naszej podró­ ży. Nagle wyjeżdżamy na otwartą przestrzeń. Plaża, choć niesłychanie brudna, stanowi naturalny koniec faveli. Jest tu lepiej, piękniej w porównaniu z labiryn­ tem chaosu, który zostawiamy za sobą. Tu kończy się miasto, kończy się dzielnica nędzy. Mam wrażenie,; jakby ten zakątek wolnej przestrzeni, wciśnięty pomię­ dzy lepiankowego potwora a majaczącą gdzieś w odda­ li fabrykę, był mistyczną samotnią, do której dotarła nasza wyprawa. Bo to tu mieszka Mestre Decanio (89 �Maciej Różalski • SALVADOR, MIASTO CAPOEIRA lat), najstarszy żyjący uczeń Bimba, niekwestionowana legenda i autorytet świata capoeira. Myślę sobie, sto­ jąc przed furtką jego malutkiego, parterowego domku, że piekielnie trudno się tu dostać, ale Decanio podob­ no wie najwięcej i chyba trzeba było tu przyjechać. Czekamy przez chwilę, aż szczupły starszy pan wyjdzie z budynku i machając nam ręką na przywitanie, otwo­ rzy pogiętą metalową furtkę wejściową... Mestre jest już starym człowiekiem, jego dom jest także stary, wypełniony po brzegi całą masą przeróż­ nych sprzętów, a także pięcioma bardzo aktywnymi psami. Wnętrze wygląda jak rupieciarnia, zastawiona gratami z przeszłości. Decanio jest szczupły, średniego wzrostu, ma zupełnie siwą czuprynę i , co jest tu rzad­ kością, ma białą skórę. Jednak on sam bynajmniej nie zachowuje się jak przystało na 89 lat. Przez całe pięć godzin, podczas których siedzimy i rozmawiamy o ca­ poeira, Mestre ciągle gdzieś biega, wyraźnie nie może usiedzieć w miejscu. Widać, że mimo swych lat prowa­ dzi bardzo aktywny tryb życia, ciągle odbiera telefony, pokazuje nam na komputerze lub w stosach papierów wciąż nowe informacje lub jakieś grafiki. Jednak to, co mówi jest jasne i bardzo klarowne. Jego myśli, są peł­ ne pasji, a zarazem spokojnej i przemyślanej logiki. Ja: Mestre, na początek spytam o to samo, o co py­ tam wszystkich. Mianowicie - czym jest capoeira? Decanio: Dzisiejsza capoeira zawiera, jak pewnie wiecie dwa style, Angola i Regional. Obecnie Angola to prawie medytacja, spokojna, nierzucająca się w oczy, mocno tkwi w korzeniach, tra­ dycji i kulturze Brazylii. Można by jej zarzucić, że w ogóle nie jest już walką, że przestała nią być na rzecz kulturowej i artystycznej manifestacji. Natomiast Regional jest zupełnie inna. Bardziej sportowa, rozwijała się głównie na uniwersytetach i w szkołach. Ujęta w pewną strukturę nauczania, po­ siada swoją warstwę techniczną, którą da się wykładać jako teorię. Lecz inny jest przede wszystkim rodzaj ener­ gii, tkwiący u podstaw obydwu odmian. Dzisiejsze Re­ gional bazuje na sporej dawce euforii i radości, które niestety - czasami przeradzają się w agresję. Nie będę niczego krytykował, oceniał Angola albo Regional, nie ma rzeczy całkowicie złych albo całkowicie dobrych. Poprzestanę na tym, że ta pierwsza Regional, moja Regional, której miałem zaszczyt uczyć się od Bimba, jest już właściwie martwa, umarła wraz z nim. Więc to nie o niej będzie tu mowa. Ja: Jednak capoeira jest ciągle fenomenem. Podbi­ ja serca i umysły ludzi na całym świecie. Można wręcz powiedzieć, że mamy do czynienia z jakąś szaleńczą modą na capoeira właśnie. Decanio: Tak, to rzeczywiście fascynujące, jak ca­ poeira działa na ludzi, jak pobudza emocje, zmusza do myślenia i niejednokrotnie zmiany poglądów na życie. Jako lekarz próbuję w mej pracy zajmować się wpły­ wem muzyki i capoeira na ludzki mózg i ciało, a także 200 związkami pomiędzy condomble' a capoeira. Uważam, że jest to absolutny ewenement, a jego tajemnica kry­ je się w jakimś magicznym sprzęgnięciu muzyki, śpie­ wu, ruchu, rytuału. Jest tym wszystkim, podanym w takiej mieszance, która potrafi sięgnąć samej głębi, istoty człowieka i poruszyć nią. Ja: N o właśnie, czy dałoby się rozebrać na części pierwsze, tę przedziwną mieszankę, odkopać korzenie magii, która czyni Capoeira tak żywą i fascynującą?Decanio: Wierzę głęboko, że to co najpiękniejsze w Capoeira to ta kolorowa tętniąca życiem kompilacja, to ciągły ruch muzyki, sztuki, tańca. Te rzeczy są inte­ gralnie połączone ze sobą. Towarzyszą człowiekowi od zawsze. Składają się na podstawy tworzące naszą kultu­ rę i są nam potrzebne niczym woda czy tlen. Wszystko to natomiast, w idealnej mieszance daje capoeira. Myślę, że tu tkwi właśnie sekret jej olbrzymiej popularności. Aby jednak zrozumieć capoeira, trzeba poznać jej korzenie, rozwój, aspekt kulturowo-społeczny, w któ­ rym się tworzyła. Zacznijmy więc właśnie od tego. Co prawda, jest wiele teorii co do początków tej sztuki, ale ta, którą tu przedstawię, wydaje mi się najbardziej prawdopodobna. Capoeira zaczęła się kształtować w dokach, brazylij­ skich portów, kilkaset lat temu, za panowania Portu­ galczyków na tych ziemiach. W portach pracowali afrykańscy niewolnicy. Kiedy był przypływ, przez sześć godzin nie można było rozpakowywać towaru, więc pojawiał się czas wolny... Toteż czarni niewołnicy, mając tych kilka godzin wolnego, zaczęli uprawiać coś w rodzaju gry, zabawy, kulturowej manifestacji (sięgającej jeszcze czasów Afryki), a wreszcie i walki. Myślę sobie, że gdzie jest dwóch mężczyzn, tam zawsze pojawi się potrzeba współzawodnictwa. Ciekawą cechą tych spotkań było to, iż raczej nie używano w stosunku do siebie przemocy. Gdyby ci lu­ dzie zadawali sobie ciosy, musieliby potem pracować za dwóch. Toteż nie dotykano się podczas gry, przemoc za­ stępował natomiast spryt (malindragem), wygrywał ten, kto potrafił przechytrzyć swojego przeciwnika. Nawet w późniejszym okresie, kiedy zaczęto zadawać sobie ra­ ny, malandragem stało się integralną częścią capoeira. Ja: Ale, skąd bierze się w tej sztuce tyle pasji, tyle radości, dlaczego działa na ludzi tak hipnotycznie? Decanio: Innym charakterystycznym rysem był związek capoeira z condomble, religią powstałą na ba­ zie wierzeń przywiezionych do Ameryki Południowej przez niewolników z Afryki. Podobieństwa widać od razu, choćby pomiędzy podstawowym krokiem capo­ eira (ginga) a hipnotycznym tańcem stanowiącym część obrzędów Condomble. Sądzę, że to, co najważniejsze, sztuka walki wzięła od religii w sferze duchowej. Wspólne korzenie tkwią �Madej Różalski * SALVADOR, MIASTO CAPOEIRA w specyficznym, pobudzającym do tańca rytmie i po­ dobnej funkcji muzyki. Słyszymy muzykę i zespalamy się z nią poprzez pierwotny rytm zawarty w ginga. To zjednoczenie się z rytmem w jakiś sposób wyzwala, powoduje, że maski, których używamy na co dzień, dla ukrycia swoich emocji, tracą sens. Muzyka pełni funkcję oczyszczającą i wyzwalającą najgłębsze, szcze­ re emocje drzemiące w człowieku. Tańcząc, niejako jesteśmy zmuszeni stanąć przed samym sobą, dokonać introspekcji nas samych. W roda nie ma czasu na roz­ myślanie nad następnym krokiem, wszystko inne niż spontaniczność wybija z rytmu i niszczy grę. To chyba ta nietrywialna autentyczność, to autoodniesienie mimo, że do końca nieuświadomione, jest tak pocią­ gające. Ja: Dlaczego? Decanio: Bo ten moment autorefleksji, emocjonal­ nego wczucia się w swoją tożsamość, jest rozpaczliwie potrzebny do życia każdej istocie ludzkiej. Co pewien czas musimy wyrzucać naszą wewnętrzność na ze­ wnątrz, aby nie zginęła ona pod skorupą codzienności. Myślę, że dlatego taniec i muzyka są z nami od począt­ ku istnienia ludzkości. To „oglądanie własnej duszy", rytualny trans wy­ zwalany przez taniec, to właśnie jest mądrość condomble. Trzeba jednak zrozumieć, że nie jest to inte­ lektualne poznanie, na modłę europejską. Tu chodzi o mądrość płynącą z emocji, odczuwania siebie same­ go jako autonomicznej jednostki wobec reszty świata. Lecz, jeszcze raz: nie będzie to doświadczenie przemy­ ślane i stopniowo wymyślane. To, czego doświadcza­ my, jest spontaniczne, pierwotne i emocjonalne. To chyba jest bardzo ważne, że refleksja jest wtórna wo­ bec przeżywania. Myślenie jest tu raczej ponownym czerpaniem radości z odbytego doświadczenia emocjo­ nalnego, i to ono niejako kształtuje osobowość, zarów­ no uprawiającego capoeira jak i tancerzy condomble. Tak więc walka czerpie tutaj z mądrości religijnej, du­ chowej, dlatego już od pierwszego momentu zetknię­ cie się z nią jest tak emocjonujące. Ja: Ale capoeira nie kończy się chyba na indywidu­ alnym doświadczaniu nas samych, gram przecież z partnerem, a dookoła przebywa mnóstwo ludzi, któ­ rzy tworzą roda. Decanio: Oczywiście, to ważne, bo capoeira nie kończy się przecież na pojedynczej osobie. Gdyby to na tym tylko polegało, gdyby całe doświadczenie ograniczało się tylko do nas samych, capoeira byłaby prostą drogą do specyficznego narcyzmu. Człowiek uczony odczuwania radości z kontaktu ze swoimi emocjami, uczony świadomego odczuwania ciała i du­ cha, pogrążyłby się prawdopodobnie w samozadowo­ leniu i ciągłej autoprezentacji siebie sobie i reszcie świata. 201 Swoją drogą, tak dzieje się dosyć często, gdy młodzi ludzie zafascynowani swoim ciałem, szybkością i sprawnością pogrążają się w samouwielbieniu, per­ fekcji ruchów i akrobatyce. I nie byłoby w tym nic złe­ go, gdyby każdy z nas żył sam w swoim prywatnym świecie, bez kontaktu z innymi ludźmi. Wtedy byliby­ śmy kimś na kształt bogów, każdy w swoim świecie i każdy przeświadczony o swojej doskonałości. Okazuje się jednak, że sami jesteśmy niczym. Staje­ my się ludźmi dopiero, jeśli posiadamy kulturę, a ona wyłania się w kontakcie z innymi. Kultura to produkt naszej relacji ze światem zewnętrznym, ponownym uprzedmiotowieniem związku podmiotu z przedmio­ tem, Ja i świata. Capoeira będzie więc zarówno medytacją, jak i kul­ turą. Medytacją będzie jako zagłębianie się w siebie, indywidualne odkrywanie swojego świata emocji i przeżyć wewnętrznych, co można by porównać do buddyjskiego satori (najwyższego stopnia zagłębiania się w siebie, zatopienia w sobie, a przez to zjednocze­ nia z całym światem). Ale zarazem capoeira jest kon­ taktem z drugim, przymusem wyjścia z siebie i usto­ sunkowania się do drugiego. I tu zaczyna się prawdziwa przemiana, tu zaczynamy poprzez grę wytwarzać kulturę. Celem capoeira jest ze­ spolenie się z partnerem w grze. Wszystkie ruchy po­ winny mieć swój cel, brać swój początek w tym, co ro­ bi druga osoba, wzajemnie, doskonale, płynnie się prze­ platać. Sukcesem prawdziwej gry powinno być osią­ gnięcie jedności z drugą osobą, a nie pokonanie jej. Oczywiście, że w normalnej grze koniec końców chodzi także o to, aby wygrać, aby być sprytniejszym. Ale ja mówię o generalnym nastawieniu i całościo­ wym sposobie uprawiania capoeira. Tylko poprzez głębokie przeżycie siebie z jednej strony, a z drugiej - umiejętność płynnego dostosowa­ nia się, zespolenia, mamy szansę osiągnięcia oświece­ nia w capoeira. Mestre Joaó Pequeno - najstarszy żyjący mistrz (86 lat), czynnie uprawiający capoeira Joaó Pequeno: Najważniejszą rzeczą na świecie jest miłość. Ona kreuje nas i buduje nasz świat. Tak samo jest z capoeira, jeżeli nie kochamy świata, ludzi, ona nigdy nie zapuści korzeni i nie wyrośnie w nas... � https://zbiory.etnologia.uw.edu.pl/files/original/e4f09aa8f6da4591f413daee2c4c5770.pdf 4a766d5e59f08c18f4b11704a3b49fcc Dublin Core The Dublin Core metadata element set is common to all Omeka records, including items, files, and collections. For more information see, http://dublincore.org/documents/dces/. Title A name given to the resource Polska Sztuka Ludowa - Konteksty Text A resource consisting primarily of words for reading. Examples include books, letters, dissertations, poems, newspapers, articles, archives of mailing lists. Note that facsimiles or images of texts are still of the genre Text. Dublin Core The Dublin Core metadata element set is common to all Omeka records, including items, files, and collections. For more information see, http://dublincore.org/documents/dces/. Relation A related resource oai:cyfrowaetnografia.pl:publication:5374 Rights Information about rights held in and over the resource Licencja PIA Date A point or period of time associated with an event in the lifecycle of the resource 2004 Identifier An unambiguous reference to the resource within a given context oai:cyfrowaetnografia.pl:4994 Title A name given to the resource Butoh- taniec życia i śmierci / Polska Sztuka Ludowa - Konteksty 2004 t.58 z.1-2 Description An account of the resource Polska Sztuka Ludowa - Konteksty 2004 t.58 z.1-2; s.122-128 Creator An entity primarily responsible for making the resource Rożalski, Maciej Language A language of the resource pol Publisher An entity responsible for making the resource available Instytut Sztuki PAN Format The file format, physical medium, or dimensions of the resource application/pdf PDF Text Text capture metadata for PDF documents Text MACIEJ Butoh - nazywany przez niektórych tańcem śmierci albo mrocznym tańcem. Wydaje się jednak, że jest to krzywdzące uproszczenie. Są w nim brzy­ dota, zło i strach, ale także oczyszczenie i afirmacja własnego miejsca we wszechświecie. Jest tam po trochu wszystkiego. Dziwny, pokręcony perfor¬ mance ruchowy nie przypomina niczego, co zwykło się tradycyjnie rozumieć pod pojęciem tańca. Nie ma w nim tradycyjnie rozumianych podstawowych technik ruchowych, bazy, na której tworzy się dają¬ ce się określić, spójne zjawisko. Jest natomiast in¬ tensywne przeżywanie każdego momentu, maksy¬ malne skupienie na każdym najdrobniejszym ru¬ chu, "totalna obecność", która ma określać i umiejscawiać tancerza w otaczającej go rzeczywi¬ stości. Najważniejsze dla Butoh jest wyrażenie po¬ przez ruch silnego odczucia własnej egzystencji człowieka nieustannie balansującego na krawędzi życia i śmierci. W tym tańcu da się odczuć gwał¬ towną potrzebę wyzwolenia, odnalezienia czegoś, co zostało utracone. RÓŻALSKI BUTOH - N a z y w a m się A t s u s h i T a k e n o u c h i . Urodziłem się w mieście Matsuzaka, w Japonii. Tańczę B u t o h , później B u t o h " J i n i e n " o d dwudziestu lat. Razem z H i r o k o K o m i y a , która tworzy muzykę w trakcie m o ­ i c h performance'ów, jeździmy po świecie prowadząc warsztaty pokazujące t o , co u m i e m , co wierzę, że jest ważne. B u t o h jest nowoczesną formą t a ń c a powsta¬ łego w Japonii. Zaistniało jako wyraz alienacji k u l t u ¬ rowej w rzeczywistości p o w o j e n n e j mojego k r a j u zdo¬ m i n o w a n e g o wówczas przez styl narzucany przez amerykańskich zwycięzców drugiej w o j n y światowej. Poniższy tekst jest zapisem f r a g m e n t u spektaklu W o b e c b r a k u wzorców i j a k i e g o k o l w i e k p u n k t u mo¬ kończącego tygodniowe warsztaty t a ń c a B u t o h , które ralnego, czy k u l t u r o w e g o odniesienia zaistniała po¬ odbyły się w Warszawie na przełomie września i paź­ trzeba ekspresji nagromadzonego bólu i alienacji, ale dziernika w M a z o w i e c k i m C e n t r u m Kultury. Warszta­ także w i e l u e m o c j i , p r a w d i przeżyć, które t r u d n o by­ ty te są częścią cyklicznego p r o j e k t u p t . " W stronę ło wyrazić za p o m o c ą p r o s t y c h słów. Powstało więc o r i e n t u " , zorganizowanego i prowadzonego przez pa­ B u t o h , t e c h n i k a czerpiąca ze staro-japońskiego tań¬ nią Sylwię Stępniak, a technicznie przygotowanego ca B u y o , k o n c e p c j i nowoczesnego t e a t r u t a ń c a , ale przez panią Magdalenę Chabros. Relacja przerywana przede wszystkim b ę d ą c a sposobem wyrazu głębokich jest f r a g m e n t a m i w y w i a d u przeprowadzonym w trak¬ impresji dotyczących k o n d y c j i świata i człowieka. Po¬ cie warsztatów z mistrzem B u t o h , A t s u s h i Takeno- nieważ jest o n bezpośrednim przełożeniem za pomo¬ uchim. cą t a ń c a naszych wewnętrznych przeżyć pełen jest przeciwieństw, ścierających się w ciele sprzecznych Butoh-taniec życia i śmierci. wrażeń, odczuć i pragnień. B u t o h n a c e c h o w a n y jest Tak wiele pasji i wysiłku włożonych w jeden drobny ruch, jedno drgnięcie, które ma wyrazić wszechświat. Niski drobny mężczyzna w czarnym stroju bardzo powo­ li wstaje. Wygląda tak jak gdyby wcale nie używał mię­ śni. Jakby jego ciało jak kawałek truchła było podciąga­ ne na niewidzialnej lince do góry. Byle tylko wstać, byle tylko wykonać następny ruch, jakikolwiek gest, który po¬ zwoli dotrzeć o krok dalej. Lecz nagle delikatnym ciałem wstrząsa gwałtowna konwulsja. Człowiek zostaje ciśnięty jak słomiana laleczka z powrotem na ziemię. Przycho¬ dzi następny spazm, jakby przeciwstawne sobie siły pró¬ bowały rozerwać ciało od środka. Seria wstrząsów, wgniata wijącą się postać jeszcze mocniej w podłogę. Mężczyzna na chwilę nieruchomieje, kuli się w miejscu, w którym upadł. Po chwili jednak znowu próbuje się pod¬ nieść i podążać w kierunku tylko sobie znanego punktu w przestrzeni. Jego twarz wyraża jednak niepokój prze¬ chodzący miejscami w przerażenie. Całym sobą pokazu¬ je, że coś ogranicza go w jego rozpaczliwej próbie dotar¬ cia do upragnionego celu. w procesie t a ń c a . N i e m a j e d n a k określonych zasad, dużą ekspresją, właściwie każdy mięsień bierze udział 99 lub t e c h n i k , bazy n a której się opiera. W zależności o d przedstawianej właśnie treści może wyglądać róż¬ nie, tancerz o d ruchów zbliżonych do T a i C h i prze¬ chodzi często w p r o s t do gwałtownej ekspresji czło¬ w i e k a opanowanego szałem. Każdy z nas m a zakodo¬ w a n y w sobie swój taniec, będący wyrazem jego naj¬ głębszego ja. B u t o h jest procesem o d k r y w a n i a tego "wewnętrznego" t a ń c a , przedstawiana ekspresja za każdym razem będzie więc wyglądać inaczej Dlaczego ja tańczę, i czym jest moje Butoh? W i e l e rzeczy spotyka się we m n i e . Przyroda, cywilizacja, ro¬ dzina, przyjaciele, miłość, wszystko to stwarza m n i e , powoduje, że jestem k i m jestem. Odwdzięczam się za te wszystkie dary tańcząc moją duszą i ciałem. Próbu¬ ję wyrazić to, co jest we m n i e , jak odbieram świat i przekazywać to i n n y m . B u t o h nie jest jakąś specjal¬ ną, dostępną tylko dla wybrańców skomplikowaną techniką teatralną. Jest to po prostu wyraz najgłęb¬ szych, najbardziej p i e r w o t n y c h aktywności ludzkiej �Jadwiga Rodowicz • W I Z J A W LUSTRZE duszy. Sztuką jest właśnie odnalezienie i c h w sobie cja, w której wszyscy się znajdujemy u k i e r u n k o w a n a i wyrażenie za p o m o c ą tańca. jest tylko na odbiór, na pojedyncze w c h ł o n i ę c i e . Uwa¬ Jakaś obca energia nadchodzi i nie pozwala ciału na brnięcie w jego zwykłym materialnym rytmie. Nagle czło­ wiek tężeje, w jego umyśle zaczyna konkretyzować się niezwykle powoli przerażająca świadomość niemocy i wroga, który z każdym kolejnym krokiem tę niemoc po­ tęguje. Wysiłek staje się coraz cięższy, graniczy z ludzką wytrzymałością. I kiedy każdy, najmniejszy ruch zaczyna powodować niewypowiedziane cierpienie, kiedy trudno jest mu nawet podnieść głowę, aby dostrzec upragniony cel beznadziejnej wyprawy, pojawia się wreszcie wyja¬ śnienie dla nieokreślonego, potęgującego się bólu. To śmierć. To ona stoi na ludzkiej drodze do punktu spełnie¬ nia, to ona z każdym krokiem nieuchronnie zbliża się, wy¬ ciągając łapczywie szpony, aby zaspokoić głód kolejną porcją odchodzącego życia. Mężczyzna z przerażeniem zrywa się. Teraz, kiedy już wie, nie ma czasu na dalszą drogę, pozostaje tylko uciekać jak najdalej od przerażającego potwora własnej śmiertel¬ ności. żam jednak, że każdy m o m e n t , każda sytuacja rozgry¬ w a się na dwóch płaszczyznach, tej związanej z ży¬ ciem, ale i tej, w której przewodnią rolę odgrywa śmierć. O n e obydwie, równoprawnie kształtują ludz­ ką rzeczywistość. Jeżeli zostaje położony nacisk na jedną, a p o m i j a n a jest druga, d o c h o d z i do p a t o l o g i i , skrzywienia. B u t o h powstało w Japonii, na początku l a t 60- t y c h jako kontrpropozycja wobec dominującej Japonię k u l t u r y euro-amerykańskiej. Jest to natural¬ na f o r m a aktywności, w której wyraża się p r a w d a 0 porządku wszechświata i nas samych. Jeżeli B u t o h jest mroczne, jest " t a ń c e m śmierci", j a k określają to niektórzy, to dlatego, że rzeczywistość taką się stała, a ta f o r m a t y l k o pozwala realizować się n a t u r a l n e j ludzkiej potrzebie wyrażania swojej k o n d y c j i ducho¬ w e j . O d kiedy t e n taniec powstał w powojennej Japo¬ n i i , ewoluował tworząc wiele różnych o d m i a n . Wła¬ ściwie każdy tancerz, tworzy swój własny performan¬ ce ruchowy. Dzieje się tak ponieważ każdy człowiek - Człowiek jest nieraz w stanie zrobić wszystko, aby posiada uwięziony w sobie swój taniec. Jest o n niepo¬ oddalić o d siebie n i e u c h r o n n y m o m e n t stoczenia się wtarzalny i jedyny ponieważ jest wyrazem najgłęb¬ w niebyt. Targany niewypowiedzianym strachem tak szych i n d y w i d u a l n y c h przeżyć i jakości, które kształ¬ na prawdę tylko na wpół żyje, kuląc się ciągle w na­ tują coś w rodzaju rdzenia naszej osobowości. Ludzie dziei, że to u c h r o n i go przed śmiercią. Najważniejsze na różne sposoby postrzegają i wyrażają uniwersalne dla mojego tańca jest silne poczucie istnienia. Czas prawdy. Sztuką jest nauczyć się wyzwalać swój taniec pomiędzy życiem i śmiercią może być bardzo piękny, 1 samookreślać się dzięki n i e m u . zresztą t a k jak piękne mogą być same te sfery. Fascy¬ Istnieją obecnie różne n u r t y B u t o h . Niektórzy pró¬ nuje m n i e sytuacja graniczna, pole przecięcia dwóch bują leczyć, traktując t e n taniec wręcz jako terapię, dziedzin kształtujących naszą egzystencję. Znamionu¬ i n n i z k o l e i zgłębiają jego mroczne je je prawdziwy dramat, pewnie najstraszliwszy z na¬ w ciemne zakamarki swojej natury, nie potrafią wrócić ścieżki. Brną szych l u d z k i c h dramatów, świadomość współistnienia i popadają w chorobę psychiczną. W samym tańcu za¬ t y c h dwóch sfer w każdym p u n k c i e naszej czasoprze¬ wsze jednak występują p u n k t y wspólne. C h o d z i o ży¬ strzeni. Głęboki tragizm płynący z prostego f a k t u , wy¬ cie, które jest wieczną cyrkulacją. O n o przychodzi musza pełne uświadomienie sobie swojej egzystencji. i umiera, kolejne etapy następują po sobie, tworząc To jest przestrzeń, w której rodzi się B u t o h . spójną całość. N i c nie jest ważniejsze albo mniej waż¬ Pojawia się wszechobecne przerażenie, smród strachu spowija całą postać skulonego człowieka, każe mu odejść, odpełznąć od celu i skryć się czym prędzej z powrotem w czeluści niewiedzy. Rozpoczyna się na powrót grotesko¬ we, okupione nadludzkim wysiłkiem, brnięcie. Tym razem jednak jest inaczej, proces nie jest już dążeniem lecz ucieczką. Świadomość śmierci przybliża ją nieuchronnie. Jej obecność jest zgubna dla sfery życia, toteż wysysa wszelkie siły, wszelką energię. Człowiek wygląda teraz jak sucha gałąź targana wiatrem. Ruchy są powolne i pozba¬ wione siły, ale zarazem widoczne jest potężne napięcie. Próbuje uciec, lecz każda próba przybliża go do zatrace¬ nia. Jak ryba w sieci, im bardziej się szamoce, tym głębiej wpada w sieć swojego najbardziej pierwotnego lęku. Przy¬ wołuje demona śmierci, która panoszy się bezlitośnie, moszcząc się wygodnie w jego skrajnym przerażeniu. ne, elementy kreacji i u p a d k u splatają się ze sobą, - K w i a t jest bardzo piękny ze s w o i m zapachem i b a r w a m i . Ważny j e d n a k jest nie t y l k o m o m e n t , kie¬ dy pochłaniamy jego urodę, ale także to, że rodzi się, wzrasta, więdnie i gnije. Cała jego historia. Cywiliza- 100 a tancerz B u t o h wyraża prawdy, w które wierzy i które czuje, bez pominięć i wartościowania. Próba skulenia się, przyjęcia pozycji embrionalnej, przy¬ nosi na chwilę ukojenie, stawia barierę dla uciekającego ży¬ cia. Jest już jednak za późno, zaczyna się umieranie. M꿬 czyzna ciągle wyrywa się, walczy z nieuniknioną zagładą, ale ma już coraz mniej siły. Im dalej się cofa, im usilniej trzyyma się cienkiej nitki życia, tym bardziej wabi śmierć i odda¬ je jej kolejne partie siebie. Ruchy stają się coraz bardziej po¬ wolne, ustaje jakikolwiek gest, czy mimika. Przez niekoń¬ czącą się chwilę wszystko słabnie, cichnie. Człowiek staje się punktem zawieszonym na cieniutkiej żyłce. Cała reszta po¬ zostałej energii skupiona jest na ostatnim geście, niewyraź¬ nym bełkotliwym słowie: kocham cię, nie chcę, dlaczego. Ten z pozoru pusty, bo pompatyczny, znak rzucony w prze¬ strzeń nabiera w tej jednej chwili niesłychanego autenty¬ zmu, łączy się z innymi śmiertelnymi westchnieniami całego świata i rozbrzmiewa jako nieubłagana pieśń śmierci. Jaka jest istota śmierci i życia? Rodzą się nieubłagane pytania. �Ewa Domańska • NEKROKRACJA Brak odpowiedzi. Każda próba wyrażenia tych dwóch ba¬ zowych i najbardziej pierwotnych dla struktury rzeczywisto¬ ści sił staje się banałem gdy rościmy sobie prawo do wyraża¬ nia sądów mających określić, rozjaśnić te dwie ścierające się w nas rzeczywistości. Tylko wyjście poza umówioną struk¬ turę naukowości i teorii, stanięcie na progu szaleństwa ze¬ zwala nam na wejrzenie w zakazane strefy życia i uczynie¬ nie naszego poznawania autentycznym. Wiedział o tym po¬ padający w obłęd, genialny Nietsche, wiedział o tym poszu¬ kiwacz mądrości Odyseusz, każąc przywiązać się do masz¬ tu aby tylko usłyszeć niosący mądrość i szaleństwo śpiew sy¬ ren. Wie o tym także drobny człowiek leżący w konwulsjach na ziemi, tancerz Butoh, którego wędrówka po prawdę pro¬ wadzi aż na krawędź śmierci. Jego rysy tężeją ostatni raz, cienka linia życia zrywa się nagle, ciało staje się bezdusznym kawałkiem mięsa. - znajduje się między życiem i śmiercią. Porusza się po drodze, której nic nie jest w stanie zakłócić, nie ma wcześniejszego strachu bo nie ma śmierci, ale nie ma też życia, które tak jak śmierć przejmuje człowieka lękiem. Tak jakby dusza uwolniona z ciała udawała się w długą podróż. Nie mają już znaczenia wcześniejsza nadzieja, walka, przerażenie, jest tylko droga i beznamiętny, po¬ wolny chód. - Znaleźć się na granicy życia i śmierci, oddać tak po prostu prawdę; to że te dwie sfery stykają się ze so¬ bą i właściwie są tożsame. To jest cel B u t o h , tańca, który wyraża n a t u r a l n y porządek wszechświata. Zycie toczy się wokół nas, i w nas, po czym umiera, przeista¬ cza się w coś innego. Rzeczywistość składa się z cykli, sekwencji, rolą t a ń c a jest oddać i c h n a t u r a l n y porzą¬ dek, r o z k w i t i upadek, będące ze sobą w nierozerwal¬ n y m związku Zycie przychodzi i umiera, odwieczne kreacja i upadek okazują się właściwie t y m samym, każda chwi¬ la przepojona jest gniciem i odradzaniem się. To praw¬ da, że niektórzy tancerze B u t o h nie wracają ze swoich podróży, nie dają rady sprostać temu, czego doświad¬ czają. Najważniejsze to wyrażać sobą harmonijną ca¬ łość, nie skupiać się tylko na ciemnej stronie. Próbuję oddać w m y m tańcu n a t u r a l n y r y t m wszechświata, na który składają się drgnięcia żywiołów natury, które nie¬ zmienne o d wieków kształtują rzeczywistość; cywiliza­ cja i ludzkie żywoty, które kształtują teraźniejszość. Wszystko to przemawia p r a w d a m i obowiązującymi o d zawsze i na zawsze. Sztuka jest wyrażaniem, powtarza¬ n i e m czegoś większego i nieogarnialnego. Za pomocą przedmiotu sztuki, w t y m w y p a d k u ciała przetwarzam otaczające mnie żywioły i energie. W i e l e z n i c h , wiele l i n i i czasowych i poszczególnych zdarzeń spotyka się w każdym z nas, współtworząc ludzkie i n d y w i d u u m . Czytam świat jak książkę, w której n a t u r a i jej żywioły, cywilizacja, społeczeństwo, zło i dobro przemawiają do m n i e . M o i m życiem i sztuką próbuję je wyrazić, zrozu¬ mieć prawdę. "Taniec jest pochwałą życia", nauczyłem się tego w mojej podróży przez sfery natury, nazywam to "Jinen". Jem wiele rzeczy, tańcząc dziękuję za to wszyst¬ ko, co dostałem i co ciągle dostaję. Nieruchome ciało drga nagle. Daje się dostrzec, z po¬ czątku ledwo widoczny, potem jednostajnie narastający ruch. Postać zaczyna się podnosić z ziemi, bardzo powoli, najpierw sam ruch rąk potem stopy, kolana, cały tułów. Wszystko powoli podciąga się do góry. Zmiana jednak jest szokująca. Nie widać już wcześniejszego przerażenia, zniknął gdzieś strach i konwulsje. Nie widać jednak także wcześniejszego życia, walki o przetrwanie. Ciało, z pozo¬ ru to samo, nie wyraża zupełnie nic, jest teraz tylko cie¬ niem, pustą maską, skorupą, która rozpoczyna swój marsz bez udziału świadomości i woli. Cała postać mężczyzny nie wyraża zupełnie nic, mimika twarzy i mięśnie zostały wyrwane ze swojej naturalnej biologii. Powolny marsz, wyzuty z jakiejkolwiek wcześniejszej emocjonalnej tragedii, "ruch zero". To podróż bez uczuć. Postać zatopiona w opróżnionej z emocji strefie, 101 Człowiek idzie powolnym krokiem. Wygląda to tak, jakby lekutki jak piórko stąpał ostrożnie, próbując utrzy¬ mać swój chód. Właściwie tylko to jest ważne, bo wszystko inne przestało mieć już dawno znaczenie. Kroki mężczyzny kierują się znowu w stronę, w którą próbował podążać od¬ nosząc porażkę. Tym razem nie ma przerażenia i walki. Wszystko otacza totalny spokój i nieprzerywalna cisza. To co się dzieje nie rozgrywa się do końca na planie teraźniej¬ szości. Widać co prawda formy i kształty, kroczącą samot¬ nie postać. Natomiast jest tak jakby unosiła się ona na po¬ graniczu dwóch sfer: tutaj cieleśnie, a zarazem w próżni, odcięta od zewnętrzności. Tak idzie, straszna dla świata, bo zupełnie mu nie podległa, nie czuła na odwieczny porządek wiążącej biologii. Wyrwana z naturalnego biegu rzeczy, za¬ przeczając odwiecznym prawom pokonała śmierć i życie. Tylko w tym stanie człowiek jest zdolny przebyć wcześniej nieprzerywalną barierę, granicę na której śmierć pokonuje go, ale zarazem traci swoją jedyną broń, strach. Teraz nie ma już żadnej przeszkody, żadnego wysiłku, nie ma też nadziei, bo nie istnieje żadna potrzeba, ani możliwość porażki. Pozostało tylko kroczyć, znowu w pierwotny punkt docelowy. Ale teraz człowiek uzbro¬ jony jest w całkowite oczyszczenie, w spokój obojętności. W końcu gdzieś, bardzo powoli na poziomie zero, w zobojętniałej ludzkiej powłoce zaczyna odradzać się ener¬ gia. Im dłużej stawiane są kroki, im bliżej do upragnionej wcześniej strefy zbawienia i spełnienia, tym więcej sił wi¬ talnych przybywa z powrotem do wydawało by się ob¬ umarłego organizmu. Dążąc od strefy zero, do miejsca absolutnej energii i spełnienia ciało w widoczny sposób wypełnia się siłą życiową. Niczym rozpędzająca się ma¬ china. Zaczynają wracać na twarz barwy, ciało nabiera płynności, członki współgrają ze sobą. Energia ciągle się podnosi. Proces zaczyna gwałtownie i namacalnie przy¬ śpieszać. W końcu energia przekracza skalę, staje się nie¬ malże widoczna. Postać nie przypomina w niczym wcze¬ śniejszej skorupy. Jest teraz kwintesencją siły, centrum wszechświata, która potężna, reprezentuje teraz maksi¬ mum ludzkiej potęgi. Zaczyna szukać w najwyższym punkcie uniesienia formy absolutnej, kwintesencji stanu �Jadwiga Rodowicz • W I Z J A W LUSTRZE tej najwyższe jedności z otaczającym ją wszechświatem. W końcu mężczyzna zastyga po raz ostatni z rękoma wy¬ rzuconymi w niebo, stojąc twardo na ziemi, spowity w otaczające go żywioły, doskonały wyraz wiecznego spełnienia. 102 � https://zbiory.etnologia.uw.edu.pl/files/original/3cb52ff866ebda26dbaf3e09ed045503.pdf 9778ea7ebe41b8a844e19b5103497536 Dublin Core The Dublin Core metadata element set is common to all Omeka records, including items, files, and collections. For more information see, http://dublincore.org/documents/dces/. Title A name given to the resource Książki Text A resource consisting primarily of words for reading. Examples include books, letters, dissertations, poems, newspapers, articles, archives of mailing lists. Note that facsimiles or images of texts are still of the genre Text. Dublin Core The Dublin Core metadata element set is common to all Omeka records, including items, files, and collections. For more information see, http://dublincore.org/documents/dces/. Relation A related resource oai:cyfrowaetnografia.pl:publication:5466 Rights Information about rights held in and over the resource Licencja PIA Date A point or period of time associated with an event in the lifecycle of the resource 2010 Subject The topic of the resource pogranicze polsko-czeskie tożsamość religijna młodzież - tożsamośc religijna Identifier An unambiguous reference to the resource within a given context oai:cyfrowaetnografia.pl:5083 Title A name given to the resource Dynamika poczucia tożsamości religijnej młodzieży na pograniczu polsko-czeskim i jej edukacyjne uwarunkowania/ Dziedzictwo kulturowe jako klucz do tożsamości pogranicza polsko-czeskiego Description An account of the resource Dziedzictwo kulturowe jako klucz do tożsamości pogranicza polsko-czeskiego; pod red. Haliny Rusek,Agnieszki Pieńczak i Jacka Szczyrbowskiego, s.248-263 Creator An entity primarily responsible for making the resource Różańska, Aniela Language A language of the resource pol ang. cz. Publisher An entity responsible for making the resource available Wydział Etnologii i Nauk o Edukacji Uniwersytetu Śląskiego w Cieszynie Format The file format, physical medium, or dimensions of the resource application/pdf PDF Text Text capture metadata for PDF documents Text Aniela Różańska Uniwersytet Śląski w Katowicach Instytut Nauk o Edukacji Dynamika poczucia tożsamości religijnej młodzieży na pograniczu polsko-czeskim i jej edukacyjne uwarunkowania Wprowadzenie W kalejdoskopie tematyki odnoszącej się do dziedzictwa kulturowego i tożsamości mieszkańców regionu Śląska Cieszyńskiego nie powinno zabraknąć kwestii związanych z religijnością mieszkańców pogranicza. Pytania o tożsamość, o to „kim jesteśmy?”, „z kim się identyfikujemy?”, „do jakich grup społecznych należymy?” – są pytaniami, które nie tylko sobie zadajemy, ale z którymi, dzięki mediom, jesteśmy konfrontowani w różnych sytuacjach i na które coraz mniej chętnie udzielamy odpowiedzi. Odpowiedzi te bowiem wymagają zastanowienia, nie należą do łatwych, prostych i jednoznacznych. Trudności te wielokrotnie się potęgują, jeśli pytamy o tożsamość mieszkańców pograniczy, zwłaszcza o tożsamość religijną, której badanie w swojej istocie nastręcza określone problemy metodologiczne. W przestrzeni pogranicza, z jego naturalną różnorodnością kulturową i religijną, sytuacja zmian społecznych, indywidualizacji, pluralizmów światopoglądowych otwiera szczególnie szeroko perspektywę wielości i różnorodności wyborów, co powoduje tworzenie się nowych postaw wobec życia, nierzadko uwolnionych od determinacji tradycją bądź przypisaniem1, kreowanie nowych tożsamości, jakże odmiennych od tożsamości kształtowanych w środowiskach jednorodnych kulturowo. Jak pisze Halina Rusek: 1 M. Libiszowska-Żółtkowska: Prolegomena. W: Tożsamości religijne w społeczeństwie polskim. Red. M. Libiszowska-Żółtkowska. Warszawa 2009, s. 13. �Aniela Różańska: Dynamika poczucia tożsamości religijnej młodzieży ... 249 na pograniczu tworzy się nie tylko jakościowo nowa kultura, ale również nowa tożsamość jej uczestników, jej twórców2. Ta nowa, specyficzna jakość dotyczy również tożsamości religijnej mieszkańców pogranicza polsko-czeskiego, mieszkańców Śląska Cieszyńskiego. Rozumienie tożsamości religijnej w społeczeństwie tradycyjnym wydaje się oczywiste (tożsamość jako efekt przynależności do określonej religii, grupy religijnej), jednakże we współczesnej rzeczywistości ponowoczesnej zdefiniowanie tożsamości religijnej nie jest łatwym zadaniem, ponieważ istota tożsamości religijnej, jej kompleksowy i zróżnicowany obraz wynikają z wielości i niejednoznaczności rozumień dwu pojęć: tożsamości i religii. Wychodząc, po pierwsze, od definicji tożsamości Marii Jarymowicz jako świadomości własnego istnienia, wizji samego siebie, tego co najważniejsze, charakterystyczne i specyficzne dla autocharakterystyki3 oraz tożsamości ujmowanej jako zbiór wyobrażeń, sądów, przekonań na temat samego siebie, czyli układ autoidentyfikacji jednostki uwarunkowany schematami percepcji istniejącymi w środowisku społecznym4 oraz, po drugie, od rozumienia religii jako wieloaspektowej relacji człowieka do Transcendensu (Boga, bóstwa)5, można tożsamość religijną definiować jako wieloaspektowy sposób rozumienia oraz kształtowania własnej egzystencji, a także otaczającej rzeczywistości przez pryzmat osobistego doświadczenia wiary i wspólnotowych sposobów jej wyrażania w obrzędach i przekazie, czyli religii, do której się przynależy6. Tożsamość religijną można rozważać jako tożsamość osobistą lub tożsamość społeczną. Tożsamość osobista religijna jest efektem doświadczenia wewnętrznego, refleksji osobistych i indywidualnych wyborów jednostki oraz jej przekonań na temat rzeczywistości pozaempirycznej. Socjolodzy bardziej podkreślają wymiar społeczny tożsamości religijnej i wiążą ją przede wszystkim z przynależnością do wspólnoty religijnej7. Tożsamość religijna, podobnie jak inne rodzaje tożsamości, ma charakter relacyjny, otwarty, dynamiczny i mediacyjny, co należy uwzględnić w rozważaniach dotyczących jej kształtowania. Postawy i zachowania religijne nie są czymś statycznym, niezmiennym, lecz podlegają zmianom w wyniku doświadczenia indywidualnego i społecznego. Zmiany religijności, zwłaszcza takiej jej formy, która jest mocno za2 H. Rusek: Człowiek pogranicza. W: Socjalizacja i kształtowanie się tożsamości – aktualne problemy i sugestie rozwiązań. Red. T. Lewowicki, B. Grabowska, A. Różańska. Toruń 2008, s. 86. 3 M. Jarymowicz: Tożsamość jako efekt poznania siebie wśród swoich i obcych. W: Tożsamość a odmienność kulturowa. Red. P. Boski, M. Jarymowicz, H. Malewska-Peyre. Warszawa 1992, s. 213-225. 4 Z. Bokszański: Tożsamość – interakcja – grupa. Tożsamość jednostki w perspektywie teorii socjologicznej. Łódź 1989, s. 12. 5 Z. J. Zdybicka: Rola religii w kulturze współczesnej. W: Kultura i religia u progu III tysiąclecia. Red. W. Świątkiewicz, A. Pethe. Katowice 2001, s. 16. 6 Por. A. Różańska: Tożsamość religijna młodzieży na pograniczu cieszyńskim – uwarunkowania i dylematy jej kształtowania. Wrocław – Cieszyn 2009, s. 256. 7 T.J. Gunn: The Complexity of Religion and the Definition of „Religion” in International Law. „Harvard Human Rights Journal”. Nr 16 (2003), s. 201; M. Libiszowska-Żółtkowska: Religia jako determinanta tożsamości studentów i konwertytów. W: Tożsamości religijne w społeczeństwie polskim. Red. M. Libiszowska-Żółtkowska. Warszawa 2009, s. 48. �250 Dziedzictwo kulturowe • Kulturní dědictví korzeniona w tradycji społeczeństwa, zachodzą raczej wolno i nie są zbyt znaczące. Jednakże w okresie intensywnych przemian życia społecznego, a takie zachodzą współcześnie, postawy i zachowania religijne ulegają również szybszym przeobrażeniom. Procesy modernizacyjne nie powodują jednakże zaniku religijności (taki scenariusz wydarzeń związanych z sekularyzacją dawniej zakładano), a jedynie zmianę jej form. Jak przyznają znakomici badacze religijności, Thomas Luckmann i Charles Taylor, religia traci swój tradycyjny, instytucjonalny charakter na korzyść religii niewidzialnej, subiektywnej8, a współczesne społeczeństwa zachodnie w poszukiwaniu własnej „ścieżki duchowości” wybierają i tworzą bardzo różnorodne formy religijności, polegające m.in. na: łączeniu elementów z różnych religii (synkretyzm), selektywności w obrębie własnego wyznania (np. deklarowanie wiary przy równoczesnym zaniechaniu praktyk religijnych lub realizacja praktyk przy równoczesnej obojętności wobec wiary), na niepomiernie większej niż dawniej indywidualizacji doświadczenia religijnego, a także znacznym wzroście liczby osób, które uważają się za agnostyków i ateistów bądź, przeciwnie, osób niezwiązanych z żadną wspólnotą, a uważających się za wierzących9. Wielość jako cecha charakterystyczna współczesnego świata, również świata religii, jest faktem nie podlegającym dyskusji. Ze „skrajną różnorodnością” jako efektem procesu różnicowania boryka się większość religii10 i nie można temu zapobiec, ponieważ proces ten jest nieodwracalny. Nasz namysł powinien raczej dotyczyć tego, jak współczesne pokolenie „odnajduje się” w tej rzeczywistości burzliwych przemian religii i religijności? Jak młode pokolenie radzi sobie z kształtowaniem własnej tożsamości religijnej i jaka jest dynamika poczucia tożsamości? Jakich parametrów religijności dotyczą zmiany? W tekście odniosę się do wybranych aspektów tożsamości religijnej młodzieży na Śląsku Cieszyńskim, ich dynamiki oraz do wychowawczych uwarunkowań kształtowania poczucia tożsamości religijnej. W empirycznych badaniach została uwzględniona wielowymiarowa koncepcja religijności Charlesa Y. Glocka i Rodneya Starka. Koncepcja ta podkreśla, że to, co wspólne dla różnych tradycji religijnych świata jest niemniej ważne niż to, co je różni. Istniejące podobieństwa pomiędzy religiami są bowiem pewnymi wspólnymi, powszechnymi obszarami, w których religijność może się manifestować11. Te powszechne obszary stanowią istotne wymiary religijności. Na podstawie koncepcji Glocka i Starka zostały wyznaczone podstawowe aspekty (wymiary) religijności: globalny stosunek do wiary, ideologiczny (wierzeniowy), rytualny, doświadczeniowy, intelektualny (poznawczy), wspólnotowo-instytucjonalny oraz konsekwencyjny (etyczny)12. Dla dalszych rozważań i analizy wyników badań przydatna jest koncepcja tożsamości wyboru Charlesa Taylora, w świetle której jednostka nie tyle musi się odnajdywać w nowej sytuacji światopoglądowo-moralnej, ale jest twórcą własnej tożsamości, która z jednej strony jest wynikiem negocjacji jednostki z otoczeniem, jego relacji ze społecznością, a z drugiej – osobistej akceptacji i wyboru poszcze8 T. Luckmann: Niewidzialna religia. Problem religii we współczesnym świecie. Kraków 2006. 9 C. Taylor: Oblicza religii dzisiaj. Kraków 2002, s. 52-84. 10 H.-G Ziebertz: Religijność i wychowanie w świecie pluralistycznym. Kraków 2001, s. 12. 11 R. Stark, C. Y. Glock: Wymiary zaangażowania religijnego. W: Socjologia religii. Antologia tekstów. Red. W. Piwowarski. Kraków 1998, s. 184. 12 W. Piwowarski: Socjologia religii. Lublin 1996, s. 65. �Aniela Różańska: Dynamika poczucia tożsamości religijnej młodzieży ... 251 gólnych wymiarów tożsamości13. W tak rozumianym procesie kształtowania tożsamości religijnej (duchowości) osobista intuicja jednostki staje się najcenniejszym źródłem religijności14. Charakterystyka grupy badanej Terenem niniejszych badań nad poczuciem tożsamości religijnej młodzieży był Śląsk Cieszyński, zarówno jego polska, jak i czeska część. Grupę badaną stanowiła młodzież ucząca się w szkołach średnich. Uwzględniono trzy grupy uczniów – Polaków (mieszkających i uczących się w Polsce), Czechów (mieszkających i uczących się na Zaolziu w Czechach) oraz młodzież narodowości polskiej i obywatelstwa czeskiego, mieszkającą na Zaolziu i uczącą się w szkołach z polskim językiem nauczania (nazywaną w opracowaniu młodzieżą zaolziańską lub Zaolziakami). Badaniami objęto 308 osób, w tym 191 dziewcząt i 117 chłopców, w wieku 16-19 lat. Ze szkół polskich było 108 (35,1%) uczniów – 66 dziewcząt i 42 chłopców, uczniów ze szkół z polskim językiem nauczania było 97 (31,5%) – 54 dziewcząt i 43 chłopców – oraz 103 (33,4%) osób ze szkół czeskich – 71 dziewcząt i 32 chłopców. Młodzież ta – mieszkająca w Polsce, na terenie powiatu cieszyńskiego oraz w Czechach na Zaolziu, w powiatach karwińskim i frydecko-misteckim – kształci się w publicznych szkołach średnich w Liceum Ogólnokształcącym w Skoczowie i ZSZ w Skoczowie, w Czeskim Cieszynie w Gimnazjum z polskim językiem nauczania oraz w Gimnazjum Czeskim przy ul. Frydeckiej. Badania ankietowe zostały przeprowadzone w listopadzie i grudniu w 2009 roku. Struktura wyznaniowa Śląska Cieszyńskiego i badanej młodzieży Śląsk Cieszyński będący regionem pogranicza kulturowego, narodowego i wyznaniowego, stanowi modelowy przykład terenu, gdzie na co dzień stykają się ludzie różniący się narodowością (Czesi i Polacy), kulturą i religią. Spośród ogółu mieszkańców polskiej części Śląska Cieszyńskiego 60% stanowią wyznawcy Kościoła Rzymskokatolickiego i 35% członkowie Kościoła Ewangelicko-Augsburskiego. Są na tym terenie także wyznawcy innych Kościołów chrześcijańskich, z których należy wymienić chociażby bardziej liczne: Kościół Zielonoświątkowy, Kościół Wolnych Chrześcijan, Kościół Adwentystów Dnia Siódmego, Kościół Chrześcijan Dnia Sobotniego, Polski Kościół Chrześcijan Baptystów, Kościół Ewangelicko-Metodystyczny, Kościół Polsko-Katolicki. Po stronie czeskiej Śląska Cieszyńskiego – na Zaolziu istnieje podobne zróżnicowanie: obok dominującego Kościoła Rzymskokatolickiego, jest tam zarejestrowany drugi co do liczebności wyznawców Śląski Kościół Ewangelicki Augsburskiego Wyznania oraz Czeskobraterski Kościół Ewangelicki, Kościół Braterski, Kościół Apostolski, Kościół Adwentystów Dnia Siódmego, Luterański Kościół Ewangelicki, Jednota Braterska w Czechach, Ewangelicki Kościół Metodystów, Braterska Jednota Baptystów, Kościół Husycki. Należy dodać, że środowisko zaolziańskie jest w dużej mierze zsekularyzowane – ponad połowa mieszkańców Zaolzia to osoby nie 13 C. Taylor: Źródła współczesnej tożsamości. W: Tożsamość w czasach zmiany. Rozmowy w Castel Gandolfo. Oprac. i wstęp K. Michalski. Kraków 1994, s. 12-15. 14 C. Taylor: Oblicza religijności… , s. 77. �Dziedzictwo kulturowe • Kulturní dědictví 252 należące do żadnej wspólnoty wyznaniowej. Związkiem wyznaniowym niechrześcijańskim mającym licznych wyznawców w całym regionie Śląska Cieszyńskiego jest Towarzystwo Biblijne i Traktatowe „Strażnica” – zarejestrowany Związek Wyznania Świadków Jehowy w Polsce15. Biorąc pod uwagę specyficzną strukturę wyznaniową Śląska Cieszyńskiego oraz charakter badań, ważną zmienną, którą uwzględniono w badaniach jest przynależność wyznaniowa. Wśród respondentów znalazło się 148 katolików (48,1%), 88 ewangelików (28,6%), 4 osoby przynależące do innych protestanckich wspólnot (1,3%): 1 osoba z Kościoła Adwentystów Dnia Siódmego oraz 3 osoby określające siebie protestantami lub chrześcijanami bez podania przynależności do społeczności wyznaniowej. Dwie osoby spośród młodzieży czeskiej zdeklarowały się jako buddyści. Grupa młodzieży nie związanej z żadnym Kościołem czy wspólnotą, czyli bez przynależności wyznaniowej liczy 66 osoby (21,4%), z czego przeważająca większość wywodzi się ze szkół czeskich. Młodzież ze szkół czeskich jest w dużo większym stopniu zsekularyzowana niż młodzież polska czy zaolziańska, gdyż aż 41 osób spośród niej (39,8%) wybrało kategorię „bez wyznania”, niektórzy uzupełniająco podali dodatkową informację, że są osobami niewierzącymi lub wręcz ateistami. Porównanie struktury wyznaniowej trzech grup młodzieży – z kraju, z zaolziańskich szkół z polskim językiem nauczania oraz ze szkół czeskich przedstawia tab. 1. Tabela 1 Deklarowana przez młodzież przynależność wyznaniowa Środowisko Wyznanie Rzymskokatolickie Ewangelickie Inne wyznania protestanckie Buddysta Bez wyznania Ogółem Polska N % 79 24 1 73,2 22,2 0,9 4 108 3,7 100,0 Czechy N % 32 26 2 2 41 103 31,1 25,3 1,9 1,9 39,8 100,0 Zaolzie N % 37 38 1 38,1 39,2 1,0 21 97 21,7 100,0 Źródło: badania własne Miejsce wiary religijnej w życiu młodzieży Jednym z podstawowych wymiarów religijności jest parametr nazwany „globalnym wyznaniem wiary i religijności”. Według W. Piwowarskiego trudno byłoby analizować religijność nie uwzględniając ogólnego stosunku do religii. Wymiar ten dotyczy takich wskaźników jak deklaracja przynależności wyznaniowej, autodeklaracja wiary, jej intensywności i charakteru oraz autodeklaracja praktyk religijnych. W moich badaniach uwzględniłam to zagadnienie i młodzież została poproszona o określenie 15 Por. A. Różańska: Tożsamość religijna młodzieży…, s. 258-259. �Aniela Różańska: Dynamika poczucia tożsamości religijnej młodzieży ... 253 swojego stosunku do religii i poziomu własnej wiary religijnej według wskazanych kategorii. Tabela 2 Autodeklaracje wiary religijnej młodzieży z pogranicza polsko-czeskiego (dane podano w procentach) Kategoria Głęboko wierzący Wierzący Wątpiący Obojętny Poszukujący Niewierzący Nie potrafi określić Młodzież z Polski N= 108 5,6 58,3 10,2 11,1 1,8 6,5 6,5 Polska młodzież zaolziańska N= 97 16,5 43,3 8,2 4,1 7,2 11,3 9,3 Czeska młodzież N= 103 9,7 29,1 12,6 6,8 7,8 28,2 5,8 Źródło: badania własne Autodeklaracje wiary młodzieży polskiej w kraju i polskiej zaolziańskiej są zbliżone, za wyjątkiem dwóch kategorii: wśród polskiej młodzieży zaolziańskiej znacznie więcej osób zadeklarowało głęboką wiarę, jak również znacznie większy jest odsetek osób niewierzących niż wśród młodzieży z powiatu cieszyńskiego. Niemniej w obu grupach przeważają osoby wierzące lub głęboko wierzące. Większą polaryzację postaw polskiej młodzieży zaolziańskiej tłumaczyć należy tym, że młodzież ta wywodzi się z rodzin i środowiska bardziej zsekularyzowanego, które wpływa na zróżnicowanie postaw religijnych. Autodeklaracje wiary młodzieży czeskiej wyraźnie odbiegają od poziomu autodeklaracji młodzieży polskiej (w kraju i na Zaolziu). Podczas gdy młodzież polska deklarowała swoją wiarę w ponad 60%, czeska młodzież zaolziańska jedynie poniżej 40%. Większość młodych Czechów określiło swój stosunek do religii poprzez pozostałe, raczej negatywnie opisujące wiarę, kategorie. Wyniki te jeszcze raz potwierdzają widoczne już we wcześniejszych badaniach na pograniczu polsko-czeskim zjawisko, że religijność nie tylko młodzieży w kraju, ale również polskiej młodzieży zaolziańskiej jest bardziej świadoma i więcej dla niej znacząca niż dla młodzieży czeskiej. Przyczyn tego stanu rzeczy należy szukać w dużo większej sekularyzacji społeczności czeskiej, co przekłada się na świeckie wychowanie w domu rodzinnym, oraz w nieobecności edukacji religijnej w szkołach czeskich16. Warto zwrócić uwagę na jeszcze jeden fakt: wśród zaolziańskiej młodzieży (polskiej i czeskiej) nienależącej do żadnego wyznania (odpowiednio 21,7% i 39,8%) nie wszystkie osoby są niewierzące, gdyż tych jest znacznie mniej (odpowiednio 11,3% i 28,2%). Zjawisko charakterystyczne dla społeczeństw ponowoczesnych, nazwane przez Grace Davie „wiarą bez 16 Oficjalnie nauka religii (výuka náboženství) w Republice Czeskiej jest przedmiotem nieobowiązkowym w szkole podstawowej oraz w szkołach średnich, ale praktycznie uczęszcza na nią znikomy odsetek uczącej się młodzieży. �Dziedzictwo kulturowe • Kulturní dědictví 254 przynależności”17, polegające na tym, że ludzie uważają siebie za wierzących, lecz nie są członkami żadnego Kościoła ani grupy religijnej, istnieje zatem na Zaolziu. Znaczenie wartości w życiu można badać w różny sposób. W celu zobaczenia, jakie miejsce pośród innych wartości zajmuje w życiu młodzieży wiara religijna, wykorzystałam pytanie-skalę, na której religia umieszczona jest jako jedna z dziesięciu wartości i celów życiowych. Poniższa tabela ilustruje znaczenia przypisywane przez młodzież poszczególnym wartościom. Tabela 3 Wartości i cele życiowe w opinii młodzieży (dane podano w procentach) Młodzież z Polski N= 108 Wartości, cele życiowe Polska młodzież zaolziańska N= 97 % wyborów % wyborów Czeska młodzież N= 103 % wyborów Bardzo Bardzo Bardzo Ważne Nieważne Ważne Nieważne Ważne Nieważne ważne ważne ważne Rodzina 85,2 13,9 0,9 82,5 15,4 2,1 90,3 9,7 0 Przyjaciele, znajomi Czas wolny 71,3 26,9 1,9 80,4 17,5 2,1 81,6 18,4 0 63,9 25,0 11,1 51,5 42,3 6,2 60,2 38,8 1,0 Praca 63,0 31,5 5,6 58,8 38,1 3,1 54,4 39,8 5,8 Dzieci 57,4 25,9 16,7 48,5 43,3 8,2 56,3 33,0 10,7 Majątek, dostatnie życie Kariera, sukces życiowy Religia, wiara religijna Służenie innym 57,4 38,0 4,6 35,0 49,5 15,5 52,4 45,6 1,9 41,7 42,6 15,7 42,3 45,4 12,4 59,2 36,9 3,9 27,8 55,6 16,7 36,1 30,9 33,0 24,3 29,1 46,6 30,6 49,1 20,4 15,5 58,8 25,8 27,2 55,3 17,5 Udział w działalności politycznej 7,4 21,3 71,3 6,2 22,7 71,1 4,8 27,2 68,0 Źródło: badania własne W takiej sytuacji, co można było przewidzieć, ranga religii jako bardzo ważnej lub ważnej wartości w życiu jest niska i zajmuje poślednie, odpowiednio dla młodzieży polskiej – 8, dla Zaolziaków – 7, dla Czechów – 9 miejsce. Dla 46,6% młodzieży czeskiej religia nie jest w ogóle w życiu ważna. Porównując obecne wyniki z wynikami badań wcześniejszych, gdzie religia w hierarchii wartości plasowała się u tych grup młodzie17 G. Davie: Religion in Great Britain since 1945: believing without belonging. Cambridge and Oxford 1994. �Aniela Różańska: Dynamika poczucia tożsamości religijnej młodzieży ... 255 ży na wyższych miejscach (odpowiednio na 6-7-8 miejscu)18, mamy do czynienia ze stopniowym obniżaniem się rangi religii w systemie wartości młodzieży z pogranicza polsko-czeskiego na korzyść wartości charakterystycznych dla społeczeństw ponowoczesnych: przyjaciele, czas wolny, a z drugiej strony, majątek, kariera i sukces życiowy. Poczucie przynależności do wspólnoty religijnej Tożsamość jest budowana, utrwalana i potwierdzana w procesie społecznym, ma naturę społeczną. Oznacza to, że jest przypisana do pełnionych ról i pojawia się wraz z zachowaniem, które jest odpowiedzią na szczególną sytuację społeczną. Wchodzenie w role, spotkania z innymi i zachowania sytuacyjne wymagają przynależności do określonej grupy społecznej, wspólnoty. Jak dobitnie ujął to Peter L. Berger: każda tożsamość wymaga dla swego przetrwania swoistych afiliacji społecznych19. Również tożsamość religijna, religijność jednostki, zależy od jej przynależności do wspólnoty wyznaniowej, rozumianej nie tylko jako członkowstwo, ale jako poczucie przynależności do wspólnoty, poczucie ważności tej przynależności. W związku z tym badana młodzież została poproszona o ocenę znaczenia, jakie przypisuje swojej przynależności do Kościoła (szczegółowe dane zob. tab. 4). Tabela 4 Znaczenie, jakie młodzież przypisuje swojej przynależności do Kościoła (dane podano w procentach) Kategoria Wypowiedzi Przynależność do Kościoła ma dla mnie duże znaczenie Przynależność do Kościoła ma dla mnie znaczenie Przynależność do Kościoła nie ma dla mnie znaczenia Nie należę do Kościoła Brak odpowiedzi Młodzież z Polski Czeska młodzież N= 108 Polska młodzież zaolziańska N= 97 17,6 19,6 14,6 37,1 30,9 20,4 39,8 24,7 17,5 4,6 20,6 37,8 0,9 4,1 9,7 N= 103 Źródło: badania własne 18 A. Różańska: Religia i religijność w hierarchii wartości młodzieży pogranicza polskoczeskiego. W: Osobowość i społeczne funkcjonowanie młodzieży regionu Podbeskidzia. Red. T. Lewowicki, E. Ogrodzka-Mazur. Katowice 1997, s. 52. 19 P. L.Berger: Zaproszenie do socjologii. Warszawa 1988, s. 109. �256 Dziedzictwo kulturowe • Kulturní dědictví Badana młodzież polska w kraju i na Zaolziu pozytywnie ocenia swoją przynależność do Kościoła, przypisując jej (duże) znaczenie. Nawet grupa młodzieży czeskiej, choć w znacznie mniejszym stopniu, deklaruje, że przynależność do grupy religijnej ma dla niej znaczenie. Jednak nie tylko odpowiedzi respondentów w postaci danych procentowych są tu istotne, ale również to, w jaki sposób młodzież uzasadnia swoje poczucie przynależności do Kościoła. W wypowiedziach respondenci wymieniali różne motywy, które skategoryzowane podaję w kolejności od najczęściej do najrzadziej przywoływanych20: w takiej tradycji religijnej się urodziłem, byłem ochrzczony, zostałem wychowany; poczucie przynależności wynika z ważności religii w moim życiu, z mojej wiary; wspólnota, do której należę, pomaga mi w życiu, wspiera mnie w moich problemach; wspólnota jest niezbędna, relacje z innymi wierzącymi umacniają moją relację z Bogiem; Kościół, parafia integruje ludzi, motywuje do wspólnych działań; odpowiada mi to wyznanie, jego nauka, zasady; Kościół jest dla mnie ważny, bo jestem katolikiem; tu czuję się dobrze; jest to ważna część mojego życia, ponieważ w moim środowisku większość stanowią katolicy; to mój wybór; jest to ważne dla moich rodziców, rodziny; chciał(a)bym zawrzeć tu związek małżeński; tu nie czuję się samotna; są tu ludzie, których kocham; jest to miejsce spokojnej refleksji nad sensem życia. Biorąc pod uwagę rodzaje argumentacji, dominują dwie grupy młodzieży: jedna swoją przynależność wspólnotową postrzega jako wynikającą z rodzinnej tradycji religijnej, zastaną, odziedziczoną po rodzicach, druga – swoje poczucie przynależności do Kościoła przypisuje ważności religii w życiu, relacjom z Bogiem i innymi wierzącymi, własnej wierze, własnemu wyborowi. Pojawiają się jeszcze argumentacje pragmatyczne oraz emocjonalne, lecz są to pojedyncze wypowiedzi. Część młodzieży uważa, że przynależność do Kościoła nie ma dla niej żadnego znaczenia. Paradoksalnie najwięcej osób tak sądzących to młodzież z Polski (39,8%). Kiedy jednak dokładniej spojrzeć na wybory tej kategorii w dwóch pozostałych grupach – zaolziańskiej (24,7%) i czeskiej (17,5%) oraz porównując tę kategorię z kategorią następną – „nie należę do Kościoła”, można wnioskować, że w grupie czeskiej, a częściowo również zaolziańskiej młodzieży znacznie mniej osób nie przypisuje żadnego znaczenia swojej przynależności do Kościoła, ponieważ dużo wyższy odsetek tej młodzieży nie przynależy w ogóle do żadnego Kościoła, odpowiednio w grupie Zaolziaków jest to 20,6%, w grupie Czechów 37,8% osób, natomiast młodzież z Polski, nawet jeśli nie przywiązuje znaczenia do przynależności do Kościoła, to jeszcze pozostaje związana z tradycją religijną, jeszcze w tym Kościele jest. Z drugiej strony jednakże nieprzypisywanie żadnego znaczenia przynależności do Kościoła przez tak wysoki odsetek młodzieży polskiej świadczy o dużym krytycyzmie młodzieży wobec Kościoła jako instytucji i niezgody na to, co w nim się dzieje. Pod względem innego wskaźnika religijności, udziału w nabożeństwach/mszach świętych młodzież trzech środowisk istotnie różni się, co ilustruje poniższy wykres. Najwyższa frekwencja na nabożeństwach niedzielnych jest wśród młodzieży polskiej. Jej frekwencja, porównując ją z wynikami badań wśród młodzieży całego województwa śląskiego z 2002 roku, jest podobna. 20 Szczegółowe, podobne w treści uzasadnienia poczucia przynależności do wspólnoty religijnej zostały pogrupowane do ogólniejszych kategorii. �Aniela Różańska: Dynamika poczucia tożsamości religijnej młodzieży ... 257 Wykres 1 Udział młodzieży w nabożeństwach, mszach świętych (dane w procentach) Źródło: badania własne Poczucie tożsamości religijnej można badać, pytając młodzież o postrzeganie i ocenianie własnej religijności w odniesieniu do religijności ich rodziców. Jest to ważne z tego względu, że pośrednio można się dowiedzieć, czy młodzież identyfikuje się z religijnością rodziców i czy kontynuuje tradycje religijne przekazane przez rodziców w procesie wychowania. Odczucia młodzieży dotyczące własnej religijności w porównaniu do religijności rodziców ilustruje tabela 5. Tabela 5 Samoocena religijności młodzieży w odniesieniu do religijności rodziców (dane podano w procentach) Młodzież z Polski Polska młodzież Czeska zaolziańska młodzież N= 108 N= 97 N= 103 wobec wobec wobec wobec wobec wobec matki ojca matki ojca matki ojca Kategoria Wypowiedzi Porównanie religijności Moja religijność wobec religijności rodziców jest taka sama Moja religijność wobec religijności rodziców jest lepsza Moja religijność wobec religijności rodziców jest gorsza Trudno ocenić Jestem niewierzący, podobnie jak rodzice 39,8 38,9 30,9 28,9 36,9 31,1 9,3 13,9 8,2 19,6 7,8 12,6 28,7 15,7 19,6 8,2 9,7 7,8 20,4 29,6 32,0 33,0 15,5 15,5 1,9 1,9 9,3 10,3 30,1 33,0 Źródło: badania własne �Dziedzictwo kulturowe • Kulturní dědictví 258 Analizując wyniki umieszczone w powyższej tabeli można wysunąć następujące wnioski: 1) największy odsetek badanych licealistów (niezależnie od środowiska) identyfikuje własną religijność z religijnością rodziców i praktycznie kontynuuje rodzinne tradycje religijne; 2) w odniesieniu do zmian religijności młodych osób postawa matki jest bardziej znacząca niż analogiczna postawa ojca – we wszystkich grupach, a zwłaszcza w grupie młodzieży polskiej, większy odsetek badanych uznał swoją religijność za gorszą (niższą) niż religijność matki, zaś w stosunku do ojca były to odsetki dużo niższe. Można wnioskować, że młodzi odchodzą od tradycji religijnej w kierunku gorszej religijności niż religijność ich matek; 3) tylko znikome odsetki badanych oceniło swoją religijność jako lepszą (wyższą) od religijności matki, wobec ojca procentowo więcej młodych ludzi oceniło swoją religijność jako lepszą. Oznacza to, że młodzi gorzej i bardziej krytycznie oceniają religijność ojców, a religijność matek częściej stanowi dla nich wzór; 4) dość duży odsetek młodzieży nie potrafił jasno określić relacji między religijnością własną i religijnością ich rodziców, zaś jedna trzecia grupy czeskiej zdeklarowała się jako niewierzący, podobnie jak ich rodzice. Podsumowując, nie można jednoznacznie określić, czy religijność młodego pokolenia jest gorsza od pokolenia ich rodziców, mimo że część młodzieży tak ją ocenia, można natomiast stwierdzić, że dla młodzieży z pogranicza cieszyńskiego religijność rodziców, zwłaszcza matek jest nadal znaczącym wzorem. Stosunek młodzieży wobec tradycji religijnej i chęć jej przekazania następnym pokoleniom Wychowanie rodzinne, religijne wartości i tradycje kultywowane w rodzinie są ważnymi czynnikami w kształtowaniu tożsamości religijnej. W międzypokoleniowym przekazie wartości religijnych szczególne znaczenie mają postawy religijne rodziców i dziadków, które jako cenne wartości przekazywane są w procesie wychowania dzieciom i wnukom. Młodzież pogranicza polsko-czeskiego nie uważa wychowania i tradycji rodzinnej za główne źródło swej religijności (jedynie 27,5% to deklaruje), ale przyznaje, że dla niej w kwestiach religii i wiary ważniejsze są osobiste wybory, wynikające z „wewnętrznych przekonań, własnych przeżyć i doświadczeń życiowych” (44,6% wyborów), czym potwierdza, że jest (chce być?) kreatorem własnej tożsamości religijnej, że tożsamość ta – jest tożsamością wyboru. Niemniej zapytana, czy jest postawa lub tradycja religijna ich rodziców (dziadków) w ich ocenie wartościowa i chcieliby ją przekazać swoim dzieciom, w większości odpowiadała twierdząco, choć odpowiedzi różniły się w zależności od środowiska. Młodzież polska w kraju (50,0%) i młodzież polska zaolziańska (60,8%) przyznała, że istnieją takie wartości w ich rodzinach. Jednak tylko 27,2% młodzieży czeskiej biorącej udział w badaniach podała twierdzącą odpowiedź, większość (60,2%) nie umiała podać przykładu tradycji religijnej swoich rodziców (dziadków), a 12,6% z nich przyznało, że takie nie były w ich rodzinach kultywowane, więc nie mogą w przyszłości przekazać je swoim dzieciom. Wśród najczęściej wskazywanych przez młodzież z pogranicza cieszyńskiego tradycyjnych wartości religijnych była „wiara w Boga i życie wiarą” (10)21, „miłość Boga i bliź21 W nawiasie liczba wskazań wartości. �Aniela Różańska: Dynamika poczucia tożsamości religijnej młodzieży ... 259 niego” (6), niedzielne chodzenie do kościoła (10), uczestniczenie w święta w kościele (4), uczestniczenie we mszy św. (4), wspólna modlitwa (4), regularne czytanie Pisma Św. (4), wypełnianie Dekalogu (4), przestrzeganie zasad nauki Kościoła (3), uczestniczenie w Eucharystii/Wieczerzy Pańskiej (3), modlitwa przed/po posiłku (3), ewangelicka tradycja (1). Wśród szczegółowych tradycji świątecznych młodzież wymieniła: łamanie się opłatkiem, nieodchodzenie od stołu wigilijnego, pusty talerz, strojenie choinki, kolędowanie. Młodzież doceniła też wartości-postawy swoich rodziców: postawa tolerancji (6), pomoc potrzebującym (4), bycie dobrym człowiekiem (3), pracowitość (2), prawdomówność (2), szacunek dla innych osób (2), poszanowanie innych religii (2), nie zmuszanie do niczego (2), mądrość życiowa, cierpliwość, umiejętność przebaczenia, umiejętność podejmowania decyzji, wolność, niezależność, stałe służenie radą i pomocą. Młodzież doceniła też wspólne, rodzinne spędzanie świąt (8), świąteczne spotkania rodzinne (3), dobre chrześcijańskie wychowanie (3), zwyczaje urodzinowe (2). Ciekawą deklaracją przekazania swoim dzieciom postawy religijnej było stwierdzenie jednej Zaolzianki: Myślę, że nie było dobrze, że rodzice nie chodzili ze mną do kościoła, chciałabym w przyszłości ze swoimi dziećmi tam chodzić. Uzupełniającym powyższe zagadnienie jest obchodzenie świąt religijnych. Zapytano młodzież, które święta religijne są najbardziej tradycyjnie obchodzone w ich domach. Poza najważniejszymi świętami, Bożym Narodzeniem i Wielkanocą, młodzież wymieniła wiele świąt kościelnych, ale też rodzinnych. Młodzież czeska podała najmniej wskazań, znaczna część (26,2%) nie udzieliła na ten temat odpowiedzi. Wyniki te, podobnie jak wcześniej omawiane, mogą wskazywać na to, że mamy do czynienia z zapoznawaniem wielu zwyczajów i praktyk religijnych, a tym samym z załamaniem się ciągłości kulturowej i religijnej u młodzieży czeskiej, z rozmyciem się ich tożsamości religijnej. Tabela 6 Święta najbardziej tradycyjnie obchodzone w rodzinach respondentów Kategoria Boże Narodzenie Wielkanoc Wigilia Adwent Post Wielki Piątek Wielka Sobota „Śmiergust” Nowy Rok Trzech Króli Boże Ciało Wszystkich Świętych Młodzież z Polski 83,3% 48,1% 16 2 1 1 3 5 Polska młodzież zaolziańska 71,1% 48,5% 13 2 3 2 1 1 1 1 2 Czeska młodzież 69,9% 53,4% 1 1 �Dziedzictwo kulturowe • Kulturní dědictví 260 Dzień Zaduszny Święto Babci i Dziadka Sylwester Mikołaja Pierwsza Komunia Chrzest Bierzmowanie Dzień Matki Haloween Nie wiem Żadne Brak odpowiedzi 1 1 1 2 1 2 1 1 1 1 0% 1,9% 6,5% 2,1% 1,0% 10,3% 1,0% 2,0% 26,2% Źródło: badania własne. Procenty nie sumują się do 100, z uwagi na wielokrotne wybory. Sporadyczne wskazania podano nie w procentach, a w liczbach Edukacja religijna w szkole a kształtowanie tożsamości religijnej młodzieży O ile rodzina swoim oddziaływaniem okazała się znaczącym czynnikiem kształtowania niektórych wymiarów tożsamości religijnej młodzieży z pogranicza cieszyńskiej, to edukacja szkolna (nauka religii), w ocenie badanej młodzieży, raczej jej w tym nie pomaga(ją). Nawet w odczuciu młodzieży polskiej, która w 93,5% uczęszcza na religię, nie zawsze jest im pomocna. Przyznaje to 42,6%, natomiast 43,5% badanych twierdzi odwrotnie. Młodzież wyjaśniała, że wiele zależy od postawy nauczyciela-katechety, od tego, czy chce z nimi rozmawiać o ich problemach i doświadczeniach, czy tylko realizuje program nauczania, nie dając im możliwości osobistego ustosunkowania się do ważnych dla ich tożsamości religijnej kwestii. Tabela 7 Lekcje religii pomagają w kształtowaniu tożsamości religijnej (dane w procentach) Kategoria Wypowiedzi Tak Raczej tak Raczej nie Nie Nie wiem Nie uczęszczam Młodzież z Polski N= 108 13,9 28,7 25,9 17,6 7,4 6,5 Polska młodzież zaolziańska N= 97 8,2 21,7 13,4 10,3 11,3 35,1 Źródło: badania własne Czeska młodzież N= 103 1,0 24,3 2,9 1,9 3,9 66,0 �Aniela Różańska: Dynamika poczucia tożsamości religijnej młodzieży ... 261 Natomiast młodzież zaolziańska, polska i czeska, w większej mierze nie uczęszcza na szkolne lekcje religii, stąd w niewielkim stopniu można edukację szkolną zaliczać do czynników pozytywnie warunkujących kształtowanie się tożsamości religijnej młodzieży. Konkluzje Młodzież zamieszkująca Śląsk Cieszyński w różny sposób postrzega swoją religijność, w różnym stopniu przyznaje też i ocenia wpływ „znaczących innych” (rodzina, wychowanie i tradycje rodzinne, edukacja szkolna) w kształtowaniu tożsamości religijnej. Wyniki badań wskazują, że zaobserwowane różnice w stopniu poczucia tożsamości religijnej uwarunkowane są wieloma zmiennymi, wśród których podstawowe znaczenie ma kontekst środowiskowy respondentów (w znaczeniu trzech środowisk: polskiego, zaolziańskiego i czeskiego). Dla większości młodzieży polskiej religia nadal – choć w mniejszym stopniu niż w przeszłości – jest znaczącą wartością i determinantą budowania tożsamości religijnej. Natomiast wymiar religijny tożsamości młodzieży zaolziańskiej, a jeszcze bardziej młodzieży czeskiej jest znikomy. Religia jako determinanta tożsamości, wyznaczająca obszary aktywności życiowej, jest – w świetle koncepcji tożsamości wyboru Charlesa Taylora – istotna jedynie dla tych osób, które z jednej strony były wychowane religijnie, przynależą do wspólnoty religijnej, a z drugiej – same dokonały wyboru religijności na podstawie osobistych przeżyć i doświadczeń i przeżywają na co dzień swoją wiarę. Dla dokonywania wartościowych, osobistych wyborów w kontekście budowania tożsamości religijnej niezbędni są bowiem „znaczący inni” – rodzina, wychowanie religijne, wspólnota religijna i edukacja religijna. Bibliografia: Berger P.L.: Zaproszenie do socjologii. Warszawa 1988 Bokszański Z.: Tożsamość – interakcja – grupa. Tożsamość jednostki w perspektywie teorii socjologicznej. Łódź 1989 Davie G.: Religion in Great Britain since 1945: believing without belonging. Cambridge and Oxford 1994 Gunn T.J.: The Complexity of Religion and the Definition of „Religion” in International Law. „Harvard Human Rights Journal”. Nr 16 (2003), s. 189-215 Jarymowicz M.: Tożsamość jako efekt poznania siebie wśród swoich i obcych. W: Tożsamość a odmienność kulturowa. Red. P. Boski, M. Jarymowicz, H. Malewska-Peyre. Warszawa 1992, s. 213-275 Libiszowska-Żółtkowska M.: Prolegomena. W: Tożsamości religijne w społeczeństwie polskim. Red. M. Libiszowska-Żółtkowska. Warszawa 2009, s. 7-16 Libiszowska-Żółtkowska M.: Religia jako determinanta tożsamości studentów i konwertytów. W: Tożsamości religijne w społeczeństwie polskim. Red. M. LibiszowskaŻółtkowska. Warszawa 2009, s. 46-63 Luckmann T.: Niewidzialna religia. Problem religii we współczesnym świecie. Kraków 2006 Piwowarski W: Socjologia religii. Lublin 1996 �262 Dziedzictwo kulturowe • Kulturní dědictví Różańska A.: Religia i religijność w hierarchii wartości młodzieży pogranicza polskoczeskiego. W: Osobowość i społeczne funkcjonowanie młodzieży regionu Podbeskidzia. Red. T. Lewowicki, E. Ogrodzka-Mazur. Katowice 1997, s. 47-57 Różańska A.: Tożsamość religijna młodzieży na pograniczu cieszyńskim – uwarunkowania i dylematy jej kształtowania. Wrocław – Cieszyn 2009 Rusek H.: Człowiek pogranicza. W: Socjalizacja i kształtowanie się tożsamości – aktualne problemy i sugestie rozwiązań. Red. T. Lewowicki, B. Grabowska, A. Różańska. Toruń 2008, s. 85-92 Stark R., Glock C. Y.: Wymiary zaangażowania religijnego. W: Socjologia religii. Antologia tekstów. Red. W. Piwowarski. Kraków 1998, s. 182-187 Taylor C.: Oblicza religii dzisiaj. Kraków 2002 Taylor C.: Źródła współczesnej tożsamości. W: Tożsamość w czasach zmiany. Rozmowy w Castel Gandolfo. Oprac. i wstęp K. Michalski. Kraków 1994, s. 9-21 Zdybicka Z. J.: Rola religii w kulturze współczesnej. W: Kultura i religia u progu III tysiąclecia. Red. W. Świątkiewicz, A. Pethe. Katowice 2001, s. 11-23 Ziebertz H.-G.: Religijność i wychowanie w świecie pluralistycznym. Kraków 2001 Shrnutí Dynamika pocitu náboženské identity mládeže v polsko-českém pohraničí a její vzdělanostní podmíněnost Problémem, který byl nastolen v textu, je pokusem o zjištění, jaký je pocit náboženské identity mládeže z polsko-českého pohraničí, jaké faktory tento pocit determinují. Empirické výzkumy prováděné mezi mládeží ze středních škol v těšínském regionu po obou stranách státní hranice se týkají základních faktorů náboženské identity a vztahu k ní zkoumané mládeže, mezi jinými vztahu k víře v Boha, vnímání zdrojů své pobožnosti, hodnocení vlastní pobožnosti ve vztahu k pobožnosti rodičů, rozměrů provádění náboženských úkonů, vnímání své spojitosti s institucí Církve, pocitu sounáležitosti s náboženskou obcí, docenění náboženských rodinných tradic a náboženské výchovy v rodině. Autorku zajímala problematika, jakým způsobem mladí lidé spojují tyto různé prvky pobožnosti v průběhu formování své vlastní identity, a zda mají za to, že školní náboženská edukace je jim nápomocnou v těchto snahách a hledáních. Výzkum se vztahuje rovněž na dynamiku vnímání náboženské identity jako procesu podléhajícího společenským změnám. Autorka se snaží vymezit směr proměn náboženské identity mládeže v polské i české části Těšínského Slezska. Summary Dynamics of the feeling of religious identity of youth in the Polish-Czech borderland and its educational determinants The article raises a problem question of what the feeling of religious identity of the young in the Polish-Czech borderland is like and what its determinants are. The empirical studies, conducted among secondary school learners in the region of Cieszyn on both sides of the border, concern basic elements of religious identity and the youth’s attitude to them. This comprises: the attitude to the faith in God, viewing the sources of one’s own religiousness, the evaluation of one’s own religiousness in relation to the parents’ religiousness, the dimension of religious �Aniela Różańska: Dynamika poczucia tożsamości religijnej młodzieży ... 263 practice, perceiving one’s ties with the institution of Church, the feeling of belonging to a religious community, the appreciation of religious family traditions and religious upbringing in the family. The author focused on the way in which young people combine all those elements of religiousness in the course of shaping their own identity and on the role of religious education at school in their efforts and seeking. The research also refers to the dynamics of the feeling of religious identity treated as a process subjected to social changes. The author makes an attempt to specify the direction of the transformations of the youth’s religious identity in both the Polish and the Czech part of Cieszyn Silesia. � https://zbiory.etnologia.uw.edu.pl/files/original/06f0a13ede1f15c9b1cb39918aa4339a.pdf f02d5dac0e87d011e6f07a143e6389a6 Dublin Core The Dublin Core metadata element set is common to all Omeka records, including items, files, and collections. For more information see, http://dublincore.org/documents/dces/. Title A name given to the resource Książki Text A resource consisting primarily of words for reading. Examples include books, letters, dissertations, poems, newspapers, articles, archives of mailing lists. Note that facsimiles or images of texts are still of the genre Text. Dublin Core The Dublin Core metadata element set is common to all Omeka records, including items, files, and collections. For more information see, http://dublincore.org/documents/dces/. Relation A related resource oai:cyfrowaetnografia.pl:publication:5489 Rights Information about rights held in and over the resource Licencja PIA Date A point or period of time associated with an event in the lifecycle of the resource 2013 Subject The topic of the resource antropologia misyjna Identifier An unambiguous reference to the resource within a given context oai:cyfrowaetnografia.pl:5105 Title A name given to the resource Działalność misyjna a antropologiczna / Antropologia stosowana Description An account of the resource Antropologia stosowana, pod red. Macieja Ząbka; s.107-120 Creator An entity primarily responsible for making the resource Różański, Jarosław Language A language of the resource pol Publisher An entity responsible for making the resource available Instytut Etnologii i Antropologii Kulturowej UW Międzynarodowe Centrum Dialogu Miedzykulturowego i Miedzyreligijnego UKSW Format The file format, physical medium, or dimensions of the resource application/pdf PDF Text Text capture metadata for PDF documents Text 4 Jarosław Różański Działalność misyjna a antropologia Misjonarze, począwszy od pierwszych uczniów Jezusa, stawali przed wyzwaniem głoszenia Ewangelii w różnorodności kultur, do których się udawali. Od samego początku też zmagali się z trudnością przenikania tejże Ewangelii do życia – „świata” słuchaczy. Skłaniało to wielu do opanowania języka oraz poznania miejscowych wierzeń i obyczajów. Sprzyjało to zarówno tworzeniu obszernych encyklopedii kulturowych, jak i pomniejszych dzieł – zwłaszcza językowych – w różnych częściach świata, a z czasem włączenia się w tworzenie naukowej antropologii. Trzeba przy tym zaznaczyć, że tej wielowiekowej działalności misyjnej towarzyszy ścieranie się w samym Kościele tendencji zamykania chrześcijaństwa w obrębie jednej kultury i jego nieustannego otwierania na nowe kultury. Pierwsze dylematy kulturowe Chociaż w historii pierwotnego Kościoła – kiedy to Duch Święty w wydarzeniu Pięćdziesiątnicy pozwolił apostołom mówić lub przynajmniej dać się rozumieć w różnych językach używanych przez słuchaczy – można zauważyć otwarcie na różne kultury świata, a uczniowie Jezusa otrzymali od swego Mistrza wyraźny nakaz rozprzestrzeniania się na cały świat, to jednak pierwsza gmina jerozolimska zamknęła się szczelnie w obrębie własnej kultury żydowskiej do tego stopnia, że początkowo można ją było traktować jako jedną z licznych wówczas sekt istniejących w łonie judaizmu. Chrześcijanie z pierwszej gminy w Jerozolimie wiernie zachowywali wszystkie praktyki żydowskie oraz gorliwie uczęszczali do synagogi i świątyni jerozolimskiej, gdzie modlili się i nauczali. Nieporozumienia w gminie nastąpiły z powodu „hellenistów” – Żydów z diaspory, mieszkających poza Palestyną. Byli oni bardziej liberalni w poglądach religijnych i przychylniej odnosili się do pogan. Jednak prawdziwy wyłom w łonie młodego Kościoła przyniosło dopiero przyjęcie do wspólnoty setnika Korneliusza i jego domowników. Chrzest ten wywołał duże poruszenie wśród �108 Jarosław Różański współwyznawców w Jerozolimie. Dlatego też, kiedy Piotr przybył do Jerozolimy, ci, którzy byli pochodzenia żydowskiego, robili mu wymówki: „Wszedłeś do ludzi nieobrzezanych – mówili – i jadłeś z nimi” (Pismo... 2000, Dz 11, 1–3). Te słowa dobitnie świadczą, iż poczucie więzi kulturowej i narodowej było wtedy o wiele silniejsze niż więzy wiary w zmartwychwstałego Jezusa. Piotr musiał się tłumaczyć i wyjaśniać swe postępowanie. W ten sposób powoli następował proces zrywania więzów Kościoła z synagogą. Proces ten został znacznie przyśpieszony dzięki misyjnej wspólnocie w Antiochii, gdzie nastąpiło faktyczne otwarcie się chrześcijaństwa na narody świata. W jej łonie też pojawiły się pierwsze pytania o wzajemny stosunek wiary i kultury, gdyż Grecy nie chcieli akceptować niektórych zwyczajów żydowskich, jak choćby obrzezania. Kłopotliwe kwestie rozstrzygnął tzw. Sobór Jerozolimski (ok. 50 r.), który miał zasadnicze znaczenie z punktu widzenia doktrynalnego, gdyż usankcjonował misję wśród pogan bez konieczności nakładania na nich Prawa Mojżeszowego. „Postanowiliśmy bowiem, Duch Święty i my, nie nakładać na was żadnego ciężaru oprócz tego, co konieczne” – głosi zasadnicza teza Soboru (tamże, Dz 15, 28). W ten sposób nastąpił prawdziwy zwrot w historii Kościoła: wiara przestała być odtąd związana z jednym ludem, z jedną kulturą, a stawała się uniwersalna, powszechna. Chociaż w historii pojawią się kolejne próby zamykania jej w obrębie konkretnej, jednej kultury. Jedna kultura a otwarcie na różnorodność Pod koniec I w. Ewangelia była głoszona we wszystkich większych miastach śródziemnomorskiego Wschodu. Trzecim centrum chrześcijaństwa – po Jerozolimie i Antiochii – stał się zdecydowanie Rzym. Szybko – po tzw. Edykcie Mediolańskim (313 r.), który dawał w praktyce chrześcijaństwu wolność – chrześcijaństwo związało się mocno z kulturą grecką, ulegając znacznemu procesowi hellenizacji. Przejęło także w dużej mierze prawo i sposób organizacji z cesarstwa rzymskiego. Misjonarze, ewangelizując Europę, nieśli jej ludom nie tylko Ewangelię, ale także zdobycze kultury grecko-rzymskiej, tworząc jedyną w swoim rodzaju symbiozę, która wraz ze strukturami organizacyjnymi Kościoła oraz z jego instytucjami społecznymi i naukowo-religijnymi dała podstawy tego, co dzisiaj dumnie nazywamy kulturą europejską. Jest to z pewnością wielka zasługa misjonarzy wczesnego średniowiecza, głównie mnichów i mniszek. W ewangelizacji Europy w różnych miejscach pojawiał się dylemat gminy jerozolimskiej: na ile chrześcijaństwo jest greckie (język Ewangelii i teologii) i rzymskie (prawo i struktura Kościoła), a na ile może stać się „barbarzyńskie”. �Działalność misyjna a antropologiczna 109 Tendencja otwierania chrześcijaństwa na nowe kultury była wciąż żywa. Papież Grzegorz Wielki (540–604), który posłał dwie wielkie wyprawy misyjne na Wyspy Brytyjskie i troszczył się o nie, nie miał wysokiego mniemania o współczesnej sobie kulturze rzymskiej, uważając ją za dekadencką. Nakazywał natomiast zdecydowanie szacunek dla kultury ludów barbarzyńskich, gdyż dostrzegał pewne wartości w religiach plemiennych. Znamienna jest zwłaszcza jego rada, dana Mellitusowi, misjonarzowi Wysp Brytyjskich, by „burzyć jak najmniej świątyń pogańskich, ale niszczyć w nich tylko bożki, świątynie poświęcać wodą święconą, zbudować ołtarze i umieścić relikwie w budynkach, a jeśli świątynie są solidnie wybudowane, zmienić tylko ich przeznaczenie, którym był kult demonów, aby tam czczono odtąd prawdziwego Boga. W ten sposób lud, widząc, iż jego miejsca kultu nie są zniszczone, zapomni o swoich błędach i mając przystęp do poznania prawdziwego Boga, przybędzie czcić Go w tych samych miejscach, w których gromadzili się jego przodkowie. [...] To nie skacząc wspina się na górę, ale idąc powolnym krokiem” (Grzegorz I Wielki, 1215A–1217A). W tym samym duchu nauczali Cyryl i Metody, święci apostołowie Słowian rodem ze starożytnych Tesalonik. Ci współpatronowie Europy zanieśli Słowianom nie tylko Ewangelię, ale dali także alfabet i fundamenty dziedzictwa europejskiego. Stworzyli liturgię w języku słowiańskim. Byli za to wielokrotnie atakowani przez „przedstawicieli kultury kościelnej, przeciwnych tej otwartej wizji”. W Wenecji św. Cyryl bronił odważnie liturgii słowiańskiej wskazując, że „liczne ludy wprowadziły w przeszłości i były w posiadaniu liturgii napisanej i sprawowanej we własnym języku, jak Ormianie, Persowie, Abazgowie, Iberowie, Sugdowie, Gotowie, Awarzy, Tursowie, Chazarowie, Arabowie, Egipcjanie, Syryjczycy i wiele innych” (Jan Paweł II, 2003, s. 236). Stworzona przez nich liturgia słowiańska oficjalnie została uznana przez Rzym w 885 r. Jednak po śmierci Metodego niemiecki biskup Wiching wpłynął na papieża, by wstrzymał odprawianie liturgii w języku słowiańskim. Wielkie wyzwanie Nowego Świata W średniowieczu muzułmanie oddzielili nabierający europejskiej jednolitości „świat chrześcijański” od „świata islamu”. Dlatego też 12 października 1492 r. można traktować bez wątpienia jako jedną z najbardziej symbolicznych i zarazem przełomowych dat w historii świata i historii misji. Odkrycie Ameryki dla Europy przez Krzysztofa Kolumba oznaczało początek ewangelizacji na dalekich i niezbadanych wówczas „krańcach świata”. W świat odkrywany i podbijany przez Portugalię i Hiszpanię wyruszali misjonarze, posyłani przez �110 Jarosław Różański królów Portugalii i Hiszpanii na mocy bulli papieża Aleksandra VI Inter caetera (1493), w której nakazywał wspomnianym władcom, by „ludom, które zamieszkują te wyspy i lądy, dać przystęp do religii chrześcijańskiej [...] oraz do wyżej wymienionych lądów i wysp dalekich i nieznanych przeznaczyć mężów uczciwych i bogobojnych, uczonych i doświadczonych i pełnych umiejętności celem nauczania wspomnianej wyżej ludności i mieszkańców wiary katolickiej i wdrażania ich w dobre obyczaje, dokładając wszelkich należytych w tym zakresie starań” (Aleksander VI, 1979, t. 1, s. 25). W ten sposób rozpoczął się długi okres tzw. misji patronackiej, której relikty przetrwały do XX w. Misjonarze głoszący Ewangelię w ramach tejże „misji patronackiej” byli stereotypowo postrzegani jako zadufani w wyższość kultury europejskiej, aroganccy, pewni siebie, dogmatyczni. Ale to z ich szeregów rekrutują się znani obrońcy Indian i rodzimej kultury. Już w 1510 r. dominikanie wystąpili przeciw krzywdzie Indian. Ich przełożony, Antonio de Montesino, o takich nadużyciach mówił z apostolską odwagą w kazaniach głoszonych przed gubernatorem i urzędnikami. Jako największy obrońca Indian zasłynął Bartłomiej de las Casas, który po dzień dzisiejszy ma swoich wielbicieli i wrogów. W Brazylii natomiast z wielkiej otwartości na miejscową kulturę słynął Manuel da Nóbrega. Chlubą misjonarzy w Ameryce Południowej jest także system redukcji, czyli osad zamieszkałych wyłącznie przez Indian, a rządzonych przez misjonarzy. W ten sposób chciano ich uchronić od negatywnych wpływów, wyzysku i niewolnictwa grożącego ze strony kolonistów. W redukcjach pielęgnowano języki rodzime i rodzimą kulturę. Redukcje te upadły pod wpływem czynników politycznych, a „czarna legenda hiszpańska” przytłumiła osiągnięcia misjonarzy, ukazując tylko jedną stronę – zamknięcie się na kultury Indian. Kongregacja Rozkrzewiania Wiary, która została utworzona w 1622 r., miała na celu przywrócenie papieskiej zwierzchności nad misjami, starała się o zakładanie seminariów duchownych dla miejscowego duchowieństwa. W 1659 r. Kongregacja wydała instrukcję dla wikariuszy apostolskich, udających się do prowincji chińskich, w której czytamy: „Ze zwyczajów krajowych nie należy niczego usuwać i niczym nie gardzić, chyba że chodzi o rzeczy niegodziwe. Nawet gdy chodzi o niegodziwe zwyczaje, należy się wystrzegać ataków wprost, a postępować drogą namowy, rady czy milczenia. Cóż bowiem bardziej absurdalnego niż przeszczepianie Francji, Hiszpanii, Włoch czy jakiejkolwiek części Europy do Chin? Nie to, lecz wiarę wnoście, która nie odnosi się z pogardą ani nie rani rytów czy zwyczajów żadnego ludu, jeśli nie są zdrożne, a nawet chce, by były nietknięte” (Kongregacja..., t. 1, s. 52n). W Indiach doskonałym wyczuciem miejscowej kultury mógł się poszczycić Roberto de Nobili, z urodzenia rzymski arystokrata, z powołania jezuita. Wzbu- �Działalność misyjna a antropologiczna 111 dził szacunek dla siebie i zainteresowanie dla chrześcijaństwa wśród braminów, studiując miejscowe języki i kulturę oraz dostosowując je do chrześcijaństwa. Wielkim pionierem misji chińskiej był niewątpliwie o. Matteo Ricci, jezuita, który zasłynął jako naukowiec i twórca akomodacji misyjnej: idei dostosowania doktryny wiary i życia chrześcijańskiego do miejscowej kultury. Słusznie chciał on dać Chińczykom chrześcijaństwo w chińskiej formie. O. Matteo Ricci umarł w 1610 r. Jednym z jego najgłośniejszych następców był o. Adam Schall von Bell, który na polecenie władcy zreformował chiński kalendarz. Po śmieci o. Matteo Ricci rozgorzały ostre kłótnie o tzw. ryty chińskie oraz spory akomodacyjne. Ostatecznie nastąpiło potępienia rytów chińskich i akomodacji misyjnej. Po misjonarzach jednak pozostała bogata spuścizna naukowa. Afryka miała o wiele mniej szczęścia do misjonarzy odkrywających i doceniających jej kulturę. Trzeba przyznać, że Kościół pierwszych wieków w Afryce Północnej nie zatroszczył się o przetłumaczenie Biblii na języki berberyjskie czy język fenicki, ani nie zaadaptował elementów z miejscowej kultury do swej liturgii, by w ten sposób stworzyć miejscowy Kościół północnoafrykański, który byłby w stanie oprzeć się dominacji muzułmańskiej. U szczytu swego rozwoju Kościół ten położył bardziej akcent na kulturę łacińską niż na chrześcijaństwo. W tych właśnie dziedzinach, które wchodzą m.in. w skład procesu określanego dzisiaj mianem inkulturacji, widać podstawową różnicę między Kościołem północnoafrykańskim i Kościołem egipskim. W Egipcie i Etiopii wiara chrześcijańska pojawiła się wcześnie w językach koptyjskim i gyyz, wraz z tłumaczeniami Biblii i własną liturgią. Podobnych zaniedbań w inkulturacji dopuścili się Portugalczycy, prowadzący misje w Afryce subsaharyjskiej w XV i XVI w. Władze portugalskie, odpowiedzialne za nie na mocy prawa patronackiego, bardziej troszczyły się o rozwój własnych interesów ekonomicznych niż o rozkrzewianie wiary. Z wyjątkiem kapucynów włoskich, prowadzących działalność misyjną w Kongu i Angoli, nie przykładano wagi do nauki miejscowych języków oraz poznania miejscowych zwyczajów i mentalności. Dziewiętnastowiecznemu odrodzeniu misji towarzyszyła ekspansja kolonialna mocarstw zachodnich. Kanada, Afryka, Azja stają się terenami walk, kolonizacji i przetargów potęg europejskich. Europa, zapatrzona w siebie, uważała się za pioniera jedynej dobrej cywilizacji w świecie. Deklarację Josepha Chamberlaina „wierzę w tę rasę” wspierały analizy ludzi nauki, usprawiedliwiające europejską ekspansję właśnie ze względu na wyższość cywilizacji tego kontynentu. Ekspedycji Bonapartego do Egiptu towarzyszyło kilkudziesięciu naukowców, pokazując, iż w tym przedsięwzięciu nie chodzi o korzyści finansowe czy religię, lecz o cywilizację. Urokowi temu uległa także �112 Jarosław Różański antropologia. Misjonarze najczęściej podzielali panujące wówczas przekonania i oprócz Ewangelii „nieśli światło cywilizacji”, odnosząc się z pogardą do lokalnego „pogaństwa” w imię niesienia cywilizacji zachodniej i nowości Ewangelii, ale w wydaniu zachodnim. Pisał o tym z bólem na początku XX w. A. Le Roy, przełożony generalny Zgromadzenia Ducha Świętego, autor pierwszej gramatyki ki-swahili oraz „La religion des Primitif” (Le Roy, 1909): „Każdy lud posiada swą cywilizację, [...] swój sposób rozumienia życia, [...] To dlatego nie ma na ziemi ściśle mówiąc dzikich, grup ludzi, którzy nie znają żadnego prawa, żadnej rodziny, żadnych więzi społecznych: dzikich spotkać można tylko w społecznościach cywilizowanych, i to cywilizacja ich takimi czyni” (za: Ph. Laburthe-Tolra, 2004, s. 21). Do misjonarzy zaś pisał: „Misjonarzom brakuje często formacji naukowej, ducha krytycznego, zwyczaju poszukiwań i pracy intelektualnej, czasu, pieniędzy, koniecznej zachęty” (tamże, s. 22). Nakładanie się poznania kultur na zadania misyjne Naturalny proces nakładania się poznania kultur na zadania misyjne przyczyniał się znacznie do tworzenia klasyki etnografii. Wspomnieć tu trzeba choćby dwa monumentalne dzieła z wieku narodzin humanizmu: Bernardino de Sahagun, Historia general de las cosas de Nueva Espańa (1569) oraz José de Acosta, Historia natural y moral de las Indias (1589). Obydwaj zakonnicy, franciszkanin i jezuita, przyczynili się ponadto do poznania miejscowych języków. Nieocenionym źródłem poznania współczesnych terenów Konga i Angoli jest dzieło włoskiego kapucyna Giovanniego Antonio Cavazziego da Montecuccolo pt. Istorica Descrizione de tre regni Congo, Matamba et Angola (Bologna, 1687), tłumaczone na wiele języków. Pozostając przy dziełach wybitniejszych, stworzonych przez misjonarzy i mających wielkie znaczenie dla etnografii, wspomnieć należy pionierskie dzieła w XVIII w. Bartholomäusa Ziegenbalga, duchownego luterańskiego, poświęcone kulturze i religii Tamilów, badania braci morawskich nad językiem karaibskim, czy też publikacje jezuity Josepha-François Lafitau, opisujące obyczaje Irokezów i Huronów w Kanadzie. Analizując dzieła misjonarzy i ich wkład w rozwój etnografii, docenić trzeba zwłaszcza prace językoznawcze, gdyż język jest bramą do poznania kultury. Zachętę do poznawania miejscowych języków i postulaty, by misjonarze to czynili, znaleźć można m.in. w działalności powołanej w 1622 r. Kongregacji Rozkrzewiania Wiary (de Propaganda Fide), która nawiązując do decyzji Soboru w Vienne i Pawła V apelowała do przełożonych generalnych o powoływanie w kolegiach katedr nauczania języków. Ponad 150 lat później, sekretarz ge- �Działalność misyjna a antropologiczna 113 neralny Kongregacji, Stefano Borgia, w dekrecie z 5 maja 1774 roku, na nowo wzywał wszystkich, którzy mieli podjąć pracę na terenach misyjnych, aby „na mocy świętego posłuszeństwa, jak tylko dotrą do miejsc im wyznaczonych, skwapliwie rozpoczęli studia w celu poznania języka lokalnego ludu, wśród którego będą pracować, i aby czynili to z pełnym zaangażowaniem” (Decreti..., s. 715–716). Misjonarz, który nie wykazywał zapału w nauce języka, powinien być odwołany z misji do własnej prowincji, a nawet ukarany jako narzędzie „leniwe w czynieniu dobra i całkowicie nieużyteczne w pracy dla świętych misji” (tamże, s. 716). Ten obowiązek i postulat nauki języków był i jest do dzisiaj podkreślany w przygotowaniach do pracy misyjnej, chociaż jego realizacja przebiega nadal bardzo różnie. Poznanie miejscowych języków oraz przekłady Biblii były także ważnym elementem pracy misyjnej protestantów. Za tymi zachętami szła konkretna praca, czyli tworzenie obszernych encyklopedii kulturowych, wśród których można wymienić choćby: Dictionnaire touarègue-français (wydany w latach 1951–1952) bł. Karola de Foucauld, Dictionnaire suahili (1891, 1939–1941) spirytyna Charles’a Sacleux, Mouers et coutumes des Bantous (1936) pastora Henriego Junoda, czy Monographie de Betsileo (1938) jezuity Henriego Dubois. Do tego ukierunkowania językoznawczego dołączyć trzeba zainteresowanie historią i psychiką ludów, ich życiem, zwyczajami i wierzeniami. Odnaleźć to można choćby w pionierskich opisach kultury Indian kanadyjskich, zamieszczonych w jezuickich Relations z XIX w., czy też pracach szeregu misjonarzy oblatów Maryi Niepokalanej, dotyczących Indian z kanadyjskiego Zachodu (Charles André Arnaud, Nicolas Laverlochèr, Émile Petitot) oraz Inuitów, czyli Eskimosów (Guy Mary Roussselière). Bogatego materiału poznawczego z dziewiętnastowiecznej Mongolii i Tybetu dostarczają misjonarze Joseph Gabet i Evariste Huc, francuscy lazaryści. Niektórzy misjonarze starannie odtworzyli historię tradycyjnych instytucji ludów, wśród których żyli, jak choćby François Callet, jezuita z Madagaskaru, który na podstawie rozmów ze starszyzną Imerina odtworzył historię ich królestwa na Madagaskarze. Opublikował ją najpierw po malgasku (Tantara ny Andriana eto Madagasikara – w latach 1878–1881), a następnie po francusku (1908). Innymi bogatymi źródłami są liczne listy misjonarzy z różnych części świata, rozproszone po czasopismach, a zawierające przyczynki tak do poznania historii, jak etnografii, lingwistyki itp. Ogromne, nieopracowane i niewydane, zasoby wiedzy o językach i kulturach afrykańskich znaleźć można w archiwach misyjnych, przede wszystkim archiwach ojców białych, których założyciel kard. Charles Lavigerie nakładał na misjonarzy obowiązek nauki miejscowych języków, poznawania kultury i robienia notatek. Pozostawione �114 Jarosław Różański przez nich dzieła, zapiski i notatki znaleźć można w wielu archiwach misyjnych, m.in. w archiwum ich domu generalnego w Rzymie oraz w archiwum zakonnym w Lusace. Rozwój naukowej refleksji antropologicznej w kręgach misjonarskich W dorobku dawnych misjonarzy wielu spostrzeżeniom towarzyszy opis kultur czyniony pod kątem przydatności ewangelizacyjnej czy duszpasterskiej. Mimo to cennym wydaje się zainteresowanie kulturami ewangelizowanych ludów i próby ich opisu, choćby fragmentarycznego. Wraz z rozwojem systematycznej refleksji antropologicznej pod koniec XIX i na początku XX w. rozwija się także antropologia naukowa, inspirowana działalnością misyjną. Jednym z jej pierwszych, najwybitniejszych przedstawicieli jest ze strony protestanckiej Maurice Leenhardt, francuski pastor i etnolog, zajmujący się m.in. społecznościami Kanaków w Nowej Kaledonii, założyciel Musée de l’Homme w Paryżu. Duże zasługi dla antropologii ma także duchowny anglikański Robert Henry Codrington, badacz Melanezji. W Afryce liczbą i jakością swoich prac wyróżniał się metodysta Edwin William Smith. Po stronie katolickiej wybitnym przedstawicielem naukowej antropologii jest Wilhelm Schmidt, werbista, twórca własnej teorii rozwoju kultury oraz teorii monoteizmu pierwotnego. W swoich badaniach opierał się konsekwentnie na wypracowanej przez Fritza Graebnera metodzie kulturowo-historycznej, co przyczyniło się do znacznego upowszechnienia kierunku historycznego w etnologii europejskiej. Wykazywał on bogactwo kultur ludów pierwotnych, chcąc przywrócić im poczucie wartości i godności. W naukowej działalności organizacyjnej zasłużył się jako założyciel i wieloletni wydawca czasopisma „Anthropos” (1906–), a następnie Instytutu Anthropos (1931), mającego wielki wkład w badania lingwistyczne, etnologiczne i religioznawcze. Do jego uczniów i współpracowników należał Paweł Joachim Schebesta, zasłużony badacz kultur Pigmejów kongijskich. Z tego instytutu wyrosło pięć innych, regionalnych instytutów, do dzisiaj ściśle współpracujących z pismem „Anthropos”. Lista misjonarzy-antropologów jest długa, a ich dokonania są duże, zwłaszcza w dziedzinie poznawania miejscowych religii. W środowisku misjonarzy zrodziła się także antropologia misyjna, traktowana jako wyspecjalizowana dziedzina antropologii stosowanej. W ścisłym znaczeniu stanowi połączenie misjologii i antropologii, w którym pierwsza wyznacza jej podstawowe zadania i cele, druga zaś służy metodą i analizą naukową. Jej celem jest określenie konkretnych priorytetów działalności �Działalność misyjna a antropologiczna 115 misyjnej, która według Henriego Mauriera prowadzi m.in. do przemian cywilizacyjno-społecznych dokonujących się w życiu ludności danego terytorium i upowszechnia styl życia chrześcijańskiego. Jak antropologia stosowana w ogólności, tak antropologia misyjna poszukuje uzasadnienia dla interwencjonizmu kulturowego dokonującego się dzięki pracy ewangelizacyjnej. Antropolodzy misji kierują się tymi samymi co przedstawiciele antropologii stosowanej zobowiązaniami i regułami odpowiedzialności wobec sumienia (wartości, światopogląd, wierzenia religijne), kryteriów naukowych, prowadzonych badań wśród określonego ludu oraz celów, wartości, strategii i programu, nakreślanych przez Kościół. Obszerny podręcznik Louisa J. Luzbetaka pt. Kościół a Kultury (1998) omawia założenia antropologii misyjnej, która najpierw szuka także swojego teologicznego fundamentu – ważnego, jeśli weźmiemy pod uwagę działalność misyjną. Następnie bada on modele misji w aspekcie teoretycznym i historycznym. Szeroko omawia najnowsze osiągnięcia antropologii w odniesieniu do pojęcia kultury, poziomu jej integracji, dynamikę kultury – w tym zmianę kulturową, by z tych różnorodnych refleksji antropologicznych wyciągnąć najbardziej istotne wnioski i wskazać na ich zastosowanie w misjologii. Podręcznik ten zawiera szeroką wykładnię relacji działalności misyjnej, miejscowych kultur i antropologii, kładąc m.in. nacisk na koncepcję inkulturacji i szacunek wobec duchowego dziedzictwa ludów i religii. Cenny jest także szeroki opis tzw. „szoku kulturowego”. Antropologiczne podręczniki i przewodniki dla zajmujących się międzykulturową działalnością misyjną napisali m.in.: Eugen A. Nida (Customs and Cultures. Anthropology for Christian Missions, New York 1954), Harvie M. Conn (Eternal Word and Changing Worlds. Theology, Anthropology, and Mission in Trialogue, Phillipsburg 1992), Joseph Fitzpatrick (One Church, Many Cultures, Kansas City 1987) oraz wspominany wyżej Henri Maurier (Les Missions. Religions et civilisations confrontes à l’universalisme, Paris 1993; Antropologia misyjna. Religie i cywilizacje w zderzeniu z uniwersalizmem, Warszawa 1997). Wypracowanie koncepcji inkulturacji chrześcijaństwa Powiązana ściśle z antropologią misyjną misjologia, mówiąc o relacji wiary i kultury wskazuje na powszechny charakter sacrum i odwołuje się do źródeł i początków wiary chrześcijańskiej, szukając tam podstaw teologicznych otwarcia się na kultury świata. Były one rozwijane i pogłębiane przez Ojców Kościoła, między innymi Justyna i Orygenesa, którzy wskazywali na „zarodki” objawienia, tkwiące w innych religiach i kulturach. Stąd też podkreśla, że głoszenie Ewangelii nie może być narzucaniem konkretnej społeczności jakiegoś �116 Jarosław Różański katechetycznego zespołu prawd, przy założeniu tabula rasa w sferze religijnej ludów nie znających Chrystusa. Punktem przełomowym w stosunku refleksji teologicznej do miejscowej kultury był z pewnością okres między I i II wojną światową, kiedy to idee akomodacji podkreślały, iż misjonarz powinien adaptować się do miejscowego sposobu życia, zwyczajów, obyczajów, sposobu odżywania się, stroju itd. Postulowano wykorzystanie tych elementów w sztuce i architekturze sakralnej. Idee akomodacji misyjnej wyparła koncepcja inkulturacji chrześcijaństwa1. Odkrycie rzeczywistości „kultury”, które – zdaniem wielu antropologów – było najbardziej znaczącym osiągnięciem antropologii pierwszej połowy XX w., szybko przekroczyło granice antropologii kulturowej, przenikając do wielu innych dyscyplin humanistycznych, w tym także do misjologii2. Najbardziej znaczący postęp katolickiej myśli misjologicznej łączy się z Soborem Watykańskim II. Kultura stała się jednym z ważnych tematów podczas obrad tegoż Soboru. Pojęcie „kultury” przeniknęło także – poprzez konstytucje i dekrety Soboru Watykańskiego II – do dokumentów Kościoła. Dzięki temu rozwinęła się świadomość teologicznego znaczenia kultury podkreślająca, że Bóg objawił siebie przez wydarzenia historyczne, które z jednej strony są zawsze zakorzenione w jednej kulturze, z drugiej zaś posiadają transcendentne znaczenia. W ten sposób świadomość ta zdecydowanie przełamywała odwieczny dylemat uniwersalności i partykularności chrześcijaństwa. 1 Chociaż pojęcie „inkulturacja” trudno zdefiniować za pomocą prostej formuły, można – za encykliką Jana Pawła II Redemptoris missio – określić ją jako „wewnętrzne przekształcenie autentycznych wartości kulturowych przez ich integrację w chrześcijaństwie i zakorzenienie chrześcijaństwa w różnych kulturach. Jest to zatem proces głęboki i całościowy, który dotyczy zarówno orędzia chrześcijańskiego, jak też refleksji i konkretnej działalności Kościoła. Jest to również proces trudny, ponieważ nie może w żadnej mierze naruszyć specyfiki i integralności wiary chrześcijańskiej” (Jan Paweł II, 2007, s. 571). Problematyka inkulturacji stała się przedmiotem wielu opracowań i badań teologicznych, prezentujących różnorodne punkty widzenia. Do najważniejszych i najszerszych opracowań bez wątpienia należą prace: L.J. L u z b e t a k, Kościół a kultury, dz.cyt.; F.V. A n t h o n y, Ecclesial Praxis of Inculturation. Toward an Empirical-theological Theory of Inculturizing Praxis, Roma 1997; A. S h o r t e r, Towards a Theology of Inculturation, Maryknoll 1988; t e n ż e, African Culture and the Christian Church. An Introduction to Social and Pastoral Anthropology, Maryknoll, 1973; H. C a r r i e r, Guide pour l’inculturation de l’Evangile, Roma 1997; t e n ż e, Ewangelia i kultury. Od Leona XIII do Jana Pawła II, przeł. L. Kamińska, Rzym – Warszawa 1990; P. S c h i n e l l e r, A Handbook on Inculturation, New York – Mahwah 1990; J. R ó ż a ń s k i, Wokół koncepcji inkulturacji, Warszawa 2008. 2  Pierwsza katedra misjologii powstała na Uniwersytecie w Edynburgu w 1867 r. Jednak za twórcę nowoczesnej misjologii uznaje się niemieckiego teologa protestanckiego Gustava Warnecka (1834–1910). W misjologii katolickiej pionierem był Joseph Schmidlin, historyk Kościoła z Münster, który refleksję misjologiczną przesunął w kierunku historii i teorii misji. �Działalność misyjna a antropologiczna 117 Proces inkulturacji akceptuje fakt, że depozyt wiary nie może być powiększony, ale podkreśla przy tym, że jego interpretacja nie może też wyczerpać się i osiągnąć doskonałości w jednej kulturze. Zgodnie z wiarą Kościoła, Duch Święty udziela mu swego natchnienia, prowadząc przez wieki do interpretacji i reinterpretacji depozytu wiary, co jest wymogiem tak zmieniającej się konkretnej kultury, jak i różnorodności kultur, do których przenika Dobra Nowina. Depozyt wiary nie może niejako pozostać „zawieszony” w Tradycji, gdyż jest rzeczywistością żywą. Zachowuje on swoją obiektywną jedność i tożsamość, ale dopuszcza możliwość różnorodnego wyrażania się w różnych kulturach oraz rozpoznawania pewnej hierarchii prawd, uzależnionego od świadomości wiary w danym momencie historycznym. Wiara i kultura pozostają zatem w nieustannym dialogu. Wyraża to Wcielenie Bożego Słowa. Słowo, które stało się Ciałem właśnie w konkretnej kulturze, wyraża swego rodzaju kenozis, wyniszczenie, obumarcie Chrystusa. Jednocześnie też prowadzi do swoistego obumarcia kultury, jednak nie poprzez jej zniszczenie, ale przemienienie, otwarcie na transcendencję, przede wszystkim zaś na Jezusa Chrystusa, który jest sensem misji Kościoła. Tak przemieniona kultura może pokazać, w jaki sposób Jezus Chrystus może być Afrykańczykiem, Azjatą, Amerykaninem czy też Europejczykiem. Ta konkretna kultura, w którą na nowo wciela się Chrystus, staje się także nośnikiem Jego łaski. W ten sposób dokonuje się ewangelizacja kultury. Wiara „staje się” kulturą i przez to nabiera charakteru eklezjalnego. Powstaje nowa wspólnota tak eklezjalna, jak i kulturowa, która żyje wiarą i wyraża ją na nowo w nowej kulturze. Konkluzje Mówiąc o relacji religii do kultury dotykamy szeregu innych relacji, takich jak choćby moralność i kultura, wiara i kultura, religie i kultury, chrześcijaństwo i kultury, Chrystus i kultury, a nawet nauka i kultura, sztuka i kultura czy też polityka i kultura. Religia bowiem, wraz z całą bogatą rzeczywistością, którą niesie, ma zasadniczy wpływ nie tylko na dziedziny ściśle z nią związane, ale także na ludzką twórczość przejawiającą się w literaturze, sztuce, filozofii, organizacji społecznej i politycznej całych ludzkich grup, nauce i ekonomii itp. Stąd też działalność misyjna, która – zgodnie ze swoimi założeniami – daje poznać osobę Jezusa Chrystusa (chrześcijaństwo) ludom i narodom, które Go dotąd nie poznały, zakłada „pracę z kulturą”, a zatem i refleksję nad kulturą, począwszy od poznawania i opisywania konkretnych kultur. Ten związek działalności misyjnej z poznawaniem kultur widać w ich opisywaniu i próbie zrozumienia od wielu wieków w różnych częściach świata. Stąd też rodząca się antropologia jako nowa �118 Jarosław Różański dziedzina nauk humanistycznych, nie została zmarginalizowana przez misjonarzy chrześcijańskich. Wielu z nich przyczyniło się znacznie do jej rozwoju. Na jej bazie powstała także antropologia misyjna, która kieruje się tymi samymi co antropologia stosowana zobowiązaniami i regułami odpowiedzialności wobec sumienia (wartości, światopogląd, wierzenia religijne), kryteriami naukowymi, prowadzeniem badań wśród określonego ludu oraz celami, wartościami, strategiami i programami nakreślanymi przez Kościół. Jako taka jest więc ona bardzo bliska misjologii, która ponadto rozwija refleksję nad teologicznym znaczeniem kultury. Dzięki tym relacjom wypracowana została koncepcja inkulturacji chrześcijaństwa, która prowadzi do wzajemnego poznania się „przemieniającego”. Z tego poznania rodzi się nie nowa kultura, ale kultura odnowiona, gdyż respektuje ona kulturową tożsamość przejmującego Ewangelię. Literatura Aleksander VI 1979 – Bulla Inter caetera (4 maja 1493 r.), w: Breviarium missionum. Wybór dokumentów Kościoła dotyczących dzieła misyjnego, oprac. B. Wodecki, F. Wodecki, F. Zapłata, Warszawa. Anthony F.V. 1997 – Ecclesial Praxis of Inculturation. Toward an Empirical-theological Theory of Inculturizing Praxis, Roma. Carrier H. 1990 – Ewangelia i kultury. Od Leona XIII do Jana Pawła II, przeł. L. Kamińska, Rzym – Warszawa. 1997 – Guide pour l’inculturation de l’Evangile, Roma. Conn H.M. 1992 – Eternal Word and Changing Worlds. Theology, Anthropology, and Mission in Trialogue, Phillipsburg. Decreti – Decreti, vol. 6 (1768–1778) f. 261r–262v, w: Sacrae Congregationis de Propaganda Fide Memoria Rerum. 350 anni a servizio delle missioni, III/2, s. 715–716. Fitzpatrick J. 1987 – One Church, Many Cultures, Kansas City. Grzegorz I Wielki – Epistola XI, w: Patrologiae cursus completus. Series Latina, 77, 1215A– 1217A. �Działalność misyjna a antropologiczna 119 Jan Paweł II 2003 – Encyklika Slavorum Apostoli (2 czerwca 1985 r.), nr 17, w: Encykliki Ojca Świętego Jana Pawła II, Kraków. 2007 – Encykliki, Kraków. Kongregacja... – Kongregacja Rozkrzewiania Wiary, Instrukcja dla wikariuszy apostolskich, udających się do prowincji chińskich: Tonkinu i Kochinchiny z 1659 r., w: Breviarium missionum, t. 1, s. 52 n. Laburthe-Tolra Ph. 2004 – Pourqoi et comment un lien inextricable existe entre anthropologie et mission chrétienne, w: O. Servais, G. Van’t Spijker (red.), Anthropologie et missiologie XIXe–XXe siècles. Entre connivance et rivalité, Paris. Le Roy A. 1909 – La Religion des Primitifs, Paris. Luzbetak L. 1998 – Kościół a kultury. Nowe perspektywy w antropologii misyjnej, Warszawa. Maurier H. 1997 – Antropologia misyjna. Religie i cywilizacje w zderzeniu z uniwersalizmem, Warszawa. Nida E.A. 1954 – Customs and Cultures. Anthropology for Christian Missions, New York. Pismo... 2000 – Pismo Święte Starego i Nowego Testamentu, Biblia Tysiąclecia, Poznań. Różański J. 2004 – Inkulturacja Kościoła wśród ludów środkowego Sudanu, Poznań. 2008 – Wokół koncepcji inkulturacji, Warszawa. Schineller P. 1990 – A Handbook on Inculturation, New York – Mahwah. Servais O., Van’t Spijker G. (red.) 2004 – Anthropologie et missiologie XIXe–XXe siècles. Entre connivance et rivalité, Paris. Shorter A. 1988 – Towards a Theology of Inculturation, Maryknoll. 1973 – African Culture and the Christian Church. An Introduction to Social and Pastoral Anthropology, Maryknoll. �� https://zbiory.etnologia.uw.edu.pl/files/original/e964111b6db6d0f5b7fea1d9d7dcf7b2.pdf 32a01e2b8cfcd6a7787c3c638c97fbdd Dublin Core The Dublin Core metadata element set is common to all Omeka records, including items, files, and collections. For more information see, http://dublincore.org/documents/dces/. Title A name given to the resource Książki Text A resource consisting primarily of words for reading. Examples include books, letters, dissertations, poems, newspapers, articles, archives of mailing lists. Note that facsimiles or images of texts are still of the genre Text. Dublin Core The Dublin Core metadata element set is common to all Omeka records, including items, files, and collections. For more information see, http://dublincore.org/documents/dces/. Relation A related resource oai:cyfrowaetnografia.pl:publication:5512 Rights Information about rights held in and over the resource Licencja PIA Date A point or period of time associated with an event in the lifecycle of the resource 2013 Identifier An unambiguous reference to the resource within a given context oai:cyfrowaetnografia.pl:5127 Title A name given to the resource Być "obywatelem " w Kościele katolickim / Obywatelstwo na progu XXI wieku: konteksty prawne i kulturowe Description An account of the resource Obywatelstwo na progu XXI wieku: konteksty prawne i kulturowe, pod red.Macieja Ząbka, s.69-80 Creator An entity primarily responsible for making the resource Różański, Jarosław Language A language of the resource pol Contributor An entity responsible for making contributions to the resource Biuro Krajowe UHCR Miedzynarodowe Centrum Dialogu Międzykulturowego i Międzyreligijnego UKSW Publisher An entity responsible for making the resource available Instytut Etnologii i Antropologii Kulturowej UW Format The file format, physical medium, or dimensions of the resource application/pdf PDF Text Text capture metadata for PDF documents Text 5 JAROSŁAW RÓŻAŃSKI Uniwersytet Kardynała Stefana Wyszyńskiego BYĆ „OBYWATELEM” W KOŚCIELE KATOLICKIM Priorytet tożsamości duchowej nad jurydyczną Bycie chrześcijaninem, członkiem wspólnoty Kościoła od początku ściśle wiązało się z poczuciem tożsamości, realizowanej bardziej w wymiarze wewnętrznym i duchowym, a następnie w wymiarze zewnętrznym, społecznym, ale i przy tym z wyraźnym przesunięciem na plan dalszy wymiaru formalnego, jurydycznego. Początki kształtowania się tożsamości chrześcijanina i wspólnoty chrześcijańskiej Chrześcijaństwo narodziło się w łonie judaizmu, wśród Żydów w Palestynie, która w czasach Jezusa stanowiła cząstkę Imperium Rzymskiego. To geograficzne i historyczne przypomnienie przenosi nas do początków kształtowania się tożsamości chrześcijanina, która rodziła się w relacji do Jezusa Chrystusa. Przez swoje nauczanie i czyny Jezus wzbudził w sercach wielu słuchaczy wiarę – uwierzyli oni w niego jako w Mesjasza, Chrystusa. Chociaż początkowo pojmowali posłannictwo Mesjasza w wymiarze tradycyjnym, politycznym, charakterystycznym dla części ówczesnych elit religijnych, to jednak wiara ta, choć w sensie przedmiotowym niedoskonała, miała bardzo silną podstawę w osobistej relacji z Jezusem jako Synem Bożym i była zasadzona na wielkim zaufaniu wobec Jezusa. Na początku wspólnej drogi nawet najbliżsi uczniowie Jezusa – apostołowie – nie rozumieli do końca jego słów. Mieli jednak do niego zaufanie. Akt wiary w ujęciu chrześcijańskim nie jest jedynie przyjęciem przez rozum prawd objawionych przez Boga, ale jest ufnym poddaniem się działaniu Bożemu. Synteza tych obydwu elementów obejmuje zarówno sferę intelektualną, jak i uczuciową, a więc jawi się jako integralny akt ludzkiej osoby. Zawierzenie Jezusowi i wiara w Jezusa jako Syna Bożego znajduje się u podstaw tożsamości chrześcijanina. Sam Jezus podkreśla zna- �Jarosław Różański 70 czenie wiary wielokrotnie: „Tak bowiem Bóg umiłował świat, że Syna swego Jednorodzonego dał, aby każdy, kto w Niego wierzy, nie zginął, ale miał życie wieczne”1; „Wtedy uczniowie zbliżyli się do Jezusa na osobności i pytali: Dlaczego my nie mogliśmy go wypędzić? On zaś im rzekł: Z powodu małej wiary waszej. Bo zaprawdę, powiadam wam: Jeśli będziecie mieć wiarę jak ziarnko gorczycy, powiecie tej górze: «Przesuń się stąd tam!», a przesunie się. I nic niemożliwego nie będzie dla was”2. Przebywanie z Jezusem Chrystusem coraz większej liczby uczniów wymagało pewnej ich organizacji. Stąd już w Ewangeliach zaznacza się wyraźnie znaczenie dwunastu apostołów wśród wszystkich innych uczniów. Niektórzy z nich byli wcześniej uczniami Jana Chrzciciela, większość pochodziła z Galilei, podobnie jak Jezus Chrystus, przynajmniej dwóch z nich było krewnymi Jezusa. W gronie najbliższych dwunastu uczniów Jezus szczególnie traktował Piotra, a także Jakuba Większego i Jana. Dwunastu odgrywało istotną rolę we wszystkich epizodach działalności Jezusa. Jednak wspólnota uczniów Jezusa miała szerszy zakres, o czym mówi fakt powołania przez Jezusa grupy 72 uczniów, której powierzył misję podobną do misji dwunastu. Do grona uczniów Jezusa należały również kobiety, o czym mówi ich „siedzenie u Jego stóp”, postawa wskazująca na „bycie uczniem”. Według Dziejów Apostolskich, opisujących początki Kościoła, ta pierwsza wspólnota uczniów rozrosła się znacznie po śmierci, zmartwychwstaniu i wniebowstąpieniu Jezusa oraz zesłaniu Ducha Świętego. Ten początkowy rozwój związany był ściśle z Jerozolimą. U początków uczniowie mieli poczucie własnej tożsamości, ale pod względem tożsamości kulturowej związani byli bardzo ściśle z kulturą żydowską, z której się wywodzili. Ta tożsamość kulturowa była tak silna, że tę wspólnotę chrześcijan można było traktować początkowo jako jedną z licznych wówczas sekt istniejących w łonie judaizmu. Judeochrześcijanie trzymali się ściśle prawa Mojżeszowego i gorliwie go przestrzegali. Już po tzw. Soborze Jerozolimskim, kiedy św. Paweł opowiadał judeochrześcijanom z Jerozolimy o cudach dokonanych przez Boga, usłyszał jeszcze od nich w odpowiedzi: „Widzisz, bracie, ile tysięcy Żydów uwierzyło, a wszyscy trzymają się gorliwie Prawa. O tobie jednak słyszeli, że wszystkich Żydów, mieszkających wśród pogan, nauczasz odstępstwa od Mojżesza, mówisz, że nie mają obrzezywać swych synów ani zachowywać zwyczajów”3. J 3, 16. Mt 17, 19–20. 3 Dz 21, 20–21. 1 2 �Być „obywatelem” w Kościele katolickim 71 Pierwsze rozdziały Dziejów Apostolskich przedstawiają lud Izraela (Ioudaioi – Żydzi), który słuchał i entuzjastycznie przyjmował naukę głoszoną przez apostołów. Egzegeza trzech tzw. sumariów w Dziejach Apostolskich ukazuje także, iż wspólnota uczniów Jezusa jednoczyła się duchowo przez wierność nauce apostolskiej, na wspólnej modlitwie i podczas uczty, czyli przy łamaniu chleba. Cechowała ją równość braci wobec Ojca oraz wspominanie ostatniej wieczerzy – uczty Jezusa z uczniami. Charakteryzowało ją też wspólne posiadanie dóbr. Wspólnota ta ponadto świadczyła gorliwie o Zmartwychwstałym, żyła w bojaźni i podziwie dla apostołów, przyjmowała ich naukę i uzdrawiała chorych. Przy tym chrześcijanie zachowywali wszystkie praktyki żydowskie oraz gorliwie uczęszczali do synagogi i świątyni jerozolimskiej, gdzie modlili się i nauczali. Nieporozumienia nastąpiły wówczas, gdy „helleniści zaczęli szemrać przeciwko Hebrajczykom, że przy codziennym rozdawaniu jałmużny zaniedbywano ich wdowy”4. Przy czym helleniści to także Żydzi, ale z diaspory, mieszkający poza Palestyną. Byli oni bardziej liberalni w poglądach religijnych i przychylniej odnosili się do pogan. Wydarzenie to mówi o początku rozdźwięku w wymiarze tożsamości kulturowej wspólnoty uczniów Jezusa. Pomimo to pozostają oni nadal silnie związani z kulturą żydowską. Tej względnej harmonii kulturowej nie zburzył chrzest Etiopa – urzędnika królowej etiopskiej Kandaki, pierwszego goja chrześcijanina. Poważniejsze problemy pojawiły się dopiero po ochrzczeniu setnika Korneliusza i jego domowników. Nie byli oni bowiem ani Żydami, ani ochrzczonymi. Dlatego też robiono Piotrowi wymówki: „Wszedłeś do ludzi nieobrzezanych i jadłeś z nimi”5. Poczucie więzi kulturowej i narodowej było wtedy o wiele silniejsze niż więzy wiary w Jezusa Zmartwychwstałego. Piotr musiał się tłumaczyć i wyjaśniać swe postępowanie. W ten sposób powoli następował proces zrywania więzów Kościoła z synagogą. Proces ten znacznie przyśpieszyła misyjna wspólnota w Antiochii, gdzie faktyczne doszło do otwarcia się chrześcijaństwa na narody świata. Tam też po raz pierwszy uczniów Chrystusa nazwano chrześcijanami, wyraźnie odróżniając ich od żydowskiej wspólnoty religijnej. W Antiochii też pojawiły się pierwsze pytania o wzajemny stosunek wiary i kultury, gdyż Grecy nie chcieli akceptować niektórych zwyczajów żydowskich, jak choćby obrzezania. Kiedy doszło tam do niemałych sporów, udano się do Jerozolimy, do apostołów i starszych. Kłopotliwe kwestie rozstrzygnął tzw. Sobór Jerozolimski (ok. 50 r.), który miał zasadnicze znaczenie z punktu widzenia doktrynalnego, gdyż usankcjonował misję wśród pogan 4 5 Dz 6, 1. Dz 11, 3. �Jarosław Różański 72 bez konieczności nakładania na nich prawa Mojżeszowego. „Postanowiliśmy bowiem, Duch Święty i my, nie nakładać na was żadnego ciężaru oprócz tego, co konieczne” – głosi zasadnicza teza Soboru6. W ten sposób nastąpił prawdziwy zwrot w historii Kościoła: wiara przestała być odtąd związana z jednym ludem, z jedną kulturą, stawała się uniwersalna, powszechna. O budowaniu chrześcijańskiej tożsamości społecznej, przekraczającej wyraźnie tożsamość kulturową i ograniczenia jurydyczne starożytnego świata, mówi choćby fragment Listu św. Pawła Apostoła do Efezjan: „Ale teraz w Chrystusie Jezusie wy, którzy niegdyś byliście daleko, staliście się bliscy przez krew Chrystusa. On bowiem jest naszym pokojem. On, który obie części [ludzkości] uczynił jednością, bo zburzył rozdzielający je mur – wrogość. A więc nie jesteście już obcymi i przychodniami, ale jesteście współobywatelami świętych i domownikami Boga – zbudowani na fundamencie apostołów i proroków, gdzie kamieniem węgielnym jest sam Chrystus Jezus. W Nim zespalana cała budowla rośnie na świętą w Panu świątynię, w Nim i wy także wznosicie się we wspólnym budowaniu, by stanowić mieszkanie Boga przez Ducha”7. Paweł Apostoł mówiąc o tych, którzy byli daleko, oddzieleni murem, wyraźnie nawiązuje do podziału widocznego w konstrukcji świątyni jerozolimskiej, w której najniżej położony Dziedziniec Pogan oddzielała od pozostałych przegroda z marmuru o pięknej konstrukcji, a w niej murowane tablice z napisem, że każdy poganin, który przekroczy to miejsce, wydaje na siebie wyrok śmierci. W Nowym Prawie wszelkie różnice między ludźmi zostają usunięte dzięki temu, że Chrystus zburzył mur oddzielający naród wybrany od pogan. Także podziały na „Greków” i barbarzyńców nie są już aktualne. A obcy, cudzoziemiec (grec. xenos), który nie miał żadnych zobowiązań i praw oraz „przychodzień” (grec. paraikos), który stale zamieszkiwał, płacił podatki, ale także nie miał praw, nie są już w nowej społeczności chrześcijańskiej traktowani podejrzliwie i z niechęcią. Przekraczane jest także obywatelstwo w ujęciu rzymskim, gdyż chrześcijanie rekrutują się z różnych środowisk, głównie jednak z niższych warstw społecznych – żołnierzy i niewolników. Próby sformalizowania przynależności do Kościoła Pod koniec I w. Ewangelia była głoszona we wszystkich większych miastach śródziemnomorskiego Wschodu. Gminy chrześcijańskie istniały w Azji, Afryce 6 7 Dz 15, 28. Ef 2, 13–14.19–22. �Być „obywatelem” w Kościele katolickim 73 i Europie. Trzecim centrum chrześcijaństwa – po Jerozolimie i Antiochii – stał się zdecydowanie Rzym. Chociaż w II w. zauważyć jeszcze można duży potencjał judeochrześcijański. Kościół wciąż traktowany jest przez swoich członków jako Nowy Lud Boży, utworzony z Żydów i pogan, oparty na wierze w jednego Boga, chrzcie św. i Eucharystii. Pasterz Hermasa traktuje go jako swoisty lud mistyczny, zrodzony z Ducha Świętego, kształtowany przez Boga. Stanowi on zapowiedź przyszłego ludu niebiańskiego. W III w. zarysowuje się już powoli idea populus christianus: jeden, powszechny, widzialny lud chrześcijański, zjednoczony pod widzialną, centralną władzą. Do większego scentralizowanego Kościoła dochodzi wraz z ustaniem prześladowań i uczynieniem chrześcijaństwa religią panującą. Starożytną ideę Ludu Bożego kontynuowała wówczas głównie tradycja liturgiczna, pastoralna i zasady życia wewnętrznego. Pierwszym państwem, w którym chrześcijaństwo stało się oficjalną religią (ok. 200 r.), było Osroene ze stolicą w Edessie. W 313 r. cesarz Konstantyn wydał tzw. Edykt Mediolański i odtąd chrześcijaństwo przestało być religią elitarną. Kościół zaczął obejmować ogromnie dużo ludzi. Sam instytucjonalizował się w szybkim tempie, opierając swoje wewnętrzne prawo na prawie rzymskim. Wraz ze wzrostem liczebnym chrześcijan i rozwojem struktur Kościoła pojawiały się też w jego łonie liczne kontrowersje teologiczne, które bardzo często wynikały nie tylko z inności myślenia czy terminologii, ale z zaakcentowania różnic kulturowych, społecznych, politycznych czy ekonomicznych. Niekiedy te kontrowersje kończyły się schizmami i herezjami. Tym tendencjom separatystycznym towarzyszyła próba definiowania kolejnych prawd wiary w formułach teologicznych oraz łączenie struktur Kościoła ze strukturami państwowymi, co bardzo często wiązało Kościół z konkretnymi kulturami i porządkami społecznymi oraz politycznymi. W ten sposób nabierał on także tożsamości lokalnej, kulturowej. Jednak wciąż jego wyzwaniem było przekraczanie tej tożsamości, otwieranie się na inne kultury, zgodnie z zaleceniami danymi mu przez Jezusa Chrystusa. Dlatego też pomimo dość nieudolnych prób zinstytucjonalizowania „obywatelstwa” w Kościele, podstawą przynależności do niego był wymiar duchowy – wiara, pojmowana jako osobista wieź z Chrystusem. Przyjęcie prawd wiary odbywało się publicznie w przypadku przyjmowania do wspólnoty dorosłych, jednak zdecydowanie wypierał tę praktykę chrzest dzieci. Zewnętrznie przyjęcie do wspólnoty Kościoła odbywało się przez sakrament chrztu św., w praktyce udzielany najczęściej dzieciom. Lekcja historii Kościoła wskazuje na to, iż w hierarchii „bycie członkiem” Kościoła łączyło się zdecydowanie z priorytetem „tożsamości chrześcijańskiej” �Jarosław Różański 74 w wymiarze duchowym nad „tożsamością” potwierdzoną w jakiś instytucjonalny sposób. Przy czym ważny był tutaj chrystologiczny rdzeń tej tożsamości, zapoczątkowany przez chrzest. Chrzest bowiem rozpoczynał proces stawania się chrześcijaninem. Pogłębiał więź z Chrystusem, która to więź kazała człowiekowi wychodzić ku innym, nie koncentrować się na sobie, nie tylko w wymiarze indywidualnym życia, ale także w wymiarze wspólnotowym, kulturowym, a nawet kościelnym i religijnym. Mówiąc o przynależności do Kościoła katolickiego, Kodeks prawa kanonicznego z 1983 r. podkreśla, że jego członkami są „ci, którzy przez chrzest są wszczepieni w Chrystusa” i dodaje przy tym, że „ten Kościół, ukonstytuowany i uporządkowany na tym świecie jako społeczność, trwa w Kościele katolickim, kierowanym przez następcę Piotra i biskupów we wspólnocie z nim”8. Zatem człowiek zostaje wcielony do Kościoła Chrystusowego przez chrzest. Przy czym to samo prawo kanoniczne mówi, że chrzest „jest ważnie udzielany jedynie przez obmycie w prawdziwej wodzie z zastosowaniem koniecznej formy słownej”9 oraz że „udzielający chrztu powinien zatroszczyć się, jeśli nie ma chrzestnego, ażeby był przynajmniej jeden świadek, który by mógł stwierdzić udzielenie chrztu”10. Zatem wskazania co do formy i sposobu udokumentowania przyjęcia tego najważniejszego w Kościele sakramentu nie są ani trudne do spełnienia, ani rozbudowane. Prowadzenie ksiąg metrykalnych – początkowo księgi ochrzczonych (Liber baptisatorum) i księgi zaślubionych (Liber matrimonium) wiązało się z zarządzeniami Soboru Trydenckiego (1545–1563). Nie decydowały one jednak w sposób wyłączny o stwierdzeniu przyjęcia sakramentów. Pomimo kontynuowania obowiązku wpisów do tych ksiąg dzisiaj jeszcze – według Kodeksu prawa kanonicznego Kościoła katolickiego – „do udowodnienia chrztu, jeśli to nie przynosi nikomu szkody, wystarczy oświadczenie jednego wiarygodnego świadka albo przysięga samego ochrzczonego, gdy przyjmował chrzest jako dorosły”11. O wyraźnym, duchowym prymacie łączności z Kościołem w sakramencie chrztu św. mówi kościelny zapis prawny: „z Kościołem w specjalny sposób są złączeni katechumeni, ci mianowicie, którzy pod natchnieniem Ducha Świętego wyraźną wolą proszą o włączenie do niego i dlatego tym samym pragnieniem, jak i życiem wiary, nadziei i miłości, które praktykują, łączą się z Kościołem, który ich wspiera już jako swoich”12. A zatem zaliczeni są do członków KoKan. 204. Kan. 849. 10 Kan. 875. 11 Kan. 876. 12 Kan. 206 § 1. 8 9 �Być „obywatelem” w Kościele katolickim 75 ścioła także formalnie nieochrzczeni, wyrażający jednak pragnienie chrztu i potwierdzający to pragnienie życiem chrześcijańskim. Duchowy aspekt przynależności do Kościoła podkreśla jeszcze bardziej Konstytucja dogmatyczna Soboru Watykańskiego II Lumen gentium, która mówi o różnych rodzajach i stopniach przynależności do Kościoła. Według niej do Kościoła są „wcieleni” (łac. incorporatio; incorporantur) katolicy i katechumeni, ale także są z nim „złączeni” (łac. coniunctio; coniunguntur) chrześcijanie niekatolicy i wreszcie są ku niemu „ukierunkowani” (łac. ordinari, ordinantur) ci, „którzy jeszcze nie przyjęli Ewangelii”. Odnosi się to przede wszystkim do ludu Starego Przymierza, ale także do muzułmanów, którzy zachowują wiarę Abrahama, wreszcie do tych, którzy szukają nieznanego Boga po omacku, a nawet do tych, którzy bez własnej winy w ogóle nie doszli jeszcze do wyraźnego poznania Boga, a usiłują wieść uczciwe życie13. Obywatelstwo a przynależność do Kościoła Współcześnie teologia i prawo kanoniczne Kościoła katolickiego traktują go jako Lud Boży, który jest rzeczywistością zbawczą, żyjącą niejako „wewnątrz” ludów i narodów. Żyje on w tych narodach, dzieląc ich doświadczenia historyczne, struktury państwowe, przemiany kulturowe. Jednocześnie tenże Kościół – wspólnota (Lud Boży) posiada własną strukturę, władzę, ustrój, a zatem tworzy instytucję. Jego Głową pozostaje Jezus Chrystus, a ziemscy pasterze – z biskupem Rzymu na czele – uczestniczą we władzy Chrystusa. W tym spojrzeniu na Kościół zazębiają się zatem aspekty duchowy i prawny. W swym wymiarze instytucjonalnym Kościół katolicki jako taki uzyskał osobowość prawną w większości państw. Kościół ten istnieje na ziemi jako wspólnota złożona z ludzi, którzy są jednocześnie członkami ziemskiego państwa. A zatem zachodzi tutaj wzajemne przenikanie się instytucji i powołania Kościoła z instytucją i powołaniem państwa. A zatem „Kościół pozostając obojętny w sensie aktywności politycznej, rości sobie prawo do tego, by być obecnym w świecie cywilnym. Dlatego iż tego rodzaju działalność jest przewidziana dla ludzi, których Kościół uczy poszanowania odpowiednich praw poprzez swoje wyznanie wiary, przez pedagogikę leczenia i uświęcania, potwierdzanie prymatu rzeczywistości duchowej i którym podaje zakres odpowiednich obowiązków w celu wprowadzania organicznego i prawdziwego braterstwa między ludźmi. Do tej misji Kościół powołany został na mocy mandatu swego Założyciela, by zbawiać człowieka, głosić mu Słowo 13 Sobór Watykański II, Konstytucja dogmatyczna o Kościele Lumen gentium, n. 16. �76 Jarosław Różański Boże, które daje życie, i w ten sposób uświęcać i uczestniczyć w integralnym rozwoju człowieka”14. Kościół w swoim nauczaniu wzywa wiernych do bycia dobrymi katolikami i dobrymi obywatelami. Powtarza w ten sposób to, o czym pisał św. Justyn (zm. 165), wyjaśniając cesarzowi, że to właśnie chrześcijanie są najlepszymi obywatelami, bo przestrzegają prawa i porządku nie z lęku przed karą doczesną, lecz kierując się swoją wiarą: „Macie w nas przyjaciół i zwolenników pokoju”15. Postawę uczniów Chrystusa pięknie podsumował pochodzący z czasów Justyna List do Diogneta: „Chrześcijanie nie różnią się od innych ludzi ani miejscem zamieszkania, ani językiem, ani strojem [...] Podejmują wszystkie obowiązki jak obywatele i znoszą wszystkie ciężary jak cudzoziemcy. Każda ziemia obca jest im ojczyzną i każda ojczyzna ziemią obcą. Żenią się jak wszyscy i mają dzieci, lecz nie porzucają nowo narodzonych. Wszyscy dzielą jeden stół, lecz nie jedno łoże. Są w ciele, lecz żyją nie według ciała. Przebywają na ziemi, lecz są obywatelami nieba. Słuchają ustalonych praw, a własnym życiem zwyciężają prawa”16. Jednak prześladowania chrześcijan brały się z krytyki i sprzeciwu wobec nierozerwalnego wówczas splotu państwa i religii (pogańskiej) – chrześcijanie związek ten wprost zakwestionowali, uważając, że porządek religijny i porządek państwowy nie są tożsame, lecz istnieją obok siebie jako dwie odrębne, samodzielne rzeczywistości. Z czasem, po okresie prześladowań, w wielu miejscach Kościół złączył się z władzą świecką, by współcześnie w teologii i zasadach prawnych powrócić do źródeł, oddzielając to, co należy do porządku świeckiego, i to, co należy do porządku religijnego. Wychodząc z tych założeń, nieco inaczej podchodzi także do różnego typu migrantów, z którymi nolens volens styka się, prowadząc swą działalność ewangelizacyjną. W swoim nauczaniu i strukturach Kościół nie traktuje ich jako „obcych”, gdyż zjawisko migracji przywodzi na myśl obraz jego samego – Ludu Pielgrzymującego na ziemi, ale zmierzającego wytrwale do niebieskiej ojczyzny. Stąd też mocne wezwanie do budowy cywilizacji miłości i działalność kościelnych instytucji na rzecz cudzoziemców. Wobec prawa kościelnego są oni traktowani na równi z innymi wiernymi, chrześcijanami innych wyznań, wyznawcami innych religii czy też niewierzącymi. Widoczne jest to przy korzystaniu z sakramentów świętych. Przy zawieraniu małżeństwa np. nie jest koniecznym posiadanie obywatelstwa danego kraju, nawet formalnego 14 P a w e ł VI, Przemówienie do Korpusu Dyplomatycznego akredytowanego przy Stolicy Apostolskiej, 10.01.1972. 15 J u s t y n, Apologia I, 12, 8. 16 List do Diogneta, 5. �Być „obywatelem” w Kościele katolickim 77 zameldowania: by być „stałym” członkiem parafii terytorialnej wystarczy sześć miesięcy faktycznego zamieszkania lub deklarowana chęć zamieszkania. A w razie konieczności nawet można asystować przy sakramencie małżeństwa tułaczy, czy też ludzi, których małżeństwo nie może być uznane lub zawarte według prawa państwowego17. Kościół w swoim nauczaniu podkreśla, iż państwo powinno traktować jednakowo pod względem prawnym zarówno własnych obywateli, jak i cudzoziemców, szukających w nim ochrony. Powinno unikać wszelkich form dyskryminacji w dziedzinie zatrudnienia, warunków mieszkaniowych, zdrowotnych, edukacji, wychowania i kultury. Jego obowiązkiem jest także obrona uchodźców przed wszelkimi próbami marginalizacji i przejawami rasizmu. Szczególną uwagę przykłada Kościół do poszanowania wolności religijnej obcokrajowców. Wolność religijna – jak pisał w encyklice Redemptoris missio Jan Paweł II – „to nie problem religii większości czy mniejszości, lecz niezbywalne prawo wszystkich i każdej osoby ludzkiej”18. 17 18 Kan. 1071 § 1. J a n P a w e ł II, Encyklika Redemptoris missio, n. 39. ��CZĘŚĆ II OBYWATELSTWO W KONTEKŚCIE REGIONALNYM, KRAJOWYM I LOKALNYM �� https://zbiory.etnologia.uw.edu.pl/files/original/5becc7b6bdf6f1456f265c5246bd0794.pdf 9cfccf59fa9f0ac5a5e7fec7a277349d Dublin Core The Dublin Core metadata element set is common to all Omeka records, including items, files, and collections. For more information see, http://dublincore.org/documents/dces/. Title A name given to the resource Książki Text A resource consisting primarily of words for reading. Examples include books, letters, dissertations, poems, newspapers, articles, archives of mailing lists. Note that facsimiles or images of texts are still of the genre Text. Dublin Core The Dublin Core metadata element set is common to all Omeka records, including items, files, and collections. For more information see, http://dublincore.org/documents/dces/. Relation A related resource oai:cyfrowaetnografia.pl:publication:6651 Rights Information about rights held in and over the resource Licencja PIA Date A point or period of time associated with an event in the lifecycle of the resource 2015 Subject The topic of the resource Sudan - archeologia Sudan - historia Identifier An unambiguous reference to the resource within a given context oai:cyfrowaetnografia.pl:6219 Title A name given to the resource Sudan archeologia i historia Description An account of the resource Sudan, t.3; 292 s.il. Creator An entity primarily responsible for making the resource Różański, Jarosław (red.) Ząbek Maciej (red.) Language A language of the resource pol. Publisher An entity responsible for making the resource available Instytut Etnologii i Antropologii Kulturowej UW Type The nature or genre of the resource książka Format The file format, physical medium, or dimensions of the resource application/pdf PDF Text Text capture metadata for PDF documents Text S U D A N archeologia i historia Redakcja: Jarosław Różański Maciej Ząbek 3 SUDAN �archeologia i historia �Sudan archeologia i historia Sudan – archeology and history �Sudan pod red. Jarosława Różańskiego i Macieja Ząbka 1. W. Cisło, J. Różański, M. Ząbek (red.), Sudan – bogactwo kultur i wewnętrzne napięcia, Warszawa 2012. 2. M. Ząbek (red.), Sudan – problemy tożsamościowe z perspektywy badaczy rodzimych, Warszawa 2014. 3. J. Różański, M. Ząbek (red.), Sudan – archeologia i historia, Warszawa 2015. �Sudan archeologia i historia pod redakcją Jarosława Różańskiego i Macieja Ząbka Zakład Badań Etnicznych i Międzykulturowych Instytutu Etnologii i Antropologii Kulturowej Uniwersytetu Warszawskiego Warszawa 2015 �© Copyright by Maciej Ząbek Recenzenci prof. UW dr hab. Wiesław Lizak prof. UWM dr hab. Jacek Pawlik I str. okł.: Dinka z prowincji Górnego Nilu fot: G.N. Morhing, Chartum (stara pocztówka ze zbiorów Adama Rybińskiego) IV str. okł.: Radość z uzyskania niepodległości Sudanu Południowego, Dżuba, 9.07.2011 fot: J. Różański Łamanie i projekt okładki Grzegorz Sztandera ISBN 978-83-7401-519-6 Druk i oprawa WDR ul. Modra 23, 87-807 Włocławek tel. 54 235 52 61; 518 014 584; tel./fax 54 235 59 65 www.wydawnictwodr.pl • e-mail: wydawnictwo@wydawnictwodr.pl �Spis treści Piotr Maliński, Mohamed Khidir Khalil, Elmontser Elmoubark Starożytne zabytki, polityka i archeologia w Sudanie ..........     7 Karol Piasecki, Mateusz Wierciński Ewolucja sztuki naskalnej na przykładzie petroglifów wyspy Saffi ...........................................................................   39 Katarzyna Anna Mich Znaczenie świątyni chrześcijańskiej w świetle osadnictwa w Makurii .............................................................................   55 Adrian Chlebowski Kordofan Północny w perspektywie badań archeologicznych. Ocena potencjału badawczego .............................................   73 Karol Piasecki, Łukasz Maurycy Stanaszek, Robert Mahler Badania antropologiczne w rejonie IV katarakty. Działalność ośrodka warszawskiego – wyniki wstępne . ....... 105 NAGMELDIN KARAMALLA-GAIBALLA Rola społeczności międzynarodowej w konflikcie w Darfurze ........................................................................... 119 jarosław różański Niloci z Sudanu Południowego . ........................................... 171 �6 Spis treści MACIEJ ZĄBEK Z dziejów islamizacji południa Sudanu (1839–2011) .......... 203 Jędrzej Czerep Wpływ kultury politycznej Sudanu na Sudan Południowy ..... 229 Katarzyna Grabska Córki AK-47 i zgwałcone kobiety: Relacje płci a wojny w Sudanie Południowym . .................................................... 247 Marta Domochko Cooperation with European Union as way of implementation of foreign policy priorities of South Sudan ........................... 279 �Piotr Maliński Mohamed Khidir Khalil Elmontser Elmoubark Starożytne zabytki, polityka i archeologia w Sudanie Relacjom archeologii i polityki naukowcy poświęcili w ostatnich latach sporo uwagi. Zwłaszcza pod koniec ubiegłego wieku zagadnienie to wzbudziło żywe zainteresowanie w środowisku naukowym. Wymiernym tego efektem jest szereg ówczesnych publikacji naukowych, poświęconych rzeczonej problematyce, a rozpatrywanej w przeróżnych aspektach1. Wśród tekstów polskojęzycznych na szczególną uwagę zasługuje w tym względzie niedawny artykuł Marty Kani2, poświęcony relacjom archeologii i nacjonalizmu, rozważanym na przykładzie międzynarodowego 1 M. Diaz-Andrieu, T. Champion (red.), Nationalism and Archaeology in Europe, London 1996; P. Kohl, C. Fawcett (red.), Nationalism, Politics and the Practice of Archaeology, Cambridge 1995; L. Meskell (red.), Archaeology under fire. Nationalism, politics and heritage in the Eastern Mediterranean and Middle East, London – New York 1998. 2 M. Kania, Relacje archeologii i nacjonalizmu – dyskurs (z) przeszłości? Rozważania na przykładzie konfliktu między Yale University a rządem Peru o losy kolekcji zabytków z Machu Picchu, w: M. Drozd-Piasecka, A. Posern-Zieliński (red.), Antropologia polityki i polityka w antropologii, Warszawa 2010, s. 139–153. Piotr Maliński – Katedra Etnologii i Antropologii Kulturowej, Uniwersytet Szczeciński, Szczecin Mohamed Khidir Khalil – Nubian Language Society, Chartum Elmontser Elmoubark – Instytut Prahistorii, Uniwersytet im. Adama Mickiewicza, Poznań; National Corporation of Antiquities and Museums of the Sudan, Chartum �Piotr Maliński, Mohamed Khidir Khalil, Elmonster Elmoubarak 8 konfliktu dotyczącego kolekcji zabytków z peruwiańskiego Machu Picchu. Autorka pisze tam między innymi: „Analiza związków między teorią i praktyką polityczną a badaniami archeologicznymi wyznaczyła nowe pole badań w XX wieku. Przywłaszczanie przeszłości i wyniesienie jej do rangi symbolu narodowego stało się zagadnieniem wzbudzającym ogromne zainteresowanie w kontekście dyskusji toczących się przede wszystkim wokół tematu narodu i ideologii nacjonalistycznej”3. W dalszej części tekstu polska badaczka poświęca nieco miejsca koncepcji „archeologii nacjonalistycznej”, wysuniętej przez kanadyjskiego archeologa, antropologa i etnohistoryka Bruce’a Triggera4 a rozwiniętej przez Philipa Kohla. W ujęciu tego ostatniego, celem „archeologii nacjonalistycznej” jest budowanie narodowej tożsamości i promowanie interesów narodu5. Ma się to odbywać poprzez kreowanie określonej symboliki – czy szerzej – wizji narodu, przy wykorzystaniu elementów dziedzictwa archeologicznego. „Archeologia nacjonalistyczna” dostarcza bowiem wspólnocie narodowej argumentów „autentyczności”, „długiego trwania” i „kontynuacji kulturowej”, odgrywających nader istotną rolę w procesie kształtowania tożsamości narodowej. W ten sposób przeszłość staje się politycznie użyteczna, służąc realizacji konkretnych celów, określonych przez nacjonalistyczną ideologię. Jednakże dane naukowe (archeologiczne) często poddawane są przy tym selekcji: promuje się te „korzystne” dla narodowych interesów, a marginalizuje (lub wręcz ukrywa) te „niekorzystne”. Tego rodzaju „selektywne” odwołania do przeszłości mają wpłynąć na homogenizację kultury  Tamże, s. 139. B.G. Trigger, Alternative archaeologies: nationalist, colonialist, imperialist, „Man”, 19(1984), s. 355–370. 5 P. Kohl, Nationalism and archaeology: on the construction of nations and the reconstructions of the remote past, „Annual Review of Anthropology”, 27(1998), s. 226. 3 4 �Starożytne zabytki, polityka i archeologia w Sudanie 9 narodowej oraz integrację samego narodu – by ukazać jego dawne, chwalebne dzieje i dokonania6. Pamięć o minionym, bohaterskim „złotym wieku”, pielęgnowana w zbiorowej świadomości może się okazać użyteczna zwłaszcza w przypadku wspólnot narodowych stojących w obliczu współczesnych problemów, kryzysów i zagrożeń. Refleksja nad artykułem Marty Kani pobudziła autorów niniejszego tekstu do dalszych rozważań nad poruszoną tam problematyką, stając się poniewczasie inspiracją do przelania na papier własnych przemyśleń w tym zakresie. Przemyślenia te dotyczą Sudanu – kraju, w którym próbowano wprowadzić „archeologię nacjonalistyczną”, a starożytne zabytki wiążą się z polityką (zwłaszcza etniczną) w niebanalny sposób. Niżej podpisani chcieliby zatem przedstawić niektóre aspekty wykorzystania materialnego dziedzictwa starożytności dla celów politycznych w Sudanie. W tym celu wyzyskali swoje dotychczasowe, bardzo różnorodne doświadczenia, studia i dokonania. W istocie, każdy z trzech autorów pochodzi z innej grupy etnicznej oraz reprezentuje inną dyscyplinę nauki – jednakże łączy ich zainteresowanie dziedzictwem kultur Sudanu, pragnienie jego poznawania, naukowego badania i ochrony. Piszący te słowa mają wobec tego nadzieję, że trzy nieco różniące się perspektywy postrzegania tytułowego problemu pozwolą nakreślić go w pełniejszym spektrum, a jednocześnie nadać powstałemu w ten sposób obrazowi odpowiednią głębię7. M. Kania, dz. cyt., s. 140–143. Warto podkreślić, że niniejszy tekst powstał na kanwie referatu pt. The Political Context of Ancient Art and Architecture in the Sudan przedstawionego w grudniu 2012 r. na XIV Międzynarodowej Interdyscyplinarnej Sesji Studentów Archeologii „Sztuka jako forma dyskursu władzy” w Puszczykowie. W kwietniu 2013 r. tekst został złożony do druku w tomie pokonferencyjnym, jednak publikacja nie ukazała się w ciągu kolejnych dwóch lat. Wobec tego autorzy zdecydowali się na opublikowanie go w ramach warszawskiego sympozjum „Bilad as-Sudan” w 2015 r. W związku z powyższym zagadnienia przedstawione w tekście odnoszą się do sytuacji z początku 2013 r. Tak więc zmiany, jakie zaszły na gruncie tytułowej problematyki 6 7 �10 Piotr Maliński, Mohamed Khidir Khalil, Elmonster Elmoubarak Sytuacja polityczna w Sudanie Przed zaprezentowaniem roli starożytnych zabytków w polityce kulturalnej współczesnego Sudanu wypada pokrótce zarysować realia społeczno-polityczne panujące w tym kraju. Sudan – do niedawna największy kraj Afryki8 – uzyskał niepodległość w 1956 r. Od tego czasu państwo to boryka się z wieloma problemami wewnętrznymi, wśród których do najistotniejszych należą niepowodzenia gospodarcze (a właściwie permanentny kryzys ekonomiczny o zmiennym nasileniu) oraz konflikty etniczne, przyjmujące często formę zbrojną. Większość z tych ostatnich wiąże się z próbami dominacji politycznej i kulturowej Afro-Arabów (zamieszkujących centralną część kraju i spory odcinek doliny Nilu Środkowego) nad sąsiadującymi z nimi ludami: Nubijczykami (na północy), Bedża (na wschodzie), ludami nilockimi (na południu) i Fur (na zachodzie). Przez większą część okresu swej niepodległości Sudan był rządzony przez dyktatury wojskowe. Trzykrotne próby cywilnych rządów parlamentarnych kończyły się fiaskiem – być może dlatego, iż skład elektoratów poszczególnych partii nie wynikał z ich różnic programowych, lecz z przynależności etnicznej lub wyznania religijnego wyborców9. Obecnym prezydentem Sudanu jest Omar Al-Baszir, muzułmanin z arabskiego plemienia Dża’alin, z zawodu oficer armii sudańskiej, który przejął władzę ponad dwadzieścia lat temu na drodze wojskowego zamachu stanu10. Sytuację społeczno-polityczną w rządzonym w latach 2013–2015 nie zostały ujęte w niniejszej pracy, przez co może ona tracić na aktualności w niektórych aspektach (czego autorzy są w pełni świadomi). 8 Przed podziałem, dokonanym na podstawie referendum wśród ludności, w wyniku którego 9 lipca 2011 r. z części terytorium Sudanu wydzielone zostało nowe państwo – Sudan Południowy. B. NDiaye, Współczesna Afryka Subsaharyjska. Wybrane zagadnienia, Olsztyn 2011, s. 214. 9 M. Ząbek, Historia Sudanu do 1989 roku, w: J. Mantel-Niećko, M. Ząbek (red.), Róg Afryki. Historia i współczesność, Warszawa 1999, s. 151. 10 B. NDiaye, dz. cyt., s. 210. �Starożytne zabytki, polityka i archeologia w Sudanie 11 przez niego kraju charakteryzuje polski badacz Maciej Ząbek: „Od zamachu Al-Baszira w czerwcu 1989 r. polityka sudańska znalazła się pod wpływem fundamentalistycznej ideologii Narodowego Frontu Islamskiego11. Islam stał się oficjalną doktryną państwową, której podstawę stanowi skrajnie pojmowane prawo muzułmańskie – szariat. Zagwarantowane ustawowo jest ono bazą systemu prawnego i politycznego kraju. Stworzenie modelowego państwa religijnego, narzucenie islamu oraz arabizacja niemuzułmańskich mniejszości Sudanu stały się celem reżimu. W praktyce cele te są realizowane poprzez dyskryminację kultur, języków i tradycji licznych grup etnicznych. W walce politycznej NIF posługuje się metodami terroru i zastraszenia. Dysponuje oddziałami policji islamskiej działającej w miastach i interweniującej na prowincji. Za jej pośrednictwem reżim wytworzył system kontroli społecznej zbliżony do działania irańskich strażników rewolucji. [...] Podobnie w administracji państwowej i szkolnictwie realizowana jest polityka dyskryminacji na tle religijnym. [...] W efekcie takiej polityki w Sudanie mówi się o istniejącej powszechnie «kulturze strachu»”12. Oficjalna polityka kulturalna i etniczna władz sudańskich Polityka kulturalna i etniczna obecnych władz Sudanu znana jest też pod nazwą „polityki jądra kulturowego”13. Tytułowe „jądro” można rozumieć na dwa sposoby. Przede wszystkim jest nim zespół wzorców i wartości kultury arabsko-muzułmańskiej, który po upowszechnieniu ma stanowić podstawę większości etnicznych kultur Sudanu. Tego rodzaju „jądro kulturowe” miałoby (przynajmniej w założeniu) National Islamic Front (NIF) – przypis autorów. M. Ząbek, dz. cyt., s. 169–172. 13  Tamże, s. 153. 11 12 �Piotr Maliński, Mohamed Khidir Khalil, Elmonster Elmoubarak 12 umożliwić integrację oraz stabilność zróżnicowanego etnicznie społeczeństwa sudańskiego. Z drugiej strony, rozpatrując kwestie etniczne z geograficznego punktu widzenia, źródłem wspomnianych wzorców i wartości jest arabskie centrum kraju wraz z jego stolicą. Stanowi ono „jądro”, z którego idee arabizmu i islamizmu promieniują na wszystkie strony, trafiając do otaczających je społeczności. Rzecz jasna w ramach tego rodzaju polityki, elity rządzące starają się upowszechniać historyczny wizerunek Sudanu jako kraju będącego częścią świata arabsko-muzułmańskiego. Szczególną rolę w tym względzie odgrywa okres powstania Mahdiego, które było istotnym etapem narodowej integracji Sudańczyków – język arabski, religia muzułmańska i potrzeba egalitaryzmu społecznego stały się podówczas wyrazami narodowej wspólnoty14. Z tych samych, w dużej mierze politycznych względów, władze nie wydają się zainteresowane wskrzeszaniem przedmuzułmańskiej i niearabskiej przeszłości Sudanu – historii „pogańskich” kultur starożytnych czy średniowiecznych królestw chrześcijańskiej Nubii. Ta tendencja znajduje swój wyraz w odniesieniu do materialnego dziedzictwa przeszłości. W przeciwieństwie do sąsiedniego Egiptu, w Sudanie zabytki starożytności nie odgrywają większej roli w kształtowaniu świadomości historycznej społeczeństwa, czy w budowaniu tożsamości narodowej obywateli. Przykładowo, pomimo bogactwa reliktów starożytnej architektury (w Sudanie znajduje się więcej piramid niż w Egipcie, choć są one mniej okazałe) ich społeczna promocja jest niewielka i ma ograniczony wymiar. Również ilość muzeów archeologicznych jest znacznie mniejsza niż w Egipcie. Niektóre kręgi opozycjonistów twierdzą wręcz, że rząd sudański prowadzi „anty-promocję” starożytnych zabytków, której celem jest wykorzenienie „pogańskiego” wizerunku Sudanu ze społecznej świadomości. Nie brak również oskarżeń o celowe, świadome niszczenie dziedzictwa  Tamże, s. 122. 14 �Starożytne zabytki, polityka i archeologia w Sudanie 13 archeologicznego przez władze, które w ten sposób chcą jakoby doprowadzić do dekulturacji mniejszości etnicznych, uznających elementy owego dziedzictwa za zabytki własnej przeszłości. Tak czy inaczej, dla elit rządzących Sudanu zabytki starożytności nie wydają się mieć większego znaczenia – między innymi dlatego, że nie odgrywają one istotnej roli w państwowej gospodarce (np. w turystyce). W przeciwieństwie bowiem do Egiptu, zachodni turyzm w Sudanie ma bardzo ograniczony wymiar. W dużej mierze jest to wynikiem intencji władz15 (pragnących izolować obywateli od „zgubnych” wpływów Zachodu), a po części także rozpowszechnionym w kulturze zachodniej stereotypowym wizerunkiem Sudanu (postrzeganego jako kraj niebezpieczny, ogarnięty wojną domową i popierający terroryzm16). Materialne dziedzictwo starożytności w polityce kulturalnej rządu sudańskiego Podejście władz sudańskich do preislamskiej przeszłości kraju, uwidacznia się szczególnie wyraźnie w sposobie kreowania świadomości historycznej wśród najmłodszych obywateli (w ramach 15  Turysta pragnący odwiedzić Sudan musi przejść wiele uciążliwych i kosztownych formalności: uzyskać wizę, wypełnić szereg formularzy wjazdowych (a przy opuszczeniu kraju – wyjazdowych), wnieść opłaty wjazdowe (a do niedawna również wyjazdowe), w ciągu trzech dni zarejestrować się (za opłatą) w specjalnym biurze policji, uzyskać pozwolenie na podróż (travel permit) na wniosek instytucji przyjmującej (również odpłatnie) oraz osobne, umożliwiające wykonywanie fotografii (bezpłatne) lub filmowanie (za opłatą). W trakcie podróży przez Sudan obcokrajowiec ma obowiązek meldować się (w każdym mieście, w którym spędza nocleg) w lokalnych urzędach służby bezpieczeństwa i na komisariatach policji. Nieprzestrzeganie tych przepisów kończy się zazwyczaj zatrzymaniem do wyjaśnienia przez umundurowanych lub tajnych funkcjonariuszy. Powyższe warunki utrudniają znacznie ruch turystyczny, a wielu zachodnich turystów z ich powodu rezygnuje z podróży po Sudanie. 16 Sudan znajduje się na liście krajów wspierających terroryzm od 12 sierpnia 1993 r. http://en.wikipedia.org/wiki/State_Sponsors_of_Terrorism [03.04.2013]. �Piotr Maliński, Mohamed Khidir Khalil, Elmonster Elmoubarak 14 programu nauczania szkolnego). Elementy edukacji historycznej pojawiają się w VII klasie sudańskiej szkoły podstawowej. Podręcznik z zakresu geografii historycznej i społecznej zatytułowany jest „Człowiek i świat. My i świat islamski” (Al-insaneh al-kon. Nehnu wa al-alam al-islami). Dziejom Sudanu przed nadejściem islamu poświęcone jest niecałe 8% objętości książki. Przykładowo, krótka wzmianka o średniowiecznych królestwach chrześcijańskich w Nubii (uzupełniona schematyczną mapą) pojawia się tam tylko w kontekście informacji o ich opanowaniu przez muzułmanów17. Tendencja do marginalizacji przeszłości preislamskiej wzrasta jeszcze w szkole drugiego stopnia. W podręcznikach do historii regionalnej i powszechnej18 materiał dotyczący okresu przedmuzułmańskiego zajmuje zaledwie 4% objętości. Pozostała część podręczników odnosi się do dziejów kultury arabsko-muzułmańskiej na świecie i w Sudanie. Warto w tym miejscu zaznaczyć, iż uczniowie zdobywają wiadomości o przeszłości również w ramach nauki innych przedmiotów: religii (gdzie zapoznają się z tradycją muzułmańską) i klasycznego języka arabskiego (opanowywanego poprzez czytanie, recytowanie i zapamiętywanie tekstu Koranu). Jednak nabyta tym sposobem wiedza jest także „arabską” wizją przeszłości19, postrzeganej przez pryzmat religii islamskiej.  Ahmed Abd Al-Kerim Ahmed, Ahmed Omar Al-Amin, Mohammed Ahmed Al-Araki, Al-Fatih Jussif Esz-Szejch, Al-insaneh al-kon. Nehnu wa al-alam al-islami, Bahat Ar-Roda 2005, s. 3–6. 18  Ahmed Abd Al-Karim Ahmed, Omar Hadź Az-Zaki, Hassan Mohammed Salih, Al-Fatih Es-Szejch Jusif, Ali Omar Dafalla, Abd Ar-Rahim Imam Mohammed, Tarich. As-saff at-tani, Bahat Ar-Roda 2001; Ahmed Abd Al-Kerim Ahmed, Omar Hadż Az-Zaki, Hassan Mohammed Salih, Al-Fatih Jussif Esz-Szejch, Abd Ar-Rahim Imam Mohammed, Tarich. As-saff at-talit as-sanawi, Bahat Ar-Roda 2002; Ahmed Abd Al-Kerim Ahmed, Omar Hadż Az-Zaki, Hassan Mohammed Salih, Al-Fatih Jussif Esz-Szejch, Abd Ar-Rahim Imam Mohammed, Tarich. As-saff al-awal, Bahat ar-Roda 2007. 19  Choć jej perspektywa obejmuje także przeszłość innych nacji, na przykład Żydów i Egipcjan. 17 �Starożytne zabytki, polityka i archeologia w Sudanie 15 Omawiane powyżej tendencje uwydatniają się w szczególnie wyrazisty sposób na kartach książek służących nauce języka angielskiego w szkołach ponadpodstawowych. Na tym tle istotne są zwłaszcza różnice w ich treści przed i po reformie edukacji z 1993 r. Najistotniejszą zmianą wprowadzoną wtedy przez władze było skrócenie okresu edukacji na poziomie podstawowym i ponadpodstawowym z 12 do 11 lat20. W opinii sudańskich nauczycieli przyniosło to w efekcie obniżenie ogólnego poziomu wykształcenia abiturientów. Przed reformą używano podręczników opracowanych i wydawanych w Wielkiej Brytanii21. W jednym z nich znajdował się rozdział zatytułowany Meroe – a Sudanese civilization22. Przedstawiono tam w przystępny sposób najważniejsze wiadomości o ekonomii, polityce, religii, języku i piśmie dawnego królestwa nad Środkowym Nilem, ilustrując je zdjęciami zabytków (piramid i świątyń). Czytankę o „sudańskiej cywilizacji” kończy cytat z monografii naukowej kanadyjskiego archeologa Petera Lewisa Shinniego23: „Meroe reprezentowało cywilizację mocno opartą na afrykańskim podłożu i rozwijającą się dzięki tubylczej ludności”24. W następujących po czytance ćwiczeniach, publikacja Petera Lewisa Shinniego służy jako przykład, na bazie którego przybliżono uczniom ideę czerpania wiedzy o przeszłości własnego kraju z dzieł naukowych (nie-arabskojęzycznych) znajdujących się w bibliotekach, pokazano czym są cytaty (i jak je stosować) oraz wyjaśniono jak korzystać ze spisu treści. Przed reformą nauka odbywała się w szkołach pierwszego stopnia (6 lat), szkołach średnich (3 lata) i szkołach średnich drugiego stopnia (3 lata). Po reformie powstały szkoły podstawowe (8 lat) i trzyletnie szkoły drugiego stopnia. 21 J. Cornbluth, The NILE Course for the Sudan. Students’ Book Four, Harlow 1979; J. Cornbluth, The NILE Course for the Sudan. Students’ Book Five, Harlow 1981; J. Cornbluth, The NILE Course for the Sudan. Students’ Book Six, Harlow 1982. 22 J. Cornbluth, dz. cyt., 1982, s. 15–19. 23 P.L. Shinnie, Meroe. Cywilizacja starożytnego Sudanu, Warszawa 1986, s. 270. 24 J. Cornbluth, dz. cyt., 1982, s. 17. 20 �Piotr Maliński, Mohamed Khidir Khalil, Elmonster Elmoubarak 16 Jak się wydaje, władzom sudańskim odpowiedzialnym za edukację narodową podręczniki angielskie z wielu względów nie odpowiadały. Świadczą o tym książki, jakie pojawiły się w szkołach po reformie edukacji. Nowe podręczniki do szkół ponadpodstawowych (analogiczne do opisanych powyżej) zostały napisane głównie przez Sudańczyków25 i wydane w Sudanie26. W ich treści, charakteryzującej się większą ilością nawiązań do religii muzułmańskiej i kultury arabskiej, okrojono znacznie temat o starożytnych zabytkach. Usunięto niewygodne informacje o „afrykańskiej cywilizacji”, a także pominięto milczeniem wkład zachodnich archeologów w jej badania. Brak też wskazówek dotyczących korzystania z książek historycznych i bibliotek. Temat w nowym ujęciu ogranicza się do czytanki liczącej 8 zdań i jednego prostego ćwiczenia odnoszącego się do jej tekstu. Całość uzupełniają dwie miniaturowe (2,5 x 2,5 cm oraz 3 x 4 cm), fatalnej jakości ilustracje (bez podpisów), przedstawiające piramidy i fragment inskrypcji meroickiej – na których jednakże niewiele widać27. W innym podręczniku piramidy wzmiankowane są w krótkim tekście (liczącym raptem 3 zdania) odnoszącym się do pobytu zagranicznego turysty w Sudanie28. Takie ujęcie nakreśla w pewien sposób współczesny kontekst kulturowy starożytnych zabytków, przedstawiając je jako Jedynie pierwszy z nich powstał przy udziale angielskiej autorki, jednak większość zespołu redakcyjnego tworzyli Sudańczycy. H. Cuthbert, Siddig Abdel Monim Ismail, Tawheeda Osman Hadra, Al Musbah Babikir Al Faki (red.), Sudan Practical Integrated National English 4: Pupil‘s Book, Khartoum 1995. Pozostałe dwa podręczniki zostały napisane wyłącznie przez autorów sudańskich. Al Musbah Babikir Al Faki, Ukele J., Sayed Arbab, Tawheeda Osman Hadra, Sudan Practical Integrated National English 5: Pupil’s Book, Khartoum 1996; Al Musbah Babikir Al Faki, Ukele J., Sayed Arbab, Tawheeda Osman Hadra, Sudan Practical Integrated National English 6: Pupil’s Book, Khartoum 1997. 26  Al Musbah Babikir Al Faki [i in.], dz. cyt., 1996; 1997. 27  H. Cuthbert [i in.], dz. cyt., s. 94. 28  Al Musbah Babikir Al Faki [i in.], dz. cyt., 1996, s. 61. 25 �Starożytne zabytki, polityka i archeologia w Sudanie 17 przedmiot zainteresowania przybyszów z Zachodu. Nie da się bowiem ukryć, iż przedstawiciele kultury zachodniej wykazują żywe zainteresowanie sudańskim dziedzictwem starożytności. Widać to szczególnie wyraźnie na przykładzie działalności służby ochrony zabytków w tym kraju, jak również aktywności naukowej (a zwłaszcza badawczej) na gruncie archeologii. Ochrona zabytków w Sudanie a zachodni naukowcy Pierwszą instytucję rządową zajmującą się ochroną zabytków w Sudanie zorganizowali Brytyjczycy. Od czasów kondominium angielsko-egipskiego (1899–1905) Sudan Antiquities Service (SAS) wraz ze służbami muzealnymi podlegała rządowemu Wydziałowi Edukacji, kierowanemu przez Anglików29. Jednak pierwsze sudańskie muzeum archeologiczne powstało dopiero w 1948 r. (nota bene dzięki wysiłkom wspomnianego już Kanadyjczyka Petera Lewisa Shinniego). W roku 1955, po uzyskaniu przez Sudan niepodległości, pracujący w SAS Anglosasi zostali zastąpieni przez Sudańczyków. Jednak rządowym komisarzem ds. archeologii został Francuz – Jean Vercoutter (od tamtej pory datuje się coraz większy wpływ francuskich środowisk naukowych na sudańską służbę ochrony zabytków30). Dopiero w 1961 r. stanowisko komisarza objął pierwszy Sudańczyk31. W okresie niepodległości SAS przechodziła rozliczne transformacje, które wyrażały się między 29  Rozporządzenia prawne regulujące kwestie związane ze starożytnymi zabytkami zostały uchwalone w 1905, a następnie w 1952 r. El Tahir El Nour Ogeil, History of the Sudan Antiquities Service, niepublikowana praca magisterska, Poznań 2002, s. 12. 30  Od 1969 r. istnieje przy niej stała francuska placówka badawcza (French Archaeological Research Unit). Wielu archeologów sudańskich zdobyło doświadczenie terenowe pracując właśnie przy boku francuskich kolegów. Tamże, s. 35. 31 Był nim Sayid Thabit Hassan Thabit. Tamże, s. 22. �Piotr Maliński, Mohamed Khidir Khalil, Elmonster Elmoubarak 18 innymi w zmianach nazwy tej instytucji32 oraz jej afiliacji do ministerstw33 kolejnych rządów. W roku 1971 otwarte zostało Sudańskie Muzeum Narodowe (o profilu archeologiczno-historycznym) w Chartumie. W 1991 r. SAS została przemianowana na National Corporation for Antiquities and Museums (NCAM) i pod tą nazwą funkcjonuje do czasów obecnych34. W 1999 r. rząd Sudanu wydał ustawę o ochronie starożytności (Ordinance for Protection of Antiquities), uważaną powszechnie za niezbyt restrykcyjną. Przykładowo, handel nielegalnymi zabytkami podlega karze do 7 lat pozbawienia wolności, a wykopaliska rabunkowe – zaledwie do 5 lat (w obu przypadkach kara więzienia może zostać zamieniona na karę grzywny o bliżej niesprecyzowanej wysokości)35. Omawiając zagadnienie ochrony zabytków w Sudanie, należy podkreślić, iż tamtejsze badania dziedzictwa archeologicznego w dużej mierze opierają się na kooperacji z zachodnimi instytucjami naukowymi36. Praca zagranicznych misji terenowych w Sudanie ma W 1974 r. SAS przemianowano na The Directorate General for Antiquities and National Museums, a następnie na National Board for Antiquities and Museums. 33  Omawiana instytucja podlegała kolejno Ministerstwu Edukacji i Badań Naukowych, Ministerstwu Kultury i Informacji, Ministerstwu Środowiska i Turyzmu, a w ostatnich latach – Ministerstwu Turystyki i Dziedzictwa Narodowego. 34  NCAM dzieli się na pięć sekcji: Badań Terenowych, Muzeów, Renowacji i Laboratorium, Serwisu Inżynieryjnego oraz Biblioteki, Dokumentacji i Publikacji. El Tahir El Nour Ogeil, dz. cyt., s. 32. 35  Dla porównania, w Egipcie za samo posiadanie starożytności bez wymaganego zezwolenia przez osobę prywatną grozi 25 lat więzienia i do 250 000 EGP grzywny (ponad 40 000 USD, według kursu walut z dnia 3 kwietnia 2013 r.), natomiast za nielegalny wywóz starożytności poza granice kraju – nawet dożywocie. Nevina El-Aref, A New Law in the making, „Antiquities of Egypt”, (2006) nr 2, s. 5. 36 Problem wkładu nauki zachodniej w badania dziedzictwa kulturowego świata islamu ma dość szeroki wymiar. Został on ujęty w pracy jednego z polskich badaczy. J. Danecki, Problem dziedzictwa kulturowego we współczesnym islamie, w: A. Mrozek-Dumanowska (red.), W kręgu religii krajów pozaeuropejskich, Warszawa 1985, s. 233–234. 32 �Starożytne zabytki, polityka i archeologia w Sudanie 19 najczęściej charakter sezonowy. Podstawę formalno-prawną takiej pracy stanowią licencje (koncesje) badawcze, przydzielane przez NCAM za określoną ustawowo opłatą37. Podczas gdy w sąsiednim Egipcie analogiczne zezwolenia odnoszą się do niewielkich z reguły obszarów (a czasem do pojedynczych stanowisk czy budowli), o tyle w Sudanie koncesje badawcze obejmują niekiedy tysiące kilometrów kwadratowych, a czasem nie posiadają nawet dokładnie wyznaczonych granic. Istotną rolę w sudańsko-zagranicznej współpracy na gruncie ochrony zabytków spełniają archeologiczne badania ratownicze (ratunkowe), prowadzone na obszarach, gdzie dziedzictwo przeszłości zagrożone jest przez inwestycje rządowe (budowę dróg, linii energetycznych czy hydroelektrowni wraz ze zbiornikami retencyjnymi). Dla zachodnich instytucji (zwłaszcza muzealnych) takie badania w Sudanie stanowią okazję do wzbogacenia własnych kolekcji, biorąc pod uwagę, iż prawo sudańskie (w przeciwieństwie do egipskiego) nie zabrania wywozu starożytności z kraju. W praktyce może odbywać się to na kilka sposobów. Po pierwsze na zasadzie podziału (tzw. partażu) artefaktów odkrytych w ramach wykopalisk ratowniczych38, po drugie – poprzez wypożyczanie kolekcji pochodzących ze zbiorów NCAM39, po trzecie wreszcie – na drodze udostępniania zabytków w celu ich specjalistycznej konserwacji za granicą. Międzynarodowe programy archeologicznych badań ratowniczych w Sudanie zasługują na uwagę z jeszcze jednego względu – wiążą się z nimi konflikty etniczno-polityczne, w których istotną rolę odgrywa materialne dziedzictwo starożytności. 37 Warunki przyznawania oraz korzystania z licencji regulują § 22–26 Ordinance for Protection of Antiquities 1999. 38 Zagranicznym misjom przysługuje prawo do zatrzymania części odkrytych przedmiotów za zgodą NCAM (Ordinance for Protection of Antiquities 1999, § 28b). 39 W celu ich ekspozycji lub prowadzenia studiów i badań nad nimi (Ordinance for Protection of Antiquities 1999, § 28c). �20 Piotr Maliński, Mohamed Khidir Khalil, Elmonster Elmoubarak Etnopolityczny kontekst archeologicznych badań ratowniczych i starożytnych zabytków Największy z archeologicznych programów badań ratowniczych w Afryce, zrealizowano w ostatnich latach w północnym Sudanie, nieopodal IV Katarakty Nilu. Tam właśnie koryto rzeki przegrodziła Tama Merowe, będąca kluczowym elementem projektu rządowego znanego pod nazwą Merowe Multi-Purpose Hydroproject. Jego głównym celem miało być dostarczenie energii elektrycznej ośrodkom miejskim i przemysłowym w północnej części kraju. Jedną z konsekwencji budowy zapory wodnej (wzniesionej w latach 2003–2009) było powstanie zbiornika retencyjnego, którego powierzchnię oblicza się na ponad 700 km². Zbiornik ten, nazwany Jeziorem Merowe, zalał dolinę Nilu Środkowego na długości ponad 170 km40. Jeszcze przed budową tamy oszacowano, że wymusi to przesiedlenie ponad 48 000 osób, zamieszkujących wspomniany obszar41. Powstanie sztucznego jeziora poprzedziły badania archeologiczne – Merowe Dam Archaeological Salvage Project (MDASP). Obszar planowanego zbiornika podzielono na kilkanaście koncesji badawczych, udzielanych aplikującym o nie instytucjom naukowym (prawie wyłącznie zagranicznym). W momencie, gdy na tereny zagrożone zalaniem przybyli archeolodzy, były one zamieszkane głównie przez ludność z plemienia Manasir. To tradycyjna społeczność o arabskiej tożsamości i nubijskich korzeniach, wyznająca islam; jej populację szacuje się na ponad 30 000 osób42. Podczas planowania Jeziora Merowe, okazało się, że zaleje ono kluczowe dla tradycyjnej gospodarki ob40 M. Ząbek, Wprowadzenie, w: M. Ząbek (red.), Wokół IV katarakty. Społeczności wiejskie nad środkowym Nilem przed wielką zmianą, Warszawa 2005, s. 7. 41 Salah Mohamed Ahmed, Merowe Dam Archaeological Salvage Project (MDASP), „Sudan & Nubia”, 7(2002), s. 11. 42  Abdelrahim Mohammed Salih, The Manasir of the Northern Sudan: Land and People. A riverain society and resource scarcity, Köln 1999, s. 11. �Starożytne zabytki, polityka i archeologia w Sudanie 21 szary, położone na terytorium etnicznym plemienia, zwanym Dar al-Manasir. Pod wodą miały znaleźć się najbardziej wartościowe grunty rolnicze (np. gaje palm daktylowych) i najlepsze pastwiska, a także wiele zabudowań wiejskich. To sprawiło, że rząd Sudanu równolegle z budową tamy podjął działania zmierzające do przesiedlenia Manasir43. Zaproponowano im rekompensaty finansowe i nowe gospodarstwa w osiedlach wybudowanych specjalnie dla poszkodowanych. Jednak idea przesiedleń spotkała się z silnym sprzeciwem mieszkańców Dar al-Manasir. Według nich kryteria przyznawania odszkodowań były niesprawiedliwe, a miejsca relokacji (nota bene położone na terytoriach etnicznych innych plemion, nie zawsze przyjaźnie nastawionych do przybyszów) nie zapewniały odpowiednich warunków bytowych. Zamieszanie spotęgowało przybycie do Dar al-Manasir licznych ekip zagranicznych archeologów, gdyż dotychczas cudzoziemcy bardzo rzadko odwiedzali ten region44. Manasir, odnosząc się z podejrzliwością i nieufnością do posunięć władz, powołali do życia komitet, mający reprezentować ich interesy. Starał się on negocjować z rządem Sudanu najbardziej istotne kwestie, dotyczące odszkodowań i przesiedleń. Kiedy nie udało się osiągnąć porozumienia, a narastający na tym tle konflikt pociągnął za sobą pierwsze ofiary w ludziach, plemienny komitet podjął zdecydowane działania wymierzone przeciwko projektowi rządowemu. Między innymi, na początku 2006 r. zabronił on naukowcom działalności badawczej na terytorium Dar al-Manasir45. Na decyzję taką złożyły się co najmniej dwie istotne przyczyny. Salah Mohamed Ahmed, dz. cyt., s. 14. P. Maliński, Wybrane aspekty społecznego odbioru archeologii na sudańskiej prowincji. Badania etnologiczne nad ekspresją plastyczną dzieci z plemienia Manasir, w: A. Marciniak, D. Minta-Tworzowska, M. Pawleta (red.), Współczesne oblicza przeszłości, Poznań 2011, s. 267–285. 45  C. Näser, Arbeiten auf Us und Mograt, „Der Antike Sudan. Mitteilungen der Sudanarchäologischen Gesellschaft zu Berlin”, (2006), nr 17, s. 99–101. 43 44 �Piotr Maliński, Mohamed Khidir Khalil, Elmonster Elmoubarak 22 Po pierwsze wypływała ona ze swoiście pojmowanych praw własności do dziedzictwa kulturowego. Miejscowi uznawali bowiem wszystkie zabytki archeologiczne, pozyskane w ramach wykopalisk za „swoje” – bynajmniej nie dlatego, że były one wytworami ich kultury, czy też, że należały do ich przodków, lecz dlatego, że wydobyto je na terytorium etnicznym plemienia Manasir. Tymczasem zachodnie misje archeologiczne, pracujące na tym terytorium, zobowiązane były (warunkami przyznanych koncesji badawczych) do deponowania artefaktów pochodzących z wykopalisk w magazynach NCAM (znajdujących się poza Dar al-Manasir). Zdeponowane tam zabytki miały być przedmiotem podziału („partażu”) po zakończeniu całej kampanii terenowej, a część ich, przyznana cudzoziemskim misjom, miała na stałe opuścić Sudan, by wzbogacić kolekcje muzealne w Europie i Ameryce. Manasir zaczęli zatem rozpatrywać działalność badawczą misji archeologicznych w kategoriach kradzieży lub grabieży zasobów ich kraju (materialne dziedzictwo przeszłości spoczywające w głębi ziemi postrzegali bowiem w identyczny sposób jak zalegające w niej surowce mineralne). Zmusili zatem zagraniczne zespoły badawcze do zaprzestania prac i opuszczenia obszarów badań, przyznanych w ramach koncesji. Po drugie, w mniemaniu Manasir zablokowanie badań nad dziedzictwem archeologicznym regionu było także posunięciem, które miało opóźnić zalanie ich kraju. Miejscowi sądzili bowiem, że zbiornik retencyjny tamy nie zostanie napełniony zanim archeolodzy nie skończą badań na jego obszarze. Strona rządowa informowała oficjalnie, iż poziom wody w sztucznym jeziorze będzie się podnosił powoli i stopniowo przez okres co najmniej kilku lat. Miały tego wymagać względy technologiczne: zbiornik powinien być napełniany podczas niskiego stanu rzeki, czyli w okresie najmniejszych przepływów46 W okresie wylewu wody Nilu niosą ze sobą spore ilości mułu, który osadzając się na dnie zbiornika, niekorzystnie zmniejszyłby jego objętość. 46 �Starożytne zabytki, polityka i archeologia w Sudanie 23 (stąd długi czas potrzebny na zebranie odpowiedniej objętości wody). Komitet uwzględnił tę okoliczność przy tworzeniu strategii działania, obliczonej na możliwie najdłuższe odwlekanie zalania Dar Al-Manasir. W tym czasie poszkodowani zamierzali wynegocjować lub wywalczyć jak najlepsze warunki odszkodowań i przesiedleń. Strategia ta okazała się chybiona, gdyż latem 2008 r. podczas wysokiego stanu Nilu, zamknięto Tamę Merowe i bardzo szybko napełniono zbiornik retencyjny47. Postawiło to Manasir niejako przed faktem dokonanym – na obszarach położonych blisko tamy poziom wody podniósł się nawet o kilka metrów w ciągu jednej nocy. Tamtejsza ludność, niepowiadomiona wcześniej o zagrożeniu, straciła wiele dobytku, którego z braku czasu i środków nie dało się uratować. Woda zalała nie tylko wsie, pola i gaje palmowe, lecz również znaczną liczbę nieprzebadanych stanowisk archeologicznych. Tak więc ostatecznie ani Manasir, ani zachodni archeolodzy nie zrealizowali swoich planów – zrealizował je za to rząd Sudanu. Nie poprzestał jednak na tym, lecz zręcznie wykorzystał dla celów politycznych również dalsze wydarzenia wokół Tamy Merowe. Otóż na początku 2009 r. prezydent Sudanu, Omar Al-Baszir, dokonał uroczystego otwarcia tamtejszej elektrowni wodnej. Stało się to mniej więcej w tym samym czasie, gdy Międzynarodowy Trybunał Karny w Hadze wydał wobec niego nakaz aresztowania pod zarzutem zbrodni wojennych i zbrodni przeciwko ludzkości w Darfurze48. Na wieść o tym wśród mieszkańców północnego Sudanu zapanował nastrój społecznego oburzenia, podsycany skutecznie przez media. Zwłaszcza sudańscy Arabowie uznali postępowanie trybunału za ingerencję w wewnętrzne sprawy kraju, postrzegając je jako intrygę Według oficjalnej informacji podanej do mediów przez Dam Implementation Unit (DIU), tama wcale nie została zamknięta, a podniesienie poziomu wody i zalania były wynikiem powodzi. http://www.sudantribune.com/Merowe-villagers-refuse-to-move,28246 [04.06.2009]. 48 B. NDiaye, dz. cyt., s. 162. 47 �24 Piotr Maliński, Mohamed Khidir Khalil, Elmonster Elmoubarak zewnętrznych wrogów państwa – wyraz polityki interwencjonizmu USA i Izraela. W tej atmosferze uruchomienie hydroelektrowni na Tamie Merowe nabrało silnego znaczenia politycznego. „Wybielało” bowiem negatywny wizerunek Omara Al-Baszira, pokazując iż potrafi on skutecznie realizować poważne, międzynarodowe inwestycje dla rozwoju ekonomicznego kraju. Co nie mniej istotne, przy tej okazji media mogły ukazać, iż prezydent ma poparcie szerokich mas społecznych. W trakcie uroczystości, gdy Omar Al-Baszir przemawiał na tle bijących w niebo strug wody, wiwatujący tłum powiesił i spalił kukłę Luisa Moreno-Ocampo, prokuratora generalnego Międzynarodowego Trybunału Karnego49. Wobec tych wydarzeń, nastrojów i okoliczności sprawa poszkodowanych Manasir straciła na znaczeniu i zeszła na dalszy plan. Obecnie rząd Sudanu, zachęcony opisanym powyżej sukcesem, realizuje podobną inwestycję – przy V Katarakcie Nilu, w okolicach miejscowości Szerejk powstaje następna gigantyczna hydroelektrownia. Jej wybudowanie spowoduje zalanie jeszcze jednego fragmentu doliny Nilu Środkowego, zamieszkałego przez plemię Rubatab50. I znów sudańska służba ochrony zabytków zwróciła się z apelem do międzynarodowego środowiska naukowego o pomoc w ratowaniu zagrożonego dziedzictwa kulturowego regionu. I znów do Sudanu przyjechały zagraniczne misje archeologiczne, by pracować na przyznanych im koncesjach. I znów lokalni mieszkańcy nie pozwolili naukowcom na realizację prac badawczych. Czy znów ucierpi na tym dziedzictwo przeszłości? Czas pokaże. 49 Jedna z najpoczytniejszych gazet sudańskich zamieściła na pierwszej stronie zdjęcie z tej manifestacji, jako ilustrację do artykułu pt. „Psy Europy i Ameryki szczekają w Hadze a prezydent wciąż jest prezydentem”. Anonim, Kilab Uruba wa Amrika tanbahu al-jaum fi l-Ahai wa rais hua rais, „Achir Lahza” (2009) 4.III., s. 1. 50 P. Maliński, Koncepcja przeszłości w tradycji ustnej plemienia Rubatab z północnego Sudanu, w: I. Grzelczak-Miłoś, M. Praczyk, K. Wiśniewski (red.), Przez źródło do przeszłości, Poznań 2012, s. 177. �Starożytne zabytki, polityka i archeologia w Sudanie 25 Nieco inaczej rysują się perspektywy budowy trzeciej wielkiej zapory na Nilu, planowanej w rejonie III Katarakty, przy miejscowości Kadźbar. Leży ona na terytorium etnicznym nubijskiego plemienia Mahas. Jego przedstawiciele, choć poddani procesowi arabizacji, zachowali własną tożsamość etniczną, której wyznacznikiem jest przede wszystkim język – Nobiin51. Istotne jest również przywiązanie do zamieszkiwanego obszaru – Nubijczycy uważają się za autochtonów, rdzennych mieszkańców doliny Nilu Środkowego52. Natomiast Arabów postrzegają jako imigrantów z Półwyspu Arabskiego, „przybyszów zza morza” (Czerwonego), którzy w Nubii pojawili się stosunkowo niedawno – „zaledwie” przed kilkoma (lub co najwyżej kilkunastoma) wiekami. Tak więc tożsamość nubijska jest historycznie uwarunkowana, przy czym istotną rolę odgrywają elementy dziedzictwa kulturowego – zabytki starożytności. Nubijczycy traktują je bowiem jako pozostałości po swych przodkach – innymi słowy uznają je za pamiątki „własnej” przeszłości. Członkowie społeczności Mahas popierają badania dziedzictwa archeologicznego regionu, gdyż wiedzą, że dzięki pracy naukowców wzrasta wiedza o przeszłości Nubii. Tak więc miejscowi nie wyrażają (jak dotąd) sprzeciwu wobec realizacji programu archeologicznych badań ratowniczych na obszarze planowanego zbiornika retencyjnego tamy Kadźbar – choć sama idea budowy hydroelektrowni jest kontestowana53. Świadomość M. Bechhaus-Gerst, The (Hi)story of Nobiin – 1000 Years of Language Change, Frankfurt am Mein 2011. 52 P. Maliński, M. Drzewiecki, Krajobraz nierówności społecznych. Projekt badawczy we wsi Jawgul jako przyczynek do studiów nad dawną i współczesną kulturą regionu Mahas (północny Sudan), w: W. Cisło, J. Różański, M. Ząbek (red.), Bilad as-Sudan – kultury i migracje, Warszawa 2013, s. 103. 53 W 2007 r., podczas pokojowej manifestacji Nubijczyków przeciwko budowie tamy, sudańskie siły bezpieczeństwa otworzyły ogień do demonstrantów, zabijając cztery osoby, a raniąc co najmniej dwadzieścia. http://www.internationalrivers. org/campaigns/kajbar-dam-sudan [03.04.2013]. 51 �Piotr Maliński, Mohamed Khidir Khalil, Elmonster Elmoubarak 26 historyczna Nubijczyków (rozwinięta zwłaszcza wśród elit intelektualnych tej grupy), sprawiła również, że dość krytycznie oceniają oni oficjalną strategię ochrony dziedzictwa starożytności w Sudanie. W środowisku tym można na przykład spotkać się z opinią, iż intencją sudańskich służb ochrony zabytków, jest nie ochrona, lecz świadome niszczenie dziedzictwa archeologicznego. Zwolennicy takiego poglądu dowodzą, że władze państwowe realizując swą strategię, chcą jakoby doprowadzić do dekulturacji nubijskiej mniejszości etnicznej (pozbawiając jej spuścizny przodków), by uczynić ją bardziej podatną na arabizację. Starożytności z perspektywy mniejszości etnicznej Przedstawione powyżej przekonanie znalazło swój wyraz między innymi w treści dokumentu, wystosowanego przez jednego z nubijskich intelektualistów do UNESCO54. Dokument ten to raport o stanie zagrożenia dziedzictwa archeologicznego w dolinie Nilu Środkowego. Ze względu na to, że tekst ten w znaczący sposób koresponduje z omawianą problematyką, warto tu przytoczyć jego obszerniejsze fragmenty (przy czym w tłumaczeniu starano się oddać oryginalną stylistykę oraz sformułowania autora). Rzeczony raport został napisany w celu „[...] wywarcia większego nacisku na rząd Sudanu, by zapewnił on ochronę i bezpieczeństwo dla nubijskich stanowisk archeologicznych w Prowincji Północnej. Te jedyne w swoim rodzaju stanowiska są wciąż zaniedbywane i grozi im trwałe zniszczenie z racji aktualnej, nierozważnej polityki rządu. Pomimo zapewnień i obietnic sudańskich władz o podjęciu działań ochronnych wobec Mohamed Khidir Khalil, A call for UNESCO to rescue Barkel Site from annihilation. Special Report about Historical Nubian Archeology Sites of Sudan, niepublikowany dokument tekstowy w formie pliku elektronicznego, 2009. 54 �Starożytne zabytki, polityka i archeologia w Sudanie 27 historycznych zabytków starożytnej Nubii, na tychże stanowiskach zaobserwowano stałe pogarszanie się warunków. To ustawicznie powtarzające się i karygodne niedbalstwo rządu sudańskiego wzbudziło pewne wątpliwości co do szczerości jego intencji w kwestii ochrony nubijskich starożytności w północnym Sudanie. [...] W rzeczy samej wiele jest czynników powodujących postępujące pogarszanie się warunków archeologii w Sudanie. Poprzez brak należytej ochrony wspomniane stanowiska są w jawny sposób wydawane, zarówno w ręce intruzów, jak i miejscowych, którzy są nieświadomi kulturowego znaczenia starożytnych zabytków i ich historycznej wartości. Za główną przyczynę tego wszystkiego uważana jest bezmyślna polityka rządu. Od rządu oczekuje się, by podjął odpowiednie środki w celu konserwacji i ochrony stanowisk archeologicznych, lecz jest wręcz przeciwnie – polityka rządu zachęca do wspomnianych, niegodnych czynów zarówno okolicznych mieszkańców, jak i innych przemytników starożytności. Wielokrotnie zgłaszano przypadki grabieży zabytków i rabunku starożytności – kradzionych niekiedy z samych stanowisk archeologicznych – jednak władze nie podjęły żadnych konkretnych działań, by powstrzymać proceder przemytu zabytków archeologicznych w Nubii. Prawo ustanowione, by karać za tak ohydne przestępstwo jest słabe – winni skazywani są na najmniejszą karę pozbawienia wolności i niewielką grzywnę. Nie ma zatem wątpliwości, że Sudan potrzebuje zmian w polityce ochrony swojej historii i archeologii”55. Dalej następuje dość szczegółowy opis destrukcji dziedzictwa archeologicznego, spowodowanej przez inwestycje rządowe (budowy dróg i kanałów irygacyjnych, realizacje projektów rolniczych) niepoprzedzone badaniami ratowniczymi. Autor ra Tamże, s. 1–2. Ten i kolejny fragment przetłumaczył na język polski Piotr Maliński. 55 �28 Piotr Maliński, Mohamed Khidir Khalil, Elmonster Elmoubarak portu powołuje się na konkretne przypadki, wymieniając nazwy miejscowości i regionów, w których stanowiska archeologiczne zostały naruszone lub zniszczone (ich ilość ocenia na ponad setkę). Opisuje również wysiłki społeczności nubijskiej podejmowane w celu zawiadomienia odpowiednich władz o istniejących problemach. Według autora raportu, w większości przypadków czynniki oficjalne nie reagowały na takie zgłoszenia. Sytuacja weszła w stadium „kryzysowe”, gdy jedna z nowych inwestycji zagroziła starożytnemu kompleksowi świątynnemu i cmentarzysku królewskiemu Dżebel Barkal. Oto jak kwestia ta przedstawiona została w raporcie: „W lipcu 2003 roku stanowisko Dżebel Barkal56 [...] zostało zgłoszone do wpisania na listę światowego dziedzictwa stanowisk historycznych. Jak wiadomo, Dżebel Barkal jest jedynym sudańskim stanowiskiem znajdującym się na liście międzynarodowego dziedzictwa. W trakcie selekcji, stanowisko [...] spełniło pięć kryteriów oceny: I, II, III, IV i VI57. Pan Suhaib Mirgani, miejscowy inwestor, wystąpił o zgodę do Ministerstwa Turyzmu Prowincji Północnej na wybudowanie turystycznego ośrodka wypoczynkowego na obszarze Dżebel Barkal. Proponowany przez niego projekt został przedstawiony urzędowi administracji rządowej odpowiedzialnej za turyzm, inwestycje i przemysł w Prowincji Północnej. Z kolei urząd ten przedłożył wspomniany projekt Korporacji Archeologii i Turyzmu58 56 W transkrypcji angielskiej nazwa ta zapisywana jest najczęściej jako Jebel Barkal lub Gebel Barkal, w tekście źródłowym natomiast występuje w formie Jabel Barkel lub krócej Barkel. Tamże. 57 Są to kryteria kulturowe. http://en.wikipedia.org/wiki/Jebel_Barkal [dostęp z: 2013-04-03]; http://pl.wikipedia.org/wiki/ Lista_%C5%9Bwiatowego_dziedzictwa_UNESCO [03.04.2013]. 58 Jest to prawdopodobnie przekręcona nazwa National Corporation for Antiquities and Museums. �Starożytne zabytki, polityka i archeologia w Sudanie 29 [...], która została poproszona o konsultację i zaopiniowanie go. Proponowany projekt sugerował lokalizację [...] ośrodka w granicach stanowiska Dżebel Barkal, zaledwie 500 m od piramid. Pan Murtada59 i jego zespół z Korporacji Archeologii zawiadomili lokalne władze, że lokalizacja projektu powinna zostać zmieniona, gdyż niedopuszczalne jest budowanie czegokolwiek na prawnie chronionym stanowisku archeologicznym o międzynarodowym znaczeniu. W zamian zasugerowali inną lokalizację dla projektu pana Mirganiego, położoną 500 m od granic stanowiska, w miejscu niezbyt rzucającym się w oczy, oddzielonym od stanowiska niewysokim wzgórzem. Pan Mirgani, inwestor, nie zgodził się na realizację projektu w proponowanym miejscu i zaczął korzystać z wpływów spokrewnionych z nim polityków, by uzyskać aprobatę dla projektu u wyższej instancji w stolicy. Tymczasem pan Murtada zasięgnął opinii przybyłej delegacji UNESCO, [...] która przyznała, iż jeśli projekt zostanie zrealizowany w swych pierwotnych założeniach, spowoduje że Dżebel Barkal nie będzie już spełniać niektórych kryteriów oceny, przez co przestanie być uznawany za stanowisko międzynarodowego dziedzictwa. Niestety, ze względu na szerzącą się w Sudanie korupcję, panu Mirganiemu udało się uzyskać akceptację u władz wyższych w Chartumie, po czym zaczął on realizować swój projekt w niedozwolonym miejscu. Pan Murtada jako urzędnik wniósł przeciwko panu Mirganiemu pozew do sądu, który zarządził wstrzymanie prac budowlanych do czasu zakończenia procesu. Jednak prace przerwano jedynie na miesiąc, po czym inwestor zadecydował o ich wznowieniu, nie zważając na orzeczenie sądu. Wówczas pan Murtada rozpoczął kampanię przeciwko projektowi, który może doprowadzić do zniszczeń Pracownik służby ochrony zabytków, w tekście raportu wymieniony wcześniej jako „Pan Murtada Bushara, odważny sudański archeolog, urzędnik Korporacji Archeologii i Turyzmu”. Mohamed Khidir Khalil, dz. cyt., s. 3. 59 �Piotr Maliński, Mohamed Khidir Khalil, Elmonster Elmoubarak 30 na Dżebel Barkal. Obecnie ten okropny gmach rośnie z dnia na dzień, na obszarze przepięknego Dżebel Barkal. Wyżsi urzędnicy Korporacji Archeologii i Turyzmu nie wypowiadają się na temat tej sprawy, pozostawiając pana Murtadę samemu sobie w jego walce z inwestorem projektu”60. Warto dodać do tego, iż cytowany dokument odniósł zamierzony skutek – spowodował on interwencję UNESCO, która doprowadziła ostatecznie do przerwania prac budowlanych i zaniechania realizowanej inwestycji w formie, która mogłaby naruszyć zabytkowe walory Dżebel Barkal. Realia „archeologii nacjonalistycznej” w Sudanie Wobec przedstawionych powyżej zagadnień i problemów, nasuwa się pytanie o postawy sudańskich archeologów względem dziedzictwa starożytności, a zwłaszcza o teoretyczne podstawy ich działań. W tym względzie na uwagę zasługuje zwłaszcza (wspomniany już) „nacjonalistyczny” kierunek w ramach tej dyscypliny nauki. Symptomatyczne jest, iż w Sudanie jego pionierem był przedstawiciel mniejszości etnicznej – Nubijczyk z plemienia Mahas, Ali Osman Mohamed Salih61. Naukowiec ten odebrał wykształcenie na Zachodzie, gdzie miał okazję być jednym z uczniów Petera Lewisa Shinniego – teoretyka i prekursora idei „archeologii  Tamże, s. 3–4. W treści cytowanego ustępu zwraca uwagę bezwład i dysfunkcja aparatu sudańskiej administracji państwowej. Problem ten jest powszechnie dostrzegany w społeczeństwie, a niektóre jego aspekty stały się nawet przedmiotem badań i studiów, podjętych przez sudańskich naukowców. Ali Abdel Gadir Ali (red.), The Sudan Economy in Disarray, Khartoum 1985; Al-Hadi Abdulsamd Abdulla, The Pathology of African Civil Service. A Diagnosis of Major Problems with Special Reference to Sudan, Khartoum 2010. 61  Ali Osman Mohamed Salih, Nationalist Archaeology. The Case of Sudan, „Études Nubiennes”, 1(1990), s. 225, 229. 60 �Starożytne zabytki, polityka i archeologia w Sudanie 31 nacjonalistycznej”62. „Archeologia nacjonalistyczna” w nubijskim wydaniu zakładała praktyczne wykorzystanie wiedzy naukowej, a zwłaszcza rezultatów badań archeologicznych w celu kształtowania tożsamości narodowej w wielokulturowym społeczeństwie. Wskazywano tu na okoliczność, iż w rozwiązaniu współczesnych problemów społeczno-politycznych można spożytkować doświadczenia z odległej przeszłości. Przytaczano dowody (o charakterze ewidencji archeologicznej) na poparcie twierdzenia, że na obszarze Sudanu możliwe było pokojowe współistnienie, a nawet integracja wielu grup ludności znacznie różniących się kulturowo i etnicznie. Ich różnorodność nie tylko nie wykluczała koegzystencji, lecz – za sprawą międzykulturowego dialogu i wymiany idei – wpływała stymulująco na rozwój społeczno-ekonomiczny. Według przedstawicieli „archeologii nacjonalistycznej”, odwołanie się do takiej wizji przeszłości, uznanie jej za rodzaj narodowej tradycji i upowszechnienie w społeczeństwie pomoże ukształtować „nowoczesną tożsamość kulturową Sudańczyków”63. Ta z kolei umożliwi wypracowanie rozwiązań dla aktualnych problemów: destabilizacji politycznej, zapaści gospodarczej i fiaska procesów narodowotwórczych. Za sprawę kluczową uznano zatem społeczną promocję wiedzy archeologicznej, postulowano rozwój instytucji naukowych (zwłaszcza muzeów) oraz podjęcie multidyscyplinarnych badań terenowych nad dawnymi i teraźniejszymi kulturami Sudanu64. Jednak „archeologia nacjonalistyczna” w ujęciu Alego Osmana Mohameda Saliha pozostała tworem czysto teoretycznym, a jej 62  Ali Osman Mohamed Salih, A Tribute to Peter Shinnie, w: J. Sterner, N. David (red.), An African Commitment. Papers in Honour of Peter Lewis Shinnie, Calgary 1992, s. ix. 63  Yousif M. Elamin, Archaeology and Modern Sudanese Cultural Identity, „African Archaeological Review”, 16(1999) nr 1, s. 1–3. 64  Negm-el-Din Mohammed Sherif, The Future of Sudanese Archaeology, „Meroitica”, 5(1979), s. 23–29; Ali Osman Mohamed Salih, dz. cyt., 1990, s. 230. �Piotr Maliński, Mohamed Khidir Khalil, Elmonster Elmoubarak 32 założeń nie udało się wprowadzić w życie. Złożyło się na to wiele różnorodnych przyczyn. Przede wszystkim nie wszyscy sudańscy archeolodzy byli zwolennikami kulturowej „jedności w różnorodności”. Nie znalazła ona również poparcia wśród elit rządzących, które preferowały inne rozwiązania wewnętrznych problemów społeczno-politycznych kraju. Dodatkowym, stałym problemem był niedostatek finansów publicznych przeznaczanych na naukę. W rezultacie, zamiast „archeologii nacjonalistycznej” uwzględniającej wielokulturowość, w środowisku sudańskich archeologów (składającym się prawie wyłącznie z muzułmanów mówiących po arabsku) upowszechniły się pewne idee, które można uznać za emanację arabizmu i islamizmu na sposób postrzegania przeszłości. Przykładowo, w naukowej interpretacji i rekonstrukcji przeszłości badacze sudańscy kładą często nacisk na procesy migracji (utożsamiane niekiedy wręcz z „inwazjami”) i dyfuzji, postrzegane jako główne czynniki wpływające na zmiany kulturowe65. Co więcej, dawne kultury podlegające owym procesom dzielone są przez tychże badaczy na uciskające (władcy) i uciskane (słudzy/niewolnicy). W takim ujęciu kulturowych kontaktów rola międzykulturowego dialogu bywa pomijana – podkreśla się za to znaczenie konfrontacji i podbojów, w ramach których „lepsza/silniejsza” kultura (względnie lud) podporządkowuje sobie „gorszą/słabszą”. Przenosząc powyższe zagadnienia na obszar kultury współczesnej, nietrudno jest przyporządkować do wspomnianych kategorii odpowiednie grupy etniczne lub wyznaniowe, zamieszkujące Sudan (zwłaszcza przed jego podziałem w 2011 r.). W takim pojmowaniu przeszłości można dopatrzyć się prób naukowej interpretacji historycznych uwarunkowań „kultury strachu” i „polityki jądra kulturowego”. Trudno oprzeć się wrażeniu, iż te tendencje w nauce są wyrazem kultu przewagi, potęgi i siły, będącego organicznym elementem  Ali Osman Mohamed Salih, dz. cyt., 1990, s. 228–229. 65 �Starożytne zabytki, polityka i archeologia w Sudanie 33 kultury arabsko-muzułmańskiej66. W świetle powyższego wydaje się zatem, że w Sudanie funkcjonuje jednak swego rodzaju „archeologia nacjonalistyczna” – choć diametralnie inna od tej, którą postulował Ali Osman Mohamed Salih67 (1990). * * * Przedstawione powyżej rozważania obejmują tylko niektóre aspekty wykorzystania materialnego dziedzictwa starożytności dla celów politycznych w Sudanie. W istocie wzajemne relacje łączące starożytne zabytki, politykę i archeologię w tym kraju są dużo bardziej rozbudowane, złożone i wielowątkowe. Co więcej, w niektórych przypadkach podlegają one dynamicznym zmianom68. To sprawia, iż poruszana problematyka nie traci na aktualności, choć przedstawienie jej całokształtu z pewnością wykracza poza ramy niniejszego artykułu i zasługuje na poważniejsze opracowanie. Na koniec warto jedynie zasygnalizować kilka zjawisk i zagadnień, które mogą okazać się istotne dla przyszłych studiów, wskazując kierunki i perspektywy dalszych badań. Przede wszystkim warto poruszyć kwestię własności materialnego dziedzictwa przeszłości, gdyż to głównie na jej tle dochodzi do różnego rodzaju społeczno-kulturowych konfliktów. W niektórych przypadkach (jak na przykład we wspomnianym Dar al-Manasir) mają one wielostronny i wielopoziomowy charakter, a zainteresowane posiadaniem zabytków  E. Podhorska-Rekłajtis, W oczach Arabów, w: A. Zajączkowski (red.), Obrazy świata białych, Warszawa 1973, s. 232; F. Bocheński, Islam wobec uprzemysłowienia, w: A. Mrozek-Dumanowska (red.), W kręgu religii krajów pozaeuropejskich, Warszawa 1985, s. 213–215; K. Meissner, P. Maliński, Kultura własna i kultura „obca” w dziecięcej wizji świata. Analiza twórczości plastycznej dzieci z sudańskiego plemienia Manasir, w: W. Cisło, J. Różański, M. Ząbek (red.), Sudan – bogactwo kultur i wewnętrzne napięcia, Warszawa 2012, s. 338. 67  Ali Osman Mohamed Salih, dz. cyt., 1990. 68  Autorzy jeszcze raz podkreślają, że w tekście nie zostały przedstawione ani omówione zmiany, jakie zaszły w latach 2013–2015. 66 �34 Piotr Maliński, Mohamed Khidir Khalil, Elmonster Elmoubarak minionych dziejów są rozliczne grupy: lokalni mieszkańcy, państwo, zachodni naukowcy, a nawet (jak przypadku Dżebel Barkal) – organizacja reprezentująca społeczność międzynarodową. Spuścizna przeszłości może przedstawiać zupełnie inną wartość (wymierną lub niewymierną) dla różnych grup, co w efekcie rzutuje też na różne sposoby jej funkcjonowania w określonych kontekstach kulturowych. Tu warto zwrócić uwagę na fenomen relatywizacji wartości materialnego dziedzictwa przeszłości. Może ona prowadzić do jego rewaluacji (waloryzacji lub dewaluacji), skutkującej zmianami w strategiach jego wykorzystania przez daną grupę lub grupy. W sferze działań o charakterze politycznym zwraca uwagę pragmatyzm tychże strategii, szczególnie jaskrawo widoczny w przypadkach, w których dziedzictwo archeologiczne jest rozmyślnie i skutecznie niszczone. Rozwinięcie skrótów użytych w tekście DIU – Dam Implementation Unit MDASP – Merowe Dam Archaeological Salvage Project NCAM – National Corporation for Antiquities and Museums NIF – National Islamic Front UNESCO – United Nations Educational, Scientific and Cultural Organization Bibliografia Abdelrahim Mohammed Salih, The Manasir of the Northern Sudan: Land and People. A riverain society and resource scarcity, Köln 1999. Ahmed Abd Al-Kerim Ahmed, Ahmed Omar Al-Amin, Mohammed Ahmed Al-Araki, Al-Fatih Jussif Esz-Szejch, Al-insaneh al-kon. Nehnu wa al-alam al-islami, Bahat Ar-Roda 2005. Ahmed Abd Al-Kerim Ahmed, Omar Hadż Az-Zaki, Hassan Mohammed Salih, Al-Fatih Jussif Esz-Szejch, Abd Ar-Rahim Imam Mohammed, Tarich. As-saff at-talit as-sanawi, Bahat Ar-Roda 2002. Ahmed Abd Al-Kerim Ahmed, Omar Hadż Az-Zaki, Hassan Mohammed Salih, Al-Fatih Jussif Esz-Szejch, Abd Ar-Rahim Imam Mohammed, Tarich. As-saff al-awal, Bahat ar-Roda 2007. �Starożytne zabytki, polityka i archeologia w Sudanie 35 Ahmed Abd Al-Karim Ahmed, Omar Hadź Az-Zaki, Hassan Mohammed Salih, Al-Fatih Es-Szejch Jusif, Ali Omar Dafalla, Abd Ar-Rahim Imam Mohammed, Tarich. As-saff at-tani, Bahat Ar-Roda 2001. Al-Hadi Abdulsamd Abdulla, The Pathology of African Civil Service. A Diagnosis of Major Problems with Special Reference to Sudan, Khartoum 2010. Ali Abdel Gadir Ali (red.), The Sudan Economy in Disarray, Khartoum 1985. Ali Osman Mohamed Salih, Nationalist Archaeology. The Case of Sudan, „Études Nubiennes”, 1(1990), s. 225–236. Ali Osman Mohamed Salih, A Tribute to Peter Shinnie, w: Sterner J., David N. (red.), An African Commitment. Papers in Honour of Peter Lewis Shinnie, Calgary 1992, s. ix. Al Musbah Babikir Al Faki, Ukele J., Sayed Arbab, Tawheeda Osman Hadra, Sudan Practical Integrated National English 5: Pupil’s Book, Khartoum 1996. Al Musbah Babikir Al Faki, Ukele J., Sayed Arbab, Tawheeda Osman Hadra, Sudan Practical Integrated National English 6: Pupil’s Book, Khartoum 1997. Anonim, Kilab Uruba wa Amrika tanbahu al-jaum fi l-Ahai wa rais hua rais, „Achir Lahza”, (2009), 4 marca, s. 1. Bechhaus-Gerst M., The (Hi)story of Nobiin – 1000 Years of Language Change, Frankfurt am Mein 2011. Bocheński F., Islam wobec uprzemysłowienia, w: Mrozek-Dumanowska A. (red.), W kręgu religii krajów pozaeuropejskich, Warszawa 1985, s. 205–225. Cornbluth J., The NILE Course for the Sudan. Students’ Book Four, Harlow 1979. Cornbluth J., The NILE Course for the Sudan. Students’ Book Five, Harlow 1981. Cornbluth J., The NILE Course for the Sudan. Students’ Book Six, Harlow 1982. Cuthbert H., Siddig Abdel Monim Ismail, Tawheeda Osman Hadra, Al Musbah Babikir Al Faki (red.), Sudan Practical Integrated National English 4: Pupil‘s Book, Khartoum 1995. �36 Piotr Maliński, Mohamed Khidir Khalil, Elmonster Elmoubarak Danecki J., Problem dziedzictwa kulturowego we współczesnym islamie, w: Mrozek-Dumanowska A. (red.), W kręgu religii krajów pozaeuropejskich, Warszawa 1985, s. 226–243. Diaz-Andrieu M., Champion T. (red.), Nationalism and Archaeology in Europe, London 1996. Drzewiecki M., Maliński P., Jawgul – A Village Between Towers, „Sudan & Nubia”, t. 17 (2013), s. 101–108. El Tahir El Nour Ogeil, History of the Sudan Antiquities Service, [niepublikowana praca magisterska] Poznań 2002. Fekri Hassan, Strategic Approach to Egypt’s Cultural Heritage. Final Report, Cairo 2001. Jebel_Barkal, http://en.wikipedia.org/wiki/Jebel_Barkal [03.04.2013]. Kajbar Dam, Sudan, http://www.internationalrivers.org/campaigns/ kajbar-dam-sudan [03.04.2013]. Kania M., Relacje archeologii i nacjonalizmu – dyskurs (z) przeszłości? Rozważania na przykładzie konfliktu między Yale University a rządem Peru o losy kolekcji zabytków z Machu Picchu, w: Drozd-Piasecka M., Posern-Zieliński A. (red.), Antropologia polityki i polityka w antropologii, Warszawa 2010, s. 139–153. Kohl P., Nationalism and archaeology: on the construction of nations and the reconstructions of the remote past, „Annual Review of Anthropology”, 27(1998), s. 223–246. Kohl P., Fawcett C. (red.), Nationalism, Politics and the Practice of Archaeology, Cambridge 1995. Lista Światowego dziedzictwa UNESCO, http://pl.wikipedia.org/wiki/ Lista_%C5%9Bwiatowego_dziedzictwa_UNESCO [03.04.2013]. Maliński P., Funkcjonalny charakter obiektów archeologicznych w tradycyjnej kulturze plemienia Manasir, „Menhir” (2005) nr 6, s. 23–26. Maliński P., Wybrane aspekty społecznego odbioru archeologii na sudańskiej prowincji. Badania etnologiczne nad ekspresją plastyczną dzieci z plemienia Manasir, w: Marciniak A., Merowe villagers refuse to move, http://www. sudantribune.com/Merowe-villagers-refuse-to-move,28246 [04.06.2009]. �Starożytne zabytki, polityka i archeologia w Sudanie 37 Minta-Tworzowska D., Pawleta M. (red.), Współczesne oblicza przeszłości, Poznań 2011, s. 267–285. Maliński P., Koncepcja przeszłości w tradycji ustnej plemienia Rubatab z północnego Sudanu, w: Grzelczak-Miłoś I., Praczyk M., Wiśniewski K. (red.), Przez źródło do przeszłości, Poznań 2012, s. 177–191. Maliński P., Drzewiecki M., Krajobraz nierówności społecznych. Projekt badawczy we wsi Jawgul jako przyczynek do studiów nad dawną i współczesną kulturą regionu Mahas (północny Sudan), w: Cisło W., Różański J., Ząbek M. (red.), Bilad as-Sudan – kultury i migracje, Warszawa 2013, s. 191–220. Meissner K., Maliński P., Kultura własna i kultura „obca” w dziecięcej wizji świata. Analiza twórczości plastycznej dzieci z sudańskiego plemienia Manasir, w: Cisło W., Różański J., Ząbek M. (red.), Sudan – bogactwo kultur i wewnętrzne napięcia, Warszawa 2012, s. 311–340. Meskell L. (red.), Archaeology under fire. Nationalism, politics and heritage in the Eastern Mediterranean and Middle East, London – New York 1998. Mohamed Khidir Khalil, A call for UNESCO to rescue Barkel Site from annihilation. Special Report about Historical Nubian Archeology Sites of Sudan, [niepublikowany dokument tekstowy w formie pliku elektronicznego] 2009. Näser C., Arbeiten auf Us und Mograt, „Der Antike Sudan. Mitteilungen der Sudanarchäologischen Gesellschaft zu Berlin” (2006) nr 17, s. 89–116. NDiaye B., Współczesna Afryka Subsaharyjska. Wybrane zagadnienia, Olsztyn 2011. Negm-el-Din Mohammed Sherif, The Future of Sudanese Archaeology, „Meroitica” t. 5 (1979), s. 23–29. Nevina El-Aref, A New Law in the making, „Antiquities of Egypt” (2006) nr 2, s. 5. Podhorska-Rekłajtis E., W oczach Arabów, w: Zajączkowski A. (red.), Obrazy świata białych, Warszawa 1973, s. 230–277. Salah Mohamed Ahmed, Merowe Dam Archaeological Salvage Project (MDASP), „Sudan & Nubia” t. 7 (2002), s. 11–14. �38 Piotr Maliński, Mohamed Khidir Khalil, Elmonster Elmoubarak State_Sponsors_of_Terrorism, http://en.wikipedia.org/wiki/State_Sponsors_of_Terrorism [03.04.2013]. Shinnie P.L., Meroe. Cywilizacja starożytnego Sudanu, Warszawa 1986. Trigger B.G., Alternative archaeologies: nationalist, colonialist, imperialist, „Man” t. 19 (1984), s. 355–370. Ząbek M., Historia Sudanu do 1989 roku, w: Mantel-Niećko J., Ząbek M. (red.), Róg Afryki. Historia i współczesność, Warszawa 1999, s. 107–182. Ząbek M., Wprowadzenie, w: Ząbek M. (red.), Wokół IV katarakty. Społeczności wiejskie nad środkowym Nilem przed wielką zmianą, Warszawa 2005, s. 7–9. Yousif M. Elamin, Archaeology and Modern Sudanese Cultural Identity, „African Archaeological Review”, 16(1999), nr 1, s. 1–3. Ancient Monuments, Policy and Archaeology in Sudan Summary The text is devoted to the relationship of policy and archaeological heritage in Sudan. Three authors of the text represent different scientific disciplines and different points of view on the title issues. Using their recent, very diverse experiences, studies and achievements, authors present certain aspects of the use of material heritage of the past for political purposes in Sudan. Among other things, they analyze the political situation in the country, cultural policy of the Sudanese government, official strategy for heritage preservation and promotion, and also the processes of creating historical awareness of citizens. In the following part of the paper, the ethnopolitical context of rescue excavation in the Middle Nile Valley is described (on the example of Merowe Dam Archaeological Salvage Project), as well as critical problems of the protection of national heritage in Sudan (on the example of Jebel Barkal, one of the UNESCO World Heritage Sites). The text also discusses transformations of the concept of nationalist archeology, the purpose of which is to create a Sudanese national identity. �Karol Piasecki Mateusz Wierciński Ewolucja sztuki naskalnej na przykładzie petroglifów wyspy Saffi Prezentowany tekst stanowi rozwinięcie referatu przedstawionego na Konferencji Nubiologicznej w roku 2007 w Gniewie. W międzyczasie cała wyspa Saffi wraz ze znajdującymi się na niej petroglifami i pozostałymi stanowiskami archeologicznymi uległa zalaniu. Na szczęście większość znajdujących się na niej stanowisk archeologicznych została przebadana i zadokumentowana. Mając nadzieję, że petroglify Saffi doczekają się kiedyś końcowej publikacji przedstawiamy wstępne rozważania na ich temat. W trakcie badań antropologicznych prowadzonych w roku 2005 na obszarze Saffi przeprowadzono prospekcję terenową, której celem była inwentaryzacja tamtejszych petroglifów. Ich istnienie zostało stwierdzone w 2004 roku na południowym i północnym krańcu wyspy przez Martę i Piotra Osypińskich. W wyniku prac terenowych wykazano obecność 11 stanowisk z rysunkami naskalnymi i dodatkowo 3 stanowisk z litofonami1. Liczbę stanowisk należy traktować 1  Część litofonów zlokalizowana jest w obrębie głazowisk z petroglifami. Można więc sądzić, iż podobnie jak na stanowisku KP36 w Gebel Gurgurib (A. Rozwadowski, E. Kuciewicz, P. Polkowski, Afrykańska sztuka naskalna w polskich doświadczeniach badawczych, w: S. Szafrański i inni (red.), Sztuka Afryki Karol Piasecki, Katedra Etnologii i Antropologii Kulturowej, Uniwersytet Szczeciński Mateusz Wierciński, Instytut Geografii, Uniwersytet im. Jana Kochanowskiego w Kielcach �40 Karol Piasecki, Mateusz Wierciński jako przybliżoną, bowiem brak istotnych różnic, zarówno w technice wykonania petroglifów, jak i w ich formie, sprawia że wyodrębnianie poszczególnych stanowisk bez wątpienia ma charakter arbitralny. Stanowiska te reprezentują pojedyncze rysunki bądź ich zespoły, przy czym zdecydowanie przeważają zespoły rysunków nad pojedynczymi rytami. Petroglify zostały różnie umieszczone – część wykonano na eksponowanych, równych płaszczyznach skalnych (niekiedy widoczne były z odległości 100–200 m), inne na słabo widocznych, czasami leżących poziomo głazach. Niektóre z głazów bez wątpienia były następnie intencjonalnie przewrócone bądź przemieszczone (ewentualnie uległy naturalnemu osunięciu). Tylko niektóre rysunki były staranniej wykonane, większość z nich wykonano w sposób uproszczony, wręcz „niedbały”. Rysunki wybijano tłuczkami kwarcowymi techniką linearną, rzadziej konturowo (wyjątkowo z wypełnieniem konturowanych powierzchni). Większość pojedynczych rysunków (bądź oddzielnych elementów kompozycji) ma niewielkie rozmiary i nie przekracza kilkunastu cm. W przypadku zespołów rysunki umieszczone były na większych powierzchniach skalnych sięgających niekiedy kilkunastu – dwudziestu kilku metrów kwadratowych. Wyspa Saffi znajduje się w rejonie IV katarakty, około 50 km na północ od Karimy, w górę Nilu (Ryc. 1). Jest ona największą (w przybliżeniu ma 3,5 na 1,5 km) z wysp wewnętrznego „archipelagu” nilowego obejmującego ponadto Uli i Tatani oraz kilkanaście mniejszych, niezamieszkałych wysepek. Jej rozmiary wyspy i linia brzegowa (zwłaszcza na południowym krańcu) zamieniają się2 w kolekcjach i badaniach polskich, Szczecin, 2014, s. 346–367; K. Piasecki, Gebel Gurgurib – KP 36. Próba interpretacji, w: S. Szafrański i inni (red.), Sztuka Afryki w kolekcjach i badaniach polskich, Szczecin, 2014, s. 369–377) stanowiły one wspólne obiekty kultowe. 2  Opis ten dotyczy oczywiście stanu historycznego przed zalaniem terenu wodami sztucznego jeziora Merowe, stąd niewątpliwie właściwszy byłby tu czas przeszły. �Ewolucja sztuki naskalnej na przykładzie petroglifów... 41 Ryc. 1. Fragment mapy Sudanu z zaznaczoną lokalizacja wyspy Saffi (przed zalaniem) (wszystkie fotografie i przerysy – K. Piasecki) �Karol Piasecki, Mateusz Wierciński 42 w zależności od stanu wód nilowych. Rzeka przerzyna się tu przez formację geologiczną zwaną Progiem Bajudy, zbudowaną z odpornych na erozję granitoidów3. Krajobraz wyspy jest dosyć wyrównany, skalisty z licznymi granitoidowymi ostańcami, zniszczonymi przez erozję, przedzielonymi dosyć szerokim, południkowo biegnącym wadi będącym dawną odnogą Nilu wypełnioną iłami i piaskami. Na północno-wschodnim brzegu wyspy znajduje się najwyższe wzniesienie – Góra Endeg, pokryta skalnym rumowiskiem. Pola uprawne zlokalizowane są na zalewanych okresowo wybrzeżach, wnętrze wyspy wykorzystywane jest częściowo jako pastwisko. Stanowiska z rysunkami naskalnymi (i litofonami) znajdują się głównie w północnej połowie wyspy i na jej południowym krańcu (Ryc. 2). Petroglify to zwykle niewielkie rysunki wykonane w różnych okresach i różnymi technikami, z reguły mało starannie. Ich program ikonograficzny jest zróżnicowany i wyraźnie wskazuje na wielofazowość ich wykonania. Stan zachowania rysunków jest bardzo różny: od względnie dobrze widocznych, niekiedy z dość dużej odległości, do rysunków z trudem zauważalnych. Jak należy sądzić, wynika to z kilku przyczyn, przede wszystkim ze staranności wykonania i głębokości rytów oraz z ich ekspozycji na słońce i wiatry oraz okresowe przykrywanie mułem podczas wysokich stanów Nilu. Oczywistym pozostaje różnica w pokryciu przez polewę pustynną, wynikająca z wieku petroglifów. Przedstawiony poniżej przegląd stanowisk stanowi tylko ich część, reprezentatywną dla naszych rozważań. Stanowisko S 14 ma charakter swego rodzaju „galerii” rysunkowej umieszczonej na południowo-wschodniej stronie dużego wygładzonego ostańca (Ryc.3). Ciągnie się na przestrzeni kilkunastu W. Skuratowicz, Sudan, Warszawa,1965, s. 14.  Odkryte przez Osypińskich w 2004 roku. Stanowiska odkryte w 2004 r. przez Martę Osypińską i Piotra Osypińskiego oznaczono symbolem S, pozostałe zlokalizowane w roku 2005 przez Karola Piaseckiego oznaczono literą K. 3 4 �Ewolucja sztuki naskalnej na przykładzie petroglifów... 43 Ryc. 2. Schemat rozmieszczenia stanowisk z petroglifami i litofonami na wyspie Saffi �44 Karol Piasecki, Mateusz Wierciński Ryc. 3. Widok ogólny stanowiska S 1 Ryc. 4. Rysunek ze stanowiska S 1 z przedstawieniem osoby niosącej krzyż i jeźdźca na koniu �Ewolucja sztuki naskalnej na przykładzie petroglifów... 45 metrów i obejmuje kilkanaście wyraźnych rysunków oraz trudną do oszacowania liczbę zatartych i nieczytelnych przedstawień. Najprawdopodobniej jego główne założenie kompozycyjne jest jednoczasowe, na co wskazuje stylistyka rysunków, i jak należy sądzić, przedstawia ono procesję konnych i pieszych z krzyżami, być może związaną z chrystianizacją wyspy (Ryc. 4). Ponadto mamy tu rysunki wielbłądów, które mogą być późniejsze (ale niekoniecznie) oraz nieczytelne, silnie zatarte petroglify, które należą do starszej warstwy. S 1b. Obejmuje petroglify położone w niedalekim sąsiedztwie poprzedniego stanowiska. Rysunki są niezbyt wyraźne i przedstawiają jeźdźca siedzącego prawdopodobnie na koniu (choć nie wykluczone, że na wielbłądzie). W pobliżu znajduje się litofon (Ryc. 5). Ryc. 5. Litofon ze stanowiska S 1b �46 Karol Piasecki, Mateusz Wierciński Ryc. 6. i 7. Litofony na wzgórzu Endeg (stanowisko S 33+34) �Ewolucja sztuki naskalnej na przykładzie petroglifów... 47 S 12. Pojedynczy głaz na górnym tarasie zalewowym u północnego podnóża góry Endeg. Znajduje się na nim kilka przedstawień wielbłądów, niektóre z jeźdźcami, inne bez. S 33 oraz S 34 (praktycznie obydwa stanowiska są nie do rozdzielenia5). Głazowisko na szczycie góry Endeg, na północno-wschodnim krańcu wyspy. Bez wątpienia jest to najważniejsze z tutejszych stanowisk, co jest oczywiste zważywszy na to, iż wzgórze to dominuje nad wyrównaną powierzchnią tej części wyspy. Zarówno lokalizacja (najprawdopodobniej święte wzgórze), jak i obfitość skalnych powierzchni stanowiących dogodne podłoże dla rytów, zdecydowało o pozycji tego miejsca. Obejmuje co najmniej kilkadziesiąt rysunków, w większości zlokalizowanych na powierzchniach głazów zwróconych ku wnętrzu wyspy. Część przedstawień liczy po kilkanaście rysunków, liczne są palimpsesty. Najstarszą warstwę reprezentują wizerunki długorogiego bydła, typowe dla archaicznych petroglifów z całej północnej strefy Afryki, włącznie z przedstawieniami cieląt ssących mleko6 oraz koziorożec. Ponadto mamy tu młodsze rysunki, głównie wielbłądów, rzadziej koni z jeźdźcami. Na szczególną uwagę zasługuje pojedynczy rysunek feluki (Ryc. 6 i 9j), wyraźnie późniejszy i wykonany nieco odmienną techniką (być może wyryty metalowym ostrzem) oraz przedstawienia wołu ciągnącego pług i pług z oraczem. Datowanie tych ostatnich na podstawie stylistyki i techniki wykonania jest, ze względu na zły stan ich zachowania, niemożliwe. Większość przedstawień jest niewyraźna, wątpliwa, częściowo nakładająca się na siebie. Nadto kilkanaście głazów o zbitych krawędziach i wierzchołkach, z których część bez wątpienia służyła jako litofony (Ryc. 7).  Dalej oznaczane jako S 33+34.  Analogie do przedstawień z Bir Nurayet (północno-wschodni Sudan) odkrytych przez Krzysztofa Pluskotę w 1998 r. są tu oczywiste. 5 6 �Karol Piasecki, Mateusz Wierciński 48 Ryc. 8. Rysunki krzyży na st. K 16 K 17. Pojedynczy głaz na krawędzi rozsypiska skalnego. Na jego powierzchni widocznej z przebiegającej w pobliżu ścieżki znajdują się cztery przedstawienia jeźdźców (najprawdopodobniej wszyscy na wielbłądach). K 12. Konny jeździec i krzyż koptyjski wyryte na samotnym głazie na wsch. wybrzeżu. K 15. Doskonale widoczne z daleka głazy na zachodniej krawędzi wadi, w pobliżu lokalnej drogi. Znajdują się na nich liczne przedstawienia konnych, wielbłądów i krzyży koptyjskich. K 16. Starannie wykonane rysunki 7 dużych krzyży koptyjskich umieszczone na powierzchni kilku głazów zwróconych ku ścieżce, na krawędzi rozsypiska (Ryc. 8). W pobliżu znajdują się ruiny starych zabudowań (zagrody dla zwierząt). Na pobliskich, zdecy7 Petroglif ten odnaleziony został przez Mariolę Orzechowską. �Ewolucja sztuki naskalnej na przykładzie petroglifów... 49 dowanie mniejszych głazach umieszczono niestaranie wykonane dwa rysunki jeźdźców na koniach, wyraźnie później wykonane. Stylistyka i jakość wykonania rysunków zdecydowanie odbiega od innych przedstawień krzyży na wyspie, ponadto ich lokalizacja w centralnym miejscu wyspy oraz doskonała widoczność przedstawień skłania ku hipotezie, iż w założeniu miało to być główne miejsce kultowe chrześcijan, którego zadaniem było zastąpienie „pogańskiej” góry Endeg, zwłaszcza, że najprawdopodobniej na wyspie nie wzniesiono nigdy żadnego kościoła. Warto zauważyć, iż na Endeg znajduje się tylko jeden petroglif przedstawiający krzyż (!). K 42. Głazy przy ścieżce, blisko wschodniej krawędzi wadi, Rysunki zwrócone ku wnętrzu wyspy, gdzie dawniej znajdowały się pastwiska, a być może i pola uprawne. Znaleziono tu liczne, choć wykonane mniej staranne niż na stanowisku K 16, przedstawienia krzyży koptyjskich. Bez wątpienia petroglify Saffi należą do kilku horyzontów czasowych, które stosunkowo łatwo daje się rozdzielić (Ryc. 9). Pierwszy, słabo zachowany, reprezentowany jest przez kilka, w dużym stopniu spatynowanych i nie w pełni czytelnych rysunków, znajdujących się w północnej części wyspy na wzgórzu Endeg będącym jej najwyższym punktem (na przerysach z Ryc. 9 są to odpowiednio rysunki: a, c, c, d)8. Drugi horyzont reprezentują ryty z elementami krzyża, które łatwo datować można na okres panowania w Makurii chrześcijaństwa, przy czym duży zespół ze stanowiska S1 z południowych wybrzeży wyspy można wiązać z momentem wprowadzania na wyspie chrześcijaństwa. Oczywiście nie można wykluczyć, iż rysuJeszcze jeden rysunek w tym stylu znajdował się na południu wyspy. Odkryty jeszcze przed rozpoczęciem inwentaryzacji nie został powtórnie odnaleziony i zadokumentowany. Jego prowizoryczną lokalizację oznaczono znakiem zapytania na Ryc. 2. 8 �Karol Piasecki, Mateusz Wierciński 50 nek ten upamiętnia jakąś wizytę na wyspie biskupa bądź urzędnika królewskiego, która miała miejsce w późniejszym czasie (na Ryc. 9 są to przerysy oznaczone jako: e, f, g). Najpóźniejszą fazę stanowią uproszczone w sensie stylistyki rysunki krów i wielbłądów (rzadziej koni), z których pierwsze datować możemy z dużym prawdopodobieństwem na pierwsze wieki okresu muzułmańskiego (XV/XVI w.), zaś ostatnie mogły być wykonywane jeszcze niedawno (Ryc. 9h, i). Są zwykle wykonane niestarannie i nieczytelnie, co w dużym stopniu utrudnia wykonywanie przerysów. Część z nich bez wątpienia stanowi przeróbkę rysunków krów i koni z drugiego okresu na wielbłądy, podobnie jak to miało miejsce na Gebel Gurgurib9. Ponieważ przerysy petroglifów z wyspy Saffi nie zostały do końca zdygitalizowane, na pełną ich analizę, a tym bardziej na szersze porównania z innymi materiałami z rejonu IV katarakty, należy jeszcze poczekać. Wydaje się jednakże, iż można już teraz pokusić się o wysunięcie wstępnych wniosków dotyczących przemian zarówno sposobu wykonywania, formy, jak i znaczenia10 tutejszych petroglifów. 1) Nieliczne i słabo zachowane rysunki z najstarszej warstwy nie pozwalają na poszerzoną interpretację. Jednakże pojawienie się motywu krowy z cielęciem można z powodzeniem interpretować jako obecność na wyspie tradycji i idei powszechnych w strefie Sudanu i Sahary. 2) Brak form przejściowych i pomiędzy najstarszą a średnia ich warstwą, świadczy iż bezpośrednio przed przyjęciem chrześcijaństwa w Nubii w VI w.11 rejon ten zamieszkiwały ludy nie będące K. Piasecki, Preliminary data on petroglyphs from Gebel Gurgurib near Semkhiya in the Fourth Cataract Region, „Polish Archeology in the Mediterranean” t. 18, Reports 2006, (2008), s. 452–456; tenże: Gebel ..., dz. cyt. 10  Rozumianego jako rola w lokalnej kulturze. 11  G. Vantini, Christianity in the Sudan, Bologna 1981. 9 �Ewolucja sztuki naskalnej na przykładzie petroglifów... 51 Ryc. 9. Przerysy wybranych petroglifów z wyspy Saffi: a, b, c, d, h, i – S 33+34; e – S 1; f – K 2; g – K 16 bezpośrednimi kontynuatorami dawnej północnoafrykańskiej tradycji wykonywania rysunków wielkorogiego bydła12. Nie stwierdzono bowiem, ani śladów niszczenia rysunków z tej warstwy, ani ich przeróbek, jak np. w nieodległym Gebel Gurgurib13. 3) Nie można wykluczyć, iż w momencie chrystianizacji Nubii wykonywano na Saffi prymitywne w formie i technicznie  Tradycja ta rozpada się na wiele stylów o lokalnym bądź ogólnosudańskim czy ogólnosaharyjskim zasięgu, jest szeroko dyskutowana i ma bardzo bogatą literaturę. W materiale z Saffi jest ona słabo czytelna, choć niewątpliwie obecna, nie sposób tym samym porównywać jej z szerszym tłem. 13 K. Piasecki, Gebel..., dz. cyt. 12 �Karol Piasecki, Mateusz Wierciński 52 niezbyt doskonałe rysunki bydła i koni (ewentualnie jeźdźców). Pojawienie się chrześcijaństwa wywołało zapotrzebowanie na resakralizację przestrzeni. Petroglify z motywem krzyża (krzyży) są tego wyraźnym dowodem. Za wyjątkiem niewielkiego krzyżyka z „pogańskiej” Góry Endeg, pozostałe krzyże albo są elementami szerszych założeń ikonicznych („procesja” ze stanowiska S 1) albo też prezentują starannie wykonane i zaprojektowane kompozycje (K 16). W ostateczności niedoskonałość formalna i techniczna wykonania maskowana jest wielokrotnym powtórzeniem znaku, jak na stanowiskach K 15 i K 19 (po kilkanaście sztuk). Nadto rysunki krzyży wykonane zostały w dobrze widocznych, eksponowanych miejscach, w pobliżu szlaków komunikacyjnych. Świadczyło by to o wielkim znaczeniu rysunków naskalnych w miejscowej kulturze w tym okresie, i pośrednio o wadze petroglifów w miejscowej tradycji. Z powodzeniem możemy powiedzieć, iż skalne „panele” z krzyżami odgrywały rolę podobną do przydrożnych kapliczek w europejskim chrześcijaństwie ludowym. 4) Brak desakralizacji krzyży po konwersji na islam14 oraz rzadkie i nie do końca oczywiste „przeróbki” rysunków krów i koni na wielbłądy oznaczałyby brak zmian ludnościowych i swego rodzaju synkretyzację miejscowej tradycji. Rysunki z wyspy Saffi są przykładem lokalnej, nieco zubożonej pod względem technicznym sztuki naskalnej. Podkreślić należy trwałość funkcjonowania petroglifów w lokalnym środowisku niewielkiej wyspy, pomimo dramatycznych zmian religijnych, jakie zaszły na tym terenie w ciągu ostatnich tysiącleciach. Trwałość, którą można interpretować jako niezbywalną w każdej kulturze konieczność sakralizacji przestrzeni. Brak także rysunków meczetów, symboli islamskich czy napisów arabskich, które pojawiają się wśród petroglifów w tym rejonie. 14 �Ewolucja sztuki naskalnej na przykładzie petroglifów... 53 Bibliografia Piasecki K., Preliminary data on petroglyphs from Gebel Gurgurib near Semkhiya in the Fourth Cataract Region, „Polish Archeology in the Mediterranean” t. 18, Reports 2006 (2008), s. 452–456. Piasecki K., Gebel Gurgurib – KP 36. Próba interpretacji, w: S. Szafrański [i in.] (red.), Sztuka Afryki w kolekcjach i badaniach polskich, Szczecin, 2014, s. 369–377. Rozwadowski A., Kuciewicz E., Polkowski P., Afrykańska sztuka naskalna w polskich doświadczeniach badawczych, w: S. Szafrański [i in.] (red.), Sztuka Afryki w kolekcjach i badaniach polskich, Szczecin 2014, s. 346–367. Skuratowicz W., Sudan, Warszawa 1965. Vantini G., Christianity in the Sudan, Bologna 1981. Rock-art as the mirror of cultural change – the example of petroglyphs from Saffi Island Summary The article considers the petroglyphs from Saffi Island (Region of IV cataract, Sudan) as an illustration of the stability of sacredness of the place in spite of cultural and religious changes during the last centuries. The sites with petroglyphs have been discovered by Polish researchers (Marta and Piotr Osypiński, 2004 and K. Piasecki 2005) and documented before the island was flooded. During archeological investigations it was possible to differentiate eleven sites with petroglyphs and three with lithophones. The petroglyphs are mostly concentrated on the north and south part of Saffi. Some of them are composed of dozens of pictures on the rock surface. The depicted procession of horses with riders covers nearly 30 square meters (S 1). The petroglyphs originated in different periods of time and have been done by the use of different technic. Probably the oldests there, and small in number, are those depicted long-horned cattle. The motif is typical in rock-art of Sahara. Christian and islamic periods in local history introduced their forms (e.g. ‘Coptic cross’) and �54 Karol Piasecki, Mateusz Wierciński some ‘corrections’ in rock-art, however, they did not destroyed previous ones (as it is evident, for example, in Gebel Gurgurib). One can see rather the evolution of forms (e.g., re-picturing cows and horses into camels) and cummulation of pictures than replacement or disturbance. In sum, Saffi can be interpreted as a ‘long-term’ sacred space where cultural or religious changes, although ‘retouch the rock’, but do not change the general character of the place. The need of sacralization of space among local people seems to be independent from cultural changes. �Katarzyna Anna Mich Znaczenie świątyni chrześcijańskiej w świetle osadnictwa w Makurii „Architektura jest zwierciadłem kultury. Przekształcenia, zachodzące w przestrzeni kulturowej odzwierciedlają wkomponowane w nią budowle. Wznoszone przez człowieka stają się zapisem kształtowania jego świadomości. [...] Tworzeniem architektury człowiek zmierza do zabezpieczenia swych potrzeb – wyciska trwałe piętno w najbliższym sobie środowisku, nadając materialny kształt własnym wyobrażeniom bezpieczeństwa, ładu, piękna”1. Architektura sakralna w każdej cywilizacji i kulturze budowana była z największym kunsztem i zawsze stanowiła przejaw największych osiągnięć architektonicznych w danym okresie i przestrzeni. Monumentalne budowle wznoszone przez kolejne pokolenia bardzo często łączyły w sobie nowe idee z tradycjami. Świątynia chrześcijańska, jak pisał Symeon z Tessaloniki2, jest mieszkaniem Boga. Choć zbudowana jest z materii to posiada łaskę nadprzyrodzoną dzięki konsekracji, której dokonuje biskup przez modlitwy i skropienie świętą mirrą. Najważniejszym celem istnienia świątyni chrześcijańskiej „jest składanie w nim Ofiary J. Rabiej, Tradycja i nowoczesność w architekturze kościołów katolickich: świątynia fenomenem kulturowym, Gliwice 2004, s. 9. 2 Symeon z Tessaloniki, O świątyni Bożej, tłum. A. Maciejewska, Kraków 2007, s. 38. 1 Katarzyna Anna Mich – Instytut Dialogu Kultury i Religii, Wydział Teologiczny, Uniwersytet Kardynała Stefana Wyszyńskiego w Warszawie �Katarzyna Anna Mich 56 Świętej”3, czyli sprawowanie liturgii eucharystycznej, choć budowle sakralne pełniły także inne funkcje, zarówno sakralne jak niereligijne. Świątynia funkcjonuje w przestrzeni społeczno-kulturowej jako znak ikoniczny, a jej znaczenie i funkcje muszą „być czytelne za pośrednictwem potocznych wyobrażeń o architekturze”4. Niesie ona ze sobą przesłanie teologiczne, polityczne, społeczne i kulturowe, które nierzadko się zazębiają, przez co ich rozgraniczenie przysparza niekiedy wiele trudności. Brak źródeł pisanych dotyczących kościołów w Makurii powoduje, iż wiele postawionych wniosków ma charakter hipotezy. Dysponujemy jednak przesłankami, które pozwalają stwierdzić, iż Kościół w Makurii czerpał z bizantyjskiej koncepcji sakralizacji przestrzeni społecznej oraz był ściśle powiązany z bizantyjskim, teokratycznym systemem władzy, który wykorzystywał świątynię jako nośnik ideologii władzy. Funkcje chrześcijańskiej budowli sakralnej można podzielić na te nadane przez Kościół, bądź przez władcę albo innego fundatora. Funkcje nadane świątyni odczytują najczęściej wierni świeccy, ale również duchowieństwo. 1. Funkcje architektury sakralnej nadane przez Kościół Miejsce święte dla chrześcijan od IV wieku zaczęło odgrywać bardzo ważną rolę. Wierni gromadzili się wokół sprawowanej Eucharystii. Zebrani w danym miejscu określali przestrzeń, ale drugiej strony ta przestrzeń określała chrześcijan. Miejsce święte nie było święte samo przez się. Chrześcijaństwo nadaje status sa D. Forstner, Świat symboliki chrześcijańskiej: leksykon, Warszawa 2001, s. 270. P. Gryglewski, Przestrzeń, fundator, budowla – struktura regionalna w badaniach nad rekonstrucją krajobrazu architektonicznego, „Folia Sociologica”, 37(2011), s. 76. 3 4 �Znaczenie świątyni chrześcijańskiej w świetle osadnictwa... 57 kralny przestrzeni poprzez obecność zanurzonych w Chrystusie, sprawujących święte czynności5. 1.1. Sprawowanie kultu chrześcijańskiego Sprawowana liturgia nadaje sens i znaczenie chrześcijańskiej świątyni. Bez liturgii i zgromadzenia wiernych budowla sakralna nie byłaby domem Boga, a także nie miałaby statusu sakralnego. Miejscem sprawowania czynności liturgicznych jest ołtarz, który jest najważniejszym elementem w każdej świątyni. Na nim właśnie dokonuje się akt ofiary eucharystycznej. W kościołach na Wschodzie zasadniczo był tylko jeden ołtarz, choć w kościołach koptyjskich od IX–X wieku znane są przypadki występowania wielu ołtarzy. W kościołach w Makurii nie stwierdzono dotychczas więcej niż jednego ołtarza w świątyni6. Wyjątek stanowi Górny Kościół w Banganarti, gdzie w siedmiu kaplicach we wschodniej jego części znajdowały się ołtarze, które nie były oddzielone balustradą od części dla wiernych. Wydaje się jednak, że nie służyły one do sprawowania liturgii eucharystycznej, a do kultu wspominkowego7. Wydaje się, że istotne znaczenie w kościołach w Makurii miał synthronon. Była to półokrągła ława wzdłuż ścian absydy za ołtarzem, na której zasiadali koncelebransi, a pośrodku znajdował się tron biskupi. Powszechnie zaczęto instalować go w VIII–IX wieku8. Najpraw- B. Nadolski, Liturgika, t. 1: Liturgika fundamentalna, Poznań 1989, s. 144.  T. Gołgowski, Ołtarz i jego wyposażenie w Nubii chrześcijańskiej, w: B. Iwaszkiewicz-Wronikowska, D. Próchniak (red.), Sympozja Kazimierskie poświęcone kulturze świata późnego antyku i wczesnego chrześcijaństwa, Ofiara – kapłan – ołtarz, w świecie późnego antyku, t. 6, Lublin 2008, s. 268. 7 B. Żurawski, Kilka uwag o sztuce i obrządku kościoła nubijskiego (VII–XIV wiek) na podstawie wykopalisk w Banganarti i Selib, w: W. Cisło, K. Różański, M. Ząbek (red.), Sudan – bogactwo kultur i wewnętrzne napięcia, Warszawa 2012, s. 116–150. 8  T. Gołgowski, Ołtarz i jego wyposażenie w Nubii chrześcijańskiej, s. 269. 5 6 �Katarzyna Anna Mich 58 dopodobniej kościoły, w których znajdowały się ławy dla kleru, mogły być pod zwierzchnictwem biskupa. W kościołach sprawowano również liturgię chrzcielną. Miała ona najbardziej uroczysty charakter, gdy odbywała się w Wielką Sobotę. Sakramentu chrztu udzielano w pomieszczeniu zwanym baptysterium, w którym znajdował się basen chrzcielny. Baptysterium jest „wejściem” do kościoła. „Zanim człowiek wkroczy do sakralnego świata świątyni, winien poddać się oczyszczeniu: takim oczyszczeniem jest chrzest”. W tradycyjnej symbolice każdy zbiornik na wodę rytualną przypomina pierwotny ocean, wody z Genesis, nad którymi unosił się Duch Boży, zanim rozpoczął się akt stworzenia. Odniesienie do tej symboliki pozwala baptysterium posiadać moc dokonywania odrodzenia i stwarzania na nowo9. Na Wschodzie baptysterium jest ściśle związane z kształtem świątyni, obydwa pomieszczenia są ze sobą połączone, natomiast na Zachodzie były to dwa oddzielne budynki. Baptysteria w Makurii umiejscowione były w prostokątnym pomieszczeniu, po prawej stronie kościoła przy absydzie, zawsze skierowane ku wschodzącemu słońcu. W Makurii baseny chrzcielne przybierały różne formy. W wielu regionach chrześcijańskiego świata jest to typowa tendencja, bowiem różnice między basenami chrzcielnymi najprawdopodobniej nie odzwierciedlają odmiennego obrządku liturgii chrzcielnej, lecz są również nośnikiem teologicznego, symbolicznego, politycznego znaczenia. Zmiany w architekturze i dekoracji baptysteriów stanowią wyzwanie dla zrozumienia funkcji i znaczenia tych miejsc10. Jedynie część kościołów w rejonie dongolańskim posiadała baptysterium, co J. Hani, Symbolika świątyni chrześcijańskiej, Kraków 1994, s. 80–84. W. Caraher, Early Christian Baptisteries: A Short Discussion, http://www. scribd.com/doc/29902863/Early-Christian-Baptisteries-Working [05.08.2015]. 9 10 �Znaczenie świątyni chrześcijańskiej w świetle osadnictwa... 59 świadczy o zróżnicowaniu funkcjonalnym kościołów pod względem funkcji baptyzmalnej. 1.2. Społeczne funkcje architektury sakralnej nadane przez Kościół Nadane funkcje liturgiczne są stałe, dopóki istnieje przestrzeń, w której liturgia może się wyrażać, bowiem to ona kształtuje architekturę sakralną. Świątynia chrześcijańska posiadała również funkcje o charakterze społecznym nadane przez Kościół, które wyrażały się w krajobrazie społeczno-kulturowym. W przeciwieństwie do funkcji liturgicznych nie są one stałe, gdyż ulegają przemianom pod wpływem różnorakich czynników, takich jak czas i miejsce funkcjonowania świątyni. Znaczenia będą inne w początkowej fazie chrystianizacji, w okresie ugruntowanego chrześcijaństwa w państwie, czy też okresie końcowym. Po oficjalnym zaprowadzeniu chrześcijaństwa w Makurii podstawową misją Kościoła była chrystianizacja dotychczasowego pogańskiego krajobrazu. Nubia została pokryta gęstą siecią kościołów, prawie każde większe osiedle posiadało świątynię. Już na samym początku chrześcijaństwa w Makurii budynki sakralne wznoszono także w twierdzach, które stanowiły system obronny królestwa. W większości przypadków są jednak słabo rozpoznane i trudno postawić jakiekolwiek hipotezy odnośnie ich funkcjonowania, a także roli jaką miały pełnić w założeniach obronnych. Świątynie chrześcijańskie pojawiają się także bardzo często na terenach odosobnionych11, co świadczy wyraźnie, że celem chrześcijańskiej architektury sakralnej była również sakralizacja krajobrazu. Dodatkowym potwierdzeniem tej tezy jest również  A. Łajtar, J. van der Vliet, Rich Ladies of Meinarti and Their Churches with an Appended List of Sources from Christian Nubia Containing the Expression “Having the Church of So-and-So”, „Journal of Juristic Papyrology”, 28(1998), s. 35–53. 11 �Katarzyna Anna Mich 60 lokowanie cmentarzy chrześcijańskich przy kościołach. Cmentarz w chrześcijaństwie poprzez bezpośredni kontakt z kościołem stawał się przestrzenią uświęconą. Teren niegdyś zamieszkiwany przez demony został przez chrześcijaństwo przeobrażony w przestrzeń poświęconą Bogu. Kościoły miały również w tym okresie za zadanie manifestację nowej wiary. Potężne budowle chrześcijańskie wyraźnie dominowały w krajobrazie kulturowym. Budowane były w technologii dotychczas nieznanej, wedle bizantyjskich wzorców. Manifestowały one, poprzez swój monumentalizm, potęgę nowej religii. Budziły respekt w oczach mieszkańców Makurii, co pozwalało Kościołowi stworzyć przestrzeń dla rozwoju chrześcijaństwa w społeczeństwie. Kościół potrzebował nie tylko protekcji królewskiej, aby móc się rozwijać, ale także przychylności społeczeństwa Makurii. W realizacji polityki umacniania swojej pozycji Kościół potrzebował solidnego wsparcia ze strony wiernych. A oni, póki istnieli chrześcijańscy władcy, wspierali Kościół hojnymi datkami i fundowali nowe świątynie. Od VIII wieku, wraz z rozkwitem królestwa, chrześcijaństwo również przeżywa okres wyjątkowego rozwoju. Funkcje społeczne nadane przez Kościół świątyniom przechodzą przeobrażanie. Derek Welsby12 sugeruje, iż wraz z regresem państwowości w Makurii następowało stopniowe wyłączanie wiernych z liturgii, co manifestowało się gwałtowną redukcją wielkości kościołów (budowa małych kościołów w Starej Dongoli) w późnym średniowieczu. Według niego chrześcijaństwo w tym czasie staje się religią zamkniętą z powodu coraz bardziej ezoterycznego charakteru religii  D. Welsby, Settlement in Nubia in the Medieval Period, w: I. Caneva andi A. (red.), Roccati Acta Nubica, proceedings of the Nubian Society conference of the X International Conference of Nubian Studies Rome 9–14 September 2002, Rome 2006, s. 21–43. 12 �Znaczenie świątyni chrześcijańskiej w świetle osadnictwa... 61 w Nubii13. Włodzimierz Godlewski uważa jednak, iż nie miało to miejsca, bowiem w czasie, gdy powstają te małe świątynie, w Starej Dongoli nadal funkcjonowały i były użytkowane monumentalne świątynie. Budowę tych mniejszych łączy z fundacjami prywatnymi oraz brakiem potrzeby wznoszenia kolejnych świątyń o tak wielkim metrażu oraz z możliwościami finansowymi fundatora14. Budowle sakralne wyrażają społeczny prestiż fundatora, który determinował formalne i ideowe cechy budowli. Jego potrzeby, ambicje, wyobrażenia i ekonomiczne możliwości wpływały na wygląd i umiejscowienie powstającego dzieła15. 2. Funkcje architektury sakralnej nadane przez władcę Świątynie były skutecznym narzędziem realizowania scentralizowanej polityki królewskiej. Władcy Makurii, poprzez sieć świątyń chrześcijańskich, umacniali swoją pozycję i manifestowali swoją władzę, bowiem kościoły stanowiły nośnik ideologii władzy królewskiej. 2.1. Architektura sakralna jako nośnik ideologii władzy Tworzenie przez władcę sztucznych form w krajobrazie kulturowym było jedną z możliwości konstruowania i wyrażania miejsca władcy w strukturze społecznej, przede wszystkim umacniania władzy centralnej16. Monumentalne budowle, jak pałace czy świątynie, stanowiły dominujący element w topografii terenu. Dla 13  D. Welsby, Medieval kingdoms of Nubia: pagans, Christians, and Muslims along the middle Nile, w: D.A. Welsby i D.W. Phillipson (red), Empires of the Nile, London 2008, s. 316. 14  Informacja ustna uzyskana od prof. Włodzimierza Godlewskiego. 15 J. Gryglewski, dz. cyt., s. 76. 16 M. Johnson, Behind the castle gate from Medieval to Renaissance, London i New York 2002, s. 68–69. �Katarzyna Anna Mich 62 mieszkańców danego terytorium najprawdopodobniej obrazowały i odzwierciedlały strukturę władzy17. Działalność budowlana władcy jest również formą przekazu, nośnika ideologii królewskiej18. Najważniejsze ośrodki w królestwie należało wzbogacić uniwersalnymi manifestacjami władzy centralnej. Królewskie fundacje kościołów z cegły wypalanej wyróżniały się na tle budownictwa z cegły mułowej. Pałace i kościoły były wyraźnym nośnikiem władzy królewskiej, bowiem wprowadzały elementy uderzająco odmienne od lokalnej tradycji. Choć Nubia znała monumentalne świątynie z czasów przedchrześcijańskich które były budowane z kamienia, to jednak chrześcijaństwo wniosło zupełnie nową jakość w architekturze oraz zmianę w postrzeganiu świątyni. Szczególnie uwidocznione były w krajobrazie kulturowym i społecznym potężnie świątynie kopułowe. Świątynia chrześcijańska otwarta jest dla wiernych, a kult jest sprawowany w jej wnętrzu, natomiast świątynie niechrześcijańskie były domem bóstwa, a ofiary składano na ołtarzu znajdującym się przed świątynią. Wnętrze kościoła stanowi doskonałą przestrzeń dla przedstawień zarówno o charakterze sakralnym (jak sceny obrazujące wydarzenia z Pisma świętego czy świętych), jak również dla scen o charakterze oficjalnym – przedstawień władców, królowych – bardzo często pod protekcją świętych, archaniołów, Matki Bożej czy Trójcy Świętej. Tego typu wizerunki miały legitymizować władzę królewską w oczach wiernych. Wyraźnie przekazywały, iż władca, który jest pod protekcją osób świętych, sprawuje władzę z nadania boskiego. Budowle sakralne fundowane przez władcę były jednoznaczną manifestacją potęgi i bogactwa panującego, który akcentował swoją S. Pugh, Reading Landscape: Country – City – Capital, Manchester 1990. M. Drzewiecki, Ufortyfikowane założenia architektoniczne w kontekście osadniczym w Górnej Nubii w czasach królestwa Makurii [nieopublikowana dysertacja doktorska], Poznań 2012, s. 74. 17 18 �Znaczenie świątyni chrześcijańskiej w świetle osadnictwa... 63 władzę i demonstrował opiekę dla wspierającego go Kościoła. Świątynie bowiem swym rozmachem sławiły dostojeństwo fundatora. Koszty budowy monumentalnych świątyń w wyraźny sposób określały pozycję fundatora w hierarchii społecznej. Świątynie z cegły wypalanej symbolicznie nawiązywały do obcych wzorców kulturowych i jednocześnie podkreślały fizyczną odrębność elit polityczno-kościelnych. Manifestowały one w ten sposób swoje związki z uniwersalnymi symbolami chrześcijańskiej władzy politycznej19. Jednym z elementów wykorzystania świątyń w kreowaniu ideologii królewskiej była fundacja kościołów o charakterze kommemoratywnym, które miały na celu upamiętnienie ważnych wydarzeń w historii Makurii, jak Kościół Północno-Zachodni, Kościół na Planie Krzyża w Starej Dongoli, czy też władców Makurii jak Wczesny Kościół Mozaikowy w Starej Dongoli przy grobach skalnych, Górny Kościół w Banganarti najprawdopodobniej będący mauzoleum władców Makurii. Ich budowa miała za zadanie na trwałe naznaczyć krajobraz kulturowo-społeczny konkretnym wydarzeniem bądź osobą/osobami, które miały upamiętniać. 2.2. Kościoły jako element centralnej administracji państwowej (?) Poszerzanie terenów przynależnych do centrum politycznego królestwa wymagało sprawnej kontroli ośrodków nadzorujących ład polityczno-społeczny, zarówno poprzez budowle, jak i administrację oraz garnizony wojskowe. Organizacja państwa wymagała stabilnej infrastruktury kontroli terytorium królestwa. Do głównych zadań takich ośrodków, zarówno większych osad (często ufortyfikowanych) oraz twierdz, należało „egzekwowanie lojalności politycznej, kiero19 P. Urbańczyk, Mieszko Pierwszy Tajemniczy, Toruń 2012, s. 50. �Katarzyna Anna Mich 64 wanie mobilizacją militarną, kontrola handlu dalekosiężnego oraz manifestowanie monarszego majestatu, siły i władzy [...] Taka sieć lokalnych punktów egzekwowania władzy zapobiegała typowemu problemowi zmniejszania się skuteczności kontroli polityczno-administracyjnej wraz ze wzrostem odległości od miejsca pobytu władcy. [...] Sieć takich ośrodków umożliwiała sprawne sprawowanie władzy terytorialnej pod warunkiem, że centrum polityczne potrafiło wyegzekwować podstawową lojalność swoich lokalnych przedstawicieli, powstrzymując ich własne ambicje polityczne”20. Derek Welsby analizując strukturę osady zauważa, iż budynki użyteczności publicznej są rzadkością w nubijskim krajobrazie społecznym miast i wsi, z wyjątkiem kościołów. Większość osad dysponowała przynajmniej jednym kościołem, bardzo często centralnie umiejscowionym, a część osiedli posiadała kilka świątyń, zdecydowanie dużo więcej w stosunku do szacowanej populacji, co wydaje się wręcz fenomenem kulturowym chrześcijaństwa nubijskiego21. Jednym z najbardziej skrajnych przypadków jest Tamit w którym funkcjonowało osiem kościołów, choć populacja szacowana jest na 200–400 osób22. Abu Salih w okolicach Soba rejestruje obecność 400 kościołów23. Na Ikhmindi i Sabaqura oraz w Banganarti chrześcijańska świątynia zajmuje centralne miejsce w centrum osady. W Starej Dongoli zlokalizowano 20 budowli o charakterze sakralnym. Na tej podstawie Derek Welsby wysuwa hipotezę, iż kościoły pełniły również funkcję centrów administracyjnych, choć trudno obecnie wyraźnie określić ich rolę w administracji państwowej. W Makurii uwidoczniony był ścisły związek Kościoła z władcą, bowiem król sam mógł być kapłanem i sprawować liturgię, jeżeli  Tamże, s. 45.  D. Welsby, Settlement in Nubia in the Medieval Period, s. 18–30. 22 W.Y. Adams, Nubia Corridor to Africa, New Yersey 1977, s. 488, 743. 23  G. Vantini, Oriental Sources concerning Nubia, Haidelberg – Warsaw 1975, s. 326. 20 21 �Znaczenie świątyni chrześcijańskiej w świetle osadnictwa... 65 był wolny od przelanej krwi ludzkiej. Brak budynków administracyjnych poza kościołami w zdecydowanej większości osad sugeruje, iż kościoły odgrywały istotną rolę w administracji lokalnej. Jednakże według Włodzimierza Godlewskiego i Adama Łajtara funkcja administracyjna kościołów w Makurii nie miała miejsca24. Po pierwsze Derek Welsby w strukturze osady szukał czegoś w rodzaju magistratu, budynku o wyraźnie odmiennego od reszty domostw, który miałby pełnić funkcje administracyjne i publiczne. Ich brak spowodował wysunięcie teorii, iż w Makurii funkcję ośrodków administracyjnych pełniły budynki sakralne. W Nubii jednak takie struktury nigdy nie istniały, także dzisiaj można zaobserwować, że we wsi sudańskiej nie ma wyodrębnionych budynków administracyjnych, a urzędnicy mieszkają i pracują we własnych domach. Po drugie Makuria posiadała rozbudowany system państwowych urzędników administracyjnych, co potwierdzają teksty znalezione na stanowisku Qasr Ibrim25. Kościół najprawdopodobniej nie pełnił znaczących funkcji administracyjnych, mógł być jedynie używany przez władcę do egzekwowania lojalności ideologicznej. Klasztory w Nubii są rozpoznane w miastach, w tym dwa w Starej Dongoli, a także na wsiach, jak w Kasr el-Wizz w okolicach Faras, el-Ghazali i el-Ugal26 i najprawdopodobniej w Selib. Pytanie, czy mogły odgrywać jakąkolwiek rolę w administracji  Informacje uzyskane podczas XXI Konferencji Nubiologicznej w Gdańsku w dniach 6–8 czerwca 2014 r. 25  Najważniejsze publikacje znalezionych tekstów: Plumley, Browne (1988); Browne (1989); Browne (1991); Łajtar, van der Vliet (2010). 26  G.T. Scanlon, Excavations at Kasr El-Wizz: A Preliminary Report. I, „Journal of Egyptian Archaeology”, 56(1970), s. 29–57; tenże, Excavations at Kasr El-Wizz: A Preliminary Report. II, „Journal of Egyptian Archaeology”, 58(1970), s. 7–42; P.L. Shinnie i H. N. Chittick, Ghazali – a Monastery in the Northern Sudan. Sudan Antiquities Service Occasional Papers 5, Khartoum 1961; D.A. Welsby, Life on the Desert Edge. 7000 Years of Settlement in the Northern Dongola Reach, Sudan. London 2001, s. 21–25. 24 �Katarzyna Anna Mich 66 zarówno państwowej, jak i kościelnej, jest nadal otwarte27. Mnisi posługiwali się greką bądź językiem koptyjskim, koniecznymi do korespondencji z Bizancjum oraz Egiptem. Najprawdopodobniej to jednak język koptyjski i staronubijski były językami administracji państwowej28, a języka greckiego używano w Makurii jako języka Kościoła – w liturgii i w administracji kościelnej. Bardzo często spośród mnichów wybierano biskupów. Władca poprzez włączenie Kościoła w strefę polityki stworzył imponującą przestrzeń sprawowania władzy zwierzchniej, która posiadała wsparcie militarne i sakralne. Monarcha materialnie manifestował swoją nadrzędność i bogactwo oraz egzekwował lojalność ideologiczną, która przejawiała się „w stosowaniu przymusu postrzegania zasad uniwersalnej religii oraz fundowaniu kościołów i klasztorów poddanych hierarchicznej kontroli”29. Budowa nowych obiektów sakralnych oraz ustanowienie uniformizowanego monopolu grzebalnego zgodnego z uniwersalną eschatologią chrześcijańską jest widoczne w materiale archeologicznym Makurii. „Władza królewska, identyfikacja etniczna i jedność kościelna umożliwiały, współpracując, ale też konkurując ze sobą integrację polityczną”30. W Makurii król poprzez hierarchię kościelną reali Tenże, Settlement in Nubia in the Medieval Period..., s. 21–43.  G. Ochała, Wielojęzyczność w Nubii chrześcijańskiej w ujęciu ilościowym i jakościowym, referat wygłoszony podczas XXI Konferencji Nubiologicznej w Gdańsku w dniach 6–8 czerwca 2014 r.; Język staronubijski wywodzi się z nilo-saharyjskiej rodziny językowej. Najprawdopodobniej był językiem mówionym w Nubii już od VI w. Do XI w. poświadczony jest w postaci pojedynczych zwrotów lub zdań w tekstach greckich. Na przełomie XI i XII w. w języku tym zapisywane całe teksty. Por. G. Browne, Old Nubian Texts from Qasr Ibrim II, EES Texts from Excavations 10, London 1989, s. 614–615. Na temat wprowadzenia staronubijskiego do centralnej administracji państwowej zob.: G. Ochała, Chronological Systems of Christian Nubia, „The Journal of Juristic Papyrology Supplement”, 16(2011), s. 348–349. 29  Urbańczyk, dz. cyt., s. 50. 30  Tamże, s. 51. 27 28 �Znaczenie świątyni chrześcijańskiej w świetle osadnictwa... 67 zował program ideologiczny i polityczny. Kościół służył władcy do pilnowania porządku społeczno-politycznego. 3. Rozumienie świątyni przez wiernych Ciekawym aspektem w badaniach nad funkcją kościołów w krajobrazie społeczno-kulturowym jest to, jak laikat rozumiał świątynię chrześcijańską i jakich funkcji od niej oczekiwał. Problematyka pielgrzymowania przez wiernych do miejsc kultu religijnego o szczególnym znaczeniu może rzucić światło na ten aspekt. Miejsca pielgrzymkowe zyskały swój status dzięki posiadaniu specjalnych przedmiotów kultu (relikwii, łaskami słynących wizerunków), które nie są spotykane w innych ośrodkach, a od których wierzący oczekiwali uproszenia specjalnych łask, przede wszystkim uzdrowień. W Makurii takim miejscem mogło być Banganarti. Obecność portyku w Górnym Kościele jest przez B. Żurawskiego identyfikowana jako cecha miejsc pielgrzymkowych w Nubii. O wadze miejsca przemawia liczba pielgrzymów odwiedzających to centrum, a także takie elementy, jak obecność licznych inskrypcji na ścianach kościoła świadczących o tym, iż w świadomości pielgrzymów miało ono szczególne znaczenie. Nie należy zapominać, że również laikat uznawał budowę świątyń jako element manifestowania swej pozycji i przywiązania do chrześcijaństwa. Bogaci mieszkańcy fundowali więc we własnym zakresie kościoły, które miały ukazać ich prestiż wobec współmieszkańców. Właścicielami kościołów byli zarówno mężczyźni, jak i kobiety. * * * Podstawowym problemem w badaniach nad funkcją architektury sakralnej w sieci osadniczej jest słabo rozpoznane osadnictwo w rejonie dongolańskim. Na osadach badane są głównie kościoły, natomiast strefa mieszkalna pozostaje zasadniczo nierozpoznana. �68 Katarzyna Anna Mich Architektura sakralna w Makurii także nie została jeszcze satysfakcjonująco zbadana, co powoduje, iż w przyszłości mogą zostać odkryte kościoły, które rzucą nowe światło na architekturę sakralną i jej funkcje. Budownictwo kościołów trwało w Makurii przez cały okres funkcjonowania królestwa, co daje możliwość wyciągnięcia szerokich wniosków co do rozwoju miejscowej architektury i znaczenia świątyni dla lokalnych społeczności. W wielu przypadkach zaznaczyła się ciągłość miejsc sprawowania kultu, na zniszczonych kościołach budowane były następne, co wskazuje, iż dane miejsce było szczególnie naznaczone przez sacrum w świadomości społeczeństwa nubijskiego. Liczne przebudowy uwidoczniają zmiany w zasadach konstrukcyjnych budowli w kolejnych fazach funkcjonowania królestwa Makurii. Kościoły bardzo często stanowiły element strukturalny większych założeń architektonicznych, niekiedy bardzo rozbudowanych, formowanych przez dłuższy czas. Rozwiązania konstrukcyjne używane w budownictwie sakralnym były bardzo różnorodne, odpowiednio do znaczenia budowli i sprawowanych przez nią funkcji. Egipt, który sąsiaduje z Nubią, z pewnością miał znaczący wpływ na to, co działo się w Makurii. Kościół w Nobadii podlegał monofizyckiemu patriarchatowi w Aleksandrii, natomiast Kościół w Makurii początkowo patriarchatowi melchickiemu. Pojawia się pytanie, który obrządek dominował w rejonie dongolańskim po połączeniu obu królestw na początku VIII wieku pod zwierzchnictwem Makurii i czy jest możliwe rozpoznanie charakteru obrządku w materiale archeologicznym. Rodzą się kolejne pytania: czy przestrzeń sakralna wykształcona w Makurii łączyła w sobie cechy liturgii pochodzącej z Egiptu i liturgii tradycji bizantyjskiej oraz jak w Makurii przenikał się obrządek monofizycki z melchickim, bowiem dysponujemy świadectwami o współistnieniu obydwu obrządków chrześcijańskich w tym samym czasie. Analiza formy architektonicznej i sprawowanych funkcji w obrębie konkretnej budowli może być bardzo po- �Znaczenie świątyni chrześcijańskiej w świetle osadnictwa... 69 mocna w próbie rekonstrukcji liturgii Kościoła nubijskiego, bowiem poznanie przestrzeni sakralnej w ujęciu archeologiczno-teologicznym (liturgicznym) może wnieść nowe światło na to zagadnienie. Architektury chrześcijańskiej nie można zrozumieć bez jej liturgicznego kontekstu. Świątynie chrześcijańskie żyły bowiem bogatym życiem wewnętrznym, którym była liturgia usprawiedliwiająca ich egzystencję. Dzięki źródłom archeologicznym i historycznym jest możliwe odtworzenie wyglądu wnętrz kościołów, ale także próba rekonstrukcji obrządków, które się w nich odbywały. Jest to możliwe w odniesieniu do Nubii, gdyż wielowiekowa ewolucja architektury sakralnej pozwala na prześledzenie kolejnych etapów rozwojowych i zmian w wyposażeniu liturgicznym, a konfrontacja obiektów nubijskich z kościołami z innych terenów chrześcijańskiego Bliskiego Wschodu, szczególnie z Egiptu, Palestyny, Syrii, a także Bizancjum pozwala na ustalenie, czy rozwiązania znane z Nubii dotyczące liturgicznego wykorzystywania kościołów były oryginalne, nubijskie czy też zapożyczone z zewnątrz. Jednakże podstawową trudnością w badaniach nad liturgią nubijską jest nieprecyzyjne datowanie wielu kościołów, a także słaby stan zachowania źródeł pisanych31. Bibliografia Adams W.Y, Nubia Corridor to Africa, New Yersey 1977. Browne, G.M., Old Nubian Texts from Qasr Ibrim II, EES Texts from Excavations 10, London1989. Browne, G.M., Old Nubian Texts from Qasr Ibrim III, EES Texts from Excavations 12, London. 1991. Caraher, W., Early Christian Baptisteries: A Short Discussion, http://www. scribd.com/doc/29902863/Early-Christian-Baptisteries-Working, [05.08.2015].  T. Gołgowski, Liturgia w Nubii i problem jej rekonstrukcji, „Secculum Christianum”, 14(1) 2007, s. 46. 31 �70 Katarzyna Anna Mich Drzewiecki, M., Ufortyfikowane założenia architektoniczne w kontekście osadniczym w Górnej Nubii w czasach królestwa Makurii [nieopublikowana dysertacja doktorska], Poznań 2012. Forstner, D., Świat symboliki chrześcijańskiej: leksykon, Warszawa 2001. Gołgowski, T., Liturgia w Nubii i problem jej rekonstrukcji, „Secculum Christianum”, 14(2007), z. 1, s. 43–51. Gołgowski, T., Ołtarz i jego wyposażenie w Nubii chrześcijańskiej, w: B. Iwaszkiewicz-Wronikowska, D. Próchniak (red.), Sympozja Kazimierskie poświęcone kulturze świata późnego antyku i wczesnego chrześcijaństwa, Ofiara – kapłan – ołtarz, w świecie późnego antyku, t. 6, Lublin 2008, s. 267–287. Gryglewski, P., Przestrzeń, fundator, budowla – struktura regionalna w badaniach nad rekonstrucją krajobrazu architektonicznego, „Folia Sociologica”, 37(2011), s. 75–86. Hani, J., Symbolika świątyni chrześcijańskiej, Kraków1994. Johnson, M., Behind the castle gate from Medieval to Renaissance, London – New York 2002. Łajtar, A., J. van der Vliet, Rich Ladies of Meinarti and Their Churches with an Appended List of Sources from Christian Nubia Containing the Expression “Having the Church of So-and-So”, „Journal of Juristic Papyrology”, 28(1998), s. 35–53. Łajtar, A., J. van der Vliet, Qasr Ibrim. The Greek and Coptic Inscriptions Published on Behalf of the Egypt Exploration Society, The Journal of Juristic Papyrology Supplement 13, Warszawa 2010. Nadolski, B., Liturgika, t. 1: Liturgika fundamentalna, Poznań 1989. Ochała, G., Chronological Systems of Christian Nubia, The Journal of Juristic Papyrology Supplement 16, Warszawa 2011. Plumley, J.M., G.M. Browne, Old Nubian Texts from Qasr Ibrim I, EES Texts from Excavations 9, London 1988. Pugh, S., Reading Landscape: Country – City – Capital, Manchester 1990. Rabiej, J., Tradycja i nowoczesność w architekturze kościołów katolickich: świątynia fenomenem kulturowym, Gliwice 2004. �Znaczenie świątyni chrześcijańskiej w świetle osadnictwa... 71 Scanlon, G.T., Excavations at Kasr El-Wizz: A Preliminary Report. I, „Journal of Egyptian Archaeology”, 56(1970), s. 29–57; Excavations at Kasr El-Wizz: A Preliminary Report. I, „Journal of Egyptian Archaeology”, 58(1972), s. 7–42. Shinnie, P.L., H.N. Chittick, Ghazali – a Monastery in the Northern Sudan. Sudan Antiquities Service Occasional Papers 5, Khartoum 1961. Symeon z Tessaloniki, O świątyni Bożej, tłum. A. Maciejewska, Kraków 2007. Urbańczyk, P., Mieszko Pierwszy Tajemniczy, Toruń 2012. Vantini G., Oriental Sources concerning Nubia, Haidelberg – Warsaw 1975. Welsby D.A., Life on the Desert Edge. 7000 Years of Settlement in the Northern Dongola Reach, Sudan, London 2001. Welsby D.A., Settlement in Nubia in the Medieval Period, w: I. Caneva andi A. Roccati (red.), Acta Nubica, proceedings of the Nubian Society conference of the X International Conference of Nubian Studies Rome 9–14 September 2002, Rome 2006, s. 21–43. Welsby D.A., Medieval kingdoms of Nubia: pagans, Christians, and Muslims along the middle Nile, w: Welsby D. A., Phillipson D. W. (red.), Empires of the Nile, London. 2008, s. 197–515. Żurawski, B., Kilka uwag o sztuce i obrządku kościoła nubijskiego (VII– XIV wiek) na podstawie wykopalisk w Banganarti i Selib, w: Cisło W., Różański J., Ząbek M. (red.), Sudan – bogactwo kultur i wewnętrzne napięcia, Warszawa 2012, s. 116–150. The importance of the Christian temple in the light of the settlement in Makuria Summary The Christian church architecture was introduced to Makuria as a result of centralized Christianity, which took place in the area with the arrival of missionaries from the Byzantine Empire in the sixth century. The paper attempts to analyze the Christian church architecture as a sign of functioning in the social space and its role in society Makuria. ��Adrian Chlebowski Kordofan Północny w perspektywie badań archeologicznych Ocena potencjału badawczego Rezultaty prawie dwóch wieków badawczej eksploracji Kordofanu Północnego1 ukazują ogromne bogactwo archeologiczne tych ziem. Świadczy o tym zarówno zróżnicowanie samych obiektów jak również ich odmienność od form paralelnych znalezisk z doliny Nilu. Pomimo niezwykle interesujących wyników dotychczasowych badań, wskazujących nie tylko na złożoność wytworów kultury, ale również na pewną ciągłość chronologiczną, wiedza o przeszłości tego obszaru to wciąż sfera domysłów i ogólnikowych analogii z terenami przyległymi. Trudno nie odnieść wrażenia, iż Kordofan obecnie znajduje się poza głównym nurtem archeologii Sudanu, nastawionej nade wszystko na badania w Dolinie Nilu czy Sudanu Wschodniego (rejon Morza Czerwonego czy obszar Butany). Zastanawia zatem fakt, iż obszar o niewątpliwie bogatej przeszłości jest prawie całkowicie pomijany w debacie dotyczącej archeologii Sudanu. Remedium na ową przypadłość wydaje się być wzmożenie prac badawczych. Celem niniejszego artykułu jest zatem refleksja nad perspektywami badawczymi oraz czynnikami ograniczającymi potencjalne przedsięwzięcia z zakresu archeologii w Kordofanie Północnym. Wśród tych dwóch grup wyróżniłem czynniki zewnętrzne i wewnętrzne, które w moim przekonaniu mają istotny Kordofan Północny jest jedną z 18 prowincji Sudanu, położoną na zachód od doliny Nilu. 1 �Adrian Chlebowski 74 wpływ na całościowy stan archeologii na tym obszarze. Czynniki wewnętrzne dotyczą archeologii i jej dyskursu. Z kolei zewnętrzne odnoszą się do zjawisk spoza kręgu naukowego. Dotychczasowe badania Wiedza dotycząca studiów nad przeszłością Kordofanu Północego jest rozproszona po wielu źródłach. W ogólnym ujęciu, dzieje badawcze Kordofanu Północnego, można podzielić na trzy następujące po sobie etapy. Pierwszym z nich jest tzw. „faza antykwaryczna”, związana z pierwszymi odkryciami i relacjami podróżników, żołnierzy czy urzędników kolonialnych, którzy w ramach podróży (prywatnych, jak i oficjalnych wypraw administracyjnych) rejestrowali (”kolekcjonowali”) napotkane stanowiska archeologiczne. Relacje o takim charakterze zawarli w swoich publikacjach m.in. Ignatius Pallme2, James Augustus Grant3, Hubert Conway Maydon4, Douglas Newbold5 czy Cyril Aleksander Edward Lea6. Okres pierwszych badań archeologicznych związany jest z postępującą profesjonalizacją archeologii, a także wcześniejszą fazą antykwaryczną. To z tego okresu (I połowa XX w.) pochodzi najwięcej publikacji, dotykających problemu przeszłości Kordofanu Północnego. W sposób wyraźny poświadczają postęp  I. Pallme, Travels in Kordofan, London 1844. J.A. Grant, Itinerary from Debbé to El Obeyad, on the Upper Nile, with Details of Places of Most Importance, after the Survey of Staff-Colonel R. E. Colston, „Proceedings of the Royal Geographical Society of London”, 20(1875–1876), z. 4, s. 357–362. 4  H.C. Maydon, North Kordofan to South Dongola, „The Geographical Journal”, 61(1923), z. 1, s. 34–41. 5  D. Newbold, A Dessert Odyssey of a Thousand Miles, „Sudan Notes and Records”, 7(1924), z. 1, s. 43–92. 6  C.A.E. Lea, On Trek in Kordofan. The Diaries of a British District Officer in the Sudan 1931–1933, New York 1994. 2 3 �Kordofan Północny w perspektywie badań archeologicznych 75 w prowadzeniu badań tj. zastosowania prospekcji terenowej dla wybranych obszarów7, organizację interdyscyplinarnych ekspedycji naukowych8, zastosowanie technik inwazyjnych do prowadzenia badań na wybranych obszarach/obiektach 9 a także dokładniejszą dokumentację (sporządzanie planów, rycin, fotografii) pojedynczych stanowisk10. W roku 1979 badania etnoarcheologiczne na obszarze Kordofanu Północnego przeprowadziła Rebeca Bradley z Uniwersytetu w Cambridge11. Kolejne prace z zakresu archeologii zrealizowały w XXI w. następujące ośrodki: Uniwersytet w Lille (III), Uniwersytet Chartumski oraz Uniwersytet im. Adama Mickiewicza w Poznaniu. Dominowała metoda badań powierzchniowych, wsparta urządzeniami GPS służącymi do rejestracji położenia przestrzen7 J.M. Edmonds, An arrowhead from Zankor, „Sudan Notes and Records”, 23(1940), z. 1, s. 193; J.M. Edmonds, Some stonne-walled enclosures in Dar Hawawir, „Sudan Notes and Records”, 23(1940), z. 2, s. 295–303. 8  D. Newbold, W.B.K. Shaw, An exploration in the South Libyan Desert, „Sudan Notes and Records”, 11(1927), s. 103–194; W.B.K. Shaw, The Ruins at Abu Sufyan, „Sudan Notes and Records”, 19(1936), z. 2, s. 324–326; M. Mason, K.S. Sandford, W.B.K. Shaw, An Expedition in the Southern Libyan Desert, „The Geographical Journal”, 87(1936), z. 3, s. 193–217. 9  A.E.D. Penn, The Ruins of Zankor, „Sudan Notes and Records”, 14(1931), z. 2, s. 179–184; D. Newbold, The history and archaeology of the Libyan Desert, „Sudan Notes and Records”, 26(1945), z. 2, s. 229–239. 10  H. MacMichael, Rock Pictures in North Kordofan, „The Journal of the Royal Anthropological Institute of Great Britain and Ireland”, 39(1909), s. 562–568; C.G. Seligman, A prehistoric site in Northern Kordofan, „Annals of Archaeology and Anthropology”, 7(1914–1916), s. 107–114; A.J. Arkell, An old Nubian inscription from Kordofan, „American Journal of Archaeology”, 55(1951), z. 4, s. 353–354. 11 Badaczka starała się ocenić funkcjonowanie społeczności koczowniczych w okresie meroickim dla wybranego obszaru doliny Nilu tj. trójkąta Nil/Atbara poprzez analizę współczesnych grup. Ze względu na jego liczne przekształcenia społeczno-ekonomiczne, badania przeprowadzone zostały na terenie Dar Kababish, wśród ludności Kababish. R. Bradley, Nomads in the Archaeological Records. Case Studies in the Northern Provinces of the Sudan, „Meroitica”, 13(1992), s. 35. �76 Adrian Chlebowski nego stanowisk. Badacze skoncentrowali się na nakreśleniu ram kulturowo-historycznych dla regionu, a także ustaleniu możliwych przeszłych kontaktów z doliną Nilu i obszarami sąsiednimi12. Misja francuska przeprowadziła badania na terenie dwóch stanowisk odkrytych jeszcze w I połowie XX wieku tj. Abu Sofyan i Zankor. Dodatkowo przebadano również ich najbliższą okolicę. Z kolei misje polska i sudańska skupiły się na obszarach dotychczas nie rozpoznanych pod kątem archeologicznym. Ograniczenia współczesnych badań archeologicznych. Czynniki wewnętrzne Na stan wiedzy dotyczącej przeszłości Kordofanu Północnego kluczowy wpływ ma niewielka liczba prowadzonych tam prac badawczych. Swoista marginalizacja problematyki badawczej, a także brak nowych danych zdecydowanie uniemożliwia prowadzenie głębszych rozważań nad tym zagadnieniem. Co więcej, sytuacja ta przekłada się bezpośrednio na zadawane pytania 12 Badacze z Uniwersytetu Chartumskiego w swoim projekcie skupili się na ocenie podobieństw pomiędzy ceramiką zarejestrowaną na terenie Kordofanu Północnego, a tą pochodzącą z doliny Nilu. Abdelrahim Mohamed Khabir Hassan, Howeida Ahmed Adam, Pottery from Sites Surveyed in Sodari District, Kordofan Province. An Interim Report 2008–2009, „Sudan & Nubia”, 15(2011) s. 18–22. Z kolei założeniem archeologów z Uniwersytetu w Lille (III) było określenie dokładnej chronologii zasiedlenia poszczególnych stanowisk, przy użyciu analogii oraz datowania C14. B. Gratien, Prospection dans le Kordofan occidental, autour de Zankor et d’Abou Sofyan (2002–2005), w: Between the cataracts. Proceedings on the 11th Conference of Nubian Studies. Warsaw University, 27August – 2 September 2006, Part two: Session papers. PAM Supplement Series 2, red. W. Godlewski i A. Łajtar, Warsaw 2010, s. 242. Próbą przełamania historyczno-kulturowego stereotypu badawczego były badania Uniwersytetu im. Adama Mickiewicza, których celem była refleksja nad przestrzennym rozmieszczeniem stanowisk, a także fenomenem osady na Al-Nurein i jej relacji z najbliższym otoczeniem. �Kordofan Północny w perspektywie badań archeologicznych 77 badawcze, wpisane prawie wyłącznie w nurt archeologii kulturowo-historycznej. Dotyczą one w większości ustalenia chronologii i wyznaczenia grup kulturowych w oparciu o pozyskane pozostałości materialne. W młodym jeszcze dyskursie archeologii Kordofanu Północnego zdecydowanie brak nowych podejść badawczych, w których ogólna refleksja nad poszczególnymi zagadnieniami wychodziłaby poza ten ogólnie przyjęty nurt. Zatem brak ewidencji archeologicznej i w konsekwencji pytań nie buduje zainteresowania wśród empirycznie nastawionych archeologów, co wpływa na brak inicjatyw badawczych – tworzy się swoiste błędne koło. Istotnym problemem we wstępnym planowaniu posunięć badawczych jest ograniczony dostęp do dokumentacji z wcześniejszych badań. W kwestii sprawozdań, jedyne teksty traktujące o wynikach prac badawczych prowadzonych w XX w. na terytorium Kordofanu zawierają się w formie publikacji w czasopismach bądź formie książkowej. NCAM13 nie prowadzi archiwizacji oraz digitalizacji sprawozdań czy publikacji dotyczących szeroko pojętej archeologii Sudanu, pochodzących z okresu Kondominium Brytyjsko-Egipskiego. Ograniczenia współczesnych badań archeologicznych. Czynniki zewnętrzne Zarówno środowisko, jak i krajobraz Kordofanu Północnego znacząco różnią się od doliny Nilu. Okresowe opady, suchy klimat utrzymujący się przez większą część roku oraz relatywnie niewielka liczba studni ma realny wpływ na logistyczne ograniczenia dla współczesnych ekip badawczych, znacząco utrudniając prowadzenie badań terenowych.  National Corporation for Antiquities and Museums. 13 �78 Adrian Chlebowski Jednym z najpoważniejszych problemów współczesnego Kordofanu Północnego jest woda14. Aspekt ten był wielokrotnie poruszany już przez XIX i XX-wiecznych podróżników, którzy w swoich relacjach zwracali uwagę na konieczność dostosowania trasy podróży do rozmieszczenia studni15. Oczywiście współcześnie sytuacja wygląda nieco inaczej. W dobie intensywnego rozwoju infrastruktury na terenie Sudanu, wiele piaszczystych dotąd traktów zastąpiły drogi asfaltowe, łączące ze sobą najważniejsze ośrodki administracyjne poszczególnych regionów. Takie połączenie powstało również na linii Chartum – El-Obeid, co istotnie wpłynęło na poprawę lokalnego handlu i transportu, w tym również dostaw wody pitnej. Obecnie konwoje bądź pojedyncze ciężarówki transportują wodę do wiosek, gdzie nie funkcjonują studnie. Pomimo tych niemałych udogodnień, planowanie dłuższych sezonów badawczych jest niezwykle problematyczne. Na terenie Kordofanu Północnego wciąż dominują piaszczyste drogi, które przemierzać mogą jedynie pojazdy terenowe bądź ciężarówki. Ponieważ większość misji działa na obszarach oddalonych od El-Obeid o kilkaset kilometrów, transport sprzętu, a także wody jest kluczowym aspektem logistycznym w planowaniu jakiegokolwiek przedsięwzięcia badawczego. Na ów fakt zwróciła uwagę misja Uniwersytetu Lille III w swoich raportach z survey’u przeprowadzonego w rejonie Jebel Zankor w latach 2002–2003. W ocenie Brigitte Gratien istotnym czynnikiem utrudniającym prowadzenie badań był brak dostępu do wody pitnej. Pobliskie hafiry, a także dwie studnie znajdujące się na terenie wioski były całkowicie wyschnięte, podczas gdy najbliższe ujęcie wody znajduje 14 Już na początku wieku XX Watkins Lloyd, późniejszy gubernator prowincji Kordofan Północny, zawarł w swoim sprawozdaniu z podróży następujące stwierdzenie: Water is the most absorbing topic of conversation in Northern Kordofan. W. Lloyd, Notes on Kordofan Province, „The Geographical Journal”, 35(1910), z. 3, s. 252. 15  A.T. Holroyd, Notes on a Journey to Kordofán, in 1836–7, „Journal of the Royal Geographical Society of London”, 9(1839), s. 188; H.C. Maydon, dz. cyt., s. 35. �Kordofan Północny w perspektywie badań archeologicznych 79 się w Foga, w odległości około 30 km od wsi Zankor. Problemem są również wysokie temperatury mające realny wpływ na termin i długość potencjalnego sezonu badawczego. W kontekście prowadzenia prac archeologicznych w Kordofanie Północnym nie sposób nie wspomnieć o dynamicznie zmieniającej się sytuacji politycznej. Jest to niezwykle istotny czynnik determinujący możliwość przeprowadzenia badań. W maju 2011 r. pomiędzy Sudanem i Sudanem Południowym wybuchł kolejny konflikt graniczny, zapoczątkowany poprzez zaanektowanie przez Sudan spornego regionu Abyei, znajdującego się w Kordofanie Południowym16. Kordofan Północny jako obszar graniczący bezpośrednio z Kordofanem Południowym oraz Darfurem Zachodnim, często służy jako swoisty kanał przerzutowy dla przemieszczających się grup rebelianckich. Był to głównym powód przerwania misji badawczych przez ośrodki z Francji oraz Polski. Sezon badawczy Uniwersytetu im. Adama Mickiewicza w Poznaniu w 2012 r. przerwany został już na samym początku. Bezpośrednio miało to związek z wydarzeniami z 25 grudnia poprzedniego roku. Zginął wtedy Khalil Ibrahim, przywódca Ruchu Sprawiedliwości i Równości, będącego największym ugrupowaniem zbrojnym na terytorium Darfuru Zachodniego17. Został zabity przez armię rządową Sudanu w rejonie miejscowości Wad Banda leżącej na terenie Kordofanu Północnego18. Wydarzenia te doprowadziły do ożywionego ruchu grup rebelianckich na pograniczu wymienionych wilajetów. Poważnym wyzwaniem dla ekip badawczych oraz lokalnych władz jest zmierzenie się z dewastacją stanowisk archeologicznych. Na ten istotny problem jako pierwsza zwróciła uwagę misja francuska. Podczas rozpoznawczych badań powierzchniowych  A. Hsiao, R. Rendón, Resolving the Abyei Crisis. Preventing Violence and Promoting Peace, www.enoughproject.org/files/Abyei_Report.pdf [15.06.2015]. 17 http://www.bbc.co.uk/news/world-africa-16328441 [15.06.2015]. 18  Tamże. 16 �Adrian Chlebowski 80 w rejonie Zankor w roku 2002, archeolodzy odnotowali wyraźne ślady systematycznego rozbierania konstrukcji z wypalanych cegieł, a następnie wywożenia tego budulca19. Skutki tych działań widoczne są przede wszystkim na przestrzeni znajdującej się wewnątrz murów. Odpowiedzialność za to ponoszą mieszkańcy znajdującego się w pobliżu miasta En-Nahud. O skali procederu może świadczyć fakt, iż sprawcy używają samochodów ciężarowych do transportu skradzionych cegieł. Również polska misja podczas swoich badań na terenie dystryktu Sodiri spotkała się z przykładami niszczenia obiektów o charakterze archeologicznym. Szczególnie negatywny wpływ na stan zachowania grobów miało poszerzanie pól uprawnych. Pojawiły się także przypadki nielegalnych wykopalisk. Na cmentarzyskach w pobliżu Suoni Al-Songor odnotowano groby z wkopami o charakterze rabunkowym20. Jednak były to pojedyncze przykłady. Badania terenowe wykazują w znacznej części dobry stan zachowania grobów czy osad. Mimo pojedynczych przypadków rozkopanych grobów, większość obiektów nie nosi znamion destrukcyjnych działań człowieka. Oczywiście trudno ocenić skalę tego zjawiska na podstawie rozpoznania terenowego na kilku obszarach21. Niemniej  Informacja ta zawarta została w niepublikowanym raporcie, złożonym przez misję francuską w National Corporation for Antiquities and Museums. 20  Ali Elmirghani Ahmed, A. Chlebowski, P. Maliński, Polskie badania nad ludami i kulturami Kordofanu – historia, najnowsze wyniki i przyszłe perspektywy, w: W. Cisło, J. Różański, M. Ząbek (red.), Bilad as Sudan – kultury i migracje, Warszawa 2013, s. 241. 21  Na terenie doliny Nilu, częstokrotnie rabunkowe badania inspirowane były legendami o znajdujących się w ruinach bądź grobach skarbach, strzeżonych przez dżiny. P. Maliński, Między wykopaliskami rabunkowymi a archeologicznym. Społeczno-kulturowa funkcja materialnych śladów przeszłości w Dolinie Nilu (na przykładzie plemienia Manasir z północnego Sudanu), Poznań 2012, s. 232 (nieopublikowana praca doktorska). Motyw istnienia skarbów na terenie stanowisk archeologicznych jest zjawiskiem właściwym dla kręgu arabsko-muzułmańskiego. 19 �Kordofan Północny w perspektywie badań archeologicznych 81 w perspektywie intensyfikacji prac badawczych na terenie Kordofanu Północnego, działania archeologów mogą zainspirować miejscową ludność do samodzielnych wykopalisk. Nie tylko czynnik antropologiczny determinuje stan zachowania poszczególnych obiektów. Wiele grobów nosi znamiona destrukcji powodowanej erozją wodną oraz eoliczną. Znaczącym utrudnieniem dla współczesnych zagranicznych misji działających w rejonie Kordofanu Północnego jest brak szczegółowych i aktualnych map dla poszczególnych obszarów. Poprzez archiwum Durham University istnieje dostęp do bazy map, wykonanych w ramach programu Sudan Survey Maps pomiędzy 1856 a 1950 rokiem22. Niestety przez nieodpowiednia/zbyt duża skalę nie mogą one zostać użyte podczas szczegółowych badań terenowych. Dotychczas żadna z misji nie zastosowała podczas prowadzenia badań szeroko pojętej teledetekcji lotniczej do mapowania stanowisk archeologicznych23. Przynajmniej współcześnie powód zaniechania tych działań jest niezwykle prozaiczny. Zorganizowanie przelotu prospekcyjnego na obszarze Kordofanu Północnego jest poważnie utrudnione ze względów logistycznych. Głównym problemem jest uzyskanie stosownych pozwoleń. W praktyce, ów problem wykazał projekt Uniwersytetu im. Adama Mickiewicza Fortresses of Sudan: following O.G.S. Crawford, który odbył się w 2008 r. na terenie doliny Nilu. Liczne utrudnienia, w tym właśnie spowodowane uzyskaniem odpowiednich zezwoleń, do22 Mapy wykonano w skali 1:250000. Część z map została poddana digitalizacji i możliwy jest do nich dostęp online. http://valentine.dur.ac.uk/apps/ maps/Sudan250000/index.html [15.06.2015]. 23  Ojciec archeologii lotniczej, O.G.S. Crawford prowadząc badania a terenie Darfuru ograniczył się do metody field-walking, nie będąc w stanie przeprowadzić prospekcji powietrznej. O.G.S. Crawford, Archaeology in the field, London 1953, s. 226–228. �82 Adrian Chlebowski prowadziły do porzucenia idei wykonania lotów prospekcyjnych przez poznańskich archeologów24. Dodatkowym utrudnieniem jest wspomniana już niestabilna sytuacja polityczna, która wzmaga niebezpieczeństwo dla każdorazowego lotu. Perspektywy i możliwości badawcze. Możliwości wewnętrzne Zaprezentowane w pierwszej części metody przeszłych i obecnych prospekcji archeologicznych wykazują silną tendencję do prowadzenia badań o charakterze nieinwazyjnym, tzn. takich, które rejestrując i dokumentując stanowisko bądź pojedyncze obiekty, nie prowadzą do ich bezpowrotnego zniszczenia. Wraz z postępem technologicznym, kolejne ekspedycje zastosowały nowe narzędzia, umożliwiające nie tylko dokładniejszą rejestrację napotkanych obiektów, ale także podjęcie wstępnego rozpoznania terenu badań czy przeprowadzenia analiz przestrzennych. Do najpowszechniejszych metod badawczych stosowanych zarówno przez badaczy w pierwszej połowie XX w., jak i przez misje współczesne, są badania powierzchniowe. W swoim ogólnym założeniu polegają one na szczegółowym rekonesansie określonego obszaru, którego celem jest rejestracja przeszłych śladów działalności człowieka25. Wiele czynników wpływa na fakt stosowania tej metody na terenie Kordofanu Północnego. W pierwszej kolejności należy odnieść się do kwestii logistycznych. Badania powierzchniowe są metodą pozwalającą w krótkim czasie nie 24 M. Drzewiecki, W. Rączkowski, Following O.G.S. Crawford: satellite images and field archaeology in Sudan, w: R. Lasaponara i N. Masini (red.), Proceedings of the 1st International EARSeL Workshop CNR, Rome, September 30 – October 4, 2008. Advances on remote Sensing for Archaeology and Cultural Heritage Management, Rome 2010, s. 4. 25  D. Ławecka, Wstęp do archeologii, Warszawa 2003, s. 42. �Kordofan Północny w perspektywie badań archeologicznych 83 tylko na rozpoznanie pod kątem archeologicznym sporych połaci określonego terenu, ale także nakreślenia planu poszczególnych stanowisk oraz wyznaczenie ich zasięgu. Istotnym czynnikiem ułatwiającym powierzchniową eksplorację Kordofanu Północnego jest specyfika środowiska. Ten półpustynny obszar pokrywa uboga flora, która nawet w krótkim okresie pory deszczowej, nie stanowi utrudnienia dla prowadzenia badań powierzchniowych. Czynnik ten ma duży wpływ na widoczność, a także stan zachowania obiektów oraz stanowisk archeologicznych. Osady, zbiorniki na wodę deszczową czy ogromne cmentarzyska są integralną częścią krajobrazu Kordofanu, toteż ich rozpoznanie i lokalizacja w terenie nie stanowi większego problemu. Ta uwaga dotyczy również wyrabowanych bądź zerodowanych grobów. Istotnym zespołem metod, częściowo zastosowanych już na gruncie archeologii Kordofanu Północnego jest teledetekcja (ang. remote sensing). Polega ona na pozyskaniu informacji o obiektach występujących na powierzchni ziemi za pomocą znajdujących się w pewnej odległości od celu badań sensorów26. W tę definicję włączone są również systemy pozyskiwania zobrazowań przy użyciu metod fotograficznych oraz cyfrowych czujników wielospektralnych będących podstawą nowoczesnej teledetekcji27. Lotnicze metody prospekcji terenowej nie zostały dotąd użyte na szeroką skalę w badaniach na terenie Kordofanu Północnego. Stwierdzenie to dotyczy przede wszystkim zastosowania archeologii lotniczej. Powietrzny rekonesans służy dokumentacji widocznych z tej perspektywy stanowisk oraz śladów przeszłych krajobrazów, zmienionych niejednokrotnie przez współczesne formy terenu M. Giardino, B.S. Haley, Airborne Remote Sensing and Geospatial Analysis, w: J.K. Johnson (red.), Remote Sensing in Archaeology: An Explicitly North American Perspective, Tuscaloosa 2006, s. 48. 27  Tamże, s. 48. 26 �Adrian Chlebowski 84 czy zabudowań28. Proces badawczy obejmuje także późniejszą interpretację zdjęć lotniczych29. W obliczu niemożności aplikacji tej metody realną perspektywą jest kwerenda w archiwach państwowych oraz tych należących do placówek naukowych. W okresie Kondominium Brytyjsko-Egipskiego przeprowadzono szereg lotów zwiadowczych dla obszaru Darfuru. Jakkolwiek nie miały one stricte badawczego celu, pomogły w rejestracji i dokumentacji stanowisk archeologicznych, np. Domu Dali na wzgórzu Jebel Foga30. Istnieje zatem duże prawdopodobieństwo, że analiza fotografii wykonanych dla terenu Kordofanu Północnego mogłaby przynieść podobne rezultaty. W kontekście aerofotografii nie sposób nie wspomnieć o zdjęciach wykonanych za pomocą latawca. Technika ta już na początku wieku XX została zainicjowana na gruncie archeologii doliny Nilu31. Z powodzeniem jest wykorzystywana obecnie w Sudanie m.in. przez Bogdana Żurawskiego, który przy użyciu latawca skrzynkowego zadokumentował wiele znanych, a także potencjalnych stanowisk podczas Southern Dongola Reach Survey czy Merowe Dam Archaeological Salvage Project32. Metody tej nie zastosowano jak na razie w Kordofanie Północnym. W przeciwieństwie do zdjęć lotniczych, fotografie wykonane za pomocą latawca służą dokumentacji P. Bahn, C. Renfrew, Archaeology: Theories, Methods and Practice, London 2002, s. 80. 29 Zdjęcie samo w sobie jest wyłącznie narzędziem. Dopiero pod wpływem interpretacji badawczej, fotografia jest w stanie „ukazać” potencjalne stanowiska archeologiczne. Tamże, s. 83. 30  A.J. Arkell, Darfur Antiquities: II. Tōra palaces in Turra at the north end of Jebel Marra, „Sudan Notes and Records”, 20(1937), z. 1, s. 92–93. 31 W latach 1913–1914 Henry Welcome podczas badań na stanowisku Jebel Moya użył zamontowanego do latawca aparatu, aby zadokumentować wykopaliska. M. Bogacki, Dmuchawce, latawce, wiatr... Balon i latawiec w archeologii, „Archeologia Żywa”, 2(2009), s. 45. 32 http://www.zaspan.waw.pl/aerofotografia.htm [15.06.2015]. 28 �Kordofan Północny w perspektywie badań archeologicznych 85 w skali mikro tj. stanowisk oraz ich najbliższego otoczenia. Nie zaaplikowano dotychczas również technologii LIDAR33, na którą składa się lotniczy skaning laserowy tzw. ALS (ang. Airbourne Laser Scaning). ALS jest fotogrametryczną metodą pomiarową, pozwalającą na uzyskanie numerycznego modelu terenu poprzez skanowanie danej powierzchni z poziomu lotniczego. Urządzenie pomiarowe, znajdujące się na podwoziu samolotu, wysyła wiązkę laserową w stronę podłoża34. Dane powracające w raz z odbitym impulsem do urządzenia, są kalkulowane do postaci trójwymiarowej chmury punktów35. W perspektywie wyjątkowo ograniczonej możliwości przeprowadzenia szeroko pojętej prospekcji lotniczej, alternatywnym podejściem jest zastosowanie teledetekcji satelitarnej. Przez określenie to rozumiane jest zastosowanie zobrazowań satelitarnych, w różnej skali, jako narzędzia służącego do rozpoznania i dokumentacji stanowisk archeologicznych36. Jakkolwiek zobrazowania satelitarne używane są w archeologii od lat siedemdziesiątych XX w., jednak dopiero w ciągu ostatnich 20 lat popularność tej metody znacznie wzrosła. Na taki stan rzeczy wpływ ma wiele czynników, m.in.: znaczna poprawa rozdzielczości przestrzennej i spektralnej sensorów satelitarnych czy oprogramowanie pozwalającego przetwarzać dane pozyskane w ten sposób37. Sami archeolodzy zaczęli dostrzegać zalety związane z zastosowaniem tej metody takie, jak: zmniejszenie kosztów i czasu związanego z badaniami  Nazwa ta jest akronimem angielskiego wyrażenia Light Detection and Ranging. 34 P. Crow, S. Crutchley, The Light Fantastic: Using airborne lidar in archaeological survey, Swindon 2010, s. 4. 35  Tamże, s. 4. 36 S. Parcak, Satellite Remote Sensing for Archaeology, New York 2009, s. 1. 37  R. Lasaponara, N. Masini, Satellite remote sensing in archaeology: past, present and future perspectives, „Journal of Archaeological Science”, 38(2011), z. 9, s. 1995. 33 �Adrian Chlebowski 86 inwazyjnymi czy tworzenie strategii związanych z ochroną i stanem zachowania stanowisk38. Powszechnie dostępne są dwa rodzaje zobrazowań: panchromatyczne oraz wielospektralne. Pierwsze z nich charakteryzują się bardzo wysoką rozdzielczością, a także biało-czarną tonacją barw. Są one przede wszystkim używane do weryfikacji obiektów widocznych na powierzchni ziemi, np. budowli39. Z kolei zobrazowania wielospektralne, choć posiadają mniejszą rozdzielczość przestrzenną od poprzednich, zawierają w sobie wiele pasm danych, które w zależności od intencji badacza mogą zwizualizować poszczególne zjawiska40. Obecne oprogramowanie pozwala na jednoczesną analizę kilku pasm, toteż możliwe jest uwidocznienie takich aspektów, jak niektóre cechy wegetacji czy form geologicznych, niezauważalnych w widocznej części widma elektromagnetycznego41. Wśród istotnych dla opisywanego terenu przykładów należy wymienić badania z wykorzystaniem zobrazowań wielospektralnych, przeprowadzone na obszarze Sahary Wschodniej. Zastosowanie odpowiednich pasm pozwoliło na rejestrację dużej liczby koryt dawnych rzek, nieuchwytnych poprzez zobrazowania panchromatyczne42. Jedno z podejść dotyczących możliwości wykorzystania zobrazowań satelitarnych stawia je, do pewnego stopnia, w roli substytutu zdjęcia lotniczego. Oznacza to, iż stanowiska bądź pojedyncze obiekty archeologiczne rozpoznawane są przez badaczy poprzez analizę zobrazowań na podstawie ich własnego  Tamże, s. 1995. S. Parcak, dz. cyt., s. 65. 40 Każdy z komercyjnych satelitów posiada różne ilości pasm, a każde jednorazowe pasmo ukazuje inny zakres widma elektromagnetycznego. Tamże, s. 91. 41  Tamże. 42 Farouk El-Baz, C.A. Robinson, Turki S.M. Al-Saud, Radar Images and Geoarchaeology of the Eastern Sahara, w: Farouk El-Baz, J. Wiseman (red.), Remote Sensing in Archaeology, New York 2007, s. 58. 38 39 �Kordofan Północny w perspektywie badań archeologicznych 87 doświadczenia terenowego, a także ogólnej wiedzy o obszarze, na którym badania są prowadzone43. Model ten został wykorzystany podczas sezonu badawczego Uniwersytetu im. Adama Mickiewicza, gdzie jeszcze przed prospekcją terenową dokonano analizy zobrazowań satelitarnych, pobranych poprzez oprogramowanie Google Earth©. Ówczesna rozdzielczość dla poszczególnych stanowisk oraz obszarów koncesji badawczej nie była jednakowa, co w niektórych przypadkach wykluczyło możliwość dokładnego wstępnego rozpoznania stanowisk44. Zobrazowania dostępne dla Al-Grian, w porównaniu z innymi obszarami poddanymi prospekcji w sezonie 2011 posiadały względnie dobrą rozdzielczość. Fakt ten umożliwił wyróżnienie kolistych obiektów, nie będących krzewami bądź drzewami, rozsianych pomiędzy wzgórzami, a także wokół nich. Najwyraźniej owe struktury prezentowały się w kontekście wysuniętego na północ wzniesienia. Podczas weryfikacji terenowej obiekty te okazały się być grobami kurhanowymi. Alternatywą w zakresie pozyskania nieodpłatnych warstw satelitarnych są zobrazowania udostępnione poprzez mapy BING©45. Ich analiza wizualna, dla bliskiego obszaru Sodiri, pozwoliła nie tylko na uzyskanie bardziej szczegółowego planu osady na wzgórzu Al-Nurein. W jej wyniku zarejestrowano szereg pomniejszych siedlisk, jak i rozbudowane osady, zarówno w paśmie Al-Nurein, a także w okolicznych łańcuchach wzgórz (Ilustracja 1). M. Drzewiecki, W. Rączkowski, dz. cyt., s. 4–5.  Taka sytuacja miała miejsce m.in. po wschodniej stronie Suoni Al-Sungor. Słaba rozdzielczość nie pozwoliła na odnotowanie cmentarzysk znajdujących się po tej stronie pasma. Dopiero przeprowadzenie badań powierzchniowych umożliwiło ich rejestrację. 45  Oceny wizualnej rozmieszczenia punktów osadniczych w rejonie Sodiri dokonano w oprogramowaniu Qgis. Warstwę rastrową Bing Aerial pobrano poprzez wtyczkę OpenLayers. 43 44 �Adrian Chlebowski 88 Ilustracja 1. Zobrazowanie satelitarne przedstawiające nowo odkrytą osadę na Al-Nurein w skali 1:500046 Stanowiskiem rozpoznanym przy pomocy zobrazowań satelitarnych jest FJE2010-1, znajdujące się w masywie Gebel al-Ain odległości 50 km na północ od Wadi al-Milk, na obszarze Prowincji Północnej, tuż przy granicy z Kordofanem Północnym47. Odkrycia dokonała Jana Eger z Uniwersytetu w Monachium. Zobrazowania satelitarne, pochodzące z bazy Google Earth, wskazywały na istnienie w tym miejscu budynków, muru oraz cmentarzysk, niemniej rozdzielczość nie pozwalała na dokładne wyodrębnienie i opis poszczególnych elementów. W tej sytuacji w styczniu 2011 r. doZdjęcie pobrane poprzez QGIS© 2.8.1.-Wien z bazy Bing Aerial ©. J. Eger, Ein mittelalterliches Kloster am Gebel al-Ain?, „Der Antike Sudan. Mitteilungen der Sudanarchäologischen Gesellschaft zu Berlin e. V”, 22(2011), s. 115. 46 47 �Kordofan Północny w perspektywie badań archeologicznych 89 konano terenowego rozpoznania stanowiska. Zostało ono wstępnie określone jako kompleks klasztorny z okresu chrześcijańskiego48. Głównym problemem ówczesnych badań była niska rozdzielczości zobrazowań pochodzących z darmowych repozytoriów dla obszaru Kordofanu Północnego. Zasoby dla doliny Nilu były zdecydowanie bardziej czytelne i już na etapie wstępnej prospekcji pozwalały na pewniejsze określenie poszczególnych obiektów. I choć obecnie dostęp do lepszej jakości zdjęć jest powszechny, niemniej w perspektywie dalszej eksploracji archeologicznej niezbędnym krokiem jest pozyskanie dokładniejszych, odpłatnych zobrazowań49. Kluczową kwestią jest połączenie wymienionych dotychczas metod prospekcji: lotniczej oraz naziemnej. Kilkukrotnie w owym artykule padło stwierdzenie, iż Kordofan Północny jest obszarem bardzo słabo znanym pod kątem archeologicznym. Szczególnie kwestia rozmieszczenia przestrzennego nowych stanowisk i ich lokalizacji jest niebagatelnym problemem. Rezultaty dotychczasowych badań pokazały, że znajdują się one nie tylko w najbliższym otoczeniu dżebli bądź na ich szczytach, ale także na terenie równin. Warto zatem pochylić się nad strategią zastosowania tych dwóch metod w przyszłości. Ponieważ mamy do czynienia z ogromnymi, niezbadanymi połaciami terenu trzeba przyłożyć dużą wagę do nadrzędnej roli teledetekcji we wstępnym etapie badań. Model ten zakładałby, iż każdorazowe badania powierzchniowe winny być poprzedzone badaniami teledetekcyjnymi, które pozwoliłyby na rozpoznanie danego obszaru pod kątem prawdopodobnych stanowisk archeologicznych50. W takim układzie survey bazujący  Tamże, s. 115.  Obecnie lista satelitów oferujących bardzo wysoką rozdzielczość, również dla osób cywilnych, gwałtownie wzrasta. R. Lasaponara, N. Masini, dz. cyt., s. 1997. 50 Perspektywa lotnicza jest o tyle istotna, iż jest w stanie uchwycić pewne wyróżniki, np. różnice w ukształtowaniu terenu, kolorze gleby czy różnej wyso48 49 �90 Adrian Chlebowski na zobrazowaniach satelitarnych jako zamiennikach map, byłby swoistą weryfikacją rezultatów prospekcji powietrznej. Niezwykle trudno wybrać nadrzędną metodę teledetekcji jako, że każda z nich posiada ograniczenia, jak i niewątpliwe zalety. Zdjęcia lotnicze, które mogą być wykonane zarówno jako fotografia pionowa, jak i ukośna, przy asyście doświadczonego archeologa, skutkowałyby dokładniejszym wstępnym rozpoznaniem badanego obszaru niż ma to miejsce w przypadku zobrazowań satelitarnych51. Z kolei zastosowanie lotniczego skaning laserowego zwróciłoby większą uwagę na subtelne różnice w ukształtowaniu terenu świadczące o potencjalnych stanowiskach, które mogą być niewidoczne na zdjęciach lotniczych. Biorąc jednak pod uwagę dynamicznie zmieniającą się obecną sytuację polityczną na obszarze Kordofanu Północnego, uniemożliwiającą przeprowadzenie badań in situ, analiza zobrazowań satelitarnych wydaje się opcją nie tyle bezpieczniejszą co zwyczajnie prostszą do zrealizowania pod względem logistycznym. Z naukowego punktu widzenia, zastosowanie odmiennych typów zobrazowań satelitarnych służy odpowiedzi na różne pytania badawcze. Zobrazowania wielospektralne są w stanie naświetlić problem rozmieszczenia przeszłych cieków, a także zbiorników wodnych na terenie Kordofanu Północnego. Z kolei zdjęcia pachromatyczne, dzięki swojej wysokiej rozdzielczości, pozwalają na wstępną weryfikację poszczególnych stanowisk czy pojedynczych obiektów. Zatem wraz z zażegnaniem konfliktu na pograniczu sudańskim, warto zastanowić się nad strategią aplikacji teledetekcji lotniczej. Obecnie jednym z najważniejszych narzędzi służących do wizualizacji i analizy danych przestrzennych, zebranych podczas kości roślin, które nie są widoczne podczas badań powierzchniowych. Również holistyczny obraz danego obszaru badań jest w stanie nakreślić pewne zależności przestrzenne pomiędzy danymi stanowiskami czy obiektami. 51  Dotyczy to również późniejszej interpretacji wykonanych fotografii. �Kordofan Północny w perspektywie badań archeologicznych 91 prospekcji terenowej i powietrznej jest GIS (ang. Geographic Information System). Oprogramowanie GIS wizualizuje dane, umożliwiając jednocześnie pracę z wieloma warstwami danych, a także ich edycję52. Ze względu na te cechy programy GIS mogą posłużyć do wykonania skomplikowanych analiz przestrzennych. W kontekście prac prowadzonych dotychczas na terenie Kordofanu Północnego, wizualizację rezultatów swoich badań wykonały Uniwersytet im. Adama Mickiewicza53 oraz Uniwersytet im. Charlesa De Gaulle’a w Lille (III)54, poprzez zespolenie ze sobą danych rastrowych i wektorowych (Ilustracja 2). Dla terenu Kordofanu Północnego nie istnieją wcześniej stworzone bazy danych geograficznych, które umożliwiłyby dokonanie wstępnych analiz przestrzennych bądź statystycznych. Zatem w perspektywie przyszłej intensyfikacji prospekcji nieinwazyjnej na S. Parcak, dz. cyt., s. 106. Polska placówka dokonała połączenia warstwy satelitarnej z zarejestrowanymi stanowiskami i śladami w układzie współrzędnych WGS 84. Dane przestrzenne w formacie.gpx, zebrane za pomocą urządzeń GPS, zostały zaimportowane do środowiska GIS poprzez program QGIS©, a następnie skonwertowane do postaci plików shapefile. Wizualizacja przedstawia zatem nie tylko przestrzenne rozmieszczenie stanowisk, ale także trasy które przebyły poszczególne grupy badawcze rejestrując napotkane obiekty. Co bardzo istotne, pozostawione przez nie ślady jasno określają, które obszary zostały poddane prospekcji a które nie (przedstawione rozmieszczenie przestrzenne stanowisk, nie ukazuje stanu realnego a jedynie rezultaty prospekcji terenowej). Dodatkowo rezultaty prospekcji terenowej zostały zintegrowane z poszczególnymi punktami. Każdy z nich został odpowiednio oznaczony, a także rozbudowany w warstwie tekstowej poprzez dodanie odpowiednich sekcji w tabeli atrybutów. Pozwala ona na dokonywanie selekcji zarejestrowanych stanowisk ze względu na atrybuty (rodzaj stanowiska, obiektu, chronologia etc.). W rezultacie powstała cyfrowa baza danych. 54  Głównymi założeniami misji francuskiej w zakresie wizualizacji danych było stworzenie mapy środowiska naturalnego przy pomocy zobrazowań satelitarnych oraz zespolenie ich z danymi zebranymi podczas badań terenowych terenowych dla rejonu Zankor. J. Evrard, Système d’Information Gèographique et milieu naturels, w: B. Gratien (red.), Abu Sofyan et Zankor. Prospections dans le Kordofan occidental Soudan, Villeneuve d’Ascq 2013, s. 13. 52 53 �92 Adrian Chlebowski Ilustracja 2. Proces wizualizacji danych w środowisku GIS na przykładzie programu QGIS©2.8.1.-Wien terenie Kordofanu warto mieć na uwadze użyteczność narzędzia, jakim jest GIS i sukcesywną rozbudowę bazy danych. Inną formą wizualizacji danych pozyskanych podczas badań powierzchniowych jest technologia Structure from Motion (SfM). Umożliwia ona konstruowanie trójwymiarowych modeli w oparciu o dwuwymiarowe fotografie, poprzez kalkulację geometrii ich punktów wspólnych55. Zatem na podstawie zdjęć pozyskanych podczas prospekcji terenowej, przy użyciu odpowiedniego oprogramowania, jesteśmy w stanie stworzyć pełnowymiarowe struktury, oddające realne parametry56. Ten mechanizm dotyczy 55  A. Gatzsche, Case study of an open source application for 3D acquisition of archaeological structures at the archaeological site Wad Ben Naga, „Der Antike Sudan. Mitteilungen der Sudanarchäologischen Gesellschaft zu Berlin e. V”, 24(2013), s. 127. 56 W perspektywie późniejszego przetwarzania fotografii dokumentacyjnych, już na poziomie ich wykonania warto zwrócić uwagę na istotny czynnik jakim jest mnogość perspektyw obiektu który chcemy poddać modelowaniu 3D. �Kordofan Północny w perspektywie badań archeologicznych 93 nie tylko pojedynczych obiektów. Również zdjęcia lotnicze czy te wykonane z pomocą latawca mogą posłużyć do zbudowania modelu 3D badanego obszaru, który po nadaniu georeferencji staje się jeszcze bardziej przydatnym narzędziem badawczym. Zastosowanie powyższej metody może znacznie przyśpieszyć etap prac terenowych i dokumentacji badań. Co więcej, stworzone w ten sposób modele można analizować w warunkach gabinetowych. Dotychczasowe przykłady zastosowania SfM z terenu Sudanu to m.in. świątynie meroickie w Wad Ben Naga57 i Naga czy klasztor chrześcijański w al-Ghazali. Realną perspektywą jest możliwość organizacji badań interdyscyplinarnych, które zakładają ścisłą współpracę pomiędzy badaczami z różnych dziedzin naukowych. Podejście to umożliwia analizę poszczególnych zjawisk na wielu płaszczyznach, co jest szczególnie ważne biorąc pod uwagę jak niewiele wiemy o przeszłości Kordofanu Północnego. Jak dotąd na terenie Sahary Wschodniej przeprowadzono szereg badań paleośrodowiskowych, które angażowały zarówno archeologów, klimatologów czy geologów. Podobnych nie przeprowadzono na terenie Kordofanu. Dotychczas bezpośrednią współpracę podczas badań prowadzonych na tym terenie nawiązali ze sobą archeolodzy oraz etnolodzy. Badania te zwróciły uwagę na istotną rolę miejscowych podań i folkloru jako czynnika pomocnego w „rekonstrukcji” przeszłych dziejów tych obszarów. Bezpośrednio z terenem Kordofanu Północnego wiązany jest mityczny lud Anadź, który zajmuje szczególne miejsce w miejscowej tradycji ustnej58. W ramach projektu badaw A. Gatzsche, dz. cyt., s. 127.  Ruiny kamiennych miast czy rozległe cmentarzyska nie uszły uwadze lokalnych społeczności, które z czasem wcieliły je do swojej tradycji, zmieniając ich pierwotny kontekst kulturowy. Znamienny dla badaczy zachodnich obszarów Sudanu jest fakt, iż większość informacji odnoszących się do przeszłości tych ziem ma swoją proweniencję w lokalnej tradycji ustnej. Warto podkreślić, że przekazywane 57 58 �94 Adrian Chlebowski czego Uniwersytetu im. Adama Mickiewicza w rejonie Sodiri wraz z prospekcją archeologiczną przeprowadzono również badania etnologiczne na terenie wiosek Al-Nurein i Suoni Al-Songor, wśród przedstawicieli plemion Bederija i Kawahla59. Otóż miejscowa ludność utożsamia niektóre z pochówków (głównie sporych rozmiarów tumulusy), a także zachowane struktury osadnicze właśnie z ludem Anadź. Nie są to odosobnione przykłady z terenów Kordofanu Północnego. Jedno z wielu miejsc wiązanych z Anadź znajduje się w rejonie Jebel Tageru i Wadi um Tasawir. Jest to dżebel, który w miejscowej tradycji określany jest jako główna siedziba tego ludu, choć na szczycie nie zarejestrowano pozostałości osady bądź innej formy mieszkalnej60. Również początki miasta Zankor wiązano z tym tajemniczym ludem61. Niemniej najliczniejszą grupą obiektów łączonych z Anadź są wspomniane już groby tumulusowe62. Pojawia się zatem podstawowe pytanie: kim byli członkowie tego ludu? Trudno w tym momencie udzielić jednoznacznej odpowiedzi. Anadź mieli być legendarną rasą olbrzymów, wzrostem znacznie przewyższający normalnego człowieka. Stąd zwykle wiązano z nimi większe pochówki bądź założenia osadnicze. Plemiona arabskie używały nazw Anadź bądź Abu Konaan63, aby określić w ten sposób historie nigdy nie były źródłem wiarygodnych informacji na temat przeszłości danego obszaru. Należy je rozumieć bardziej jako świadomą kreacją, której głównym celem jest swego rodzaju legitymizacja przeszłych dziejów, a także wytłumaczeniem ich wpływu na współczesność. A.J. McGregor, Darfur (Sudan) in the Age of Stone Architecture c. AD 1000 – 1750. Problems in historical reconstruction, Oxford 2001, s. 10. Do takich przykładów należą, m.in. podania wiążące konkretne stanowiska z terenów Darfuru z legendarnymi ludami Tora, Daju oraz Tunjur. 59  Ali Elmirghani Ahmed, A. Chlebowski, P. Maliński, dz. cyt., s. 240–241. 60  D. Newbold, Rock-pictures and Archaeology in the Libyan Desert, „Antiquity”, 2(1928), z. 7, s. 274. 61  A.E.D. Penn, dz. cyt., s. 6. 62  D. Newbold, The history and archaeology of the Libyan Desert, „Sudan Notes and Records”, 26(1945), z. 2, s. 229, 235. 63  D. Newbold, Rock-pictures and Archaeology in the Libyan Desert..., s. 274 �Kordofan Północny w perspektywie badań archeologicznych 95 autochtoniczną i pogańską ludność pre-semicką zamieszkującą tereny Dżeziry, Nubii, Kordofanu oraz jeziora Czad64. Pochodzenie ich nazwy również jest niejasne. MacMichael doszukał się w nazwie Abu Konaan związku z biblijną postacią Kanaana, syna Chama65. Według Księgi Liczb, biblijną krainę Kanaan zamieszkiwać mieli synowie Anaka z rodu olbrzymów, co jest niezwykle frapującym stwierdzeniem w kontekście powyższych informacji66. Kordofan wydaje się być obszarem o sporym potencjale badawczym pod kątem etnoarcheologii. Najwcześniej na ten aspekt zwrócił uwagę A. J. Arkell odnosząc się głównie do terenu Darfuru, wskazując także na Kordofan Północny67. Również O.G.S. Crawford podkreślał istotną rolę analizy obecnej kultury materialnej ludności Darfuru w badaniu przeszłości tych ziem68. Badania etnologiczne poznańskiego ośrodka wykazały, że lokalna ludność posiada pewną wiedzę na temat konstrukcji wybranych form grobów. Są to istotne sygnały nie tylko dla etnologów, ale także archeologów. W sytuacji gdy sudańskie służby starożytności nie prowadzą zaawansowanej archiwizacji wyników badań, perspektywą pozyskania danych na ten temat są archiwa zarówno znajdujące się poza granicami Sudanu, jak i coraz powszechniejsze repozytoria internetowe. Warto szczególnie wymienić dwa: Sudan Open Archive oraz Sudan Archive at Durham. Pierwsze z nich to internetowy zbiór publikacji oraz dokumentów związanych z szeroko pojętą wiedzą zarówno na temat Sudanu, jak i Sudanu Południowego. P. Maliński, dz. cyt., s. 217.  H. MacMichael, A History of the Arabs In the Sudan, vol. 1, Cambridge 1922, s. 112. 66  Ali Elmirghani Ahmed, A. Chlebowski, P. Maliński, dz. cyt., s. 242; D. Newbold, Rock-pictures and Archaeology in the Libyan Desert..., s. 274. 67  A.J. Arkell, An extinct Darfur hoe, „Sudan Notes and Records”, 20(1937), z. 1, s. 149; tenże, Beads made in Darfur and Wadai, „Sudan Notes and Records”, 26(1945), z. 2, s. 307. 68  O.G.S. Crawford, dz. cyt., s. 226–227. 64 65 �Adrian Chlebowski 96 Archiwum zostało stworzone przez Rift Valley Institiute69. Wśród licznych kategorii dostępne są publikacje traktujące bezpośrednio o przeszłości Sudanu, w tym również ziem położonych na zachód od doliny Nilu70. Archiwum zlokalizowane w Durham University związane jest ściśle z działalnością administracji brytyjskiej w okresie Kondominium. Powstało w roku 1957, gdy Sudan oficjalnie stał się niepodległym krajem. Przechowywane są w nim dokumenty, publikacje, zdjęcia oraz mapy powstałe w czasach obecności Brytyjczyków w Sudanie. Większość zasobów została poddana digitalizacji, niemniej tylko część z nich udostępniona jest nieodpłatnie poprzez oficjalną stronę71. Perspektywy i możliwości zewnętrzne W zupełnej opozycji do sytuacji politycznej prezentuje się współpraca z miejscowymi władzami oraz ludnością. Na możliwość przeprowadzenia przez poznański ośrodek prospekcji terenowej ogromny wpływ miała pomoc ze strony lokalnej społeczności, której członkowie zainteresowani byli nie tylko wynikami badań72. W głównej mierze zależało im na rozwoju ruchu turystycznego, który prócz generowania dochodów mógłby wpłynąć na zbudowanie Jest to organizacja badawcza o charakterze non-profit, która zajmuje się współpracą ze społecznościami i organizacjami z terenu Afryki Wschodniej, wliczając Sudan. 70 Wszystkie teksty są dostępne nieodpłatnie. Istnieje możliwość wglądu online a także pobrania wybranej publikacji w formacie pdf. http://sudanarchive.net/cgi-bin/pagessoa?e=01off---v----100125--1-0-SectionLevel-0-0-1-1&a=d&cl=CL1.8, [15.06.2015]. 71 https://www.dur.ac.uk/library/asc/sudan/ [15.06.2015]. 72  Chodzi tu o przede wszystkim o najwyższych przedstawicieli władz wilajetu w osobach gubernatora prowincji Muttasima Mirghaniego Zaki-Eddina oraz minister informacji, kultury i turystyki Sulmę Altahir Alnoor. Ali Elmirghani Ahmed, A. Chlebowski, P. Maliński, dz. cyt., s. 235. 69 �Kordofan Północny w perspektywie badań archeologicznych 97 relacji ze światem Zachodu73. Stąd też archeologom zapewniono wsparcie logistyczne w postaci bazy znajdującej się w stolicy dystryktu, Sodiri, a także środków transportu. W samych badaniach powierzchniowych uczestniczyli również reprezentanci władz dystryktu Sodiri, Aisha Alnour i Mohammed Adam Alzubeir74. Ich obecność pozytywnie wpłynęła na współpracę z przedstawicielami lokalnych plemion. Wszystko to składa się na stwierdzenie, iż ze społecznego punktu widzenia istnieje wyraźne zapotrzebowanie na tego typu badania. Co istotne, władze w El-Obeid są lojalne wobec rządu w Chartumie. Jednakże pomimo chęci ścisłej współpracy nie są one w stanie zapewnić pełnego bezpieczeństwa ekipom prowadzącym badania na terenie Kordofanu Północnego. * * * Kordofan Północny to swoista biała plama na archeologicznej mapie Sudanu. Niewielka ilość informacji dotyczących przeszłości Kordofanu Północnego, podtrzymywanie tradycyjnych trendów badawczych oraz pomijanie tego obszaru we współczesnym dyskursie archeologii Sudanu wynika bezpośrednio z niewielkiej liczby badań archeologicznych. Brak nowych informacji niejako skazuje naukowców na powielanie utartych schematów, nie pozwalając tym samym na zastosowanie odmiennych podejść badawczych. Warto nadmienić, iż organizacja wielosezonowych przedsięwzięć badawczych na terytorium Kordofanu Północnego jest niezwykle skomplikowana. Problemy pojawiają się nie tylko na poziomie logistycznym. Istotna jest dynamicznie zmieniająca się sytuacja polityczna, która niejednokrotnie całkowicie wyklucza przeprowadzenie badań. Obszar ten, słabo rozpoznany pod kątem archeologicznym, stawia przed badaczami zupełnie nowe wyzwania. Prócz potrzeby 73 74  Tamże.  Tamże, s. 234. �98 Adrian Chlebowski wyznaczenia ogólnej chronologii czy określenia przeszłej sytuacji kulturowej dla poszczególnych okresów, niezwykle istotne jest rozwijanie metodyki badań, opierającej się na nieinwazyjnych metodach rozpoznania, w szczególności na teledetekcji satelitarnej, która nie wymaga fizycznej obecności archeologów w terenie. Istotna jest również możliwość kooperacji na gruncie badawczym, pomiędzy specjalistami z różnych dziedzin. Z pewnością zwiększenie liczby misji interdyscyplinarnych pozwoliłoby na poszerzenie informacji dotyczących tego obszaru, a przy tym wpłynęło na uzupełnienie wiedzy archeologicznej o dane wykraczające poza zakres tejże nauki, np. z zakresu geologii czy etnologii. Zabieg ten pozwoliłby na ujęcie przeszłych dziejów tej krainy w szerszym spektrum. Jako autor powyższego artykułu żywię głęboką nadzieję, iż intensyfikacja badań archeologicznych na obszarze Kordofanu w niedalekiej przyszłości pomoże lepiej zrozumieć złożoną rolę Kordofanu Północnego w kontekście przeszłości doliny Nilu, jak i całej strefy Sahelu. Bibliografia Abdelrahim Mohamed Khabir Hassan, Howeida Ahmed Adam, Pottery from Sites Surveyed in Sodari District, Kordofan Province. An Interim Report 2008–2009, „Sudan & Nubia”, 15(2011), s. 18–22. Ali Elmirghani Ahmed, Chlebowski A., Maliński P., Polskie badania nad ludami i kulturami Kordofanu – historia, najnowsze wyniki i przyszłe perspektywy, w: Cisło W., Różański J., Ząbek M. (red.), Bilad as Sudan – kultury i migracje, Warszawa 2013, s. 69–86. Arkell A.J., Darfur Antiquities: II. Tōra palaces in Turra at the north end of Jebel Marra, „Sudan Notes and Records”, 20(1937), vol. 1, s. 91–105. Arkell A.J., An extinct Darfur hoe, „Sudan Notes and Records”, 20(1937), vol. 1, s. 146–150. Arkell A.J., Beads made in Darfur and Wadai, „Sudan Notes and Records”, 26(1945), vol. 2, s. 305–310. �Kordofan Północny w perspektywie badań archeologicznych 99 Arkell A.J., An old Nubian inscription from Kordofan, „American Journal of Archaeology”, 55(1951), vol. 4, s. 353–354. Bahn P., Renfrew C., Archaeology: Theories, Methods and Practice, London 2002. Bogacki M., Dmuchawce, latawce, wiatr... Balon i latawiec w archeologii, „Archeologia Żywa” t. 2 (2009), s. 44–49. Bradley R., Nomads in the Archaeological Records. Case Studies in the Northern Provinces of the Sudan, „Meroitica”, 13(1992), s. 1–237. Crawford O.G.S., Archaeology in the field, London 1953. Crow P., Crutchley S., The Light Fantastic: Using airborne lidar in archaeological survey, Swindon 2010. Drzewiecki M., Rączkowski W., Following O.G.S. Crawford: satellite images and field archaeology in Sudan, w: Lasaponara R., Masini N. (eds.), Proceedings of the 1st International EARSeL Workshop CNR, Rome, September 30 – October 4, 2008. Advances on remote Sensing for Archaeology and Cultural Heritage Management, Rome 2010, s. 3–6. Edmonds J.M., An arrowhead from Zankor, „Sudan Notes and Records” t. 23 (1940) vol. 1, s. 193. Edmonds J.M., Some stonne-walled enclosures in Dar Hawawir, „Sudan Notes and Records” t. 23 (1940) vol. 2, s. 295–303. Eger J., Ein mittelalterliches Kloster am Gebel al-Ain?, „Der Antike Sudan. Mitteilungen der Sudanarchäologischen Gesellschaft zu Berlin e. V” t. 22 (2011), s. 115–120. Evrard J., Système d’Information Gèographique et milieu naturels, w: Gratien B. (ed.), Abu Sofyan et Zankor. Prospections dans le Kordofan occidental Soudan, Villeneuve d’Ascq 2013, s. 13–25. Farouk El-Baz, Robinson C.A., Turki S.M. Al-Saud, Radar Images andGeoarchaeology of the Eastern Sahara, w: Farouk El-Baz, Wiseman J. (eds.), Remote Sensing in Archaeology, New York 2007, s. 47–70. Giardino M., Haley B.S., Airborne Remote Sensing and Geospatial Analysis, w: Johnson J.K. (ed.), Remote Sensing in Archaeology: An Explicitly North American Perspective, Tuscaloosa 2006, s. 47–77. �100 Adrian Chlebowski Grant J.A., Itinerary from Debbé to El Obeyad, on the Upper Nile, with Details of Places of Most Importance, after the Survey of Staff-Colonel R. E. Colston, „Proceedings of the Royal Geographical Society of London” t. 20 (1875–1876) vol. 4, s. 357–362. Gratien B., Prospection dans le Kordofan occidental, autour de Zankor et d’Abou Sofyan (2002–2005), w: Godlewski W., Łajtar A. (eds.), Between the cataracts. Proceedings on the 11th Conference of Nubian Studies. Warsaw University, 27 August – 2 September 2006, Part two: Session papers. PAM Supplement Series 2, Warsaw 2010, s. 237–245. Holroyd A.T., Notes on a Journey to Kordofán, in 1836–7, „Journal of the Royal Geographical Society of London”, 9(1839), s. 163–191. Hsiao A., Rendón R., Resolving the Abyei Crisis. Preventing Violence and Promoting Peace, www.enoughproject.org/files/Abyei_Report.pdf [dostęp z: 2015–6–15]. Lasaponara R., Masini N., Satellite remote sensing in archaeology: past, present and future perspectives, „Journal of Archaeological Science”, 38(2011), vol. 9, s. 1995–2002. Lea C.A.E., On Trek in Kordofan. The Diaries of a British District Officer in the Sudan 1931–1933, New York 1994. Lloyd W., Notes on Kordofan Province, „The Geographical Journal”, 35(1910), vol. 3, s. 249–267. Ławecka D., Wstęp do archeologii, Warszawa 2003. MacMichael H., Rock Pictures in North Kordofan, „The Journal of the Royal Anthropological Institute of Great Britain and Ireland”, 39(1909), s. 562–568. MacMichael H., A History of the Arabs In the Sudan, vol. 1, Cambridge 1922. Maliński P., Między wykopaliskami rabunkowymi a archeologicznym. Społeczno-kulturowa funkcja materialnych śladów przeszłości w Dolinie Nilu (na przykładzie plemienia Manasir z północnego Sudanu),[kps, praca doktorska] Poznań 2012. Mason M., Sandford K.S., Shaw W.B.K., An Expedition in the Southern Libyan Desert, „The Geographical Journal”, 87(1936), vol. 3, s. 193–217. �Kordofan Północny w perspektywie badań archeologicznych 101 Maydon H.C., North Kordofan to South Dongola, „The Geographical Journal”, 61(1923), vol. 1, s. 34–41. Newbold D., A Dessert Odyssey of a Thousand Miles, „Sudan Notes and Records”, 7(1924), vol. 1, s. 43–92. Newbold D., Rock-pictures and Archaeology in the Libyan Desert, „Antiquity”, 2(1928), vol. 7, s. 261–291. Newbold D., The history and archaeology of the Libyan Desert, „Sudan Notes and Records”, 26(1945), vol. 2, s. 229–239. Newbold D., Shaw W.B.K., An Exploration in the South Libyan Desert, „Sudan Notes and Records”, 11(1927), s. 103–194. Pallme I., Travels in Kordofan, London 1844. Parcak S., Satellite Remote Sensing for Archaeology, New York 2009. Penn A.E.D., The Ruins of Zankor, „Sudan Notes and Records”, 14(1931), vol. 2, s. 179–184. Seligman C.G., A prehistoric site in Northern Kordofan, „Annals of Archaeology and Anthropology”, 7(1914–1916), s. 107–114. Shaw W.B.K., The Ruins at Abu Sufyan, „Sudan Notes and Records”, 19(1936), vol. 2, s. 324–326. North Kordofan in the perspective of archaeological studies. Evaluation of research potential Summary In spite of almost two centuries of archaeological research in North Kordofan and their interesting results, knowledge of the past of this area is in the realm of conjecture and vague analogies with the adjacent areas. It is hard not to be under the impression that Kordofan is now located beyond the main course of Sudan archeology, aimed mainly at research in the Nile Valley and the Western Sudan (areas of the Red Sea coastline and Butana). In light of these facts, the main aim of this article, by analyzing the factors shaping the overall picture of archeology Kordofan (the previous research, perspectives and limitations of the research), is to �102 Adrian Chlebowski answer the following question: what factors directly cause marginalization and difficulties in archaeological exploration of North Kordofan? Main part of the article is an analysis of limitations and perspectives. Among these two main groups, I have made the distinction between internal and external factors. The first subgroup concerns directly archeology and its discourse. In turn, the second group of factors refers to the phenomena /conditions outside the discipline: Internal limitations: – Marginalization of research issues; small number of publications directly treating about archeology of North Kordofan. – The dominance of cultural and historical approach; lack of other attitudes that determine new research questions. – Lack of integrated archives enabling to have an access to complete database of archaeological research in this area. External limitations: – Extremely dry climate. – Limited access to drinking water. – Poor infrastructure in the wilajet. – The political situation; conflict on the border between Sudan and the South Sudan. – The state of preservations of the individual sites / individual objects; anthropological and climate factors. – Lack of appropriate licenses enabling to conduct aerial remote sensing. – Lack of modern maps of the studied areas; access only to the archives, dating from the Anglo-Egyptian condominium, which are in the wrong scales. Internal possibilities: – The enormous potential of non-invasive methods (primarily remote sensing) in the process of acquiring new data; the possibility of preliminary verification of the research potential (especially in the areas that are difficult to access). – The use of satellite images as the maps replacement. – Application of the Structure from Motion method in the documentation and reconstruction of objects/structures facilities; a significant acceleration of fieldwork and documentation. �Kordofan Północny w perspektywie badań archeologicznych 103 – Interdisciplinary approach and cooperation with researchers representing different fields; the ability to analyze phenomena in many aspects (e.g.: ethnoarchaeological or paleoenvironmental studies). – Access to online repositories or archives. External possibilities: – Cooperation with local authorities. – Possibility of using research to promote the region, the start of tourist traffic, consolidating contacts with so-called “Western world”. Due to various constraints of internal and external factors, archaeologists do not undertake new research projects. Lack of new research and materials is the reason of inability to apply new approaches; the scientific stagnation create a vicious circle (unlike the Nile Valley – here the multitude of research is possible to maintain continuity in the scientific deliberations on issues related to the past of these lands). Based on the results of the investigations conducted so far, it can be said that the history of North Kordofan is “rich” and “diverse”. Moreover, in the context of the raised issues, this area is research’s tabula rasa, setting new challenges for scientists, both methodological and methodical. ��Karol Piasecki Łukasz Maurycy Stanaszek Robert Mahler Badania antropologiczne w rejonie IV katarakty Działalność ośrodka warszawskiego – wyniki wstępne Zmiany, jakie zaszły w ostatnich latach w polskiej i zagranicznej nauce doprowadziły do swoistej dezintegracji środowisk naukowych, wynikającej głównie ze źle rozumianej rywalizacji i sposobu finansowania nauki. Wiążą się z tym nie tylko rozproszenie działań i publikacji, ale przede wszystkim utrudnienia w dostępie do wstępnych rezultatów, niepublikowanych raportów, etc. Stojąc na stanowisku, iż wyniki badań naukowych powinny być ogólnie dostępne, autorzy postanowili przedstawić podstawowe dane uzyskane przez nich podczas prac na terenie Sudanu w latach 2003–2014, dokonując jednocześnie przeglądu dotychczasowych publikacji antropologów ośrodka warszawskiego dotyczących obszaru Sudanu i Nubii. Zarówno prezentowane wyniki, jak i powyższy przegląd, z wielu przyczyn nie są kompletne, za co wszystkich, którzy mogli by się poczuć pominięci serdecznie przepraszamy, prócz wyrozumiałości prosząc o nadsyłanie uzupełnień i sprostoKarol Piasecki – Katedra Etnologii i Antropologii Kulturowej, Uniwersytet Szczeciński Łukasz Maurycy Stanaszek – Pracownia Antropologiczna, Państwowe Muzeum Archeologiczne w Warszawie Robert Mahler – Centrum Archeologii Śródziemnomorskiej, Uniwersytet Warszawski �106 Karol Piasecki, Łukasz Maurycy Stanaszek, Robert Mahler wań. Nasza inicjatywa stanowi pierwszy krok w kierunku wymiany informacji i realizacji wspólnych przedsięwzięć. Już od początku lat międzywojennych polskim badaniom archeologicznym na Bliskim Wschodzie towarzyszą antropolodzy. Jednym z pierwszych jest Stanisław Żejmo-Żejmis uczestniczący w pracach polsko-francuskiej ekspedycji w Edfu1. Zaraz po II wojnie światowej prowadzi w Egipcie szeroko zakrojone działania zainicjowana przez Andrzeja Wiercińskiego Polsko-Arabska ekspedycja antropologiczna2, kierowana przez Tadeusza Dzierżykraya-Rogalskiego, której działania poszerzono następnie o Sudan. Naukowe wyniki tej ekspedycji były szeroko publikowane, zarówno jako szczegółowe raporty3, jak też w oddzielnych publikacjach poszczególnych autorów4. Prace w Su1 S. Żejmo-Żejmis, Étude craniologique. Cranes provenant de Tell Edfou, w: Fouilles Franco-polonaises Repports, t. III: Tell Edfou 1939, Le Caire, 1939, s. 373–384. Edfu oczywiście leży na terenie Egiptu, ale już na terenie przylegającym do Dolnej Nubii. Nubijskie wpływy ludnościowe i kulturowe w starożytnym Egipcie, tak jak i egipskie w Nubii, były i są wyraźne. 2  T. Dzierżykray-Rogalski, Polska antropologia w Afryce, Wrocław – Warszawa – Kraków – Gdańsk – Łódź, 1981. 3 Publications of the Joint Arabic-Polish Anthropological Expedition 1958/1959, Warszawa – Poznań – Cairo, Part I–IV, 1964. 4  I. Michalski, Typy antropologiczne Egiptu, „Człowiek w czasie i przestrzeni” 1(1958) 4,, s.192–203; tenże, Remarks about the Anthropological Structure of Egypt, w: Publications of the Joint Arabic-Polish Anthropological Expedition, part II, Warszawa 1964, s. 209–238; A. Wierciński, The problems of the racial structure of most ancient Egypt, w: Sbornik sjezdoveho metarialu I Sjesda Ceskosl. Antropol., Opava, 1958, s. 298–301; tenże, Introductory remarks concerning the anthropology of ancient Egypt, „Bulletin de la societe de geographie de l’Egypte”, 31(1958), s. 73–84; tenże, O antropologii starożytnego Egiptu, „Człowiek w czasie i przestrzeni”, 1(1958), 4, s. 184–191; tenże, Badania antropologiczne starożytnych czaszek z oazy Siwah, „Człowiek w czasie i przestrzeni”, 2(1959), 5, s. 185–190; tenże, Polscy antropolodzy w Egipcie, „Polska”, 3(1960), s. 24–25; tenże, Racial analysis of ancient crania from the Siwah Oasis, „Acta Facultatis Rerum Naturalium Universitatis Comenianae”, 5(1961), 3–6, s. 315–318; tenże, The racial analysis of predynastic population in Egypt, w: Atti de I° Congresso di Scienze Antropolog., Etnologie di Folklore, Torino, 1961, s.431–440; tenże, Report on Human Crania �Kordofan Północny w perspektywie badań archeologicznych 107 danie kontynuowane były następnie przez Dzierżykraja-Rogalskiego i Elżbietę Promińską w Starej Dongoli5. Ponadto w roku 1985 na terenie Północnego Kordofanu analizę porównawczą dwóch plemion Nuba: Moro i Djuru prowadził Karol Piasecki6. Rozpoczęcie prac ratowniczych w rejonie IV katarakty przez polskich archeologów spowodowało konieczność włączenia się do badań także antropologów. Uczestniczyli w nich, w różnych sezonach Recovered at Maadi Cementery, „Anthropologie”, 1(1962), s. 38–48; tenże, Analiza struktury rasowej ludności Egiptu w epoce predynastycznej, „Materiały i Prace Antropologiczne”, 56(1963), s. 80; tenże, Report on human crania discovered at Wadi Digla cementery, „Anthropologie”, 2(1963), s. 41–48; tenże, The analysis of racial structure of Early Dynastic populations in Egypt, „Materiały i Prace Antropologiczne”, 71(1965), s. 3–48; tenże, Ecosencivity and heritability of some anthropometric traits within various Egyptian regional population, w: Publication of Joint Arabic-Polish Anthropological Expedition, t. 4, Warsaw – Cairo, 1970, s. 197–204; tenże, Some inter- and intrapopulation comparision in anthropometriy of the inhabitants of the Western Desert, Siwah Oasis, Ek-Fayoum and Beheira, „Materiały i Prace Antropologiczne”, 78(1970), s. 99–107; tenże, Time-spatial regilarities in the distribution of anthropological structure in Egypt, „Światowit”, 31(1970), s. 281–291; tenże, The problem of anthroscopic variations of ancient Egyptians, w: Population Biology of Ancient Egyptians, London – New York, 1973, s. 143–165; tenże, The comparative analisys of racial structure of Pre- and Early Dynastic population in Egypt, „Fundamenta”, 3(1978), s. 1–21. 5  T. Dzierżykray-Rogalski, Neolithic Skeletons from Kadero Sudan, „Current Anthropology”, 19(1977), s. 406–407; tenże, On the Black Variety at Kadero Sudan, „Current Anthropology”, 19(1978), s. 406–407; tenże, More on the Kadero Neolithic Human Remains, „Current Anthropology”, 19(1978), s. 634–635; tenże, Polska antropologia w Afryce, Wrocław – Warszawa – Kraków – Gdańsk – Łódź 1981; tenże: Remarks on the Position of Human Remains in the Neolithic Graves at Kadero (Central Sudan), w: K. Krzyżaniak i M. Kobusiewicz (red.), Origin and Early Developlent of Food-Producing Culture in North-Eastern Africa, 1984, s. 333–336; T. Dzierżykray-Rogalski i E. Promińska, Etude preliminaire des ossements humains de Kadero, „Etudes et Travaux”, 9(1976), s. 231–237; E. Promińska, Prehistoric Population of the Khartoum Region, „Hemisperes”, 3(1987), s. 5–17. 6 K. Piasecki, Wstępne dane na temat struktury antropologicznej Nuba, w: J. Łapott (red.), Afryka. 40 lat penetracji oraz poznawania ludów i kultur, Szczecin, 2004, s. 141–145. �108 Karol Piasecki, Łukasz Maurycy Stanaszek, Robert Mahler wykopaliskowych, na różnych stanowiskach i w ramach różnych ekspedycji i grantów badawczych antropolodzy z Zakładu Antropologii Historycznej Instytutu Archeologii Uniwersytetu Warszawskiego: Karol Piasecki7, Łukasz Maurycy Stanaszek8 i Robert Mahler9. W latach 2003–20014 przeprowadzili oni badania materiału kostnego pochodzącego z ponad 50 stanowisk w rejonie Doliny Środkowego należących do różnych kultur archeologicznych Nilu począwszy od neolitu po średniowiecze. Przeanalizowano w sumie ponad tysiąc szkieletów. Ponieważ nawet pobieżne omówienie uzyskanych wyników przekraczało by znacznie możliwości niniejszej publikacji ograniczymy się jedynie do kilku uwag wstępnych i prezentacji wyników analiz kraniometrycznych w postaci średnich wartości wskaźników i modułów czaszkowych (Tabela 1), które pozwalają zorientować się w zakresie przebadanego materiału. Obejmują one 39 serii kranialnych i dotyczą łącznie 242 czaszek. Podkreślić należy, że są to w znakomitej większości wyniki badań ratowniczych, które nie były zamierzone i zaplanowane jako wyspecjalizowane prace paleoantropologiczne (czy paleodemograficzne). Oznacza to, że mamy do czynienia z próbą o ograniczonej reprezentatywności, niejako „wymuszoną” przez czynniki zewnętrzne. Rozproszenie i rozdrobnienie materiału pomiędzy tak dużą liczbą stanowisk, jest z jednej strony ograniczeniem utrudniającym pogłębioną analizę otrzymanych wyników, z drugiej zaś daje poszerzony terytorialnie i czasowo obraz zmienności struktury antropologicznej ludności 7  Obecnie pracujący w Uniwersytecie Szczecińskim. Inicjatorem zaproszenia Karola Piaseckiego do współpracy na stanowiskach sudańskich był dr hab. Bogdan Żurawski, któremu, jak i wszystkim pozostałym kierownikom projektów i wykopalisk, autorzy pragną w tym miejscu gorąco podziękować. 8  Obecnie będący kierownikiem Pracowni Antropologicznej w Państwowym Muzeum Archeologicznym w Warszawie. 9  Obecnie pracujący w Centrum Archeologii Śródziemnomorskiej Uniwersytetu Warszawskiego. �Kordofan Północny w perspektywie badań archeologicznych 109 Doliny Środkowego Nilu. Dlatego też materiał ten, pomimo wspomnianych braków, mógł posłużyć do nakreślenia hipotetycznego modelu struktury antropologicznej dawnej Nubii i jej przemian10. Prócz standardowych pomiarów antropometrycznych przeprowadzono pomiary kranioskopowe przy użyciu skal kranioskopowych Michalskiego-Wiercińskiego-Piaseckiego11. Pomiary kranioskopowe pozwalają na rozszerzenie analizy kraniometrycznej o cechy ważne w sensie typologicznym, a tym samym na zastąpienie niedostępnych w materiale kostnym cech somatycznych stosowanych w diagnozie typologicznej osobników żywych. Część materiałów została opublikowana12, większość jednakże oczekuje na publikację w ramach kolejnych opracowań poszczególnych stanowisk archeologicznych13, które mogą się opóźniać z różnych przyczyn. Dlatego też tak ważne jest jak najszybsze włączenie ich do obiegu naukowego. K. Piasecki, Struktura antropologiczna Nubii i Pustyni Nubijskiej, w: M. Ząbek (red.), Wokół IV Katarakty. Społeczności wiejskie nad środkowym Nilem przed wielką zmianą, Warszawa, 2005, s. 33–44; tenże, Christianization and changes in Nubia’s anthropological structures, w: Between the Cataracts, Part two, fsc. 2, Session Papers, „Polish Archeology in the Mediterranean” (2010) Suplements Series, 2.2/1–2, s. 625–632; tenże, Struktura antropologiczna dawnej Nubii, w: W. Cisło, J. Różański, M. Ząbek (red.), Sudan. Bogactwo kultur i wewnętrzne napięcia, Warszawa, 2012, s. 83–94. 11  Tenże, Las nuevas escalas craneoscópicas. Observaciones preliminares, „Documentos de Trabajo” 7 (1992). 12  Tenże, Anthropological analysis of the human remains from the Southern Dongola Reach, w: B. Żurawski, Survey and Excavations between Old Dongola and Ez-Zuma, Warszawa, 2003, s. 483–489; tenże, Anthropological Research in the Fourth Cataract Region, 2006, „Polish Archeology in the Mediterranean”, (2010), s. 445–451; Ł.M. Stanaszek, Preliminary report on human skeletal remains from the archeological sites in El-Sadda, „Polish Archeology in the Mediterranean”, (2010), s. 454–460. 13 K. Piasecki, I. Anthropological analysis of human remains from Tomb 1 & 2 below the Upper Church at Banganarti, [w:] Bogdan Żurawski, Kings and Pilgrims [w druku]. 10 �110 Karol Piasecki, Łukasz Maurycy Stanaszek, Robert Mahler Dotychczasowa analiza przebadanych materiałów pozwala na sformułowanie następujących wniosków: 1. Dawna ludność Nubii była dosyć wyraźnie zróżnicowana antropologicznie (podobnie jak i dzisiaj). 2. Stopień wymieszania cech odmiany białej i czarnej, był znaczny. 3. Zmiany struktury antropologicznej ludności doliny Środkowego Nilu, analogiczne do wykazanych dla okresu chrystianizacji Nubii14 zachodziły prawdopodobnie dosyć często, a ich prześledzenie wymagało by dalszych analiz znacznie liczniejszego materiału kostnego. Wydaje się, że dla pełniejszego zrozumienia przemian ludnościowych Nubii niezbędne są nie tylko analizy dalszych serii kraniologicznych, w tym także z terenów ościennych, ale także w miarę szybka publikacja dotychczasowych pozyskanych danych antropologicznych. Bibliografia Dzierżykray-Rogalski T., Neolithic Skeletons from Kadero Sudan, „Current Anthropology”, 19(1977), s. 406–407. Dzierżykray-Rogalski T., On the Black Variety at Kadero Sudan, „Current Anthropology”, 19(1978), s. 406–407. Dzierżykray-Rogalski T., More on the Kadero Neolithic Human Remains, „Current Anthropology”, 19(1978), s. 634–635. Dzierżykray-Rogalski T., Polska antropologia w Afryce, Wrocław – Warszawa – Kraków – Gdańsk – Łódź, 1981. Dzierżykray-Rogalski T., Remarks on the Position of Human Remains in the Neolithic Graves at Kadero (Central Sudan), w: K. Krzyżaniak i M. Kobusiewicz (red.), Origin and Early Developlent of Food-Producing Culture in North-Eastern Africa, Poznań 1984, s. 333–336. Dzierżykray-Rogalski T., Promińska E., Etude preliminaire des ossements humains de Kadero, „Etudes et Travaux” 9 (1976), s. 231–237. 14 K. Piasecki, Christianization, dz. cyt. �Kordofan Północny w perspektywie badań archeologicznych 111 Martin R., Saller K., Lehrbuch der Anthropologie in systematischer Darstellung, Stuttgart, 1957. Michalski I., Typy antropologiczne Egiptu, „Człowiek w czasie i przestrzeni”, 1(1958), 4, s. 192–203 Michalski I., Remarks about the Anthropological Structure of Egypt, w: Publications of the Joint Arabic-Polish Anthropological Expedition, part II, Warszawa 1964, s. 209–238. Piasecki K., El arcimorfismo de los craneos precolombinos del Ecuador, w: Botella M. C., Jimenez S.ARuiz., L., du Souich Ph. (red.), Nuevas Perspectivas en Antropologia, Granada 1991, s. 741–747. Piasecki K., Las nuevas escalas craneoscópicas. Observaciones preliminares, „Documentos de Trabajo”, 7(1992). Piasecki K., Anthropological analysis of the human remains from the Southern Dongola Reach, w: Żurawski B., Survey and Excavations between Old Dongola and Ez-Zuma, Warszawa 2003, s. 483–489. Piasecki K., Wstępne dane na temat struktury antropologicznej Nuba, w: Łapott J. (red.), Afryka. 40 lat penetracji oraz poznawania ludów i kultur, Szczecin 2004, s.141–145 Piasecki K., Struktura antropologiczna Nubii i Pustyni Nubijskiej, w: Ząbek, M. (red.), Wokół IV Katarakty. Społeczności wiejskie nad środkowym Nilem przed wielką zmianą, Warszawa, 2005, s. 33–44. Piasecki K., Christianization and changes in Nubia’s anthropological structures, Between the Cataracts, Part two, fsc. 2, Session Papers, „Polish Archeology in the Mediterranean” (2010) Suplements Series 2.2/1–2, s. 625–632. Piasecki K., Anthropological Research in the Fourth Cataract Region, 2006, „Polish Archeology in the Mediterranean”, (2010), s. 445–451. Piasecki K., Struktura antropologiczna dawnej Nubii, w: Cisło W., Różański J., Ząbek M. (red.), Sudan. Bogactwo kultur i wewnętrzne napięcia, Warszawa 2012, s. 83–94. Piasecki K., I. Anthropological analysis of human remains from Tomb 1 & 2 below the Upper Church at Banganarti, w: B. Żurawski, Kings and Pilgrims [w druku]. �112 Karol Piasecki, Łukasz Maurycy Stanaszek, Robert Mahler Promińska E., Prehistoric Population of the Khartoum Region, „Hemisperes”, 3(1987), s. 5–17. Publications of the Joint Arabic-Polish Anthropological Expedition 1958/1959, Part I–IV, Warszawa – Poznań – Cairo 1964. Stanaszek Ł.M., Preliminary report on human skeletal remains from the archeological sites in El-Sadda, „Polish Archeology in the Mediterranean”, (2010), s. 454–460. Wierciński A., The problems of the racial structure of most ancient Egypt, w: Sbornik sjezdoveho metarialu I Sjesda Ceskosl. Antropol., Opava, 1958, s. 298–301. Wierciński A., Introductory remarks concerning the anthropology of ancient Egypt, „Bulletin de la societe de geographie de l’Egypte”, 31(1958), s. 73–84. Wierciński A., O antropologii starożytnego Egiptu, „Człowiek w czasie i przestrzeni”, 1(1958), 4, s. 184–191. Wierciński A., Badania antropologiczne starożytnych czaszek z oazy Siwah, „Człowiek w czasie i przestrzeni”, 2(1959), 5, s. 185–190. Wierciński A., Polscy antropolodzy w Egipcie, „Polska”, 3(1960), s. 24–25. Wierciński A., Racial analysis of ancient crania from the Siwah Oasis, „Acta Facultatis Rerum Naturalium Universitatis Comenianae”, 5(1961), 3–6, s. 315–318. Wierciński A., The racial analysis of predynastic population in Egypt, w: Atti de I° Congresso di Scienze Antropolog., Etnologie di Folklore, Torino 1961, s. 431–440. Wierciński A., Report on Human Crania Recovered at Maadi Cementery, „Anthropologie”, 1(1962), s. 38–48. Wierciński A., Analiza struktury rasowej ludności Egiptu w epoce predynastycznej, „Materiały i Prace Antropologiczne”, 56(1963), s. 80. Wierciński A., Report on human crania discovered at Wadi Digla cementery, „Anthropologie”, 2(1963), s. 41–48. Wierciński A., The analysis of racial structure of Early Dynastic populations in Egypt, „Materiały i Prace Antropologiczne”, 71(1965), s. 3–48. �Kordofan Północny w perspektywie badań archeologicznych 113 Wierciński A., A new method of establishing the affinities between great racial varietes on the basic of cranioscopic traits, „Materiały i Prace Antropologiczne”, 76(1968), s. 157–196. Wierciński A., Ecosencivity and heritability of some anthropometric traits within various Egyptian regional population, w: Publication of Joint Arabic-Polish Anthropological Expedition, t. 4, Warsaw – Cairo, 1970, s. 197–204. Wierciński A., Some inter- and intrapopulation comparision in anthropometriy of the inhabitants of the Western Desert, Siwah Oasis, Ek-Fayoum and Beheira, „Materiały i Prace Antropologiczne”, 78(1970), s. 99–107. Wierciński A., Time-spatial regilarities in the distribution of anthropological structure in Egypt, „Światowit”, 31(1970), s. 281–291. Wierciński A., The problem of anthroscopic variations of ancient Egyptians, w: Population Biology of Ancient Egyptians, London – New York, 1973, s. 143–165. Wierciński A., The comparative analisys of racial structure of Pre- and Early Dynastic population in Egypt, „Fundamenta”, 3(1978), s. 1–21. Żejmo-Żejmis S., Étude craniologique. Cranes provenant de Tell Edfou, w: Fouilles Franco-polonaises Repports, t. 3: Tell Edfou 1939, Le Caire, 1939, s. 373–384 Anthropological research in the Fourth Cataract region. Studies by the Warsaw center and preliminary results Summary A brief review of anthropological studies conducted in Sudan by scientists from Warsaw-based research institutions reveals the extent of the work completed to date. A presentation of mean indices and modules of craniological series examined in 2003–2014 shows the potential of this data set. It is essential that the results of diverse other anthropological projects in Sudan be made available for general studies in the field. �m (2) m (1) 3 Banga-narti, KM 4 Banga-narti cr 65,3 (1) 77,3 (1) 69,5 (2) 68,7 (1) 71,0 (1) 71,2 (2) 70,0 (3) (8:1) 69,7 (1) 68,4 (1) 71,6 (1) 72,3 (2) 73,2 (1) 73,9 (1) 67,4 (2) 72,9 (3) 104,8 (1) 92,6 (1) 103,9 (2) 106,5 (1) 104,0 (1) 94,9 (2) 104,6 (3) (17:1) (17:8) 70,8 101,6 (1) (1) wskaźniki i moduły 73,4 (1) 66,2 (1) 70,2 (2) 74,0 (1) 90,0 (1) 73,1 (2) 74,0 (3) 85,1 (2) 89,8 (1) — 118,3 (1) 95,0 (1) 86,5 (1) 52,4 (2) 55,9 (1) — 60,8 (1) 56,0 (1) 52,7 (1) 70,9 (2) 71,7 (1) — 68,9 (1) — — 51,0 (1) 58,7 (1) 59,3 (2) 60,4 (1) 50,0 (1) 56,6 (1) 56,7 (2) 80,0 (1) 85,0 (1) 81,6 (2) 80,0 (1) 94,6 (1) — 86,1 (2) 157,3 (1) 156,0 (1) 159,0 (2) 151,0 (1) 150,5 (1) 161,5 (2) 158,0 (3) (9:8) (47:45) (48:45) (48:46) (54:55) (52:51) m1 71,8 85,1 53,7 70,7 54,7 78,9 151,0 (1) (1) (1) (1) (1) (1) (1) 148,0 (1) 146,0 (1) 151,2 (2) 144,3 (1) 143,7 (1) 149,9 (2) 152,2 (3) m2 142,7 (1) * Oznaczenia wskaźników za Martinem (Martin, Saller 1957): (8:1) – wskaźnik szerokościowo-długościowy, (17:1) – wskaźnik wysokościowo-długościowy, (17:8) – wskaźnik wysokościowo-szerokościowy, (9:8) – wskaźnik czołowo-ciemieniowy, (47:45) – wskaźnik morfologiczny twarzy, (48:45) – wskaźnik górnolicowy (Kollmanna), (48:46) – wskaźnik górnoszczękowy (Virchoffa), (54:55) – wskaźnik nosowy, (52:51) – wskaźnik oczodołowy. Oznaczenia modułów mózgoczaszki wg Piaseckiego (Piasecki 1999): m1 – moduł obrysu wertykalnego [1/2((g-op)+(eu-eu))], m2 – moduł wielkościowy [1/3 ((g-op)+(eu-eu)+(b-ba))]. Serie uszeregowane alfabetycznie pomierzyli odpowiednio: Robert Mahler – 10b, 34, Marta i Piotr Osypińscy – 26a, Karol Piasecki – 1, 3, 4, 5b, 6, 7, 8, 9, 10a, 12b, 13n, 14, 15, 17, 18, 19, 20, 21, 26b, 27a, 28, 29, 30, 31, 33, Łukasz Maurycy Stanaszek – 2, 5a, 11, 12a, 13a, 16, 22, 23, 24, 27b, 32. 5b BTŻ 13 m (1) f (1) m (2) f (1) m (3) 2 Ashot 5a BTŻ13 N m (1) Nr seria: 1 AB Tabela 1. Kraniometria. Średnie wartości wskaźników i modułów czaszek sudańskich przebadanych przez autorów* 114 Karol Piasecki, Łukasz Maurycy Stanaszek, Robert Mahler �m (21) m (2) m (7) f (8) m (12) f (3) 11 El Ar 1 (Gonga) 12a El Ar1 12b El Ar 1 m (8) f (8) 9 Dar El Arab 10b Dongola m (3) f (2) 8 Bukibul m (4) f (2) m (1) 7 BTŻ 1664 10a Dongola f (3) 6 BTŻ 1608 71,4 (12) 67,2 (3) 71,2 (7) 71,8 (8) 72,7 (2) 72,0 (20) 69,6 (4) 74,6 (1) 70,0 (8) 69,8 (8) 69,2 (3) 71.9 (2) 65,8 (1) 68,4 (3) 79,9 (12) 73,2 (3) 73,4 (7) 70,4 (8) 77,5 (2) 72,4 (20) 72,0 (4) 69,1 (1) 73,1 (8) 72,9 (8) 74,2 (3) 73,2 (2) 70,8 (1) 70,4 (3) 103,9 (12) 110,0 (3) 104,0 (7) 99,1 (8) 103,0 (2) 100,8 (20) 105,4 (4) 99,9 (2) 105,1 (8) 104,5 (8) 107,5 (3) 101,6 (2) 93,0 (1) 102,9 (3) 70,6 (12) 76,1 (3) 70,6 (7) 69,8 (8) 67,9 (2) 71,1 (21) 72,3 (4) 65,9 (1) 73,8 (8) 73,4 (8) 72,0 (3) 70,2 (2) 69,9 (1) 70,5 (3) 96,3 (10) 92,0 (2) 89,4 (7) 82.6 (7) 92,9 (2) 96,4 (20) 89,0 (4) 89,2 (1) 89,4 (8) 94,8 (8) 89,0 (3) 78,4 (1) 88,6 (1) 90,1 (3) 56,4 (12) (54,7 (2) 53,7 (7) 50,7 (7) 55,2 (2) 55,2 (20) 55,2 (4) 53,3 (1) 53,6 (8) 57,2 (8) 54,6 (3) 47,8 (1) 54,3 (1) 53,9 (3) 74,1 (12) 71,0 (2) — — — 75,7 (20) 39,5 (4) 68,8 (1) 69,1 (8) 74,0 (8) 75,2 (3) 65,6 (1) 71,7 (1) 70,3 (3) 52,3 (12) 59,4 (2) 50,1 (7) 57,4 (6) 46,5 (2) 48,4 (20) 48,1 (4) 59,4 (1) 52,1 (8) 49,6 (8) 51,0 (3) 57,1 (1) 53,4 (1) 55,9 (3) 82,2 (12) 87,8 (2) 82,2 (7) 82,9 (7) 81,8 (2) 81,1 (19) 82,8 (4) 85,1 (1) 83,6 (8) 88,9 (8) 76,3 (3) 92,0 (1) 91,3 (1) 92,0 (3) 158,5 (12) 154,8 (3) 156,9 (7) 156,8 (8) 157,0 (2) 159,4 (20) 156,5 (4) 158,0 (1) 155,1 (8) 150,8 (8) 159,8 (3) 153,5 (1) 167,5 (1) 157,3 (3) 151,0 (12) 148,5 (3) 149,7 (7) 147,8 (8) 149,8 (2) 150.6 (20) 150,4 (4) 147,0 (1) 147,9 (8) 143,6 (8) 153,3 (3) 145,3 (1) 159,3 (1) 148,7 (3) Kordofan Północny w perspektywie badań archeologicznych 115 �m (5) f (8) m (7) f (1) f (4) m (3) f (2) f (4) m (11) f (10) f (1) m (2) m (5) f (5) 13a El Ar 2 13b EL Ar 2 14 El Ar 3 15 El Ar 4 16 El Ar 13 A 17 Es Sadda 1 18 Gama-mija 52 19 Gama-mija 55 20 Hammur Abbasija 74,8 (5) 72,6 (5) 71,4 (2) 71,1 (1) 71,2 (11) 72,2 (10) 69,0 (4) 73,5 (3) 68,2 (2) 66,8 (4) 67,6 (7) 65,3 (1) 70,0 (5) 71,9 (8) 74,9 (4) 72,3 (5) 74,1 (2) 87,0 (1) 70,5 (11) 72,8 (10) 70,4 (4) 72,6 (3) 72,5 (2) 72,8 (4) 72,4 (7) 79,8 (1) 72,2 (5) 71,8 (8) 106,4 (4) 99,6 (5) 104,1 (2) 105,5 (1) 99,2 (11) 101,3 (10) 102,3 (4) 98, (3) 106,4 (2) 109,4 (4) 107,3 (7) 122,2 (1) 103,3 (5) 100,2 (8) 72,3 (4) 71,5 (5) 73,3 (2) 72,1 (1) 71,8 (11) 70,8 (9) 74,8 (4) 69,9 (3) 72,5 (2) 74,6 (4) 75,3 (7) 70,6 (1) 71,8 (5) 71,3 (8) 86,1 (4) 90,6 (4) 86,1 (2) — 86,8 (10) 90,4 (10) 86,5 (4) 84,1 (3) 103,3 (2) 96,4 (4) 93,4 (7) 93,4 (1) 86,9 (5) 71,3 (8) 52,9 (4) 55,1 (4) 52,0 (2) 51,6 (1) 52,0 (10) 53,4 (10) 51,5 (4) 49,9 (3) 58,6 (2) 57,6 (4) 57,0 (7) 59,8 (1) 52,1 (5) 90,0 (8) 74,2 (4) 75,8 (3) 70,6 (2) 64,0 (1) 70,6 (10) 69,7 (10) — 66,9 (3) 72,8 (2) 73,6 (4) 71,1 (7) 84,9 (1) — — 76,0 (4) 86,9 (4) 55,4 (2) 55,3 (1) 55,1 (10) 55,6 (10) 57,4 (4) 52,0 (3) 52,7 (2) 52,5 (4) 52,1 (7) 53,3 (1) 55,0 (5) 51,8 (8) 56,6 (4) 47,8 (4) 81,5 (2) 92,2 (1) 83,8 (10) 87,9 (10) 87,6 (4) 79,8 (3) 85,9 (2) 82,3 (4) 84,2 (7) 92,1 (1) 79,8 (5) 87,1 (8) 155,8 (5) 158,5 (5) 155,0 (2) 150,3 (1) 160,9 (11) 155,1 (10) 152,7 (4) 157,5 (3) 155,0 (2) 150,6 (4) 157,2 (7) 159,5 (1) 159,0 (5) 156,5 (8) 151,6 (4) 151,1 (5) 148,0 (2) 147,7 (1) 151,5 (11) 146,7 (10) 144,3 (4) 148,7 (3) 147,9 (2) 144,3 (4) 150,7 (7) 157,7 (1) 151,0 (5) 147,9 (8) 116 Karol Piasecki, Łukasz Maurycy Stanaszek, Robert Mahler �m (13) f (3) f (4) f (1) f (1) m (1) f (2) m+f (9) m (2) f (5) f (3) m (2) f (4) 21 Hagiar el Beida 22 KK 1 23 MUSA 24 MW 1 25 Saffi 46 26a Saffi 56 26b Saffi 56 27a SH 5 27b SH 5 66,5 (2) 70,6 (4) 68,7 (3) 67,3 (2) 71,6 (5) 70,3 (2) 72,1 (5) 72,2 (3) 69,9 (2) 69,7 (5) 71,7 (8) 72,2 (1) 74,4 (2) 68,6 (1) 73,8 (2) 72,5 (8) 74,3 (1) 66,3 (1) 73,6 (3) 72,3 (13) 71,2 (3) 73,7 (1) 74,0 (1) 69,6 (4) 70,0 (13) 70,1 (3) 105,8 (2) 103,3 (5) 105,2 (3) 109,3 (2) 97,4 (5) 94,2 (8) 105,3 (1) 100,9 (2) 100,8 (1) 89,6 (1) 103,7 (3) 103,2 (13) 105,1 (3) 71,0 (2) 71,1 (4) 75,4 (3) 75,9 (2) 74,1 (5) 76,2 (8) 74,4 (1) 69,8 (2) 69,9 (1) 71,6 (1) 77,6 (3) 72,8 (13) 78,3 (3) 86,9 (1) 88,5 (4) 99,6 (3) 92,3 (2) 87,4 (3) 75,7 (4) 91,7 (1) 88,5 (2) 83,1 (1) 89,8 (1) 93,7 (1) 90,6 (13) 86,7 (2) 59,2 (1) 54,4 (4) 59, (3) 55,1 (2) 53,5 (4) 60,9 (7) 55,3 (1) 54,3 (2) 50,8 (1) 55,1 (1) 57,5 (1) 54,4 (13) 51,0 (3) — — 74,3 (3) 69,0 (2) 73,4 (3) — 76,8 (1) 84,1 (1) — — — 72,6 (13) (66,8 (3) 51,1 (1) 54,0 (5) 52,0 (3) 56,0 (2 51,7 (4)) 57,8 (8) 48,1 (1) 59,1 (2) 51,1 (1) 56,8 (1) 57,2 (2) 54,2 (13) 53,5 (3) 76,5 (2) 81,5 (5) 82,9 (3) 73,1 (2) 81,2 (4) — 87,5 (1) 88,6 (2) 76,5 (1) 87,0 (1) 78,5 (2) 81,3 (13) 85,8 (3) 155,5 (2) 153,1 (4) 158,7 (3) 154,8 (2) 155,8 (5) 168,4 (8) 163,5 (1) 153,8 (2) 155,5 (1) 157,5 (1) 152,1 (4) 158,7 (13) 151,0 (3) 147,7 (2) 145,3 (4) 151,0 (3) 148,5 (2) 146,1 (5) 157,7 (8) 156,7 (1) 146,4 (2) 147,7 (1) 145,0 (1) 144,8 (3) 150,7 (13) 144,1 (3) Kordofan Północny w perspektywie badań archeologicznych 117 �m (7) f (4) m (1) f (1) m (1) f (2) f (3) m (4) f (5) 28 SH 9 29 SHa 10 30 SH 11 31 Tangasi 32 US 1 33 X 34 Zuma 72,0 (4) 73,9 (5) 70,7 (3) 71,3 (2) 64,4 (1) 68,4 (1) 73,5 (1) 73,3 (7) 71,8 (4) 71,7 (2) 74,4 (2) 75,0 (3) 71,9 (2) 90,6 (1) 66,8 (1) 74,6 (1) 73,8 (7) 71,5 (4) 107,4 (4) 94,8 (2) 106,5 (3) 102,4 (2) 140,5 (1) 97,7 (1) 101,5 (1) 101,8 (7) 101,8 (4) 69,0 (4) 73,8 (4) 69,5 (3) 70,1 (2) 78,0 (1) 68,5 (1) 66,9 (1) 70,2 (7) 74,7 (4) 95,0 (2) — 90,2 (3) 120,0 (1) 82,7 (1) — 87,7 (1) 86,6 (6) 84,0 (3) 54,9 (2) — 55,7 (3) 71,1 (1) 54,1 (1) — 53,8 (1) 54,6 (6) 49,8 (3) 69,2 (2) — 75,5 (3) — 72,0 (1) 71,1 (1) 81,4 (1) 74,4 (6) 64,8 (4) 49,2 (2) — 47,7 (3) 58,7 (2) 52,0 (1) 45,0 (1) 46,2 (1) 53,1 (6) 55,1 (4) 85,7 (2) — 93,4 (3) 83,7 (3) 75,9 (1) — 85,5 (1) 85,5 (6) 83,2 (4) 159,1 (4) 153,6 (5) 153,0 (3) 155,8 (2) 157,0 (1) 160,0 (1) 157,0 (1) 155,2 (7) 155,2 (4) 153,0 (2) 143,5 (2) 146,9 (3) 147,7 (2) 162,3 (1) 149,0 (1) 149,7 (1) 148,2 (7) 140,9 (4) 118 Karol Piasecki, Łukasz Maurycy Stanaszek, Robert Mahler �NAGMELDIN KARAMALLA-GAIBALLA ROLA SPOŁECZNOŚCI MIĘDZYNARODOWEJ W KONFLIKCIE W DARFURZE Darfur przez lata nie był przedmiotem troski rządu centralnego w Sudanie urzędującego w Chartumie. Mieszkańcy tego regionu odczuwali narastające niezadowolenie z powodu zaniedbań i ich dotkliwych skutków w zakresie upośledzenia rozwoju gospodarczego oraz ścisłej kontroli jakiej podlegali. Czynniki te, obok ograniczonych zasobów z pól uprawnych i źródeł wody, znacznie utrudniały im życie. W 2003 r. nastąpiła eskalacja wrogich nastrojów, co zaowocowało rozpoczęciem konfliktu wojennego, prowadzonego przez ugrupowania zbrojne JEM i SLA/M. Darfurczycy zażądali m.in. większej autonomii dla swojego regionu. Rząd w Chartumie wystawił, jak wspomniałem wcześniej, przeciwko rebeliantom uzbrojone oddziały milicji plemiennych tzw. dżandżawidów. Dało to początek krwawej, bolesnej wojnie, która stale przynosi wiele zniszczeń, a przede wszystkim ofiar. Od momentu rozpoczęcia działań wojennych ponad 200 tys. osób straciło życie, a wielu musiało opuścić swoje domy. Uciekając przed niebezpieczeństwem, nie mając środków do życia, schronienie znaleźli w obozach dla uchodźców. Do połowy 2005 r. konflikt spowodował ucieczki i przesiedlenia około 1,2 miliona mieszkańców Darfuru – w większości jej rdzennych afrykańskich mieszkańców. W 2007 r. liczbę tych osób, szacowano od 2 do 2,5 miliona. Około 130 tysięcy z nich przekroczyło granicę kraju i osiedliło się w sąsiednim Czadzie. Wojna ta jest tak okrutna, że nawet mieszkańcy �120 Nagmeldin Karamalla-Gaiballa tychże obozów nie mogą czuć się bezpiecznie – bywają ofiarami napadów i gwałtów ze strony rządowej. Rada Bezpieczeństwa ONZ 25 maja 2004 r. wykazała zainteresowanie konfliktem wydając w następnych latach kolejne rezolucje mające na celu ustabilizowanie sytuacji w Darfurze. W wydanym wówczas oświadczeniu wyraziła głębokie niezadowolenie i troskę z powodu zasięgu, postępu i skutków konfliktu. Wkrótce po tym uchwalono rezolucję nr 1556, w której postawiono Sudanowi ultimatum rozbrojenia nielegalnych milicji i zagrożono interwencją1. W rezolucji nr 1564 z 18 września 2004 r. RB ONZ zagroziła nałożeniem sankcji na sudański przemysł naftowy. Podjęto też prace ukierunkowane na określenie zasięgu naruszenia praw człowieka na terenach objętych wojną. Niestety, działania te nie przyniosły spodziewanego efektu, gdyż nałożeniu sankcji sprzeciwiły się Chiny. Pierwszego lutego 2005 r. komisja śledcza ONZ przedstawiła w swoim raporcie liczne zbrodnie dokonane w Darfurze. Rada Bezpieczeństwa ONZ 29 marca 2005 r. nałożyła rezolucją nr 1591 embargo zbrojeniowe na – tym razem – wszystkie strony konfliktu w Darfurze, gdyż ta z 30 lipca 2004 obejmowała embargiem jedynie pozarządowych uczestników konfliktu2. Społeczność międzynarodowa na przestrzeni lat podejmowała działania zmierzające do położenia kresu krwawej wojnie i zaprowadzenia pokoju w Darfurze, jednakże próby osiągnięcia porozumienia i tym samym podpisania rozejmu są utrudnione z uwagi na podziały panujące wśród stron zaangażowanych w konflikt. Strona rebeliancka była rozczłonkowana i obejmowała blisko 30 różnych ugrupowań. Te podziały, brak chęci do współpracy i połączenia wysiłków na rzecz pokoju są znaczącymi przyczynami istniejącej  Ośrodek Informacji ONZ w Warszawie, Rola ONZ, wspólne oświadczenie w sprawie Darfuru; http://www.unic.un.org.pl/sudan/index.php?news=2209 [17.06.2013]. 2  Tamże. 1 �Rola społeczności międzynarodowej w konflikcie w Darfurze 121 sytuacji. Kiedy 5 maja 2006 r. w Abudży w Nigerii po długich negocjacjach podpisano porozumienie pokojowe przewidujące rozbrojenie dżandżawidów i wcielenie do armii sudańskiej rebeliantów, część ich ugrupowań nie przyłączyła się do tego porozumienia. Rozejm zaakceptowała jedynie frakcja SLM/A pod dowództwem Minni Minawiego3. Kolejnym działaniem ukierunkowanym na zaprowadzenie pokoju w Darfurze było powzięcie planu utworzenia wojska – sił pokojowych dla tego regionu. Oddziały miałyby liczyć 22 tysiące osób. Udokumentowaniem tego postanowienia była rezolucja RB ONZ z 31 sierpnia 2006 r. RB nr 1706. Wojsko to miałoby zastąpić oddziały Unii Afrykańskiej, której poziom profesjonalności i morale pozostawiał dużo do życzenia. Jednak rząd centralny w Chartumie odrzucił tę propozycję jako mogącą naruszyć suwerenność państwa, chociaż przystał na częściowe techniczne i strategiczne wsparcie wojsk Unii Afrykańskiej przez ONZ. Kolejną ważną datą był 16 kwietnia 2007 r., kiedy to wspólnym wysiłkiem ONZ, USA jak również sojusznika Sudanu Chin, udało się nakłonić rząd w Chartumie do wydania zgody na wprowadzenie do regionu objętego działaniami wojennymi sił pokojowych ONZ, na które składało się 3 tysiące żołnierzy, śmigłowce bojowe oraz siły logistyczne. Dwa miesiące później – 12 czerwca – Sudan wyraził zgodę na wprowadzenie pełniejszych, rozwiniętych sił pokojowych pod połączonym dowództwem z udziałem wojsk ONZ i sił afrykańskich4. Ostatecznie uchwalono wysłanie do Darfuru zjednoczonych sił pokojowych ONZ i Unii Afrykańskiej (UNAMID) w liczbie 26 tys., które 31 grudnia 2007 r. zajęły miejsce sił Unii Afrykańskiej  Tamże. The Save Darfur Coalition, The Genocide in Darfur, Briefing Paper, wrzesień 2007 r., s. 5. 3 4 �Nagmeldin Karamalla-Gaiballa 122 (dokonało się to na mocy rezolucji RB ONZ nr 1769 z 31 lipca 2007). Zakres działań tych wojsk to obrona pracowników misji humanitarnych i cywilów. Zgodnie z zamierzeniem miała to być największa misja pokojowa na świecie, ale jej zrealizowanie nie było łatwe z uwagi na opór rządu centralnego. W 2008 r. liczebność misji wynosiła dopiero 12,5 tysiąca osób. Niestety, powołane siły pokojowe stawały się celem krwawych ataków: 29 września 2007 r. 12 afrykańskich żołnierzy zginęło w wyniku ataku jednej z grup rebeliantów na obóz we wsi Haskanita w Darfurze, w efekcie wojska rządowe podjęły atak w wyniku, którego śmierć poniosła znaczna ilość ludności cywilnej. Kolejne wydarzenie miało miejsce 9 lipca 2008 r., kiedy to 7 żołnierzy sił UNAMID zginęło w ataku na ich patrol w północnym Darfurze. Natomiast w maju 2008 r. rebelianci z grupy JEM podjęli atak na stolicę Chartum, zakończony niepowodzeniem i śmiercią kilkuset osób5. Przedstawiciele agend ONZ w Sudanie wystosowali wspólne oświadczenie w sprawie Darfuru 17 stycznia 2007 r.: „Na przestrzeni ostatnich dwóch lat działalność organizacji humanitarnych w Darfurze pozwoliła ocalić życie setkom tysięcy cywilów dotkniętych konfliktem w tym regionie. W ciągu tego okresu wskaźniki śmiertelności spadły poniżej poziomu krytycznego, ogólne niedożywienie zmalało o połowę w stosunku do momentu szczytowego kryzysu z połowy 2004 r., a prawie 3/4 mieszkańców Darfuru uzyskało dostęp do bezpiecznej wody pitnej. W samym 2006 r. dostarczono 400 tysięcy ton żywności. Pomimo nasilającego się braku bezpieczeństwa i wzrastających zagrożeń, na które wystawione są lokalne wspólnoty i pracownicy organizacji pomocowych, Narody Zjednoczone wraz z partnerami humanitarnymi były w stanie prowadzić skuteczną działalność na rzecz przetrwania i ochrony milionów osób. Tej działalności nie da się  Tamże, s. 5–6. 5 �Rola społeczności międzynarodowej w konflikcie w Darfurze 123 jednak utrzymać długo. W grudniu 2006 r. dostęp do ludności potrzebującej był najgorszy od kwietnia 2004. Ponawiające się ataki militarne, przesuwające się linie frontu i rozdrobnienie oddziałów zbrojonych powodują ograniczenie bezpiecznego dostępu dla organizacji humanitarnych i prowadzą do dalszego zabijania cywilów, którzy ponoszą najdotkliwsze konsekwencje tego przewlekłego konfliktu. W ciągu zaledwie sześciu ostatnich miesięcy w wyniku walk pojawiło się ponad 250 tysięcy uchodźców, z których wielu zmuszonych było do ucieczki już po raz drugi lub trzeci. Wioski są palone, plądrowane i arbitralnie ostrzeliwane, niszczone są zbiory, zabijane zwierzęta. Wskaźniki przemocy seksualnej wobec kobiet są zatrważające. Sytuacja ta jest niemożliwa do zaakceptowania. Nie można także zaakceptować przemocy kierowanej w coraz większym stopniu przeciwko pracownikom humanitarnym. W ciągu ostatnich 6 miesięcy zginęło 12 działaczy – więcej niż w ciągu dwóch poprzednich lat razem wziętych. Ich śmierć miała bezpośredni wpływ na działalność operacji humanitarnych w Darfurze. Zabójstwo trzech rządowych inżynierów wodnych w lipcu 2006 r. w Darfurze Zachodnim spowodowało tymczasowe zawieszenie dostaw wody i pracy urządzeń sanitarnych w obozach dla uchodźców wewnętrznych (IDPs). Dziewięciu pracowników rządowych z tego samego departamentu zostało uprowadzonych w Darfurze Południowym w listopadzie 2006 r. – pięciu z nich nadal nie odnaleziono. W ciągu ostatnich sześciu miesięcy 30 placówek organizacji pozarządowych i Narodów Zjednoczonych zostało bezpośrednio zaatakowanych przez zbrojne oddziały. Ponad 400 pracowników humanitarnych zmuszonych było 31 razy do opuszczenia swych siedzib na terenie trzech darfurskich stanów, w tym placówek w stolicach El Faszer i El Geneina oraz na obszarach kontrolowanych przez rebeliantów. Ich wyposażenie zostało rozkradzione, a załogi zastraszone i nękane fizycznie. W mieście Gereida (Darfur Południowy) celowe ataki na sześć placówek �124 Nagmeldin Karamalla-Gaiballa humanitarnych, które miały miejsce 18 grudnia, zmusiły załogi organizacji pozarządowych do ich opuszczenia, co spowodowało poważne ograniczenia w dostarczaniu tak niezbędnych środków pomocy, jak żywność, czysta woda i opieka medyczna dla 130 tysięcy osób w największym skupisku uchodźców w całym Darfurze. Dziesięć dni wcześniej, w mieście Kutum (Darfur Północny), załogi czterech organizacji pozarządowych i Światowego Programu Żywnościowego (WFP) zmuszone były wycofać się do El-Faszer po ataku na wyraźnie oznaczoną placówkę humanitarną. To zaledwie dwa przykłady incydentów, występujących na terenie całego Darfuru. Jeżeli sytuacja ta się nie zmieni, działalność humanitarna i los wspieranej przez nią ludności ulegną nieodwracalnemu pogorszeniu. Utrzymujący się stan braku bezpieczeństwa wpływa negatywnie na dostępność opieki medycznej dla ludności Darfuru, gdyż wiele organizacji pozarządowych, zapewniających jej podstawową formę, zmuszone jest zawiesić lub zminimalizować swą działalność. Redukcja pomocy powoduje spadek higieny w obozach dla uchodźców, o czym świadczy wybuch epidemii cholery, która w ciągu 2006 r. zaatakowała 2,768 osób, zabijając 147. Wskaźniki ogólnego niedożywienia niebezpiecznie zbliżają się do progu krytycznego, a około 60% rodzin, potrzebujących pomocy żywnościowej, wymienia brak bezpieczeństwa jako podstawową barierę dla uprawy ziemi, hodowli zwierząt i angażowania się w innego rodzaju działalność zarobkową. Jeżeli stan zagrożenia będzie się utrzymywać, wspólnota humanitarna nie będzie dalej w stanie zapewnić ludności darfurskiej warunków do przetrwania. Niżej podpisani członkowie Zespołu Krajowego Narodów Zjednoczonych w Sudanie pragną wyrazić swe poparcie dla konkretnych posunięć, podejmowanych zarówno przez sygnatariuszy Porozumienia Pokojowego dla Darfuru – w tym rządu, jak i pozostałych uczestników konfliktu – zmierzających ku pokojowemu rozwiązaniu konfliktu w Darfurze i będących wyrazem poszanowania dla �Rola społeczności międzynarodowej w konflikcie w Darfurze 125 międzynarodowego prawa humanitarnego i zasad humanitarnych. Tego typu pozytywne zmiany należy jednak podtrzymywać. Istnieje pilna potrzeba stworzenia solidnych gwarancji bezpieczeństwa dla ludności cywilnej i pracowników humanitarnych. Jednocześnie wszyscy ci, którzy są odpowiedzialni za ataki, prześladowania, porwania, zastraszenia, grabieże i krzywdy wyrządzane cywilom, w tym uchodźcom wewnętrznym, pracownikom humanitarnym i innym osobom niezaangażowanym w walkę, muszą zostać pociągnięci do odpowiedzialności. Jeżeli tak się nie stanie, agendy humanitarne NZ i organizacje pozarządowe nie będą w stanie prowadzić dalej swej działalności, która dotychczas zapewniała pomoc i pewien stopień ochrony milionom mieszkańców Darfuru, dotkniętych przez ten tragiczny konflikt”6. Niniejsze oświadczenie zostało podpisane przez następujące przedstawicielstwa agend ONZ mieszczących się w Sudanie7: – Międzynarodowa Organizacja ds. Migracji (IOM), – Biuro ds. Koordynacji Pomocy Humanitarnej (OCHA), – Fundusz Narodów Zjednoczonych na Rzecz Dzieci (UNICEF), – Organizacja Narodów Zjednoczonych ds. Oświaty, Nauki i Kultury (UNESCO), – Fundusz Narodów Zjednoczonych na Rzecz Kobiet (UNIFEM), – Program Narodów Zjednoczonych ds. Rozwoju (UNDP), – Wysoki Komisarz Narodów Zjednoczonych ds. Uchodźców (UNHCR), – Organizacja Narodów Zjednoczonych ds. Rozwoju Przemysłowego (UNIDO), – Wspólne Centrum Logistyczne Narodów Zjednoczonych (UNJLC), Ośrodek Informacji ONZ w Warszawie, Rola ONZ, wspólne oświadczenie w sprawie Darfuru, http://www.unic.un.org.pl/sudan/index.php?news=2209, [17.06.2013]. 7  Tamże. 6 �126 Nagmeldin Karamalla-Gaiballa – Służby Narodów Zjednoczonych ds. Akcji Odminowywania (UNMAS), – Biuro Narodów Zjednoczonych ds. Obsługi Projektów (UNOPS), – Fundusz Ludnościowy Narodów Zjednoczonych (UNFPA), – Światowy Program Żywnościowy (WFP), – Światowa Organizacja Zdrowia (WHO). Do istotnego przełomu doszło w dniu 14 lipca 2008 r. kiedy to prokurator Międzynarodowego Trybunału Karnego oskarżył prezydenta Sudanu Omara Hassana Bashira o ludobójstwo, zbrodnie przeciw ludzkości i zbrodnie wojenne w związku z konfliktem w Darfurze, a 4 marca 2009 r. wydał nakaz aresztowania Bashira pomimo braku zgodności co do faktu, czy dowody na ludobójstwo są wystarczające. Sprzeciwiły się jednak temu inne państwa afrykańskie i arabskie, obawiając się załamania sytuacji i negatywnych skutków w tym rejonie. Prezydent w odpowiedzi ogłosił 12 listopada 2008 r. bezwarunkowe zawieszenie broni w Darfurze przystępując też do rozbrojenia oddziałów policji walczącej po stronie rządu. Przedłużający się konflikt w Darfurze nie pozostał bez wpływu na państwa sąsiednie, w których osiedlili się uchodźcy z tego terenu. 25 września 2007 r. Rada Bezpieczeństwa ONZ rezolucją nr 1778 powołała Misję ONZ w Republice Środkowoafrykańskiej i Czadzie – MINURCAT – są to państwa graniczące z Darfurem, których zadaniem jest dbałość o stabilizację na terenie objętym wpływami i ewentualnymi skutkami konfliktu w Darfurze8. Impas wprowadzanych zmian pokojowych ONZ w Darfurze został wymuszony przez społeczność międzynarodową. Trzyletni, plan dyplomatyczny i sankcje ekonomiczne na rząd Sudanu okazały się  O. Cunningham, Return: Right, Need or Obligation: Can Chad Reasonably Facilitate the Return of IDPs?, Case-Specific Briefing Paper Humanitarian Aid in Complex Emergencies University of Denver, 2012, s. 1, 7. 8 �Rola społeczności międzynarodowej w konflikcie w Darfurze 127 zbyt małe i tym samym wyjątkowo nieskuteczne. Śmiertelne konsekwencje dla ludności cywilnej, zaostrzenie działań milicji rządowej były wynikiem bezsilności misji pokojowej ONZ w owym czasie9. Rezolucja Rady Bezpieczeństwa ONZ 1706 przedłuża mandat misji pokojowej ONZ na terenie Darfuru. Teoretycznie odbyło się to również za zgodą reżimu natomiast reakcja ze strony rządu spowodowała dalszą eskalację i próby przeciwstawienia się wszelkim formom wprowadzenia zmian pokojowych na terenie Sudanu. Urzędnicy odpowiedzialni za wzniecanie konfliktów na terenie Sudanu od 2003 r. wyrażają jedynie obawy przed pociągnięciem ich do odpowiedzialności przed Trybunałem Karnym, co związane jest z przedstawieniem oskarżeń o prowadzenie działań zbrojnych wobec ludności cywilnej zwłaszcza kobiet i dzieci10. Pod naciskiem społeczności międzynarodowej postanowiono zmienić politykę działań pokojowych misji ONZ na terenie Sudanu. Droga, którą wskazano miała jednoznacznie przeciwstawiać się działaniom reżimu i oddziaływać na ich interesy. Głównym celem stały się nowe i bardziej dotkliwe sankcje nakładane na rząd, aby tym samym doprowadzić do kontroli działań zbrojnych wzniecanych pomimo obecności sił pokojowych. Do owych sankcji miały się zaliczać m.in. zakazy lotów nad terenem Darfuru od 2005 r. Podjęto też starania o natychmiastowe postawienie przed Trybunałem Karnym odpowiedzialnych za wszelkie zbrodnie wojenne lub zbrodnie przeciw ludzkości popełnione podczas działania rządu11. W obliczu bezradności działań misji pokojowych ONZ, społeczeństwo międzynarodowe podjęło większy zakres działań ukierunkowanych na wprowadzenie w życie zasad wygłaszanych w postanowieniach i rezolucjach. Głównym celem, na który stawiano szczególny J. Weschler, UN response to the Darfur crisis: the responses from the Arab world, 03.2010. s. 6–8. 10  Tamże, s. 6–8. 11  Tamże, s. 9. 9 �Nagmeldin Karamalla-Gaiballa 128 nacisk, jest zmniejszenie nasilenia działań reżimu, który za główny cel obrał kontrolę nad ludnością cywilną i tworzenie oddziałów społecznych, mimo tak licznych sił misji pokojowej ONZ. Warto też wspomnieć o tym, iż skoro działania ONZ na terenie Sudanu w owym czasie nie przyniosły oczekiwanych efektów, to tym samym ONZ stanęło przed zadaniem przywrócenia zaufania i wiarygodności wobec swoich planów, mających na celu zmiękczenie reżimu12. Głównym celem w nowej strategii ONZ stały się działania mające na celu wzmocnienie pozycji i prac opozycji działającej niezależnie od obecnego rządu, poprzez wsparcie niezależnych mediów działających poza kontrolą reżimu. Ujawnianie skali korupcji oraz moralny upadek, to również kolejna nowa metoda osłabiająca działania rządu. Kolejny sposób osłabienia kontroli nad państwem stanowiły nowe sankcje, które bezpośrednio miały zaszkodzić interesom urzędników wszczynających wciąż nowe konflikty. Do ich wprowadzenia i egzekwowania ONZ otrzymało bezpośrednie wsparcie ze strony Unii Europejskiej, jak również Stanów Zjednoczonych. Kontrola ze strony społeczności międzynarodowej stanowiła silne wsparcie umożliwiające wprowadzanie i egzekwowanie kolejnych etapów misji pokojowej. Zastosowano też sankcje takie, jak zamrażanie aktywów oraz zakaz podróży głównym liderom reżimu, którzy według przeprowadzonych śledztw byli odpowiedzialni za zbrodnie w Darfurze. Objęto też badaniem i kontrolą rachunki przedsiębiorstw powiązanych z władzami w Chartumie, tym samym blokowano drogi finansowania sił zbrojnych rządu i milicji. Większa kontrola została też zaprowadzona nad zasobami naftowymi Sudanu, których źródła są wykorzystywane do uzyskiwania zaplecza finansowego i wzmacniania pozycji rządu. Co najważniejsze egzekwowano zakaz lotów nad Darfurem13.  Tamże, s. 10.  Tamże, s. 6–8. 12 13 �Rola społeczności międzynarodowej w konflikcie w Darfurze 129 W efekcie rezolucja z 6 lutego 2006 r. ujawniła, iż 17 osób działających we współpracy z siłami pokojowymi ONZ owego czasu w rzeczywistości działało na szkodę ONZ, utrudniając proces pokojowy. Stanowiło to zagrożenie dla stabilności Darfuru. Osoby te dopuściły się naruszeń działań humanitarnych i naruszeń praw człowieka, naruszenia embarga na broń lub innych okrucieństw. Lista osób odpowiedzialnych zawierała nazwiska członków rządu odpowiedzialnych za politykę Darfuru, w tym również ministra spraw wewnętrznych, krajowego szefa wywiadu i bezpieczeństwa oraz ministra obrony. W odpowiedzi minister spraw wewnętrznych w wywiadzie dla mediów wyraził swoje zdziwienie, a następnie sam oskarżył USA i inne siły na Zachodzie o „neokolonializm” ukierunkowany na Sudan celem przejęcia kontroli nad zasobami tego kraju14. Urzędnicy komisji Europejskiej pod przewodnictwem Barroso wywierają kolejne naciski celem zwiększenia obecności międzynarodowej, zaznaczając przy tym swą obecność według nowych zasad. Kolejne siły ONZ powinny być znacznie lepiej wyposażone, by zapewnić lepszą ochronę ludności cywilnej, co stanowi priorytet działań w tym czasie. Istotne jest też powstrzymanie dalszych działań wzniecających konflikty wewnętrznych i dalszych podziałów społecznych. Pomimo wykrytych nadużyć w Darfurze społeczność międzynarodowa podtrzymuje swoje decyzje mające na celu działania motywujące do współpracy z ONZ. Podczas spotkania Zgromadzenia Ogólnego ONZ we wrześniu 2006 r. z inicjatywy prezydenta Georga Busha wystosowano zaproszenie dla prezydenta, sugerując tym samym zmianę polityki reakcji na działania ONZ na terenie Sudanu w tym czasie. Z deklaracji jakie wówczas ogłoszono za pośrednictwem Sekretarza Stanu USA Condoleeza Rice wynikała akceptacja działań ONZ na terenie Sudanu jako Getting the UN into Darfur, Crisis Group Africa Briefing N°43, 12.10.2006, s. 2–5. 14 �Nagmeldin Karamalla-Gaiballa 130 chroniących rząd przed dalszą negatywną konfrontacją i skutkami z tym związanymi15. Przy braku dalszych postępów działań misji pokojowych szczególną uwagę skupiono na egzekwowaniu kolejnych sankcji, w tym kontroli nad finansami rządu i źródłami ich dochodu. Społeczność Międzynarodowa zgodnie z wcześniejszymi deklaracjami postanowiła postępować według kolejnych nowych zasad działań gospodarczych. Ogłoszono listę 17 osób z zakazem podróżowania i nakazem zamrożenia ich aktywów. Dokonano szczegółowych badań rachunków przez firmy autoryzowane przez Radę Bezpieczeństwa. Doprowadzono tym samym do zamrożenia kont i funduszy powiązanych ze strukturami paramilitarnymi. Wzmocniono też istniejące sankcje w sektorze naftowym Sudanu, co w dalszym ciągu stanowi główne źródło dochodów finansowych. Podtrzymanie sankcji powinno odbywać się przy współpracy Stanów Zjednoczonych, Unii Europejskiej, ale również przy indywidualnym działaniu innych krajów16. Podjęto też działania mające na celu blokowanie dostaw ropy naftowej z Sudanu. Sankcje ONZ wobec sektora naftowego mogą mieć ogromny wpływ na kondycję gospodarczą Sudanu. Oczywistym jest, że łatwiej wówczas kontrolować wydatki na zbrojenia armii reżimu, ale z drugiej strony ma to również negatywny wpływ na sytuację ludności cywilnej, która wobec kolejnych trudności i braku wsparcia w efekcie pogrąży się w jeszcze większym chaosie i tym samym doprowadzi to do tworzenia kolejnych podziałów społecznych, a to z kolei zostanie wykorzystane przez reżim rządzący. Zauważono, iż globalny zakaz wywozu ropy z Sudanu miałby jednak mały wpływ na ograniczenie międzynarodowej jej ceny. Konsensus w Radzie Bezpieczeństwa w sprawie takiego zakazu  Tamże, s. 2–5.  Tamże, s. 5–10. 15 16 �Rola społeczności międzynarodowej w konflikcie w Darfurze 131 jest bardzo mało prawdopodobny. Chiny, główny importer ropy naftowej w Sudanie będzie głównym wetującym takie wnioski. Pozostałe dwa główne kraje, takie jak Malezja i Indie, które nie są członkami Rady Bezpieczeństwa, równie rzadko podejmują próby przeciwstawienia się jakimkolwiek sankcjom naftowym. Bardziej skutecznym sposobem wyłączenia sektora naftowego Sudanu byłaby koalicja chętnych państw do nałożenia blokady morskiej na transport ropy z Sudanu17. Jednak przy braku wsparcia ogółu państw w kwestii blokady morskiej, sytuacja ta mogłaby być postrzegana jako nielegalny akt wojny. Dużo trudniej moralnie uzasadnić taki sposób interwencji wojskowej. Bardzo ważna okazała się też konfrontacja polityczna z Chinami, które w koalicji z innymi importerami ropy z Sudanu może oczekiwać odszkodowania ekonomicznego przy zastosowaniu takiej blokady. Kolejną kwestią, która stanowi problem we wprowadzeniu tej metody, to negatywny wpływ na humanitarną sytuację Sudanu. Pozostały jednak inne metody, które uniemożliwiają czerpanie zysków z naftowej gałęzi przemysłu Sudanu. Unia Europejska i pozostałe kraje Europy mogą zastosować wewnętrzne przepisy zakazując firmom współpracy z przemysłem naftowym Sudanu. Przykładem tego jest Szwajcarska firma ABB, która inwestuje w Sudanie w sieć Energetyczną oraz niemiecki Siemens, który dostarcza systemy telekomunikacyjne do głównego konsorcjum wydobywczego ropy naftowej w Sudanie18. Wobec zebranych informacji, jak również twardych dowodów Rada Bezpieczeństwa uzyskała możliwość zastosowania kolejnych sposobów wprowadzania nowych sankcji, co w efekcie ułatwi kontrolę nad rządem sudańskim i jego przywódcami. Do wspomnianych już wcześniej sankcji zalicza się zakaz podróży dla głównych członków  Tamże, s. 5–7.  Tamże, s. 17–18. 17 18 �Nagmeldin Karamalla-Gaiballa 132 rządu odpowiedzialnych za zbrodnie w Darfurze. Konieczne jest też egzekwowanie zamrażania aktywów nawet dla indywidualnych jednostek, nie tylko instytucji i firm. Jednoznaczne ukierunkowanie sankcji ma na celu bezpośrednią kontrolę nad kierunkiem przepływu zasobów ekonomicznych. Głównym inicjatorem tych działań były Stany Zjednoczone, które konsekwentnie wprowadziły zakaz handlu i wymiany towarów z Sudanem, przy jednoczesnym popieraniu i umocnieniu zasobów wsparcia dla misji humanitarnych. Stanowiło to zaplecze dla zapewnienia chociaż częściowej ochrony ludności cywilnej, która wobec wprowadzonych blokad ekonomicznych stała się celem ekonomicznych reperkusji19. Wojskowa alternatywa przywrócenia stabilności na terenie Sudanu stała się również priorytetem w relacjach pomiędzy Radą Bezpieczeństwa ONZ a Unią Europejską, USA i NATO. Dotychczasowe działania militarne nie były wystarczające lecz stanowiły jedynie częściową alternatywę dla działań reżimu w Sudanie. Działania wojskowe ONZ powinny być długotrwałe, konsekwentne i przeprowadzane w ścisłej współpracy z NATO. Przy pomocy ONZ i w oparciu o podejmowane środki karne częściowo doprowadzono do poprawienia bezpieczeństwa ludności cywilnej Sudanu. Efekt ten starano się utrzymać w dłuższej perspektywie czasowej. Wprowadzane wcześniej zakazy lotów nad terenem Darfuru dla samolotów rządowych stanowiły poważny problem dla grup rebeliantów, co osłabiło działania reżimu na tym terenie. Nie byłoby to możliwe bez aktywnego wsparcia Sił Pokojowych USA, które jako jedyne posiadały możliwości egzekwowania tego zakazu. Działania rebeliantów ukierunkowały się na działania drogą lądową, co było tylko działaniem rozpoznawczym nie zagrażającym bezpośrednio bezpieczeństwu ludności cywilnej20.  Tamże, s. 7.  Tamże, s. 7–10. 19 20 �Rola społeczności międzynarodowej w konflikcie w Darfurze 133 W czerwcu 2006 r. pod presją międzynarodową podjęto dialog na szczeblu krajowym, którego celem było rozwiązanie wewnętrznego politycznego podziału. Do rozmów nie dopuszczono jednak głównego ugrupowania opozycyjnego. Przy próbie wprowadzenia bardziej radykalnych przepisów regulujących relacje wewnątrz rządowe napotkano stanowczy opór ze strony rządu i przedstawicieli powiązanych z rebeliantami. W ostatnim czasie międzynarodowe wysiłki ukierunkowano głównie na kwestie zapewnienia bezpieczeństwa oraz prowadzenia dialogu politycznego. Konkretnych porozumień nie udało się osiągnąć głównie z powodów wewnętrznych podziałów w grupach rebelianckich, gdyż właśnie one odgrywają główną rolę w rozmowach, a z racji oskarżeń wobec ich działań są wykluczani z rozmów i negocjacji21. Kolejnym aspektem jest postawienie przed oblicze sprawiedliwości osób bezpośrednio odpowiedzialnych za zbrodnie. Ze szczególną uwagą powinny być traktowane śledztwa, których zaniechano wobec poszczególnych osób bezpośrednio odpowiedzialnych lub powiązanych z tymi działaniami. W tym kontekście społeczność międzynarodowa powinna współpracować z Trybunałem: USA, Wielkiej Brytanii i innymi krajami, tym samym unikając sytuacji hamowania procesów wobec braków informacji. Światowi przywódcy na szczycie ONZ w październiku 2005 r. ogłosili pojęcie „Odpowiedzialności ochrony według rozumienia społeczności międzynarodowej”. Celem wspomnianej odpowiedzialności jest obrona ludności przed ludobójstwem i działanie przeciwko zbrodniom na nich popełnianych. Każde suwerenne państwo ma obowiązek chronić swoich obywateli, a kiedy odmawia lub nie może podejmować wskazanych działań, to Getting the UN into Darfur, Crisis Group Africa Briefing, N°43, 12.10.2006, s. 16–17. 21 �134 Nagmeldin Karamalla-Gaiballa międzynarodowa wspólnota ma obowiązek działania przeciwko takim czynom22. Obecna sytuacja na terenie Sudanu uległa pogorszeniu, jednak rząd jest skłonny do dalszej współpracy działając w najlepszym interesie swoich obywateli celem ograniczenia działań wojsk rebelianckich. Swoje działania, mające na celu zapewnienia bezpieczeństwa, głównie opiera na działaniach pokojowych ONZ wdrażając wszystkie wcześniej omawiane środki według zaplanowanych etapów. Większość z nich, to działania z pominięciem działań wojskowych, a te które mają taki charakter są oparte na ścisłej współpracy z rządem Sudanu lub są ograniczone celem uniknięcia naruszenia suwerenności kraju. Oskarżenia Międzynarodowego Trybunału Karnego (ICC) wobec prezydenta Sudanu Omara Hassana al-Bashira Prokurator Międzynarodowego Trybunału Karnego (ICC) Luis Moreno-Ocampo wszczął śledztwo w sprawie konfliktu w Darfurze po przekazaniu mu tej sprawy przez Radę Bezpieczeństwa ONZ w rezolucji nr 1593, przyjętej 31 marca 2005 r. 27 kwietnia 2007 r. ICC wydał nakazy aresztowania Aliego Kushayba, lidera niesławnej milicji dżandżawid działającej w Darfurze oraz Ahmada Haruna, ówczesnego ministra spraw wewnętrznych Sudanu. Władze sudańskie odmówiły ich przekazania, a Harun obecnie jest ministrem resortu ds. humanitarnych23.  Tamże, s.17.  ICC, Report of the Prosecutor of the ICC, Mr. Luis Moreno-Ocampo to the Security Council Pursuant To UNSCR 1593 (2005); http://www.iccnow.org/?mod=res1593, [wersja on-line z 10 lipca 2013r.]. Zob. więcej: N. Burniat, B. Apple, Genocide in Darfur: Challenges and Opportunities for Action, „The Journal of the Coalition for the International Criminal Court”, 37 (November 2008 – April 2009). Zob. więcej.: L. Moreno-Ocampo, Prosecutor of the Int’l Criminal Court, Statement to the United Nations Security Council Pursuant to UNSCR 1593 (June 5, 2008), in U.N. SCOR, 63d Sess., 5905th mtg. at 3, U.N. Doc. S/PV.5905 [June 5, 2008]. 22 23 �Rola społeczności międzynarodowej w konflikcie w Darfurze 135 Prokurator Międzynarodowego Trybunału Karnego (ICC) Luis Moreno-Ocampo 14 lipca 2008 r. złożył formalny wniosek o wydanie nakazu aresztowania prezydenta Sudanu Omara Hassana al-Bashira, oskarżając go o 3 przypadki ludobójstwa, 5 przypadków zbrodni przeciw ludzkości i 2 przypadki zbrodni wojennych. Następnie 4 marca 2009 r. Izba Przedprocesowa ICC zatwierdziła wniosek Moreno-Ocampo, ale stosunkiem głosów 2:1 uznała, że nie ma wystarczających dowodów, by oskarżyć al-Bashira o zamiar zniszczenia grup etnicznych Fur, Masalit i Zaghawa, w związku z czym prezydent Sudanu ostatecznie nie jest oskarżony o najpoważniejszy zarzut ludobójstwa, lecz tylko o zbrodnie wojenne (kierowanie atakami przeciw cywilom i grabież) oraz zbrodnie przeciw ludzkości (morderstwa, eksterminacja, przymusowe przesiedlenia ludności, tortury i gwałty)24. Należy zauważyć, że prezydent Al-Bashir jest trzecią urzędującą głową państwa oskarżoną przez Międzynarodowy Trybunał po Charlesie Taylorze z Liberii (Specjalny Trybunał dla Sierra Leone) i Slobodanie Miloseviciu z Jugosławii (Międzynarodowy Trybunał Karny dla b. Jugosławii)25. Decyzja ICC spotkała się z entuzjastycznym przyjęciem wśród organizacji broniących praw człowieka. Przykładowo, koalicja Justice for Darfur uznała wydanie nakazu aresztowania al-Bashira za „poważny krok w kierunku zwalczania bezkarności towarzyszącej straszliwym zbrodniom w Darfurze”, dodając że w sytuacji gdy władze sudańskie uchylają się od wymierzenia sprawiedliwości, ICC „reprezentuje największą nadzieję na sprawiedliwość dla ofiar Darfuru”. Human Rights Watch podkreśliła, że sprawa al-Bashira  Tamże.  L. Buzzard, Holding an arsonist’s feet to the fire? – The Legality and Enforceability Of The ICC’s Arrest Warrant For Sudanese President Omar Al-Bashir, www. auilr.org/pdf/24/24-5-3.pdf [10.08.2013]. 24 25 �136 Nagmeldin Karamalla-Gaiballa sygnalizuje, iż „nawet ci na szczycie mogą być pociągnięci do odpowiedzialności za masowe morderstwa, gwałty i tortury”26. Państwa europejskie zdecydowanie poparły decyzję ICC. Czeska prezydencja Unii Europejskiej w oświadczeniu wydanym 4 marca potwierdziła „pełne poparcie i poszanowanie” UE dla ICC i jego „kluczowej roli w promocji sprawiedliwości międzynarodowej”. Minister spraw zagranicznych Niemiec Frank-Walter Steinmeier wezwał Sudan do uznania decyzji ICC i „zareagowania w odpowiedni sposób”. USA są w dość niezręcznej sytuacji jeśli chodzi o sprawę al-Bashira z powodu swojego stosunku do ICC. Z jednej strony Waszyngton jest jednym z najgłośniejszych na świecie rzeczników działań na rzecz położenia kresu horrorom Darfuru i postawienia przed sądem odpowiedzialnych za tamtejsze zbrodnie. Z drugiej strony poprzednia administracja Busha odrzuciła wyrok Trybunału, uważając go za naruszający amerykańską suwerenność i zawierający w sobie ryzyko wytaczania personelowi amerykańskiemu procesów o charakterze politycznym. Ale podobnie jak administracja Busha, także obecna administracja Obamy chce współpracować z ICC w wyjaśnianiu i osądzania zbrodni w Darfurze. Ambasador USA przy ONZ Susan Rice oświadczyła 4 marca, że USA „popierają działania ICC, by pociągnąć do odpowiedzialności tych, którzy są odpowiedzialni za ohydne zbrodnie w Darfurze”. Sekretarz stanu Hillary Clinton stwierdziła, że jeśli prezydent al-Bashir jest przekonany o niesłuszności zarzutów, może „mieć swój dzień w sądzie [...] i zakwestionować [oskarżenie]”. Piątego marca The Wall Street Journal doniósł, że administracja Baracka Obamy przystąpiła do „pilnego przeglądu” polityki wobec Sudanu, w tym rozważając możliwość przystąpienia przez USA do ICC27.  Tamże.  C. Guler, wersja on-line z 10 sierpnia 2013r.: http://www.isn.ethz.ch/ isn/Digital-Library/Articles/Detail//?ots591=4888CAA0-B3DB-1461-98B9-E20E7B9C13D4&lng=en&id=95736. Zob. Sprawa nr ICC-02/05-01/09, decyzja 26 27 �Rola społeczności międzynarodowej w konflikcie w Darfurze 137 Z kolei wiele innych państw, zwłaszcza w Afryce i w świecie arabskim, od dawna sprzeciwiało się wydaniu nakazu aresztowania al-Bashira, uważając, że może to zniweczyć wysiłki pokojowe, pogorszyć sytuację w Dafurze, a nawet zdestabilizować cały Sudan. Po ogłoszeniu decyzji ICC 4 marca, władze Egiptu natychmiast wezwały Radę Bezpieczeństwa ONZ do wykorzystania swoich uprawnień zawartych w artykule 16 statutu rzymskiego ICC i zawieszenia sprawy przeciw al-Bashirowi na 12 miesięcy. Swój sprzeciw szybko zaakcentowały Chiny, utrzymujące bliskie związki gospodarcze z Sudanem – MSZ tego kraju 5 marca wyraziło swój sprzeciw wobec „wszystkiego, co mogłoby zakłócić starania o realizację pokoju w Darfurze i w Sudanie” i wezwało ICC do porzucenia sprawy al-Bashira. Ponadto decyzję ICC potępiły radykalne ugrupowania islamskie Hamas i Hezbollah. Stanowisko państw afrykańskich, arabskich i innych podzielają niektórzy zachodni eksperci znający na miejscu sytuację, jak np. Alex de Waal, jeden z najwybitniejszych specjalistów od Sudanu w Social Science Research Council, który skrytykował oskarżenie przez ICC prezydenta Sudanu jako „równoznaczne z żądaniem zmiany reżimu, co stoi w sprzeczności z międzynarodową strategią negocjowania z rządem Sudanu celem osiągnięcia pokoju i demoo oskarżeniu i o wydanie nakazu aresztowania wobec Omar Hassan Ahmad Al-Bashir, s. 209–223, (4 marca 2009), http://www.icccpi.int/iccdocs/doc/ doc639096.pdf [17.07.2013]. Uznając, że Al-Bashir był „pośrednim” sprawcą przestępstwa bezpośrednio popełnionych przez milicje dżandżawid i inne organy państwa. Choć początkowo prokurator twierdził że, Al-Bashir miał tylko współudział w ludobójstwie, a także w zbrodniach wojennych i zbrodniach przeciwko ludzkości, ale większość Izby uznała, że całość dowodów prokuratury nie daje podstawy, aby sądzić, że rząd Sudanu działał z konkretnym zamiarem wspierania ludobójstwa. Tamże, s. 205–206. Zobacz ogólnie: Rzymski Statut Międzynarodowego Trybunału Karnego art. 5, 17 lipca 1998, 2187 U.N.T.S. 90 (przyznawanie jurysdykcji sądu na: „(a) zbrodnia ludobójstwa, (b) Zbrodnie przeciwko ludzkości, (c) zbrodnie wojenne, i (d) zbrodnia agresji”). �Nagmeldin Karamalla-Gaiballa 138 kracji”. Według de Waala podejście ICC to „hazard z niewiadomymi konsekwencjami i bardzo dużym ryzykiem”. Podkreślić trzeba, że ICC nie dysponuje środkami umożliwiającymi aresztowanie i doprowadzenie przed sąd oskarżonych. Aresztować oskarżonych o zbrodnie wojenne nie mogą też międzynarodowe siły pokojowe UNAMID w Darfurze, toteż pojmanie prezydenta Sudanu będzie zależeć całkowicie od współpracy innych państw. Al-Bashir sprawia wrażenie pewnego, że w wielu państwach mu to nie grozi – jeszcze 4 marca władze sudańskie zapowiedziały wzięcie przez al-Bashira udziału w szczycie Ligi Arabskiej pod koniec marca, a także w innych zaplanowanych spotkaniach międzynarodowych. Prawdopodobieństwo ustąpienia al-Bashira jest bliskie zeru, wobec czego najlepszym scenariuszem byłoby odsunięcie al-Bashira i przejęcie władzy w Chartumie przez rząd bardziej pragmatyczny i skłonny do współpracy z Zachodem. Teoretyczna możliwość wewnętrznego przewrotu wydaje się być jednak realna dopiero w dalszej perspektywie i to w zależności od tego jak zdecydowana będzie postawa społeczności międzynarodowej oraz jak rozwinie się sytuacja wewnętrzna. Prawdopodobne jest jednak skupienie się twardogłowych polityków sudańskich wokół al-Bashira, tym bardziej, że wielu z nich również ma na sumieniu zbrodnie w Darfurze, co w konsekwencji zaowocuje umocnieniem się prezydenta. Tymczasem Chartum będzie starał się umacniać swoją pozycję międzynarodową, zacieśniając stosunki z najbardziej liczącymi się państwami sceptycznymi wobec ICC, tj. Chinami, Rosją, Egiptem, Turcją czy Iranem28. Wielu obserwatorów obawia się, że nakaz aresztowania przyczyni się do zaostrzenia konfliktu w Darfurze, jako że przyparty do muru prezydent nie będzie już miał żadnego interesu, by słuchać nawoływań Zachodu do rozwiązania konfliktu w drodze negocjacji.  Tamże. 28 �Rola społeczności międzynarodowej w konflikcie w Darfurze 139 Istnieje też ryzyko, że Chartum będzie podburzać sudańskie społeczeństwo do manifestowania sprzeciwu wobec polityki Zachodu. Pierwszą reakcją władz sudańskich na wydanie przez ICC nakazu aresztowania al-Bashira było wycofanie zgody na działalność co najmniej 10 zagranicznych organizacji pozarządowych, w tym tak znanych jak Oxfam i Doktorzy bez Granic, którym Chartum wcześniej już zarzucał kolaborację z ICC. Zagraniczne placówki dyplomatyczne i siły pokojowe UNAMID w Darfurze zostały zawczasu postawione w stan wysokiej gotowości29. Z drugiej strony napiętnowanie al-Bashira przez ICC może ośmielić rebeliantów z Darfuru, zwłaszcza najsilniejszy Ruch Sprawiedliwości i Równości (JEM), który w maju 2008 r. przypuścił zuchwały atak na stolicę kraju i grozi powtórzeniem tej akcji. Atak JEM spowodował natychmiastowe zerwanie przez Sudan stosunków z sąsiadującym Czadem. W obecnej sytuacji Czad, utrzymujący bliskie związki z Francją, popierającą działalność ICC, może uznać, że opłaci się nasilić wsparcie dla rebeliantów z Darfuru. Przebywający w Czadzie lider JEM Khalid Ibrahim powiedział londyńskiemu The Times 24 lutego, że nakaz aresztowania będzie dla JEM oznaczał „koniec legitymacji al-Bashira do bycia prezydentem Sudanu”. Wobec takiego nastawienia podpisane 17 lutego 2009 r. w Katarze porozumienie między JEM a rządem sudańskim, przewidujące podjęcie rozmów pokojowych, może bardzo szybko upaść30. Sprawa al-Bashira jest też z pewnością przełomową w krótkiej historii ICC. Odpowiedzialne jak dotychczas postępowanie ICC i nieugiętość w kwestii Sudanu mogą uśmierzyć obawy USA i przekonać supermocarstwo do przystąpienia do statutu rzymskiego, co znacząco zwiększyłoby prestiż ICC. Ale coraz częściej słychać głosy, że ICC jest 29 30  Tamże.  Tamże. �140 Nagmeldin Karamalla-Gaiballa tylko instrumentem w rękach Zachodu. Krytycy podkreślają fakt, że ICC jak do tej pory oskarża wyłącznie Afrykańczyków, a nie zajmuje się przypadkami kontrowersyjnego działania państw zachodnich, np. ekscesami amerykańskiej wojny z terroryzmem, choćby takimi jak obóz Guantanamo. Przykładowo prezydent Rwandy (nie będącej członkiem ICC) Paul Kagame w lipcu 2008 r. uznał Trybunał za przejaw „kolonializmu, niewolnictwa i imperializmu”. Istnieje więc możliwość, że niektóre państwa rozwijające się zrewidują dalszą współpracę z ICC. Autorytetowi ICC mogłoby też poważnie zaszkodzić, gdyby al-Bashir przyjechał, do któregoś z państw będących członkiem ICC i zdołał bez przeszkód z niego wyjechać31. Misja ONZ i Unii Afrykańskiej w Darfurze W lipcu 2010 r. Rada Bezpieczeństwa ONZ odmówiła dalszego mandatu dla Unii Afrykańskiej i jej działań w ramach operacji pokojowych oraz humanitarnych. UNAMID powołany w dniu 31 lipca 2007 r. miał na celu ochronę cywilów w Darfurze, wspieranie akcji humanitarnych oraz tworzenie środowiska sprzyjającego regulowaniu i normalizacji życia poszczególnych regionów32. Mimo ogromnego potencjału jakim dysponował UNAMID, kryzys jaki objął działania pokojowe i humanitarne na terenie Darfuru, stał się punktem odniesienia do wprowadzenia kolejnych misji pod szczególnym nadzorem33. Starcia pomiędzy rządem Sudanu, a ruchami powstańczymi skumulowały agresję wymierzoną w ludność cywilną. W bezpo Tamże.  Ośrodek Informacji ONZ w Warszawie, UNAMID, Hybrydowa Operacja Unii Afrykańskiej i Narodów Zjednoczonych w Darfurze, http://www.unic.un.org.pl/ misje_pokojowe/unamid.php [19.10.2012]. 33  A.M. Abdelbagi Jibril, Past and Future of UNAMID:Tragic Failure or Glorious Success?, Darfur Relief and Documentation Centre, Geneva, July 2010, s. 2. 31 32 �Rola społeczności międzynarodowej w konflikcie w Darfurze 141 średnim starciu w walkach śmierć poniosła w większości niewinna ludność cywilna. Miało to również negatywny wpływ na kondycję ich życia, z racji ograniczenia działań humanitarnych. Kraj stanął na skraju załamania. Niepewność, zaostrzenie ataków, porwania, zabijanie pracowników humanitarnych – stały się środkiem do przejęcia kontroli na terenie Sudanu poza działaniami pokojowymi ONZ na tym terenie. W owym czasie działania ONZ były bardzo ograniczone z racji toczących się walk wewnętrznych, jak również zagrożeń dla pracowników akcji humanitarnych, co ograniczyło w znacznym stopniu próby wprowadzania zmian pokojowych na terenie Sudanu, w tym i Darfuru. Wprowadzanie kolejnych blokad, w pewnym stopniu miało pozytywny wpływ na działania akcji humanitarnych dostarczanych ludności cywilnej, ale w perspektywie czasu były to akcje doraźne długoterminowo, niemożliwe do utrzymania bez wsparcia sił wojskowych34. Bezradność akcji UNAMID wiąże się z tym iż ma do pokonania m.in. taką przeszkodę jak skomplikowane procedury biurokratyczne nałożone celowo dla akcji humanitarnych przez rząd Sudanu. Wszelkie negocjacje pokojowe, które prowadzono w celu osiągnięcia pewnej normalizacji życia na terenie Sudanu, zakończono w maju 2006 r. podpisanym w Abudży porozumieniem pokojowym. Porozumienie to jednak jest jedynie wynikiem rozmów sporządzonych w formie dokumentu istniejącego jedynie na papierze. Najważniejsze ruchy polityczne nie uczestniczyły w negocjacjach pokojowych, tym samym wykluczając się z grona organizacji, które powinny podporządkować się zapisom zawartym w porozumieniu35. Wszelkie wysiłki grup mediacyjnych są bezskuteczne, jak również próby wywarcia jakichkolwiek nacisków na rząd Sudanu celem zmiany dotyczących postępowania wobec prowadzonych akcji przeciwko  Tamże, s. 2.  Tamże, s. 3. 34 35 �142 Nagmeldin Karamalla-Gaiballa akcjom humanitarnym dla Sudanu. Mandat misji UNAMID nie miał możliwości wykazania się postępami w dziedzinie niesienia wsparcia dla działań pokojowych ONZ, jak również akcji humanitarnych. Główną przeszkodą jest ciągły opór rządu Sudanu, który w dalszym ciągu otrzymuje pełne wsparcie ze strony afrykańskich krajów muzułmańskich36. Mimo wszelkich starań, przy wsparciu ogromnej liczby ludności, działania mające na celu ochronę ludności cywilnej i uchodźców wewnętrznych dotkniętych wojną domową, objęły co najmniej 2,9 mln przesiedleńców, którzy pozostają w nędznych obozach na terenie Darfuru lub w sąsiednim Czadzie. Z perspektywy czasu odnotowano znaczący wzrost przesiedleń wewnętrznych, które wzmogły się na skutek walk plemiennych i wewnętrznych konfliktów wojskowych. Ciągły wzrost aktów przemocy wobec przesiedleńców, wymierzonych głównie w kobiety i młode dziewczyny, ma miejsce w szczególności wokół obozów dla uchodźców. W okresie od stycznia 2008 do czerwca 2010 r. odnotowano znaczący wzrost przesiedleń wewnętrznych w wyniku nasilenia się walk plemiennych i działań wojennych w szczególności na terenie Darfuru. Ludność, która ośmiela się powrócić na ziemie swojego pochodzenia niemal siłą zmuszana jest do powrotu do obozów dla uchodźców. Mimo starań zapewnienia bezpieczeństwa ze strony UNAMID dochodziło do drastycznych starć i ataków na te tereny. W sierpniu 2008 r. rząd Sudanu rozpoczął brutalny atak na wysiedlonych w Kalma, obóz w Nyala w Południowym Darfurze. Około 1000 uzbrojonych żołnierzy zaatakowało obóz i doprowadziło do tragicznych wydarzeń, gdzie śmierć poniosło ponad 30 osób, a wiele zostało poważne rannych37.  Tamże, s. 4.  Tamże, s. 7. Zob. The Darfur Conflict and Civilian Protection, Conference Report, styczeń 29–30, 2007 r. Kair, Egypt, s. 9. 36 37 �Rola społeczności międzynarodowej w konflikcie w Darfurze 143 Mimo tak brutalnego i bezpośredniego ataku wymierzonego w ludność cywilną nie zdołano jednoznacznie zidentyfikować bezpośrednich sprawców tej zbrodni, czy też określić, kto jest odpowiedzialny za atak z ramienia rządu Sudanu. Niestety, fakty wskazują, iż UNAMID potrzebuje ochrony sam dla siebie, nie mówiąc już o zapewnieniu bezpieczeństwa dla ponad 4,7 mln społeczności uchodźców wewnętrznych oraz ludności z terenów objętych walkami38. Faktem stały się nasilające ataki na siły obronne UNAMID, które zostały powołane celem zapewnienia bezpieczeństwa ludności cywilnej, kobietom, dzieciom z terenów obozów dla uchodźców wewnętrznych w miastach w Darfurze. Zadaniem tej organizacji miało być również nadzorowanie bezpieczeństwa nad działaniami misji humanitarnych znajdujących się nie tylko na obszarze Darfuru, ale również rozmieszczonych na terenie całego Sudanu. Niestety, organizacja ta czasem okazuje bezsilność wobec możliwości podjęcia działań i zrealizowania misji określonych w swym statucie39. Odpowiedź społeczności międzynarodowej na bezsilność wobec działań sił rządowych Sudanu, bezpośrednio odpowiedzialnych za ataki zbrojne wymierzone w ludność cywilną, to jedynie wzajemne przerzucanie odpowiedzialności. Faktem jest, iż sytuacja jest bardzo trudna i wymaga nakładu nie tylko ze strony działań wojskowych, ale również pod kątem wprowadzania innych metod wywierania nacisku na rząd Sudanu oraz wojsko odpowiedzialne za ataki na ludność cywilną. Metody dotychczas wprowadzane przynoszą skutek krótkotrwały i niestety nie wprowadza to stabilizacji długoterminowej, zapewniającej kontrolę nad poszczególnymi terenami40. Niestety, porozumienie pokojowe poprzez negocjacje jest bardzo trudne do osiągnięcia. Wszelkie próby zawieszenia bro Tamże, s. 8.  Tamże, s. 9. 40  Tamże, s. 12. 38 39 �Nagmeldin Karamalla-Gaiballa 144 ni oraz odbudowa zaufania pomiędzy walczącymi frakcjami stanowią jedynie obietnice deklarowane w ramach uzgodnień pomiędzy rządem Sudanu a organizacjami z ramienia ONZ. We wcześniejszych ustaleniach na szczególną ochronę zasługuje „ludność cywilna”, której ochrona jest obowiązkiem Sudanu, w tym również ludność z terenu Darfuru, na terenie którego znajdują się przesiedleńcy. Natomiast właśnie przesiedleńcy są głównymi ofiarami zbrodni wojennych, zbrodni przeciwko ludności i celem okrutnych ataków ze strony armii rebelianckich popieranych przez rząd Sudanu41. W obliczu bezsilności działań UNAMID w owym czasie, postanowiono rozmieścić wojska pokojowe ONZ mające na celu wsparcie działań pokojowych i humanitarnych obejmujących teren nie tylko Darfuru, ale również innych części Sudanu poza działaniami rządu i wojsk Sudanu odpowiedzialnych za ataki na ludność cywilną oraz zgromadzoną w obozach. Wprowadzono trzy etapy działań, czego dotychczas nie robiono. Pierwszym z nich było sponsorowanie działań mających na celu współpracę ONZ/UA dla operacji pokojowych. Następnie zwiększono mandat uprawnień dla działań UNAMID, co miało wpływ na przebieg działań pokojowych i zwiększyło jego zdolności w podejmowaniu działań operacyjnych. Mandat ten zwiększył uprawnienia także dla takich działań, jak bezpośrednia ochrona ludności cywilnej oraz sprzeciwianie się przemocy. Zadbano też o zapewnianie bezpośredniej ochrony dla działań humanitarnych, monitorowanie i weryfikację realizacji postanowień rozejmów. Pomoc wprowadzona dla integracji procesów politycznych, wpływała też na większe respektowanie praw człowieka. Zwiększając mandat dla działań UNAMID doprowadzono również do prób monitorowania granic Sudanu z Czadem. UNAMID odpowiedzialne było również za wspieranie działań  Tamże, s. 13–14. 41 �Rola społeczności międzynarodowej w konflikcie w Darfurze 145 mediacyjnych mających na celu doprowadzenie do zawieszenia broni na terenie Darfuru42. Pomimo nadania wszelkich wspomnianych mandatów, poszerzenia uprawnień celem zwiększenia zakresu działań UNAMID nie tylko na terenie Darfuru, ale również na terenie Sudanu, wsparcie społeczności międzynarodowej jest działaniem nieprzynoszącym wymiernych efektów, jakich oczekiwano. Wspomniane wcześniej wprowadzane zakazy lotów nad terenem Darfuru w pewnym stopniu ograniczyły działania rządu, natomiast nie stanowiło to szczególnie mocnej zapory. W niektórych przypadkach rząd Sudanu posunął się do takich działań, jak maskowanie swoich własnych pojazdów w barwy UNAMID, co wprowadzało w błąd prawdziwe siły UNAMID, czy też organizacje humanitarne43. Kluczowa jest wizja tego, co jest do zrobienia i naprawienia. Silne, jak i szybkie siły reagowania mogą być potrzebne w wielu miejscach ogarniętych konfliktem, ale również powinny wzbudzać zaufanie i być ukierunkowane na główny cel misji. Skala rozlewu krwi i niepokojów na wiejskich terenach w Somalii w 1993 roki nie były mniejsze niż obecny stan bezpieczeństwa w Darfurze. Tymczasem 30-to tysięczna armia marines Stanów Zjednoczonych nie potrafiła przywrócić kontroli na tym terenie. To było najtrudniejsze zadanie i nikt nie chciał podjąć się go z pełną siłą i przy wsparciu lotniczym44. Afrykańskie siły w Darfurze określono mianem mission-impossible. Świat oczekiwał, aby zachowywały pełną ochronę, lecz nie posiadały pełnego wsparcia wojskowego, logistycznego lub uprawnień mandatowych, co było niezbędne dla użycia siły. Układ pokojowy został podpisany, ale nie ze wszystkimi frakcjami w Dar Tamże, s. 14–15.  Tamże, s. 16. 44  A. de Waal, Darfur’s fragile peace, http://www.opendemocracy.net/democracy, africa_democracy/darfur_conflict_3909.jsp, [8.03.2013]. 42 43 �Nagmeldin Karamalla-Gaiballa 146 furze, co nie dało możliwości jego politycznego wykonania, jak również poprzez nadanie mandatu Unii Afrykańskiej w Banjulu w Gambii. Tymczasem w mniemaniu ONZ, sytuacja w Sudanie może ulec zmianie dopiero wówczas, gdy będzie solidne wsparcie polityczne dające uprawnienia dla wykonania postanowień zawartych w porozumieniu45. Rola Ligii Arabskiej w rozwiązywaniu konfliktu zbrojnego w Darfurze Mimo, iż istniało bardzo wiele rozmów zainicjowanych przez Ligę Arabską (LA), sama Liga nie stała się instytucją stanowiącą odrębną organizację działającą na rzecz rozwiązania konfliktu. Od Ligi oczekiwano roli mediatora w trwającym konflikcie oraz wpływu na poprawienie respektowania praw człowieka. Mediacja jednak ograniczyła się do spraw dotyczących konfliktów wewnątrzarabskich. Wskazuje to na fakt, iż Liga Arabska swój mandat wykorzystuje tylko i wyłącznie w kwestii konfliktów arabskich. Głównym działaniem jest ciche wsparcie dla polityki mającej na celu poprawę sytuacji w Darfurze przez Unię Afrykańską, ONZ i Unię Europejską, jednak Liga w swym działaniu jawnie wyraża swą niechęć wobec działań Stanów Zjednoczonych46. Liga Arabska swe działania skupiła również wokół trwającego konfliktu w Chartumie, chcąc doprowadzić do stabilności systemu, zwłaszcza w sytuacji odłączenia się Sudanu Południowego. LA zajęła bardzo ostrożne stanowisko w sprawie masowych ofiar w Darfurze, główne działania oparły się na oświadczeniach skierowanych wobec rządu47.  Tamże. The Darfur Conflict and Civilian Protection, dz. cyt., s. 9. 47  A. Weber, Bridging the gap between narrative and practices: the role of the Arab league in Darfur, Darfur: the responses from the Arab world, FRIDE, 03.2010, s. 7. 45 46 �Rola społeczności międzynarodowej w konflikcie w Darfurze 147 W 2003 r., gdy konflikt w Darfurze nabierał na sile, doprowadzono do spotkania z głównymi siłami rebelianckimi. Inicjatorem owego spotkania była Liga Arabska. Bardzo trudnym problemem do rozstrzygnięcia stała się wieloletnia trudna sytuacja w stosunkach pomiędzy rządem Sudanu w Chartumie i Południowo Sudańską – Ludową Armią Wyzwolenia (SPLA). Większość negocjatorów uczestniczących w mediacjach pomiędzy dwoma stronami konfliktu zachowywała daleko idącą ostrożność. Natomiast istniejący konflikt w Darfurze, nie był wydarzeniem zaskakującym, z racji wiadomych faktów, że rząd sam wspierał się siłami militarnymi, celem uzyskania kontroli od czasu, co najmniej epoki kolonialnej. Konflikt pomiędzy Północnym a Południowym Sudanem przyniósł blisko 2 mln ofiar, co przykuło uwagę krajów zewnętrznych. Konflikt został mocno nagłośniony przez media, a społeczność międzynarodowa napiętnowała bezczynność organizacji działających na rzecz obrony praw człowieka oraz na permanentny brak zaangażowania w obronę ludności cywilnej48. W ocenie mediów arabskich reakcja USA na konflikt stanowiła jedynie pozór, a rzeczywistym celem było przejęcie złóż ropy, które znajdowały się na obszarze konfliktu. Skutkiem tego była niechęć Ligi Arabskiej okazywana wobec działań USA w sprawie Darfuru. Z globalnego punktu widzenia, kryzys w Darfurze ukazuje rosnący rozdźwięk pomiędzy światem arabskim a Zachodem, ale również pomiędzy światem arabskim a Unią Afrykańską, najbardziej aktywną organizacją zajmującą się owym kryzysem. Na szczycie w 2006 r. w Chartumie, w ocenie Sekretarza Generalnego Amira Moussa wyrażono opinię, iż Liga Arabska nadal dominuje z braku jednoznacznej reakcji w kwestii poprawy działań na rzecz ludności cywilnej w trwającym konflikcie. Wzrosła też ilość negatywnych  Tamże, s. 8. 48 �Nagmeldin Karamalla-Gaiballa 148 komentarzy pod adresem Emiratów Arabskich w kwestii zainteresowania konfliktem w Darfurze49. W reakcji Liga Arabska (LA) wytknęła innym odwrócenie przyczyny i skutku trwającego konfliktu. Wg opinii LA reakcja międzynarodowa skupiła się na krytyce i interesuje się nadmiernie działaniem LA, a nie samym konfliktem w Darfurze. Wykorzystując poszczególne kontakty polityczne można było skutecznie włączyć LA do działań, a nie traktować ją jak konkurencji we wprowadzaniu zmian na terenie Sudanu. Postrzeganie LA jako konkurenta, zdaniem jej rzeczników, wprowadza jedynie rozłam w spójność działań pokojowych na terenach objętych działaniami konfliktowymi. LA powstała z inicjatywy państw takich jak: Irak, Syria, Liban, Arabia Saudyjska oraz Egip. W obecnej chwili liczy sobie 22 członków. Jest to organ reprezentujący świat muzułmański, który łączy swe działania głównie w aspekcie ekonomicznym, z uprawnieniami obejmującymi jedynie świat arabski. Liga Arabska działa tylko i wyłącznie na obszarze i na rzecz państw arabsko-muzułmańskich ograniczając swe decyzje do łagodzenia oraz naprawiania konfliktów wewnątrz i na zewnątrz krajów arabskich z resztą świata50. We wszystkich działaniach LA miała do czynienia z problemami, które dotyczyły krajów arabskich i działała na rzecz rozwiązywania ich konfliktów. Ideą było stworzenie organizacji wzmacniającej jedność arabską, jak również zapobieganie konfliktom w regionie państw arabskich. W ocenie międzynarodowej rola LA nie powinna sprowadzać się jedynie do działań wewnątrz krajów arabskich ale również powinna opierać się na współpracy z organizacjami niezrzeszonymi w strukturach LA. Biorąc pod uwagę niejednoznaczny charakter państw członkowskich i ich różny charakter  Tamże.  Tamże, s. 9. 49 50 �Rola społeczności międzynarodowej w konflikcie w Darfurze 149 ideologiczny, sojusz interesów jest mało prawdopodobny, a LA nie będzie wdrażała w życie wspólnych decyzji podejmowanych na szczycie. Deklaracje LA dotyczące Darfuru nie przekładają się na jej działania na tym terenie. Choć LA przyznała, że bardziej aktywną rolę w Darfurze pełni Unia Afrykańska, to jednak zauważyła, że nie przynosi to większych efektów. Lepsze wyniki, zdaniem jej rzeczników, można by osiągnąć poprzez skoordynowanie działań zarówno UA i LA. Spójność działań może mieć bardziej trwały efekt i głębsze znaczenie niż prowadzone działania w pojedynkę51. Stosunki Ligi z Sudanem mają długą historię, lecz jednocześnie są niestety bardzo płytkie. W ocenie państw ościennych Sudan może być krajem decyzyjnym w kwestii bezpieczeństwa, natomiast w ocenie Ligi Arabskiej Sudan to „prymitywny kuzyn”, którego przynależność do krajów arabskich nie jest traktowana poważnie. Stosunki Sudanu i Egiptu można uznać za szczególnie skomplikowane. Oba kraje nie mają wspólnej taktyki, lecz działają tylko na rzecz swych własnych interesów. Przy czym Sudan wielokrotnie oskarżał Egipt o bycie marionetką w rękach Stanów Zjednoczonych i Izraela52. Konflikt w Darfurze nie był postrzegany tak, jak konflikt palestyńsko-izraelski w rozumieniu Ligi Arabskiej. Co najważniejsze nie był nawet postrzegany podobnie do innych wojen domowych w Afryce Subsaharyjskiej, ale bardziej jako lokalna sprawa na peryferiach, która wywołała międzynarodowy chaos. Był to, według jej liderów, raczej konflikt plemienny, powstały z przyczyn zderzenia cywilizacji Zachodu z rządem w Chartumie. Co prawda niektórzy arabscy komentatorzy wzywali rząd w Chartumie do poniesienia odpowiedzialności komentując krytycznie jego poczynania, ale poglądy te jednak nigdy nie znalazły realnego odzwierciedlenia 51 52  Tamże, s. 10.  Tamże, s. 11. �Nagmeldin Karamalla-Gaiballa 150 w oświadczeniach Ligi Arabskiej. Skupiono się bardziej na obarczaniu Zachodu winą za zaistniały konflikt, choć organizacje praw człowieka wzywały rebeliantów do ich przestrzegania zgodnie z Konwencją Genewską. W zachodnich mediach rebelianci byli postrzegani jako „ludzie dobrzy”, natomiast w oczach krajów arabskich ocena była zupełnie odwrotna. Legalny rząd w Chartumie została zaatakowany przez uzbrojonych rebeliantów, chcących przejąć władzę przemocą. Jako główny czynnik powstałego konfliktu wskazano działania zewnętrzne53. W maju 2004 r. LA wysłała misję rozpoznawczą na teren Darfuru, choć jej raportu nigdy nie upubliczniono, z dokumentów które w nieoficjalny sposób zostały opublikowane, jednoznacznie wykazano łamanie praw człowieka w czasie trwania konfliktu. W wyniku powstałego raportu Liga Arabska z własnej inicjatywy postanowiła zainicjować mocniejszy nacisk na rząd Sudanu celem podjęcia działania zmierzających do pacyfikacji rebelii. W porównaniu z innymi organizacjami LA ma problem z decyzjami zbiorowymi, które gwarantowałyby spójność w podejmowaniu działań oraz wspierały budowanie zwartej struktury organizacyjnej. Jej spójność wraz z działaniami Unii Europejskiej, Unii Afrykańskiej i ONZ stanowiłyby silny front w poprawie sytuacji w Darfurze. Tymczasem rozdrobnienie działań, brak spójności państw zewnętrznych spowodowały odwrócenie uwagi od przyczyn zaistniałego konfliktu, co doprowadziło do tak daleko idącej eskalacji ataków wymierzonych w ludność cywilną. Rozbieżność ocen sytuacji LA i organizacji innych państw, spoza LA została wykorzystana do zaostrzenia działań rebelianckich. W szczególności widoczny był brak koordynacji w podejmowanych decyzjach, działaniach i braku spójnej polityki celem naprawienia ogólnej sytuacji w Sudanie. W ocenie LA konflikt sam w sobie nie jest konfliktem, którego  Tamże, s. 13. 53 �Rola społeczności międzynarodowej w konflikcie w Darfurze 151 wydźwięk ma znaczenie międzynarodowe, lecz jest jedynie wewnętrzną sprawą Sudanu. Rozbieżna ocena sytuacji doprowadziła do sprzeczności w działaniach pokojowych i nawet do zaostrzenia konfliktu, którego znaczenia LA w swojej ocenie ograniczyła do sprawy lokalnej54. Brak przejrzystych działań umożliwiających takim organizacjom jak ONZ, działania na rzecz pomocy ludności cywilnej, przywrócenia równowagi w Darfurze, stawia LA w sytuacji podmiotu stronniczego, a nie obiektywnego działacza na rzecz niesienia wsparcia dla poprawienia sytuacji w objętym konfliktem Sudanie. Ujawniło to również kolejny aspekt istnienia LA. Konflikt Sudański pokazał rozbieżność pomiędzy elitami politycznymi a interesem społecznym, tak jak ma to właśnie miejsce w Sudanie. Gdyby LA w swych decyzjach działała spójnie wraz z interesem politycznym i społecznym umocniłaby swe struktury nie tylko w działaniach wobec krajów arabskich, ale również w ocenie opinii międzynarodowej55. Rola Unii Europejskiej w Sudanie W ocenie niezależnych komentatorów Unia Europejska (UE), chociaż ma struktury o międzynarodowym zasięgu, wykazuje daleko idący brak zaangażowania, jeśli chodzi o działania mające na celu zażegnanie konfliktu zbrojnego na terenie Sudanu. Głównym zarzutem jaki był stawiany pod adresem UE jest brak jednolitej polityki zagranicznej ukierunkowanej na łagodzenie trwającego już konfliktu. Zaangażowanie UE skupia się głównie na aspekcie rozwoju zawodowego i środowiskowego. W związku z naciskami na UE dotyczącymi działań w ramach szerszej polityki zagranicznej, zwrócono szczególną uwagę na umocnienie i wsparcie dla  Tamże, s. 14.  Tamże, s. 15–20. 54 55 �152 Nagmeldin Karamalla-Gaiballa Unii Afrykańskiej, do tego stopnia, by mogła samodzielnie reagować na zjawiska przemocy oraz wsparcia dla rozwoju i pomocy humanitarnej56. W ocenie specjalnego wysłannika UE do spraw konfliktu wewnętrznego w Sudanie jest możliwość nadzorowania działań pokojowych na tym terenie przy ścisłej współpracy z Ligą Arabską. W 2006 r. LA obiecała 150 mln dolarów jako wsparcie dla misji pokojowych Unii Afrykańskiej w Sudanie. Jednak obietnice te nie zostały spełnione. UE sama w sobie jednak utrzymuje ścisłe stosunki z wieloma krajami arabskimi poprzez tzw. Proces Barceloński (Euromed). Mimo, iż jednym z deklarowanych celów jest tworzenie dialogu politycznego, sprawa konfliktu w Darfurze pozostaje na uboczu działań UE, która główne swe wysiłki i cele działań pokojowych ukierunkowuje na Bliski Wschód57. Pierwszym problemem, jaki zaistniał podczas półrocznej prezydencji UE w okresie, gdy pełniła go Słowenia w deklaracji ze strony UE padło sformułowanie dotyczące zmniejszenia finansowego wsparcia, które dotychczas było dostarczane. Państwa członkowskie UE rozważają możliwość znalezienie korzystnego rozwiązania dla zmniejszenia luki finansowej powstałej w wyniku podjętej decyzji. Za czasów prezydencji Szwecji UE sprawę Sudanu potraktowała nieco bardziej priorytetowo. Szwedzki minister spraw zagranicznych, Carl Bildt, spotkał się w tej sprawie z ministrem spraw zagranicznych Egiptu Ahmedem Abul-Gheit. Jednak jednoznaczne działania mające na celu niesienie wsparcia dla poprawienia sytuacji na terenie Sudanu pozostają dopiero na etapie dyskusji. Nie wyznaczono jednoznacznych kierunków działań, jak również prób podjęcia współpracy zdeklarowanej w formie Giji Gya, the eu’s role in the Darfur crisis from 2003 until today, the gap between narratives and practices, Darfur: The responses from the Arab world, FRIDE, 03.2010. s. 7–8. 57  Tamże, s. 8. 56 �Rola społeczności międzynarodowej w konflikcie w Darfurze 153 umów czy rezolucji. Kwestia zmian w Sudanie wciąż pozostaje otwarta. Ze strony Europy na terenie Sudanu działa szereg grup pozarządowych, które jedynie przy wsparciu swych rządów niosą pomoc humanitarną na terenie Darfuru i całego Sudanu. Sam fakt działania tych organizacji nie ma wpływu na poprawienie sytuacji na terenie Sudanu, stanowi to jedynie wsparcie dla ludności cywilnej zagrożonej ciągłymi atakami ze strony rządu Sudanu58. Na początku 1990 r. UE nie wykazywała znaczącego zaangażowania w działania na terenie Sudanu. Było efektem i odpowiedzą na wojskowy zamach przeprowadzony przez al-Beszira. W efekcie czego finansowanie działań pokojowych w owym czasie ze strony UE zostało znacząco zmniejszone do czasu wybuchu kryzysu w 2003 r. W wyniku napływających ze świata doniesień UE podjęła działania pomocowe w tym rejonie. Ogromny napływ uchodźców z Czadu spowodował, iż w oczach przedstawicieli UE stało się oczywiste, że pomoc finansowa jest niezbędna i sytuacja wymaga natychmiastowej reakcji z jej strony. Od marca do kwietnia 2004 r. UE rozpoczęła silną mobilizację polityczną przy użyciu i za pośrednictwem instrumentów dostępnych w gestii działań UE. Reakcja USA na sytuację w Darfurze była wówczas jednoznaczna – jednogłośnie nazwano ją ludobójstwem. Natomiast UE w swych reakcjach nie posuwała się aż do tak jednoznacznych ocen zaistniałego konfliktu. Oświadczenie wysokiego przedstawiciela UE stwierdzało nawet wprost, że nie było to ludobójstwo, natomiast istnieją uzasadnione wątpliwości, co do gotowości rządu Sudanu, by wywiązywał się w pełni z obowiązku zapewnienia ochrony dla ludności cywilnej i działaniom zapobiegającemu dokonywania ataków na nią59. Dopiero pod koniec 2004 r. Parlament Europejski stwierdził, iż w wyniku sytuacji i działań rządu sudańskiego na terenie Darfuru  Tamże, s. 9.  Tamże. 58 59 �154 Nagmeldin Karamalla-Gaiballa doszło do zdarzeń zwanych ludobójstwem. W efekcie czego UE zagroziła sankcjami, jeżeli działania ONZ będą ograniczane przez rząd Sudanu. Reakcja ta była znacznie opóźniona ze strony UE, za co została ona skrytykowana. W doniesieniach prasowych z tamtego czasu znajdujemy informacje mówiące nawet o obojętności i braku reakcji UE w obliczu działań zbrojnych na terenie Darfuru. W rozumieniu deklaracji ze strony UE to ONZ jest głównym i podstawowym organem międzynarodowym powołanym do reagowania na takie sytuacje i władny do podejmowania decyzji mających na celu ewentualne interwencje oraz niesienie pomocy60. Ponad to UE miała utrudnienia w swych działaniach ze strony rządu Sudanu poprzez ograniczenia administracyjne dla personelu z Europy. UE zdecydowanie i jednoznacznie poparła działania ONZ na terenie Darfuru i Sudanu, natomiast sama z różnych przyczyn politycznych wycofała się z podejmowania samodzielnych działań. UE postawiła przede wszystkim na długoterminowe działania w zakresie pomocy humanitarnej i rozwojowej, ukierunkowanie na stymulowanie rozwoju61. Mimo jednoznacznej polityki wobec rządu Sudanu, jak m.in zastosowanie blokad handlowych, zakazów współpracy wymiany towarowej z tym krajem, nie wywoływało to żadnych istotnych reakcji ze strony UE. W październiku 2009 r. UE, starała się nakłonić rząd Sudanu by położył kres bezkarności sprawców pogromów w Darfurze i postawił przed sądem osoby odpowiedzialne za nie. Miało to na celu ochronę ludności cywilnej. Siła reakcji UE była również uzależniona od działań nie tylko krótkoterminowych, ale również tych, które były realizowane w dłuższej perspektywie czasu, poprzez użycie instrumentów związanych z reagowaniem Rezolucja Parlamentu Europejskiego w sprawie Darfuru, Teksty przyjęte Czwartek, 6 kwietnia 2006 r. – Strasburg, http://www.europarl.europa.eu/sides/ getDoc.do?pubRef=-, [16.05.2013]. 61  Tamże, s. 11–12. 60 �Rola społeczności międzynarodowej w konflikcie w Darfurze 155 na konflikty zbrojne wewnątrz kraju. Za działania krótkoterminowe uważa się działania wojskowe, militarne ukierunkowane na zapewnienie stabilności wewnątrz kraju. Wchodzą one w zakres kompetencji Rady Ogólnej Sekretariatu UE i wykonują zalecenia Komitetu Politycznego i Bezpieczeństwa UE. Parlament Europejski nadzoruje działania związane z jednostką Bezpieczeństwa i Obrony, zwłaszcza w zakresie dysponowania budżetem w działaniach zewnętrznych. Stąd właśnie Państwa Członkowskie są głównym mechanizmem napędowym dla działań krótkoterminowych, wojskowych mających na celu obronę jednostek cywilnych narażonych na skutki wojny. Wsparcie wojskowe udzielone dla AMIS II (lipiec 2005-grudzień 2007)62, przez UE było znacznie mniejsze niż w przypadku udzielenia pomocy chociażby w konflikcie w Libanie. Zostało to określone w komentarzach prasowych jako tendencyjne. Uznano, iż zaangażowanie UE do niesienia pomocy terenom objętym konfliktem jest traktowane priorytetowo, jeżeli konflikt ma bezpośredni wpływ na interesy UE oraz stanowi zagrożenie dla jej terytorium63. Obecne wsparcie państw członkowskich UE dla działań UNAMID jest bardzo słabe i ograniczone, chociaż presja ze strony opinii publicznej spowodowała zwiększenie zaangażowania UE w działania na terenie Darfuru. Pomimo wsparcia dla działań AMIS oraz bezpośrednich interwencji UE w Darfurze, kierunek działań pomocowych ze strony UE pozostawiał wiele do życzenia, co spowodowało falę rosnącej krytyki ze strony społeczności międzynarodowej. 62  Unia Europejska ustanowiła UE cywilno-wojskowe działanie wspierania wzmocnionej misji Unii Afrykańskiej w Sudanie / Darfurze, AMIS, na wniosek Unii Afrykańskiej (UA), dnia 18 lipca 2005. Zob. więcej:. EU Support to AMIS (Darfur), http://www.eeas.europa.eu/csdp/missions-and-operations/eu-support-amis-darfur/mission-description/index_en.htm, [13.07. 2013]. 63  Tamże, s. 11–12. �Nagmeldin Karamalla-Gaiballa 156 Wiele państw członkowskich nie angażowało się w działania długoterminowe, opierając się jedynie na misjach pomostowych, które w perspektywie przekazywano do dalszego wykonania ONZ. Dopiero w 2007 r. kolejny raz podniesiono kwestie związane z bezpieczeństwem w Darfurze. Poruszono również kwestie związane z niestabilnością przesiedleńców z rejonu Darfuru i Czadu64. Krytyka działań UE ze strony międzynarodowych komentatorów jest dość jednoznaczna. UE mimo posiadanych mandatów, posiadanych środków oraz wsparcia militarnego nie wykorzystuje tych instrumentów w sposób wystarczający dla zapewnienia bezpieczeństwa w Czadzie i Darfurze. Nieustanna fala krytyki pod kierunkiem UE wiąże się głównie z zaniechaniem zwiększania zakresu niesienia pomocy dla uregulowania konfliktu w Darfurze, w tym też zapewnienia i przywrócenia stabilności politycznej na terenie Sudanu. W ocenie dowódcy operacyjnego UE, jedynie tylko w niektórych rejonach udało się zwiększyć bezpieczeństwo. Natomiast utrzymanie stabilizacji długoterminowo jest niemożliwe przy tak ograniczonych zasobach wojskowych ze strony UE65. Wspomniane już wcześniej działania UE są działaniami krótkoterminowymi, natomiast ze strony UE oczekiwano planów i działań mających na celu wprowadzanie zmian obejmujących swym efektem dłuższe perspektywy czasu. Za takie działania uważano wprowadzanie prac rozwojowych przy wsparciu dokumentów prawnych dających uprawnienia do wprowadzania zmian nie tylko związanych z zapewnieniem bezpieczeństwa ludności cywilnej, ale również prowadzących do zmian związanych z utrzymywaniem prawidłowych relacji z rządem Sudanu. Głównym priorytetem jest realizacja kompleksowego porozumienia pokojowego podpisanego w 2005 r., które ma stanowić początek w rozwiązywaniu trwającego  Tamże.  Tamże, s. 14. 64 65 �Rola społeczności międzynarodowej w konflikcie w Darfurze 157 już 23-lata konfliktu wojennego pomiędzy Północą a Południem Sudanu. Oprócz pracy komisarza ds. współpracy rozwojowej i pomocy humanitarnej, UE powinna udzielać wsparcia dla DG DEV (Directorate General for Development), która ma na celu realizowanie i wdrażanie programów takich jak finansowe wsparcie dla zapewnienia stabilności politycznej i gospodarczej oraz nadzorowanie polityki zewnętrznej. Mandat Specjalnego przedstawiciela UE (SPUE) w Sudanie ma charakter dwojaki. Przede wszystkim służy jako podstawowy punkt kontaktu z przedstawicielami UA, ale również stanowi zabezpieczenie dla prowadzenia spraw i rozmów pokojowych celem rozwiązania konfliktu w Darfurze. Jego głównym zadaniem jest tworzenie konstruktywnego dialogu pomiędzy północą a Południem Sudanu, z należytym uwzględnieniem regionalnych aspektów tego konfliktu66. W ocenie społeczności międzynarodowej SPUE mógłby zrobić znacznie więcej w zakresie poszerzenia sposobów udzielenia wsparcia i pomocy dotyczącej zmian na terenie Darfuru, poprzez wywieranie znaczących nacisków na rząd Sudanu. Działania długo i krótkoterminowe wymagają sprawnego koordynowania, jak również powinny polegać na działaniach bardziej strategicznych, a nie tylko na teoretycznych planach w późniejszym czasie cedowanych na ONZ. Celem podjęcia politycznego dialogu wymagane jest działanie ze strony państw członkowskich Unii Europejskiej, m.in. poprzez podejmowanie inicjatywy w zaangażowanie Chin w poprawę sytuacji w Sudanie. Niestety, zbyt długo ignorowano Chiny jako głównego odbiorcę ropy z Sudanu, a właśnie Chiny mogły mieć ogromny wpływ na próby wprowadzania zmian na tym rejonie z racji swoich relacji ekonomicznych z tym rejonem. Z inicjatywy Międzynarodowego Trybunału Karnego (MTK), jak również wniosków Rady Bezpieczeństwa ONZ powstało szereg  Tamże, s. 15. 66 �Nagmeldin Karamalla-Gaiballa 158 nakazów aresztowania dla urzędników sudańskich. MTK z racji nadanych uprawnień na mocy art. 13 Statutu Rzymskiego ma możliwość i odpowiednie narzędzia, aby wnioskować i postawić przed Trybunał Karny osoby bezpośrednio odpowiedzialne za działania zbrojne, zbrodnie na ludności czy ludobójstwo67. Współpraca Unii Europejskiej opiera się m.in. na relacjach z Radą Jedności Narodowej (GONU) w Chartumie, jak również z rządem Południowego Sudanu (GOSS) w Dżubie. W związku z podpisanym porozumieniem pokojowym 2005 r. Komisja Europejska opublikowała plan znaczącego wsparcia finansowego dla dokonywania reform przy użyciu zróżnicowanych instrumentów. Zdeklarowane nakłady finansowe sięgają kwoty 500 mln € włącznie. Fundusze te ukierunkowano na takie programy jak: bezpieczeństwo, żywność, edukacja, urządzenia wodne, wsparcie dla organizacji pozarządowych. W grudniu 2007 r. Komisja przekazała 3 mln € do Funduszu Powierniczego ONZ w celu udzielenia wsparcia dla prac UA i ONZ jako wsparcie dla prac Zespołu Wsparcia Mediacyjnego. Mając na uwadze, iż bardzo trudne jest bezpośrednie finansowanie działań pomocowych na terenie Sudanu, Unia Europejska działa poprzez wsparcie finansowe udzielane organizacjom pozarządowym przy użyciu i za pośrednictwem ONZ. Komisja Europejska jednoznacznie deklaruje swoją gotowość pomocową w sprawie wsparcia finansowego dla poprawienia sytuacji w Sudanie, jednak, jak już wspomniano, poprzez działania krótkoterminowe. W ocenie krytyków działania UE powinny również w większym stopniu polegać na zwiększeniu nakładów finansowych dla inicjatyw rozwojowych68. Z działań UE jakie wdrożono w celu poprawy sytuacji na terenie Sudanu, wiele z nich nie przynosi oczekiwanych efektów. Współpraca UE z USA nie przyniosła ograniczenia dalszych działań  Tamże, s. 16.  Tamże, s. 17. 67 68 �Rola społeczności międzynarodowej w konflikcie w Darfurze 159 zbrojnych na terenie Sudanu. Nie udało się w pełni ograniczyć przenoszenia się walk zbrojnych w trwającym konflikcie wojny domowej. Mimo wszelkich ostrzeżeń w kierunku UE, która powinna mieć opracowany i gotowy plan działania w przypadku zaostrzenia się sytuacji konfliktowej na terenie Sudanu, sytuacja nie poprawia się. UE powinna inicjować działania związane z formalnym rozdzieleniem interesów ekonomicznych, sił zbrojnych, handlu ropą oraz wsparcia dla spłaty zadłużenia Północy i Południa Sudanu69. Podsumowując, ogólnie działania pomocowe są bardzo osłabione, chociażby z racji tego, że brakuje ogólnej koordynacji działań międzynarodowych zarówno na terenie Darfuru, jak również w rejonie całego Sudanu. Powstały chaos w działaniu UE związany jest m.in. z jakością współpracy UE z USA. Brak jest ścisłej współpracy ukierunkowanej na planowanie działań pomocowych, również dlatego, ze powstała swoista rywalizacja pomiędzy krajami sąsiadującymi, które pragną być postrzegane jako główny pośrednik w działaniach pokojowych. W gestii UE jest wywieranie silniejszych nacisków na rząd Sudanu, natomiast formalnie nie jest do tego przygotowana. Rola ta powinna być przejęta przez USA, a UE powinna przejąć rolę formalnego wsparcia dla owych działań. Najbardziej skutecznym działaniem jest stworzenie międzynarodowej grupy państw, w skład której weszłyby: Rosja, Chiny, Emiraty i Państwa Afrykańskie, celem wywierania nacisków politycznych i ekonomicznych na rząd Sudanu70. Umowa pokojowa z Abudży w sprawie Darfuru Podjęte w 2005 r. negocjacje w Abudży w Nigerii toczyły się początkowo bardzo wolno, tak że urzędnicy ONZ i Unii Afrykańskiej  Tamże, s. 19.  Tamże, s. 20. 69 70 �160 Nagmeldin Karamalla-Gaiballa ostrzegali, że mogą one skończyć się fiaskiem. Ostrzeżenia pochodziły od wysoko postawionych urzędników m.in. brytyjski minister spraw zagranicznych i premier Holandii oświadczyli w styczniu, że społeczność międzynarodowa powierzyła ogromne fundusze, czas i wysiłek dla przeprowadzenia rozmów ale ich cierpliwość nie jest nieograniczona. Presje próbowali wywrzeć sekretarz stanu Wielkiej Brytanii Hilary Benn oraz zastępca sekretarza stanu US Robert Zoellick. Ostrzegano, że zostanie wstrzymane finansowanie negocjacji, jeśli porozumienie nie zostanie szybko osiągnięte. Wkrótce rozmowy przechyliły się na stronę ich zatrzymania. Dopiero w sytuacji zaciętych walki w Darfurze postępy były bardziej prawdopodobne przez przedstawienie kompleksowego porozumienia pokojowego, którego celem było zajęcie się przyczynami konfliktu i złożenie deklaracji pomocy humanitarnej w celu podjęcia porozumienia o zawieszeniu broni, zmniejszenie poziomu przemocy i poprawienie klimatu do prowadzenia negocjacji. W końcu największe wysiłki skierowano na zespoły negocjacyjne a nie strony. Aby podtrzymać komunikację z mieszkańcami Darfuru i innymi ważnymi grupami, które nie były reprezentowane na konferencji. Ostatecznie rebelianci poprosili mediatorów o trzy tygodnie czasu dla zapoznania się z dokumentacją. Zazwyczaj konferencje międzynarodowe nie są przeznaczone jako miejsca osiągania porozumienia poprzez przedłużające się negocjacje publiczne, ale jako uroczyste miejsce ratyfikowania i ogłaszania wyników zakulisowych rozmów i negocjacji. W dniu 5 maja 2006 r. ostatecznie podpisano porozumienie pokojowe w sprawie Darfuru, znane jako umowa z Abudży. Ukierunkowane jest ono na wytyczenie celów długotrwałego pokoju dla ochrony niewinnych stron konfliktu. Umowa (porozumienie) wymusza na sudańskim rządzie Jedności Narodowej rozbrojenie i demobilizację zbrojnych oddziałów, w tym do połowy października radykalne ograniczenie ruchów sił obronnych poprzez zmniejszenie �Rola społeczności międzynarodowej w konflikcie w Darfurze 161 ich liczebności. Szczegółowy harmonogram demobilizacji został utworzony celem zapewnienia rozbrojenia sił rebeliantów. Umowa przewidywała, że 4000 kombatantów ma zostać zintegrowanych z sudańskimi siłami zbrojnymi, 1000 ma być włączonych do sił policyjnych, a 3000 ma być przeznaczonych dla wsparcia w ramach programów szkolnych i edukacyjnych. Proces demokratyzacji został określony dla ludności Darfuru, w celu wyboru własnych przywódców stojących na czele danego regionu. W lipcu 2010 r. przeprowadzono referendum w celu ustalenia jedności terytorialnej dla Darfuru. Na okres trzech lat wyborów, umowa przyznaje ruchowi rebelianckiemu 12 mandatów w Zgromadzeniu Narodowym w Chartumie, 21 miejsc dla krajowych członków ustawodawczych, 1 stanowisko gubernatora i 2 zastępców prezesów państwowych w Darfurze, wyższe stanowiska w ministerstwach państwowych i w samorządach. Społeczność międzynarodowa zaangażowana w tę tematykę wzywa darczyńców do przedłożenia dalszych środków dla wspierania określonych na konferencji potrzeb i realizowania priorytetów71. Zadaniem GNU jest zagospodarowanie 300 mln dolarów na rok w okresie dwóch najbliższych lat w celu odbudowy regionu. Joint Assessment Mission powstaje w celu jednolitej odbudowy dwóch regionów (północ-południe) na podstawie porozumienia pokojowego, jak również powstaje w celu określenia konkretnych potrzeb odbudowy i rozwoju Darfuru. Strefy Buforowe miały powstać wokół obozów dla uchodźców w celu budowy wewnętrznych korytarzy dla pomocy humanitarnej i innych działań pomocowych. Komisja powstała w celu bezpośredniej współpracy z ONZ, celem pomocy dla wysiedleńców powracających na swoje tereny. Umowa stwierdza, że rząd Sudanu zapewni 30 mln dolarów odszkodowania dla ofiar konfliktu. 71 Darfur Peace Agreement, United States Department of State, 2006-05-08. �162 Nagmeldin Karamalla-Gaiballa Dziesięć dni od podpisania umowy doszło do jej złamania i nasilenia konfliktów zbrojnych na prowincjach. Skalę okrucieństwa porównywano do tej z 2003 r. i z początku 2004. Nie miało to związku z postępowaniem politycznym, ale z powodów technicznej obsługi rozwiązań, które sugerowano wprowadzić. Główny doradca zespołów w Abudży, brytyjski specjalista ds. Sudanu Alex de Waal72, stwierdził 5 lipca 2006 r., że selektywna eliminacja ugrupowań dżandżawidów poprzez ich zdziesiątkowanie, doprowadzi do konfliktu z rządem Sudanu, któremu podlegają dżandżawidzi i doprowadzi do dalszego powiększanie skali konfliktu73. Niemniej jednak de Waal doradzał jeden kierunek działania, który byłby zgodny z DPA. Wymagał on zaangażowania armii sudańskiej w pracy dla działań pokojowych. Prace te obejmują: utworzenie kontrolowanych szlaków migracyjnych oraz utworzenie procesu rozbrojenia kontrolowanego przez starszyznę plemienną. W świetle tak ciężkich zaniedbań oraz spadku zaufania wobec działań pokojowych, wizja wdrażania poszczególnych procesów pokojowych była jedynie idylliczną wizją dalszych działań obejmujących kolejne tereny objęte głębokim kryzysem zaufania i trwającym konfliktem wewnętrznym. Zdaniem de Waal, również u podstaw rozwiązania konfliktu stoi zjednoczenie grup etnicznych żyjących na terenie Sudanu. W innym przypadku dalszy rozwój jest mało prawdopodobny. W przypadku interwencji NATO możliwe jest też doprowadzenie do jeszcze szerszego konfliktu zbrojnego i tym samym próby odbudowy kraju na gruzach. Jako przykład powołuje się na sytuację z Iraku74.  A. de Waal is Executive Director of the World Peace Foundation at the Fletcher School, Tufts University. 73  G. Prunier, Darfur’s Sudan problem, http://www.opendemocracy.net/democracy africa_democracy/darfur_conflict_3909.jspm, [18.03.2013]. 74  Tamże. 72 �Rola społeczności międzynarodowej w konflikcie w Darfurze 163 Istnieje wiele powodów do krytyki postanowień porozumienia pokojowego w Darfurze, ale jego główne postanowienia nie dotyczą rozbrojenia dżandżawidów. Podczas negocjacji każda ze stron biorących udział w formułowaniu postanowień, jak również każda organizacja, która ustanawiała każdy z punktów porozumienia w Darfurze, jednogłośnie podkreśliła, że konieczność rozbrojenia dżandżawidów należy do tej organizacji, która umożliwiła uzbrojenie rebeliantów, tym samym wskazując rząd w Chartumie. Wskazano jednak, że plan rozbrojenia rebeliantów powinien być w pierwszej kolejności zatwierdzony przez Unię Afrykańską. Następnie po tej akceptacji, powinna nastąpić kontrola procesu rozbrojenia przez UA oraz niezależną społeczność międzynarodową. Powstała jednak wątpliwość co do możliwości realizacji planu rozbrojenia i zdolności rządu Sudanu do jego wykonania. Większość dżandżawidów została uzbrojona przez lub przy aprobacie rządu w Chartumie, co zakłada istnienie politycznej lojalności75. Kolejna faza rozbrojenia rebeliantów miała polegać na zreformowaniu i zniwelowaniu kompetencji paramilitarnych instytucji, które kontrolują szlaki migracyjne koczowników i rozpoczęcia procesu rozbrojenia nadzorowanego przez starszyznę plemienną. Istniała obawa, że doprowadzi to do ukrywania broni, niemniej powinno nastąpić znaczne zwiększenie bezpieczeństwa. Kiedy wiadomo, że żadna z grup nie jest faworyzowana to proces pokojowy może być wdrażany niemalże bezboleśnie. W owym mechanizmie głównym celem powinno być rozbrojenie i neutralizacja milicji plemiennych i jej głównych ognisk konfliktowych powiązanych z rządem w Chartumie. Nie jest to nowa koncepcja, ale została sprawdzona poza rejonem Afryki i jako jedyna odniosła sukcesy. Wśród tych, którzy pomogli zaprojektować darfurski plan rozbrojenia są partyzanci i oficerowie, którzy prowadzili podobne działania na terenie Etiopii 75  Tamże. �164 Nagmeldin Karamalla-Gaiballa i Somalii, a także innych częściach Sudanu. Radzili oni cierpliwość i kontynuację żmudnego procesu budowania zaufania. To daje siłę do budowania jednolitego frontu pokojowego, jak również siłę wsparcia przy dalszych etapach procesów pokojowych76. W każdym razie nie ma miejsca na dalsze złudzenia co do możliwości bezbolesnego wprowadzania zmian na terenie Sudanu. Sprzyjające ku temu działania to jedynie takie, które tworzą polityczno-wojskową kontrolę i ustalenie rozmieszczenia wojsk kontrolujących dane obszary. Widoczna jest konieczność zaniechania sztucznej kontroli przez instytucje zewnętrzne, blokujące prawidłowy i płynny rozwój poszczególnych procesów pokojowych. Sytuacja w Darfurze nie jest wynikiem tylko podziałów etnicznych, czy wrogości starszyzn plemiennych, ani nawet spisku zaprzysiężonych wrogów reżimu. Konflikt w Darfurze nie będzie również rozwiązany poprzez propagowanie optymistycznych receptur przywracania pokoju77. Podkreśla się, że Darfur był niezależnym państwem, którego terytorium Brytyjczycy włączyli do kondominium brytyjsko-egipskiego w 1916 r. ze względów strategicznych w okresie „wielkiej wojny”. Ponieważ obszar był bezużyteczny dla nich w tym czasie, zapomnieli o nim prawie tak szybko, jak go przyjęli i taki zapomniany pozostawał on, aż do 1970 r.. Darfur zamieszkany był przez plemiona afrykańskie i arabskie. Podział ten nigdy nie miał większego znaczenia w czasach niezależności Darfuru, a nawet imperialnego zaniedbania, gdyż wszyscy jego mieszkańcy byli muzułmanami. Znaczenia nabrał dopiero wówczas, gdy doszło do sytuacji dokonania podziału terytorialnego na pro- i antychartumskie78. Kolejne porozumienie pokojowe w Darfurze, znane również jako umowa z Doha, zostało podpisane w lipcu 2011 r. pomiędzy  Tamże.  Tamże. 78 Zob. A. de Waal, Darfur’s fragile peace, http://www.opendemocracy.net/ democracy-africa_democracy/darfur_conflict_3909.jsp,[17.03.2013]. 76 77 �Rola społeczności międzynarodowej w konflikcie w Darfurze 165 rządem Sudanu a Ruchem Wyzwolenia i Sprawiedliwości. Porozumienie to gwarantuje wsparcie dla ofiar konfliktu w Darfurze oraz pozwala prezydentowi Sudanu wyznaczyć wiceprezydenta z Darfuru. Ustanawia prowincję Darfur jako nowy region, a jego władze uprawnia do zwołania referendum. Umowa przewiduje również podział władzy na poziomie krajowym. Ruch, który podpisuje porozumienie będzie miał prawo do mianowania 2 ministrów i dwóch z 4 ministrów stanu na poziomie federalnym oraz będzie mógł nominować 20 członków krajowych ustawodawczych. Dokument z Doha na rzecz pokoju w Darfurze Dokument z Doha na rzecz pokoju w Darfurze został podpisany w maju 2011 r. w Doha w Katarze. W dniu 14 lipca rząd Sudanu i Ruch Wyzwolenia i Sprawiedliwości podpisały protokół porozumienia, który stanowi ramy dla kompleksowego procesu pokojowego w Darfurze. DDPD to kulminacja dwóch i pół roku negocjacji, dialogu i konsultacji z głównymi stronami konfliktu w Darfurze, wszystkimi zainteresowanymi stronami i partnerami międzynarodowymi. Unia Afrykańska z misją ONZ w Darfurze użyczyły tu swej wiedzy technicznej celem nakłonienia stron konfliktu do stworzenia dokumentu DDPD. Dokument DDPD stanowi rozwiązanie z uwzględnieniem przyczyn konfliktu i jego skutków, w tym również dotyczy podziału władzy. Jest źródłem wiedzy na temat praw człowieka, sprawiedliwości i pojednania, odszkodowania i powrotu do wewnętrznego dialogu między stronami79. W czerwcu sekretarz generalny ONZ Ben Ki-Moon z zadowoleniem przyjął dokument pokojowy z Doha dotyczący Darfuru „Sudan Tribune” 2013, http://www.sudantribune.com/IMG/pdf/DPA-_ Doha_draft.pdf [12.08.2013]. 79 �Nagmeldin Karamalla-Gaiballa 166 jako podstawę do zaprzestania trwającego od ośmiu lat konfliktu w Sudanie. Założenia dokumentu są wspierane przez Unię Afrykańską i Ligę Arabską. UNAMID przewodniczy komisji ds. zawieszenia broni, o której mowa jest w dokumencie DDPD. Potwierdzono swoje zobowiązanie do przestrzegania Narodowej Konstytucji Republiki Sudanu z 2005 r. w celu pełnej realizacji kompleksowego porozumienia pokojowego w styczniu 2005 r. oraz do respektowania rezolucji Rady Bezpieczeństwa w sprawie konieczności osiągnięcia politycznego rozwiązania konfliktu w Darfurze, w szczególności umowy o zawieszeniu broni i pomocy humanitarnej80. Kolejne ważne daty i dokumenty to: – Traktat o pomocy w Darfurze z dnia 8 kwietnia 2004 r.; – Zgoda stron sudańskich na warunkowe powołanie Komisji ds. zawieszenia broni i rozmieszczenia obserwatorów w Darfurze z dnia 28 maja 2004 r.; – Protokół o poprawie sytuacji humanitarnej w Darfurze z dnia 9 listopada 2004r; – Protokół między rządem Sudanu, Sudan Liberation Movement / Army a Ruchem Sprawiedliwości i Równości o wzmocnienie bezpieczeństwa w Darfurze, zgodnie z umową N’Djamena; – Deklaracji zasad dotyczących rozwiązania konfliktu w Darfurze Sudan z dnia 5 maja 2006 r., w Abudża Nigeria; – Umowa między rządem Sudanu a Sprawiedliwość i Równość z dnia 23 lutego 2010, w Doha, Katar; – Rozmowa pomiędzy rządem Sudanu a Ruchem Wyzwolenia i Sprawiedliwości z dnia 18 marca 2010 w Doha, Katar; – Porozumienie o zawieszeniu broni między rządem Sudanu a Ruchem Wyzwolenia i Sprawiedliwości z dnia 18 marca 2010, Doha, Katar.  Radio Dabanga, http://www.radiodabanga.org/node/16328 [12.08.2013]. 80 �Rola społeczności międzynarodowej w konflikcie w Darfurze 167 Przyjęto też inicjatywę stworzenia w Darfurze Banku Rozwoju DDB dla wspomagania rozwoju, co przyjęto w imieniu Emira Kataru bardzo entuzjastycznie. Podkreślono też po raz kolejny konieczność, aby wszystkie strony konfliktu zbrojnego w Darfurze bezwarunkowo zaakceptowały zobowiązania wynikające z międzynarodowych praw humanitarnych i międzynarodowych praw człowieka. Uznano też, że konflikt w Darfurze nie może być rozwiązany poprzez działania zbrojne, lecz jedynie poprzez działania polityczne. Dokument z Doha na rzecz pokoju w Darfurze DDPD, został podpisany w lipcu 2011r. przez rząd Sudanu i Ruch Wyzwolenia i Sprawiedliwości, czyli niestety tylko jedną z buntowniczych stron opozycyjnych. Od samego początku DDPD była porozumieniem wadliwym, co nie odnosi się do najważniejszych kwestii politycznych i bezpieczeństwa. Niemniej jednak DDPD stanowił ogromny krok kończąc dekadę konfliktów w rozległym regionie zachodniego Sudanu. Rząd w Chartumie niestety konsekwentnie utrudniał istotne działania dla wykonania tej umowy, która powstała na tak niepewnym fundamencie. Należy zauważyć, że samo porozumienie jest mocno wadliwe i niekompletne. Jest to istotne ponieważ nie uwzględnia bezpieczeństwa podstawowego oraz kwestii politycznych, które doprowadziły do chwycenia za broń w Darfurze przeciwko reżimowi. Co więcej nie powstrzymuje to bojówek od dalszych działań zbrojnych, które skutecznie zapobiegają powrotowi przesiedleńców wewnętrznych i uchodźców. DDPD jest niesamowicie podobny do porozumienia pokojowego podpisanego w Abudży w 2006 r. co było dyplomatyczną katastrofą. Umowa rozwiązuje jeden z przejawów szerszego problemu rządu w Chartumie – tj. marginalizację społeczeństw żyjących na peryferiach Sudanu. Dopóki nie zostanie kompleksowo zrealizowana polityka integracji i transformacji demokratycznej dla wszystkich ludzi w Sudanie, wszelkie kolejne umowy pokojowe będą przynosiły jedynie regionalne porozumienie, tak jak w przypadku �168 Nagmeldin Karamalla-Gaiballa Darfuru. W związku z tym zarówno rząd USA, jak i inne kluczowe organizacje pomocowe muszą zmienić swoje postępowanie wobec Darfuru w postaci osobnego projektu polityki oddzielając go od reszty Sudanu. Następnie Darfur musi być włączony do przyszłego planowania politycznego w Sudanie81. Porozumienie z Heidelbergu Od 2008 r., przedstawiciele wszystkich sił politycznych w Darfurze, w tym przedstawiciele społeczeństwa obywatelskiego, zaangażowały się w dialog, uwzględniający przyczyny konfliktu w Darfurze. Dialog ten został zorganizowany przez Instytut Maxa Plancka we współpracy z Instytutem Badań nad Pokojem na Uniwersytecie w Chartumie. Spotkania odbyły się w Chartumie, a przede wszystkim, w Heidelbergu w Niemczech, w związku z czym proces ten stał się znany w regionie Darfuru jako Porozumienie z Heidelbergu82. W negocjacjach stronie sudańskiej przewodniczył dr Al-Tayeb Haj Ateya i opierał się na dobrych praktykach międzynarodowych prawników i mediatorów takich jak: Książę Raad bin Zeid (Jordan), JE dr. Tono Eitel (Niemcy), dr Kamal Hossain (Bangladesz), prof. Rahmatullah Khan (Indie), JE dr Thomas A. Mensah (Ghana) i sędzia Tafsir M. Ndiaye (Senegal)83. Proces skoncentrowano na umożliwieniu obywatelom tego regionu rozwoju wraz z kompleksowym rozwiązaniem uwzględniającym konstytucyjność, polityczność oraz ekonomiczne i społeczne aspekty konfliktu w Darfurze. Ostateczny wynik porozumienia pokojowego Heidenbergu, jako dokument końcowy Heidelberg  Omer Ismail, A. LaRocco, Failing Darfur: Project of the Center for American Progress to end genocide and crimes against humanity – Enough, 8/2012 r. 82 Heidelberg Darfur Dialogue Outcome Document, Berlin 2010, s. 3. 83  Tamże, s. 3. 81 �Rola społeczności międzynarodowej w konflikcie w Darfurze 169 Darfur Dialogue, został przedstawiony szerszej publiczności za pośrednictwem publikacji wydanej w Berlinie 19 maja 2010 r.84. Dokumentem końcowym jest projekt porozumienia pokojowego w Darfurze, jak również konstytucja regionu Darfuru w Sudanie. Projekt zawiera kryteria i wytyczne dotyczące podziału władzy, gwarancji praw człowieka, przepisy w celu zapewnienia skutecznego udziału Darfuru na wszystkich szczeblach rządu federalnego w Sudanie oraz przepisy dotyczące rozwoju ekonomicznego, zarządzania ziemią i zasobami naturalnymi. Końcowy dokument przewiduje także możliwość ustanowienia, na okres przejściowy, terytorium Darfuru jako prowincji z własnymi kompetencjami oraz instytucjami w ramach rządu Sudanu85. Wewnętrzna organizacja Darfuru wedle tego dokumentu opiera się na rządach prawa i zasadach demokracji oraz rządowej odpowiedzialności. Dokument zawiera również przepisy w celu wzmocnienia terytorialnego samorządu. Marginalizacja regionu zostanie zaniechana poprzez włączenie Darfuru na wszystkich poziomach administracyjnych i we wszystkich gałęziach do służby rządowej i publicznej, w tym wojskowej. Prawa człowieka i podstawy wolności w Darfurze są wzmacniane poprzez gwarancje w przepisach prawnych, które stanowią część ostatecznego porozumienia pokojowego w Darfurze86. Podział dóbr i dochodów publicznych w Sudanie jest zgodny z zasadami sprawiedliwości i sprawiedliwego rozwoju społecznego i gospodarczego w całym kraju. Darfurski Zarząd Odbudowy i Rozwoju został uczyniony odpowiedzialnym za zarządzanie funduszami i zrównoważenie projektu gospodarczego rozwoju regionalnego. Szczegółowe przepisy odnoszą się do obowiązków budżetowych,  Tamże, s. 4.  Tamże, s. 3. 86  Tamże. 84 85 �Nagmeldin Karamalla-Gaiballa 170 dochodów, międzynarodowych transferów między różnymi szczeblami administracji, w szczególności pomiędzy centrum a Darfurem. Obszerny rozdział dotyczy także rozwoju i zarządzania ziemią oraz zasobami naturalnymi w celu zapewnienia ich sprawiedliwego i zrównoważonego wykorzystania. Ten rozdział zawiera przepisy dotyczące tradycyjnych i historycznych praw do ziemi określonych ludów oraz przydział ziemi dla jednostek, społeczności, a także rozwoju i zarządzania ziemią. Ponadto, dokument końcowy wprowadza mechanizmy i instytucje, w celu ułatwienia pokojowego rozstrzygania sporów w sprawach ziemskich. W odniesieniu dla zasobów naturalnych przepisy szczegółowe równoważą regionalny i lokalny interes zgodnie z międzynarodowymi standardami ochrony środowiska. Odpowiedzialność karna traktowana jest z najwyższą surowością wobec osób odpowiedzialnych za poważne akty przemocy w trwającym konflikcie zbrojnym w Darfurze. Znalazł się również rozdział dotyczący kwestii odszkodowania dla osób, które pojedynczo lub grupowo poniosły szkody i straty w trakcie wojny domowej w Darfurze87. The role of the international community in the conflict in Darfur Summary This paper aims to investigate the international community role in resolving the armed conflict in the western Sudanese province of Darfur. A before/after approach was used to examine the international community role in resolving the armed conflict in the western Sudanese province of Darfur. Explains the important role played by the international community in its engagement in peacekeeping that guided this condition. The approach and the results are original and valuable to evaluate the role of the international community in Africa.  Tamże. 87 �Jarosław Różański Niloci z Sudanu Południowego Wśród najczęściej stosowanych kryteriów scalania w jedną kulturę dwóch lub kilku grup ludzkich występują cechy antropometryczne, terytorium geograficzne, wspólna historia, język, religia oraz organizacja społeczeństwa, łącznie z gospodarką i strukturą władzy. W oparciu o te kryteria wyodrębnić można przestrzeń kultury ludów nilockich. Pochodzenie ludów nilockich i ich klasyfikacja są dla badaczy problemem nierozstrzygniętym, a istniejące hipotezy są niekiedy sprzeczne. Niektórzy ich pochodzenie wywodzą z terenów Sudanu, Czadu oraz Afryki Wschodniej. Pod naporem ludów semickich mieli być oni zepchnięci na teren południowego Sudanu. Inni ich kolebkę sytuują w Bahr al-Ghazal w południowym Sudanie, skąd mieli migrować na północny i południowy wschód. Jeszcze inni (G.P. Murdock) widzą w nich potomków tzw. łowców Kojsan oraz ludów negroidalnych, albo też potomków ludności chamickiej oraz ludów negroidalnych. Podobnie jak zróżnicowane są hipotezy o ich pochodzeniu, tak samo podawane są różne klasyfikacje ludów nilockich. Wybitny znawca ludów nilockich Edward E. Evans-Pritchard dzieli ich na dwie podstawowe grupy – Dinka-Nuer i Luo-Szylluk. Z drugiej wydziela Szylluków jako grupę szczególną oraz znacznie słabiej zorganizowane grupy etniczne mówiące językami pokrewnymi, którym autor ten nadał zbiorową nazwę Luo. Natomiast H. BauJarosław Różański – dyrektor Instytutu Dialogu Kultury i Religii, Wydział Teologiczny UKSW w Warszawie �172 Jarosław Różański mann mówi o czterech wielkich zespołach nilockich – Szyllukach (wraz z Luo), Dinkach, Nuerach i Bari. Dla potrzeb niniejszego opracowania wykorzystana zostanie nieco zmodyfikowana klasyfikacja H. Baumanna. Niloci z Sudanu Południowego zostaną omówieni w pięciu grupach: 1) Szyllukowie, którzy wyróżniają się spośród innych Nilotów m.in. stworzeniem scentralizowanej władzy oraz północni Luo; 2) Zachodni i południowi Luo, mówiący językami szylluckimi, ale zachowujący strukturę społeczną akefaliczną (segmentarną); 3) Dinkowie; 4) Nuerowie; 5) Bari i ludy pokrewne. Bari pod względem językowym zaliczani są do ludności nilochamickiej, jednak inne charakterystyczne cechy kulturowe pozwalają ich włączyć do wielkiej rodziny Nilotów1. Środowisko naturalne i gospodarka Niloci zamieszkują obszar określany w skrócie Dorzeczem Górnego Nilu. W rzeczywistości termin ten obejmuje rozbudowane dorzecza kilku wielkich rzek: Nilu Górskiego i Nilu Białego, Bahr al-Ghazal z Bahr-el-Arab, Sobatu, Dżur i innych, wraz ze znajdującą się w ich obrębie Kotliną Górnego Nilu, szeroką na ok. 1000 km na południu. Od południa kotlinę ogranicza próg Azande i krawędzie wyżyn wschodnioafrykańskich, a od wschodu masyw Wyżyny Etiopskiej. W kotlinie dominują sawanny i wielkie bagna (sudd) o powierzchni 60 tys. km2. Na południu sawanna przechodzi niekiedy w znaczne kompleksy leśne.  Najobszerniejsze polskojęzyczne opracowania Nilotów, jako wyodrębnionej grupy ludów, to: B. Hanczka-Wrzosek, Dorzecze Górnego Nilu (Niloci), w: B. Hanczka-Wrzosek, Z. Komorowski, A. Rybiński, Ludy Afryki: przegląd regionalny, Warszawa 1985, s. 133–152; Z. Komorowski, Kultury Czarnej Afryki, Wrocław – Warszawa – Kraków 1994, s. 103–111; C.G. Seligman, Ludy Afryki, przeł. E. Promińska, Warszawa 1972, s. 169–175. 1 �Niloci z Sudanu Południowego 173 W kotlinie klimat jest gorący, tropikalny z dwiema porami roku – deszczową i suchą. W południowych lasach występuje klimat równikowy z dwiema porami deszczowymi. Niloci zajmowali się przede wszystkim hodowlą bydła, rolnictwo i łowiectwo traktując jako zajęcia uboczne. Dlatego też podkreślano, iż „pomimo bardzo ciemnej skóry i niewątpliwej przewagi elementu nigryckiego u Nilotów, trzeba przyznać, że ich kultura ma znacznie więcej cech chamickich niż nigryckich. Są to bowiem ludy głównie pasterskie, tak że np. Dinkowie uprawiają ziemię w tak znikomych ilościach, że nie wystarcza im płodów rolnych nawet na mąkę i piwo od jednego zbioru do drugiego” pisał Charles G. Seligman, orędownik kontrowersyjnej „teorii chamickiej”, czy też „mitu chamickiego”2. Jednak wiele jego spostrzeżeń jest bardzo trafnych. I tak w swoim klasycznym dziele charakteryzował zamiłowanie Dinków do hodowli bydła: „Przewaga roli pasterstwa w ich życiu znajduje odbicie w niemal religijnej powadze, z jaką traktują swoje bydło. U Dinków istnieje rozbudowana uroczystość inicjacji, w czasie której ojciec młodego człowieka daje mu w prezencie byka i bez przesady można powiedzieć, że chłopak przywiązuje się tak bardzo do zwierzęcia, że można nazwać to procesem psychologicznej «identyfikacji». Chłopak taki potrafi całe godziny spędzać bawiąc się z bykiem i śpiewając mu, jest nazywany przez sąsiadów imieniem swego byka, a w wypadku śmierci zwierzęcia przeżywa on prawdziwą i szczerą żałobę. Nic więc dziwnego, że bydła nie zabija się w celu konsumpcji poza wyjątkowo uroczystymi okazjami, a dieta Nilotów jest na ogół mleczno-zbożowa”3. U Dinków każdy byk lub wół jest przeznaczony na ofiarę. Wierzą oni, że bydło i dzieci należą do Boga i Bóg daje je ludziom tylko jako dar od siebie4.  C.G. Seligman, Ludy Afryki, dz. cyt., s. 170.  Tamże, s. 171. 4 Por. J.S. Mbiti, Afrykańskie religie i filozofia, przeł. K. Wiercińska, Warszawa 1980, s. 74. 2 3 �174 Jarosław Różański Stada bydła decydują o prestiżu poszczególnych rodzin i rodów. U Szylluków np. posiadanie „świętego stada” urosło do jednego z symboli władzy monarszej. Dlatego też bydło przeznacza się w pierwszym rzędzie na cele pozaekonomiczne – ofiary, opłaty małżeńskie za żony, podarki. Hodowla bydła była domeną mężczyzn. Natomiast kobiety zajmowały się głównie uprawami rolniczymi. Warunki geograficzne i klimatyczne, jak również przemiany społeczno-gospodarcze w ramach nowych organizmów państwowych, które wchłonęły Nilotów, sprawiły, że coraz większe znaczenie w etnicznej gospodarce zaczęło mieć rolnictwo kopieniacze. Na te lokalne zmiany gospodarcze duży wpływ miała także obecność muchy tse-tse. Ludzie potrafią uniknąć zarażenia jej ukąszeniem, które prowadzi do śpiączki kończącej się śmiertelnym letargiem. Gorzej z bydłem, które po jej ukąszeniu zapada na chorobę zwaną nagana. Stąd też tam, gdzie tych much jest dużo, hodowla bydła staje się niemożliwa. Tam, gdzie zaczęło dominować rolnictwo, przechodziło ono z reguły w ręce mężczyzn. Tradycyjne religie Niloci byli wyznawcami religii tradycyjnych. Z biegiem lat jednak procent wyznawców religii tradycyjnych zmniejsza się na rzecz chrześcijaństwa i islamu. Tradycyjne religie Nilotów charakteryzuje silny kult przodków lub bohaterów, wiara w Istotę Najwyższą oraz – jak i w innych tradycyjnych religiach afrykańskich – wiara we wszechobecność duchów5. 5 Klasycznymi opracowanimi religii Nilotów są dwie prace. Pierwsza to Edwarda E. Evansa-Pritcharda Nuer Religion (Oxford 1956; Religia Nuerów, Kęty 2007), będąca owocem długich badań nad kulturą Nuerów. Autor żył wśród Nuerów, nauczył się ich języka i uczestniczył aktywnie w ich życiu. Druga książka to Divinity and Experience: the religion of the Dinka (London 1961) Godfreya Lienhardta, który opisuje religię Dinków. Obydwie charakteryzują się opisaniem �Niloci z Sudanu Południowego 175 Bóg Najwyższy Dinków nazywa się Nfialich (Nfialicz). Jego imię znaczy „Ten, który jest w górze”. Dinkowie uważają go za stwórcę świata. Nie ma on początku ani końca, jest sprawcą wszystkiego, co dzieje się na świecie. Dba on o zachowanie porządku i ładu w świecie. Zsyła na ziemię deszcze z „miejsca dreszczów”. Chociaż niekiedy z zsyłaniem deszczu kojarzy się bóstwo Dengdit – „Wielki Deszcz”, które raz uważa się za emanację Nfialicha, innym razem za jego syna, pierwszego władcę Dinków, który miał w tajemniczy sposób zniknąć w czasie burzy6. Godfrey Lienhardt podkreśla, że w religii Dinków świat istot duchowych i świat ludzi spotykają sie ze sobą w każdym aspekcie życia, w codziennym doświadczeniu ludzkim, i to właśnie jest istota ich religii7. Nuerowie mówią o Istocie Najwyższej Kwot. Postrzegają ją jako ducha nieba lub duchową istotę z nieba. Objawia się on pod postacią deszczu, a także widać jego działanie w błyskawicy. Choć jest wszechobecny, to jednak nikt nie może go zobaczyć. Zwracają się do niego za pośrednictwem Księżyca. Uważają Kwota za stwórcę i poruszyciela wszystkich rzeczy oraz za prawodawcę, inicjatora zwyczajów i tradycji ludu. Z firmamentem niebieskim wiążą swego Boga-Stwórcę imieniem Dżuok (Jouk) także Szyllukowie. Jest on jak wiatr albo powietrze, czyli bezkształtny i niewidzialny. Niczym powietrze wypełnia każdą lukę we wszechświecie. Ulepił człowieka z gliny o różnych kolorach, ludzie zwracają się do niego w modlitwach, a jego imię często pojawia się w pozdrowieniach8. Według wierzeń Bari Bóg – Ngun loki – utrzymuje ludzkość przy życiu, stwarzając co miesiąc stu ludzi. religii przy użyciu narzędzi antropologii kulturowej i starają się patrzeć na nie oczami ich wyznawców, w tym przypadku samych Nuerów i samych Dinków. 6 Por. C.G. Seligman, B.Z. Seligman, dz. cyt., s. 88–90. 7  G. Lienhardt, Divinity and Experience: the religion of the Dinka, dz. cyt. 8 Por. omówienie: S. Piłaszewicz, Religie Afryki, Warszawa 2000, s. 50–51. �176 Jarosław Różański Tradycyjne religie Nilotów cechuje także silny kult przodków, w tym zwłaszcza przodków-bohaterów, czy też herosów. Specjalne miejsce zajmuje do dzisiaj wśród Szylluków żywy kult Njakanga, założyciela ich państwa. Według tradycyjnych wierzeń jego duch wciela się w każdego nowego władcę, co celebrowane jest w czasie specjalnego obrzędu, związanego z objęciem tronu. Njakang żyje w zaświatach, ale także w osobach kolejnych swych następców. Njakang i jego następcy są odpowiedzialni za państwo i lud, m.in. zapewniając deszcze i urodzaje. Njakang, który jest potężnym przodkiem, nie zaznał starości i nigdy nie chorował. Umarł w pełni sił. Stąd też i jego obecna siła. By jego następcy mogli iść tą samą drogą, powinni umierać lub być zabijani zawsze w pełni sił, zanim zniedołężnieją9. Dinkowie i Nuerowie spędzają dużo czasu na aktach kultu. Wszyscy Niloci także praktykują obrzędy przejścia. Pochodzenie Luo Poszczególne grupy Luo posługują się językami określanymi jako języki szylluckie. Należą one do społeczeństw hodowlano-rolniczych. Chociaż podstawą ich utrzymania było kopieniactwo, to jednak u wielu grup znaleźć można pozostałości po rozbudowanych niegdyś licznych obrzędach, nakazach i zakazach związanych z bydłem. Ponadto wśród wszystkich Luo „rozpowszechniony był zwyczaj przypisywania chłopcu podlegającemu obrzędowi inicjacji byka sakralnego noszącego to samo co on imię i zabijanego wraz ze śmiercią swego właściciela. Podstawą struktury społecznej plemion Luo są egzogamiczne rody patrylinearne oparte na więziach pokrewieństwa, podstawową zaś jednostką społeczną i gospodarczą  C.G. Seligman, Ludy Afryki, dz. cyt., s. 172–173; Z. Komorowski, Kultury Czarnej Afryki, dz. cyt., s. 110. 9 �Niloci z Sudanu Południowego 177 jest rodzina, niegdyś poligeniczna, a obecnie również i monogamiczna”10. Nie tworzyli oni – z wyjątkiem Szylluków – większych organizmów politycznych. W przekazach wielu Luo żywa jest tradycja, że kiedyś stanowili oni jeden wielki lud. Jedna z wersji opowieści ukazuje dwóch mieszkających razem braci – Nyipiira i Nyabongo. „Pewnego dnia Nyipiir uprawiał swoje pole leżące nad Nilem, na północ od Pubungu, gdy nagle nadbiegł słoń. Nyipiir chwycił pierwszą lepszą włócznię, która jak na złość akurat należała do jego brata, i cisnął nią w słonia. Zranione zwierzę uciekło wraz z włócznią. Nyipiir chciał zapłacić bratu za utraconą broń, ale Nyabongo upierał się, że musi dostać ją z powrotem. Nyipiir był zatem zmuszony wyruszyć w nieznane w poszukiwaniu zagubionej włóczni. Wreszcie odnalazł ją w legendarnej kryjówce słoni, razem z pięknymi paciorkami, które od tej pory stały się oznaką władzy królewskiej”. Drugi epizod opowiada, jak „pewnego dnia dziecko Nyabongo połknęło jeden paciorek z królewskiego naszyjnika zabranego z krainy słoni. Nyipiir najpierw zażądał jego zwrotu, a później rozciął dziecku brzuszek, żeby go wydobyć. Dziecko zmarło, a zrozpaczony Nyabongo opuścił kraj razem ze swoimi krewniakami i klientami oraz innymi rodzinami Luo, wstrząśniętymi tragedią. Część ludzi wyruszyła na wschód, a część na zachód od Nilu”11. Te ustne przekazy mówią o długotrwałym procesie dzielenia się. Według jednej z wersji Luo wywodzą się znad ujścia rzeki Bahr al-Ghazal do Nilu. Ich wędrówka rozpoczęła się ok. tysiąca lat temu. Trwające wiele stuleci wędrówki Luo prowadzone były przez wodzów rodów albo przez starszych rodziny, którzy chcieli znaleźć lepsze warunki do życia dla swoich bliskich. W ciągu bardzo długiego B. Hanczka-Wrzosek, Dorzecze Górnego Nilu (Niloci), dz. cyt. S. Feierman, Ludność i języki w Afryce Wschodniej w czasach najdawniejszych, w: Ph. Curtin, S. Feierman, L. Thompson, J. Vansina, Historia Afryki. Narody i cywilizacje, przeł. M. Jannasz, Gdańsk 2003, s. 171–172. 10 11 �178 Jarosław Różański czasu Luo zajęli obszar, który rozciągał się z północy na południe na ok. 1500 kilometrów12. W czasie tych wędrówek stykali się z różnorodnością językową i gospodarczą innych ludów, przyjmując od nich wiele elementów w różnych sferach kultury, począwszy od języka, a skończywszy na gospodarce. Szyllukowie i północni Luo Szyllukowie wraz z innymi Luo tworzą jedną z najważniejszych grup Nilotów, rozproszoną jednak na znacznej przestrzeni. Edward E. Evans-Pritchard mówi o jednej grupie Szylluk-Luo, gdyż Szyllukowie posługują się pokrewnym językiem. Niektórzy badacze jednak wyodrębniają Szylluków ze względu na inne cechy kultury, zbliżające ich do Dinków i Nuerów13. Obecnie zamieszkują oni głównie na zachodnim brzegu Nilu, począwszy od jeziora No, będącego łącznikiem między Nilem Górskim (Bahr-al-Jabal) i Nilem Białym, aż po Kosti na północy. Ich liczebność szacuje się na ok. 500 tys. Największe skupiska Szylluków znajdują się wokół miast Malakal i Kodok (do 1904 r. pod nazwą Faszoda). Tradycja etnogenetyczna mówi, że przywędrowali oni z kraju Duwat lub kraju Kero, który miał leżeć bardziej na południe od ich obecnych siedzib. Wędrówkę z tego kraju rozpoczął Njakang – protoplasta i heros Szylluków. Według podań jego matka była krokodylem lub też pół krokodylem, pół kobietą. Przyczyną emigracji był spór z bratem o sukcesję po ojcu. Njakang wyruszył ze swymi ludźmi, zabierając monarsze insygnia, broniąc się przed słońcem, ujarzmiając rzekę i przywołując deszcze. Niebu wydarł stado bydła. Pozostawił też po sobie monarszy tron czy też stołek (kwom), wodzowską skórę antylopy, sierść z grzbietu żyrafy (yar Por. tamże, s. 172–173. Por. E. Rzewuski, Azania zamani. Mity, legendy i tradycje ludów Afryki Wschodniej, Warszawa 1978, s. 211. 12 13 �Niloci z Sudanu Południowego 179 Szyllukowie (fot. G.N. Morhig) Dawna pocztówka ze zbiorów A. Rybińskiego (Warszawa) wir), strusie pióra (okwon wudo), motykę, srebrną włócznię, 2 srebrne bransolety (ateg) oraz koraliki z muszli (rek). Przedmioty te przekazywane są z pokolenia na pokolenie. Potrafił tworzyć ludzi – swoich poddanych – z dzikich zwierząt, ryb, a nawet owadów. Będąc w pełni sił sam siebie udusił14. Mit o Njakangu uzasadnia odrębność plemienną Szylluków i spoistość ich państwa. Od niego rozpoczyna się historyczna „pamięć” tego ludu. On też propaguje i uzasadnia cześć oddawaną władzy monarszej. Szyllukowie wpisali się w karty historii dzięki utworzeniu w XVI w. własnego, scentralizowanego państwa. Pierwszym jego władcą został Njakang. Najmniejszą jednostką terytorialną w państwie była wioska składająca się z kilku zagród, których mieszkańcy należeli do jednego rodu. Wioski tworzyły dystrykty, a te z kolei wchodziły w skład dziesięciu prowincji królestwa, którego stolica znajduje 14 Por. tamże, s. 212–215; Z. Komorowski, Kultury Czarnej Afryki, dz. cyt. �180 Jarosław Różański Szyllukowie (fot. G.N. Morhig) Dawna pocztówka ze zbiorów A. Rybińskiego (Warszawa) się w Faszodzie. Ludność w państwie Szylluków była mocno zhierarchizowana. Najniższą warstwę tworzyli niewolnicy, najwyższą – arystokracja złożona z krewnych króla. W 1837 r. państwo Szylluków zostało podbite przez Turko-Egipcjan. Na krótko niepodległość odzyskało w latach 1881–1898, podczas powstania Mahdiego. Po uzyskaniu przez Sudan niepodległości uzyskało ono pewną autonomię, zachowując tzw. rodzimą administrację. Obecnie dzieli się na dwie części: północną (Gar) i południową (Lwak), w których rolę seniorów pełnią zarządcy z Mwomo (północ) i z Tongu (południe). Podstawą pozostaje jednak podział na 15 prowincji, podległych królowi (reth). U boku władcy duże znaczenie posiada Rada Wodzów (jagiwipadiwad). W 1992 r. rządy objął Reth Kwongo Dak Padiet jako 34. władca Szylluków. Władca (reth) jest uważany za wcielenie Njakanga – założyciela państwa. Władcy Szylluków dawniej nie uczestniczyli bezpośrednio w bitwach. Kierowali nimi z oddali. Żyją w wyniosłej separacji od swych �Niloci z Sudanu Południowego 181 poddanych, jadając np. zawsze na osobności. Ich obowiązkiem jest natomiast zanoszenie modłów w interesie całego plemienia i dbałość o sanktuaria. Między innymi pod ich opieką znajduje się, obok insygniów, święty ogień, który po ich śmierci zostaje wygaszany, a rozpalany ponownie w chwili intronizacji następcy. Śmierć króla – jak już wiemy – dawniej miała z reguły charakter rytualny (w formie zabójstwa lub samobójstwa), lecz ogłaszano ją zawsze z opóźnieniem, dopiero po ponownym objęciu tronu przez nowego króla. Obwieszczenie żałoby wywoływało stan pewnego chaosu społecznego. Pogrzeb łączono z wielu bardzo uroczystymi, a niekiedy i przerażającymi obrzędami. Z tej okazji składano m.in. liczne ofiary z ludzi – zabijano żony, służbę, niewolników, razem z bydłem, by cały ten dobytek towarzyszył zmarłemu w czasie jego niebiańskiej wędrówki15. Obecnie wielu Szylluków jest wyznawcami chrześcijaństwa (na południu) oraz islamu (na północy). Wielu też żyje na emigracji. Obok Szylluków do północnych Luo zalicza się także Anywaa, zwanych powszechnie przez ich sąsiadów oraz w literaturze – Anuak (Anyuak). Dawniej zajmowali tereny nad rzeką Sobat i jej dopływami Baro i Akobo-Pibor. W XIX i XX w. na te tereny napłynęli liczni Nuerowie. Zasymilowali oni bądź też wypchnęli rodzimych mieszkańców i wiele dawnych osad Anuaków, jak np. Abwong, Adong, Akobo, stało się nuerskimi. Obecnie Anuakowie żyją głównie w hrabstwach Pochalla i Akobo w stanie Jonglei. Liczą ok. 100 tys. osób. Duży wpływ na kulturę Anuaków wywarła bliskość sąsiedniej Etiopii i częsta zależność od jej władców. Ich mitycznym przodkiem był Gilo. Ich struktura społeczna była akefaliczna, oparta na małych Szerzej o Szyllukach: P. Mercer, Shilluk trade and politics from mid seventeenth century to 1861, „Journal of Africa History”, (1971) z. 3, s. 407–416; E.E. Evans-Pritchard, The Divine Kingship of the Shilluk of the Nilotic Sudan, Oxford 1961; C.G. Seligman, B.Z. Seligman, Pagan Tribes of the Nilotic Sudan, London 1932, s. 37–105. 15 �182 Jarosław Różański jednostkach rodzinno-terytorialnych. Każda wieś miała swojego wodza (nyie) lub podległego mu zarządcę (kway-luak). Chociaż widać też było w historii liczne próby scentralizowania władzy i próby budowania systemu feudalnego na wzór etiopski. W 2001 r. został intronizowany Adongo Agada, formalny władca (nyie) federacji wsi Anuaków. Dawniej zauważyć można było wyraźną rywalizację dwóch dużych rodów – Tunga Goc i Tunga Odolla, które pozostawały w nieustannym konflikcie i walczyły o dominację16. Z płaskowyżem etiopskim związani są też częściowo Maban (Mabaano), znani także czasami jako Burun, czy Chai. Zajmują doliny na wschód od Renk, między Nilem a Wyżyną Etiopską. Liczą ok. 100 tys. osób. Grupa Burun tworzy m.in. osady Wullu, Buot, Gowali, Wedega, Mayak, Mapo, Karenkaren, Kurmuk, Yabus, Jorot i Jale. Inne główne miasta to Maban (Buny), Kigale i Dago. Maban są społecznością rolniczą, hodują niewielkie ilości bydła. Stąd też w ich obrzędach religijnych ważne jest agrarne święto zbiorów (gatti). Z nimi łączą także obrzędy małżeńskie. Zawsze utrzymywali mocną strukturę akefaliczną. Swoje pochodzenie wywodzą od Szylluków. Wielu z nich zostało zasymilowanych przez sąsiednich Dinków i Nuerów17. Z Anuakami spokrewnieni są Peri (Pari) lub Jo-Pari (ludzie Pari). Anuakowie nazywają ich Ojwan-Boii. Zamieszkują oni jednak enklawę wysuniętą daleko na południe Sudanu, w okolicach Torit. Ich pokrewieństwo z Anuakami widoczne jest zwłaszcza w podobieństwie językowym. Liczą obecnie kilkanaście tysięcy 16 Szerzej o Anuakach: C. Perner, The Anyuak – Living on Earth in the Sky, vol. 1, The Sphere of Spirituality, Basel, 1994; vol. 2, The Human Territory, Basel 1997; C.G. Seligman, B.Z. Seligman, dz. cyt., 108–113. 17 Szerzej o Maban: C.G. Seligman, B.Z. Seligman, dz. cyt., s. 442–447; R.O. Collins, Land beyond the Rivers, the Southern Sudan, 1898–1918, New Haven – London 1971; J. Wendy, The Listening Ebony-Moral knowledge, religion and power among the Uduk of Sudan, Oxford 1999. �Niloci z Sudanu Południowego Szyllukowie (fot. G.N. Morhig) 183 Dawna pocztówka ze zbiorów A. Rybińskiego (Warszawa) �184 Jarosław Różański osób. Do lutego 1993 r. żyli głównie u podnóża góry Lipul (Jebel Lafon) w sześciu dużych wsiach: Wiatuo, Bura, Puchwa, Pugeri, Kor i Angulumere. Wszystkie te wioski w całości weszły w szeregi Ludowego Ruchu i Armii Wyzwolenia Sudanu (SPLM/SPLA). W 1993 r. zostały one spalone podczas wojny, a ich mieszkańcy rozproszyli się w osadach na wschód od rzek Hoss i Hinyetti. Można ich też było spotkać w obozach dla uchodźców wewnętrznych w Chartumie i Dżubie. Każda ich dawna wieś posiadała polityczną i terytorialną niezależność. Rządził w niej wódz wioski (rwath), a honorowe przywództwo dzierżył wódz wioski Wiatuo. Byli społecznością rolniczą. Posiadali przywoływacza deszczu18. Zachodni Luo Zachodnia podgrupa Luo mieszka w Bahr al-Ghazal. W grupie tej znajdują się: Jurchol-Luo (Jo-Luo, Bzur, Bżur-Luo) zamieszkujące wokół miasta Wau. Na południe od Jurchol-Luo mieszkają Balanda-Boor (Luo-Belenda), na zachód od nich Szatt (Shatt, Thuri), jak również żyjący w górnym biegu rzeki Bahr al-Ghazal – Manangeir (Mananger). Jurchol-Luo (Jo-Luo, Bzur, Bżur-Luo) liczą ok. 60–70 tys. osób. Są liczni w miastach Wau, Mapel, Udici, Alel, Thony, Barmayen and Umbili. Mówią językiem zbliżonym do Szylluków, Peri i Anuaków. Według etnogenetycznej tradycji są oni potomkami Dimo, brata Njakanga, przodka i herosa Szylluków, który po konflikcie pozostał na miejscu. Nie stworzyli oni jednak większej społeczności wodzowskiej, chociaż posiadali wodzów (ruot). Starali się pokojowo układać relacje ze swymi sąsiadami19. Szerzej o Peri: E. Kurimoto, Agriculture in multiple subsistence economy of the Pari, w: K. Sakamoto (ed.), Agriculture and Land Utilization in the Eastern Zaire and the Southern Sudan, Kyoto 1984, s. 23–51. 19 Szerzej o Jurchol-Luo: S. Santandrea, Minor Shilluk Sections in Bahr el Ghazal, „Sudan Notes and Records”, 21(1938), s. 266–287; R.O. Collins, dz. cyt. 18 �Niloci z Sudanu Południowego 185 Balanda-Boor (Luo-Belenda) mieszkają na terenach położonych na południowy zachód od miasta Wau i na północny wschód od Tambura. Liczą ok. 40–50 tys. osób. Ich główne osady do Mbili i Raffili. Część z nich wyemigrowała na tereny Azande, do których byli przez wieki wrogo usposobieni. Według tradycji etnogenetycznej wywodzą się oni od Bwor, który był najstarszym synem Njakango, przodka Szylluków. Są społecznością agrarną. W historii znaczną rolę odegrały trzy niezależne rody: Fugaya, Afaranga i Mbene. W niepodległym Sudanie Południowym po raz pierwszy otrzymali jednego, wyodrębnionego przywódcę politycznego20. Szatt (Shatt, Thuri) liczą ok. 70 tys. osób. Żyją w trzech dużych grupach etnicznych: Yabulu mieszkają między Wau i Raga; Achana mieszkają pomiędzy Marial Bai i Raga; Chelkou mieszkają między Aweil i Raga. Enogeneza łączy ich blisko z Szyllukami i Jurchal-Luo. Według niej Dimo – przodek Jurchal-Luo i brat Njiakanga, przodka Szylluków – zrodził Othuru, od którego wywodzą się Szatt. Przybyli oni do obecnych siedzib ok. 400 lat temu. Wielu z nich opuściło je w wyniku wojny domowej w Sudanie. Ich bliskie związki z Jurchal-Luo i Szyllukami potwierdza również pokrewieństwo językowe. Szatt zajmowali się głównie rolnictwem, ale także hodowlą trzody domowej, łowiectwem i rybołówstwem. W niepodległym Sudanie Południowym ich tradycyjne struktury władzy zostały zastąpione przez struktury polityczne21. Manangeir (Mananger) żyją pomiędzy Dinkami, między miastami Wunrok i Lietnhom. Liczą ok. 20–30 tys. osób. Jur Mananger w języku dinka oznacza „Cudzoziemcy Matki Gniewu”. Sugeruje 20 Szerzej o Balanda-Boor: S. Santandrea, A tribal history of the Bahr el Ghazal, Bologna, 1964; tenże, Ethno-geography of Bahr el Ghazal, Bologna 1981; J.P. Crazzolara, The Lwoo. Part II: Lwoo Traditions, Verona 1951; tenże, The Lwoo. Part III: Clans, Verona 1954; C.G. Seligman, B.Z. Seligman, dz. cyt., s. 492–493. 21 Szerzej o Szatt: S. Santandrea, A tribal history of the Bahr el Ghazal, dz. cyt.; tenże, Ethno-geography of Bahr el Ghazal, dz. cyt. �186 Jarosław Różański Stado bydła w okolicach Bor, Sudan fot. M. Ząbek to ich obce pochodzenie, chociaż żyją pomiędzy Dinkami, na bagnistych terenach, zajmując się tradycyjnie rybołówstwem i rolnictwem. Tradycja etnogenetyczna mówi, iż przybyli z zachodu. Mówią językiem zbliżonym do języka Szylluków i Jurchal-Luo. Wielu z nich mówi także płynnie w języku dinka. Są mało zbadaną grupą etniczną22. Południowi Luo Południowa podgrupa Luo zajmuje w większości tereny poza Sudanem, w sąsiedniej Ugandzie i Kenii. Są to m.in. Alur (Lur), Aczoli (Choli), Lango, Bżapaluo oraz Bżaluo (Jaluo), którzy byli określani w dawniejszej literaturze jako Kavironde. Z tych grup Szerzej o Manangeir: S. Santandrea, A tribal history of the Bahr el Ghazal, dz. cyt.; C.G. Seligman, B.Z. Seligman, dz. cyt., s. 113–134. 22 �Niloci z Sudanu Południowego 187 etnicznych enklawę na terenie Sudanu Południowego posiadają Acholi. W Sudanie Południowym żyje ok. 30–50 tys. Acholi, głównie w hrabstwie Magwe, na południe od Torit. Zajmują oni zachodnie zbocza Gór Imatong i Acholi. Granica z Ugandą oddziela ich od innych Acholi. Są oni rolnikami oraz hodowcami. Językowo zbliżeni są do Anuaków23. Dinkowie Dinkowie mówią o sobie Jieng (w Górnym Nilu) lub Muonyjang (w Bahr al-Ghazal). Nuerowie nazywają ich Jiang, Szyllukowie Jango. Nazwa Dinka stanowi uproszczoną przez Europejczyków nazwę Denkawi, nadaną im przez ludność arabską. Zamieszkują oni znaczny obszar dzisiejszego Sudanu Południowego, w czterech zasadniczych regionach: a) w górnym biegu Bahr-el-Arab, b) nieco na południowy wschód od poprzedniej krainy, w dolinie rzeki Dżur (Nehr-el-Dżur), c) po obu stronach środkowego biegu Nilu Górskiego oraz d) wzdłuż rzeki Bahr al-Ghazal aż do jej ujścia do Nilu Białego, w górę od miasta Kadok (Faszody). To największa grupa etniczna w Sudanie Południowym. Liczy ok. 2,5–3 mln osób. Dzieli się na 25 różnych segmentów (wut), żyjących w regionach Bahr al-Ghazal, Górnego Nilu i Kordofanu Południowego. Każdy segment w strukturze społecznej Dinków jest odrębny i związany ze swoją polityczną organizacją i określonym terytorium. Dlatego też główne grupy Dinka nazywa się, odwołując się do kryterium geograficznego. Wśród nich wyróżnić można m.in.: Aweil – Rek; Pangak – Thoi Luach; Bailiet – Ngok Renk; Bentiu – Ruweng; Szerzej: T.N. Grove, Customs of the Acholi, „Sudan Notes and Records”, 2(1919), s. 157–182; R. Nzita, Mbaga-Niwampa (eds.), Peoples and Cultures of Uganda, Kampala 1998. 23 �188 Jarosław Różański Mężczyzna z ludu Dinków (fot. G.N. Morhig) Dawna pocztówka ze zbiorów A. Rybińskiego (Warszawa) Bor – Bor, Twic, Nyarweng, Hol; Rumbek – Agar Gok; Tonj – Rek Luach; Gogrial – Rek; Yirol – Aliab, Ciec; Abyei – Ngok. Dinkowie są typowymi przedstawicielami akefalicznego systemu społecznego, w którym zasadniczą rolę odgrywa rodzina poligeniczna, związana pokrewieństwem ze swoim rodem. Patrylinearne, egzogamiczne rody posiadały wspólnego przodka. Terytorialnie – podobnie jak Nuerowie – Dinkowie tworzyli bardziej złożone segmenty. Ale tylko na niektórych terenach, zapewne pod wpływem Szylluków, powstała i istnieje silna władza ponadrodowa. Wodzowie rodów są też z reguły przywódcami stad bydła (ban wut lub wut ghok). Oni też czuwają nad kultem przodków. Poszczególne grupy Dinka różnią się między sobą zasadniczo pod względem rodzimej struktury gospodarczej. Jedną grupę stanowią stosunkowo bogaci posiadacze bydła, inną mieszkańcy terenów bagnistych (suddów), zajmujący się uprawą ziemi, połowem ryb oraz polowaniem. Zasadniczą jednak bazą ekonomiczną �Niloci z Sudanu Południowego 189 Chata Dinków (fot. G.N. Morhig) Dawna pocztówka ze zbiorów A. Rybińskiego (Warszawa) i kulturową Dinków jest bydło. Posiadanie dużego stada podnosi bowiem rangę społeczną mężczyzny oraz jego rodu. Ze względu na stada wielu Dinków prowadzi półosiadły tryb życia, przemieszczając się z nimi wraz ze zmianami pory deszczowej i suchej. Podstawą struktury społecznej są patrylinearne rody egzogamiczne. Poza organizacją rodową w systemie społecznym Dinków ważną rolę odgrywają także klasy wieku, mające znaczenie militarne. Wejście do klasy dojrzałych mężczyzn poprzedza obrzęd inicjacji, w czasie którego – podobnie jak u Luo – wybija się chłopcom cztery przednie zęby24. Według mitologii Dinków w bardzo dawnych czasach niebo było tuż nad ziemią, z której w każdej chwili można było po sznurze wspiąć się do Stwórcy. Korzystali z tego pierwsi ludzie – mężczyzna imieniem Garang i jego żona Abuk. Ta pierwsza para żyła 24 B. Hanczka-Wrzosek, Dorzecze Górnego Nilu (Niloci), dz. cyt, s. 139, 144. �190 Jarosław Różański Wojownik Dinków (fot. G.N. Morhig) Dawna pocztówka ze zbiorów A. Rybińskiego (Warszawa) �Niloci z Sudanu Południowego 191 szczęśliwie, nie znając ani głodu, ani śmierci. Kobieta jednak stała się z czasem zachłanna i chcąc mieć więcej prosa, podjęła uprawę własnego pola. Pracując na polu, przez nieuwagę uderzyła motyką Stwórcę. Bóg odsunął się wówczas od ziemi, która odtąd stała się miejscem pełnym nieszczęść25. Od Garanga i Abuk pochodzi Deng – mityczny przodek Dinków. Dinkowie częściowo przyjęli chrześcijaństwo. Byli też w Sudanie jednymi z głównych oponentów rządu w Chartumie. Okupili to wieloma ofiarami. Tysiące Dinków przebywały w obozach dla uchodźców. Po uzyskaniu przez Sudan Południowy niepodległości przejęli główny ster rządów26. Nuerowie Nuerowie sami siebie nazywają Nath (Nei ti Naath – „lud”). Liczą ok. 2 mln osób. Są więc pod względem wielkości drugą grupą etniczną w niepodległym Sudanie Południowym. Posiadają typową segmentalną strukturę społeczną, strzegąc swojej niezależności. Dzielą się na grupy: Bentiu Bul Gok, Kuac, Jikany, Jagei, Leek i Dok. Geograficznie dzieli się Nuerów na Zachodnich (zajmują tereny nad Nilem Górskim) i Wschodnich (obszary nad rzeką Sobat). Jednak to rozróżnienie geograficzne nie znajduje odbicia w strukturach społecznych tych grup. Współcześnie Nuerowie tworzą federację obejmującą poszczególne grupy i rody z zachodu (Bentiu), centrum  E. Rzewuski, dz. cyt., s. 203. Szerzej o Dinka: C.G. Seligman, B.Z. Seligman, dz. cyt., s. 135–205; G. Lienhardt, The Western Dinka, w: J. Middleton, D. Tait (eds.), Tribes without Rulers, London 1958; G. Lienhardt, Divinity and Experience, the Religion of the Dinka, dz. cyt.; J. Swakins, Jangara, London 1963; F. Mading Deng, Tradition and Modernization, New Haven 2004; F. Mading Deng, The Dinka of the Sudan, New York 1972; F. Mading Deng, The Dinka and their Songs, London 1973; J. Ryle, Warriors of the White Nile: The Dinka, Amsterdam 1982. 25 26 �192 Jarosław Różański Jeden z wodzów Nuerów (fot. G.N. Morhig) Dawna pocztówka ze zbiorów A. Rybińskiego (Warszawa) �Niloci z Sudanu Południowego 193 (Pangak i Akobo) oraz wschodu (Nasir). Jest to dla nich nei ti Naath Ciang („ojczyzna Nuerów”) i zarazem federacyjna jednostka rool Naath („kraj Nuerów”). Zajmowane przez Nuerów tereny są pokryte sawanną oraz bagnami przy Nilu Górskim. Ma to wpływ na ich gospodarkę, opartą na hodowli bydła i rolnictwie kopieniaczym. Podobnie jak u Dinków podstawowe znaczenie w życiu etnicznym ma posiadanie ogromnych stad bydła. Prowadzą także półkoczowniczy tryb życia. Stado bydła jest ich najcenniejszą własnością, dlatego też dawniej działalność mężczyzn związana była z ciągłym powiększaniem stada i kontrolą nad pastwiskami. Stanowiło to główną przyczynę ich częstych zbrojnych napaści na sąsiednie ludy, zwłaszcza Dinków. Ekspansja Nuerów nasiliła się w początkach XIX w., kiedy to zajęli oni znaczne tereny Dinków, Anuaków i Maban. Posiadanie dużych stad bydła oraz działalność z nimi związaną regulowała ich struktura społeczna. Każdy segment ludu posiadał własne pastwiska oraz źródła wody. Wielkość stada oraz stosunki własności były uzależnione od struktury rodów, przy czym właścicielem bezpośrednim stada była rodzina poligeniczna, na czele z jej głową. Bydło – podobnie jak i u innych Nilotów – miało znaczenie przede wszystkim prestiżowe. Mięso spożywano rzadko. Współcześnie przedmiotem wielu zmian kulturowych są obecne na terenach Nuerów bogate złoża ropy naftowej. Badaniem kultury, w tym struktury społecznej Nuerów, wsławił się wspominany wyżej wybitny znawca kultury Nilotów i klasyk antropologii, Edward E. Evans-Pritchard27. Rodzina poligeniczna była najmniejszym elementem struktury społecznej Nuerów. Kolejnym był podział na rody, związane pokrewieństwem. Patrylinearne,  Do najważniejszych jego prac należą dwa tomy dotyczące Nuerów, czyli Pokrewieństwo i małżeństwo u Nuerów (Kingship and Marriage among the Nuer, Oxford 1951) oraz cytowana wcześniej Religia Nuerów (1956). 27 �194 Jarosław Różański egzogamiczne rody posiadały wspólnego przodka. Stanowiły one bazę całego systemu pokrewieństwa i regulacji różnych dziedzin życia, takich jak np. zawieranie małżeństw, dziedziczenie, status społeczny itp. Terytorialnie Nuerowie tworzyli segmenty, począwszy od wioski, po wyróżniane dawniej plemię. Nie było natomiast organizacji ponadplemiennej ani centralnej władzy, obejmującej cały lud. Poszczególne segmenty organizacji społecznej Nuerów miały znaczenie w wypadku wojen, prowadzonych przez nich dość często. Poza wyżej wymienionymi podziałami – rodowym i terytorialnym – strukturę społeczną Nuerów cechował również system grup wieku. Po obrzędach inicjacji młodzieniec stawał się członkiem grupy dojrzałych mężczyzn wraz ze swymi rówieśnikami. W grupie tej pozostawał aż do śmierci, a wraz ze śmiercią członków tej grupy przestawała ona istnieć. Nuerowie mieli także rodzimą, rozbudowaną instytucję wodza. Obok rytualnego wodza stada bydła tzw. wut ghoka („człowieka stada”) spotkać można było wodzów „w lamparcich skórach” (autorytety sądownicze i polityczne), „krowich wodzów” (odpowiedzialni za grupy wieku) oraz „proroków” (przywódcy działań zbrojnych). Pod wpływem administracji kolonialnej od 1932 r. zaczęła rozwijać się narzucona przez system kolonialny bardziej scentralizowana, polityczna instytucja wodzów. Tradycyjna etnogeneza mówi, iż Nuerowie oddzielili się od Dinków. Jedna z wersji mitu wspomina, że Naath (Nuer) i Jieng (Dinka) byli niegdyś braćmi, związanymi z pasterstwem. Pokłócili się jednak o krowę i rozeszli we wrogości. Wspominana przez mit separacja obydwu grup etnicznych mogła dokonać się na początku XVIII w. Może też tłumaczyć fakt, iż pomimo bliskich związków kulturowych i sąsiedztwa, Nuerowie i Dinkowie prowadzili niestanne wojny, pozostając w nienawiści i wrogości. Nie przeszkodziło to jednak wspólnej walce z wrogą arabsko-muzułmańską Północą, �Niloci z Sudanu Południowego 195 doprowadzając do niepodległości Sudanu Południowego. Dawne animozje i wrogość nie ustały jednak ani podczas wojny zakończonej niepodległością, ani po niej28. Walki Nuerów z Dinkami prowadziły do wzajemnego mieszania się oraz zapożyczeń kulturowych do tego stopnia, iż obecnie jest bardzo trudno jednoznacznie przyporządkować niektóre grupy etniczne do Nuerów, czy do Dinków. Jedną z nich stanowią Atuot. Atuot nazywają sami siebie Reel. Zamieszkują oni w hrabstwie Yirol. Liczą ok. 100 tys. osób. Dzielą się na grupy: Luac, Jilek, Akot, Jekei i Jekueu. Traktują Dinków jako obcych, ale przyznają się do Nuerów (kok era nuere thiako nei – „my i Nuerowie jesteśmy blisko”). Są jednak zdecydowanie społecznością rolniczą, chociaż ich kultura nacechowana jest związkami z hodowlą i pasterstwem bydła. Tak jak i Dinkowie oraz Nuerowie włączyli się w walkę z Północą i zajmują znaczną pozycję we władzach centralnych w Dżubie29. Bari i ludy pokrewne Bari mieszkają na południe od obszarów zajmowanych przez Nuerów i Dinków, po obu stronach górnego i środkowego Nilu Górskiego. Na ich terenie znajduje się Dżuba – stolica Sudanu Południowego. Liczą ok. 60–70 tys. osób. Ich językiem – oprócz Bari właściwych – mówią także Mandari, Niangbara, Pajelu, Ka28 Szerzej o Nuerach: C.G. Seligman, B.Z. Seligman, dz. cyt., s. 206–238; E.E. Evans-Pritchard, Kingship and Marriage among the Nuer, dz. cyt.; tenże, Religia Nuerów, dz. cyt.; S. Hutchinson, Nuer dilemmas: coping with money, war and the State, Berkeley 1996. 29 Por. J.W. Burton, A Nilotic World – The Atuot-Speaking Peoples of the Southern Sudan, New York, London 1987; G. Lienhardt, Divinity and experience: The religion of the Dinka, dz. cyt.; E.E. Evans-Pritchard, The Nuer Tribe and Clan, „Sudan Notes and Records”, 18(1935), s. 37–38. �196 Jarosław Różański kwa, Kuku i Nyepu. Język należy do nilochamickiej grupy językowej, ale ze względu na podobieństwo kultury Bari do kultury Nilotów, zalicza się ich do ludów nilockich. Tereny zajmowane obecnie przez Bari nie są ich pierwotną kolebką. Prawdopodobnie przybyli na nie ze wschodniej Afryki. Następnie rozdzielili się na mniejsze grupy etniczne i część z nich przekroczyła Nil. Przy czym niektórzy badacze uważają za właściwych Bari jedynie Szir i Bari. Oni sami dzielą się na Bari ti lobot („północni Bari”) i Bari ti loki („południowi Bari”) z Kit jako rzeką graniczną. W ostatnich dziesięcioleciach ich tereny – dawniej zalesione – przekształciły się w sawannę. Są ludem akefalicznym. Społeczeństwo Bari dzieli się na lui (ludzi wolnych) i dupi (niewolników). Wśród lui arystokrację (kworiniko) tworzą kimak (wodzowie) i komonye-kak (wodzowie ziemi). Arystokracja posiada stada bydła. Obecnie Bari są zasadniczo rolnikami. Na tę zmianę gospodarczą wpłynęła współczesna historia, związana z wojną domową i utworzeniem głównego ośrodka administracyjnego w Dżubie. Tradycyjnie też część Bari trudniła się produkcją wyrobów z żelaza. Wierzenia Bari wykazują podobieństwo do wierzeń innych Nilotów30. Kakwa żyją w hrabstwie Yei River w stanie Ekwatoria Środkowa. Poza granicami Sudanu Południowego mają także swoje siedziby na przygranicznych terenach Ugandy i Demokratycznej Republiki Konga. Jedna z ich tradycji etnogenetycznych mówi, iż przodkiem Kakwa był Yeki, który żył pod Górą Karobe, na południe od dzisiejszej Dżuby. Miał on siedmiu synów. Jeden z nich lubił gryźć swoich braci. Dlatego też Yeki przezwał go Kakwan ji. Kakwa żyją obecnie głównie w lesie tropikalnym. To z pewnością wpłynęło na ich styl życia i gospodarkę, opartą głównie na Szerzej o Bari: C.G. Seligman, B.Z. Seligman, dz. cyt., s. 239–304; A.C. Beaton, Bari: Clans and Age-class system, „Sudan Notes and Records”, 19(1936), s. 107–124; F.J. Finch, Bari child naming, „Sudan Notes and Records”, 20(1937), s. 166–168. 30 �Niloci z Sudanu Południowego 197 rolnictwie. Ważną rolę odgrywa także łowiectwo. Pod względem organizacji społecznej stanowią oni typowe społeczeństwo akefaliczne, które nie wykształciło żadnej władzy centralnej. Tradycyjne wodzostwo ograniczone jest do rodów oraz do wodzów ziemi. Kuku żyją w południowo-wschodniej części stanu Ekwatoria Środkowa. Ich najważniejszym ośrodkiem jest Kajo-Keji. Kuku liczą ok. 20–30 tys. osób. Utrzymują się głównie z rolnictwa. Na podstawie ich tradycji etnogenetycznej można wnioskować, iż przybyli tutaj w pierwszej połowie XIX w., zajmując ziemie i przechodząc na rolniczy styl życia. Zmianę na rolniczy tryb życia wymuszała także obecność muchy tse-tse. Kuku wymieszali się z rodzimą ludnością. Obecnie ich społecznością rządzi kilku niezależnych wodzów. Duże znaczenie w życiu społecznym mają także przywoływacze deszczu. W wyniku wojny domowej wielu Kuku wyemigrowało i osiadło w Ugandzie31. Mandari stanowią bufor między Atuot i Dinka a Bari. Liczą ok. 70–100 tys. osób. Główne ich ośrodki miejskie to Terekeka, Tombe i Talami. Wyróżnić można wśród nich trzy warstwy: wcześniejszą rodzimą ludność, Bora i nowych imigrantów Mundari, którzy stopniowo odnosili sukces w zakładaniu prężnych wodzostw, które zdominowały życie wszystkich i przyczyniły się do spoistości etnicznej. Ich system gospodarczy opiera się na hodowli bydła i rolnictwie, które dominuje coraz bardziej. Mundari opowiadali się za sojuszem z rządem w Chartumie, stąd też odczuli boleśnie wtargnięcie na ich tereny w latach osiemdziesiątych XX wieku szeregi Ludowej Armii Wyzwolenia Sudanu SPLA. Wielu z nich zostało wtedy zmuszonych do emigracji, udając się głównie do Dżuby i miasta Terekeka32. Por. Regib Yunis, Notes on the Kuku and other minor tribes inhabiting Kajo-Keji District, Mongalla province, „Sudan Notes and Records”, 17(1936), s. 1–41. 32 Por. J.C. Buxton, Chiefs and Strangers: A study of the Political assimilation among the Mundari, Oxford 1963. 31 �198 Jarosław Różański Współczesna chata Bari z okolic Dżuby fot. J. Różański Niangbara (Nyangwara) żyją między Dżubą i miastem Terekeka. Ich głównym ośrodkiem jest Rokon, położony na zachód od Dżuby. Liczą oni ok. 25–30 tys. osób. Mówią dialektem języka bari. Według tradycji ustnej przywędrowali na te ziemie z okolic Jeziora Turkana. Byli dzielnymi wojownikami. Gospodarka Niangbara oparta jest na rolnictwie, chociaż istotne zadanie pełni też hodowla bydła, owiec i kóz. Życie koncentruje się wokół rodów. Ważną rolę odgrywają ich przywódcy, podobnie zresztą jak i przywódcy klanów. Nie sprzeciwiają się małżeństwom mieszanym, z innymi grupami etnicznymi. Wielu z nich przyjęło chrześcijaństwo33. Pajelu (Pojullu) żyją w hrabstwach Yai i Dżuba w Ekwatorii Środkowej oraz na terenie Ugandy i Demokratycznej Republiki Konga. Liczą ok. 750 tys. osób. Ich organizacja społeczna opiera się o niewielkie rody, wśród których wyróżnić można Nyori, Morsak, Mankaro. Są przeważnie rolnikami, ale zajmują się także hodowlą, 33 Por. Regib Yunis, dz. cyt. �Niloci z Sudanu Południowego 199 głównie kóz. Podczas wojny domowej wielu z nich wyemigrowało z rodzimych okolic34. Szybka zmiana kulturowa We współczesnym świecie z pewnością wielką rolę w zmianie kulturowej odgrywa proces globalizacji gospodarczej, społecznej, politycznej i informatycznej. Ma on także wielki wpływ na kultury nilockie z Sudanu Południowego, gdyż dotyka także samego rdzenia tej kultury, którym pozostaje wspólnota oparta o więzy krwi i terytorium. Wydaje się, iż te zmiany kulturowe prowadzą często do faktycznej „dekulturacji”, tj. dekompozycji i upadku rodzimego systemu kulturowego, wskutek zaniku istotnych treści rodzimej tradycji. Wśród głównych czynników zmian kulturowych wśród Nilotów – i nie tylko wśród nich – wyróżnić można m.in. czynnik ekonomiczny, urbanizacyjny, oświatowy oraz historyczno-administracyjny. Podbój egipski, a następnie panowanie anglo-egipskie i Sudan niepodległy wprowadziły na te tereny nowy typ gospodarki, opartej na pieniądzu, podatki, nowy system administracji i oświaty. Jednak wydaje się, że najbardziej do zmiany kulturowej i faktycznej dekompozycji wielu nilockich małych grup etnicznych przyczyniła się długoletnia wojna Południa z Północą (1963–1972; 1983–2005), która pochłonęła ponad dwa miliony ofiar, a cztery miliony ludzi zmusiła do opuszczenia swych dotychczasowych miejsc zamieszkania. Te wydarzenia przyspieszyły procesy zmian kulturowych. Przyczynili się do tego także uchodźcy powracający po wielu latach w rodzinne strony, wprowadzając wiele nowych elementów w życie miejscowych wspólnot. Wyzwaniem dla elit nilockich w niepodległej Republice Sudanu Południowego – gdyż to one głównie przejęły ster w nowym państwie – było tworzenie nowych struktur rządzenia, 34 Por. R.O. Collins, dz. cyt.; Regib Yunis, dz. cyt. �200 Jarosław Różański już nie na poziomie lokalnym, ale państwowym, wieloetnicznym. Przeniesienie wielu wzorców z dotychczasowego państwa Sudan oraz wielu negatywnych wzorców z własnych tradycji etnicznych doprowadziło do nowej, wewnętrznej wojny domowej. Ona na nowo przyczynia się do dekompozycji kultur nilockich oraz dekompozycji państwa. Pytanie, czy nowym elitom wystarczy na tyle mądrości i siły, by wykorzystać to, co dobre we własnej tradycji i w elementach napływowych, pozostaje wciąż bez odpowiedzi. Bibliografia Beaton A.C., Bari: Clans and Age-class system, „Sudan Notes and Records”, 19(1936), s. 107–124. Burton J.W., A Nilotic World – The Atuot-Speaking Peoples of the Southern Sudan, New York, London 1987. Buxton J.C., Chiefs and Strangers: A study of the Political assimilation among the Mundari, Oxford 1963. Collins R.O., Land beyond the Rivers, the Southern Sudan, 1898–1918, New Haven i London 1971. Crazzolara J.P., The Lwoo. Part II: Lwoo Traditions, Verona 1951. Crazzolara J.P., The Lwoo. Part III: Clans, Verona 1954. Evans-Pritchard E.E., Kingship and Marriage among the Nuer, Oxford 1951. Evans-Pritchard E.E., Religia Nuerów, przeł. K. Baraniecka i M. Olszewski, Kęty 2007. Evans-Pritchard E.E., The Divine Kingship of the Shilluk of the Nilotic Sudan, Oxford 1961. Evans-Pritchard E.E., The Nuer Tribe and Clan, „Sudan Notes and Records”, 18(1935), s. 37–38. Feierman S., Ludność i języki w Afryce Wschodniej w czasach najdawniejszych, w: Curtin Ph., Feierman S., Thompson L., Vansina J., Historia Afryki. Narody i cywilizacje, przeł. M. Jannasz, Gdańsk 2003, s. 171–172. �Niloci z Sudanu Południowego 201 Finch F.J., Bari child naming, „Sudan Notes and Records”, 20(1937), s. 166–168. Grove T.N., Customs of the Acholi, „Sudan Notes and Records”, 2(1919), s. 157–182. Hanczka-Wrzosek B., Dorzecze Górnego Nilu (Niloci), w: Hanczka-Wrzosek B., Komorowski Z., Rybiński A., Ludy Afryki: przegląd regionalny, Warszawa 1985, s. 133–152. Hutchinson S., Nuer dilemmas: coping with money, war and the State, Berkeley 1996. Komorowski Z., Kultury Czarnej Afryki, Wrocław – Warszawa – Kraków 1994. Kurimoto E., Agriculture in multiple subsistence economy of the Pari, w: Sakamoto K. (ed.), Agriculture and Land Utilization in the Eastern Zaire and the Southern Sudan, Kyoto 1984, s. 23–51. Lienhardt G., Divinity and Experience: the religion of the Dinka, London 1961. Lienhardt G., The Western Dinka, w: J. Middleton, D. Tait (eds.), Tribes without Rulers, London 1958. Mading Deng F., The Dinka and their Songs, London 1973. Mading Deng F., The Dinka of the Sudan, New York 1972. Mading Deng F., Tradition and Modernization, New Haven 2004. Mbiti J.S., Afrykańskie religie i filozofia, przeł. K. Wiercińska, Warszawa 1980. Mercer P., Shilluk trade and politics from mid seventeenth century to 1861, „Journal of Africa History”, (1971), z. 3, s. 407–416. Nzita R., Mbaga-Niwampa (eds.), Peoples and Cultures of Uganda, Kampala 1998. Perner C., The Anyuak – Living on Earth in the Sky, vol. I, The Sphere of Spirituality, Basel, 1994. Perner C., The Anyuak – Living on Earth in the Sky, vol. II, The Human Territory, Basel 1997. Piłaszewicz S., Religie Afryki, Warszawa 2000. �202 Jarosław Różański Regib Yunis, Notes on the Kuku and other minor tribes inhabiting Kajo-Keji District, Mongalla province, „Sudan Notes and Records”, 17(1936), s. 1–41. Ryle J., Warriors of the White Nile: The Dinka, Amsterdam 1982. Rzewuski E., Azania zamani. Mity, legendy i tradycje ludów Afryki Wschodniej, Warszawa 1978. Santandrea S., A tribal history of the Bahr el Ghazal, Bologna 1964. Santandrea S., Ethno-geography of Bahr el Ghazal, Bologna 1981. Santandrea S., Minor Shilluk Sections in Bahr el Ghazal, „Sudan Notes and Records”, 21(1938), s. 266–287. Seligman C.G., Seligman B.Z., Pagan Tribes of the Nilotic Sudan, London 1932. Seligman C.G., Ludy Afryki, przeł. E. Promińska, Warszawa 1972. Swakins J., Jangara, London 1963. Wendy J., The Listening Ebony-Moral knowledge, religion and power among the Uduk of Sudan, Oxford 1999. Nilotic peoples of Southern Sudan Summary The anthropometric characteristics, geographic territory, a common history, language, religion and the organization of society, including the economy and power structure, are the most commonly criteria to merge two cultures into one or more groups of people. Considering these criteria it is possible to distinguish the cultures of the Nilotic peoples. According to the research studies Nilotic peoples constitute many different ethnic groups. Linguistically, they are divided into thirty groups. The largest of the Sudanese Nilotic peoples is the Dinka, Shilluk-Luo, Nuer and Bari. This article discusses the major ethnic groups and basic information regarding their culture. �MACIEJ ZĄBEK Z DZIEJÓW ISLAMIZACJI POŁUDNIA SUDANU (1839–2011) Sudan Południowy, charakteryzowany jest zwykle pod względem religijnym, jako chrześcijańsko-tradycjonalistyczny1, co jest jednak trochę za daleko posuniętym uproszczeniem, gdyż w ten sposób zapomina się, że istnieje tam także znaczna mniejszość muzułmańska, szacowana na około 6 do 10% ogółu ludności (liczby te wąchają się w zależności od przynależności religijnej autorów dokonujących tego typu szacunków). Muzułmanie podkreślają też, że islam jest obecny w Sudanie Południowym od prawie dwustu lat, co jest trochę przesadą. Zakładając jednak nawet, że tak jest, można zapytać, dlaczego tylko od tylu, skoro wiadomo, że od co najmniej pięciu wieków2 była to religia powszechnie wyznawana na większości terytorium Sudanu Północnego, którego mieszkańcy zawsze utrzymywali kontakty z Południem a często z tego Południa  Określenie często stosowane wobec rodzimych, ludowych wierzeń afrykańskich, nazywanych potocznie także animistycznymi lub pogańskimi. 2 Pierwsi, choć nieliczni muzułmanie pojawiali się na terenie dzisiejszego Sudanu już w VII w. Po podboju przez Arabów Egiptu w 640 r., zaczęli tam przybywać kupcy i liczne arabskie plemiona koczownicze, choć istnienie na tym terenie królestw chrześcijańskich hamowało trochę ich napływ. Z chwilą ich upadku (w 1317 r. Nobatii i w 1504 r. Alodii) doszło do powstania nad środkowym Nilem i w Dar Furze sułtanatów muzułmańskich i szybkiej islamizacji podporządkowanych im ludów, tak że w XVI w. religia ta stała się już obowiązująca niemal na całej Północy. 1 Maciej Ząbek – kierownik Zakładu Badań Etnicznych i Międzykulturowych w Instytucie Etnologii i Antropologii Kulturowej Uniwersytetu Warszawskiego �204 Maciej Ząbek sami pochodzili. Ponadto znając dynamikę rozwoju tej religii, ciśnie się jeszcze pytanie: dlaczego w końcu, tak mało mieszkańców tego kraju zostało muzułmanami? Dlaczego islam jednak przegrał na Południu konfrontację z chrześcijaństwem? Otóż główną przyczyną tego stanu rzeczy, przynajmniej na początku tej historii, wydaje się być handel czarnymi niewolnikami, jaki prowadzili przez wieki Arabowie i celowa polityka sułtanatów ograniczająca ekspansję islamu, gdyż jego postępy stawały się być przeszkodą w pozyskiwaniu tego specyficznego „towaru”, który był ich głównym „produktem” eksportowym w handlu przede wszystkim z Egiptem3. Nawracanie pogan na islam oznaczało, że po „towar” trzeba było wyprawiać się coraz dalej. Poza tym, ten typ kontaktów między Arabami a ludnością murzyńską, charakteryzujący się powtarzającymi się najazdami zbrojnymi, praktykowanym terrorem i porwaniami ludzi, bynajmniej nie sprzyjał nawiązywaniu bliższych relacji między obu stronami, a tym samym jakiejkolwiek działalności misyjnej. Stąd pierwsi konwertyci wśród Południowców pojawiają się dopiero po podboju przez Egipcjan tego kraju. Nawet jednak wówczas, pamięć o handlu niewolnikami odgrywała negatywną rolę w przyjmowaniu przez nich islamu. Pierwsi muzułmanie na Południu (1839–1842) Państwa muzułmańskie Północnego Sudanu (sułtanaty Fundżu i Darfuru) nie miały ambicji ani zapewne możliwości technicznych i militarnych dokonania podboju Południa, zadowalając się tylko handlem i pozyskiwaniem przemocą z tych obszarów, zwanych  Egipt, był największym importerem niewolników spośród krajów arabskich. W latach 1700–1880 importował podobno aż 800 tys. Murzynów; B. Nowak, Handel niewolnikami, w: M. Tymowski (red.), Historia Afryki do początku XIX wieku, Wrocław 1966, s. 1224. 3 �Z dziejów islamizacji południa Sudanu (1839–2011) 205 przez nich dar fertit4, niewolników, bydła i kości słoniowej. Dokonał tego dopiero Egipt, który za panowania kedywa Muhammada Alego5 (1805–1849) prowadził dość samodzielną politykę, choć formalnie był jedną z części Imperium Osmańskiego. W 1821 r. jego wojska najechały sułtanat Fundż położony nad Nilem Białym i Błękitnym oraz rozległe obszary Kordofanu, luźno związane z tym państwem. W ten sposób powstał Sudan, jako jeszcze jedna z prowincji osmańskich. W Sudanie kolonizatorów tych dlatego nazywano „Turkami” a okres ten (1821–1881) tureckim (arab. Turkija). W późniejszych latach przyłączano do niego terytoria na południe od Rzeki Gazeli (Bahr al-Ghazal), stanowiące dar fertit sułtanatu Darfuru, tworząc tu nową prowincję noszącą nazwę taką samą, jak rzeka. Sam Darfur podbito dopiero 1874 roku. Wcześniej w 1863 r. do Sudanu przyłączono duże wodzostwo Szylluków, tworząc z niego prowincję o nazwie Faszoda a następnie w 1871 r. tereny nazwane Ekwatorią, rozciągające się na południe od rozległych obszarów bagiennych zwanych Sudd (arab. as-Sudud – zapora)6. Pierwszym administratorem Sudanu (tzw. hikimdar) w imieniu Muhammada Alego został w 1826 r. Ali Churszid (Khurshid) Agha, który zorganizował latem 1827 r., razem z Ismailem Paszą (synem Muhammada Alego) dwie duże wyprawy po niewolników, jedną w górę Nilu Błękitnego a drugą do kraju Dinka (oficjalnie były to misje, których celem było rozpoznanie możliwości handlu Dar fertit, dosłownie „dom/kraj niewolników”. Muhammad Ali i jego następcy, będąc namiestnikami (wali) Wysokiej Porty, używali tytułu „kedyw” (tur. Hidiv), na polski ten termin tłumaczony jest jako „wicekról”. 6 Więcej: P.M. Holt & M.W. Daly, History of the Sudan: From the Coming of Islam to the Present Day, (fourth edition) London and New York 1988. Por.: M. Ząbek, Historia Sudanu do 1989 roku, w: J. Mantel-Niećko, M. Ząbek (red.), Róg Afryki. Historia i współczesność, Warszawa 1999, s. 113–122. 4 5 �206 Maciej Ząbek z miejscowymi plemionami). Pierwsza zakończyła się całkowitym fiaskiem z uwagi na wrogą postawę miejscowych plemion. Drugiej zaś, wspartej przez kawalerię, udało się wprawdzie rozbić atakujących ich Dinka, ale jej uczestnicy pochwycili zaledwie 500 jeńców. Tak, że obie nie przyniosły oczekiwanych rezultatów. Natomiast fakt, że napastnicy byli muzułmanami zaciążył od początku na przyszłych wzajemnych relacjach. Sytuacji nie poprawiał fakt, że z Północy, oprócz wspomnianych oficjalnych wypraw państwowych, były organizowane ekspedycje po niewolników przez prywatnych przedsiębiorców, m.in. do Bahr al-Ghazal i na inne tereny zamieszkałe przez pogan. Jak pisze Alan Moorehead polegały one na tym, że taki kupiec wyprawiał się z oddziałem w sile dwustu do trzystu zbrojnych ludzi, zatrzymywał się w jakimś dogodnym miejscu na Południu, zawierał przymierze z lokalnym wodzem i razem napadali na jakąś sąsiednią wioskę, potem ewentualnie na drugą, trzecią itd. Podpalali chaty i wyłapywali ludzi (szczególnie kobiety i dzieci), rabowali bydło, kość słoniową i zboże, następnie zaś wracali pod Chartum, gdzie na ukrytych targowiskach (oficjalnie w czasach egipskich handel niewolnikami był już zakazany) sprzedawali swą zdobycz7. Jak mówią współcześni Południowcy „ludzie nie byli wstanie zaakceptować wiary, której wyznawcy zachowywali się tak agresywnie wobec nich”. Państwowych wypraw w zasadzie w tym czasie już nie podejmowano. Wspomniany Ali Agha próbował wprawdzie zorganizować jeszcze kolejne ekspedycje wzdłuż Nilu Białego ale ponoszone straty sprawiły, że ostatecznie kedyw zakazał mu tych wypraw. Muzułmańscy historycy do dziś winią go za fakt, że ludność tego regionu odwróciła się od islamu i uległa, jak to mówią jego wrogom8.  A. Moorehead, Nad Nilem Błękitnym i Białym, Warszawa 1985, s. 372.  Abdalla Keri Wani, Islam in Southern Sudan. Its Impact: Past, Present and Future, Khartoum 2006, s. 9. 7 8 �Z dziejów islamizacji południa Sudanu (1839–2011) 207 Bardziej udane były trzy następne ekspedycje państwowe w górę Nilu Białego zorganizowane w latach 1839–1842. Miały one charakter badawczy, celem nie były akcje militarne i pozyskiwanie niewolników lecz odkrycie źródeł Nilu. Dowodzeniem tych wypraw podjął się na rozkaz kedywa kapitan Selim Qapudan. Towarzyszyło mu 400 żołnierzy. Pierwsza ekspedycja ruszyła w listopadzie 1839 r. i po przebyciu terenów zasiedlonych przez Szylluków i bagien Sudd, zawróciła z powrotem do Chartumu. Druga ruszyła w styczniu 1841 r. docierając w pobliżu miejsca, gdzie na brzegu Białego Nilu (zwanego tutaj już Górską Rzeką, Bahr al-Dżebel) założono stację handlową o nazwie Gondokoro. Dalej w górę rzeki prąd był zbyt silny a co więcej pojawiały się bystrza (katarakty) utrudniające żeglugę. Stąd zwykle od Gondokoro kontynuowano podróż drogą lądową. Trzecią wyprawę przedsięwzięto w 1842 r., która dotarła jednak niewiele dalej, w okolice dzisiejszej Dżuby na tereny zamieszkałe przez lud Bari9. Tak, że ostatecznie nie udało się kapitanowi Selimowi dotrzeć do źródeł Nilu. Znaczenie jednak tych wypraw w kontekście historii islamu, polega na tym, że jego żołnierze będąc muzułmanami zaczęli po raz pierwszy pokojowo głosić islam wśród tutejszych ludów. Prawdopodobnie w czasie ich trwania doszło nawet do pierwszych dobrowolnych konwersji wśród przedstawicieli Bari, choć tak naprawdę nie wiemy na ten temat nic pewnego10. Przetarto w każdym bądź razie szlak, który muzułmanie z Północy, uznają za główną drogę 9 Selim Bimbachi, (Qapudan Salim), Premier Voyage á la recherche des sources du Nil-Blanc, „Bulletin de la Sociéte de Géographie”, (1842), 18, s. 5–30; 81–106; 161–185. Patrz także: S. Beck, Mideast and Africa to 1700, t. 1, Santa Barbara 2010. 10  O tyle prawdopodobne, że przedstawiciele tej grupy, w przeciwieństwie do Nuba, Dinka, Nuerów i innych ludów Południowego Sudanu nie mieli tak złych doświadczeń z arabskimi handlarzami niewolników. W czasach niepodległej już Republiki Sudańskiej Bari byli też grupą najbardziej skłonną do kolaboracji z Chartumem. �208 Maciej Ząbek późniejszego rozchodzenia się islamu na Południu. W praktyce tylko na jego początku w okolicach miasta Renk zamieszkałego przez Dinka z plemienia Abilang doszło do utworzenia się małej społeczności muzułmańskiej. Rolę misjonarzy w tym rejonie odegrali eks-żołnierze z armii turko-egipskiej powracający do swoich rodzin11. Większe znaczenie dla islamizacji miała droga od strony południowo-zachodniego Darfuru, przebiegająca w pobliżu granic dzisiejszej Republiki Środkowoafrykańskiej, kierująca się w stronę miejscowości Raga w zachodnim Bahr al-Ghazal. W tym rejonie, pod koniec XIX w. doszło do większej ilości konwersji na islam, choć także nic nie wiadomo o ich historii. Na islam przeszło w całości tylko plemię Feroge przybyłe w ten rejon z Bornu (obszary dzisiejszej północno-wschodniej Nigerii)12. Niemniej historię islamu w Południowym Sudanie liczy się symbolicznie właśnie od czasu wyprawy kapitana Selima, podkreślając przy tym, że islam pojawił się tam wcześniej niż chrześcijaństwo13. Pamiętać trzeba, że poza wspomnianym już handlem niewolnikami dużym utrudnieniem w nawracaniu na islam była bariera językowa między przybywającymi muzułmanami a ludnością miejscową. Tylko wśród najbardziej na północ wysuniętych Szylluków, można było spotkać ludzi mówiących po arabsku. Pozostałe ludy go nie znały, trudno też było o tłumaczy, którymi zwykle byli wcześniej schwytani niewolnicy z miejscowych plemion, którzy nauczyli się w niewoli arabskiego. Innego rodzaju problemem była sama możliwość poruszania się w tym terenie. Arabowie, którzy przywykli do przemieszczania się na wielbłądach, zwykle nie mogli użyć tu tych zwierząt, gdyż były one niedostosowane do panującego tam wilgotnego klimatu. W czasie pory deszczowej  Abdalla Keri Wani, dz. cyt., s. 20–21.  R.O. Collins, Shadows in the Grass: Britain in the Souther Sudan, 1918–1956, New Haven and London 1983, s. 180. 13  Abdalla Keri Wani, dz. cyt., s. 9. 11 12 �Z dziejów islamizacji południa Sudanu (1839–2011) 209 zwierzęta te w ogóle nie mogły chodzić po tamtejszych błotnistych i gliniastych ścieżkach. Fundamenty islamizacji (1869–1884) Dla wielu może być to zaskoczeniem ale paradoksalnie fundamenty islamizacji Południa położyli nie Arabowie ale Europejczycy będący w służbie kedywa Egiptu. Znane i sławne skądinąd postacie, jak Samuel Baker14, Charles George Gordon15 i przede wszystkim Edward Schnitzer znany tu jako Mehmed Emin Pasza16. Ismail Pasza (wspomniany już wyżej syn Muhammada Alego), kiedy został kolejnym władcą Egiptu, podobnie, jak ojciec zatrudniał tego typu europejskich specjalistów z różnych dziedzin. Wielu z nich znalazło pracę w Sudanie przyczyniając się trochę do ograniczenia handlu niewolnikami i utrwalenia panowania egipskiego w tym kraju. Na prawie wszystkich nich, islam wywarł ogromny wpływ i nie byli oni przeciwni jego rozprzestrzenianiu się. Samuel Baker był Samuel White Baker (1821–1893), brytyjski oficer, podróżnik, myśliwy, przyrodnik, pisarz i poszukiwacz źródeł Nilu, odkrywca Jeziora Alberta, mianowany przez kedywa gubernatorem Ekwatorii w latach 1869–1873. 15  Charles George Gordon, oficer angielski, administrator w służbie kedywa Egiptu od 1873 r. (za zgodą rządu brytyjskiego), słynny obrońca Chartumu przed mahdystami, wcześniej gubernator Ekwatorii i generalny gubernator Sudanu. 16  Niemiecki lekarz, pochodzenia żydowskiego, urodzony na Śląsku w Opolu. W 1846 r. wraz matką przeszedł z judaizmu na protestantyzm. W 1865 r. podjął pracę jako lekarz w armii osmańskiej i w trakcie tej służby nawrócił się z kolei na islam. Zmienił też swoje imię na Emin, które jest turecką modyfikacją arabskiego imienia Amin. Wkrótce awansował zostając gubernatorem (paszą) Albanii. W 1875 przeniesiony został do Kairu, następnie przez rząd został wysłany do Sudanu w celu monitorowania sytuacji zdrowotnej w tym kraju. W 1878 r. mianowano go gubernatorem Ekwatorii na miejsce Gordona. Pełnił tę funkcję aż do wyparcia go przez wojska mahdystów. W czasach późniejszych podjął jeszcze szereg wypraw w rejon Wielkich Jezior w celu poszukiwań źródeł Nilu. Zginął zamordowany w 1892 r. w pobliżu wodospadów Stanleya w dzisiejszym Kongo. 14 �210 Maciej Ząbek jednym z nich. To on dokonał faktycznej „pacyfikacji” Ekwatorii a islamizację Afrykanów uważał, jak wielu Europejczyków w tym okresie, za etap pośredni w ich cywilizowaniu17. Wojsko jego składało się z muzułmanów, żołnierzy egipskich i północno-sudańskich, którym Baker pozwalał się żenić z miejscowymi dziewczętami, gdyż uważał to za sposób zjednania sobie miejscowych ludów. Rodziny, które wiązały się z żołnierzami imperium nie atakowały później jego wojska a i sami żołnierze stawali się także bardziej tolerancyjni. Oczywiście dziewczęta te, a tym bardziej potomstwo tych związków stawało się potem chcąc nie chcąc, muzułmanami. Po wypełnieniu swego kontraktu Baker powrócił do Europy a jego stanowisko objął wybrany przez Ismaila inny Anglik – pułkownik Charles George Gordon. Ten swoim żołnierzom pozwolił wybudować meczet, który był pierwszy meczetem na Południu. Sprowadził też alimów (prawników muzułmańskich) oraz ustanowił piątek dniem wolnym od pracy. Pozwolił także praktykować post w czasie Ramadanu. Znane są jego słowa skierowane w liście do kuzyna w Anglii, że lepiej mieć więcej ludzi praktykujących religię, niż nie mieć ich wcale18. Pisał także: „Lubię muzułmanów, oni nie wstydzą się wierzyć w Boga. Życie ich jest całkiem czyste. To prawda, że pozwalają sobie na duży margines swobody, o ile chodzi o żony, ale za to nie polują na cudze. Czy w naszym chrześcijańskim narodzie mężczyźni mogą się pochwalić tą cnotą?19”. Sudańczycy przywołują często te cytaty, jako dowód potwierdzający istnienie islamu na Południu na początku drugiej połowy XIX wieku. Faktem jest, że poprzez małżeństwa z miejscowymi kobietami, język arabski i islam rzeczywiście pojawiły się na Południu, szczególnie Słowo „pacyfikacja” w epoce kolonialnej stało się obłudnym eufemizmem kamuflującym brutalne akcje wojskowe kolonizatorów przeciw próbującym im stawiać opór ludom afrykańskim. Patrz: A. Moorehead, dz. cyt., s. 429–443. 18  L. Elton, General Gordon, London 1954, s. 170. 19  A. Moorehead, dz. cyt., s.477. 17 �Z dziejów islamizacji południa Sudanu (1839–2011) 211 wśród ludów Bari, Acholi i Madi. Można powiedzieć, że swymi działaniami chrześcijanin Gordon położył prawdziwy fundament pod przyszłą islamizację Południowego Sudanu20. Dzieło to z powodzeniem kontynuował jego następca na stanowisku gubernatora Ekwatorii, który jednak sam wcześniej przeszedł na islam. Był nim Emin Pasza, należący z pewnością do największych promotorów islamu na tym terenie. Przy garnizonach wojskowych budował meczety, dbał aby każdy oddział posiadał własnego imama i odprawiał piątkowe modlitwy a w Lado (nieco powyżej Gondokoro), gdzie ustanowił stolicę Ekwatorii zbudował pierwszą szkołę koraniczną w tym kraju. Pilnował praktykowania islamu i przestrzegania szariatu. Sam występował często w roli imama zachęcając żołnierzy do propagowania wiary wśród miejscowej ludności i nakłaniania ich do zakładania dżalabiji (jiba), tradycyjnej muzułmańskiej długiej koszuli (miejscowi tubylcy chodzili dotąd prawie nago). Chętnie też rekrutował spośród nich nowych żołnierzy ponieważ w armii stawali się muzułmanami. Lado za jego rządów stało się centrum islamizacji w powiązaniu z siecią obozów wojskowych (m.in. w Foweira, Rejaf, Bedden, Kirri, Muggi, Labore, Ayu, Dufile, Wadelei), które z kolei były lokalnymi ośrodkami islamizacyjnymi, szczególnie atrakcyjnymi dla młodych chłopców z okolicy, którzy przechodzili na islam aby dostać się do wojska. Ich religijność podkreślał jeden z włoskich podróżników, który dotarł do Ekwatorii w tym czasie21. Czasy rządów Emina Paszy, przed wybuchem powstania mahdystów, przyczyniły się do znacznej popularności islamu w tym regionie, stanowiąc, z punktu widzenia muzułmanów, dobry prognostyk dla tej religii na przyszłość. Fanatyzm mahdystów doprowadził jednak do załamania się tego, tak dobrze zapowiadającego się procesu islamizacji Południa.  R. Gray, A History of the Souther Sudan 1839–1889, London 1961, s. 58. P.M. Holt & M.W. Daly, dz. cyt., s. 32. 20 21 �212 Maciej Ząbek Sudan pod okupacją egipsko-turecką �Z dziejów islamizacji południa Sudanu (1839–2011) 213 Kryzys islamu na Południu w okresie mahdijji (1884–1899) Okres powstania i istnienia państwa mahdystów w Sudanie (1881–1898) określany jest w tym kraju mianem mahdijji. Po zdobyciu Chartumu w 1884 r. ansarowie22 podjęli natychmiast ekspansję na pogańskie Południe. Armia na czele emira Karima Allaha Mohammeda Karkasawiego zdobyła na początku prowincję Bahr al-Ghazal, której gubernatorem z ramienia kedywa był młody odważny ale niedoświadczony Anglik Frank Miller Lupton (zwany Lupton Bey), którego wojska zdezerterowały przyłączając się do mahdystów23. Następnie dowodzeni przez Omara Saliha ansarowie uderzyli na Ekwatorię wzdłuż Nilu Białego, z jednej strony na łodziach a z drugiej lądem, zdobywając najpierw miejscowość Bor aby następnie zająć stolicę Południa Lado. Emin Pasza postanowił ewakuować swoje wojska, tak że miasto zostało zajęte bez walki, niemniej i tak nie udało się uniknąć negatywnych konsekwencji wojny muzułmanów z muzułmanami, jakimi byli zarówno mahdyści, jak i siły Emina Paszy. Wpływ na tą decyzję miał także fakt, że żołnierze sudańscy Emina (nie dotyczyło to oczywiście Egipcjan i Turków) zwykle odmawiali walki z mahdystami albo wręcz dezerterowali, przyłączając się do nich. Mahdyści zresztą prowadzili umiejętną propagandę wśród nich, poprzez wysyłanych do nich agentów. Miejscowi konwertyci natomiast bardzo obawiali się mahdystów. Tym bardziej, że ci ostatni byli fanatycznymi dżihadystami, przypominającymi współczesnych fundamentalistów i założycieli państwa islamskiego w Syrii i Iraku, mordujący nie Zaszczytne określenie zwolenników Mahdiego nawiązujące do nazwy sprzymierzeńców z Medyny samego Proroka. 23  Tamże, s. 93. Patrz także: P.R. Carstens, The Encyclopedia of Egypt during the Reign of the Mehemet Ali Dynasty 1798–1952, Friesen Press 2014, hasło: Karam Allah Muhammad Kurkusawi, s. 382. 22 �214 Maciej Ząbek tylko pogan i chrześcijan ale i innych muzułmanów, którzy nie chcieli uznać posłannictwa Mohammada Ahmeda, który ogłosił się Mahdim i przyjąć narzuconych przez niego surowych praktyk religijnych. Efektem tej konfrontacji pomiędzy samymi muzułmanami było cofnięcie się wpływów rozwijającego się islamu w regionie. Wiele miejscowych meczetów i szkól koranicznych wybudowanych niedawno przez Emina Paszę zostało spalonych lub zniszczonych a konwertyci z miejscowych plemion uciekli do buszu z obawy aby mahdyści ich nie zniewolili lub zabili. W wioskach u swoich krewnych zwykle powracali do swoich dawnych tradycyjnych wierzeń odchodząc od islamu często na zawsze24. Jak napisała Lilian Passmore Sanderson: „Wydaje się, że sfera wpływów islamu została poważnie ograniczona poprzez upadek muzułmańskiej władzy politycznej. Przyczyną tego upadku było zniszczenie administracji turecko-egipskiej w latach osiemdziesiątych XIX w. oraz późniejsze niepowodzenia mahdystów w utrzymaniu kontroli nad prowincją Bahr el Ghazal i obszarze Ekwatorii”25. Mahdyści napadając i niewoląc ludność tubylczą, nie szanując nowych muzułmanów, doprowadzili do poważnego wyniszczenia ekonomicznego i ludnościowego Południa, co zaniepokoiło Belgów z sąsiedniego Wolnego Państwa Kongo. W 1897 r. ich wojska wkroczyły do prowincji Ekwatoria, pomagając oficjalnie w ewakuacji wojsk Emina Paszy. Po jego wyjściu, sami jednak pozostali nad Bahr al-Dżebel, tworząc administrowaną przez nich tzw. Enklawę Lado, która istniała aż do śmierci Leopolda II w 1910 r. Dopiero po tej dacie, w wyniku trudnych negocjacji, tereny te powróciły z powrotem do Sudanu.  R. Gray, dz. cyt., s. 32; G. Casati (Major Gaetano), Ten Years in Equatoria, vol. 1, London 1891, s. 284. 25  L.M. Sanderson, G.N. Sanderson, Education Religion and Politics in Southern Sudan 1899–1964, London 1979, s. 423. 24 �Z dziejów islamizacji południa Sudanu (1839–2011) 215 Islam w pierwszym okresie kondominium anglo-egipskiego (1899–1922) Klęska mahdystów z Brytyjczykami w słynnej bitwie pod Omdurmanem (Kereri)26 we wrześniu 1898 r., jak wiadomo zakończyła istnienie ich państwa. Rok później uporano się z ostatnimi oddziałami mahdystów i ustanowiony tym razem wspólny brytyjsko-egipski zarząd nad Sudanem zwany kondominium anglo-egipskim. Na Południu zaczęto organizować nową administrację. Sytuacja była już inna niż pod władzą tylko egipską. Napływali nowi urzędnicy i wojskowi, brytyjscy i egipscy. Ci pierwsi byli, w przeciwieństwie do okresu z przed powstania Mahdiego, przeważnie niechętni islamowi, ci drudzy z kolei niechętnie wyjeżdżali na dalekie, obce im kulturowo i klimatycznie Południe. Brytyjczycy zresztą też, coraz mniej chętniej wysyłali tam muzułmanów, zwłaszcza z Północnego Sudanu. Oczywiście w grę wchodzili tylko ci, którzy zachowali lojalność kedywowi w czasie powstania mahdystów. Promowano raczej przyjmowanie do administracji świeżo wykształconych Południowców po dobrych katolickich szkołach misyjnych. Na razie nie było ich jednak zbyt wielu. Egipcjan i Sudańczyków z Północy obawiano się m.in. z uwagi na to, że spostrzegano ich jako potencjalnych misjonarzy islamu. Politykę tę, w dużym stopniu kreował Generalny Gubernator Sudanu, Reginald Wingate, który od początku poszukiwał sposobu powstrzymania islamu na Południu. Postrzegał on cywilną administrację z Chartumu opartą na muzułmanach, jako wystarczająco silną grupę mogącą islamizować Południe. Prawo jednak praktycznie nie pozwalało mu na poważniejsze kroki skierowane przeciwko islamizacji27.  Historycy sudańscy nazywają ją bitwą pod Kerreri (jest to miejscowość znajdująca się wówczas ok. 11 km od Omdurmanu, gdzie faktycznie doszło do bitwy). 27 M.O. Beshir, The Sudan Background to Conflict, London 1968, s. 25. 26 �216 Maciej Ząbek Nie wszyscy zresztą Brytyjczycy byli jej przeciwni. Niektórzy uważali (na podstawie swych doświadczeń na Północy), że łatwiejsze będzie administrowanie tamtejszymi tubylcami, jak zostaną muzułmanami. Na przykład pułkownik Herbert William Jackson, gubernator prowincji Berber, był otwarcie przeciwny wprowadzaniu chrześcijaństwa na Południu twierdzą, że dezintegruje ono plemiona, które są podstawą instytucją społeczną dla miejscowych społeczności. Uważał, że doprowadzi to do napięć i rozruchów, natomiast islam (z zasady podtrzymujący istnienie plemion): „daje Czarnym poczucie wspólnoty, uspokaja ich, sprawia że są przewidywalni, uczciwi i szczęśliwi”. Chrześcijaństwo natomiast wg niego zaburza ten stan harmonii. Podobnie Lord Cromer, Konsul Generalny w Kairze był także przekonany, że islam jest dobrym pomysłem również dla Południowców i optował by podobnie, jak na Północy nie dopuszczać do pracy misjonarzy chrześcijańskich28. Stąd wokół garnizonów wojskowych na Południu nadal dochodziło do upowszechniania islamu, głównie dzięki młodym Południowcom, którzy wstępowali do armii i stawali się w niej muzułmanami a następnie byli nosicielami tej religii na swoich wioskach. Dzięki stabilizacji i zakończenia porwań ludzi w celu ich zniewalania, w niektórych rejonach Południa, mniej zrażonych dawnymi represjami ze strony muzułmanów, wyznawców islamu zaczęło wyraźnie przybywać. Głosiciele islamu zresztą zaczęli już wtedy potępiać niewolnictwo twierdząc nawet, że islam był pierwszą religią, która poprawiła warunki życia niewolników i podjęła pewne kroki aby zakazać tych praktyk29. Faktem jest, że liczba muzułmanów rosła, szczególnie w niektórych rejonach gdzie pojawili się już wcześniej, jak w Bahr al Tamże, s. 25. W niektórych okolicznościach rzeczywiście to było prawdą, niewolnicy np. w domach bogatych muzułmanów mieli warunki bardzo dobre. 28 29 �Z dziejów islamizacji południa Sudanu (1839–2011) 217 -Ghazal czy w okolicach Renku oraz w ośrodkach wiejsko-miejskich w Ekwatorii (Lado, Mongalla, Rejaf) a także na północnym-zachodzie tej prowincji w okolicach Yei, w Makaraka, gdzie znajdowała się siedziba administracji turecko-egipskiej30. Przyczyniali się do tego także coraz liczniejsi imigranci muzułmańscy osiedlający się na Południu, pochodzący z Północy Sudanu, Egiptu oraz z Centralnej i Zachodniej Afryki (z terenów Bornu i Hausa) nazywani w Sudanie zbiorowo mianem Fellata. Byli wśród nich zarówno kupcy, rzemieślnicy, jak przedstawiciele koczowniczych plemion pasterskich (Fulbe i Arabów). Najlepszymi jednak misjonarzami islamu okazywali się kupcy arabscy, szczególnie w Bahr al-Ghazal, gdzie przebiegało wiele dróg handlowych z Darfuru i Kordofanu. Mieli oni tam największe możliwości w oddziaływaniu na miejscowych tubylców. W mniejszej liczbie byli obecni w Ekwatorii, do której przybywali Nilem. Osiedlali się w zakładanych tam miastach, które współtworzyli, szczególnie w Torit, Kapoeta i Kajokeji. Najbogatsi z nich, zakładali często w swoich stacjach małe meczety i prowadzili działalność dobroczynną. Później, gdy społeczności te, stały się większe zaczęli budować większe meczety oraz otwierać szkoły muzułmańskie. Ogólnie rzecz biorąc pod władzą Brytyjczyków szkolnictwo islamskie zaczęło rozwijać się całkiem nieźle. Zaczęto tłumaczyć na angielski a także na miejscowe języki komentarze do Koranu i niektóre święte teksty oraz je drukować i upowszechniać. Ogólnie rzecz biorąc islam wkraczał na Południe dzięki imigracji muzułmanów oraz pozyskiwaniu konwertytów poprzez małżeństwa z miejscowymi dziewczętami, służbę wojskową, handel, szkołę i meczety. Dzięki tym wszystkim instytucjom kultura i cywilizacja islamu powoli ale coraz mocniej wchodziła na Południe.  L.M. Sanderson, G.N. Sanderson, dz. cyt., s. 423. 30 �Maciej Ząbek 218 Inną drogą upowszechniania islamu była ogromna siła przyciągająca mistycyzmu islamskiego czyli bractw sufickich. Stowarzyszenia te, od innych instytucji muzułmańskich wyróżniał zawsze wyraźnie wyższy wskaźnik wzajemnej solidarności, troski o siebie nawzajem, poczucia jedności. Bractwa przyciągały nowych adeptów atrakcyjnością obrzędów zikir (szczególnego rodzaju modlitw/ tańców i muzyki) prowadzący do transu oraz związaną z nimi propozycją poszukiwania indywidualnej drogi (tariki) do Boga, pod przewodnictwem wybranego szejcha, mistrza który już ją odnalazł. Po swej śmierci uchodzącego zwykle za świętego, posiadającego łaskę (barake), emanującego świętą siłą, mocą czynienia cudów i pomagającego w komunikacji człowieka z Bogiem. Bractwa te (głównie Chatimija, Kadirija i Samanija) przybywały z Północy na Południe, osiedlając się w Dżubie, Malakal, Wau, Torit, Rumbek, Yei i innych miastach. Ich członkowie, fakirzy (derwisze) wykorzystywali w kontaktach z Południowcami swoją otwartość na różne kultury, tolerancję na niekoniecznie zgodne z prawem islamu zachowania, pewną także apolityczność, zdobywają w ten sposób swoich sympatyków i naśladowców, zakładając wraz z nimi nowe wspólnoty i wpływając bardzo aktywnie na otoczenie31. Podsumowując, w pierwszym okresie kondominium (1899– 1922), mimo pewnej odczuwalnej niechęci wśród większości urzędników brytyjskich wobec islamu, preferencji w przyjmowaniu do administracji absolwentów chrześcijańskich szkół misyjnych, polityce sprowadzania misjonarzy z Europy i zapewnieniu misjom chrześcijańskich możliwości działania, sytuacja muzułmanów na w Południowym Sudanie nie była wcale zła a liczba ich systematycznie rosła i to szybciej niż w czasach turkijji. Stało się to w pewnym momencie już widoczne dla zwykłego obserwatora, gdyż coraz więcej Południowców przyjmowało muzułmańskie imiona  Abdalla Keri Wani, dz. cyt., s. 49-66. 31 �Z dziejów islamizacji południa Sudanu (1839–2011) 219 i zakładało arabski strój (dżalabiję), co zaczęło mocno niepokoić niektórych Brytyjczyków32. Od polityki ograniczania wpływów islamu na Południu (1922–1945) po nowe na niego otwarcie (1945–1955) Większość brytyjskich urzędników, po powstaniu Mahdiego obawiała się islamu, jego radykalizmu i możliwości wybuchu kolejnego powstania. Widzieli w nim, nie bez racji, potężną siłę integracyjną, będącą w stanie zjednoczyć plemiona Południa, gdyby tę religię przyjęły a w końcu to na zasadzie divide et impera opierali swą władzę. Poza tym islam, był pasem transmisyjnym, za pomocą którego politycy egipscy i północno sudańscy, których obawiano się najbardziej, mogli wpływać na sytuację na Południu. Przed 1920 r. nie doszło jednak do większych zmian, choć gubernatorzy południowych prowincji zaczęli coraz bardziej naciskać na zahamowanie rozwoju islamu na Południu, spotykając się jednak ze sprzeciwem wewnątrz samej administracji kolonialnej, w której niektórzy wyżsi urzędnicy byli zwolennikami islamizacji Południa. Z drugiej strony kręgi związane z misjami, szczególnie protestanckimi, dążąc do stworzenia łańcucha ośrodków misyjnych od Kapsztadu po Kair, naciskały na Londyn, by Sudan nie stanowił wyrwy w tym łańcuchu. Dopiero jednak po ogłoszeniu niepodległości Egiptu w 1922 r. i radykalnym ograniczeniu wpływów tego państwa w Sudanie (praktycznie likwidacji instytucji kondominium), administracja brytyjska postanowiła wprowadzić w Sudanie, jak Rosja, wewnętrzne paszporty i obowiązek meldunkowy (Passports and Permits Ordinance) a w 1930 r. tzw. „prawo o zamkniętych dystryktach” (Closed Districts Ordinance)  G. N. Sanderson, dz. cyt., s. 190. 32 �Maciej Ząbek 220 obejmujące trzy południowe prowincje: Bahr al-Ghazal, Ekwatorię i Górny Nil. Muzułmanie z Północy mogli teraz wjechać do tych prowincji tylko za specjalnym zezwoleniem, które nie było łatwo dostać. Oznaczało to poważne ograniczenie ich swobody podróżowania oraz wyboru miejsca zamieszkania, co szczególnie dotknęło muzułmańskich kupców z Północy. Nowa polityka, preferowała jeszcze bardziej niż dotąd rządy pośrednie, przyznając plemionom uprawnienia do posługiwania się własnym językiem i prawem zwyczajowym a język angielski podnosząc na Południu do oficjalnego lingua franca. Ponadto poza misjonarzami zachęcano do osiedlania się tu także greckich i syryjskich kupców (chrześcijan lub wyznawców niesunnickich ugrupowań muzułmańskich), będących pewną przeciwwagą dla osadników arabskich, których planowano ponownie przesiedlić, podobnie, jak przybyłe tu muzułmańskie plemiona pasterskie33. Prawo to z punktu widzenia celu, dla którego zostało wprowadzone okazało się dość skuteczne, choć nie powstrzymało ekspansji islamu w regionie, tak jak się tego spodziewano. Decyzja ta, jednak w praktyce stworzyła z Południowego Sudanu nową jednostkę polityczną i dała podstawę do powstania przyszłego państwa. Zdaniem większości Sudańczyków z Północy stała się powodem późniejszej wojny domowej i obecnego podziału kraju. Konsekwencje „prawa o zamkniętych dystryktach” są o tyle zaskakujące, że długo ono nie obowiązywało. Wkrótce zaobserwowano, że dyskryminacyjna polityka wobec islamu nie przynosi do końca oczekiwanych rezultatów. Na Południu nadal popularne były dżalabije i muzułmańskie imiona. Poza tym, po drugiej wojnie światowej wzrosły naciski społeczne na dalszą demokratyzację prawa w koloniach. Stąd ostatecznie w 1945 Ministerstwo Spraw Wewnętrznych Sudanu przeprowadziło modyfikacje w dyskrymi Abdalla Keri Wani, dz. cyt., s. 73–74. 33 �Z dziejów islamizacji południa Sudanu (1839–2011) 221 nującym prawodawstwie z 1930 r.. Wprowadzono nowe prawo, które zakładało wolność wyznania i zakładania związków wyznaniowych, mających zapewnione równe prawa, gwarantowane przez władzę. Islam nadal pozyskiwał wiernych spośród Południowców, ale co interesujące, mimo zakończenia polityki dyskryminacyjnej, większa jego ekspansja na Południu nie nastąpiła. W międzyczasie na Południu powstały nowe chrześcijańskie elity wykształcone na wzorach europejskich a siła przyciągania tych wzorów okazała się dla tubylców znacznie większa od tych, które mogli im zaoferować muzułmanie. Islam na Południu w niepodległym ale arabskim Sudanie (1956–2005) Brytyjczycy opuszczając Sudan, oddali władzę w ręce muzułmańskiej elity z Północy na początku roku 1956. Ich niekonsekwentna polityka stała się jednym z najpoważniejszych przyczyn późniejszego konfliktu. Powstałe dzięki nim elity południowo-sudańskie dążące do emancypacji politycznej i kulturalnej musiały w tej sytuacji wejść prawie na pewno na drogę konfrontacji z koncepcją islamizacji i arabizacji Południa, której zwolennikami była zdecydowana większość reprezentantów z Północy. W początkowych latach niepodległość islamizacja na Południu utraciła dawną dynamikę. Stało się to z różnych przyczyn. Po pierwsze większość kaznodziei muzułmańskich była słabo wykształcona i nie przygotowana do prowadzenia działalności misjonarskiej wśród potencjalnych konwertytów zwłaszcza w sytuacji konkurencji z misjami chrześcijańskimi. W prawdzie, z początkiem lat pięćdziesiątych ruszył program szkolenia muzułmanów z Południa na imamów w Instytucie Studiów Islamskich na Uniwersytecie Al Azhari w Kairze, sponsorowany przez Egipcjan ale wielu z uczestniczących w nim studentów, z powodu �222 Maciej Ząbek braku wystarczającej pomocy finansowej ale też i braku większego zainteresowania dalszą nauką, przerywała studia woląc zająć się handlem czy inną pracą. Poza tym większość z nich nie widziała swojej przyszłości w Sudanie Południowym pragnąc zostać w Egipcie. Program zaś studiów na Uniwersytecie Al Azhari został w 1953 roku przerwany przez rząd egipski, w odwecie za decyzje polityków Południa głosowania za niepodległością, co kolidowało z planami Egiptu utworzenia w przyszłości jednego państwa obejmującego całą Dolinę Nilu, od delty po jego źródła. Ostatecznie w 1956 r. Egipt zmuszony do uznania niepodległości Sudanu zakończył całkiem ten program. Tylko kilku jego absolwentów, powróciło na Południe gdzie zostało wybitnymi nauczycielami islamu a jeden z nich Abbas Ali otworzył nawet w 1963 r. Palotaka znaną szkołę religijną. Po drugie brakowało wśród samych Południowców woluntariuszy posiadających niezbędną wiedzę do propagowania islamu wśród swego najbliższego otoczenia. A nawet najlepsi arabscy kaznodzieje nie byli w stanie ich zastąpić. Tymczasem europejscy misjonarze uczyli się mówić w języku ludu, który chcieli nawrócić i powoływali w coraz to większej liczbie katechetów i duchownych spośród miejscowych plemion. Po czwarte na krzewienie islamu brakowało środków, w tym nawet na pokrycie kosztów organizacyjnych, nie mówiąc już o pomocy społecznej. Bogaci kupcy muzułmańscy robili w prawdzie, co mogli ale w porównaniu z bogatymi misjami z Zachodu udzielali się na dość małą skalę. Przeszkodą był też brak odpowiednich instytucji organizujących całą działalność misyjną muzułmanów w tym wsparcia samego państwa. Pewnym przełomem w kryzysie islamu na Południu było dojście do władzy generała Ibrahima Abbuda (1958–1964) uważanego dziś przez wielu Sudańczyków za najlepszego prezydenta jakiego w swej historii posiadali. �Z dziejów islamizacji południa Sudanu (1839–2011) 223 Poza pewnymi sukcesami na polu gospodarczym i dyplomatycznym, które Abbud odniósł, podjął on także ostrą akcję islamizacji i arabizacji na Południu, co spotkało się swego czasu, z wielkim poparciem jego rodaków z muzułmańskich, afro-arabskich społeczności nad środkowym Nilem. Szybko zorientował się, że islam na Południu nie zapuścił głębokich korzeni i jest nadal dosyć powierzchowny. Pierwszym jego krokiem była masowa budowa szkół podstawowych i średnich w celu nauczania islamu. Szkoły koraniczne zapewniać miały kształcenie dzieci od wieku przedszkolnego aż do studiów wyższych. Podjął też starania o umożliwienie Południowcom dostępu do wyższej edukacji. Zbudował na Południu sześć instytutów islamistycznych oraz wiele nowych meczetów. Początkowo szkoły te stworzone zostały dla dzieci muzułmanów i tych pogan, którzy chcieli przejść na islam. Z czasem jednak z powodu braku możliwości edukacji w szkołach chrześcijańskich, zaczęto przyjmować do nich także dzieci chrześcijańskie. Obok szkół religijnych, powstały także za jego rządów szkoły handlowe i techniczne oraz instytuty dla kształcenia nauczycieli. Budował również szpitale i ośrodki zdrowia aby zyskać, jak twierdził przychylność Południowców34. Z drugiej strony misjom chrześcijańskim zakazał zakładania nowych szkół, a w lutym 1962 r. wydalił z Sudanu wszystkich zagranicznych misjonarzy. Zmienił też dzień wolny od pracy z niedzieli na piątek. Rezultaty tej polityki, nie były jednak oszałamiające. Niektórzy Południowcy w prawdzie przechodzili na islam ale na podstawie danych z sądów szariackich, gdzie dostępne są tylko dane cząstkowe odnoszące się do liczby konwersji w danym roku i w danej miejscowości, np. Dżubie w latach 60. odnotowano 86 konwertytów a w Malakalu – 184, w Wau 112, itd., wiadomo, że nie były to  Abdalla Keri Wani, dz. cyt., s. 81–102. 34 �224 Maciej Ząbek jednak masowe konwersje35. Bardziej natomiast znaczącą konsekwencją polityki Abbuda było zorganizowanie przez Południowców ruchu oporu. Od 1964 r. zaczęła się w Sudanie regularna wojna domowa, która doprowadziła zarówno do jego klęski, jak jego następców. Idea islamizacji Południa była w tych warunkach (toczącej się wojny i masowych prześladowań Południowców) praktycznie od początku sprawą przegraną, choć wielu miało złudzenia nawet spośród zagranicznych obserwatorów. M.in. znany politolog kenijskiego pochodzenia prof. Ali Mazrui, podczas pobytu w Sudanie w 1985 r. w trakcie wywiadu prasowego w Chartumie stwierdził nawet, że nim upłynie 100 lat większość Sudanu Południowego stanie się muzułmańska a jego mieszkańcy będą się nazywać Arabami36. Okazały się, że były to tylko pobożne życzenia sympatyków rządów fundamentalistów muzułmańskich w Sudanie. Tymczasem wojnę domową na krótko przerwano w roku 1972, kiedy udało się osiągnąć pewien kompromis a Południe uzyskało autonomię. Powrót jednak do projektu islamizacji Południa, poprzez wprowadzenie także i na jego terytorium prawa muzułmańskiego w 1983 r. wywołało ją ponownie. Za pomocą szariatu i represji karnych nie udało się z islamizować nikogo. Przyznają to sami muzułmanie, przypominając znane słowa z Koranu: „Nie ma przymusu w religii” (2:256), o których w Sudanie zapomniano. Dopiero w 2002 r. podpisano oficjalne porozumienie o zawieszeniu ognia a 9 stycznia 2005 r. w Nairobi, osiągnięto tzw. „Całościowe Porozumienie Pokojowe”, które zakończyło wojnę w wyniku której zginęło ok. 2 miliony ludzi. Przewidywało ono  A.H. Mekki, Educational, Cultural and Arabic Policies in the Southern Sudan, Khartoum 1983, s. 17. 36  A.A. Mazrui, wywiad dla Radia Dżuba, 20.02.1985, za Abdalla Keri Wani, dz. cyt., s.121. 35 �Z dziejów islamizacji południa Sudanu (1839–2011) 225 sześcioletnią autonomię dla Sudanu Południowego a następnie referendum w styczniu 2011 r. w sprawie jego niepodległości. Zakończenie. Przyszłość islamu w Sudanie Południowym Od 2005 r. islam na Południu nie jest już wspierany przez państwo a jego wyznawcy dość gwałtownie utracili status bądź, co bądź osób nieco bardziej uprzywilejowanych. Powstała w lipcu 2011 r. Republika Południowego Sudanu odrzuciła zdecydowanie projekt islamizacji i arabizacji kraju, łącznie z językiem arabskim pełniącym tu faktyczną rolę języka kontaktowego. Podjęła też próbę dearabizacji nazewnictwa geograficznego. Sami muzułmanie, dziś zdani na własne siły, są w Południowym Sudanie spostrzegani często, jako zaplecze władz w Chartumie, tutejsza „piąta kolumna”, choć przynależność religijna wcale się tu do końca nie pokrywa z przynależnością etniczną ani tym bardziej polityczną. Wielu z tutejszych muzułmanów należało także do Ludowego Ruchu Wyzwolenia Sudanu (ang. skrót SPLM), który był główną siłą polityczną Południa prowadzącą walkę z rządem. Niekoniecznie też wszyscy muzułmanie popierali władzę z Chartumu. Niemniej, po uzyskaniu niepodległości wyznawcy islamu, szczególnie pochodzenia arabskiego, są mniejszością zagrożoną wykluczeniem (przede wszystkim brakiem nadania obywatelstwa), dyskryminacją a nawet prześladowaniami zarówno ze strony państwa, jak i miejscowej ludności, choć jak dotąd, nie doszło do większych ich pogromów. Władza deklaruje tolerancję religijną i gwarancję ochrony także ludności muzułmańskiej, jednak siłą rzeczy, w sytuacjach kryzysowych ta grupa społeczna może być narażona na odgrywanie roli „kozła ofiarnego”. Ich sytuacja wydaje się podobna do tej jaką mieli lub mają Arabowie na Zanzibarze, Biali w RPA czy Tutsi w Rwandzie. Dotyczy to także niektórych �226 Maciej Ząbek plemion pasterskich, jak Arabów z plemienia Rufa’a od dawna zamieszkujących prowincję Górnego Nilu czy Fellata z Bahr al-Ghazal, którzy nie mogą otrzymać obywatelstwa nowego państwa37. W tej sytuacji można zadać pytanie, czy islamizacja Południowego Sudanu, jest już ideą przeszłości, zakończoną, nie mającą szans na kontynuację? Czy islam w Południowym Sudanie ma jeszcze szansę zwiększyć swój stan posiadania, czy też wręcz przeciwnie będzie zanikał w tym kraju? Na pytania dotyczące przyszłości oczywiście trudno odpowiedzieć ale biorąc pod uwagę analogie historyczne, to mało jest miejsc na świecie, z których islam całkowicie ustąpił, jeśli już raz, choć na trochę się na danym terenie zadomowił. Religia ta jest ciągle w fazie ekspansji i nie wydaje się aby muzułmanie, tak łatwo dali się całkiem wyprzeć z tego kraju. Ich sytuacja o tyle różni się od np. Tutsi w Rwandzie, że muzułmanie nie są tu jedyną grupą narażoną na nienawiść większości. W Sudanie Południowym zamieszkałym przez 60 grup etnicznych, wyznawców wielu Kościołów chrześcijańskich i kultów rodzimych, muzułmanie są tylko jedną z nich, aczkolwiek historycznie, ekonomicznie i politycznie dość znaczącą. Niemniej, tak duże zróżnicowanie miejscowej ludności, ich w pewnym sensie zabezpiecza. W sytuacji kolejnej wojny domowej między samymi Południowcami, muzułmanie, czy nawet Arabowie, mogą być nawet ośrodkiem pewnej stabilizacji. Poza tym nowe konflikty i masakry, których doświadcza obecnie Południe sprawiają, że zaciera się pamięć o starych wojnach i prześladowaniach ze strony Arabów. W tej sytuacji islam, jako religią bądź co bądź pokoju, może okazać się dla wielu ponownie atrakcyjna. Miejscowi muzułmanie udowodnili, że potrafią być także tolerancyjni a nawet integrować się z wyznawcami innych religii. Poza M. Ząbek, Naród i obywatelstwo w podzielonym Sudanie, w: Obywatelstwo na progu XXI wieku. Konteksty prawne i kulturowe, red. M. Ząbek, Warszawa 2013. 37 �Z dziejów islamizacji południa Sudanu (1839–2011) 227 tym przyszłość islamu jest związana z rozwojem chrześcijaństwa w tym kraju. Z pytaniem, jak głęboko się ono w nim zakorzeni? Czy potrafi przetrwać, bez wspomagania zewnętrznego, w sytuacji całkowitego upadku tej religii na Zachodzie? W przypadku negatywnej odpowiedzi, islam prawie na pewno dostanie tu swoją drugą szansę. Bibliografia Abdalla K. Wani, Islam in Southern Sudan. Its Impact: Past, Present and Future, Khartoum 2006. Abdalla K. Wani, Przyszłość islamu w Sudanie Południowym, w: Ząbek M. (red.), Sudan. Problemy tożsamościowe z perspektywy badaczy rodzimych, Warszawa 2014. Beck S., Mideast and Africa to 1700, t. 1, Santa Barbara 2010. Beshir M. O., The Sudan Background to Conflict, London 1968. Carstens P. R., The Encyclopedia of Egypt during the Reign of the Mehemet Ali Dynasty 1798–1952, Friesen Press 2014. Casati G. (Major Gaetano), Ten Years in Equatoria, vol. 1, London 1891. Collins R. O., Shadows in the Grass: Britain in the Souther Sudan, 1918– 1956, New Haven and London 1983, s. 180. Elias T. and R. Hill (eds.), The Opening of the Nile Basin, London 1974. Elton L., General Gordon, London 1954. Gray R., A History of the Souther Sudan 1839–1889, London 1961. Holt P.M. & M.W. Daly, History of the Sudan: From the Coming of Islam to the Present Day, (fourth edition) London and New York 1988. Mekki A. H., Educational, Cultural and Arabic Policies in the Southern Sudan, Khartoum 1983. Moorehead A., Nad Nilem Błękitnym i Białym, Warszawa 1985. Nowak B., Handel niewolnikami, w: Tymowski M. (red.), Historia Afryki do początku XIX wieku, Wrocław 1966. �228 Maciej Ząbek Said Bashir M., The Sudan Crossrads of Africa, London 1965. Sanderson L.M. & G.N. Sanderson, Education Religion and Politics in Southern Sudan 1899–1964, London 1979. Selim Bimbachi (Qapudan Salim), Premier Voyage á la recherche des sources du Nil-Blanc, „Bulletin de la Sociéte de Géographie”, (1842), 18. Ząbek M., Naród i obywatelstwo w podzielonym Sudanie, w: Ząbek M. (red.), Obywatelstwo na progu XXI wieku. Konteksty prawne i kulturowe, Warszawa 2013. Ząbek M., Historia Sudanu do 1989 roku, w: Mantel-Niećko J., Ząbek M. (red.), Róg Afryki. Historia i współczesność, Warszawa 1999. History of islamization in South Sudan (1839–2011) Summary The article is devoted to the history of islamization in South Sudan since the conquest of the country by Turko-Egyptians, through a period of British rule to the rule of Sudanese Arabs. It draws attention to some paradoxes namely the fact that the foundation of Islam in South Sudan was not put by the Arabs but Europeans who are in the service of Khedive of Egypt. Similarly, the most successful islamization was reported in the country during the first period of British rule. The reason for the resistance of most Southerners against accepting Islam was at the beginning the memory of the Arab slave trade. As well as in the period of Sudan independence, the attempts of islamization and arabization of country by force by the authorities in Khartoum. �Jędrzej Czerep Wpływ kultury politycznej Sudanu na Sudan Południowy Sudan – Sudan Południowy: dychotomia czy lustrzane odbicie? Wybuch wojny domowej w Sudanie Południowym w grudniu 2013 r. postawił na porządku dziennym pytanie: czy kultywowana, zwłaszcza przez donorów, wizja Południa jako strefy realizacji dążeń wolnościowych, nie była oparta na fałszywych przesłankach? Uproszczony podział Północ: (muzułmański) agresor / Południe: (chrześcijańska) ofiara, który utrwalił się w dyskursie zachodnim wobec Sudanu, pomija fundamentalne dla całej przestrzeni sudańskiej elementy wspólne. Nie uwzględnia również faktu, że elity Południowego Sudanu, wychowane w państwie sudańskim, posługujące się językiem arabskim w naturalny sposób traktują Chartum jako podstawowy punkt odniesienia dla własnych rządów. Eric Reeves, członek zawiązanej w latach dziewięćdziesiątych XX w. nieformalnej amerykańskiej grupy lobbystów, która wpływała na kształtowanie się polityki Departamentu Stanu wobec Sudanu, tzw. Rady (The Council), przywołując ówczesny własny ogląd sytuacji w Sudanie opisuje: „naszym celem było uświadomienie ludziom, że reżim w Chartumie to zło (evil). Zastanawiałem się intensywnie nad znaczeniem słowa zły i doJędrzej Czerep – doktorant Uniwersytet Kardynała Stefana Wyszyńskiego w Warszawie �230 Jędrzej Czerep szedłem do wniosku, że jeśli zło ma swoje miejsce w świecie, rezyduje w Chartumie”1. W skład „Rady” wchodzili m.in. John Prendegrast, pracownik Departamentu Stanu, późniejszy dyrektor „Enough! Project” i celebryta, Ted Dagne analityk Kongresu tworzący na potrzeby parlamentu raporty dotyczące Sudanu oraz Suzan Rice, wpływowa asystent Sekretarza Stanu ds. Afryki. Środowisko to, kultywując i promując rozumienie dynamiki wydarzeń w Sudanie jako walkę „sił ciemności i światła”, w sposób nieobiektywny idealizowało partyzancki ruch SPLA/M pod przywództwem Johna Garanga. Chcąc widzieć w nim przeciwieństwo „zła” Chartumu, przypisało mu w sposób automatyczny i mocno „na wyrost” odmienne standardy moralne, przywiązanie do wolności, wreszcie rolę obrońców chrześcijaństwa. Podejście to wpisywało się w mesjanistyczną, podbudowaną religijnie wizję roli USA w świecie jako krzewiciela wolności, podtrzymywaną zwłaszcza przez środowiska ewangelickiej prawicy, rozwiniętą później, w latach 2000. przez prezydenta Georga W. Busha. Ted Dagne wspomina: „widzieliśmy w Garangu charyzmę, oraz pasję co do równości, demokracji”2. Nie ulega jednak wątpliwości, że w ogólnosudańskiej politycznej agendzie Garanga odbijała się nie tylko doskonale przyjmowana na Zachodzie wizja państwa demokratycznego i tolerancyjnego (tzw. Nowy Sudan), ale i skrajnie autorytarny styl przywództwa i brak elementarnego poszanowania praw człowieka – lustrzane odbicie cech „arabskiego” rządu z Północy. Alex de Waal z Uniwersytetu Tuftis i World Peace Foundation i charakteryzuje Garanga jako bezwzględnego, nietolerującego sprzeciwu lidera scentralizowanej struktury, której bilans łamania praw człowieka nigdy, na żadnym South Sudan: Country of Dreams, Al Jazeera English, Faultlines, 22.04.2015, http://www.aljazeera.com/programmes/faultlines/2015/04/south-sudan-country-dreams-150414080912909.html [01.08.2015]. 2  Tamże. 1 �Z dziejów islamizacji południa Sudanu (1839–2011) 231 etapie wojny, nie było lepszy niż po stronie Chartumu3. Od strony relacji z ludnością cywilną, stosowania przymusu, używania dzieci-żołnierzy, czy eksploatowania napięć etnicznych, ruch SPLA wpisywał się w pełni w autorytarny model sudański. Sam Garang daleki był od budowania opozycji Północ-Południe. Umiejętnie modyfikował narrację zależnie od rozmówcy – co częściowo tłumaczy bezkrytyczną fascynację aktywistów amerykańskich. Hassan Turabi, lider ruchu islamskiego, który wyniósł do władzy w Chartumie Omara Baszira, w 1993 r. charakteryzował Garanga w sposób następujący: „Kiedy jedzie on do Afryki, powie: jesteśmy czarnymi Afrykanami prześladowanymi przez Arabów; w Europie powiedziałby, że to muzułmanie uciskają chrześcijan; z kolei w [marksistowskiej] Etiopii powie, że burżuazja prześladuje klasę pracującą zarówno na Północy jak i Południu”4. W programowym Manifeście SPLA opublikowanym w 1983 r. Garang odwoływał się do wspólnego dziedzictwa obu wielkich religii (islamu i chrześcijaństwa), oraz do wspólnych problemów i wspólnoty interesu wszystkich Sudańczyków5 – którą to wspólnotę tymczasowo usunęła z pola widzenia szowinistyczna rasowo i religijnie polityka Chartumu: rzecz w jego rozumieniu niezgodna z prawdziwym duchem sudańskim. Konsekwentne ignorowanie ogólnosudańskich, ze wszystkimi negatywnymi konsekwencjami, cech ruchu Garanga, doprowadziło do uznania go przez społeczność międzynarodową za realizatora dogłębnie wolnościowej i zwiastującej pluralizm misji narodowowyzwoleńczej. Szacunek do różnorodności kulturowej nie implikował jednak w żaden sposób demokratycznych planów wobec  Tamże.  A.A. Gallab, The First Islamist Republic: Development and Disintegration of Islamism in the Sudan, Hampshire 2008, s. 115. 5 The Manifesto of the Sudan People’s Liberation Movement, Sudan, 31.07.1983, wersja zaktualizowana, punkt I.1.5, http://splmnsudan.net/en/the-manifestoof-the-sudan-peoples-liberation-movement/ [01.08.2015], s. 1. 3 4 �232 Jędrzej Czerep własnego przywództwa i pozycji SPLM/A w państwie, jaką ruch uzyskał w wyniku zapisów popieranego przez Zachód Całościowego Porozumienia Pokojowego (CPA, 2005): przekazania mu roli rządu autonomii, a później niepodległego państwa. Jeśli wyłączyć wymiar religijny (z oczywistych powodów Południe nie sięga po projekty wywodzone z islamu), nie istniały racjonalne przesłanki pozwalające sądzić, że dawny ruch partyzancki będzie rządzić w sposób odmienny niż Chartum. Choć pod przywództwem Salvy Kiira, w SPLM zmarginalizowano polityczny program pansudański (żywy jeszcze tylko w oddziale ruchu aktywnym w nowych granicach Północy, SPLM-North), a hasło Nowego Sudanu wyewoluowało w poparcie dla niepodległości Południa, zmiana retoryki nie zmieniła esencji kultury politycznej Południa. Do dziś w dużej części inspiruje się ona wzorcami chartumskimi. System trybalizmu w wymiarze militarnym i dzielenia zasobów Z wzorców sudańskich bezpośrednio zaczerpnął czerpał ogólny model rządów jaki ukształtował się po w łonie ruchu partyzanckiego, a później rozwinął po utworzeniu autonomii Południa na bazie CPA. Sposób zarządzania na peryferiach państwa sudańskiego, gdzie dominują liczne, niearabskie grupy etniczne tradycyjnie opierał się na utrzymywaniu napięć etnicznych przez utrzymywanie zależności poszczególnych frakcji etnicznych na pewnym poziomie zależności finansowych i w dziedzinie dostępu do stanowisk i pomocy rzeczowej, w tym militarnej, oraz na popieraniu lokalnych ugrupowań walczących przeciwko siłom jawnie antyrządowym. Dziedzictwem Chartumu są więc warunki ukształtowania się ruchu SPLA, zaszczepienie środowiska politycznego i schemat zależności w których zaistniał. SPLA i NCP z Chartumu rywalizowały o prymat w tej samej grze: w rywalizacji o kontrolę nad podległym obszarem �Z dziejów islamizacji południa Sudanu (1839–2011) 233 na zasadzie „dziel i rządź”, realizowanej przez wspieranie lokalnych frakcji, które skłaniały się ku tej stronie, która oferowała więcej. De Waal zauważa, od uzyskania niepodległości przez Sudan rządy w Chartumie opierały się na elitach biznesowo-wojskowych, tworząc wyjątkowo duże nierówności ekonomiczne i prowokując etniczny wymiar zbrojnych ruchów opozycyjnych. Neopatrymonialne cechy sudańskiego systemu władzy w różnych wariantach były reprodukowane w łonie partii artychartumskich powstańców, w tym SPLA. Główną ich charakterystyką był priorytet uzyskania dominacji przez lidera i jego frakcję, co umożliwiłoby rozbudowanie systemu osobistego „patronatu” nad podziałem zasobów6. W momencie uzyskiwania przewagi politycznej (zwłaszcza wsparcia międzynarodowego, w tym amerykańskiego), ruch SPLA/M, którego trzonem byli od początku przedstawiciele ludu Dinka, zaczął reprodukować w odniesieniu do grup etnicznych i frakcji w obrębie Południowego Sudanu schemat zarządzania analogiczny do tego, jaki Chartum rozwinął nad peryferiami. Kompromis z 2005 r., który pozwolił Południowemu Sudanowi czerpać ogromną dywidendę z zysków z wydobycia ropy naftowej (na zasadzie 50% do budżetu Chartumu, 50% do budżetu Dżuby), sprawił, że tworzeniu zrębów administracji towarzyszył nieprzerwany strumień wpływów do budżetu. Zasób ten dawał możliwość skonstruowania systemu finansowo-etnicznego patronatu, dzięki któremu do SPLA /administracji autonomii/ mogły zostać dokooptowane ugrupowania będące doń w chwili podpisania CPA w opozycji. Warto zaznaczyć, że w 2005 r. SPLA, choć zwycięska politycznie, była grupą mniejszościową – większość funkcjonujących w przeddzień porozumień pokojowych grup zbrojnych była sprzymierzona z Chartumem lub w inny sposób przeciwna SPLM,  A. de Waal, When kleptocracy becomes insolvent: brute causes of the Civil War in South Sudan, „African Affairs”, 113/452 (2014), s. 347–369. 6 �234 Jędrzej Czerep albo przyjęta świeżo przyjęta z powrotem – i z dużą dozą nieufności i autonomii (zwłaszcza frakcja Rieka Machara, odłączona od SPLA Garanga w 1991, formalnie zintegrowana z na powrót w 2002 r.7). Sudańska (chartumska) co do genezy metoda brania na żołd i opłacania dawnych frakcji opozycyjnych, dających rządowi formalne oparcie w bazach etnicznych danych ugrupowań w interiorze, stała się podstawowym narzędziem konsolidacji władzy w Dżubie, zwłaszcza po objęciu przywództwa przez Salvę Kiira w 2005 r., a jednocześnie źródłem jej słabości: tworzyła ryzyko załamania się systemu opłacanej lojalności w razie turbulencji finansowych8. Załamanie nastąpiło w konsekwencji krachu nieformalnego budżetu (środków na opłacanie lojalności) jaki nastąpił w konsekwencji nieprzemyślanej, emocjonalnej decyzji o całkowitym wstrzymaniu produkcji ropy naftowej w 2012 r9. Wybory 2010 Pierwszą widoczną w wymiarze międzynarodowym manifestacją przejęcia przez Dżubę wzorców kultury politycznej u progu niepodległości, był przebieg wyborów w kwietniu 2010 r. Były to pierwsze wybory powszechne do władz autonomii przeprowadzone na Południu, równolegle z wyborami ogólnosudańskimi. Dla Chartumu (i Sudanu jako całości) miały to być pierwsze prawdziwie wielopartyjne wybory od 1986 r10. Przebieg wyborów na Południu, w zakresie ograniczania możliwości prowadzenia kampanii przez partiom i kandydatom opo7 Sudan, Oil, and Human Rights, Human Rights Watch, Bruksela – Londyn – Nowy Jork – Waszyngton 2003, s. 278–283. 8  A. de Waal, When kleptocracy..., dz. cyt. s. 347–369. 9  Tamże. 10 Sudan ‚will expel poll observers’, BBC, 22.03.2010, http://news.bbc.co.uk/ go/pr/fr/-/2/hi/africa/8581993.stm [01.08.2015]. �Z dziejów islamizacji południa Sudanu (1839–2011) 235 zycyjnym do rządzącego ruchu SPLM, był wierną kopią schematu sudańskiego – naznaczonym przez kolosalną dysproporcję w zasobach i możliwości prowadzenia kampanii między ugrupowaniami rządzącymi a resztą kandydatów. Wg Human Rights Watch na Południu organy państwa zdominowane przez rządzący ruch SPLM w okresie przygotowań do głosowania „dokonywały systematycznych naruszeń praw i wytworzyły atmosferę opresji”. Niezależny kandydat na gubernatora Centralnej Ekwatorii Alfred Ladu Gore, w przeddzień głosowania publicznie skarżył się, że jego zwolennicy są nękani a ich karty do głosowania odbierane11. Inni kandydaci raportowali o zatrzymaniach, uniemożliwianiu prowadzenia kampanii, a nawet o torturowaniu głosujących przeciw SPLM przez służby siłowe rządu autonomii12. W obydwu częściach Sudanu dochodziło do zatrzymywania, zastraszania, wypraszania z lokali krajowych obserwatorów wyznaczonych przez partie opozycyjne, zatrzymywania kandydatów opozycji i aktywistów ich ugrupowań13. Wybory na Południu odbyły się według schematu wypracowanego na Północy, a wynik wyborczy ugrupowania rządzącego (SPLM) i prezydenckiego kandydata (ubiegający się o reelekcję Salva Kiir) unaoczniły jeszcze dalej posunięty monopol na sprawowanie władzy: SPLM uzyskał 160 na 170 miejsc w parlamencie, a Kiir ponad 92% głosów, podczas gdy Baszira w skali kraju uzyskał 68%14. Partia Baszira, NCP zmniejszyła stan posiadania w parlamencie wyłącznie z wyniku uzgodnień, że Południe uzyska określoną pulę  H. Hoda Abdel-Hamid, Forebodings of violence, Al Jazera English, 10.04.2010, http://blogs.aljazeera.net/africa/2010/04/10/forebodings-violence [01.08.2015] 12 J. Copnall, Dream election result for Sudan‘s President Bashir, BBC News, 27.04.2010, http://news.bbc.co.uk/2/hi/africa/8645661.stm [01.08.2015]; http://news.bbc.co.uk/2/hi/africa/8645661.stm [01.08.2015]. 13 Sudan: Flawed Elections Underscore Need for Justice, Human Rights Watch, 26.04.2010, https://www.hrw.org/news/2010/04/26/sudan-flawed-elections-underscore-need-justice [01.08.2015]. 14 J. Copnall, Dream election... 11 �236 Jędrzej Czerep miejsc w parlamencie w Chartumie niezbędną do ewentualnego wetowania zmian konstytucji naruszających ducha CPA15. Biorąc pod uwagę to zastrzeżenie, NCP uzyskała niemal maksimum dostępnych w ramach rywalizacji wyborczej mandatów16. Koalicje organizacji obywatelskich, które obserwowały przebieg elekcji na Północy (Sudan Democracy First) oraz na Południu (The Sudanese Network for Democracy and Elections) opisały bardzo podobne praktyki wykorzystywania przez dominujące ugrupowania swojej przewagi i wywierania presji, oraz ograniczania możliwości opozycji. W obydwu częściach publiczne zgłaszanie naruszeń wystawiało poszkodowanych obywateli na bardzo poważne ryzyko17. Obydwaj liderzy, Baszir i Kiir, potraktowali wybory analogicznie instrumentalnie dla umocnienia własnej bazy poparcia przed planowanym na początek 2011 r. referendum na temat secesji Południa, które zwłaszcza dla Dżuby było priorytetem. Organizacja Human Rights Watch, na podstawie przebiegu wyborów w 2010 r. opracowała listę rekomendacji. Na 8 grup rekomendacji, 6 adresowanych było wspólnie do rządów w Chartumie i rządu autonomii w Dżubie – wynik zbieżnego podejścia liderów dominujących ugrupowań, oraz podległych im struktur państwowych do organizacji elekcji, oraz do uzyskania pożądanego wyniku i wizerunku własnych partii18. Rekomendacje dotyczyły: nierespektowania prawa do swobodnej ekspresji poglądów i zrzeszania się; bezprawnych zatrzymań, tortur członków 15 Sudan‘s SPLM reaches ‚breakthrough deal‘ on poll, BBC News, 26.02.2010, http://news.bbc.co.uk/2/hi/africa/8539710.stm [01.08.2015]. 16 J. Copnall, Dream election... 17  Tamże. 18  Human Rights Watch, Democracy on Hold, Rights Violations in the April 2010 Sudan Elections, 30.06.2010, https://www.hrw.org/report/2010/06/30/ democracy-hold/rights-violations-april-2010-sudan-elections [01.08.2015]. �Z dziejów islamizacji południa Sudanu (1839–2011) 237 partii, aktywistów, dziennikarzy i studentów; braku skłonności rządów w Chartumie i Dżubie do badania przypadków naruszeń i pociągania winnych do odpowiedzialności; potrzeby (zwłaszcza na Południu) zdyscyplinowania dopuszczających się poważnych, samowolnych naruszeń żołnierzy m.in. poprzez jasne instrukcje dla dowódców; respektowanie prawa do wolnej prasy i pracy dziennikarskiej, zwłaszcza w kontekście wyborczym19. Jedna z rekomendacji, dotycząca wezwania Chartumu do pilnej reformy zasad funkcjonowania aparatu bezpieczeństwa w 2010 r. faktycznie odnosiła się do Północy, jednak – jak opisano w kolejnym podrozdziale – obecnie jest równie aktualna w odniesieniu do Południa. W obydwu częściach Sudanu okres powyborczy przyniósł intensyfikację działań aparatu państwa przeciw niedawnym kandydatom oraz dziennikarzom20. Ustawa o Narodowej Służbie Bezpieczeństwa – według wzorców z Chartumu 8 października 2014 parlament południowosudański przeprowadził trzecie czytanie proponowanej ustawy o bezpieczeństwie publicznym21 – sesji towarzyszyła gorąca debata i demonstracyjne wyjścia z sali niektórych posłów22. Miała ona na celu przyznanie specjalnych uprawnień Narodowej Służbie Bezpieczeństwa (National Security Service, NSS), wyjętej spod kontroli innych organów potężnej  Tamże.  Tamże. 21 National Security Service Bill, 2014, https://radiotamazuj.org/sites/default/ files/Natl%20Security%20Service%20Bill%202014.pdf [01.08.2015]. 22 South Sudan: Abusive Security Bill, Human Rights Watch, 15.08.2014, https://www.hrw.org/news/2014/10/15/south-sudan-abusive-security-bill [01.08.2015]. 19 20 �238 Jędrzej Czerep struktury, która mogłaby swobodnie przeszukiwać, podsłuchiwać, aresztować i więzić obywateli, oraz konfiskować własność. Zaproponowane rozwiązania kopiowały w ogromnym stopniu logikę, oraz rozwiązania obowiązujące w Sudanie od pół wieku odchodząc od deklarowanych w przeddzień niepodległości – w okresie gdy krytyczne było wsparcie społeczności międzynarodowej – wizji rozwoju w kierunku transparentności i kontroli władz (wg zapisów tymczasowej konstytucji głównym zadaniem NSS było gromadzenie informacji analizy i funkcje doradcze)23. Ustawa wyjmuje służbę bezpieczeństwa spod kontroli sądowej i nie określa granic jej władzy; tym samym autoryzuje przejście do pozycji radykalnej nierównowagi w relacji organów państwa wobec obywatela. Likwiduje jakiekolwiek zabezpieczenia dla obywateli przed najpoważniejszymi naruszeniami, np. torturami czy bezpodstawnym pozbawieniem wolności. Daje NSS prawo do aresztowania bez nakazu sądowego i przetrzymywania każdej osoby co do której są podejrzenia, że popełniła, lub chciała popełnić szeroko rozumiane przestępstwo „przeciwko państwu”24. Ustawa weszła w życie w kwietniu 2015 r25. We wcześniejszych wersjach (skorygowanych przez parlament) funkcjonariuszom gwarantowano pełny immunitet od odpowiedzialności karnej. Onyoti Adigo Nyikwec, wiceprzewodniczący opozycyjnej partii SPLM-DC (Sudan Peoples Liberation Movement – Democratic Change), ocenił w odniesieniu do proponowanej ustawy: „rząd Sudanu Południowego idzie w ślady Chartumu wprowadzając  Tamże. South Sudan national security law ‘in effect‘: Minister, „News Time Africa”, 12.03.2015, http://www.newstimeafrica.com/archives/38075 [01.08.2015]. 25 South Sudan Fires Interior Minister as Security Law Implemented, Bloomberg, 14.04.2015, http://www.bloomberg.com/news/articles/2015-04-14/south-sudanfires-interior-minister-as-security-law-implemented [01.08.2015]. 23 24 �Z dziejów islamizacji południa Sudanu (1839–2011) 239 wszechwładną służbę bezpieczeństwa w miejsce posiadających legitymację społeczną organów śledczych takich jak Wydział Śledztw Kryminalnych (Criminal Investigation Department)”. Zauważył, że służba bezpieczeństwa to rozwiązanie, które pojawiło się w Sudanie dopiero od czasów prezydenta Dżaafara Nimeiri, który ustanowił w kraju dyktaturę. Nyikwec wyraził zgłaszaną przez obrońców praw człowieka obawę, że ustawa ma na celu utworzenie nieoficjalnych miejsc przetrzymywania zatrzymanych, tzw. ghost houses, identycznych do tych, w jakich aktywiści południowosudańscy byli osadzani w Chartumie w czasach masowych prześladowań26. Apel ten, wyrażając obawy co do przyszłości, w praktyce odnosił się do sytuacji już zastanej. Znajomość realiów i rozwiązań chartumskich jest zarówno dla władz, jak i opozycji zupełnie naturalna. Lam Akol, przewodniczący SPLM-DC (i dziś główny parlamentarny krytyk rządu w Dżuby), po rozłamie w ruchu SPLM w 1991 r. zbliżył się do sił pro-chartumskich. Po podpisaniu rozłamowego porozumienia z Chartumem w 1997 r., w latach 1998–2002 był ministrem transportu Sudanu, a po czasowym powrocie do głównego nurtu SPLM i podpisaniu CPA, ministrem spraw zagranicznych Sudanu w latach 2005–200727. Dla wielu przedstawicieli rządu w Dżubie, parlamentarnej oraz zbrojnej opozycji, Chartum był miejscem zdobywania doświadczenia politycznego, z którym utrzymuje się pewien poziom roboczych relacji. W okresie debaty nad ustawą o Narodowej Służbie Bezpieczeństwa, przedstawiciele organizacji pozarządowych alarmowały o rosnącym lawinowo trendzie porwań i „zaginięć” działaczy krytycznych wobec władz – bezskutecznie apelując do policji o ukrócenie SPLM-DC warns of ‘ghost houses like Khartoum’, Radio Tamazuj, 09.10.2014, https://radiotamazuj.org/en/article/splm-dc-warns-%E2%80%98ghost-houses-khartoum%E2%80%99 [01.08.2015]. 27 Lam Akol, „Sudan Tribune”, http://www.sudantribune.com/spip.php?mot560 [01.08.2015]. 26 �240 Jędrzej Czerep procederu28. Wprowadzenie ustawy można więc odczytywać jako usankcjonowanie spontanicznie – choć przy przychylnością rządu w Dżubie – odradzających się praktyk prześladowania opozycji przez służby, na wzór tych znanych z Chartumu. NSS od uzyskania niepodległości była krytykowana za porwania przeciwników władz i najścia dziennikarzy. Od wybuchu wojny domowej liczba tego rodzaju naruszeń bardzo wyraźnie wzrosła29. Wg Ashamu Deng, badaczki Południowego Sudanu w Amnesty International, logika ustawy „wyposaża służbę bezpieczeństwa w prawo do kontynuowania naruszeń prawa, a nie ogranicza je – jak wymagają tego standardy regionalne i międzynarodowe”30. Greater Pibor Administrative Area Interesujący przejaw importowania „logiki rozwiązań” peryferyjnych rebelii zastosowano w Południowym Sudanie w odniesieniu do konfliktu we wschodniej części stanu Jonglei – zwłaszcza w powiecie Pibor – w mateczniku grupy etnicznej Murle. Wśród tej społeczności, marginalizowanej w skali państwa (najmniejszy rozwój brak infrastruktury, zacofanie itd.), oraz skonfliktowanej z sąsiednimi Nuerami i Dinkami (tradycja najazdów i kradzieży stad), katalizatorem niezadowolenia stała się druga rebelia Davida YauYau’a, rozpoczęta w 2012 r., zakończona na początku 2014 r. Porównując sytuację Murle w Południowym Sudanie do miejsca Południa w skali Sudanu, rzucają się w oczy daleko idące analo28 Civil society point to ‘trend’ of abductions in S. Sudan, Radio Tamazuj, 03.12.2014, https://radiotamazuj.org/en/article/civil-society-point%E2%80%98trend%E2%80%99-abductions-s-sudan [01.08.2015]. 29 South Sudan: Arbitrary Detention, Torture, Human Rights Watch, 18.05.2015, https://www.hrw.org/news/2015/05/18/south-sudan-arbitrary-detention-torture [01.08.2015]. 30  Tamże. �Z dziejów islamizacji południa Sudanu (1839–2011) 241 gie – tradycje wykluczenia i niższego statusu społecznego Murle, niechęć wobec nich motywowana etnicznie i w oparciu o lokalną historię polityczną31, wreszcie Pibor jako peryferia peryferiów i obszar pograniczny z sąsiednią Etiopią. Doprowadziły one Yauyau’a do sformułowania analogicznych żądań politycznych: wydzielenia osobnej, faktycznie niezależnej jednostki administracyjnej, gdzie jego ruch (bynajmniej nie reprezentującej wszystkich grup etnicznych ani nawet politycznych wśród Murle), Frakcja Kobra, uzyskałby pozycję lokalnego rządu. Tak ustanowione status quo miało dać nowy impuls w relacjach między Dżubą a GPAA, który zachęciłby mieszkańców tego obszaru do utrzymywania nominalnej lojalności wobec stolicy32. Dżuba zgodziła się przyznać Yauyau’owi i jego frakcji suwerenną władzę nad GPAA, z własnymi quasi-ministerstwami i namiastką parlamentu. Do jego dyspozycji pozostawiła ułożenie relacji z grupami mniejszościowymi (pominiętymi w negocjacjach, często niezadowolonymi z ich wyniku33) w nowej jednostce. Zrzekła się więc władzy na części swojego terytorium na niemal identycznych zasadach jak Chartum zrzekł się władzy nad Południem w 2005 r. Dla cywili Murle, SPLA stanowiła element obcy, zagrażający, analogiczny do Sudańskich Sił Zbrojnych (SAF) w czasie wojny Północ-Południe: dla wielu z nich najbardziej pozytywnym skutkiem rebelii było przerwanie rządowej kampanii rozbrojenia cywilów34, która często sprowadzała się do brutalnych pacyfikacji.  C. Todisco, Real but Fragile: The Greater Pibor Administrative Area, Small Arms Survey, Genewa, 2015, s. 17. 32 Draft deal with Cobra Faction to establish Jonglei sub-region, RadioTamazuj, 29.03.2014, https://radiotamazuj.org/en/article/draft-deal-cobra-factionestablish-jonglei-sub-region [01.08.2015]. 33 E. Equatoria MPs resist inclusion of Jie community in Greater Pibor, Radio Tamazuj, 08.06.2014, https://radiotamazuj.org/en/article/e-equatoria-mpsresist-inclusion-jie-community-greater-pibor [01.08.2015]. 34  C. Todisco, Real but Fragile..., s. 29. 31 �242 Jędrzej Czerep * * * Opozycja Północ-Południe, choć prawdziwa w odniesieniu do resentymentów rasowych, ciążenia ku szerszemu kręgowi arabskiemu albo wschodnioafrykańskiemu, czy też pozycji Islamu oraz chrześcijaństwa w dwóch częściach dawnego Sudanu, nie przekłada się na odrębność tradycji zachowań politycznych (kultury politycznej), które kształtują dynamikę zjawisk politycznych w Dżubie i Chartumie. W tej dziedzinie istotną rolę odgrywał – wbrew uproszczonej, zwłaszcza na Zachodzie narracji binarnej – i nadal odgrywa przepływ wzorców, idei i doświadczeń politycznych na przestrzeni całego Sudanu w granicach z lat 1956–2011, który w dużym stopniu ukształtował klasę polityczną Sudanu Południowego. Bibliografia Abdel-Hamid H., Forebodings of violence, Al Jazera English, 10.04.2010, http://blogs.aljazeera.net/africa/2010/04/10/forebodings-violence [01.08.2015]. Bereketeab R., Self-Determination and Secession in Africa. The post-colonial state, Nowy Jork 2014. Civil society point to ‘trend’ of abductions in S. Sudan, Radio Tamazuj, 03.12.2014, https://radiotamazuj.org/en/article/civil-society-point%E2%80%98trend%E2%80%99-abductions-s-sudan [01.08.2015]. Copnall J., Dream election result for Sudan’s President Bashir, BBC News, 27.04.2010, http://news.bbc.co.uk/2/hi/africa/8645661. stm [01.08.2015]. Draft Agreement on the Resolution of the Conflict in Jonglei State Between The Government of the Republic of the South Sudan and The South Sudan Democratic Movement / South Sudan Defence Army (SSDM/ SSDA-Cobra Faction), Addis Abeba, 03.2014, https://radiotamazuj. org/sites/default/files/Signed%20Copy%20of%20the%20Draft%20 Agreement_phase%20Two.pdf [01.08.2015]. �Z dziejów islamizacji południa Sudanu (1839–2011) 243 Draft deal with Cobra Faction to establish Jonglei sub-region, Radio Tamazuj, 29.03.2014, https://radiotamazuj.org/en/article/draft-deal-cobrafaction-establish-jonglei-sub-region [01.08.2015]. Equatoria MPs resist inclusion of Jie community in Greater Pibor, Radio Tamazuj, 08.06.2014, https://radiotamazuj.org/en/article/e-equatoriamps-resist-inclusion-jie-community-greater-pibor [01.08.2015]. Gallab A.A., The First Islamist Republic: Development and Disintegration of Islamism in the Sudan, Hampshire 2008. Gallab A.A., Their Second Islamic Republic. Islamism in the Sudan from Disintegration to Oblivion, Ashgate 2014. Garang de Mabior M., The Vision is Not Dead, Kampala 2013. Hemmer J., Grinstead N., When Peace is the Exception: Shifting the Donor Narrative in South Sudan, Haga, 2015. Human Rights Warch, Sudan, Oil, and Human Rights, Bruksela – Londyn – Nowy Jork – Waszyngton 2003. Human Rights Watch, Democracy on Hold, Rights Violations in the April 2010 Sudan Elections, 30.06.2010, https://www.hrw.org/report/2010/06/30/democracy-hold/rights-violations-april-2010-sudan-elections [01.08.2015]. Human Rights Watch, Sudan: Flawed Elections Underscore Need for Justice, 26.04.2010, https://www.hrw.org/news/2010/04/26/sudan-flawed-elections-underscore-need-justice [01.08.2015]; Johnson D.H., The Root Causes of Sudan’s Civil Wars. Peace or Truce, Rochester 2011. Lam Akol, „Sudan Tribune”, http://www.sudantribune.com/spip. php?mot560 [01.08.2015]; Metz H.C., Sudan: a Country Study, Federal Research Division Library of Congress 1991. National Security Service Bill, 2014, https://radiotamazuj.org/sites/default/ files/Natl%20Security%20Service%20Bill%202014.pdf [01.08.2015]. South Sudan Fires Interior Minister as Security Law Implemented, Bloomberg, 14.04.2015, http://www.bloomberg.com/news/artic- �244 Jędrzej Czerep les/2015-04-14/south-sudan-fires-interior-minister-as-security-lawimplemented [01.08.2015]. South Sudan national security law ‘in effect’: Minister, „News Time Africa”, 12.03.2015, http://www.newstimeafrica.com/archives/38075 [01.08.2015]. South Sudan: Abusive Security Bill, Human Rights Watch, 15.08.2014, https://www.hrw.org/news/2014/10/15/south-sudan-abusive-security-bill [01.08.2015]. South Sudan: Arbitrary Detention, Torture, Human Rights Watch, 18.05.2015, https://www.hrw.org/news/2015/05/18/south-sudan-arbitrary-detention-torture [01.08.2015]. South Sudan: Country of Dreams, Al Jazeera English, Faultlines, 22.04.2015, http://www.aljazeera.com/programmes/faultlines/2015/04/south-sudan-country-dreams-150414080912909.html [01.08.2015]. SPLM-DC warns of ‘ghost houses like Khartoum’, Radio Tamazuj, 09.10.2014, https://radiotamazuj.org/en/article/splm-dc-warns-%E2%80%98ghost-houses-khartoum%E2%80%99 [01.08.2015]. Sudan ‘will expel poll observers’, BBC, 22.03.2010, http://news.bbc.co.uk/ go/pr/fr/-/2/hi/africa/8581993.stm [01.08.2015]. Sudan’s SPLM reaches ‘breakthrough deal’ on poll, BBC News, 26.02.2010, http://news.bbc.co.uk/2/hi/africa/8539710.stm [01.08.2015]; The Manifesto of the Sudan People’s Liberation Movement, Sudan, 31.07.1983, wersja zaktualizowana, punkt I.1.5, http://splmnsudan. net/en/the-manifesto-of-the-sudan-peoples-liberation-movement/ [01.08.2015]. The SPLA. Fit to Govern?, Londyn 1998. Todisco C., Real but Fragile: The Greater Pibor Administrative Area, Genewa 2015. Waal A. de, When kleptocracy becomes insolvent: brute causes of the Civil War in South Sudan, „African Affairs”, 113/452 (2014), s. 347–369. Young J., Cat fight among the S. Sudan experts and the failure of peace-making, „Sudan Tribune”, 11.06.2015, www.sudantribune.com/spip. php?article55298 [01.08.2015]. �Z dziejów islamizacji południa Sudanu (1839–2011) 245 Influence of Sudan’s political culture on South Sudan Summary Analysis of political processes in Sudan and South Sudan is not possible without reference to political culture, meaning repetitiveness of historically and culturally influenced schemes of political behaviour that are typical for particular political systems. Discourse on South Sudan, which dominated understanding Sudan among the Western, particularly American public opinion starting from the 1990s, was based on unproven assessment that South is North’s (Khartoum’s) reverse, according to a simple dichotomy: Muslim – Christian; dictatorship – freedom etc. This logic ignored transfer of standards, styles of leadership, legal culture from Khartoum to Juba. Those influences are, however, factors that constantly shape political culture of the South, and provide tools to understand nature of problems and evolution of the world’s newest state, including the present civil war. ��Katarzyna Grabska Córki AK-47 i zgwałcone kobiety Relacje płci a wojny w Sudanie Południowym Identyfikacja płciowa i relacje płci w okresie transformacji? Pewnego popołudnia, w marcu 2007 roku siedziałam w stodole (luak), obserwując matkę Nyariek, która była w trakcie mielenia sorgo (roślina z rodziny wiechlinowatych) i gotowania walwal (owsianka z sorgo). Nyariek, młoda, 16-letnia dziewczyna z grupy etnicznej Nuer, którą spotkałam w obozie dla uchodźców w Kakumie, w Kenii, powróciła niedawno do Sudanu. Kiedy ją spotkałam w Ler, w Południowym Sudanie, poprosiła mnie, abym pojechała z nią spotkać się z jej matką, której nie widziała od czasu swojego wyjazdu do Kenii w 2001 roku. Po podróży starym minibusem i trzygodzinnym marszu przez sawannę, dotarłyśmy do Maper, rodzinnej wioski Nyariek. Siedząc w stodole, słuchałam mamy Nyariek, która przebywała w Maper podczas konfliktów. Opowiadała ona historię wojny i migracji: „Chcesz abym mówiła o której wojnie? – zapytała mnie. Były tu już wszystkie; przychodziły jak wiatr (jiom). Bardzo cierpieliśmy z powodu ropy naftowej. Na początku przybyli Arabowie i mieliśmy wojnę rządową (kuorkume). Później grupy Dinka i Nuerów biły się między sobą i ludzie musieli uciekać z jednego miejsca w inne. Później Nuerowie zaczęli wojnę między sobą. Te konflikty były Katarzyna Grabska – pracowniczka naukowa Graduate Institute of International and Development Studies, Geneva, Switzerland �248 Katarzyna Grabska inne, ponieważ używano różnej broni. Matki zostawały z dziećmi na odludziu. Wielu mężczyzn zostało zabitych, a pozostali uciekli. Kobiety zostały zabite, a jeśli miały szczęście to były brane w niewole jako żony wrogów. Domy zostały spalone, krowy i kozy zabrane. W tym czasie było wiele cierpienia i ucieczek. [Z powodu wojny] staliśmy się innymi ludźmi, nuerskie kobiety i mężczyźni nie są już tymi, kim byli wcześniej”. W Południowym Sudanie, identyfikowanie się z płcią i „role” z nią związane mają ważne miejsce w historii kobiet i mężczyzn, którzy w trakcie ostatnich dekad byli postawieni w obliczu wojny, przemocy, migracji i życiu na wygnaniu. Ten artykuł dotyczy tożsamości i działań kobiet, mężczyzn, młodych ludzi i osób starszych uwikłanych w konflikty zbrojne w Południowym Sudanie (między 1983 a 2005 rokiem), a w szczególności Nuerów, grupy etnicznej żyjącej w zachodnim regionie górnego Nilu. Jakie są konsekwencje konfliktów zbrojnych dla identyfikacji płciowej i stosunków społecznych? Historycznie rzecz ujmując, wojny są uważane za „symbole męskości”, przez męską agresję, brutalność i przemoc. Obraz ten został utrwalony przez kino, literaturę, piosenki i opowiadania1. White pokazuje, że rola mężczyzn jako obrońcy kobiet jest tam mocno podkreślona, a walka jest uznana jako ostateczny test męskości. Kobiety i dziewczynki są niesprawiedliwie uznane za ofiary, pacyfistki i/lub matki narodów, odpowiedzialne za zapewnienie wsparcia dla heroicznych, walczących mężczyzn. Zdolność do działania mężczyzn dominuje w opowieściach wojennych, podczas gdy kobiety i dziewczynki wydają się być nieme i niewidoczne2. 1  A.M. White, All the men are fighting for freedom, all the women are mourning their men, but some of us carried guns: a raced-gendered analysis of Fanon’s psychological perspectives on war, „Signs: Journal of Women in Culture and Society”, 32(2007), nr 4, s. 958–884. 2 M. Denov, C. Gervais C, Negotiating (In)Security: Agency, resistance, and Resourcefulness among Girls Formerly Associated with Sierra Leone’s Revolutionary �Córki AK-47 i zgwałcone kobiety... 249 Mój wywód pokazuje że te uproszczone interpretacje nie podkreślają złożoności roli i relacji kobiet i mężczyzn w trakcie wojen ani kolejnych zmian w stosunkach między płciami, które zostają wciąż niewytłumaczone i nie steoretyzowane. Ten artykuł podkreśla 3 aspekty: po pierwsze, kobiety i mężczyźni są dotknięci przez konflikty i podczas wojen w różne, a nawet sprzeczne sposoby. Zgromadzone przeze mnie dane pokazują, że wojny i konflikty dają możliwość emancypacji nie tylko dla mężczyzn, ale także dla niektórych kobiet, podczas gdy inne ryzykują utracenie swojego statusu społecznego. Inaczej mówiąc, różnice płciowe mogą po części zostać odwrócone. Kolejny punkt pokazuje wielość tożsamości płciowych generowanych przez konflikty zbrojne: mężczyźni nie są wyłącznie agresorami i gwałcicielami, a kobiety nie tylko pasywnymi ofiarami. Przykład Nuerów pokazuje, że kobiety odgrywają ważną rolę w militaryzacji męskiej tożsamości, podczas gdy ich własna pozycja jest osłabiona. Trzeci aspekt poruszony w mojej pracy dotyczy kwestii przemocy seksualnej wobec kobiet podczas konfliktów zbrojnych. Jak i w jakich okolicznościach zwykła przemoc staje się przemocą na tle etnicznym, która odnosi się do kobiet? Te pytania są niezwykle ważne w kontekście transformacji politycznej, które mają miejsce po zakończonych konfliktach. W pierwszej kolejności, wyjaśnię kontekst i metodologię moich badań, stawiając w uprzywilejowanej pozycji przede wszystkim źródła wojny domowej w Południowym Sudanie. Następnie przedstawię ogólne konsekwencje konfliktu i wojny dla społeczeństwa południowo-sudańskiego, przed przystąpieniem do analizy wpływu militaryzacji i wojny na tożsamość płciową. Wreszcie pokażę jakie transformacje przeszła tożsamość płciowa, przyjmując wielorakie, a często sprzeczne formy. United Front, „Signs: Journal of Women in Culture and Society”, vol. 32(2007), nr 4, s. 885–910. �250 Katarzyna Grabska Metodologia i kontekst: druga wojna domowa w Południowym Sudanie – ropa naftowa, broń, państwo i wojna „ludzi wykształconych” Wojna domowa (1983 – 2005) w Południowym Sudanie była zdominowana konfliktem między rządem z siedzibą w Chartumie, a rebeliantami z organizacji SPLA (Siły Zbrojne Sudanu Południowego), które to walczyły o kontrolę nad Sudanem Południowym. Ten artykuł dotyczy patriarchatu państwowego i militarnego rebeliantów południowosudańskich, a w szczególności konfliktu między wspólnotami Nuerów i Dinka (dwie najważniejsze grupy etniczne w Sudanie Południowym) oraz pomiędzy samymi Nuerami. Mimo że ta wojna domowa była przedłużeniem i rezultatem poprzedniej (1956–1972), obydwa konflikty różnią się od siebie skalą oraz charakterem. Walka o kontrolę nad źródłami naturalnymi (szczególnie ropy naftowej), użycie nowoczesnej technologii (broń palna w miejsce włóczni), lekceważenie przez rząd w Chartumie praw człowieka oraz przemoc pomiędzy grupami etnicznymi Sudanu Południowego za namową sił służącym interesom Chartumu wyznaczają odcięcie się od poprzedniego konfliktu. Przemoc między-wspólnotowa nabierze po rozłamie w SPLA w 1991 r. nowego etnicznego języka, nieobecnego podczas normalnych walk lokalnych pomiędzy wspólnotami Nuerów i Dinka. Ta prezentacja bazuje na etnograficznych badaniach doktoranckich prowadzonych pomiędzy majem 2006 a wrześniem 2007 r. w obozie dla uchodźców w Kenii oraz w otoczeniu repatriantów w Południowym Sudanie(w regionie Nuerów w Ler)3. Przez sześć miesięcy żyłam w obozie dla uchodźców w Kakumie, gdzie śledziłam życie sudańskich rodzin oraz jednostek, które zdecydowały K. Grabska, Gender, Home and Identity; Nuerrepatriation to South Sudan, James Carrey 2014. 3 �Córki AK-47 i zgwałcone kobiety... 251 się na powrót do Południowego Sudanu. Przez prawie rok, w Ler badałam proces ich integracji oraz osiedlania się. Chodziło o zaobserwowanie zmian w stosunku do relacji społecznych i tożsamości płciowej podczas wojny, podczas migracji i po powrocie do Sudanu Południowego. Te badania są oparte na historiach życia wysiedlonych rodzin oraz jednostek. Przyczyny konfliktu Niepokoje polityczne i obywatelskie, które pustoszyły Południowy Sudan od1983 r. przyniosły ponad 2 miliony ofiar i spowodowały jedną z największych na świecie migracji, z ponad 5 milionami osób przemieszczających się w granicach kraju, a także między 500 a 700 tysiącami osób, które szukały azylu w sąsiednich krajach4. Regiony zachodnie górnego Nilu zarejestrowały największe migracje ludności w trakcie trwania konfliktu wokół ropy naftowej w latach dziewięćdziesiątych. Tylko między czerwcem 1998 r. a grudniem 1999 r., około 70 500 cywilów z grupy Nuerów musiało opuścić swój region5. Od momentu podpisania rozejmu pomiędzy rządem w Chartumie a rebeliantami SPLA w styczniu 2005 r., pomiędzy 2005 a 2013 r. odbywały się powroty i repatriacja. W 2011 r odbyło się referendum, w którym większość głosowała za powstaniem niezależnego państwa. I tak w lipcu 2011 roku powstał Sudan Południowy. Od grudnia 2013 roku toczy się kolejny konflikt W Kenii, ponad 70’000 uchodźców mieszkało w obozie w Kakumie i żyło w Nairobi; w Ugandzie przebywało ponad 212’000 uchodźcód południowo-sudańskich, którzy żyli wraz ze społecznością lokalną; w Etiopii, 96’000 mieszkało w obozach dla uchodźców; w Egipcie, 30’000 mieszkało w miastach; 45 000 przesiedliło się do Demokratycznej Republiki Konga, 36›000 do Republiki Środkowoafrykańskiej a ponad 200 000 do Czadu (ICG 2002). Por. UNMIS (UN Mission in Sudan) ComprehensivePeace Agreement, http://www.unmis.org/English/cpa/htm [2006]. 5 S. Hutchinson, Nuer Ethnicity Militarized, „Anthropology Today”, 16(2000), nr 3, s. 7. 4 �252 Katarzyna Grabska wewnętrzny w Sudanie południowym, które przede wszystkim objęły terem Górnego Nilu. Kobiety i mężczyźni: Wojna i przemoc. Etnicyzajca konfliktu pomiędzy Dinka i Nuerami: przemoc wobec kobiet Większość Nuerów, kobiet i mężczyzn, mówiła o wielkich cierpieniach i głębokiej traumie związanych z wojną. Cierpienia były tak wielkie, że nawet podczas pogrzebów kobiety nie wylewały łez. „Nasze łzy są suche. Już za dużo płakałyśmy podczas wojen, straciłyśmy tak wiele dzieci, widziałyśmy wiele śmierci. Już nie mamy łez” – wyjaśniła jedna z kobiet w średnim wieku podczas pogrzebu dygnitarza z Ler. Przemoc, śmierć, straty, migracje przewijały się w opowieściach uchodźców z Kakumy i tych, którzy zostali w Sudanie. Były to opowieści często zawieszane, wypełnione przerwanymi słowami, łzami i przedłużającą się ciszą. Wiele kobiet przywoływała gwałty, przemoc, tortury, głód, ucieczkę i wszechobecny strach które miały miejsce podczas tych wojen. NyaDak w ciągu ostatnich 20. lat mieszkała w Ler, podczas gdy jej matka wyjechała na leczenie do Kakumy. Tak opisuje swoje doświadczenia: Nigdy nie byliśmy pewni, czy my lub nasze dzieci nie zostaniemy porwani w środku nocy, czy nie zabiorą nam jedzenia. To mogli być Arabowie albo Brygada6 lub żołnierze SPLA. Jeśli przypadkiem popełniło się błąd i dało całe jedzenie jednej z grup, pozostałe oskarżały nas o bycie wrogiem i mogły albo zniewolić kobiety [gwałcąc je] lub zabić w szczerym polu. W centrum konfliktu politycznego, dodatkowo wzmocnionego przez chciwość mężczyzn, kobiety, dzieci i osoby starsze były naBrygada odnosi się do jeden z grup rebeliantów z Południowego Sudanu, którawspółpracowała z Chartumem. 6 �Córki AK-47 i zgwałcone kobiety... 253 rażone na przemoc etniczną dochodzącą z każdej strony, często tych, którzy wydawali się być ich obrońcami. Kiedy opowiadają swoje historie wypełnione walką, śmiercią i cierpieniem, te kobiety często się śmiały, ponieważ śmiech, jak to one mówiły, jest jedynym sposobem stawienia czoła stracie i ogromnemu cierpieniu. Z drugiej jednak strony, pytane o wojnę i migracje z nią związane, stawały się milczące lub rzucały kilka słów: „Co tu jest do mówienia? Była wojna, a teraz już jest skończona”. To podczas tych cichych momentów, przerwanych opisów, cichego kiwania głową musiałem odnaleźć sens i zrozumieć te bolesne, niemożliwe do opisania i do wytrzymania doświadczenia. Badając przemoc, jej naturę i jej bolesne konsekwencje, stała się ona dla mnie studium niedopowiedzeń, niespodzianek i ciszy7. Przed drugą wojną domową, kobiety Nuerów i Dinka były uważane za dbające o wspólnotę: miały prawo do chronienia innych, a także do bycia chronionymi. Podczas konfliktów między wspólnotami, kobiety nie brały udziału w walce, ale miały prawo do obrony rannych wojowników. Były uważane za obrończynie i ratowniczki, które towarzyszyły w walkach braciom, ojcom i mężom. Jeśli ich mężczyzna zostawał ranny, kryły jego ciało i chroniły przed atakiem wroga. Jeśli walczący, nawet ze strony wroga, wbiegł do domu, był uważany za człowieka, który osiągnął bezpieczne miejsce i nie mógł być dosięgnięty przez wroga. Kiedy tylko reguła mówiąca o tym, że kobiety nie mogą stanowić celu w walkach została porzucona i kiedy kobiety stały się celem przemocy na tle etnicznym, ich zdolność do obrony została im odebrana. Podczas konfliktu pomiędzy rządem w Chartumie a rebeliantami południowosudańskimi, kobiety z Sudanu Południowego często były celem przemocy. Państwo północnosudańskie i jego arabska milicja M. Jackson, The Politics of Storytelling: Violence, Transgression and Intersubjectivity, Museum University of Copenhagen 2006. 7 �254 Katarzyna Grabska w trakcie wojny wzięły na cel kobiety i dzieci. Walczący Nuerowie i Dinka nie mieli na celu umyślnego zabójstwa kobiet, dzieci ani osób starszych aż do 1991 r., daty rozłamu w ruchu południowosudańskim, który dokonał się ze względu na sprzeczne interesy polityczne i wizje przyszłości Sudanu Południowego. Podczas gdy John Garang, z ludu Dinka i przywódca SPLA, chciał aby Południe zostało częścią integralną państwa sudańskiego, ale posiadało pewną autonomię, Riek Machar, przywódca Nuerów, a także jego towarzysze, pragnęli stworzyć niezależne państwo południowosudańskie. W wyniku wojny Północy przeciw Południu konflikt wewnętrzny pomiędzy Nuerami a Dinka często charakteryzował się porzuceniem zasad walki wcześniej przyjętych przez te grupy etniczne. W rezultacie, kobiety i dzieci stały się pierwszymi ofiarami wojny „ludzi wykształconych”8. Pożary domów i zbiorów, wcześniej zakazane w wojnach między wspólnotami Nuerów i Dinka, stały się nieodłącznym elementem taktyki wojennej w konflikcie Południe – Południe. Konflikt Południe – Południe (1991 r.) i przemoc międzyetniczna osłabiły pozycję społeczną kobiet. Konsekwencje możemy dostrzec również w bieżącej wojnie domowej w Sudanie Południowym (od 2013 r). Zmiany w dyskursie etnicznym i płciowym, jak również jej natura, uczyniły z kobiet pierwsze ofiary przemocy etnicznej. Ciało kobiety stało się przestrzenią polityczną, etniczną i klasową używaną przez mężczyzn. Amerykańska antropolożka, Sharon Hutchinson, która prowadziła badania wśród społeczności Nuerów w latach dziewięćdziesiątych, 8 Metafora „wojna ludzi wykształconych”, która była używana przez starszyznę do opisania źródeł konfliktu, jest nawiązaniem do dwóch dowódców SPLA, dr Garanga i dr Machara, którzy ukończyli studia doktoranckie za granicą. Ta metafora pokazuje interesy pewnych uprzywilejowanych grup politycznych Południowego Sudanu zainteresowanych kontynuacją konfliktu. Por. Jok Madut Jok, S. Hutchinson, Sudan’s prolonged Second Civil War and the militarization of Nuer and Dinka ethnic identities, „African Studies Review”, vol. 42 (1999), s. 131. �Córki AK-47 i zgwałcone kobiety... 255 pokazuje, że przemoc wśród ludów południa w latach dziewięćdziesiątych prowadziła do „szybkiej rozbieżności i militaryzacji jednostek z grup etnicznych Nuerów i Dinka” oraz „przeformułowania w oczach Nuerów powiązań między płciami oraz pochodzeniem etnicznym”9. Historycznie rzecz ujmując, etniczność Nuerów jest osadzona na koncepcji performatywnej, według której kobiety mogą przyjąć tożsamość etniczną/społeczną swojego męża poprzez małżeństwo i ofiarowanie opłaty płaconej przez rodzinę męża. Kobiety i mężczyźni z grupy Nuerów tłumaczyły: „dziewczynki i kobiety, z wyjątkiem łóżka, należą do wszystkich”. W konsekwencji, każda dziewczyna lub kobieta Dinka może stać się Nuerem poprzez małżeństwo (tak samo zresztą jak dzieci zrodzone z ojca Nuera). Przemoc na Południu doprowadziła do odrzucenia tego pojęcia etniczności, która według Hutchinson pozostawia miejsce dla pojęcia etniczności bardziej „prymordialnej”, zakorzenionej w prokreacyjnej metaforze łączącej ludzi poprzez krew10. Zostało to potwierdzone przez osoby biorące udział w moich badaniach: „teraz możemy stać się Nuerem wyłącznie poprzez krew” (to znaczy jeśli urodziłeś się z rodziców Nuerów). Kobiety i dzieci mają więc bardziej ograniczone możliwości otrzymania innej tożsamości etnicznej przez małżeństwo. Tożsamość etniczna Nuerów stała się więc bardziej sztywna, krew ma większą wartość niż opłata matrymonialna. Od kiedy tylko ich etniczność zaczęła być postrzegana jako zjawisko niezmienne, kobiety i dzieci Dinka oraz Nuerów stały się celem militarnym i straciły swoją uprzywilejowaną pozycję. Hutchinson sugeruje, że ta „prymordialna” zmiana, która dokonała się w etniczności Nuerów, wygenerowała strategie militarne Północy, które miały za cel „rządzić i dzielić”11. To z kolei wpisuje S. Hutchinson, Nuer Ethnicity Militarized, art. cyt., s. 7.  Tamże, s. 8. 11  Tamże, s. 13. 9 10 �256 Katarzyna Grabska się w globalną tendencję do coraz bardziej powszechnego używania zmilitaryzowanej przemocy wobec kobiet i dzieci. To utwardzanie się tożsamości jest powszechne w konfliktach etnicznych na całym świecie12. Kobiety nie mają już pozycji uprzywilejowanej podczas konfliktów międzyetnicznych, a wręcz przeciwnie, stają się wyznacznikami granic w etno-nacjonalistycznych walkach tożsamościowych. Etniczność zdaje się być w części stworzona, utrzymywana przez męską kontrolę tożsamości płci, podczas gdy prawa ludzkie i godność kobiet nie są respektowane w trakcie zmagań męskiej siły. Masowe zabijanie kobiet i dzieci, niszczenie własności przez Dinka i zbrojne grupy Nuerów, stanowiła punkt zwrotny w konflikcie Północ-Południe i w walkach między wspólnotami jak i wewnątrz tychże etnosów. Milicja Nuerów i siły SPLA brutalnie traktowały populację Nuerów Dok zamieszkałych w okolicach Ler, o których mówi moja praca. Milicja i SPLA uprowadzały, gwałciły i zabijały kobiety oraz dzieci, często na oczach ich mężów, braci i ojców. Majok, młody mężczyzna, któremu udało się uciec przed przymusową rekrutacją do SPLA i dzięki temu spędził całą wojnę w Ler opowiada: Kiedy Brygada [grupa Paulino Matip’a] przybyła w 1998 roku, uciekłem skryć się na odludziu. Widziałem tam grupę siedmiu, może dziesięciu askari [żołnierzy arabskich], którzy uprowadzili  D. Zarkov (ed.), Gender, Violent Conflict & Development, New Dehli 2008; W. Giles, J. Hyndman, Sites of Violence: Gender and Conflict Zones, Berkeley 2004; J. El-Bushra, Transforming Conflict: Some Thoughts on a Gendered Understanding of Conflict Processes, w: S. Jacobs, R. Jacobson, J. Marchbank (eds.), States of Conflict: Gender, Violence and Resistance, London 2000, s. 66–87; J. El-Bushra, Gender and forced migration: editorial, „Forced Migration Review”, vol. 9 (2000); C. Enloe, Does Khaki Decome You? The Militarisation of Women’s Lives, Boston 1983; N. Yuval-Davis, Gender and Nation, London 1997; M. Korac, Gender, nationalism, Ethnic-National Identity Crisis: The case of the former Yugoslavia, w: G. Wenona, H. Moussa, P. Van Esterik (eds.), Development and Diaspora: Gender and the Refugee Experience, Dundas 1996, s. 87–99. 12 �Córki AK-47 i zgwałcone kobiety... 257 ze sobą młodą kobietę, moją sąsiadkę. Gwałcili ją jeden po drugim, jednocześnie nie przestając jej bić. Kryłem się w zaroślach a wszystko to rozgrywało się na moich oczach. Za bardzo się bałem, aby ich powstrzymać. Kiedy już skończyli, zostawili ją tam w ogromnej kałuży krwi. Przeżyła, ale zaczęła chudnąć. Skarżyła się naszym lokalnym wodzom, ale nic to nie dało. Dużo kobiet i dziewczyn zostało zgwałconych podczas wojny. Większość z nich zmuszono do rozwodów lub do poślubienia starców, którym nie przeszkadzało, że są keaagh, to znaczy już używane. Przez te czyny, mężczyźni z milicji zniszczyli nie tylko tożsamość etniczną zakorzenioną w tych kobietach, ale także upokorzyli mężczyzn Nuerów, którzy przestali być zdolni do ochrony swoich kobiet i dzieci. Gwałt, jak to miało miejsce w innych współczesnych konfliktach, np. w byłej Jugosławii, w Liberii lub Sierra Leone, nie jest używany tylko po to aby tępić inne grupy13. Chodzi też o podporządkowanie, pozbawienie męskości rywali i osłabienie ich morale i woli walki. Rekonfiguracja kobiecości i pola działania kobiet: kobiety zgwałcone, noszące walizki i uzbrojone młode dziewczyny Podczas mojego pobytu w obozie dla uchodźców w Kakumie i w Ler w Sudanie Południowym, starsze kobiety i mężczyźni, komentowali zmiany taktyczne i pozycję społeczną kobiet. Joy, 40-letnia wdowa, tak komentuje to zjawisko: W przeszłości, my kobiety, liczyłyśmy na mężczyzn, którzy mieli nas chronić. Szli oni walczyć z Arabami, a zadaniem kobiet było znalezienie bezpiecznego miejsca, pozostanie tam i przygotowyS. Jacobs, R. Jacobson, J. Marchbank (eds.), States of Conflict: Gender, Violence and Resistance, London 2000; W. Giles, J. Hyndman, Sites of Violence: Gender and Conflict Zones, Berkeley 2004; D. Zarkov, Gender, Violent Conflict & Development, New Dehli 2008. 13 �258 Katarzyna Grabska wanie jedzenia i wody dla walczących. Później sprawy przyjęły inny obrót. Arabowie zaczęli uprowadzać kobiety i dzieci, a potem Nuerowie i Dinka wszczęli między sobą walkę. Patrzeć jak twój własny lud walczy było ciężkim doświadczeniem. Jednocześnie nie można było uciec ponieważ należy się do tego ludu. W swoich opowieściach, kobiety Nuerów podkreślają płciową i fizyczną naturę przemocy, której bezpośrednio doświadczyły. Ta natura przemocy w wojnie prowadzonej między rządem w Chartumie a SPLA, oraz jeszcze w bardziej w sporze Południe-Południe, przyczyniła się do reformacji pojęcia tożsamości płciowej. Przemoc, której doświadczyły kobiety była ogromna: wiele z nich zostało zgwałconych przez żołnierzy arabskich, grupy SPLA i innych rebeliantów z Południa. Pozycja kobiet w społeczeństwie zaczęła się osłabiać ponieważ stały się bardziej zależne od mężczyzn. Co więcej, były mniej mobilne, mniej zdolne do znalezienie schronienia w innych częściach kraju lub za granicą, i w rezultacie były bardziej narażone na pozostanie w strefach wojnyw Sudanie Południowym. Ponieważ kobiety były postrzegane jako bardziej związane z domem i zagrodą, miały mniejszą możliwość do migracji i ucieczki od brutalnych skutków przemocy mężczyzn. Większość z kobiet pozostała w swoich wioskach, skąd były porywane przez wrogów i były wykorzystywane jako nierządnice lub pomoc domowa. Niemniej jednak pozycja i role zajmowane przez kobiety podczas wojny domowej były bardziej różnorodne i złożone niż to, co mówi literatura feministyczna w swoich standardowych prezentacjach ofiar przemocy, argumentując, że socjalizacja popycha mężczyzn do agresji, a kobiety do poddawania się im14. Jak pokazują moje M. Turshen, The Political Economy of Rape: An Analysis of Systemic Rape and Sexual Abuse of Women during Armed Conflict in Africa, w: C. Moser, F. Clark (eds.), Victims, perpetrators or Actors? Gender, Armed Conflict and Political Violence, London 2001, s. 55–69; M. Turshen, C. Twarigaramariya, What Women Do in Wartime: Gender and Conflict in Africa, London 1998. 14 �Córki AK-47 i zgwałcone kobiety... 259 badanie, kobiety nie odgrywają jedynie roli ofiar podczas konfliktów. Uczestniczą również bezpośrednio w wojnie jako żołnierze lub prowadząc działalność edukacyjną. Są dalekie od bycia jedynie biernymi obserwatorami i biorą pod opiekę swoje rodziny i dobra materialne, podczas gdy ich mężowie, synowie i bracia uczestniczą w walkach. Transportują rannych i noszą walizki, dostarczają pożywienie i zapewniają inne czynności z zakresu pomocy domowej. Według nuerskich kobiet i mężczyzn, którzy byli uchodźcami w Etiopii, SPLA stworzyło w 1986 r. batalion kobiet o nazwie Ketiba Benet. Trzysta młodych kobiet odbyło szkolenie w etiopskich obozach, obok mężczyzn15. Batalion miał jedną misję. Jeden z rekrutów tak komentuje tę sprawę: „Zbyt wiele kobiet i młodych dziewczyn zostało zabitych i SPLA zdało sobie sprawę, że lepiej jest je zatrzymać w koszarach aby pomagały nam, mężczyznom”. Niektóre kobiety zanim znalazły schronienie w Kenii, najpierw dołączyły do swoich mężów w Etiopii gdzie były trenowane na żołnierzy. Przeważająca większość żyła wokół wojskowych koszar w obozach szkoleniowych i służyła żołnierzom, oferując usługi seksualne i pomocy domowej. Niektóre grupy milicji także rekrut rekrutowały kobiety. Na podstawie wstępnej rejestracji walczących, wykonanej w ramach projektu rozbrojenia Misji ONZ w Sudanie (UNMIS – Misja Narodów Zjednoczonych w Sudanie), w 2005 r. było około 3600 walczących kobiet16. Militaryzacja społeczeństwa w Sudanie Południowym rozprzestrzeniła się we wspólnotach i gospodarstwach domowych, 15 J. McCullum, A. Okech, Small Arms and Light Weapons Control and Community Security in Southern Sudan: The Links between Gender Identity and Disarmament, w: Regional Security, Gender Identity, and CPA Implementation in Sudan. A joint publication of Africa Peace Forum and Project Ploughshares: Kenya and Canada, Ontario 2008, s. 47; No standing, few prospects: How peace is failing South Sudanese female combatants and WAAFG, „The Sudan Human Security Baseline Assessment, Issue Brief”, (2008), nr 8, s. 2. 16  Tamże, s. 5. �260 Katarzyna Grabska w przestrzeniach kobiecych i poza szeregami wojska17. Kobiety i dzieci miały karabiny, aby się bronić i mścić na wrogach. Zdarzało się, że ta sama broń była używana w konfliktach domowych. Małe dzieci nosiły karabiny większe niż one same, wszystko po to aby bronić siebie i swoje stada bydła. Kobiety i dziewczyny używały broni jako środka do obrony, ale również aby demonstrować swoją władzę nad innymi i aby afirmować swoją autonomię. Niektóre dziewczęta chwaliły się swoją umiejętność posługiwania się bronią i twierdziły, że wolą być uzbrojone niż dobrze wykształcone: „dużo łatwiej jest być bogatym kiedy masz karabin. Wystarczy, że będziesz tylko strzelać, a dostaniesz to czego chcesz”. Ta deklaracja osiemnastoletniej dziewczyny pokazuje jak kobiety, daleko od bycia tylko biernymi ofiarami konfliktów militarnych, uczestniczą w nich aktywnie uciekając się też do przemocy. Jako członkinie rodzin, kobiety uważają się również odpowiedzialne za ochronę innych. W ten sposób wojna doprowadza do tego, że kobiety stają się coraz bardziej pewne siebie. Mimo ich traumatycznych przeżyć, kobiety stają się wojowniczkami, czasami propagującymi przemoc, a czasami prawo i szacunek. Te historie zwracają uwagę na głęboką militaryzację stosunków, czy to wewnątrz wspólnoty, w gospodarstwie domowym czy w relacjach osobistych. Ta militaryzacja dotyka wszystkich członów społeczeństwa i znajduje odzwierciedlenie nawet w nazewnictwie: np. NyaKlang oznacza „dziewczynę z AK 47” (karabin najbardziej rozpowszechniony wśród rebeliantów i ludności 17  The Small Arms Survey szacuje, że w Południowym Sudanie jest pomiędzy 1,9 a 3,2 miliona broni ręcznej. Dwie trzecie jest w rękach cywilów, 20% w rękach rządu w Khartoum, a reszta jest podzielona między SPLA i inne grupy milicji. Small Arms Survey, The Militarisation of Sudan: A preliminary review of arms flows and holdings, „The Sudan Human Security Baseline Assessment. Issue Brief” (2007), nr 5, http://www.smallarmssurvey.org/files/portal/spotlight/ sudan/Sudan_pdf/SIB%206%20militarization.pdf, s. 2. �Córki AK-47 i zgwałcone kobiety... 261 cywilnej w trakcie wojny).Imię to było bardzo często nadawane w trakcie wojny. Kobiety równie aktywnie przyczyniają się do wojny przez używanie broni. Ich wpływ na męskich krewnych przez upokorzenia18 był szeroko stosowany podczas konfliktu. Riek Machar odkrył, że kobiet Nuerów potrafiły upokorzyć mężczyzn poprzez piosenki i ten fakt miał znaczący wpływ na rekrutację żołnierzy do SPLA19. Matki wywierały znaczącą presję na swoich synów, aby ci przyłączali się do armii. Podczas swojego pobytu w zachodnich regionach Górnego Nilu, często słyszałam kobiety wychwalające w piosenkach heroiczne wyczyny wojenne swoich synów, braci i mężów. Lecz kiedy tylko żołnierze zaczynali ginąć w walce, i synowie nie wracali do domów, kobiety i dziewczynki modyfikowały swoje piosenki i w ten sposób odmawiały żołnierzom („nie poślubię ducha”)20. Niektóre z tych piosenek podżegały inne kobiety do przemocy podczas konfliktów między Dinkami i Nuerami. Jok21 i Hutchinson22 przywołują, w nawiązaniu do konfliktów między tymi wspólnotami, rolę kobiet, które zachęcały mężczyzn do kradzieży bydła i do pomszczenia swoich zmarłych. Podczas wojny kobiety podejmowały się także roli liderek, czasem nawet przywódczyń wspólnot. Chciały one w ten sposób przekazać wiadomości i własnych obaw najwyższym przywódcom SPLA i grupom, które były przeciw rebelii. Kiedy wojny między-wspólnotowe przybrały na sile, kobiety stawały się coraz bardziej 18 Por. S. Hutchinson, Nuer Ethnicity Militarized, art. cyt., s. 6–13; tenże, Nuer dilemmas: coping with money, war and the State, Berkeley 1996. 19  Tamże, s. 157. 20  Tamże, s. 159. 21 Jok Madut Jok, Militarization, gender and reproductive health in South Sudan, New York 1998; tenże, Militarism, gender and reproductive suffering: the case of abortion in Western Dinka, „Africa”, 69(1999), nr 2, s. 194–212. 22 S. Hutchinson, Nuer Ethnicity Militarized, art. cyt. �262 Katarzyna Grabska pacyfistkami. Wiele tych inicjatyw ujrzało światło dzienne w obozach dla uchodźców w Kenii. Kobiety używały swoich ciał aby negocjować kompromisy ze swoimi mężami, braćmi i innymi mężczyznami. Na przykład w trakcie pobytu na wygnaniu, uczestniczyły aktywnie w kampaniach propagujących pokój, używając swoich ciał i „roli”reprodukcyjnej. Niektóre kobiety ostrzegły swoich mężczyzn, że przestaną gotować, nie będą z nimi utrzymywać stosunków seksualnych ani„nie będą rodzić dzieci dla Południa”jeśli mężczyźni nie zaprzestają walki23. Inne używały swojej nagości aby pozbawić honoru mężów i innych mężczyzn ze swoich rodzin. W 2002 r. kobiety z SudanuPołudniowego zorganizowały nagi marsz ulicami Nairobi, aby zaprotestować przeciwko walkom między-wspólnotowym w Sudanie Południowym24. Większość kobiet z diaspory złączyło się mimo etnicznych podziałów, aby domagać się pokoju. Organizacje takie jak Głos Kobiet Sudanu (SWVP), Nowa Federacja Kobiet Sudanu (NSWF) i Nowe Stowarzyszenie Kobiet Sudanu, zdobył międzynarodowe znaczenie, przyciągając uwagę do zapomnianego konfliktu. Kilka kobiet zostało dzięki temu zaproszonych do negocjacji pokojowych w Machakos w Kenii, lecz ich rola w planie paktu pokojowego była drugorzędna. AnneItto, kiedyś minister, a dziś członek Zgromadzenia Narodowego Południowego Sudanu, ubolewała że finalna wersja porozumienia pokojowego nie wspomina cierpień i roli kobiet podczas wojny25. Wiele kobiet z grupy etnicznej Nuerów wyrażało swoje niezadowolenie w Kakumie i w Sudanie Południo23  A. Itto, Guests at the table? The role of women in peace processes, London 2006, s. 2. 24 Marsz ten miał raczej skromne konsekwencje. Kilka kobiet zostało zaproszonych do procesu wprowadzania pokoju, który odbywał się szybciej dzięki ich presji. Tamże; No standing, few prospects: How peace is failing South Sudanese female combatants and WAAFG, dz. cyt.; J. McCullum, A. Okech, dz. cyt. 25  A.Itto, dz. cyt., s. 2–4. �Córki AK-47 i zgwałcone kobiety... 263 wym: „To nie jest nasz pokój, to jest pokój mężczyzn, żołnierzy. My kobiety bardzo cierpiałyśmy z powodu wojny, a nasze zaginione dzieci nie zostały odnalezione”. Kwestia praw kobiet i równości płci była jedynie wspomniana w tymczasowej konstytucji Sudanu Południowego, trochę więcej miejsca znalazła ona w Konstytucji po 2011 roku. Ogólnie rzecz ujmując, ciało i zdolność do reprodukcji kobiet, odegrały ważną „rolę” podczas konfliktów. Nacisk kładziono jednak na inną kwestię: „prawa i obowiązki”. Podczas gdy mężczyźni mieli „chronić sfery wojskowej”, głównym zadaniem kobiet było „chronić sfery reprodukcyjności”. W trakcie trwania konfliktu, dowodzący armią i wspólnotami nie przestawali nakłaniać kobiet do rodzenia dzieci, co miało być ich wkładem w walkę. Przez swoją zdolność „reprodukcyjną”, kobiety dostarczały dzieci do „walk” o wyzwolenie Sudanu Południowego. W konsekwencji kobiety bardzo często miały duże rodziny, którymi musiały się opiekować samotnie, podczas gdy ich mężowie przebywali w obozach uchodźców lub na wojnie. Zakaz kontaktów seksualnych w trakcie karmienia piersią nie był respektowany, tak więc odstępy czasowe między kolejnymi ciążami zmniejszały się26. Ponieważ mężczyźni brali udział w walkach, kobiety musiały zachodzić w ciążę z innymi mężczyznami, z członkami swojej rodziny lub z obcymi. Kiedy były porywane przez wrogów, często były brane siłą przez dowódców i zmuszane do reprodukcji w niewoli. W Sudanie Południowym wiele kobiet pozostałych w swoich wioskach mówiło o„małżeństwa dla ochrony i wygody” z miejscowymi żołnierzami podczas nieobecności ich własnych mężów. Nyajuc, starsza kobieta mieszkająca podczas wojny w Ler opowiada: Jok Madut Jok, Militarization, gender and reproductive health in South Sudan, dz. cyt.; S. Hutchinson, Nuer Ethnicity Militarized, art. cyt. 26 �264 Katarzyna Grabska Musiałyśmy rodzić dzieci, nasi mężczyźni przebywali w buszu, a więc co miałyśmy robić? Lepiej było pójść do koszar i mieć dziecko tam, a czasem też dostało się jedzenie i opiekę przed rebeliantami. Małżeństwo i usługi seksualne w strefach wojennych, często były praktykowane przez młode kobiety jako sposób na przeżycie27. Kobiety używały swojej pozycji wynikającej z płci, żeby zapewnić sobie dostęp do bezpieczeństwa i dóbr materialnych. W Sierra Leone, jak to pokazują Utas28, Devon i Gervais29, kobiety negocjowały swoje bezpieczeństwo wychodząc za mąż za wpływowych dowódców, nie tylko po to aby mieć dostęp do żywności, ale także aby zmniejszyć ryzyko przemocy seksualnej ze strony innych mężczyzn. Świadczy to o zdolności do działania i pomysłowości tych kobiet, które wykorzystując swoją płeć i swoje ciało szukały ochrony, władzy, statusu społecznego i przeżycia. Rozrodczość jako wkład kobiet do walki o wolność nie została jednak ujęta w dyskursie publicznym Sudanu Południowego po wojnie. Podczas kampanii Ruchu Narodowego Wyzwolenia Sudanu w Ler w 2008 r., regionalny reprezentant wychwalał rolę kobiet w trakcie wojny, dziękował im za ich usługi świadczone heroicznym żołnierzom, szczególnie za pracę w kuchni, transport rannych i bagaży. Ich wkład w reprodukcję został zminimalizowany, a nawet zignorowany, mimo że miał znaczące konsekwencje w ich zdrowiu i pozycji w społeczeństwie. „Z powodu wojny kobiety nie mają już więcej dzieci. Było zbyt dużo dzieci, zbyt wiele kobiet zostało wziętych siłą” – komentowała Thresa Nyangule, reprezentantka Unii Kobiet w Ler. „Najpierw przybyli mężczyźni i uczynili z nas swoje kobiety, a teraz pojawiają się nasi mężowie i żądają rozwodu”, wyM. Denov, C. Gervais, dz. cyt. M. Utas, Agency of Victims: Young Women in the Liberation Civil War, w: A. Hohwana, F. de Boeck (eds.), Makers and Breakers: Children and Youth in Postcolonial Africa,Trenton, NJ 2005. 29 M. Denov, C. Gervais, dz. cyt. 27 28 �Córki AK-47 i zgwałcone kobiety... 265 jaśniała inna z wdów, uprowadzona przez członka milicji Nuerów. Podczas wojny i przemocy, mężczyźni otrzymali znaczącą większość praw nad zdolnościami rozrodczymi kobiet i ich ciałami. W ramach odpowiedzialności kobiet za „ochronę sfery reprodukcyjności”, otrzymali na przykład prawo do żądania usług seksualnych i w zakresie pomocy w domowej. Hutchinson podkreśla że „status kobiet jako niezależnych w oczach mężczyzn zmniejszył się w kontekście zmilitaryzowanego uwielbienia dla mocy karabinu”30. Zmilitaryzowana męskość i mężczyźni, którzy stali się kobietami „Żyłem z AK-47 U mego boku Spałem z otwartymi oczyma Biegłem Uciekałem Wydawałem się martwy Ukrywałem się Widziałem swoich, umierających jak muchy”. Emmanuel Jal, „Forced to Sin”, Nuer „Lost Boy” raper Tak jak w innych miejscach dotkniętych przez konflikty31, życie mężczyzn z grupy etnicznej Nuerów było zmilitaryzowane, czy to S. Hutchinson, Nuer Ethnicity Militarized, art. cyt., s. 12. P. Richards (ed.), No Peace, No War: An Anthropology of Contemporary Armed Conflicts, Oxford 2005; H.E.Vigh, Navigating Terrains of War: Youth and Soldiering in Guinea-Bissau, New York, Oxford 2007; M. Utas, Sweet Battlefields: Youth and the Liberian Civil War. PhD dissertation, Uppsala 2003; M. Samuelson, The disfigured body of the female guerilla: (De) militarization, sexual violence, and redomestication in Zoë Wicomb’s, David’s Story, „Sings: Journal of Women in Culture and Society”, 32(2007), 4, s. 833–856. 30 31 �266 Katarzyna Grabska przez dystrybucję karabinów, przymusowe wcielanie do wojska, przemoc czy rozpowszechnianie ideologii nacjonalistycznych. Militaryzacja była mocno rozpowszechniona wśród społeczności Sudanu Południowego. Praktycznie wszyscy młodzi i mężczyźni w średnim wieku, których spotkałam w Kenii i później w Sudanie Południowym, byli wyszkoleni i przygotowani do walki, kiedy ich życie będzie potrzebne w walce o wolność. Pod koniec lat osiemdziesiątych, aby odpowiedzieć na zapotrzebowanie w ilości rekrutów, John Garang, dowódca SPLA, zdecydował o utworzeniu młodszych struktur: według szacunków Human Rights Watch 17 000–40 000 młodych rekrutów zostało przeszkolonych w obozach militarnych w Etiopii32. Garang określał ich jako „Czerwona Armia”, „Armia bez strachu”, lub „Przedszkole Sudanu”. Była tomłoda generacja ludzi, której można było wmówić, że są przyszłością niepodległego Sudanu Południowego33. W Kenii, w obozie dla uchodźców w Kakumie spotkałam Kuok-a, młodego i nieśmiałego 27. letniego chłopaka o łagodnym głosie. Śledziłam później jego urządzanie się po powrocie do Ler wSudanie Połuniowym. W 1990, Dołączył do Armii Wyzwolenia Ludu Sudańskiego (SPLA) kiedy miał 6 lub 7 lat. Jego rodzice zmarli z powodu kalazar (leiszmaniozy – grupy chorób pasożytniczych), pozostawiając Kuok-a i jego rodzeństwo sierotami w bardzo młodym wieku. Dołączenie do SPLA było sposobem do przezwyciężenia marginalizacji: Ja dołączyłam do SPLA sam. Tam gdzie SPLA przeprowadzało rekrutacje, było bardzo wiele dzieci. Większość z nich była rekrutowana przez lokalnych przewódców. Dowódcy SPLA zwracali się do nich gdy potrzebowali wysłać chłopców na szkolenie do Etiopii. Niektóre dzieci chciały tam jechać z powodu trudnej sy Human Rights Watch, Civilian Devastation: Abuses by All Parties in the War in Southern Sudan, New York 1994. 33  D. Eggers, What is the What?, San Francisco 2006, s. 300. 32 �Córki AK-47 i zgwałcone kobiety... 267 tuacji w jakiej się znajdowali, albo byli sierotami, albo sytuacja ich rodzin była bardzo ciężka. Inne były wybierane przez swoje rodziny; były to często dzieci trudne lub zakłócające spokój, zostawali wysyłani aby się szkolić. W końcu były też dzieci zmuszane siłą [przez żołnierzy SPLA]. Było co najmniej 1500 chłopców, niektórzy tak mali, że nie potrafili nawet chodzić. Wszyscy maszerowaliśmy razem, przez rzeki i pustynie aż dotarliśmy do Etiopii. Według opowieści młodych mężczyzn, dzieci albo były uprowadzane siłą przez żołnierzy, albo wysyłane przez ich własnych rodziców aby wesprzeć „walkę o niepodległość” i uciec od śmierci lub głodu. Dla niektórych, rekrutacja wojskowa była obowiązkiem, który ich synowie musieli wypełnić. Ich znaczenie w finansach gospodarstwa domowego, ich rola jako obrońców i osoby, która miała zapewnić zaspokojenie potrzeb ich starszych rodziców, tym bardziej wzmacniała ich chęć do wstąpienia do armii. Pozostali mężczyźni i chłopcy robili to chętnie: utożsamiali wojnę jako dostęp do edukacji, a także do osiągnięcia czegoś w swoim życiu, do poprawy swojej pozycji we wspólnocie oraz do przeciwstawienia się marginalizacji społecznej. Mimo uciążliwych warunków wojny, przemocy, głodu oraz ambicji politycznych, społecznych i rodzinnych, niektórzy chłopcy i mężczyźni z Sudanu Południowego zdołali osiągnąć pewien stopień wyboru i częściowo wpływać na okoliczności, w tym na poszukiwanie edukacji i schronienia, aby stać się jak najbardziej możliwie niezależnymi od rządu i rodziny. Po raz pierwszy spotkałam Wanten-a w styczniu 2007 r. w trakcie mojego przyjazdu do Bentiu. Szczupły i stosunkowo niski jak na Nuera, z piękną twarzą bez żadnych naciec na czole jako znaków dojrzałości i męskości u Nuerów. Zawsze był ubrany tak samo: eleganckie spodnie, szpiczaste i wypolerowane buty, wyprasowana koszula, kenijski pasek i mała flaga Nowego Sudanu na kołnierzyku. Urodzony w 1980 r. niedaleko Rubkony, na wschodzie Nuerlandu, został siłą wcielony do armii w 1987 r. przez żołnierzy SPLA. �268 Katarzyna Grabska Przybyli oni do jego rodziców z prośbą o chłopca, który będzie miał możliwość „edukacji w Etiopii”. Razem z innymi dziećmi, został wysłany do obozu Fundigo w Etiopii, gdzie przeszedł dziewięciomiesięczne szkolenie, mieszkając w wojskowych koszarach. „Rano szliśmy do szkoły z naszymi AK47 w ręku, a po południu byliśmy szkoleni. Trwało to dziewięć miesięcy. Później ci więksi zostali wysłani, żeby się bić. Reszta czekała ich powrotu w obozie i codziennie trenowała. Wszyscy byliśmy uzbrojeni. Każdy z nas był w innym wieku, Dinka i Nuerowie. Naokoło nie było innych dzieci. Warunki w obozie były złe. Nie było wystarczająco dużo pożywienia, często byliśmy głodni, nic tam nie było. Dużo myśleliśmy o naszych rodzinach; bardzo ich nam brakowało. Nic o nas nie wiedziały, ani co się z nami dzieje, ani gdzie jesteśmy. Niektórzy chłopcy zaczęli wariować, zaczynali strzelać dookoła siebie; ich dusza stawała się szalona ponieważ przechodzili traumę, brakowało im rodziców, umierali z głodu. Wielu z nich umarło w obozie, inni się zabili. Wszyscy byliśmy dziećmi z karabinami. Nikt z nas nie przestawał myśleć... Jako chłopcy i już jako mężczyźni, nie mieliśmy z kim podzielić się naszymi myślami i uczuciami. Nie rozmawialiśmy ani o strachu ani o samotności. Zachowywaliśmy to wszystko dla siebie. Uczucia te mogły wypełniać tylko nasze dusze. W obozie, nasi dowódcy i szkoleniowcy byli z grup Dinków i Nuerów, wszyscy pochodzili z Południowego Sudanu i mówili nam: «Szkolimy was do walki z wrogiem, abyście mogli go wygnać z naszego kraju. Jesteście przyszłymi liderami Południowego Sudanu. Zajmiecie nasze miejsce kiedy będziemy już starzy i odejdziemy». To jest to co usłyszeliśmy i w co wierzyliśmy. Kiedy byliśmy dziećmi, nie zastanawialiśmy się nad koniecznością walki i robiliśmy to, co kazali nam robić. Kilka razy się bałem, jednak musiałem przezwyciężać swój strach. Pierwszy raz biłem się w Pochalli. To był pierwszy raz kiedy strzelałem do wroga. Na początku byłem bardzo wystraszony i trząsłem się tak, że nie mogłem strzelać. Po pięciu minutach przezwyciężyłem swój strach i zacząłem strzelać. Później było coraz łatwiej. Niektórym chłopcom dawano narkotyki, żeby nie �Córki AK-47 i zgwałcone kobiety... 269 bali się strzelać. Ja ich nigdy nie brałem ponieważ znałem skutki uboczne. Po walce nie rozmawialiśmy o tym czego się boimy i co nas frustruje. Nie można było o tym rozmawiać. Musieliśmy być silni jak nuerscy chłopcy i jak mężczyźni. Nie mogliśmy pokazywać swoich słabości”. Opowieści Wantena i innych młodych mężczyzn pokazują kolejną transformację w odniesieniu do płci, związaną z wojną: droga przejścia w dorosłość.. Inicjacja chłopców przez skaryfikacje (nacięcia na czole) – wspólne dla Dinka i Nuerów – była stopniowo kwestionowana i odrzucana przez wykształconą i ochrzczoną młodzież, a także przez architektów projektu wyzwolenia narodowego Sudanu Południowego. Dowódcy SPLA nie zachęcali do zróżnicowania etnicznego w szeregach armii i zakazali skaryfikacji34. Nową inicjacją i sposobem, aby stać się mężczyzną miało być szkolenie wojskowe. W 1987 r. Riek Machar, który był wówczas dowódcą SPLA we wschodnim regionie Górnego Nilu, wydał dekret zakazujący skaryfikacji Nuerów. Życie w obozie szkoleniowym uznawane było za sposób by z dziecka stać się „odpowiedzialnym człowiekiem”, zdolnym do zajmowania się samym sobą, co dla Nuerów i Dinków jest znakiem dojrzałości35. Inny młody mężczyzna z Kakumy opowiedział mi swoją historię: Jako że zrekrutowano nas abyśmy byli żołnierzami, musieliśmy być żołnierzami. Ja byłem zdolny do walki i do zabijania ludzi. To znaczyło, że jestem już osobą odpowiedzialną. Przez fakt, że przeszedłem szkolenie, miałem więcej doświadczenia niż dzieci, które go nie odbyły. Nikt inny nie mógł się mną zaopiekować. Stałem się odpowiedzialnym człowiekiem. S. Hutchinson, Nuer dilemmas: coping with money, war and the State, dz. cyt., s. 270–298. 35  E. Evans-Pritchard, Kinship and Marriage among the Nuer, Oxford. 1951; F. Madeng Deng, The Dinka of the Sudan, Waveland Press, Inc.: Prospect Heights IL 1972; S. Hutchinson, Nuer dilemmas: coping with money, war and the State, dz. cyt. 34 �Katarzyna Grabska 270 Te opowieści pokazują, w jaki sposób karabiny pomogły w zmianie myślenia na temat męskości plemieniu pośród Nuerów. W przeszłości, walki włóczniami pomiędzy wspólnotami były testem męskości dla Nuerów i Dinków. Tak jak w innych armiach, SPLA proklamowała ideał super-męskości, który jest następstwem szkolenia wojskowego. A wszystko po to, aby zachęcać do agresji, odwagi i ducha rywalizacji pomiędzy rekrutami. Te idee były jasno przedstawione w jednej z piosenek, którą wykonywało się z okazji zakończenia szkolenia w SPLA: „Nawet twojego ojca, zastrzel go! Nawet twoją matkę, zastrzel ją! Twój karabin to twoje pożywienie, twój karabin to twoja żona”. Nowe ideały męskości młodzieży uzbrojonej w karabiny, przyczyniły się do konfliktów międzypokoleniowych. Starsi często mieli odczucie, iż nie są w stanie kontrolować młodych, którzy osiągnęli ważne pozycje społeczne i polityczne dołączając do uzbrojonych grup, które wykazywały skrajną obojętność wobec obowiązków społecznych. Historie młodych rekrutów pokazują, że broń była także synonimem odwagi i proponowała wachlarz możliwości, począwszy od wyzwolenia się z więzów wspólnoty, do sprawowania władzy nad innymi poprzez grabież ich mienia, gwałty ich żon i zniewolenie córek bez uiszczania opłaty matrymonialnej. To wszystko przyczyniło się do utworzenia grupy młodych mężczyzn odizolowanych od społeczeństwa, uzbrojonych i wyszkolonych nie tylko do zabijania, ale także do torturowania i rabowania. Ten nowy typ męskości mógłby być nazwany super-męskością. Wyrażenie to oznacza stereotypowe zachowania męskie osiągające skrajność oraz charakteryzujące się przede wszystkim siłą, agresją i dominacją nad kobietami i seniorami36. Broń stała się sposobem na przeżycie,  R.W. Connell, Masculinities, Berkeley and Los Angeles 2005. 36 �Córki AK-47 i zgwałcone kobiety... 271 co łączyło się w okresie powojennym z poważnym problemem z rozbrojeniem grup lokalnej milicji i cywilów w Sudanie Południowym. To również jest jedna z przyczyn bieżących konfliktów w Sudanie Południowym. Wojny miały inne konsekwencje dla mężczyzn, którzy stracili swoje dobra materialne, i których kobiety i dzieci zostały porwane, zgwałcone lub zabite. Wzrastająca niemoc mężczyzn do zaspokojenia ich potrzeb i do ochrony ich rodzin, ich własności i bydła, sprowokowała – jak to wyjaśnia Hutchinson –„kryzys męskości”, który z kolei przekłada się na wzrost przemocy domowej i nadużyć seksualnych wobec kobiet37. Kobiety i mężczyźni w Kenii i Nuerland, ubolewały często nad stratą męskiej buom (siły, władzy), która pomagała chronić rodzinę. Kilka kobiet ubolewało nad faktem, że ich mężczyźni: „«nie są już mężczyznami»” i stali się «kobietami» – nie potrafią już nas bronić. Byli pierwszymi, którzy uciekli kiedy przybyli rebelianci. Kiedy mój mąż został pobity przez milicję z Bul (jedna z grup Nuerów), płakał jak dziecko i od razu im powiedział gdzie znajdują się nasze jedzenie. Straciliśmy całą naszą żywność. On (mój mąż) jest naprawdę bezużyteczny”. Podczas gdy kilka kobiet uczestniczyło w konflikcie, lub na wygnaniu udało im się znaleźć płatną pracę, ich mężowie często zostawali w domach. Musieli nauczyć się obowiązków domowych. „Teraz mężczyźni stali się kobietami; spójrzcie tylko na nich! Prowadzą dom, gotują dla dzieci i chodzą do szpitala kiedy ich kobiety zarabiają pieniądze!” – opowiadał mi młody uchodźca w Kakumie. Tego typu komentarze były bardzo rozpowszechnione wśród kobiet i mężczyzn w Sudanie Południowym. Propagowanie przemocy płciowej w stosunku do kobiet, które pojawiło się w szczególności po rozpadzie SPLA w 1991 r., po 37 S. Hutchinson, Nuer Ethnicity Militarized, art. cyt., s. 12. �272 Katarzyna Grabska części uznawane zostało za konsekwencję pozbawienia mężczyzn ich męskości. W kwestii frustracji i pozbawienia mężczyzn ich męskości i szczególnych cech związanych z płcią, popieram zdanie Henrietty Moore. Wyjaśniła ona, że „frustracja może być rozumiana jako niezdolność do utrzymania lub zdobycia niezależnej pozycji związanej z płcią, co powoduje kryzys, realny lub wyimaginowany, swojego wizerunku i/lub oceny społeczeństwa”38. Jeśli chodzi o nuerskich chłopców i mężczyzn frustracja związana była i jest z ich marginalizacją, zubożeniem z powodu wojny, brakiem szacunku i wdzięczności dla ich pozycji wutninuäri (prawdziwi nurscy mężczyźni). To wszystko miało wpływ na transformacje i pozbawienie ich męskości. Skoro mężczyźni nie czuli się zdolni do wypełnienia swojej roli obrońcy i do zaspokojenia potrzeb swoich rodzin, uciekali się do przemocy. Kierowali ją w stronę innych kobiet, a także swoich własnych żon. Konsekwencją tego był wzrost przemocy domowej wśród rodzin Nuerów z Kenii i Sudanu39. Przemoc ta rozpowszechniła się w obozach dla uchodźców oraz po powrotach do domów. Ku złożoności tożsamości płciowej Moje badania pokazują, że konflikty społeczne i przemoc płciowa mają wiele różnych i bardzo złożonych skutków dla kobiet i mężczyzn. Kobiety i mężczyźni Nuerów odegrali znaczącą rolę w procesie militaryzacji społeczeństwa i tożsamości płci. Podkreślmy, że kobiety i mężczyźni nie są grupami jednorodnymi, a konflikty i przemoc mają różne efekty, nie tylko pod względem płci ale także innych czynników, takich jak dostęp do środków na przeżycie, statusu społecznego, wieku lub klasy społecznej. Wojna  H. Moore, A Passion for Difference. Essays in Anthropology and Gender, London 1994, s. 66. 39  Te obserwacje są również częściowym wyjaśnieniem przyczyn współczesnego konfliktu w Południowym Sudanie. 38 �Córki AK-47 i zgwałcone kobiety... 273 równocześnie może mieć także wpływ na upodmiotowienie kobiet i mężczyzn, którzy wdrażają do życia ich zdolność do działania aby opierać się, konfrontować, uczestniczyć i przetrwać w czasie wojny. Kwestia źródeł przemocy seksualnej wobec kobiet (i mężczyzn) podczas wojny pozostaje wciąż aktualna. W jaki sposób przemoc wobec kobiet (i mężczyzn) się pojawia? Jaki wpływ ma na nią dominujący system polityczny? Jaką rolę w transformacji przemocy i nierówności płciowej w okresie powojennym odgrywają państwo, społeczeństwo, instytucje społeczne, polityczne i ekonomiczne? Obraz agresywnych, walczących mężczyzn, którzy podczas wojny wzmacniają swoją władzę nad kobietami, oraz kobiet jako ofiar przemocy seksualnej jest bardzo uproszczony. Moje badania podkreślają fakt, że ich role są liczne, sprzeczne i wymagają bardziej złożonych badań skutków konfliktów wojennych oraz relacji między płciami. Tożsamości płciowe są liczne i zróżnicowane. Z powodu ich wrażliwości fizycznej i seksualnej, kobiety i dziewczynki stawiają czoła przemocy i niepewności inaczej niż mężczyźni40. Role kobiet, z których nieliczne były aktywnie zaangażowane jako autorzy i zwolennicy przemocy, w trakcie wojny są jednak bardziej płynne i wielowymiarowe. Ta konkluzja potwierdza wyniki badań Devona i Gervais na temat walczących z Sierra Leone. Podkreślają one, że kobiety i młode dziewczyny w strefach konfliktu nie są tylko ofiarami przemocy, ale zajmują wiele stanowisk jako aktorki, autorki, przewoźnicy, dowódcy, niewolnice domowe i seksualne, szpiedzy i ludzkie tarcze (2007: 886)41. Trzeba jednak zatem być uważnym, aby nie uprościć i nie ujednolicić modeli kobiecości 40  C. Cockburn, The Gendered Dynamics of Armed Conflict and Political Violence, w: C. Moser, F. Clark (eds.), Victims, perpetrators or Actors? Gender, Armed Conflict and Political Violence, London 2001; W. Giles, J. Hyndman, Sites of Violence: Gender and Conflict Zones, dz. cyt.; M. Denov, C. Gervais, Negotiating (In) Security, dz. cyt.; D. Zarkov, dz. cyt. 41 M. Denov, C. Gervais, Negotiating (In)Security, dz. cyt. s. 886. �274 Katarzyna Grabska i męskości, które pojawiają się po wojnie. Jest to bardzo ważne w procesie odbudowy w okresie powojennym jak i w zrozumieniu przemian społeczno-politycznych. Bibliografia Cockburn C., The Gendered Dynamics of Armed Conflict and Political Violence, w: Moser C., Clark F. (eds.), Victims, perpetrators or Actors? Gender, Armed Conflict and Political Violence, London 2001, s. 24–45. Connell R.W., Masculinities, Berkeley and Los Angeles 2005. Deng Madeng F., The Dinka of the Sudan, Waveland Press, Inc.: Prospect Heights IL 1972. Denov M., Gervais C., Negotiating (In)Security: Agency, resistance, and Resourcefulness among Girls Formerly Associated with Sierra Leone’s Revolutionary United Front, „Signs: Journal of Women in Culture and Society”, 32(2007), nr 4, s. 885–910. Eggers D., What is the What?, San Francisco 2006. El-Bushra J., Transforming Conflict: Some Thoughts on a Gendered Understanding of Conflict Processes, w: Jacobs S., Jacobson R., Marchbank J. (eds.), States of Conflict: Gender, Violence and Resistance, London 2000, s. 66–87. El-Bushra J., Gender and forced migration: editorial, „Forced Migration Review”, 9(2000), s. 4–5. Enloe C., Does Khaki Decome You? The Militarisation of Women’s Lives, Boston 1983. Evans-Pritchard E.E., Kinship and Marriage among the Nuer, Oxford 1951. Giles W., Hyndman J., Sites of Violence: Gender and Conflict Zones, Berkeley 2004. Grabska K., Gender, Home and Identity: Nuer repatriation to South Sudan, James Carrey 2014. Human Rights Watch, Civilian Devastation: Abuses by All Parties in the War in Southern Sudan, New York 1994. �Córki AK-47 i zgwałcone kobiety... 275 Hutchinson S., Nuer Ethnicity Militarized, „Anthropology Today”, 16(2000), nr 3, s. 6–13. Hutchinson S., Nuer dilemmas: coping with money, war and the State, Berkeley 1996. International Crisis Group, God, Oil and Country, Changing the Logic of War in Sudan, Brussels 2002. Itto A., Guests at the table? The role of women in peace processes, London 2006. Jackson M., The Politics of Storytelling: Violence, Transgression and Intersubjectivity, Museum University of Copenhagen 2006. Jok Madut Jok, Hutchinson S.E., Sudan’s prolonged Second Civil War and the militarization of Nuer and Dinka ethnic identities, „African Studies Review”, 42(1999), s. 125–145. Jok Madut Jok, Militarization, gender and reproductive health in South Sudan, New York 1998. Jok Madut Jok, Militarism, gender and reproductive suffering: the case of abortion in Western Dinka, „Africa”, 69(1999), nr 2, s. 194–212. Korac M., Gender, nationalism, Ethnic-National Identity Crisis: The case of the former Yugoslavia, w: Wenona G., Moussa H., Van Esterik P. (eds.), Development and Diaspora: Gender and the Refugee Experience, Dundas 1996, s. 87–99. McCullum J., Okech A., Small Arms and Light Weapons Control and Community Security in Southern Sudan: The Links between Gender Identity and Disarmament, w: Regional Security, Gender Identity, and CPA Implementation in Sudan. A joint publication of Africa Peace Forum and Project Ploughshares: Kenya and Canada, Ontario 2008, s. http:// www.ploughshares.ca/libraries/Build/Nairobi07RegSecGender.pdf. Moore H., A Passion for Difference.Essays in Anthropology and Gender, London 1994. Moser C., Clark F., Victims, perpetrators or Actors? Gender, Armed Conflict and Political Violence, London 2001. Richards P. (ed.), No Peace, No War: An Anthropology of Contemporary Armed Conflicts, Oxford 2005. �276 Katarzyna Grabska Samuelson M., The disfigured body of the female guerilla: (De) militarization, sexual violence, and redomestication in Zoë Wicomb’s, David’s Story, „Sings: Journal of Women in Culture and Society”, 32(2007), nr 4, s. 833–856. Small Arms Survey, The Militarisation of Sudan: A preliminary review of arms flows and holdings, „The Sudan Human Security Baseline Assessment. Issue Brief ” (2007), nr 5, http://www.smallarmssurvey.org/files/portal/spotlight/sudan/Sudan_pdf/SIB%206%20 militarization.pdf Small Arts Survey. No standing, few prospects: How peace is failing South Sudanese female combatants and WAAFG, „The Sudan Human Security Baseline Assessment, Issue Brief”, (2008), nr 8, s. 1–8. Turshen M., The Political Economy of Rape: An Analysis of Systemic Rape and Sexual Abuse of Women during Armed Conflict in Africa, w: Moser C., Clark F. (eds.), Victims, perpetrators or Actors? Gender, Armed Conflict and Political Violence, London 2001, s. 55–69. Turshen M., Twarigaramariya C., What Women Do in Wartime: Gender and Conflict in Africa, London 1998. UNMIS (UN Mission in Sudan) ComprehensivePeace Agreement, http:// www.unmis.org/English/cpa/htm[2006]. Utas M., Agency of Victims: Young Women in the Liberation Civil War, w: Hohwana A., De Boeck F. (eds.), Makers and Breakers: Children and Youth in Postcolonial Africa, Trenton, NJ 2005, s. 53–80. Utas M., Sweet Battlefields: Youth and the Liberian Civil War. PhD dissertation, Uppsala 2003. White A.M., All the men are fighting for freedom, all the women are mourning their men, but some of us carried guns: a raced-gendered analysis of Fanon’s psychological perspectives on war, „Signs: Journal of Women in Culture and Society”, 32(2007), nr 4, s. 958–884. Vigh H. E., Navigating Terrains of War: Youth and Soldiering in Guinea-Bissau, New York, Oxford 2007. Yuval-Davis N., Gender and Nation, London 1997. Zarkov D. (ed.), Gender, Violent Conflict & Development, New Dehli 2008. �Córki AK-47 i zgwałcone kobiety... 277 Daughters of AK-47 and violated women: Gender relations and wars in South Sudan Summary Gender identities and relations have played an important aspect in women and men’s experiences in South Sudan, who have been confronted with military struggle and civil wars. This article focuses on the changes in gender relations among the Nuer people of Western Upper Nile regionduring the second civil war in South Sudan (1983–2005). It is based on ethnographic fieldwork carried out between 2002 and 2008 in Egypt, Kenya and South Sudan. What are the implications of armed conflicts for gender identities and power relations? Historically, wars have been perceived as a «male» domain, where symbols of masculinity were tested. This image has been perpetuated by films, literature, songs and poetry for centuries (White 2007). During the wars, the portrayal of men as protectors of women is often accentuated, through the combat as a testing field of masculinity. Women and girls are unjustly described as victims, pacifists and “mothers of the nation” in charge of supporting the heroes. Men’s agency dominates war discourses while women and girls are rendered silenced and invisible (Denov et Gervais 2007). This article shows that such interpretations are simplistic and do not account for the multiple and complex roles which women and men take on during the wars, thereby changingpower relations. ��Marta Domochko Cooperation with European Union as way of implementation of foreign policy priorities of South Sudan The European Union as an influential actor of international relations has been focusing its attention on African continent for a long period due to common historical colonial past, which is a favorable factor that contributes to increased cooperation, since former metropolises always seek to maintain good relations with their colonial territories. However, current relations between the EU and Africa are developing in conditions of, on the one hand, increased economic and raw material potential of African states, promotion of their productive capacity and, on the other – the EU financial crisis and reduced levels of assistance, which complicate the usual format of relations1. Expansion of institutional and legal frameworks of cooperation is the evidence of increased cooperation and Africa’s growing role in the system of foreign relations of the EU, in particular: organization of EU-Africa summits (every three years), signing of joint strategy, that reflects the mutual vision of the relations development in the long run, several regional trade agreements and direct treaties with different states on economic and political cooperation. Also, the EU is an important trade partner and financial assistance provider О. Кулькова, Африка и ЕС: в преддверии четвертого совместного саммита, http://navoine.info/afric-eu.html [2015, april]. 1 Marta Domochko – doktorantka, Ivan Franko National University of Lviv �Marta Domochko 280 for Africa. Increased attention from the EU is not accidental – the organization has interest in the continent: 1. Apart from having interest in the economic and raw material potential of Africa, especially energy resources, deposits of precious metals and agricultural potential, the EU also views Africa as an interesting market and a perspective investment place; 2. The political potential of Africa, meaning its role during voting on issues of particular political importance in global international organizations (the UN, the WTO, etc.) and forums. In broader terms, the expansion of cooperation with Africa will have an impact on the growth of the EU’s international role, its political potential and influence; 3. The security component, the importance of which is explained by the relative geographical closeness: instability in Africa causes the wave of illegal migration and refugees in the countries of Southern Europe, which have been suffering from this phenomenon in the recent years. Therefore, the financial and economic support from the EU will help to achieve greater economic development of African countries and, as a result, may have an impact on the improvement of the security situation: since the beginning of the 1990s and the era of broader economic cooperation, the gradual African development and emergence of more stable political systems in African countries, the number of conflicts in the continent has declined significantly2. Increasing opportunities and potential of Africa make the continent attractive to other actors of international relations, in particular to the BRICS (especially to China, which skillfully uses economic means to increase its presence in Africa). Because of this, it is necessary for the European Union to apply all resources and opportunities in order to increase its influence among the African countries and intensify the pace of cooperation. Special attention should be paid to overcoming problematic aspects of cooperation, which include:  Ibidem. 2 �Cooperation with European Union... 281 1. Unequal conditions of cooperation – the EU is a more influential partner and wants to gain more benefits, which causes Africa’s dependence on a donor-recipient model; 2. As to political and historical aspect, there are two negative factors: historical colonial past (when African countries were at the mercy of Europe and, at current stage, are afraid of emergence of neo-colonialistic trends) and military operations of the EU countries (especially France) on Africa’s territory; 3. EU countries’ support of the International Criminal Court’s decisions against some African leaders has an impact on reduced level of trust to the EU from African states3; 4. Inconsistent position of the EU institutions in the field of foreign policy and lobbying of interests by more powerful European states, which leads to inconsistent policy of the EU. The political transformations in Egypt and Libya present a separate intra-African factor, which influences the relations between the EU and Africa. These factors had excluded Egypt and Libya from negotiation process and reduced their activity levels, which have had a negative impact on the dynamics of the multilateral regional relations, as these countries were key financing sources of the African Union. The traits that characterize the cooperation between the EU and Africa can be seen more clearly in its cooperation with individual countries, especially with South Sudan. Transitional period and subsequent gaining of independence by South Sudan was a test not only for Africa but for the whole international community. Settlement of the Second Civil War coincided in time with the transformations within the European Union, the intensification of its international activities, the transition to a new level of integration. Therefore, South Sudan became one of the directions for foreign policy initiatives enhancement of the organization. Nevertheless, the EU has 3 Ibidem. �282 Marta Domochko made a significant contribution into overcoming the consequences of the conflict and securing peace by providing investments and participating in a number of programs and instruments, which also helped to lay out the foundations for further sustainable development of South Sudan: Recovery & Rehabilitation Program, Sudan Productive Capacity Recovery Program (SPCRP), Food Security Information for Action, Rule of Law, Human Rights & Good Governance, EU Water facility, Livestock Epidemio-Surveillance Project4. During the six-year transitional period, the EU has developed its own strategy, at the core of which was peaceful and balanced approach to Sudan and which was based on the following priorities: 1. Peaceful, stable and prosperous existence of both countries; 2. Settlement of the conflict in Darfur; 3. Poverty level reduction in the states; 4. Securing the activity of peaceful and democratic governments5. In a more narrow sense, the European Union singled out the following priorities in relations with South Sudan during the transitional period: improvement of food security level, promotion of education and democratic management development6. And after South Sudan gained independence, the EU stressed an integrated approach involving all sectors and providing the atmosphere of trust, truthfulness and reliability in the relations7. In fact, one can trace the evolution of the priorities of the European Union from post-conflict peace settlement, followed by their expansion and P. Harvey, South Sudan: European Commission and U.S. Approaches to Linking Relief, Rehabilitation and Development – A Case Study, http://www.disastergovernance.net/fileadmin/gppi/RTB_book_chp9.pdf [2015, June]. 5 J. van der Zwan, Evaluating the EU’s role and challenges in Sudan and South Sudan. Sudan and South Sudan Case Study, http://www.ifp-ew.eu/pdf/092011IfPEWSudan.pdf [2015, June]. 6  Ibidem. 7 International Cooperation and Development, http://lorenzonataliprize.eu/ eu-stands-shoulder-to-shoulder-with-south-sudan/ [2015, May]. 4 �Cooperation with European Union... 283 focus on education and democratic governance and all the way to the formation of an integrated approach. But the real interests of the EU in South Sudan appear to be much more pragmatic. They can be divided into two groups: geopolitical and bilateral. The geopolitical interest lies in cooperation development, aimed at increasing the EU’s presence in the region. The high-speed measures to achieve this objective include Cotonou Agreement, investments and economic assistance. At the same time, the EU is trying to prevent the spread of China’s influence in East Africa by using the tools of human rights and democratic development (Africa is a continent that is “rich” in various security and legal crises, yet not all the countries have attracted such attention from the European Union as South Sudan) and the spread of Islamic influence (South Sudan has a strategic geopolitical position relative to the 10 parallel, which is considered to be the boundary of spread of Islam in Africa and in this light is perceived as a certain kind of outpost). Directly bilateral interests include: 1. The historical aspect, which lies in the common colonial past, which demonstrates the willingness of the European Union to keep this state in its sphere of influence8; 2. Geographical aspect, which comes down to relative closeness to peripheral neighborhood with the European Union, which poses a danger of refugees influx in case of a security crises in the region to the latter one9; 3. The energy aspect and resource potential of South Sudan constitute another additional factor, that stimulates the expansion of cooperation.  E.e Scimia, Europe enters the news cramble for Africa, (2012). Asia Times, http://www.atimes.com/atimes/Global_Economy/ND04Dj04.html [2015, May]. 9  R. Fraser, What the Future May Hold for the World’s Newest Nation, (2011). The Trumplet, https://www.thetrumpet.com/article/8536.33610.137.0/world/ what-the-future-may-hold-for-the-worlds-newest-nation?print [2015, April]. 8 �284 Marta Domochko From the abovementioned, it can be concluded that the factors of importance of Africa for the European Union are also generally true in the case of South Sudan. However, even such pragmatic approach of the European Union, which is successfully masked under assistance for the progressive and democratic development, is favorable for South Sudan, as it allows the state to implement a number of its foreign policy priorities: 1. Attracting of foreign investment; 2. Promotion of international cooperation, especially within the United Nations family, African Union and other international and regional organizations, for the purposes of universal peace and security strengthening, respect to the international law and treaty obligations and fostering of a just economic order; 3. Respect to the international law and treaty obligations, as well as a search for the methods of peaceful settlement of international disputes by means of negotiation, mediation, conciliation, arbitration and adjudication10. Investment attraction is a priority of particular importance, which, despite being the most pragmatic one from the abovementioned, contributes not only to the political and image-related aspects but also to the improvement of internal state conditions. The main means of implementation of this priority are loans and financial contributions provided by the EU to South Sudan: in 2011 and 2013 the EU provided 85 million in total (which was planned to be used to improve agriculture, governance, education and health) and 185 million euro respectively; in February 2012 additional 150 million euro was provided and already in May 2012 the amount was increased to 200 million, which was allocated for the realization of Special Funds proПереходная конституция Южного Судана, ст.43 (2011) (Уряд Південного Судану). Конституции государств (стран) мира, <http://worldconstitutions. ru/?p=340&page=2> [2014, червень, 2]. 10 �Cooperation with European Union... 285 gramme for South Sudan11. Moreover, in September 2012 there was additional contribution of 2.5 million USD to improve the roads in the states of Bahr al-Gasar and Warab to intensify agricultural deliveries. Understanding that activation of cooperation with the EU could increase investments, South Sudan plans to join Cotonou Agreement and, in general, to expand cooperation in the economic sphere12. Enhancement of cooperation with international organizations is becoming an issue of particular political importance, especially in case of the EU, taking into account its political and economic power and its increasing role in contemporary international relations.Therefore, cooperation with the EU will allow to intensify the foreign policy of South Sudan and give an opportunity to the latter one to improve its presence in the European market. The main areas of cooperation between actors include: 1. Justice (with the assistance of the European Instrument for Democracy and Human Rights by organizing competitions, grants in this field among public and private actors); 2. Health and education spheres (cooperation in these areas is characterized by frequent visits to indentify challenges and respond to them, especially in issues concerning the refugees and internally displaced persons, allocation of loans for development purposes and establishment of independent radio stations – for example, Miraya FM – for informing the society); 3. Agricultural development (is characterized by organization of conferences with support of the EU and additional financial aid, because the representatives of the EU believe that agricultural potential of South Sudan will have positive effects not only on Joost van der Zwan (September,2011) Evaluating the EU’s role and challenges in Sudan and South Sudan. Sudan and South Sudan Case Study. http://www. ifp-ew.eu/pdf/092011IfPEWSudan.pdf [2015, June]. 12 ACP-EU to speed up South Sudan’s membership, African Manager, http://www. africanmanager.com/site_eng/detail_article.php?art_id=16824 [2015, May]. 11 �286 Marta Domochko this state but will also help to improve the situation with food security in the whole region); 4. Urban infrastructure (main projects concern road construction). However, in order to intensify the cooperation, a number of factors, which have a negative impact on relations between the EU and South Sudan, have to be overcome. The first of these factors is the unstable security situation in African state and possibility of transformation of South Sudan into a failed-state; the second factor stems from the previous one – unstable economic situation due to conflicts. The third factor depends on the geography of South Sudan and lies in the incapability to deliver the information about the results and benefits of cooperation to the population and, consequently, the skeptical attitudes of the citizens of the country13. Implementation of the third priority, which concerns the respect to the international law and peaceful conflict resolution, is quite specific, as it is largely realized by the EU’s steps, actions and contribution to the peaceful settlement. Every security crisis in South Sudan is characterized by prolonged nature and complexity of application of peaceful mechanisms of international law. The peaceful role of the EU can be examined in two conflicts of different nature: inter-state conflict between Sudan and South Sudan in 2012 and civil conflict in South Sudan, which has been lasting since 2013. In the first case, the EU did not play an active role, limiting its assistance only to diplomatic appeals for peace and the provision of 127 million euro of humanitarian aid14 and South Sudan Joint EU/MS Programming Document 2011–2013 (p. 13), Overheid, https://zoek.officielebekendmakingen.nl [2014, May]. 13 The European Commission wants to strengthen the aid to Sudan and Southern Sudan by granting an extra 40 million euro (2012, July). We welcome Europe, http://it.welcomeurope.com/news-europe/commissioneuropeenne-veut-renforcer-aide-soudan-soudan-sud-versant-un-surplus40-millions-d-euros-15434+15334.html [2015, April]. 14 �Cooperation with European Union... 287 explaining its minor involvement by the factors which prevented it from obtaining objective information about the conflict: 1. Remote, border, peripheral areas were theater of hostilities, and that complicated the process of obtaining information; 2. The EU was not involved in operation on all territory of state, and therefore it was problematic to predict the true attitude of the indigenous population; 3. Constant propaganda, in which the governments of both countries were involved15. The EU’s involvement in the settlement of the civil conflict in South Sudan was more active, which can be explained by the cruelty and protracted character of the conflict. Apart from diplomatic statements concerning the necessity to halt the conflict, expressions of concern about the limited progress in resolving the crisis and disappointment in the peace process, the main activities of the EU were: 1. Imposing sanctions; 2. Supporting the activity of the IGAD, the African Union and other peaceful initiatives by political and financial means; 3. Increasing volumes of humanitarian assistance to overcome the negative consequences of the conflict; 4. Drawing attention of the other actors of international relations to the crisis in South Sudan. The first direction of activity only seemed effective; in practice, it was rather poor. In fact, there have been only two types of sanctions: an arms embargo and entrance ban and assets freeze of two military commanders, P. Hardenu and D. Santino16. However, the 15 J. van der Zwan, Evaluating the EU’s role and challenges in Sudan and South Sudan. Sudan and South Sudan Case Study, http://www.ifp-ew.eu/pdf/092011IfPEWSudan.pdf [2015, June]. 16  C. Odera, EU imposes sanctions on South Sudanese military leaders (2014, July). Reuters, http://www.reuters.com/article/2014/07/10/us-southsudan-unrest-idUSKBN0FF19520140710 [2015, July]. �288 Marta Domochko latter type of sanctions was hardly effective as both commanders neither have accounts in EU states nor visit Europe17, and therefore sanctions will have no impact on them. There was some talking around banning entrance and freezing assets of R. Machar and S. Kiir, but the leader of the rebels said that even if imposed, sanctions would remain inefficient. And real steps, that would facilitate the dialogue between the warring parties, would be the prohibition of access to the sea ports of African countries to South Sudan, as it would have a negative effect on the energy aspect of the economy and therefore, would be real means of pressure. In response to such judgments, the European Union noted that such sanctions could not be imposed due to the negative impact they would have on people of South Sudan, which have already been suffering from the negative effects of war, and therefore do not need sanctions but increased humanitarian aid. That is why EU has provided about 170 million euro of humanitarian aid for 2013–201418, in addition, 338 million euro was allocated to solve the problems of the seek and the refugees, and 20 million euro – to help the most vulnerable groups19. However, even this sector of the EU’s activity was criticized: it was noted that its humanitarian aid, based on the needs of the population, which has not been satisfied yet, did not reach the direct beneficiaries20, and was used by politicians for not intended purposes. Jérôme Tubiana An Elusive Peace in South Sudan (2015, February). Foreign Affairs. https://www.foreignaffairs.com/articles/africa/2015-02-03/elusive-peace-south-sudan [2015, May]. 18 What Happens in South Sudan Matters Greatly to the European Union. Delegation of European Union to United States, http://www.euintheus.org/press-media/ what-happens-in-south-sudan-matters-greatly-to-the-european-union/ [2015, April]. 19 South Sudan: EU increases humanitarian assistance by €20 million (2014, September), Invest in EU. http://www.investineu.com/content/south-sudan-euincreases-humanitarian-assistance-%E2%82%AC20-million. 20  G. Pepper, EU leadsthetornawaySouthSudanto a newbloodycivilwar (2013, December). The European Sting, http://europeansting.com/2013/12/24/euleads-the-torn-away-south-sudan-to-a-new-bloody-civil-war/ [2015, March]. 17 �Cooperation with European Union... 289 European Union’s support of initiatives and peaceful efforts of the IGAD and the AU was explained by the fact that African organizations could achieve more progress due to the more positive perception they have in the society, which is based on common regional culture, history. But on the other hand, such lack of actions on behalf of the EU can be interpreted as its unwillingness to take responsibility for solving one more security crisis while having problems of similar type in Europe. The EU supported the initiative of the African Union not only politically (by joint statements) but also financially, in particular, the EU invested 1.1 million euro for the implementation of the IGAD mediation process and 5 million euro for monitoring and control mechanisms within the IGAD21. However, despite all steps and initiatives of the EU, the African Union, the US, China and other international actors, it is still an ongoing conflict. But both regional organizations, which have the lack of political capital to settle such complex crises, and international actors, that pay little attention to the peace process, are being criticized22. The EU also faced a barrage of criticism: some analysts suppose that it supported South Sudan in the Second civil war due to its desire to gain the access to the energy resources of the state, and now seeks to bring R. Machar to power in South Sudan, as considers him to be its ally, while S. Kiiris is believed to be China-oriented23. At the same time, the following aspects are EU proposes to boost humanitarian aid by €50 millionas Commissioner Stylianides visits South Sudan (2015, April). Relief Web, http://reliefweb.int/report/ south-sudan/eu-proposes-boost-humanitarian-aid-50-million-commissionerstylianides-visits [2015, July]. 22 South Sudan: EU Expresses Frustration Over Lack of Progress in South Sudan Peace Talks, AllAfrica. http://allafrica.com/stories/201502060203.html [2015, July]. 23 George Pepper EU leads the to rnaway South Sudan to a new bloody civil war (2013, December). The European Sting, http://europeansting.com/2013/12/24/ eu-leads-the-torn-away-south-sudan-to-a-new-bloody-civil-war/ [2015, March]. 21 �290 Marta Domochko the ones that contribute to the intensification of EU’s actions regarding the peaceful settlement of the civil conflict in South Sudan: 1. The concerns regarding unstable security situation causing “a domino effect” in other African countries and increasing the number of refugees in the countries of Southern Europe, which are already suffering from this phenomenon; 2. The desire to protect investments provided to South Sudan and receive benefits from them; 3. The feeling of responsibility for South Sudan since the EU supported the desire for independence of the latter one; 5. The successful resolution of the crisis will boost the image and credibility of the European Union among African countries, which can lead to increased cooperation and a new qualitative level in their relations as the organization will no longer be considered simply an international donor of financial assistance; it will also have an impact on the improvement of the political component of the EU. Thus, despite having energy resources and potential in the water and agricultural sectors, South Sudan appears to be incapable to maintain peace and to resolve conflicts by peaceful means, and therefore requires attention from more powerful players of international relations in order to ensure its democratic, progressive development24. references “South Sudan” – Successful Secession Backed by EU and U.S. (2013, July), The European Institute. http://www.europeaninstitute.org/index. php/ei-blog/129-july-2011/1368-south-sudan-secession-backed-byeu-and-us-713 [2015, March]. “South Sudan” – Succesful Secession Backed by EU and U.S. (2013, July). The European Institute, http://www.europeaninstitute.org/index.php/ei-blog/129july-2011/1368-south-sudan-secession-backed-by-eu-and-us-713 [2015, March]. 24 �Cooperation with European Union... 291 ACP-EU to speed up South Sudan’s membership. African Manager, http:// www.africanmanager.com/site_eng/detail_article.php?art_id=16824 [2015, May]. Odera Carl, EU imposes sanctions on South Sudanese military leaders (2014, July), Reuters. http://www.reuters.com/article/2014/07/10/ us-southsudan-unrest-idUSKBN0FF19520140710 [2015, July]. Scimia Emanuele, Europe enters the new scramble for Africa (2012), Asia Times, http://www.atimes.com/atimes/Global_Economy/ND04Dj04. html [2015, May]. EU proposes to boost humanitarian aid by €50 million as Commissioner Stylianides visits South Sudan (2015, April), ReliefWeb. http://reliefweb.int/report/south-sudan/eu-proposes-boost-humanitarian-aid50-million-commissioner-stylianides-visits [2015, July]. Pepper George, EU leads the torn away South Sudan to a new bloody civil war (2013, December). The European Sting. http://europeansting. com/2013/12/24/eu-leads-the-torn-away-south-sudan-to-a-newbloody-civil-war/ [2015, March]. Tubiana Jérôme, An Elusive Peace in South Sudan (2015, February). Foreign Affairs, https://www.foreignaffairs.com/articles/africa/2015-02-03/ elusive-peace-south-sudan [2015, May]. Van der Zwan Joost, Evaluating the EU’s role and challenges in Sudan and South Sudan. Sudan and South Sudan Case Study, http://www.ifp-ew. eu/pdf/092011IfPEWSudan.pdf [2015, June]. International Cooperation and Development, http://lorenzonataliprize. eu/eu-stands-shoulder-to-shoulder-with-south-sudan/ [2015, May]. Harvey Paul, South Sudan: European Commission and U.S. Approaches to Linking Relief, Rehabilitation and Development – A Case Study, http:// www.disastergovernance.net/fileadmin/gppi/RTB_book_chp9.pdf [2015, June]. Fraser Ron, What the Future May Hold for the World’s Newest Nation, (2011). The Trumplet, https://www.thetrumpet.com/article/8536.33610.137.0/world/what-the-future-may-hold-for-theworlds-newest-nation?print [2015, April]. �292 Marta Domochko South Sudan Joint EU/MS Programming Document 2011–2013, Overheid. nl https://zoek.officielebekendmakingen.nl [2014, May]. South Sudan: EU Expresses Frustration Over Lack of Progress in South Sudan Peace Talks, AllAfrica.http://allafrica.com/stories/201502060203. html [2015, July]. South Sudan: EU increases humanitarian assistance by €20 million (2014, September), Invest in EU. http://www.investineu.com/content/southsudan-eu-increases-humanitarian-assistance-%E2%82%AC20-million. The European Commission wants to strengthen the aid to Sudan and Southern Sudan by granting an extra 40 million euro(2012, July). We welcome Europe, http://it.welcomeurope.com/news-europe/commission-europeenne-veut-renforcer-aide-soudan-soudan-sud-versant-un-surplus40-millions-d-euros-15434+15334.html [2015, April]. What Happens in South Sudan Matters Greatly to the European Union. Delegation of European Union to United States, http://www.euintheus. org/press-media/what-happens-in-south-sudan-matters-greatly-tothe-european-union/ [2015, April]. Кулькова О., Африка и ЕС: в преддверии четвертого совместного саммита, http://navoine.info/afric-eu.html [2015, april]. Переходная конституция Южного Судана, ст. 43 (2011) (Уряд Південного Судану). Конституции государств (стран) мира. <http://worldconstitutions.ru/?p=340&page=2> [2014, червень, 2]. Summary The article discusses the foreign policy priorities of the Republic of South Sudan in cooperation with the European Union; provides a comprehensive study of ways of their implementation, focuses on the interests of the countries and the possible benefits of bilateral cooperation. The purpose of the article is to conduct a comprehensive study of the implementation of foreign policy priorities of South Sudan in cooperation with the EU. �S U D A N archeologia i historia Redakcja: Jarosław Różański Maciej Ząbek 3 SUDAN �archeologia i historia � https://zbiory.etnologia.uw.edu.pl/files/original/209149825be256be0e9831903ec99543.pdf 1869f8982b04872014d33a70d5fd7bd5 Dublin Core The Dublin Core metadata element set is common to all Omeka records, including items, files, and collections. For more information see, http://dublincore.org/documents/dces/. Title A name given to the resource Polska Sztuka Ludowa - Konteksty Text A resource consisting primarily of words for reading. Examples include books, letters, dissertations, poems, newspapers, articles, archives of mailing lists. Note that facsimiles or images of texts are still of the genre Text. Dublin Core The Dublin Core metadata element set is common to all Omeka records, including items, files, and collections. For more information see, http://dublincore.org/documents/dces/. Relation A related resource oai:cyfrowaetnografia.pl:publication:2494 Date A point or period of time associated with an event in the lifecycle of the resource 1994 Identifier An unambiguous reference to the resource within a given context oai:cyfrowaetnografia.pl:2317 Title A name given to the resource Notatki z podróży po Polsce / Polska Sztuka Ludowa - Konteksty 1994 t.48 z.3-4 Description An account of the resource Polska Sztuka Ludowa - Konteksty 1994 t.48 z.3-4, s.122-126 Creator An entity primarily responsible for making the resource Różycki, Andrzej Language A language of the resource pol. Publisher An entity responsible for making the resource available Instytut Sztuki PAN Format The file format, physical medium, or dimensions of the resource application/pdf PDF Text Text capture metadata for PDF documents Text Notatki z podróży po Polsce Andrzej Różycki Spicymierz. Zwyczaj układania dywanów kwietnych przed procesją Bożego Ciała Obserwuję bacznie wszelkie zjawiska z obszaru obrzędów i zwyczajów ludowych^ czynię to można by powiedzieć z nawyku zawodowego. Siedzę te tradycje i zwyczaje również z głębokiego przekonania, iż jest to bardzo istotna część możliwości rozumienia swojego narodu. Jest to właściwy smak i barwa kraju. Bez pewnych zwyczajów i zachowań ludowych życie narodu się kurczy, spłaszcza, szarzeje i wysy­ cha. Zawód reżysera filmowego, o specjalistycznej orientacji: rejestratora obrzędów ludowych, w kraju kapitalizmu pełną gębą europejskiego, okazuje się zupełnie zbędny czy też wstydliwy. Co mam jednak robić, pasja obserwatora pozo­ stała, stąd i fotografia dokumentacyjna. S p i c y m i e r z , mała wioska i zarazem parafia leżąca tuż koło Uniejowa, nad Wartą (woj. konińskie). Obrzęd znany nielicznemu gronu etnografów i to nie wszystkim nawet ze swojego regionu. Zwyczaj zdobienia, dekorowania trasy, w tym ścielenia i układania kwiatów, przed procesją w dzień Bożego Ciała w Spicymierzu ma długą tradycję, z pewnoścą sięga grubo ponad 100 lat. Jest to jedna z niewielu tradycji obrzędów ludowych w Polsce, która pozytywnie ewoluuje i rozrasta się. Zwyczaj ten w latach międzywojennych pamiętany był jako obrzęd sypania piaskiem wzorów na trasie całej procesji. Po wojnie, trudno powiedzieć dokładnie kiedy to nastąpiło, informatorzy różnią się w relacjach kiedy zaczęto układać wzory kwietne. Prawdopodobnie nastąpiło przenikanie dwóch technik: sypania piaskiem i układania kwiatów, by z czasem w latach pięćdziesiątych przejść całkowicie na układy kwietne. Tradycja ta z całą pewnością rozrasta się a forma układów kwietnych, jak i udział kwiatów szlachet­ nych, ogrodniczych wzrasta wzbogacając sypane wzory z kwiatów natury: z pól, łąk i drzew. Mówią o tym relacje mieszkańców i obserwatorów tego obrzędu. Są jeszcze dwa elementy potwierdzające wzbogacania się tradycji. Z roku na rok wydłuża się trasa procesji, gdyż więcej ludzi chce mieć swój wkład w zdobienie szlaku procesji. Drugi powód rozrastania się zwyczaju, to fakt iż zaczyna przyjeżdżać coraz więcej „obcych" obserwatorów tego kwietnego święta. Z te- 122 go samego chyba względu, czas procesji przeniesiono na godziny popołudniowe, godzinę szesnastą. Dziś trasa liczy ponad 1 km drogi usłanej kwiatami. Układ kwiatów na drodze jest najrozmaitszy i zależy od inwencji gospodarzy danego odcinka. Mamy więc kwiaty polne i kupne, szklarniowe. Układane są one we wzory geometryczne, rytmiczne, w pewne obrazy symboliczne: serca, Hostie, Baranki Boże itd. Bywają napisy o treści religijnej. Jakże to wszystko kolorowe i na dodatek pach­ nące. Jest to jedno z barwniejszych świąt jakie znam. Jedna z najwspanialszych form obrzędów ludowych, w którym hołd Bogu spełniany jest poprzez ofiarę darów natury, darów Boga właśnie. Ta tradycja ze Spicymierza jest całkowicie nieznana gdzie indziej w Polsce. Sądzę iż taki obrzęd nieznany jest w więk­ szości krajów europejskich. Pewne nikłe naśladownictwo tego zwyczaju napotkałem w dwóch blisko leżących Spicy­ mierza miejscowościach i jest to ewidentne naśladownictwo tegoż. W Piekarach, parafii leżącej poniżej, jest dywan kwietny długości 200 m. W Poddębicach mieście leżącym najbliżej Uniejowa układane są kwietne dywany o wymia­ rach ca 5 x 7 m przy każdym z ołtarzy. Święto i ten właśnie obrzęd może zafascynować i wzruszyć głównie przez tak bardzo czytelną ideę hołdu ofiary religijnej Bogu, spełnianej darami bożymi. Krynki i okolice Trudno nie wspomnieć o samej miejscowości pełnej poezji i niedomówień jak przystało na osadę kresową. Nie będę opisywał atmosfery i klimatu tego miasteczka-wsi, zadanie to raczej dla wyrafinowanego pisarza, ograniczę się jedynie do podania kilku faktów historycznych. Te dane przypo­ mną, iż Krynki to jedna z istotniejszych miejscowości na mapie białostocczyzny, która onegdaj była „sercem europej­ skiego (czytaj: światowego) żydowstwa". Cytuję za Toma­ szem Wiśniewskim historykiem i publicystą, znawcą tematu. Mimo iż jestem wytrawnym poszukiwaczem i wędrowcem, nie znam drugiej takiej miejscowości (tej z grupy kilku­ tysięcznych), która miałaby 12 dróg wyjazdowych a także specjalnie skomponowany sześcioboczny olbrzymi rynek. Te 12 dróg-ulic to chyba jednak bardziej symbol i swoista �manifestacja niż prawdziwa funkcja. Powędrowałem kilko­ ma z tych ulic, po rogatkach szybko zamieniają się w polne drogi. Tak naprawdę liczyła się tylko trasa Białystok - Grod­ no. Dziś ten trakt nie istnieje, Krynki to ostatnia miejs­ cowość granicząca z Białorusią. Jeżeli zważy się, że w latach osiemdziesiątych ub. wieku 85% mieszkańców stanowili Żydzi to w dużej mierze tłumaczy strukturę miasta. Było to swoiste centrum handlowe, z ogromną ilością kramów na środu rynku, dziś już nie istniejących. W Krynkach znaj­ dował się jeden kościół rzymsko-katolicki, jedna cerkiew i kilka bóżnic i synagog. Do 1939 r. funkcjonowały: Duża Synagoga (Beth Ha Knesth), Duży Beth Midrasz, Beit Tefila ,,Chajej Adam" (Życie Człowieka), Jenles Beth Midrasz, bóżnica Słonimskich chasydów, Kaukaski Beth Midrasz oraz Chasodim Sztib Beth Midrasz (cyt. za: T. Wiśniewski: Bóżnice Bialostoczcyzny). Żydzi osiedlili się w Krynkach już w początkach X V I I w. i w połowie tego stulecia mieli zorganizowaną gminę. W połowie X I X w. zaczęto produkować tekstylia i założono garbarnie zatrudniające żydowskich robotników i tutaj powstał jeden z pierwszych żydowskich związków zawodo­ wych. Żywa była działalność partii politycznych, m.in. Agudat Syjon. W Krynkach rozwijał się ruch rewolucyjny, w 1905 r. doszło nawet do utworzenia Republiki Kryńskiej, przy czym władza czasowo przeszła w ręce robotników. W okresie międzywojennym działało na tym terenie kilka silnych organizacji komunistycznych i syjonistycznych przy­ gotowujących Żydów do emigracji i pracy w systemie palestyńskich ki buców. Wszystko to niechybnie nie bez związku z powstaniem kilku szkół żydowskich, m.in. Tarbut i kilku klubów sportowych jak: Makabi i Bar Kochba. Krynki dotknęły bolesne doświadczenia wojenne, z około 5000 mieszkańców w 1939 r. zostało 300 w 1944 r. Z trudem dochodzi do siebie, jednak niewielkie ma szanse rozwoju, onegdaj znaczące miasto na ruchliwym szlaku Rzeczpo­ spolitej Wschód-Zachód, dziś ostatnia osada przed zamknię­ tą granicą z Białorusią. Liczy około 2000 ludzi i pozostaje nadal stolicą gminy. Nie tylko same Krynki są ciekawe, ale cała gmina, tworząca mozaikę wielu kultur, tradycji i religii. Jest kilka cerkwi wraz z jej białoruskimi wyznawcami. Są Kruszyniany. z X V I I wiecznym meczetem oraz mizarem, cmentarzem mahometańskim. Tatarów osadził w 1679 r. król Jan I I I Sobieski, nadanie dotyczyło również sąsiednich wsi Nietupa i Łużany. Z tej gminy, z grzybowszczyzny, pochodzi Eliasz Klimontowicz, samozwańczy prorok - święty Ilia, który uwiódł biednych, choć mocno rozmodlonych chłopów, fantastyczną ideą budowania Nowego Jeruzalem w osadzie Wierszalin. To dziw, że na tak nieurodzajnej ziemi, gdzie same piaski, lasy. i kamienie polne, gdzie na przednówku pieczono chleb pół na pół z mąki i kory brzozowej a zupę gotowano na myszach, powstawała tak intrygująca kultura, porywające idee, i wyraziste osobowości. Tu z pewnością funkcjonuje pewna zasada, ku której się skłaniam - teoria kontrastowego 123 i �dopełniania się (nie wszędzie sprawdzalna, tutaj zdecydowa­ nie tak) - przy ubóstwie pojawiają się wielkości duchowe. To tu znajdują się najuboższe cmentarze żydowskie z najuboż­ szą formą pomników nagrobnych z pojedynczych kamieni polnych z amatorskim rytem krótkich hebrajskich inskryp­ cji. Najuboższa forma nagrobków, biorąc pod uwagę reguły religii judajskiej. Ale to właśnie tutaj, w samych chociażby Krynkach, powstają wyjątkowe monumenty kultury żydow­ skiej jakim są potężne w bryle synagogi. Podobnie jest w Tykocinie i Orli. Tym bardziej trudne to do zrozumienia, gdy się zważy, iż prawa budowlane władz chrześcijańskich zabraniały stanowczo wywyższenia się tych budowli ponad świątynie katolickie czy też cerkiewne. Można się tylko domyślać jakich to sztuczek prawnych, sofistycznych używa­ no by mogły powstać te synagogi. Tak na marginesie, Wielka Synagoga w Krynkach powstała cała nie z czego innego, jak właśnie z głazów polodowcowych. Na białostocczyźnie mamy do czynienia z większą ilością najdziwniejszych spotkań, styków i przenikań kultury pol­ skiej, białoruskiej i żydowskiej. To również tutaj niedaleko, bo kilkadziesiąt kilometrów od Krynek w Knyszynie znaj­ duje się najniezwyklejszy cmentarz, jaki w życiu odwiedziłem o jakim słyszałem czy też czytałem. Otóż ten cmentarz żydowski znajduje się nie gdzie indziej jak na g r o b 1 а с h... Tak, tak, na wąskich pasach ziemi, sztucznie usypanych wałach odgradzających poszczególne partie stawów. Cmen­ tarz jest rozlokowany na wąskich pasmach ziemi, szerokości 25—30 m a długość uzależniona jest od długości stawów hodowlanych. Brzegi grobli-cmentarza stromo urywają się nad wodą. Szczerze mówiąc nie znam faktów historycznych 124 i nie wiem, czy to był „żart" ziemskich „łaskawców" darujących gminie tę „ziemię", czy też dzierżawca (bądź też właściciel) podarował najniezwyklejszy teren pod miejsce pochówku współwyznawców Jehowy. Faktem jest i dowo­ dem zarazem, że status ekonomiczny i prawny tutejszych Żydów był bardzo mizerny. Jako nagrobek stosowano również kamienie polne - polodowcowe. Kamienne macewy z Krynek Zdjęcia przedstawiają macewy znajdujące się na żydows­ kim cmentarzu w Krynkach. Macewy zostały zrobione z najprostszego materiału, z dużych kamieni polnych zalega­ jących w olbrzymiej ilości pola, a raczej miedze i nieużytki. Dziś są już przez wiele pokoleń zniesione z pól. Te kamienie-macewy mają swoje znamię, inskrypcje mówiące w języ­ ku hebrajskim o pochowanym człowieku. Mam niejaką nadzieję, że te zdjęcia mówią wszystko. W tym i to, że te kamienie przeszły przedziwną drogę i ewolucję. Te kamienie - tablice pamięci zatoczyły olbrzymi krąg przeistoczenia. Doskonałość kształtu uzyskały przez funkcje służebne, będąc kulami tocznymi przez masy niszczyciels­ kiego lodowca taranującego wszystko na swej drodze. Pozo­ stały po ociepleniu klimatu w miejscach zupełnie przypad­ kowych. W momencie gdy nadszedł do tych miejsc człowiek i zaczął wprowadzać kulturę agrarną, kamień spełniał jedy­ nie rolę przeszkody, stając się zawalidrogą dla motyki i lemiesza. W obszarze sacrum jakim z całą pewnością było pole, bowiem dawało chleb, nie było miejsca na profanum jakim była bryła skalna, kamień narzutowy. Kamień polo- �dowcowy musiał więc zostać zepchnięty na miedzę, na nieużytek — obszar profanum. Przy kulturze rolnej trwał tam przez wiele pokoleń, przez wieki. Stąd, ku uciesze chłopa, wyciągał go domorosły kamieniarz i po minimalnej obróbce (ścięciu lica) najczęściej używając go całego, takiego jakim go uformowała przygoda lodowcowa, wykuwał heb­ rajskie inskrypcje. Kamień uzyskiwał indywidualny charak­ ter. Dostawał imię. Postawiony na cmentarzu, wieńczy grób zmarłego Żyda, wchodzi w rejon wyjątkowej wartości, pełnego sacrum. Kamień spełnia podwójną rolę - kulturową i religijną, zaczyna przynależeć do sfery czysto duchowej. Holokaust zmieni tę sytuację zasadniczo, wprowadzając na obszar cmentarza prawa pierwotne. Miejsce pochówka zamienia się w nieużytek, szczerze mówiąc - w pastwisko, w teren neutralny, obojętny dla nowych sąsiadów. Kamień nagle traci swój awans, zostaje pozbawiony funkcji zarówno kulturowych jak i sakralnych. Macewa-kamień porasta mchem, zapada się, ginie w trawie. Cały rejon cmentarza zaczyna przypominać obszar polodowcowy, do złudzenia wygląda jak rezerwat geologiczny (jest kilka takich w Polsce północno-wschodniej, w końcu niedaleko Krynek) nazywa sieje „głazowiska", ślady pozostałości polodowcowych. Koło całkowicie się zamknęło. Kamienne macewy w Krynkach i wielu innych cmen­ tarzach żydowskich w tym rejonie geograficznym, to jedna z wielu „przygód" jakie spotkały kamienie porzucone przez lodowiec. Wydaje się jednak, iż ta nowa rola kamienia oznaczająca przypisanie jednego kamienia jednemu człowie­ kowi, chociażby po śmierci, i tworznie znaku pamięci jest w tym przypadku jedną z najwznioślejszych i najdramatyczniejszych. Tych refleksji ogólnych - gdy myślę o kamieniach polnych dla których tak wiele ról zaprogramował Dobry Bóg - jest znacznie więcej. Zawsze ponosi mnie wyobraźnia, gdy „widzę" etapy przymusowych podróży kamieni ze skalistej Skandynawii. Na początku dramatyczne złamanie dum­ nych, potężnych gór, skruszenie i uprowadzenie przez lodo­ wiec, niesienie skał na sobie i pchanie przed sobą, by następnie całkowicie zniewolić je pod sobą, tak że po drodze całkowicie zmieniły charakter skał na nową formę i kształt dzisiejszych kamieni. Po tajemniczej misji lodowca, ten się topi, ginie i znika, zostawiając zbawienne dla człowieka niecki wodne i kamienie tak liczne, że trudno przez wieki myśleć o rolnictwie. Chyba długo człowiek o kamieniach polodowcowych myślał w kategoriach przeszkód i nieszczęścia. Pierwotny „pogański" człowiek głównie jako „myśliwy" nie mógł inaczej patrzeć na głazy stojące niespodziewanie w najrozmaitrzych miejscach, jak na objaw boskich sił i mocy. Z czasem gdy człowiek stał się bardziej rolnikiem i poszerzył swą wiedzę o istnienie również diabła, a kamień zdecydowa­ nie przeszkadzał w uprawach rolnych, niekiedy pojawienie się kamieni-olbrzymów przypisywano diabłom. Przez długi czas człowiek był bardzo zdezorientowany istnieniem takich kamieni małych i dużych, przeważnie krągłych, nijak w końcu kolorystycznie i strukturalnie nie pasujących do tego, co dookoła. Nie dziwi mnie wierzenie (o rodowodzie pogańskim), rozpowszechnione u chłopów w Polsce północnej i centralnej, że kamienie rosną. No bo i jak nie wierzyć w to, gdy co roku pod pługiem i bosymi nogami co rusz pojawiają się nowe polne kamienie? Dopiero człowiek uspołeczniający się i myślący konstruk- 125 I �cyjnie zaczyna doceniać kamienie, by mogły mu służyć i z czasem stać się bezcennym materiałem budowlanym i to w obiektach zwanych dziś dziełami sztuki: zamkach, w mu­ rach, warowniach, świątyniach. Trochę później nieocenione usługi oddał kamień w budownictwie ludowym. Piszę o tym tylko sygnalizując zjawisko, i z niejakim żalem. Kamień polodowcowy (podkreślam ten typ kamienia — w końcu o ograniczonym regionie występowania) wydaje mi się, iż miał ogromne zasługi w budowaniu cywilizacji i stylów budownictwa romańskiego, gotyckiego i w pod­ stawach budownictwa również każdego następnego stylu. Nie doczekał się nigdy zasłużonej uwagi naukowców: his­ toryków sztuki, architektów, etnografów czy innych piew­ ców - pisarzy, eseistów, poetów. Dziś kamień polny cał­ kowicie został usunięty z ambitnych planów architektonicz­ nych, a w budownictwie indywidualnym zepchnięty został jedynie do wypełniania fundamentów, tak by żaden nie wystawał ponad poziom ziemi. Wydawać by się mogło, że „kariera" kamienia polodowcowego się skończyła... Bardzo duże zainteresowanie kamieniami okazują ludzie spod znaku Nowej Ery: geomanci, radiesteci, parapsycholo­ dzy, ezoterycy... To oni wiedzą, że kamienie mają różną moc, mają swój plus i minus. Właściwe zakomponowanie kamieni węgielnych występowało w budowie domu, świątyni. Złe odpromieniowywanie zostało wyprowadzane na zewnątrz. Imponuje mi ta wiedza, tak samo jak przejmuje i fascynuje umiejętność dawnych mistrzów budowlanych. To wszak pierwszymi wtajemniczonymi, tworzącymi zamknięte zwią­ zki i klany, pierwszymi wolnomularzami byli właśnie budow­ niczowie świątyń. A największą wiedzą było znanie wszyst­ 126 kich tajemnic kamienia. Nie czas i miejsce na takie roz­ ważania, może kiedyś „Polska Sztuka Ludowa - Konteksty" pokusi się o specjalną edycję poświęconą radiestezji, ezoteryce i część tych zjawisk opisze? Mnie kamień polny jak sięgnę pamięcią intrygował i fas­ cynował. Ktoś, kto zna moją twórczość fotograficzną może się zdziwić, iż przedstawiam zdjęcia tak proste, surowe portrety kamieni, kamieni-macew. Bez przetworzeń, bez zmian czy opracowań kreacyjnych, bez działań, dzięki którym łatwiej można by fotografię określić mianem sztuki. I chyba te zdjęcia do tego nie aspirują. Wydaje się, iż wystarczająco dużo jest w nich dynamicznej treści, by dodatkowo wzboga­ cać czy deformować je nową formą czy ekspresją. Załączam zdjęcie z roku 1969, które jako jedno z nielicz­ nych nazwałem po prostu Kamień polodowcowy. Ta informa­ cja jest o tyle ważna, że wszystkie zdjęcia do tego czasu i w tym czasie nazywałem poetycko. Zamiar zdjęcia był praktycznie taki, z wielu bezimiennych głazów narzutowych, ten jeden w otoczce naturalnych traw, dostał odemnie dawkę ekspresji natury czysto fotograficznej, w tym czasie specjal­ nie nie praktykowanej tzw. pseudosolaryzację. Zabieg ten miał dać odczucie siły promieniowania i mocy tego kamienia jak i każdego innego zapomnianego kamienia polnego. Po reperkusjach, zainteresowaniu i recenzjach osiągnąłem właś­ ciwe zamierzenie. Dziś mimo to wszystko wybieram i lansuję kamienie z Krynek. I promocję, i pierwszeństwo w eks­ ponowaniu przyznaję pismu antropologicznemu a nie galerii artystycznej czy fotograficznej. To też dla mnie dużo znaczy. Cenię to pismo bardzo. � https://zbiory.etnologia.uw.edu.pl/files/original/a25d1e2617887ca6fd455afe15ba6fe2.pdf 475d06788a02bb5f170fb5dbbdc9a817 Dublin Core The Dublin Core metadata element set is common to all Omeka records, including items, files, and collections. For more information see, http://dublincore.org/documents/dces/. Title A name given to the resource Polska Sztuka Ludowa - Konteksty Text A resource consisting primarily of words for reading. Examples include books, letters, dissertations, poems, newspapers, articles, archives of mailing lists. Note that facsimiles or images of texts are still of the genre Text. Dublin Core The Dublin Core metadata element set is common to all Omeka records, including items, files, and collections. For more information see, http://dublincore.org/documents/dces/. Relation A related resource oai:cyfrowaetnografia.pl:publication:2636 Date A point or period of time associated with an event in the lifecycle of the resource 1997 Identifier An unambiguous reference to the resource within a given context oai:cyfrowaetnografia.pl:2451 Title A name given to the resource Nieskończoność dalekich dróg / Polska Sztuka Ludowa - Konteksty 1997 t.51 z.3-4 Description An account of the resource Polska Sztuka Ludowa - Konteksty 1997 t.51 z.3-4, s.183-187 Creator An entity primarily responsible for making the resource Różycki, Andrzej Language A language of the resource pol. Publisher An entity responsible for making the resource available Instytut Sztuki PAN Format The file format, physical medium, or dimensions of the resource application/pdf PDF Text Text capture metadata for PDF documents Text Nieskończoność dalekich dróg Podpatrzona i podsłuchana Zofia Rydet A.D. 1989* Andrzej Różycki Andrzej Różycki: №) co, mam wg uímiec/гпас, wyprojZofia Rydet: Nie, masz siedzieć tak, żebyś sobie zdawał sprawę z tego, że to jest doniosła chwila, że jednak my robimy coś, co zostanie. Mnie nie będzie, ciebie nie będzie, a twoje zdjęcie zostanie. Ja tak przynajmniej wierzę w to... i na całym świecie będą ciebie oglądali. Wśród tych pięknych dekoracji. To jest bardzo ważne, nie uśmiechać mi się broń Boże i patrzeć prosto w obiektyw. To jest naprawdę doniosła chwila. Mam бус poważny, fo&? Poważny, tak, jak najbardziej poważny. Jeszcze jedno - teraz tutaj, tylko proszę przejść mi tutaj, prędziutko, jeszcze, - Oj. No, nic nie szkodzi. Oj, nie, oj, tak, na wprost, na wprost, na wprost, tak, nie bokiem, tak, tam z tyłu mam „Solidarność". I z tyłu mam tych dwóch. I też jest bardzo dobrze. O tak i te ręce, o to, to!! Nie! Tak, tak jak ręce przedtem. Tak, tak jest ładnie, bo to ręce masz zdeformowane i to jest ładne, nie są takie ważne, wielkie. Już... A co mom z re&omo zrobić? Ręce trzymaj tak, jak trzymałeś. Dobrze... Ale czekaj troszeczkę nie, jeszcze bardziej złożyć. Oj, zanadto złożyłeś, tak tylko razem, razem. Żadne uśmiechy, żadne uśmiechy. W ooi'e&fyw mam ле pafrzeć? - Так, w obiektyw. W of ooie&fyww ? - Так, tak całkiem prosto. Miałeś mało uduchowioną minę, mimo wszystko. Jeszcze powtórzmy jednak. Nas nie będzie i twoje zdjęcie zostanie, chcesz ludziom dać tak właśnie uśmiechnięty niepoważnie, prawdziwy twórca. Tak, teraz jest bardzo dobrze. A może ja ci zrobię dwa portrety? Jeden będzie taki od dołu bardzo poważny i dostojny. Ale tu świeci się flesz - to bardzo * Wypowiedzi Zofii Rydet ze ścieżki dźwiękowej filmu M e j t o ń Рофаггголл //мхЫыслдлд #yd« AD. /Р<9Р. Reż. Andrzej Różycki; Operator: Stefan Nitosławski; Montaż: Jolanta Kopania; Kierownik produkcji: Zdzisław Przydonik; Opraco­ wanie muzyczne: Zofia Kucharska-Kowalik; Redakcja programowa: Teresa Oziemska; Produkcja: Wytwórnia Filmów Oświatowych, Łódź, 1990 r. Taśma 35 mm, czarno-biata, czas trwania filmu 28 min. Nagrody: Brązowy Smok - Kraków V I 1990 r. X X V I I Między­ narodowy Festiwal Filmów Krótkometrażowych; Grand Prix - „Biała K o b r a " , ! Festiwal Mediów pod hasłem: „Człowiek w zagrożeniu", Łódź, 27 X 1990 r. Grand Prix - „Cinema du Reel", 13 Festiwal International de Films Ethnographiques et sociologiques - Centre Georges Pompidou. Paryż. III 1991 г. czoMOjc ćWetic/z niedobrze. Так, ja muszę, niestety, aż klęknąć przed tobą całkiem na dole, tutaj, tak. A co mam z re&om; zrooic? Ręce trzymaj tak, jak trzymałeś. Nie, tak niedobrze, złożyć ręce, złożyć, to zanadto, tak tylko razem, razem, troszeczkę wyżej ręce, troszeczkę wyżej, no nie! Ja chcę ręce mieć, jedna i druga musi być razem, bardziej tak tylko troszeczkę do góry, bo ja mam je bardzo duże na przodzie, a nie mam ciebie. O, teraz jest dobrze. Chociaż nie bardzo. To bardzo trudno, to od dołu jest trudniejsze. Złóż ręce tak, zaraz się wywrócę. Tak, ale troszeczkę podciągnij je do góry. Zdajesz sobie sprawę z tego, że to nie jest zabawa, tylko jakaś wielka prawda. Tak. Bardzo dobrze. Co uśmiechasz się głupio, przepraszam, ale żadne uśmiechy, żadne uśmiechy. Musisz sobie zdawać sprawę z tego, że to jest ważna chwila, że zostałeś uwieczniony, że będziesz pokazywany w różnych krajach świata itd. Ak rrofZćczAce л;е można л'е шт;есмла_с? Nie, żadne uśmiechy, żadne uśmiechy. Bardzo powoz/Hf? Bardzo poważnie, jak najbardziej poważnie, jak najbardziej poważnie. Musisz sobie zdawać z tego sprawę, że ci robię to zdjęcie, które jest nie byle jakim zdjęciem, że zatrzymuję twoją jaźń po prostu. Jest to coś ważniejszego, ponieważ patrzysz się na mnie, to ta dusza po prostu tak jakby wychodziła. To jest może złe powiedzenie, ale wiem, że jak ja chodziłam na te kursy, to mi właśnie mówiono, że właściwie to, co w człowieku jest, to się ukazuje przez oczy głównie. Dlatego też patrzę się na ciebie, prawda? I w ten sposób cię zaczarowuję... [Napisy tytułowe filmu] [CmcMfarzj: Mój kasztan mnie tak chroni tutaj. On wpraw­ dzie bardzo zaśmieca, ale to jest takie bardzo piękne właśnie, takie jakieś... Ja bardzo, zresztą lubię kasztan... Miejsce sobie wybrałam takie, wydawało mi się, że to będzie najładniejsze właśnie tutaj, na końcu cmentarza. Swoje drzewo, swoje ptaki i swoi najbliżsi, których kochałam. Tak, że kawałek tej Rabki mam, kawałek tych gór. Pierwsza jest matka, potem ojciec, a na końcu jest brat... a potem idę ja. Ojciec umarł na pogrzebie matki, ja miałam równocześnie dwa pogrzeby, znaczy w momencie, kiedy matkę wkładali do grobu, do ziemi, w tym samym momencie mi ojciec umarł. Ja w swojej nieskończoności dróg między innymi do tego doszłam, że po śmierci te drzewa mijają, wchodzisz w niebyt i nagle ukazuje się między tymi drzewami maleńkie światło 7¿U �jasne. To jasne światełko się zaczyna rozszerzać, ana samym końcu jest głowa Chrystusa. Ja sobie to tak uzmysłowiłam. Właśnie tak powinno być, jeśli się wierzy w coś. A wydaje mi się, że tylko wiara pomaga, żeby człowiek się zupełnie nie zapadł, ona w najcięższych chwilach jest bardzo potrzebna. Ogromnie potrzebna. Ja wciąż uważam, że wielką zaletą fotografii jest to, że ona do pewnego stopnia przedłuża życie, że ona jest jakby taką jedyną bronią, która może coś zatrzymać z tego, co mija bezpowrotnie. Tylko fotografia może zatrzymać, nic więcej. No film, ale film to jest to samo - fotografia. Praktycznie jestem na tym progu, stoję, już mam odejść. Wobec tego jest to problem, który wciąż mnie w jakiś sposób przytłacza. Bo właściwie to śmieszne - ja się nie boję tej śmierci. Ja tylko bym chciała żeby ona jeszcze odeszła, że ja tyle rzeczy mam do zrobienia. To jest ważne. Nie to, że się boję, jak to będzie za tymi drzwiami. Nie wiem, jak będzie... Robiłam tysiące zdjęć, przecież tych filmów mam tyle. Inni będą je oglądali i będą mówić: co ta idiotka tyle porobiła, po co ona zrobiła to czy tamto, stary but czy wyrzucony, albo koszulę, co wisiała tam na tym, aja to mam do swoich cykli różnych. Wiesz, ta koszula, co wisiała na płocie, była właśnie do tego cyklu wyrzuconych martwych rzeczy. Świat, który umiera, bo wszystko umiera. Nie tylko umrzesz ty, nie tylko ja umrę, ale umiera wszystko razem... Ja bez fotografii nie mogę już żyć. Dlatego, że niczego innego więcej nie mam, tylko ją. Tylko tę fotografię. Jest to w tej chwili największa moja pasja, największa moja miłość, no, największe wszystko to, co mam. Wtedy, kiedy jestem ciężko chora i źle się czuję, to idę do ciemni i wszystko przechodzi... Zaczęłam ci mówić, że mam przygotowaną w negatywach wystawę, która was najbardziej zdziwi, powiedz- zwariowała zupełnie, po co ona to robi, tzw. inwentaryzację krajobrazu, właściwie krajobrazu normalnie nie robię, niemniej przez pewien czas zaczęłam robić krajobraz inaczej. 7&? To znaczy właśnie jako inwentaryzację. Ziemia - ale ziemie wszystkie są zrobione w ten sposób jak moje drogi, tzn. jakby faktura tej ziemi, i te faktury okazały się cudowne, różnego rodzaju, bo i były różne, z kwiatkami i różne ze śniegiem, a niebo znowu robiłam w ten sposób, że maleńki najwyżej brzeżek tylko ziemi, prawic że nic. Nato­ miast te różne konfiguracje i różnego rodzaju zachody słońca, chmury itp. (...) więc będzie tak: same ziemie, potem będą same nieba, potem drzewa. Jest to cała taka książeczka, w każdym razie w takim zeszycie spisane całe masy różnych tytułów, takich, które chciałabym zrobić, które mogłabym zrobić. Nigdy z tego nic nie zrobię przypuszczalnie. * Początkiem „zapisu socjologicznego" jest Podhale. Pod­ hale dlatego, że mieszkam tutaj od lat, znaczy od końca wojny. Jakeśmy uciekali, tośmy się tutaj osadzili, cała rodzina. Poza tym brat fotografował, też bardzo dużo tego Podhala, tysiące tych typów różnych. Jeździliśmy na różne jarmarki itd., więc ja tym Podhalem byłam zafascynowana. Jest to zupełnie inny... inni ludzie aniżeli w całej Polsce. Są to ludzie o bardzo wielkich ambicjach... Góral jest dumny z tego, że jest góralem. Oni tam mają bardzo charakterystycz­ ne twarze, bardzo ładne twarze. Bo np. w Rzeszowskiem czy gdzie indziej bardzo dużo brzydkich twarzy, takich nic nie wyrażających. A tutaj nic, tu nawet jeżeli baba jest stara, czy chłop jest stary, to ma jednak tak piękne rysy i tak piękną twarz, że zawsze podobają mi się. Więc początkiem było Podhale. * Dzień dobry panu, a pięknie! Cała chatka drewniana. Ślicznie, zrobimy panu tu zdjęcie. А/е _/a Wf'gm, czy /a Mg Zgodzę ла fo? Pan jest taki ładny, że pan musi się zgodzić. ,S%ad /?ал; w/e, z'g ya yejf fab' a/6a ГаЛз7 Л może л(7 A siadać, siadać tak ładnie. �Уд se musze papierosa... Nie, nie, ... z tym papierosem bardzo dobrze będzie. Do góry głowa, coja będę miała tylko samą czapkę? E, to tak nie chcę. Troszeczkę głowę do góry. Na tym miejscu, tutaj tak, ja ustawię aparat. Już jest gotowy. Ślicznie pan wygląda, jeszcze panu portret zrobię, dobrze, tak od dołu. Klęknę przed panem. Klęknę przed panem, pan sobie wyobraża, ja będę klękała przed panem. I zrobię panu portret, taki jest pan śliczny. Pan pięknie mówi, właśnie tak prawdziwie po góralsku. Oy frzewúz&i тощ ouf&ówш т о т Kup mi jfaro, 60 Jig gMiwom A/e fig nie 6q/cie ром/... Ślicznie będzie razem z wszystkimi obrazami. To potem pójdzie do Ojca Św. Do Ojca Świętego pójdzie to... [Я060.]: gfowg. Dotrze, dotrze, o/e wiedzą cAitrfecztg wezwę мо Inną chusteczkę? /ллц, úwq. No to niech sobie pani weźmie inną chusteczkę. A taką piękną chusteczkę pani bierze. To dobrze. Tak, teraz ślicznie, bardzo pięknie. Bardzo ładnie teraz pani wygląda, teraz jest dobrze. Teraz dopiero widzę całą chatę razem z tym zegarem, razem z tym wszystkim. Teraz jeszcze żeby pani siadła w drugim miejscu, tutaj. Tak i tu siąść na łóżku. O świetnie, ślicznie to wygląda. * Mam stałą swoją manierę wchodzenia do domu. Polega to na tym, że najpierw pukam. Wydaje mi się, że to bardzo ważne, bo wtedy jest tak, jakbym pytała się o zezwolenie i w tym momencie jeżeli wchodzę, pierwsze, co robię-podaję rękę. To jest też bardzo ważny moment. Ten człowiek, jak ja mu podam rękę, to on wie, że jestem jego jakimś przyjacielem i od razu z miejsca patrzę na wnętrze i widzę coś, co mnie w jakiś sposób emocjonuje. To może być kompletny kicz. I od razu mówię: o jakie to pan ma ładne! Tak. Każdy człowiek lubi, żeby mu powiedzieć, że on jest ładny, czy coś jest ładnego. Ja mówię - ja pani zaraz tu zrobię zdjęcie - nie, nie, bo ja jestem nie ubrana... Nie szkodzi... nie szkodzi! To nic, że nie ubrana, to takie śliczne, o jakie piękne, gdzie pani to robiła? itd. - zgaduję. A ona nawet nie wie, kiedy bez butów jest, nie ubrana ładnie i siada. Ja jej każę całkiem sztywno siedzieć naprzeciwko mnie. By to wyglądało dobrze, by wyglądało jednakowo. Żeby wszyscy byli jednakowi. Oni siedzą tacy niby sztywni bardzo, ale mi się wydaje, że jednak dla nich to jest bardzo ważny moment. * Początkowo wydawało mi się, że jeżeli robię te wnętrza, to właściwie taką pewną dokumentację tylko robię, a potem... Potem przekonałam się, żc jest to właściwie kwestia niemal mojego życia, żc to zrobiło się pasją taką, że ja nie mogę o niczym innym myśleć, tylko właśnie o tym, jak bym tych ludzi fotografowała. Ja w wieczór jeszcze sobie myślałam o tej parze. Jaka piękna była. Czy piękna? Właściwie oni byli bardzo brzydcy, ale ile tam było siły tego, że oni tyle tych dzieci mieli. Jak oni przedłużali ten ród ludzki i w tej strasznej nędzy, w tym wszystkim, a jednak byli bardzo pogodni. Tam nigdzie nie było widać w tych najbiedniejszych chatach tego narzekania, tego, co mają ludzie, którzy mają wszystko. Wręcz przeciw­ nie, oni są pogodni. Teraz chcę mówić, dlaczego zaczęłam to robić, bo tak sobie myślałam, że właściwie tylko ja jedna im przedłużam życie. Ich już połowy nie ma. Jak teraz chodziłam po Śląsku do tych chat, do domków, to 10, 15 domków przeszłam, a z tych wszystkich zaledwie w pięciu jeszcze ludzie żyją. U mnie oni są na fotografii pokazani i w Paryżu, i w Nowym Jorku, i w Kioto, i w Polsce, i oni są w jakiś sposób wciąż jeszcze żywi... Ja mam poczucie takiego jakby wielkiego zadowolenia, że im przedłużam życie. To, co robię, nie ma jednak nic wspólnego z reportażem, to jest ułożony schemat pewnych rzeczy. Może się za dużo powtarzam? Może powinnam zmienić? Nie wiem, nie wiem, czy warto zmienić czy nie? Tyle rzeczy mam jeszcze do zrobienia. Cały szereg osób uważa, że fotografia nie jest ważna. Wobec tego, jak ktoś umiera z fotografików, to... ja widziałam cztery śmierci fotografików - to się wszystko po nich wyrzuca. Zostawia się 4-5 zdjęć, bo się myśli, że to się da na wystawy. A resztę, wszystko: filmy, wszystko idzie na śmieci. Dlatego ja bardzo jestem przewrażliwiona. Bardzo bym chciała kogoś uczulić ze swoich, wciąż im mówię: może to nieładne słowo, tak jak w ten sposób mówię, ale doszłam do wniosku, że lepiej to tak powiedzieć, że tu są pieniądze w tym. Bo - hm, hm (śmiech) - bo to pamiętajcie, że jak ja umrę, to będzie miało wartość, hm, hm (śmiech). Możecie to sprzedać, nie wyrzucajcie tego wszystkiego. Zasadniczo dużo lepiej, jeżeli ktoś ze mną chodzi. Chcia­ łam zainteresować innych... ale nie mogłam tego zrobić... Została Zosia, która jest bardzo wrażliwa, która od początku tak jak ja malowała. Widziałam, że jest w niej wrażliwość. Zosia nie ma jeszcze takich naleciałości - co to jest pieniądz, wartość tego wszystkiego. Jest jeszcze taka czysta. Więc ja ją mogę tylko uczyć tego piękna. Ja mówię, popatrz przez obiektyw, popatrz jak to wygląda ślicznie. Rzeczywiście, zobaczyła rzeczy zupełnie banalne i tam taka niby-droga, a to nie droga, tylko jakieś faktury się ułożyły bardzo ładne. Zosia w tej chwili jest moją największą miłością. Teraz ta miłość się przesuwa, nawet miłość do własnego dziecka nie jest tak silna, jak do wnuka. Mam ogromny uraz na punkcie śmierci. Ponieważ całą masę osób straciłam w sposób tragiczny, wobec tego ten uraz jest taki silny. A jak ja zrobię dajmy na to taką dokumentację, to ja widzę, że jednak to, co ja zrobiłam, ma bardzo wielką wartość, bo to wszystko ginie. Już nie ma tych chatek, już nie ma tego wszystkiego, co trudno sobie będzie wyobrazić niektórym. To będzie taka, jakby ja wiem... jakby Polska Jagiellonów, czy coś takiego, taka dawna prawda. Już nie­ długo, bo to idzie w strasznym tempie, ogromnym tempie... Bardzo wzruszająca jest historia wioski Maniowy. Chcia­ łam tam jeszcze pojechać i zrobić zdjęcia, pokazać umierają­ cych nie tylko ludzi, ale wieś. To jest wieś, która jest skazana /as �na zagładę, ma być zalana wodą i ludziom kazano się wynosić. Zbudowano dla nich piękne osiedle, gdzie ludzie nie chcą mieszkać, to jest dla nich zupełnie obcy świat, zimny i nieprzyjemny. Część ludzi została w Maniowach i oni się bronią w straszliwy sposób. Jest to bardzo wzruszające dlatego, żc są tam domy, już pozamykane, pozabijane des­ kami i widzi się tak z jednej strony tc domy już opustoszałe, gdzie jest tylko buda psia. drzwi pozamykane, okna zabite, a tutaj nagle ni stąd, ni zowąd znajduje się jeden dom, w którym jest ten człowiek, który jak słyszy ludzi, to zamyka na gwałt drzwi, żeby się tam nie dostać do niego. * W latach siedemdziesiątych robiłam fotomontaże. Miało się to nazywać „Świat uczuć i wyobraźni ".chciałam pokazać świat, który z wszystkich stron nam zagraża i w którym jedyną rzeczą, która nas ratuje, jest miłość. To były bardzo piękne dla mnie lata. Cztery czy pięć lat nad tym pracowałam. To było... każdy obraz był moją własną koncepcją, moimi własnymi myślami. Niektóre rzeczy były lekkie, ale właśnie to, co mi jest bardzo drogie, było trudne, wciąż nic miałam ekspresji tego wszystkiego, co chciałam pokazać w tym obrazie, znaczy takiej ogromnej tragedii z tego, że świat przestaje istnieć, że nam zagraża ze wszystkich stron wojna i cały szereg konflik­ tów, które wtedy były bardzo silne. I wreszcie raz wieczorem ni stąd, ni zowąd wpadłam na po­ mysł zupełnie inny. Wycięłam to w inny sposób, całą głowę, i stało się to, co chciałam. Byłam bardzo szczęśliwa, to było jedno z większych szczęść, powiedziałabym, mojego życia... Nie potrafiłabym już żyć bez fotografii. Wydaje mi się, że to jest celem mojego życia w tej chwili. To, co robię, to cały szereg cykli, a nie poszczególne zdjęcia. To tak jakbym pisała, potrzebuję mieć jakieś słowo i tego słowa nie mam, znajduję słowo albo przecinek, albo nawet kropkę. Wszystkie rzeczy, jakie zrobiłam, są opowieściami o czło­ wieku. D l a mnie fotografia jest przede wszystkim środkiem wyra­ zu, dlatego nigdy nic robię w ten sposób, żc chodzę, biegam i fotografuję. Przedtem wiem, czego j a szukam. To są pewne elementy, jakby l i t e r y , j a k b y słowa, z których później składam całość. Tak było przy wszystkich m o i c h wystawach, że najpierw m i a ł a m ideę, a później s z u k a ł a m . 1 zawsze wydawa­ ło m i się, że język wizualny, język fotografii jest tysiąc razy silniejszy i mocniejszy aniżeli słowa. Jeśli r o b i ł a m np. „ Ś w i a t uczuć i wyobraźni", to m i chodziło nic o pokazanie piękna macierzyństwa jako takiego, tylko pokazanie l e g o , ż c w t y m świecie, który nam ze wszystkich stron zagraża, jedyną rzeczą, która jest - to miłość m a t k i , miłość w ogóle do drugiego człowieka. Robię t o , co czuję, co myślę, pewnie że z m i e n i a m pewne środki wyrazu, to jest zupełnie jasne, a czy to jest sposób taki czy inny, zupełnie m i na tym n i c zależy, żeby m i m ó w i l i , żcja jestem w awangardzie. Do tej pory właściwie nigdy nic zrobiłam wielkiej wystawy zapisu socjologicznego. M i a ł a m j ą robić w 8 1 roku, m i a k i m mieć na to Zachętę, ale ponieważ wyskoczyła cala nasza wojna, powiedziałam, żc dziękuję bardzo, ale niestety n i c mogę zrobić tej wystawy, i odmówiłam. I to się zrobiło dobrze, bo dzięki temu przedłużyło m i się, zebrałam więcej m a t e r i a ł u , zaczęło m i się to poszerzać, bo l a m są nie tylko ludzie, ale cała masa jeszcze innej dokumentacji. Po pierwsze, robię domy na zewnątrz, robię cały szereg szczegółów w takich domach... Wiesz, niektóre rzeczy są kapitalne, śmieszne itp., ale to wszystko mówi o człowieku. Sprzęty, wszystkie rzeczy, które go otaczają, mówią o n i m , o jego charakterze w jakimś sensie. Nieraz jest tak. żc ja zrobię tylko parę domów, ho jest tam ciekawie, ktoś zaczyna m i opowiadać h i s t o r i ę swojego życia, jego ustosunkowanie się do problemów, to m n i e bardzo dużo uczy. Byłam w najbardziej biednej chatce, w Rzeszowskiem, w której waliły się kompletnie ściany, deszcz przeciekał, b o akurat padało, światła w o g ó l e nie było, podłoga t y l k o taka dawniejsza, lepianka zupełnie bez niczego, babka nie mogła �chodzić, tylko tak przesuwała się naokoło, łoże było tylko ze słomą, a ona taka pogodna! Pytam się, jak ona tu żyje, w jaki sposób, - No, są dobrzy ludzie, to od czasu do czasu coś przyniosą, jakoś tak żyję, to nie szkodzi, że tak jest, ale za to, co ja będę miała potem, jak mi Pan Bóg to wynagrodzi. Jaka piękna fotografia! Była tak pogodna i taka miła, mimo tej całej strasznej nędzy. Problem śmierci jest dla mnie bardzo ważny, te stare babki, które wcale się nic boją śmierci, które żyją w największej nędzy i czekają tylko tego momentu, kiedy przejdą, i twierdzą, że za to ciężkie życie, które miały, będą nagrodzone w przy­ szłości. Dzieciństwo moje było bardzo piękne, bardzo dobre. Ojciec był bogaty, mieliśmy wszystko, co trzeba było, matka nic pracowała, służby było dużo. A polem zaczęła się cała tragedia, prawda, więc... te... pierwsze drogi są takie proste, autostrady ładne, gładkie itd. Nie ma żadnych krzyży, nic ma nic. A dopiero potem zaczyna się wojna, zaczyna się pierwszy krzyż wielki, zaczynają się wyżłobienia różnego rodzaju. I szukałam różnych takich właśnie... na drodze znaków, które by mi coś mówiły. Zgubionego jakiegoś buta, który coś mi mówił. To były dwa lata... dwa lata pracy zasadniczo nieskończonych takich dróg. A potem były te... te znaki, które były dla mnie trudne, bo nic wiedziałam, jak... jak te znaki pokazać. Bo to mało, że są drogi życiowe, ale każdy z nas ma różnego rodzaju znaki, to jest i religia, i pewne dawne przyzwyczajenia czy może nawet pozostałości rodzinne ja­ kieś..., które kierują naszym życiem... Tc drogi... te znaki chciałam robić... bo one były z jednej strony odczytane, a równocześnie, żeby było coś takiego... tajemniczego. Jest znak, ale nie wiadomo właściwie jaki, jaki len znak, dokąd to życie ma iść. Ja w swojej nieskończoności dróg do tego doszłam, żc do śmierci... już jak jest ta śmierć, tc drzewa mijają, już wchodzisz w ten niebyt. 1 nagle ukazuje się między tymi drzewami maleńkie światełko jasne. To jasne światełko się zaczyna rozszerzać, na samym końcu jest głowa Chrystusa. To tak powinno być, jeżeli się wierzy w coś, a wydaje mi się, że tylko wiara pomaga żeby człowiek się zupełnie nie zapadł. Ona w najcięższych chwilach jest bardzo potrzebna, ogromnie potrzebna jest. Wydaje mi się, że o tym się rozmawia dopiero wtedy, kiedy się jest naprawdę przy końcu życia. Ponieważ ja już jestem przy tym końcu życia, to jest to bardzo ciężkie, powiedzenie drugiemu człowiekowi,jak to jest, kiedy się kończy to życic... jak krótkie jest to życie. One tutaj stojąc, rozmyślają nad życiem każdego człowieka (...) Trzeba myśleć, żeby nie stracić niepotrzebnie czasu, który ucieka niemiłosiernie. Ja już jestem przy tej drugiej stronie życia... Człowiek powinien wiedzieć o tym, żc ma życic ograniczone. Wobec lego musi się liczyć z każdą godziną, z każdym dniem, bo każdy dzień stracony jest właściwie bezcenny. Ja teraz, jak mam taki dzień stracony, jak siedzę, jak nic nie zrobię, to mam bardzo silne poczucie tych niewielu dni, które są przede mną. Chciałabym zrobić jeszcze jedną wystawę, wystawę, nad którą pracuję już od paru lat i która jest na razie tylko zamierzeniem. (...) To będzie cały szereg drzwi. Takich jak te drzwi czy tamte drzwi, wielkości normalnej. Będzie się wchodziło najpierw przez drzwi do korytarzy, a tam znowu będą korytarze. I znów trzeba będzie wchodzić do następnych drzwi i wciąż nie będzie końca tych drzwi. Potem dopiero będą zamknięcia, kłódki wielkie, wiszące, które trzeba rozbić, żeby się dostać tam. Jest to wszystko przenośnią, metaforą życia po życiu i śmierci. Jak by to było duże, można sobie wyobrazić. Teraz mamy to metrowe, wchodzi się do tego i tam jest dalszy korytarz i znowu są nowe... nowe bramy i znowu korytarze, takie zagmatwane bardzo. Mam zrobione takie zdjęcia długich korytarzy w biurowcach, gdzie jest mnóstwo drzwi. I tędy. i tędy, i tędy... właściwie jedna pusta droga. To też będzie w jednym z tych okien. No i tc różne przenośnie... jak np. te kłódki pozamykane. Całość ma być przenośnią odchodzenia, kończenia życia i równocześnie przechodzenia na drugą stronę. Każdy z nas myśli wciąż, bez przerwy o śmierci i o od­ chodzeniu. To wszystko jest dopiero przygotowywanie. Kiedy zabiorę się do tego, to jeszcze nie jestem pewna. 7Д7 � https://zbiory.etnologia.uw.edu.pl/files/original/2b1e36b0f79ebe7d3a1d3e91d0c34f5f.pdf 1d24abb8b545fb348735660447195419 Dublin Core The Dublin Core metadata element set is common to all Omeka records, including items, files, and collections. For more information see, http://dublincore.org/documents/dces/. Title A name given to the resource Książki Text A resource consisting primarily of words for reading. Examples include books, letters, dissertations, poems, newspapers, articles, archives of mailing lists. Note that facsimiles or images of texts are still of the genre Text. Dublin Core The Dublin Core metadata element set is common to all Omeka records, including items, files, and collections. For more information see, http://dublincore.org/documents/dces/. Relation A related resource oai:cyfrowaetnografia.pl:publication:5447 Rights Information about rights held in and over the resource Licencja PIA Date A point or period of time associated with an event in the lifecycle of the resource 2010 Subject The topic of the resource Cieszyn Silesia cultural heritage Identifier An unambiguous reference to the resource within a given context oai:cyfrowaetnografia.pl:5064 Title A name given to the resource Introduction ; on both sides of the border - the cultural heritage and identity of Cieszyn Silesia/ Dziedzictwo kulturowe jako klucz do tożsamości pogranicza polsko-czeskiego Description An account of the resource Dziedzictwo kulturowe jako klucz do tożsamości pogranicza polsko-czeskiego; pod red. Haliny Rusek,Agnieszki Pieńczak i Jacka Szczyrbowskiego, s. 15-19 Creator An entity primarily responsible for making the resource Rusek, Halina Language A language of the resource pol ang. cz. Publisher An entity responsible for making the resource available Wydział Etnologii i Nauk o Edukacji Uniwersytetu Śląskiego w Cieszynie Format The file format, physical medium, or dimensions of the resource application/pdf PDF Text Text capture metadata for PDF documents Text Introduction On both sides of the border – the cultural heritage and identity of Cieszyn Silesia When we say “Cieszyn Silesia”, we do not always talk about the same. What is concealed in this name for a historian would not mean the same for a geographer, whose understanding of Cieszyn Silesia does not agree with what that name tells a sociologist, ethnographer, ethnologist or anthropologist. Thus, what does the name Cieszyn Silesia entail? Do we mean a region of particular beauty, as the area of Cieszyn is commonly recognized? So beautiful and friendly to people that 1200 years ago three Polish princes, Leszko, Bolko and Cieszko, infatuated with this piece of land and happy with their meeting, decided to establish the town of Cieszyn? And what does the name Cieszyn mean? A pretty town used to be called Little Venice? That beautiful Cieszyn Silesia and its capital city Cieszyn belong to history and are just myths. There is no one single Cieszyn Silesia and one Cieszyn. This has lasted for 89 years, since (after long disputes) the region was divided between two countries: Poland and Czechoslovakia, which both were dissatisfied with the conditions of this split. Although from the point of view of geography and history, one Cieszyn Silesia should be discussed (now stretching on both sides of the Polish-Czech border), the cultural determinants force distinguishing two Cieszyn areas, which are linked by some features but separated by even more. After the division of the region, the name Cieszyn Silesia survived only in reference to the Polish side. On the Czech part, the name česke Slezsko or Těšinsko is applied and the piece of the part of Silesia which comprises two counties inhabited by numerous Polish population is usually called (mainly in Poland) Zaolzie. The Cieszyn area has always been referred to by the term “borderland”. Unchangeably, it has been situated in a place where different countries, nations, cultures and religions meet. This can be easily noticed in its contemporary image, which has been shaped by Polish, Czech, German, Slovak, Austrian, and even Hungarian influences. What ceaselessly occurs in the geographical and social space of this borderland is the cultural clash, the interpenetration of cultural values and patterns, the exchange of lifestyles, and quite frequently – the rivalry of these styles, values and patterns. The centuries-old process of melting cultures has generated a specific culture in Cieszyn Silesia – of syncretic character and comprising various elements, which once were “alien” but currently are adapted to the native culture as the “own”. This has taken place despite the fact that the Polish-Czech border, running through the middle of the region, has always been a difficult frontier. Until early nineties of the 20th century �Dziedzictwo kulturowe • Kulturní dědictví 16 it was a tightly closed border – crossing it was an exceptional situation and required overcoming numerous difficulties. Many years of isolation resulted in complete drifting away of both the bordering sides – Poles and Czechs, and it was impossible to notice any cooperation in the Polish-Czech borderland. It is often mentioned that the border does not only divide but can also link two social and cultural organisms. However, for several decades the Polish-Czech border could only divide and its rigorous nature brought about the discontinuation of the earlier cultural unity of this part of Silesia. Nowadays, its inhabitants are making attempts (still rather shy and timid) to tie these torn threats together. Still, they must face the awareness that the return to the former unity of Cieszyn Silesia is impossible. Two separate societies with different values, norms and lifestyles have been formed on both sides of the borderline. The echoes of the previous integrity may only be found in the language and in these areas of life where tradition is often brought back. Contemporary processes which take place in the Polish-Czech borderland and their dynamics depend on various present and past factors. Exploring these determinants in depth is not feasible; however, it might be tempting to indicate the most influential factors which seem to determine the current situation in all ethnic, national and state borderlands, including the Polish-Czech one in Cieszyn Silesia. These determinants result both from the situation in which the region has been functioning and from the worldwide situation. 1. The residents of Cieszyn Silesia live in several dimensions of the borderland. Firstly, they live in the borderland between two countries and two nations – in the space where cultural models, value systems and ways of life diffuse from one side of the border to the other. Secondly, they lead their daily life in the space of religious borderland, which is filled with the models of original, mainly Catholic and Evangelical religious culture. Several dozen thousand Lutherans live in the area of Cieszyn, making it the biggest Evangelical community in Poland. Only here villages can be found where Protestants (from different Protestant rites) prevail among the inhabitants. 2. Such complexity of influences makes the identity of borderland people the same as their culture: complex, heterogeneous, shaped out of rich material, and constantly reconstructed in the same rhythm in which changes occur or new sociocultural processes appear in the borderland. In border areas, the type of borderland man with a specific social consciousness and individual identity is created. Such man shares the cultural life of two, or more, different societies and sometimes changes the nationality1. These are people torn apart inside, often unable to choose out of many different ways of life, but acquiring (through socialization and upbringing) the ability to move freely in two or more cultures, as well as the skill of selecting out of these cultures the elements for constructing their own identity. Cultural valency of borderland people (their feeling of particular closeness with national culture and the ease in applying its 1 A. Sadowski: Pogranicze polsko-białoruskie…, s. 46. �Introduction 17 contents both in everyday life and in exceptional situations2) becomes dual and even their national identity is not homogeneous. Speaking metaphorically, such people always live on the borderline, they always become others, frequently alien, for someone, and exposed to the unlikeness and strangeness of others. Thus, the “new” man has appeared, irrevocably marked with “alienage” and possessing a new identity – heterogeneous, complex, shaped by two sides of the border. 3. The social and cultural context in which national identity of modern societies is shaped is constantly changing, which is particularly visible in borderlands – heterogeneous and multicultural spaces. In the past, the individual’s identity depended on belonging to a bigger group and was closed within the membership of a particular class or nation. Nowadays, this identity is fluctuating and multidimensional as the influence of the heritage and tradition weakened and people’s mobility increased. This was triggered by the liberation of people from relatively homogeneous societies, in which cultural models were handed down from generation to generation. Traditional lodestars indicating our way in life have lost much of their significance and the contemporary world offers us an extremely wide choice of possibilities of who to be, how to create one’s own self and how to shape one’s identity3. 4. Rapid transformations in the significance and function of the border are taking place nowadays. This process seems to be particularly intensive in Europe. Here and especially among the member countries of the European Union, the borders substantially lose their sharpness, become more and more open and, in this way, less and less tight. The Schengen Treaty (which Poland, the Czech Republic, and some other countries joined in 2007) gives the borders almost a symbolic character. This has also occurred in the case of the Polish-Czech frontier. For three years, it has been becoming as if invisible – it can be crossed without realizing the fact of moving into the other side. What seems particularly characteristic for East-Central Europe is the birth of some new borders and borderlands, which have come into being over the last several years. As regards Poland, this means changes in the Eastern borderland after the demise of the Soviet Union and in the Southern borderland, after the demise of Czechoslovakia. The number of centres influencing these areas increased, which enlarged the range of values, cultures and behaviour patters. 5. Transfrontier processes are intensified in Cieszyn Silesia. Transfrontierism is understood here broadly as all the international communication of different countries and nations, as well as cultures, above their borders. In the space of European borderlands, new forms of institutionalized transfrontier cooperation have appeared in the form of euroregions, which came to existence also with the participation of Poland. After several years of their activity, it can be claimed that they have been successful – the basic goals at which the representatives of 2 3 A. Kłoskowska: Kultura. W: Encyklopedia socjologii. Warszawa 1999, s. 107. A. Giddens: Socjologia…, s. 53. �18 Dziedzictwo kulturowe • Kulturní dědictví local and regional authorities aimed have been achieved, mainly in the field of developing joint methods of problem solving and overcoming the underdevelopment and arduousness characteristic for peripheral territories. Euroregions organize and enhance the cooperation not only in the economic, but also in the social and cultural field. The observation of borderland life allows for concluding that euroregions definitely have dynamized these areas and have broken their peripheral character. There are five euroregions in the Polish-Czech borderland. One of them, the Euroregion “Cieszyn Silesia - Tĕšínské Szlezsko” comprises 60 Polish and Czech districts and its head offices are currently situated in Cieszyn and Czech Cieszyn. Both Polish and Czech offices of the euroregion administer the funds of micro-projects, for which all borderland non-profit organizations with legal entity need to apply. Transfrontierism, which is increasingly visible in Cieszyn Silesia, also entails the fact that the residents of both sides of the border, more and more boldly, enter the other side with their interests and needs, at the same time reacting infallibly and quickly to the needs of its inhabitants. They not only do shopping on this other side, but also seek jobs, establish firms, rent or even buy flats, use the services, etc. This results from several years of the open border but, first of all, it is an effect of the European Union membership of both countries and their joining the Schengen group in 2007. As it is specified by the basic principles of the treaties establishing the European Communities, free flow of people, capital and goods takes place through the Polish-Czech border. There is also freedom of providing services, which gives rise to more and more frequent use of this opportunity by Poles and Czechs, not only from the borderlands. 6. Many researchers attribute rapid contemporary transformations of borderlands to generally understood globalization processes. Close observation of the main determinants of globalization, indicated by experts in this field, confirms this relationship. In the socio-cultural sphere, globalization brings about the constantly growing mobility of people, who more and more freely move from one society or culture to another. Therefore, the identity of individuals and groups becomes fluctuating and multidimensional as the influence of socio-cultural heritage and traditional succession of cultural models is weakening. Most prominent watchwords of globalization have been: liberty, variety, pluralism, ambiguity, regionality, the consent to the multidimensional man. At the same time, what gets intensified is globalization – the process of mutual permeating of what is local and universal, understood also as the process of protecting the local cultural or ethnic identity. According to experts exploring these issues, one of the consequences of globalization processes in multicultural societies – such as Cieszyn Silesia – is the problem of the identity of individuals and groups, which becomes especially noticeable here because borderland people lead their daily life in the contact area of two or more cultures and in the ceaseless contact with the “other”. Members of multicultural societies permanently commune with a culture different from their own and they integrate, often unconsciously, into their own identity the patterns of the other culture, which they implement in their everyday life. �Introduction 19 The present day of Cieszyn Silesia as the state, national and cultural borderland has been shaped by past influences - the original cultural heritage of this region. This legacy may become the key to creating an image, a specific mosaic, of social (individual and group) identities of this area. Thus, it is worth seeking an answer to the following questions: What self-portraits (individual and of their community) do the inhabitants of Cieszyn Silesia build on both sides of the Polish-Czech border? What does being a Cieszyn Silesian mean and what qualities and life patterns determine this? What attitudes do the residents of Cieszyn area present to the past of their region and its tradition? How are regional traditions passed down in families and which institutions deal with this transmission, especially in the case of the young generation? These questions were raised by researchers from the University of Silesia, working for the Faculty of Ethnology and Education in Cieszyn, and the Congress of Poles in the Czech Republic. They decided to design a joint project entitled Dziedzictwo kulturowe jako klucz do tożsamości mieszkańców pogranicza polsko-czeskiego na Śląsku Cieszyńskim. W 1200 lecie Cieszyna (Cultural heritage as the key to the identity of inhabitants of the Polish-Czech borderland in Cieszyn Silesia - at the 1200th anniversary of Cieszyn), which was accepted and which, owing to the Euroregion Cieszyn Silesia Tĕšínské Slezsko, resulted in financial resources for its implementation from the European Regional Development Fund (ERDF). The undertaken studies gave birth to the presented volume – a collection of interesting texts, which comprise different aspects of life in the Polish-Czech borderland, have the roots in different scientific disciplines, and constitute a reliable basis for solving the problem questions. The research design, implemented by ethnologists, anthropologists, historians, sociologists, pedagogues, political scientists and linguists, comprised the following issues: - cultural wealth of borderland towns; - the identity of Cieszyn Silesia residents on both sides of the border, its symptoms, determinants and transformations; - present reminiscences of the past – of conflicts, arguments and animosities; - ethnic stereotypes; - religious differentiation of Cieszyn area as a distinctive feature of its multiculturalism; - intercultural education in Cieszyn Silesia and its prospects; - borderland culture, tradition and folk art as the common heritage of the divided land. We submit an important publication to our Readers. On one hand, it presents all the directions, motifs and fields in which Cieszyn science researchers, together with their partners from other centres in Poland and the Czech Republic, conduct their studies on the past and present of the Polish-Czech borderland in Cieszyn Silesia and on its transformations. On the other hand, this publication can become a source of reliable knowledge, confirmed by empirical data, concerning various spheres of life of people inhabiting Cieszyn Silesia – a territory split by the border. The study also provides information concerning the views of local residents on themselves, their neighbours from the other side, and the future of their little homeland. Halina Rusek � https://zbiory.etnologia.uw.edu.pl/files/original/4b12a26dc3c211cfb29d14810ed6ffaa.pdf fa40fe12e82db1467dc49342973fc28c Dublin Core The Dublin Core metadata element set is common to all Omeka records, including items, files, and collections. For more information see, http://dublincore.org/documents/dces/. Title A name given to the resource Książki Text A resource consisting primarily of words for reading. Examples include books, letters, dissertations, poems, newspapers, articles, archives of mailing lists. Note that facsimiles or images of texts are still of the genre Text. Dublin Core The Dublin Core metadata element set is common to all Omeka records, including items, files, and collections. For more information see, http://dublincore.org/documents/dces/. Relation A related resource oai:cyfrowaetnografia.pl:publication:5445 Rights Information about rights held in and over the resource Licencja PIA Subject The topic of the resource dziedzictwo kulturowe Śląsk Cieszyński - dziedzictwo kluturowe Identifier An unambiguous reference to the resource within a given context oai:cyfrowaetnografia.pl:5062 Title A name given to the resource Przedmowa : po obu stronach granicy - dziedzictwo kulturowe a tożsamość Śląska Cieszyńskiego / Dziedzictwo kulturowe jako klucz do tożsamości pogranicza polsko-czeskiego Description An account of the resource Dziedzictwo kulturowe jako klucz do tożsamości pogranicza polsko-czeskiego; pod red. Haliny Rusek,Agnieszki Pieńczak i Jacka Szczyrbowskiego Creator An entity primarily responsible for making the resource Rusek, Halina Language A language of the resource pol ang. cz. Publisher An entity responsible for making the resource available Wydział Etnologii i Nauk o Edukacji Uniwersytetu Śląskiego w Cieszynie Format The file format, physical medium, or dimensions of the resource application/pdf PDF Text Text capture metadata for PDF documents Text Przedmowa Po obu stronach granicy – dziedzictwo kulturowe a tożsamość Śląska Cieszyńskiego Kiedy mówimy „Śląsk Cieszyński”, nie zawsze mówimy o tym samym. To, co kryje się pod tą nazwą dla historyka, nie oznacza tego samego, co Śląskiem Cieszyńskim nazywa geograf, a jego rozumienie nie pokrywa się z rozumieniem tej nazwy przez socjologa, etnografa, etnologa czy antropologa. Co zatem kryje się pod nazwą Śląsk Cieszyński? Czy mamy na myśli region o szczególnej urodzie, jak powszechnie mówi się o ziemi cieszyńskiej? Tak piękny i przyjazny ludziom, że, jak głosi legenda, 1200 lat temu trzej polscy książęta Leszko, Bolko i Cieszko, zachwyceni tym skrawkiem ziemi i szczęśliwi z powodu swojego spotkania, postanowili założyć miasto Cieszyn? A co kryje się pod nazwą Cieszyn? Urodziwe miasto nazywane niegdyś Małym Wiedniem? Ten piękny Śląsk Cieszyński i jego stolica Cieszyn są już przeszłością, mitami. Nie ma jednego Śląska Cieszyńskiego i jednego Cieszyna, i tak jest od 90 lat, kiedy region ten, po długich sporach, został podzielony pomiędzy niezadowolone z warunków tego podziału dwa kraje: Polskę i Czechosłowację. Choć z punktu widzenia geografii i historii możemy mówić o jednym Śląsku Cieszyńskim rozciągniętym obecnie po obu stronach granicy polsko-czeskiej, to jednak wskaźniki kulturowe nakazują mówienie o dwóch ziemiach cieszyńskich, które pewne cechy łączą, ale jeszcze więcej dzieli. Po podziale ziemi cieszyńskiej nazwa Śląsk Cieszyński zachowała się tylko w odniesieniu do polskiej strony regionu. Po czeskiej stronie mówi się, česke Slezsko lub Těšinsko, natomiast skrawek tej części Śląska obejmujący dwa powiaty zamieszkałe przez duże skupiska Polaków, przyjęto nazywać – głównie w Polsce – Zaolziem. Ziemi cieszyńskiej zawsze można było przypisać termin „pogranicze”. Zawsze leżała i także obecnie leży na styku państw, narodów, kultur i religii, co daje się zauważyć we współczesnym jej obliczu, które ukształtowały wpływy polskie, czeskie, niemieckie, słowackie, austriackie, a nawet węgierskie. W przestrzeni geograficznej i społecznej tego pogranicza nieustannie dochodzi do zderzenia kulturowego, przenikania wartości i wzorów kulturowych z jednej grupy do drugiej, wymiany sposobów życia, a często także do rywalizacji pomiędzy tymi sposobami, wartościami i wzorami. W wyniku tego wielowiekowego procesu mieszania się kultur wykształciła się na Śląsku Cieszyńskim kultura specyficzna, o synkretycznym charakterze, zawierająca różne pierwiastki - niegdyś „obce”, a obecnie zaadoptowane do rodzimej kultury i już „swoje”. Stało się tak pomimo faktu, że granica polsko-czeska, biegnąca przez środek regionu, zawsze była granicą trudną; aż do początków lat 90. XX wieku była to �6 Dziedzictwo kulturowe • Kulturní dědictví granica zamknięta, szczelna, co oznaczało, że jej przekraczanie należało do sytuacji wyjątkowych i wymagających pokonania licznych utrudnień. Długie lata izolacji spowodowały, że dwie strony tej granicy – Polacy i Czesi – odwróciły się od siebie i przez kilkadziesiąt lat o współpracy w jakiejkolwiek postaci na pograniczu polsko-czeskim trudno było mówić. Czasami mówi się, że granica nie tylko dzieli, ale także w jakiś sposób łączy dwa organizmy społeczne i kulturowe. Jednak granica polsko-czeska przez kilkadziesiąt lat tylko dzieliła, jej ostrość doprowadziła skutecznie do przerwania dawnej jedności kulturowej tej części Śląska, którego mieszkańcy co prawda próbują obecnie – choć jeszcze dosyć nieśmiało i z pewnym do siebie dystansem – zawiązywać te pozrywane nici, ale muszą zmierzyć się ze świadomością, że powrót do dawnej jedności Śląska Cieszyńskiego jest niemożliwy. Po obu stronach tej granicy wytworzyły się dwa odrębne społeczeństwa z odmiennymi systemami wartości, normami i sposobami życia. Tylko w języku i tych płaszczyznach życia, gdzie przywołuje się tradycję, dają się odkryć echa dawnej jedności. Współczesne procesy przebiegające na pograniczu polsko-czeskim i ich dynamika zależą od wielu różnorodnych czynników z przeszłości i teraźniejszości. Ich wyczerpująca klasyfikacja nie jest możliwa, ale można pokusić się o wskazanie tych uwarunkowań, które zdają się w największym stopniu wpływać na to, co obecnie dzieje się na wszystkich pograniczach etnicznych, narodowych i państwowych, w tym na pograniczu polsko-czeskim na Śląsku Cieszyńskim. Uwarunkowania te wynikają zarówno z sytuacji, w jakiej funkcjonował w przeszłości i funkcjonuje obecnie ten region, jak i z sytuacji, w jakiej znalazł się współczesny świat. 1. Mieszkańcy Śląska Cieszyńskiego żyją w kilku wymiarach pogranicza. Po pierwsze mieszkają na pograniczu pomiędzy dwoma państwami i narodami, a więc w przestrzeni, w której dochodzi do przenikania z jednej strony granicy na drugą wzorów kulturowych, systemów wartości, sposobów i stylów życia. Po drugie na co dzień żyją w przestrzeni pogranicza religijnego, które wypełniają wzory oryginalnej, głównie katolicko-ewangelickiej kultury religijnej. Na Śląsku Cieszyńskim żyje kilkudziesięciotysięczna, najliczniejsza w Polsce społeczność luteran. Tylko tu można znaleźć wsie, gdzie wśród mieszkańców przeważają wyznawcy protestantyzmu w licznych jego odłamach. 2. Tego rodzaju złożoność wpływów powoduje, że tożsamość mieszkańców pogranicza jest taka jak ich kultura: złożona, niejednorodna, budowana z bogatego materiału, a ponadto nieustannie rekonstruowana w takim rytmie, w jakim zmieniają się i pojawiają nowe procesy społeczno-kulturowe na pograniczu. Na pograniczach wytwarza się typ człowieka pogranicza o specyficznej świadomości społecznej i tożsamości jednostkowej. Podziela on życie kulturalne dwóch lub więcej różnych społeczności. Czasami zmienia przynależność narodową1. Jest to człowiek jakby rozdarty wewnętrznie, nie potrafiący często dokonać wyboru pomiędzy różnymi sposobami życia, ale jednak nabywający w procesie socjalizacji i wychowania umiejętności swobodnego poruszania się w dwóch lub więcej kulturach, wybierania z nich różnych elementów do konstruowania swojej tożsamości. Walencja kulturowa ludzi pogranicza, czyli ich poczucie szczególnej bliskości z kulturą narodo1 A. Sadowski: Pogranicze polsko-białoruskie: tożsamość mieszkańców. Białystok 1995, s. 46. �Przedmowa 7 wą i łatwość posługiwania się jej treściami i wzorami zarówno w życiu codziennym jak i sytuacjach wyjątkowych2, staje się podwójna, a nawet ich tożsamość narodowa nie jest jednorodna. Tacy ludzie, mówiąc metaforycznie, zawsze żyją na granicy, zawsze dla kogoś stają się innymi, często obcymi i wystawionymi na inność i obcość innych. Pojawił się zatem jakiś „nowy”, nieodwołalnie naznaczony „cudzoziemskością”, człowiek obdarzony nową tożsamością – niejednorodną, złożoną, ukształtowaną przez dwie strony jakiejś granicy. 3. Zmienia się nieustannie kontekst społeczny i kulturowy, w którym kształtuje się tożsamość narodowa współczesnych społeczeństw, co szczególnie uwidacznia się na pograniczach, czyli w przestrzeniach niejednorodnych, często wielokulturowych. Niegdyś tożsamość człowieka zależała od przynależności do jakiejś większej grupy i była zamknięta w ramach przynależności do danej klasy czy narodu. Dzisiaj tożsamość ta jest płynna i wielowymiarowa, osłabła bowiem siła oddziaływania dziedzictwa, tradycji, wzrosła natomiast ruchliwość ludzi, którzy w pewien sposób uwolnili się od względnie homogenicznych społeczności, w których wzory kulturowe przechodziły z pokolenia na pokolenie. Tradycyjne drogowskazy pokazujące dokąd zmierzamy straciły na znaczeniu, a współczesny świat daje nam niespotykanie szeroki wybór możliwości kim być, jak tworzyć siebie i budować własną tożsamość3. 4. Dokonują się szybkie przemiany znaczenia i funkcji granicy. Proces ten szczególnie wyraźnie zaznacza się w Europie. Tu granice – zwłaszcza pomiędzy krajami wchodzącymi w skład Unii Europejskiej – wyraźnie tracą swoją ostrość, stają się coraz bardziej otwarte, a tym samym coraz mniej szczelne. Układ z Schengen, do którego w 2007 roku przystąpiła Polska i kilka innych krajów, w tym Republika Czeska, nadaje granicom wręcz symboliczny charakter. Taki charakter przybrała także granica polsko-czeska. Od trzech lat staje się jakby niewidoczna, co oznacza, że można ją przekraczać nie uświadamiając sobie faktu przenoszenia się z jej jednej strony na drugą. Rysem szczególnym Europy Środkowo-Wschodniej jest powstanie w ciągu ostatnich kilkunastu lat kilku nowych granic, wokół których tworzą się nowe pogranicza. W przypadku Polski oznacza to zmiany na wschodnim pograniczu po rozpadzie Związku Radzieckiego, oraz na południowym, po rozpadzie Czechosłowacji. Zwiększyła się liczba centrów oddziałujących na te obszary, a co za tym idzie, wachlarz wartości, kultur i wzorów zachowania. 5. Na Śląsku Cieszyńskim intensyfikują się procesy transgraniczne. Transgraniczność rozumiana jest tu szeroko jako wszelkie komunikowanie międzynarodowe pomiędzy różnymi krajami i narodami, ale też kulturami ponad ich granicami. W przestrzeni europejskich pograniczy pojawiły się nowe formy instytucjonalnej, transgranicznej współpracy w postaci euroregionów. Po kilkunastu latach działalności tych euroregionów, które współtworzyła Polska, można stwierdzić, że osiągnęły one sukces – zostały zrealizowane podstawowe cele, jakie stawiali sobie przedstawiciele lokalnych i regionalnych władz samorządowych, przede wszystkim w zakresie wypracowania wspólnych metod rozwiązywania problemów oraz przezwyciężania niedorozwoju i uciążliwości charakterystycznych dla obszarów peryferyjnych. Euroregiony organizują i wspierają współpracę nie tylko na płaszczyźnie gospodarczej, ekonomicznej, 2 3 A. Kłoskowska: Kultura. W: Encyklopedia socjologii. Warszawa 1999, s. 107. A. Giddens: Socjologia. Warszawa 2004, s. 53. �8 Dziedzictwo kulturowe • Kulturní dědictví ale także społecznej i kulturalnej. Obserwacja życia na pograniczach pozwala wysunąć wniosek, iż euroregiony zdecydowanie zdynamizowały te obszary i przełamały ich peryferyjny charakter. Na pograniczu polsko-czeskim działa pięć euroregionów, a jednym z nich jest powołany w 1998 roku Euroregion „Śląsk Cieszyński–Tĕšínské Slezsko”, który obejmuje 60 polskich i czeskich gmin i którego siedziby mieszczą się obecnie w Cieszynie i Czeskim Cieszynie. Polskie i czeskie biura Euroregionu zarządzają funduszami mikroprojektów, o które mogą występować wszystkie przygraniczne organizacje non-profit posiadające osobowość prawną. Transgraniczność, obecna coraz powszechniej na Śląsku Cieszyńskim, polega także na tym, że mieszkańcy obu stron granicy coraz śmielej wkraczają ze swoimi interesami i potrzebami na tę drugą stronę, reagując jednocześnie bezbłędnie i szybko na potrzeby jej mieszkańców. Po tej drugiej stronie nie tylko robią zakupy, ale także poszukują pracy, zakładają firmy, wynajmują, a nawet kupują mieszkania, korzystają z usług itp. Jest to wynikiem kilkunastu lat trwania otwartej granicy, ale przede wszystkim członkowstwa obu państw w Unii Europejskiej i wejścia w 2007 roku do strefy Schengen. Tak jak określają to podstawowe zasady zawarte w traktatach ustanawiających Wspólnoty Europejskie, przez polsko-czeską granicę swobodnie przepływają osoby, kapitał i towary. Istnieje też swoboda świadczenia usług, z czego coraz częściej korzystają mieszkańcy Polski i Czech, nie tylko z przygranicznych regionów. 6. Wielu badaczy wiąże współczesne, gwałtowne przemiany regionów przygranicznych z procesami ogólnie nazywanymi globalizacyjnymi. Jeżeli przyjrzymy się głównym wyznacznikom globalizacji, wskazywanych przez znawców tej problematyki, znajdziemy potwierdzenie owej zależności. W sferze społeczno-kulturowej globalizacja niesie ze sobą nieustannie wzrastającą ruchliwość ludzi, którzy coraz swobodniej przenoszą się z jednej społeczności do drugiej i z jednej kultury do innej. Tożsamość jednostek i grup społecznych staje się wobec tego płynna i wielowymiarowa, bowiem słabnie siła oddziaływania dziedzictwa społeczno-kulturowego i tradycyjnego, międzypokoleniowego przekazu kulturowych wzorów zachowania. Sztandarowymi hasłami globalizacji stały się: wolność, różnorodność, pluralizm, wieloznaczność, lokalność, zgoda na człowieka wielowymiarowego. Jednocześnie nasila się proces glokalizacji, czyli wzajemnego przenikania tego, co lokalne i uniwersalne, rozumianej także jako proces ochrony lokalnej tożsamości kulturowej czy etnicznej. W wyniku procesów globalizacyjnych, jak twierdzą znawcy tej problematyki, w społecznościach wielokulturowych – takich jak Śląsk Cieszyński – szczególnie wyraźnie uwidacznia się problem tożsamości jednostek i grup społecznych, które na co dzień żyją na styku dwóch lub więcej kultur, w nieustannym kontakcie z „innym”. Członkowie społeczności wielokulturowych trwale obcują z kulturą częściowo odmienną od własnej, integrują w swojej tożsamości, często bezrefleksyjnie, wzory tej drugiej kultury, realizując je w codziennym życiu. Teraźniejszość Śląska Cieszyńskiego jako regionu pogranicza państwowego, narodowego i kulturowego ukształtowały wpływy z przeszłości – oryginalne dziedzictwo kulturowe tej ziemi. To ono może być kluczem do stworzenia obrazu, swoistej mozaiki indywidualnych i zbiorowych, społecznych tożsamości tej przestrzeni. Warto zatem poszukać odpowiedzi na pytania: jakie portrety własne, indywidualne oraz swojej społeczności budują mieszkańcy Śląska Cieszyńskiego po obu stronach gra- �Przedmowa 9 nicy polsko-czeskiej? Co to znaczy być Ślązakiem cieszyńskim, jakie cechy i wzory życia o tym rozstrzygają? Jakie postawy wykazują mieszkańcy ziemi cieszyńskiej wobec przeszłości swojego regionu i jego tradycji? W jaki sposób dokonuje się rodzinny przekaz tradycji regionalnych oraz jakie instytucje zajmują się tym przekazem, zwłaszcza w odniesieniu do młodego pokolenia? Pytania te postawili sobie badacze z Uniwersytetu Śląskiego, Wydziału Etnologii i Nauk o Edukacji umiejscowionego w Cieszynie oraz z Kongresu Polaków w Republice Czeskiej. Postanowili wspólnie stworzyć projekt pt. Dziedzictwo kulturowe jako klucz do tożsamości mieszkańców pogranicza polsko-czeskiego na Śląsku Cieszyńskim. W 1200 lecie Cieszyna, który uzyskał akceptację, a w związku z tym środki finansowe na realizację z Europejskiego Funduszu Rozwoju Regionalnego (EFRR) za pośrednictwem Euroregionu Śląsk Cieszyński - Tĕšínské Slezsko. Rezultatem podjętych badań jest niniejszy tom – zbiór interesujących, obejmujących różnorodne sfery życia pogranicza polsko-czeskiego i mających swoje korzenie w różnych dziedzinach wiedzy – przyczynków, które stanowią rzetelną podstawę do udzielenia odpowiedzi na pytania problemowe. Program badań, prowadzonych przez etnologów, antropologów, historyków, socjologów, pedagogów, politologów i językoznawców obejmował zagadnienia: - kapitał kulturowy miast pogranicza, - tożsamość mieszkańców Śląska Cieszyńskiego po obu stronach granicy, jej przejawy, uwarunkowania i przemiany, - współczesne reminiscencje przeszłości: konfliktów, sporów i animozji, - stereotypy etniczne, - zróżnicowanie religijne ziemi cieszyńskiej jako szczególny rys jej wielokulturowości, - edukacja międzykulturowa na Śląsku Cieszyńskim i jej perspektywy, - kultura pogranicza. Tradycja i sztuka ludowa jako wspólne dziedzictwo podzielonej ziemi. Oddajemy do rąk Czytelników ważną publikację. Z jednej strony pokazującą wszystkie kierunki, wątki i pola, w jakich cieszyńskie środowisko naukowe, wraz z partnerami z innych ośrodków w Polsce i Republice Czeskiej, prowadzi w ostatnim czasie badania w zakresie przeszłości, teraźniejszości i procesów przemian pogranicza polsko-czeskiego na Śląsku Cieszyńskim. Z drugiej strony niniejsza publikacja może stanowić źródło rzetelnej wiedzy, popartej badaniami empirycznymi, dotyczącej różnych dziedzin życia mieszkańców podzielonego granicą Śląska Cieszyńskiego, oraz tego, co oni myślą o sobie, o swoich sąsiadach z tej drugiej strony i jak wyobrażają sobie przyszłość swojej małej ojczyzny. Halina Rusek � https://zbiory.etnologia.uw.edu.pl/files/original/5eb4bdb57852338aa36e5bcc47a8da5e.pdf d015b0d79f5cebcdddaac0787438fe35 Dublin Core The Dublin Core metadata element set is common to all Omeka records, including items, files, and collections. For more information see, http://dublincore.org/documents/dces/. Title A name given to the resource Książki Text A resource consisting primarily of words for reading. Examples include books, letters, dissertations, poems, newspapers, articles, archives of mailing lists. Note that facsimiles or images of texts are still of the genre Text. Dublin Core The Dublin Core metadata element set is common to all Omeka records, including items, files, and collections. For more information see, http://dublincore.org/documents/dces/. Relation A related resource oai:cyfrowaetnografia.pl:publication:5446 Rights Information about rights held in and over the resource Licencja PIA Date A point or period of time associated with an event in the lifecycle of the resource 2010 Subject The topic of the resource dziedzictwo kulturowe Identifier An unambiguous reference to the resource within a given context oai:cyfrowaetnografia.pl:5063 Title A name given to the resource Predmluva / Dziedzictwo kulturowe jako klucz do tożsamości pogranicza polsko-czeskiego Description An account of the resource Dziedzictwo kulturowe jako klucz do tożsamości pogranicza polsko-czeskiego; pod red. Haliny Rusek,Agnieszki Pieńczak i Jacka Szczyrbowskiego s.10-14 Creator An entity primarily responsible for making the resource Rusek, Halina Language A language of the resource pol ang. cz. Publisher An entity responsible for making the resource available Wydział Etnologii i Nauk o Edukacji Uniwersytetu Śląskiego w Cieszynie Format The file format, physical medium, or dimensions of the resource application/pdf PDF Text Text capture metadata for PDF documents Text Předmluva Na obou stranách hranice - kulturní dědictví a identita Těšínského Slezska Když vyslovujeme „Těšínské Slezsko”, ne vždy mluvíme o stejné věci. Pro dějepisce má tento název jiný význam než pro zeměpisce, ještě odlišně jej chápe sociolog, etnograf, etnolog nebo antropolog. Co tedy znamená Těšínské Slezsko /polsky „Śląsk Cieszyński“/? Máme na mysli nezvykle krásný region, jak je všeobecně označováno těšínská země? Tak krásný a lidem přívětivý kousek země, který před 1200 lety natolik uchvátil tři polská knížata Leszka, Bolka a Cieszka, že se z důvodu svého setkání radostně rozhodli založit město Cieszyn /česky „Těšín“/? A co znamená název Těšín? Spanilé město kdysi nazývané Malou Vídní? To krásné Těšínské Slezsko a jeho hlavní město Těšín jsou už minulostí, mýtem. Není jedno Těšínské Slezsko a jeden Těšín – a to už 90 let, protože tehdy byl region po dlouhých přích rozdělen mezi dva státy Polsko a Československo, které nebyly s podmínkami rozdělení spokojené. I když z pohledu zeměpisu a dějepisu můžeme mluvit o jednom Těšínském Slezsku nyní se rozkládajícím na obou stranách polsko-české hranice, tak přece jenom kulturní ukazatelé nařizují, abychom mluvili o dvou těšínských zemích, které určité vlastnosti spojují, ale mnohem více je toho dělí. Po rozdělení těšínské zemi se název Těšínské Slezsko dochoval pouze pokud jde o polskou stranu regionu. Na české straně se mluví o českém Slezsku nebo Těšínsku, avšak kousek této části Slezska zahrnující dva okresy obydlené velkými seskupeními Poláků, je nazýván hlavně v Polsku Záolším /polsky „Zaolzie“/. Těšínská země vždy byla považována za „pohraničí”. Vždy se rozprostírala a i dnes se rozprostírá na pomezí států, národů, kultur a náboženství, co se odráží v současném charakteru země, který byl utvářen polskými, českými, německými, slovenskými, rakouskými a dokonce i maďarskými vlivy. V zeměpisném i společenském prostředí tohoto pohraničí dochází neustále ke kulturním střetům, pronikání kulturních hodnot a vzorů z jedné skupiny do druhé, výměny způsobu života a také často k rivalitě mezi těmito způsoby, hodnotami a vzory. V důsledku procesu směšování se kultur po mnoho staletí se na Těšínském Slezsku uformovala specifická kultura se synkretickými vlastnostmi, která obsahuje různé prvky – kdysi byly „cizí“ a nyní jsou adoptované do domácí kultury a jsou tedy „vlastní“. Stalo se tak i přes skutečnost, že polsko-česká hranice táhnoucí se středem regionu byla vždy nepřístupnou hranicí – až do začátku 90tých let XX. století to byla hranice uzavřená, neprodyšná, což znamenalo, že její překročení patřilo k vyjímečným situacím a vyžadovalo překonání četných překážek. Dlouhá léta izolace způsobily, že se dvě strany hranice – Poláci a Češi – od sebe �Předmluva 11 odvrátily a po několik desítek let nemohla být o jakékoliv spolupráci na česko-polském pohraničí vůbec řeč. Někdy se říká, že hranice nejenom dělí, ale také určitým způsobem spojuje dva společenské a kulturní organismy. Avšak polsko-česká hranice po několik desítek let pouze rozdělovala, její přísnost účinně vedla k přerušení dřívější kulturní jednoty této části Slezska, jehož obyvatelé sice nyní zkoušejí – i když ještě zatím dost nesměle a s určitým odstupem od sebe – vázat tyto potrhané nitě, ale musí se smířit s faktem, že návrat k dřívější jednotnosti Těšínského Slezska není možný. Na obou stranách hranice se vytvořily odlišné společnosti s různými systémy hodnot, normami a způsoby života. Pouze v jazyku a těch životních oblastech, které odkazují na tradici, je možno objevit dozvuky někdejší jednoty. Stávající procesy probíhající na polsko-českém pohraničí a jejich dynamika jsou závislé na mnoha různorodých faktorech z minulosti i přítomnosti. Jejich podrobná klasifikace není možná, ale lze se pokusit určit podmíněnosti, které můžeme vzít v potaz jako ty, které v největším rozsahu ovlivňují to, co se nyní odehrává na všech etnických, národnostních a státních pohraničích, včetně polsko-českého pohraničí na Těšínském Slezsku. Tyto podmíněnosti vyplývají jak ze situace, v jaké fungoval v minulosti a funguje nyní tento region, tak i ze situace, v jaké se nachází současný svět. 1. Obyvatelé Těšínského Slezska žijí v několika dimenzích pohraničí. Zaprvé bydlí na pohraničí mezi dvěma státy a národy, takže v prostoru, ve kterém dochází k pronikání kulturních vzorů, systémů hodnot, životních způsobů a stylů z jedné strany hranice na druhou. Zadruhé, každý den žijí v oblasti náboženského pohraničí, které vyplňují vzory originální, hlavně katolicko-evangelické náboženské kultury. Na Těšínském Slezsku žije několik desítek tisíc luteránů – nejpočetnější společenství luteránů v Polsku. Pouze zde je možno najít vesnice, kde mezi obyvateli převažuje většina osob protestantské víry v jejich četných obměnách. 2. Složitost vlivů tohoto druhu způsobuje, že totožnost obyvatelů pohraničí je taková, jako jejich kultura: složitá, nestejnorodá, sestavovaná z bohatého materiálu, a navíc neustále obnovovaná v takovém rytmu, v jakém se mění a vyskytují nové společensko – kulturní procesy na pohraničí. Na pohraničích se vytváří druh člověka pohraničí se specifickým společenským povědomím a jednotkovou identitou. Sdílí kulturní život dvou nebo více společenství. Někdy mění národní příslušnost1. Je to člověk jakoby vnitřně roztržený, který se často nedokáže rozhodnout mezi různými způsoby života, který však v socializačním a výchovným procesu získává dovednosti svobodného pohybu ve dvou nebo více kulturách, vybírání si z nich různých prvků pro konstruování své identity. Kulturní valence lidí pohraničí, čili jejich pocit zvláštní blízkosti s národní kulturou a jednoduchost používání jejich obsahů a vzorů jak v každodenním životě, tak i v situacích výjimečných2, se stává dvojitá a ani jejich národní identita není sourodá. Použijeme-li metaforu, takoví lidé vždy žijí na hranici, vždy se pro někoho stávají jiní, často cizí a vystavení na odlišnost a cizost ostatních. Takže se objevil nějaký „nový“, bezpochyby „cizokrajností“ poznamenaný člověk obdařený novou identitou – nesourodou, složitou, zformovanou dvěma stranami nějaké hranice. 1 2 A. Sadowski: Pogranicze polsko-białoruskie: tożsamość mieszkańców. Białystok 1995, s. 46. A. Kłoskowska: Kultura. V: Encyklopedia socjologii. Warszawa 1999, s. 107. �Dziedzictwo kulturowe • Kulturní dědictví 12 3. Neustálé se mění společenská a kulturní souvislost, ve které se formuje národní identita současných společenství, což se zejména projevuje v pohraničních oblastech, mnohdy multikulturních. Kdysi byla identita člověka závislá na příslušnosti k určité větší skupině a byla uzavřená v rámci příslušnosti k nějaké třídě nebo národu. Dnes je tato identita uvolněná a multidimenzní, neboť se oslabila síla ovlivňování dědictvím, tradicemi, naopak se posílil pohyb lidí, kteří se určitým způsobem uvolnili od poměrně homogenních společenství, ve kterých byly kulturní vzory předávány z generace na generaci. Tradiční ukazatelé naznačující kam směřujeme ztratily význam a současný svět nám poskytuje velice široký výběr možností kým být, jak tvořit sebe sama a stavět svou identitu3. 4. Dochází k rychlým proměnám významu a funkce hranice. Tento proces se výrazně projevuje zejména v Evropě. Zde hranice – obzvlášť mezi státy, které jsou součástí Evropské unie – výrazně ztrácejí svou přísnost, stávají se čím dál tím více otevřené a tím pádem pořád méně nepropustné. Schengenská smlouva, kterou podepsalo v roce 2007 také Polsko a několik jiných států včetně České republiky, dává hranicím přímo symbolický charakter. Takový charakter přijala také polsko-česká hranice. Už tři roky se stává jakoby neviditelná, což znamená, že ji lze překročit aniž by si člověk uvědomil, že přechází z jedné strany na druhou. Zvláštním znakem Střední a Východní Evropy je vznik během posledních let několika nových hranic, kolem kterých se vytvářejí nová pohraničí. V případě Polska se jedná o změny na východním pohraničí po rozpadu Sovětského Svazu a na jižním pohraničí po rozpadu Československa. Zvýšil se počet center působících na tyto oblasti, a co je s tím spojeno, paleta hodnot, kultur a vzorů chování. 5. Na Těšínském Slezsku se zintenzivňují přeshraniční procesy. Přeshraničnost je zde široce chápána jako veškerá mezinárodní komunikace mezi různými státy a národy, ale také kulturami přes jejich hranice. V prostoru evropských pohraničí se objevovaly nové institucionální formy přeshraniční spolupráce ve formě euroregionů. Po několika letech fungování těchto euroregionů, které spoluutvářelo Polsko je možno konstatovat, že dosáhly úspěchu – byly splněny základní cíle, jaké si kladli zástupci lokálních a regionálních samospráv, především v rozsahu vypracování společných postupů řešení problémů a překonávání méně rozvinutých oblastí a obtíží charakteristických pro periferní oblasti. Euroregiony organizují a podporují spolupráci nejenom na hospodářské, ekonomické úrovni, ale také na úrovni společenské a kulturní. Pozorování života na pohraničích dovoluje vyvodit závěr, že euroregiony rozhodně zvýšily dynamický rozvoj těchto oblastí a prolomily jejich periferní charakter. Na polsko-českém pohraničí působí pět euroregionů a jedním z nich je založený v roce 1998 Euroregion „Śląsk Cieszyński–Tĕšínské Slezsko”, který zahrnuje 60 polských a českých obcí a jehož sídla se nacházejí v Těšíně a Českém Těšíně. Polské a české kanceláře Euroregionu řídí fondy mikroprojektů, o které se mohou ucházet všechny příhraniční bezpříspěvkové organizace, které mají právní subjektivitu. Přeshraničnost přítomná stále více na Těšínském Slezsku spočívá také v tom, že obyvatelé obou stran hranice odvážněji vcházejí se svými obchody a potřebami na tu druhou stranu hranice, zároveň reagují bezchybně a rychle na potřeby jejich obyvatelů. 3 A. Giddens: Sociologia. Warszawa 2004, s. 53. �Předmluva 13 Na druhé straně nejen nakupují, ale také hledají práci, zakládají firmy, pronajímají a dokonce i kupují byty, využívají služby atd. Toto je výsledkem několika let trvání otevřené hranice, ale především členství obou států v Evropské unii a vstupu v roce 2007 do Schenghenské zóny. Tak jako to určují základní pravidla obsažená v úmluvách zakládajících Evropská společenství, dochází na polskočeské hranici k volnému pohybu osob, kapitálu i zboží. Existuje také volnost poskytování služeb, což stále více využívají obyvatelé Polska a Česka, nejenom z příhraničních regionů. 6. Mnoho badatelů spojuje současné, náhlé proměny příhraničních regionů s procesy obecně nazývanými „globalizačními“. Pokud se podíváme na kritéria globalizace, která jsou určovaná znalci této problematiky, najdeme potvrzení dané závislosti. Ve společensko – kulturní oblasti globalizace se sebou přináší neustále rostoucí pohyb lidí, kteří se svobodněji přenášejí z jednoho společenství do druhého a z jedné kultury do jiné. Identita jednotek a společenských skupin se stává vzhledem k tomu plynulá a multidimenzní, poněvadž dochází k oslabení síly ovlivňování společensko – kulturního dědictví a tradičního, mezigeneračního odkazu kulturních vzorů chování. Hlavními hesly globalizace se staly: svoboda, různorodost, pluralita, mnohovýznamnost, lokálnost, souhlas s multidimenzním člověkem. Současně dochází k zesílení procesu globalizace, neboli vzájemného pronikání toho, co je lokální a univerzální, chápané také jako proces ochrany lokální kulturní či etnické identity. V důsledku globalizačních procesů – podle tvrzení znalců této problematiky, v multikulturních společenstvích, jako je třeba Těšínské Slezsko, se obzvláště výrazně projevuje problematika identity jednotek a společenských skupin, které každý den žijí v místě styku dvou nebo více kultur, v neustálém kontaktu s „odlišným“. Členové multikulturních společenství neustále obcují s kulturou částečně odlišnou od jejich vlastní, ve své identitě integrují – často nevědomky – vzory té druhé kultury, které pak realizují v každodenním životě. Současnost Těšínského Slezska jako regionu státního, národního a kulturního pohraničí formovaly vlivy z minulosti – originální kulturní dědictví této země. Právě to může být klíčem k vytvoření obrazu, osobité mozaiky individuálních a hromadných, veřejných identit této oblasti. Stojí proto za to najít odpovědi na otázky: jaké vlastní, individuální portréty a obrazy své společnosti budují obyvatelé Těšínského Slezska na obou stranách polsko-české hranice? Co znamená být těšínským Slezanem, jaké vlastnosti a životní vzorce o tom rozhodují? Jakými postoji se charakterizují obyvatelé těšínské země vůči minulosti svého regionu a jeho tradici? Jakým způsobem dochází k rodinnému předávání regionálních tradic a jaké instituce se o toto předávání zajímají, obzvláště ve vztahu k mladé generaci? Tyto otázky si položili badatelé ze Slezské univerzity, Katedry etnologie a vzdělávacích věd nacházející se v Těšíně a z organizace Kongres Poláků v České republice. Rozhodli se společně vytvořit projekt Kulturní dědictví jako klíč k identitě obyvatel polsko-českého pohraničí na Těšínském Slezsku. U příležitosti 1200 let Těšína, který získal akceptaci, a v souvislosti s tím finanční prostředky pro uskutečnění z Evropského fondu regionálního rozvoje (EFRR) prostřednictvím Euroregionu „Śląsk Cieszyński – Těšínské Slezsko“. Výsledkem těchto výzkumů je tento svazek – soubor zajímavých příspěvků, které zahrnují různorodé oblasti života polsko-českého pohraničí a mají �14 Dziedzictwo kulturowe • Kulturní dědictví svůj původ v různých oblastech vědy a které jsou spolehlivým základem pro poskytnutí odpovědí na problémové otázky. Program rozborů vedených etnology, antropology, historiky, sociology, pedagogy, politology a jazykovědci zahrnoval tuto problematiku: - kulturní kapitál měst pohraničí, - identita obyvatel Těšínského Slezska na obou stranách hranice, její projevy, podmíněnosti a proměny, - současné reminiscence minulosti: konfliktů, sporů a antipatií, - etnické stereotypy, - náboženská diferenciace těšínské země jako specifický rys její multikulturnosti, - mezikulturní vzdělávání na Těšínském Slezsku a jeho výhled do budoucna, - kultura pohraničí. Tradice a lidové umění jako společné dědictví rozdělení země. Předáváme Čtenářům důležitou publikaci. Na jedné straně ukazuje všechny směry, motivy a oblasti, v jakých těšínské vědecké prostředí spolu s partnery z jiných středisek v Polsku a České republice vede v poslední době výzkumy v rozsahu minulosti, přítomnosti a procesů proměn polsko-českého pohraničí na Těšínském Slezsku. Na straně druhé může být tato publikace zdrojem solidních vědomostí, podpořených empirickými výzkumy, týkajících se různých oblastí života obyvatel hranicí rozděleného Těšínského Slezska, a také toho, co si oni samí myslí o sobě, o svých sousedech z té druhé strany a jak si představují budoucnost své malé vlasti. Halina Rusek � https://zbiory.etnologia.uw.edu.pl/files/original/6731be9dd216a7a20c2fd1a15e32b37a.pdf b6e1e1f9684e2b7822e99293b9fe7775 Dublin Core The Dublin Core metadata element set is common to all Omeka records, including items, files, and collections. For more information see, http://dublincore.org/documents/dces/. Title A name given to the resource Lud Publisher An entity responsible for making the resource available Polskie Towarzystwo Ludoznawcze Rights Information about rights held in and over the resource Licencja PTL Format The file format, physical medium, or dimensions of the resource pdf Language A language of the resource pol Type The nature or genre of the resource czasopismo Text A resource consisting primarily of words for reading. Examples include books, letters, dissertations, poems, newspapers, articles, archives of mailing lists. Note that facsimiles or images of texts are still of the genre Text. Dublin Core The Dublin Core metadata element set is common to all Omeka records, including items, files, and collections. For more information see, http://dublincore.org/documents/dces/. Relation A related resource oai:cyfrowaetnografia.pl:publication:6169 Rights Information about rights held in and over the resource Licencja PIA Date A point or period of time associated with an event in the lifecycle of the resource 2010 Subject The topic of the resource Śląsk Cieszyński - globalizacja pogranicze etniczne transgraniczność Identifier An unambiguous reference to the resource within a given context oai:cyfrowaetnografia.pl:5754 Title A name given to the resource Globalizacja a pogranicze - przypadek szczególny Śląska Cieszyńskiego / LUD 2010 t.94 Description An account of the resource LUD 2010 t.94 s.159-172 Creator An entity primarily responsible for making the resource Rusek, Halina Language A language of the resource pol Publisher An entity responsible for making the resource available Polskie Towarzystwo Ludoznawcze Type The nature or genre of the resource czas. Format The file format, physical medium, or dimensions of the resource application/pdf PDF Text Text capture metadata for PDF documents Text Lud, t. 94, 2010 HALINA RUSEK Instytut Etnologii i Antropologii Kulturowej Wydział Etnologii i Nauk o Edukacji w Cieszynie Uniwersytet Śląski GLO BA LIZA CJA A PO G RA N ICZE PRZYPADEK SZCZEG ÓLN Y ŚLĄ SKA CIESZYŃSKIEGO Rozwinięcie zależności zawartej w tytule niniejszego opracowania nie wy­ maga omówienia ogólnej - wielowątkowej i wielowarstwowej - teorii globali­ zacji ani nawet prezentacji dylematów związanych ze zdefiniowaniem tego ter­ minu. Natomiast dla uzasadnienia tezy, iż globalizacja w warunkach pogranicza jest przypadkiem szczególnym, należy z jednej strony pokusić się o wydobycie, z licznych koncepcji, podstawowych wskaźników globalizacji, zwłaszcza w sfe­ rze społecznej i w kulturze, a z drugiej strony - określić podstawowe wyznacz­ niki pogranicza, ujmowanego w różnych perspektywach i w różnym zakresie. W celu zweryfikowania proponowanych hipotez odwołam się do pogranicza pol­ sko-czeskiego na Śląsku Cieszyńskim, jako dobrze znanego mi przykładu empi­ rycznego1. Globalizacja - jej wymiary i społeczno-kulturowe wskaźniki Poszukując najważniejszych wskaźników czy wyznaczników globalizacji, napotykamy w literaturze naukowej i popularno-naukowej niezwykłe bogactwo koncepcji, teorii, głosów i przyczynków do dyskusji. Wiele z nich można uznać za bardzo przydatne jako kanwa rozważań antropologiczno-socjologicznych, a wśród nich znaczące miejsce zajmuje koncepcja Zygmunta Baumana, do które­ 1Od blisko 30 lat prowadzę badania - autorskie oraz w zespołach badawczych - o profilu antropo­ logicznym i socjologicznym na pograniczu polsko-czeskim, które dotyczą procesów kulturowych i spo­ łecznych dokonujących się po obu stronach granicy: przemian wzorów życia społeczności pogranicza pod wpływem procesów transformacyjnych; wzajemnych odniesień Polaków i Czechów, stereotypów narodowościowych i ich przemian; partnerstwa we współdziałaniu, współpracy transgranicznej; zmiany roli i funkcji granicy; zróżnicowania religijnego; pokoleniowego przekazu wartości, tradycji i wzorów kulturowych oraz społeczno-kulturowego kapitału polskiej społeczności żyjącej na Zaolziu w Repu­ blice Czeskiej. �160 Halina Rusek go poglądów będę odwoływać się szczególnie często. Wziąwszy pod uwagę stu­ dia klasyków globalizacji i badaczy tego procesu z ostatnich lat, zestaw podsta­ wowych, najważniejszych wyznaczników tego procesu może być następujący: - płynna i wielowymiarowa tożsamość, powstała w wyniku słabnięcia siły od­ działywania dziedzictwa społecznego i kulturowego oraz zakłóconego przekazu z pokolenia na pokolenie kulturowych wzorów zachowania; - nieustannie wzrastająca ruchliwość ludzi, którzy w pewien sposób uwolni­ li się ze względnie homogenicznych społeczności, w których wzory kulturowe przechodziły z pokolenia na pokolenie. Tradycyjne drogowskazy, pokazujące do­ kąd zmierzamy, straciły na znaczeniu, a współczesny świat społeczny daje nam niespotykanie szeroki wybór możliwości, kim być, jak tworzyć siebie i budować własną tożsamość. Nie daje nam, niestety, wskazówek, na co powinniśmy się w tych wyborach zdecydować. „Świat nowoczesny zmusza nas do odnajdywania siebie. Jako świadome jednostki ludzkie wciąż tworzymy i odtwarzamy własną tożsamość” (Giddens 2004: 53); - brak poczucia własnego miejsca; bliskie nam miejsca zatracają swoje cha­ rakterystyczne cechy narodowe, regionalne czy lokalne i stają się przestrzenią zhomogenizowaną; - dokonywanie się w tej przestrzeni niespotykanej do tej pory dyfuzji kulturo­ wej i migracji międzykulturowej, przemieszczania się z kultury do kultury i na­ bywanie ich walencji, co powoduje, że możemy mieć niejedną, ale wiele kultur bliskich nam, dobrze znanych, „swoich”. Zygmunt Bauman zauważa, że bez wychodzenia z domu i żadnych zabiegów w tym kierunku można dzisiaj doświadczyć „światowości” i „wykorzenienia”. Sam człowiek nie musi się przemieszczać ani odrobinę, ale przemieszcza się ziemia, na której stoi, to samo czyniąc jego korzeniom. (...) Miejsca zostają ogołocone ze swojej kulturowej i duchowej wartości i siły. Lokalność traci swoją autonomiczną agorę, zdolność usensawiania i wartościowania. Sygnały, wyobrażenia, wzory do naśladowania i idee do wyznawania przybywają z oddali, a ściślej mówiąc znikąd. (...) Choć ludzie nadal mieszkają pod stałymi adresami, źródła, z jakich czerpią informacje, wartości, pragnienia, marzenia (...) sąbez adresu (Bauman 2001: 10); - wolność, różnorodność, pluralizm, brak zaufania do „wielkich projektów”; zgoda na wieloznaczność, lokalność, wielość częściowych perspektyw, zgoda na człowieka wielowymiarowego, złożonego, często wewnętrznie skłóconego ze sobą samym, zdezintegrowanego. To oznacza, że mamy do czynienia z wyraźną sprzecznością między pochwałą różnorodności, szczególnie głośno wyrażaną na Zachodzie, i - z drugiej strony - homogenizacją życia i kultury w wyniku glo­ balizacji; - „koniec geografii”, oznaczający, że odległości nie m ają już większego zna­ czenia, podobnie jak koncepcja granicy w „realnych warunkach” (Bauman 2000: �Globalizacja a pogranicze - przypadek szczególny Śląska Cieszyńskiego 161 18). Kiedy komunikacja wymaga coraz mniej czasu, przestrzeń i jej wyznaczniki przestają się liczyć, „przynajmniej dla tych, którzy swe posunięcia potrafią rea­ lizować z szybkością przepływu informacji przez elektroniczne łącza” (Bauman 2000: 19); - nasilanie się procesu glokalizacji, czyli wzajemnego przenikania tego, co lo­ kalne i co uniwersalne, a także wyrazu ochrony lokalnej tożsamości kulturowej, etnicznej czy religijnej; przeinterpretowywanie treści rodzimej kultury w duchu kultury globalnej. Globalizacja w podstawowych swoich wymiarach: ekonomicznym, politycz­ nym, społecznym i kulturowym ma swoje centra, z których rozprzestrzenia się we wszystkie strony świata i omija tylko nieliczne jego zakątki. Nie wszędzie proces ten dokonuje się wielowymiarowo, w niektóre miejsca, do niektórych społeczeństw, grup i kultur docierają tylko pewne - czasem pojedyncze - jego przejawy. Zatem globalizacja przychodzi z zewnątrz, jej czas nastaje wcześniej w jednych typach społeczeństw i państw, w innych później. Jednak na obrze­ żach tych państw, w regionach nadgranicznych, w przestrzeni usytuowanej przy granicy administracyjnej, zjawiska, które nazwano globalizacją, są naturalną tej przestrzeni cechą, obecną tam w różnym natężeniu, odkąd pogranicza powstały, a więc „od zawsze”. W kulturze, czyli w sposobie życia pograniczy etniczno-kulturowych i państwowych, znajdziemy wszystkie lub prawie wszystkie wyróżnio­ ne wyżej wskaźniki globalizacji, jako immanentne wymiary tej kultury. Pogranicze - definicje, typy Zjawisko pogranicza możemy ujmować w szerszej i węższej perspektywie. Przywykliśmy do kojarzenia pogranicza przede wszystkim z terytorium, jednak o pograniczach możemy mówić również w sensie nie-terytorialnym, psycholo­ gicznym (Kłoskowska 1996) czy kulturowo-symbolicznym, kiedy przestrzeń społeczna, gdzie stykają się grupy etniczno-kulturowe, nie musi wiązać się z historycznymi obszarami zamieszkania tych zbiorowości, bowiem granice i po­ granicza międzygrupowe i międzykulturowe wyznaczane są często symbolicznie (Babiński 1994). Gdybyśmy przyjęli tę szerszą perspektywę, właściwie każde nowoczesne społeczeństwo czy większe miasto można nazwać pograniczem, w którym dochodzi do konfrontacji i współistnienia wzorów różnych grup spo­ łeczno-kulturowych. Ujmując te kwestię z punktu widzenia szerokiego, antro­ pologicznego rozumienia kultury, pozwalającego nazwać j ą po prostu sposobem życia ludzi, możemy mówić o pograniczu jako symbolicznej przestrzeni kontak­ tu międzykulturowego. Dobrym podsumowaniem powyższych rozważań może być stwierdzenie Marii Bobrownickiej, znawczyni Słowiańszczyzny, zawarte we wstępie do książki Pogranicza w centrum Europy. „Pogranicza są wszędzie. Także i w centrum. Jeśli bowiem za pogranicze zwykliśmy uważać tereny niejed­ �162 Halina Rusek nolite pod względem etnicznym, językowym i kulturowym, to musimy stwierdzić, że obszarów jednolitych nie ma i nigdy nie było” (Bobrownicka 2003: 5). Jest to, pospolite dziś, pewnego rodzaju nadużycie terminu „pogranicze”, który w języku polskim ma węższą konotację. Socjologiczne pojęcie pogranicza nawiązuje w pierwszym rzędzie do relacji pomiędzy terytorium a zajm ującąje społecznością. Jak pisze Andrzej Sadowski, którego definicję najczęściej przywołuje się w różnorodnych studiach, pograni­ cze ujmuje się jako obszar, terytorium znajdujące się przy granicy lub daleko od centrum (aspekt przestrzenny); - pogranicze jako usytuowany w przestrzeni kontakt społeczno-kul­ turowy między dwoma lub więcej narodami lub grapami etnicznymi (aspekt spo­ łeczno-kulturowy); - pogranicze jako miejsce kształtowania się nowego człowieka i jego kultury (aspekt osobowościowo-kulturowy) (Sadowski 1995: 13). Z punktu widzenia etnologii czy antropologii pogranicze można zdefiniować jako przestrzeń kontaktu różnych grup ludzkich o odmiennych systemach warto­ ści, tradycjach kulturowych, wzorach zachowania, językach, gwarach bądź dia­ lektach i często wyznaniach. W sytuacji pogranicza szczególnie wyraźnie uwidacznia się problem tożsa­ mości jednostek i grup społecznych, które żyją na styku dwóch lub więcej kul­ tur, w nieustannym kontakcie z „innym”. Pytanie o tożsamość, a więc o to „kim jestem ” i „kim nie jestem ”, szczególnie natrętnie ujawnia się na pograniczach, bowiem pytanie to wyostrza się wszędzie tam, gdzie mamy do czynienia z wyraź­ nie zaznaczonymi różnicami, gdzie „inni” to często „obcy” (którzy w pewnych sytuacjach stają się „swoimi”), gdzie konkurują ze sobą systemy wartości i wzory kulturowe, a często dochodzi nawet do ich konfrontacji. Szczególnym przypadkiem są terytorialne pogranicza między państwami-narodami. Tu granica wyraźnie dzieli, rozdziela dwie części mające swój realny, ale też symboliczny, świadomościowy wymiar. Czasami mówi się, że granica nie dzieli, ale „łączy”, co oznacza, że jest to „dobra” granica, przy której współist­ nienie dwóch sfer przebiega bezkonfliktowo. „Złą” jest taka granica, przy której współistnienie wywołuje konflikty. Granica państwowo-narodowa jest nie tylko granicą państw, narodów i ich kultur, ale także granicą zbiorowych tożsamości, które wchodzą ze sobą w dialog. Jego zakres i intensywność zależą od sztyw­ ności, szczelności czy też stopnia otwartości granicy. Członkowie społeczności żyjących na pograniczu trwale obcują z kulturą częściowo odmienną od własnej, integrują w swojej tożsamości, często bezrefleksyjnie, niejako automatycznie, często poprzez naśladownictwo, wzory tej drugiej kultury, realizując je w co­ dziennym życiu. Ich tożsamość indywidualna i zbiorowa staje się w związku z tym szczególnie wielowymiarowa. Jest to tożsamość negocjowana, konstruo­ wana z bogatego materiału. �Globalizacja a pogranicze - przypadek szczególny Śląska Cieszyńskiego 163 Na pograniczach tworzy się w procesie nieustannego kontaktu międzykultu­ rowego i międzyetnicznego nowy typ kultury - „trzecia” kultura będąca konglo­ meratem wzorów kultur z jednej i drugiej strony granicy. Kultury te wchłaniają „obce” elementy, adaptująje do swoich własnych i restrukturyzują się w wyniku absorpcji nowych elementów. Dochodzi do powstania synkretycznych wzorów kulturowych powstałych z różnorodnych form kultur grup oddziałujących na sie­ bie (Szyfer 2005). Na pograniczach tworzy się nie tylko jakościowo nowa kultura o charakterze synkretycznym, ale także nowa tożsamość jej uczestników i twórców. „Na pograniczach wytwarza się typ człowieka pogranicza o specyficznej świadomości społecznej i toż­ samości jednostkowej. Podziela on życie kulturalne dwóch lub więcej różnych spo­ łeczności. Czasami zmienia przynależność narodową” (Sadowski 1995: 46). Ludzie pogranicza i ich złożona tożsamość Człowiek pogranicza jest często rozdarty wewnętrznie. Niejednokrotnie nie potrafi dokonać wyboru pomiędzy różnymi sposobami życia, ale najczęściej na­ bywa umiejętności swobodnego poruszania się w dwóch lub więcej kulturach, wybierania z nich różnych elementów do konstruowania swojej tożsamości. Walencja kulturowa ludzi pogranicza, czyli ich poczucie szczególnej bliskości z kulturą narodową i łatwość posługiwania się jej treściami i wzorami zarówno w życiu codziennym, jak i sytuacjach wyjątkowych (Kłoskowska 1999), staje się podwójna, a nawet ich tożsamość narodowa nie jest jednorodna. Dotyczy to zwłaszcza członków mniejszości etnicznych i narodowych, a także emigrantów. Członkowie tych społeczności w największym stopniu dotknięci są „syndromem emigranta”, o którym pisze Bronisław Swiderski, zauważając, że pojawia się on bez względu na to, czy są oni rzeczywiście emigrantami, czy też stali się mniej­ szością w wyniku działań administracyjnych, tak jak polskie mniejszości za po­ łudniową i wschodnią granicą. Tacy ludzie, mówiąc metaforycznie, zawsze żyją na granicy, zawsze dla kogoś stają się obcymi i wystawionymi na obcość innych. W kraju zamieszkania taki człowiek jest dla większości obcym, a w kraju m a­ cierzystym, jeśli nawet nie jest obcym, to co najmniej „nieco innym” (Swiderski 2002). Zatem na fali otwierania się świata i nastania czasu płynnych tożsamości, pojawił się jakiś „trzeci” człowiek obdarzony „trzecią” tożsamością - niejedno­ rodną, złożoną, ukształtowaną przez dwie strony jakiejś granicy. Jest to człowiek współczesnego świata, swobodnie poruszający się w różnych kulturach i spraw­ nie przenoszący się z kultury do kultury. „Trzecia” tożsamość przestaje być atry­ butem tylko ludzi żyjących blisko jakiejś konkretnej granicy, a świat, a już na pewno Europa, staje się wielkim, permanentnym pograniczem. Zygmunt Bauman, stwierdzając, że dzisiaj wszyscy jesteśm y w ruchu, doda­ je, że współczesny świat zaludniają turyści i włóczędzy. Pierwsi podróżują dla �164 Halina Rusek przyjemności lub w interesach, stająsię wędrowcami, bo tak chcą lub uw ażająto za najrozsądniejszą strategię życiową, albo też robią to dla przyjemności. Jednak niektórzy wędrowcy nie są zadowoleni z tego, że są w ciągłym ruchu lub woleli­ by zmierzać w inne miejsce niż to, do którego idą. Są w drodze, ponieważ „pozo­ stanie w domu” wydaje się na dłuższą metę niewykonalne, a gdziekolwiek by się zatrzymali, nigdzie nie są mile widzianymi gośćmi. Są włóczęgami, którzy w ie­ dzą, że, niezależnie od własnych chęci, nigdzie nie pozostaną dłużej. Podróżują, bo nie m ają innego sensownego wyboru (Bauman 2000). Czyż owi wędrowcy - po części turyści, po części włóczędzy - nie przypominają ludzi obdarzonych „trzecią tożsamością”? Ludzi pogranicza, którzy niejednokrotnie nigdzie nie są „u siebie”? Opisane wyżej zjawiska i procesy można pomieścić w jednej, szerokiej kate­ gorii pojęciowej: transgraniczność, rozumianej tu szeroko jako wszelkie kom u­ nikowanie międzynarodowe, komunikowanie między różnymi krajami i naroda­ mi, ale też kulturami ponad ich granicami. Działania transgraniczne znajdziemy w sposobie życia społeczności wszystkich polskich pograniczy, także na podzie­ lonym granicą polsko-czeską Śląsku Cieszyńskim, który ze względu na swoją heterogeniczność etniczną i kulturową, w tym szczególnie zaznaczoną różnorod­ ność religijną, jest znakomitym laboratorium do obserwacji wszelkich zjawisk o charakterze transgranicznym. Śląsk Cieszyński jako pogranicze etniczno-kulturowe Śląsk Cieszyński od ponad osiemdziesięciu lat położony jest w dwóch sąsia­ dujących ze sobą państwach - Polsce i Republice Czeskiej. Do ziemi cieszyń­ skiej dobrze przystaje przymiotnik „wielokulturowa”, bowiem jest ona i zawsze była położona na styku kultur i ukształtowana pod wpływem kultury polskiej, czeskiej, niemieckiej, austriackiej, częściowo także słowackiej i żydowskiej. Śląsk Cieszyński w przeszłości przechodził z rąk do rąk, co wyraźnie zazna­ cza się w jego współczesnym wizerunku społecznym i kulturowym. Od 1920 roku mieszkańcy tego regionu żyją przy granicy państwowej, którą wyznaczono w oparciu o międzynarodową umowę, a nie wolę autochtonów. Podział Śląska Cieszyńskiego pomiędzy Polskę i Czechosłowację nie zadowolił, jak twierdzą historycy, żadnej ze stron, natomiast zaważył negatywnie na stosunkach polsko­ -czeskich. Są one trudne do dziś, bowiem wyznaczająje dawne animozje, preten­ sje o niesprawiedliwy podział regionu i powstałe na tej bazie konflikty. Do dzisiaj tak zwana kwestia zaolziańska budzi emocje, a chodzi tu o teren położony po cze­ skiej stronie granicy, nazywany od lat 20. ubiegłego wieku Zaolziem, zamieszka­ ły po podziale przez około 100 tys. Polaków, z których obecnie pozostało mniej niż połowa - 40 tys. Po pierwszej wojnie światowej Polacy zarzucali Czechom prowadzenie wobec Polaków zaolziańskich restryktywnej polityki asymilacyj- �Globalizacja a pogranicze - przypadek szczególny Śląska Cieszyńskiego 165 nej, Czesi z kolei mieli pretensje do Polski o ostrąrepolonizację Zaolzia w 1938 roku, kiedy region ten na rok powrócił do państwa polskiego. Do tej pory starsi mieszkańcy ziemi cieszyńskiej, a przede wszystkim Polacy z Zaolzia, m ają w pa­ mięci ten układ stosunków polsko-czeskich z przeszłości, co spowodowało, że ukształtowały się i wzmocniły wzajemne negatywne stereotypy narodowościo­ we, przekazywane w dodatku z pokolenia na pokolenie. Świadczą o tym wyniki prowadzonych w ostatnim dwudziestoleciu badań nad tymi zagadnieniami. Przez długie lata granica polsko-czeska była zamknięta, dosyć szczelna, co powodo­ wało, że dwie jej strony były dla siebie dalekie i obce, choć niegdyś stanowiły jednolity kulturowo, wyraźnie różniący się od innych region. Dokonanie się procesu nazywanego w Polsce transformacją ustrojową, a w Czechach aksamitną rewolucją, przyniosło otwarcie granicy, co zmieniło, choć nie od razu i nie całkowicie, charakter polsko-czeskiego sąsiedztwa. Dzisiaj mieszkańcy tego pogranicza poszukują w dziejach swojego regionu argumentów potwierdzających wspólnotę, a nie odrębność jego sztucznie utworzonych dwóch części. Apogeum rozkwitu Cieszyna, nazywanego wówczas „Małym Wiedniem”, przypada na przełom XIX i XX wieku. Miasto stanowiło w tamtych czasach nowoczesny ośrodek urbanistyczny, centrum handlu, przemysłu, komunikacji, a także kultury i oświaty. W sposobie życia mieszkańcy Cieszyna wzorowali się na naddunajskiej stolicy, co stało się szczególnie widoczne w wystroju kamienic w rynku, w duchu wiedeńskiej secesji. Przed pierwszą w ojną światową Cieszyn był stolicą bogatego, cywilizacyjnie dobrze rozwiniętego Śląska Cieszyńskiego. Miasto pełniło znaczącą rolę pośrednika w handlu pomiędzy Galicją, pruskim Śląskiem i Austro-Węgrami. Śląsk Cieszyński odróżniał się od reszty polskich ziem - miał swoją specyfikę ekonomiczną, społeczną i kulturową. Na Górnym Śląsku do dzisiaj mieszkańcy Śląska Cieszyńskiego nazywani bywają„cesarokam i”. Są też postrzegani jako wyjątkowo aktywni, zaradni, dobrze zorganizowani we wspólnym działaniu. Historycy upatrują wpływ na takie zachowania i posta­ wy Cieszyniaków w nowoczesnej kulturze organizacyjnej Habsburgów, a także przywołują tezy Maxa Webera o związkach kapitalizmu i protestantyzmu. Śląsk Cieszyński już od XVI wieku jest regionem silnych wpływów religii protestan­ ckiej, co znajduje wyraz w liczbach: 60 tys. mieszkańców tego regionu, czy­ li 40% ogółu, stanowią protestanci, przede wszystkim wyznania ewangelicko­ -augsburskiego. W niektórych miejscowościach ewangelicy stanowią większość mieszkańców: w Cisownicy (92%), Bażanowicach (80%), Goleszowie (75%) i Wiśle (60%). Od wieków ewangelicy wywierają silny wpływ na życie społecz­ ne regionu, a ich obecność na ziemi cieszyńskiej powoduje, że nieustannie toczy się tu dialog międzyreligijny. Zanim zrodziła się idea ekumenizmu prowadzo­ nego przez Kościoły, mieszkańcy wypracowali sobie własne wzory współżycia, które m ają zdecydowanie charakter ekumeniczny, zapewniają spokojne współży­ cie katolików i ewangelików, a także członków innych wyznań, w dużej liczbie obecnych na ziemi cieszyńskiej po obu stronach granicy (Budniak 2002). Ten �166 Halina Rusek aspekt kultury pogranicza polsko-czeskiego nie może być pominięty przy doko­ nywaniu charakterystyki tego regionu w kontekście procesów globalizacyjnych - wszak porozumienie religijne i ekumeniczny dialog międzyreligijny uznawane są za cechy dotkniętej globalizacją współczesnej kultury Zachodu. Dzisiaj Śląsk Cieszyński ma dwie, osłabione przez podział, nieformalne sto­ lice: Cieszyn po polskiej stronie granicy i Czeski Cieszyn po stronie czeskiej. Miasta te łączą cztery mosty, spośród których dwa znajdują się w centrum miast: starszy Most Wolności oraz nowszy - Most Przyjaźni. Przez długie lata mosty te łączyły obydwa brzegi Olzy tylko fizycznie, formalnie, a o przyjaźni zawartej w nazwie drugiego mostu trudno było mówić. Przeobrażenia polityczne z końca lat 80. nie spowodowały, że mieszkańcy obu stron nagle stali się sobie bliscy. We wzajemnych relacjach nadal dominował dystans i rezerwa, choć to wzajemne ne­ gatywne nastawienie szybko zaczęło ulegać zmianie. Przyczynił się do tego wol­ ny rynek i jego skutki w postaci wzmożonego ruchu na przejściach granicznych, korków komunikacyjnych, kłopotów z parkingami, handlu ulicznego i rozmaitych konfliktów o porządek. Mieszkańców i władze administracyjne obu stron granicy połączyły kłopoty, które zmuszały do działania, w tym do współpracy. Obecnie współpraca transgraniczna na Śląsku Cieszyńskim ma szeroki wymiar i nieustannie pogłębia się, jak na wszystkich pograniczach europejskich. Współcześnie Cieszyn i Czeski Cieszyn są oficjalnymi i nieoficjalnymi partnerami współpracy, współ­ tworzącymi Euroregion „Śląsk Cieszyński”. Wyraźnie staje się widoczne to, że oba miasta, jak i cały region, próbują w ten sposób przezwyciężyć ciążącą na nim przeszłość. Współczesne przemiany polsko-czeskiego sąsiedztwa W ostatnich kilkunastu latach dokonuje się zmiana charakteru polsko-cze­ skiego sąsiedztwa, co potwierdzają wyniki badań empirycznych, prowadzonych przez naukowców z obu stron granicy, ale także przez największe polskie ośrodki badania opinii publicznej. Rezultaty badań prowadzonych przez Centrum Ba­ dania Opinii Społecznej pokazują dokonujące się od końca lat 90. przemiany stosunku Polaków do innych narodowości i grup etnicznych, w tym do Czechów. Można je traktować jako dobrą ilustrację przedstawionej wyżej tezy2. Sondaż stosunku Polaków do innych nacji, z 1997 roku3, wskazuje, że Czesi uplasowali się na skali sympatii Polaków na ósmym miejscu. Pierwsze miejsca 2 Cytowane w niniejszym fragmencie wyniki badań, przeprowadzane na reprezentatywnej próbie liczącej około 1000 respondentów, prezentowane są na stronach internetowych Centrum Badania Opinii Publicznej: www.cbos.pl/PL/publikacje/raporty. 3 S to su n e k n a szeg o sp o łe czeń stw a do innych nacji, Komunikat z badań CBOS, http://www.cbos. pl/PL/publikacje/raporty_l997.php (12.07.2007). �Globalizacja a pogranicze - przypadek szczególny Śląska Cieszyńskiego 167 zajmowali tradycyjnie przedstawiciele zamożnych, „zachodnich” państw: Ame­ rykanie, Włosi, Francuzi i Anglicy. Badania pokazały, że pod koniec lat 90. Po­ lacy żywili do Czechów częściej sympatię (41%) niż niechęć (22%). Duża grupa badanych (31%) deklarowała wobec tej nacji obojętność. Czesi byli wówczas najlepiej oceniani spośród naszych sąsiadów, nieco gorsze oceny otrzymali Sło­ wacy, Niemcy i Litwini. W 2000 roku badania o podobnym profilu podjęto nie tylko w Polsce, ale tak­ że w krajach sąsiednich4. Sympatie Polaków pozostały prawie takie same - Cze­ si zajęli siódme miejsce wśród narodów darzonych sympatią. Natomiast Czesi umieścili Polaków na skali swoich sympatii na 12. miejscu. Najbardziej lubią oni Słowaków, następnie mieszkańców krajów wysoko rozwiniętych, łącznie z Japo­ nią, Węgrów, Chorwatów i wreszcie Polaków. Czechów i Polaków, jak wynika z badań, łączył brak sympatii do tych, którzy żyją na wschód od nas; stosunek do nich był gorszy aniżeli stosunek do Niemców żyjących na Węgrzech i Litwie. Rok później preferencje Polaków zmieniły się nieznacznie. Nieco zmniejszy­ ła się nasza sympatia do mieszkańców bogatych krajów - staliśmy się wobec nich bardziej niechętni, ale przede wszystkim obojętni, wzrosła za to sympatia do mieszkańców wschodniej Europy. Natomiast Czesi pozostali na siódmym m iej­ scu. Badania z 2000 roku obaliły dosyć mocno utrwalony stereotyp o szczególnej sympatii Polaków do Węgrów i raczej niechętnym stosunku do Czechów - oby­ dwa narody równie często spotykały się z sympatią (Węgrzy 47% i Czesi 47%) i równie rzadko z niechęcią (i Węgrzy, i Czesi uzyskali po 15% wyborów). Wyniki badań z kolejnych lat potwierdzają hipotezę o poprawie stosunków polsko-czeskich, co widoczne jest w zmianie wzajemnego nastawienia do sie­ bie tych nacji. W 2003 roku wśród narodów darzonych przez Polaków sympatią Czesi zajęli już trzecie miejsce - sympatię do nich deklarowało 50% badanych, niechęć 18%, a obojętność 27% (pozostali nie mieli zdania)5. Interesujące są ustalenia, jakie można poczynić na podstawie badań z 2005 roku na temat wy­ obrażeń Polaków o stosunku do nich sąsiednich narodów6. Zaledwie 3% respon­ dentów uważało, że większość sąsiednich krajów jest Polsce niechętna; większość badanych twierdziła, że żyjemy w życzliwym otoczeniu. W śród krajów przyja­ znych pierwsze miejsce zajęła Słowacja (przez 69% badanych uznana za kraj przyjazny), drugie Republika Czeska (z takim samym wynikiem), potem Litwa, Ukraina, Niemcy, Białoruś i Rosja. Sondaż stosunku Polaków do innych naro­ dów z tego samego roku uplasował Czechów na czwartym miejscu. 4 S to su n e k P olaków , C zechów , W ęgrów i L itw in ó w do in n ych narodów , Komunikat z badań CBOS, http://www.cbos.pl/SPISKOM.POL/2000/K_165_00.PDF (15.09.2009). 5 C zy P o la c y lu b ią inne narody? Komunikat z badań CBOS, http://www.cbos.pl/SPISKOM. POL/2003/K_001_03.PDF (15.09.2009). 6 O p in ie P o la k ó w o sto su n k a c h z są sie d n im i kra ja m i, Komunikat z badań CBOS, http://www.cbos. pl/SPISKOM.POL/2005/K_l 13_05.PDF (15.09.2009). �168 Halina Rusek Kolejne dane o stosunkach polsko-czeskich zawarte są w wynikach badań dystansu społecznego, przeprowadzonych przez CBOS w styczniu 2007 roku7. Polacy odpowiadali na pytanie, czy sprzeciwiliby się małżeństwu dzieci z osoba­ mi różnych narodowości. „Tak” odpowiedzieli badani w stosunku do (kolejno) narodowości: żydowskiej, chińskiej, rosyjskiej, niemieckiej, francuskiej i na szó­ stym miejscu czeskiej. Zaprezentowane badania m ają zasięg ogólnopolski, być może powtórzenie ich lub przeprowadzenie w tym samym czasie w Cieszyńskiem, a więc tuż przy granicy, przyniosłoby częściowo odmienne wyniki. Otwarcie polsko-czeskiej granicy w 1991 roku spowodowało zatem także ot­ wieranie się na siebie nawzajem mieszkańców obu stron granicy, co widać na przykładzie sympatii Polaków. W hierarchii sympatii Czesi zajmują z roku na rok coraz wyższą pozycję. Niechęć Polaków do nich słabnie, a obojętność pozostaje na takim samym poziomie. Na podstawie cytowanych badań, a także obserwacji stosunków Polski z najbliższymi sąsiadami oraz ich charakterystyki dokonywa­ nej przez polskie i czeskie media, daje się zauważyć, iż to nie tylko podobne przemiany polityczno-społeczne z końca lat 80. ubiegłego wieku i otwarcie gra­ nicy zmieniły polsko-czeskie sąsiedztwo. Wydaje się, że wzajemne odniesienia do siebie Czechów i Polaków zmieniło także - od niechęci do sympatii - przy­ stąpienie obu państw do NATO i Unii Europejskiej. Zwłaszcza ten pierwszy akt spowodował, że powstała nie tylko nowa płaszczyzna współdziałania, ale także świadomość przynależności do nowego typu wspólnoty, do której należą tylko wybrani, spełniający określone, dosyć ostre kryteria. Z powyższymi ustaleniami w iążą się wyniki badań przeprowadzonych w 2009 roku wśród młodzieży z Cieszyna i okolicznych miejscowości. Badania te doty­ czyły wielowątkowego problemu: granicy w świadomości młodzieży pogranicza polsko-czeskiego. Jedno z pytań zawartych w ankiecie skierowanej do 200 osób dotyczyło oceny znaczenia granicy w życiu młodzieży. Ponad 17% respondentów stwierdziło, że ma ona dla nich znaczenie, bowiem „dużo Czechów przebywa codziennie w Polsce, szczególnie w dniach targowych”; „można poznać nowych ludzi, inną kulturę”; „ma ona dla mnie znaczenie, bo mieszkam rzut kamieniem od granicy”; „chodzę tam na zakupy, bo niektóre rzeczy są tańsze”. Ale dla 65% badanych granica nie ma żadnego znaczenia i nie m yślą o niej na co dzień. M ó­ w ią na przykład tak: „po prostu traktuję jej przekraczanie jak codzienność”; „jest to dla mnie normalne, chcę iść «na Czechy», wkładam paszport do torby i idę” lub „jestem przyzwyczajony”. Pojawiła się też jednak inna wypowiedź: „moje miasto podzielone jest na pół, w Czechach jest część mojego regionu”. Warto kontynuować tego rodzaju badania i powtarzać je co pewien czas, dla­ tego że ostrość granicy wyraźnie łagodnieje, co także zaciera jej ostre kontu­ 7P rze ja w y d y sta n su sp o łe czn eg o w obec in n ych n a ro d ó w i religii, Komunikat z badań CBOS, http:// www.cbos.pl/SPISKOM.POL/2007/K_003_07.PDF (15.09.2009). �Globalizacja a pogranicze - przypadek szczególny Śląska Cieszyńskiego 169 ry w świadomości ludzi przy niej żyjących. Rodzi się pytanie, czy i jak zmieni się postrzeganie granicy wtedy, kiedy więcej czasu upłynie od wstąpienia Polski i Czech do strefy Schengen. Czy podzielony Śląsk Cieszyński stanie się bardziej jednolity kulturowo, a jego mieszkańcy zapomną kiedyś o granicy? Nie wyda­ je się to całkowicie możliwe, ale niewątpliwie jesteśm y świadkami gwałtownej zmiany funkcji granicy, od wyraźnego dzielenia do łączenia jakichś części. Gra­ nica jako pomost? - to interesujące wyzwanie dla socjologów i antropologów. Czy pogranicza w kontekście procesów globalizacyjnych są przypadkiem szcze­ gólnym? Sądzić należy, że tak, bowiem te zjawiska, które objęto pojem ną nazwą „globalizacja”, na pograniczach występowały zawsze. Dlatego też zrozumienie istoty procesów przebiegających na pograniczu pozwala na pełniejsze zdefinio­ wanie globalizacji i pokrewnych jej zjawisk. Przemiany pogranicza w kontekście procesów globalizacyjnych. Konkluzje Przypatrując się pograniczom polskim i innym, podobnym pograniczom eu­ ropejskim, daje się zauważyć - o czym pisałam na początku - ich wielką ruchli­ wość, nieustanne przemieszczanie się ludzi. Tu wszyscy są w ruchu, bowiem nieustannie dochodzi do transgresji, czyli przekraczania różnorodnych granic. Warto w tym miejscu odwołać się do psychologicznej interpretacji tego zjawiska, reprezentowanej w polskiej literaturze przez Józefa Kozieleckiego. W myśl tej koncepcji człowiek z natury myśli i działa transgresyjnie, co oznacza, że przekra­ cza jakieś dotychczasowe granice: materialne, symboliczne, społeczne, rozszerza sferę własnej działalności i wychodzi poza to, kim jest i co posiada (Kozielecki 1997). Na pograniczach mamy do czynienia nie tylko z dosłownym prze­ kraczaniem granicy administracyjnej - co zależy od stopnia jej przepuszczalno­ ści, otwartości - ale także z przekraczaniem granic kulturowych. Tu transgresja oznacza wyjście poza własną kulturę i własne dziedzictwo kulturowe; oznacza gotowość do przebudowania uznawanych i realizowanych przez siebie wzorów kulturowych z wykorzystaniem materiału dostarczanego przez „drugą” stronę, tych „innych”, często „obcych”. Ludzie pogranicza nie tylko wykazują nieustan­ n ą gotowość do podjęcia zachowań transgresyjnych, ale często zmuszają ich do tego różne sytuacje. Niektóre role społeczne pełnione przez mieszkańców regio­ nów przygranicznych zasadzają się na kontaktach z „innymi”, „obcymi”, a ich realizacja często wymaga otwarcia się na tych „innych” czy „obcych”, poznania i przejęcia ich sposobu myślenia i działania. Kultury różnych grup zamieszku­ jących pogranicza są „programowo” otwarte, gotowe do integracji i pewnego rodzaju solidarności międzykulturowej, bowiem tylko w taki sposób ich nosicie­ le m ogą w swojej tożsamości zintegrować to, co obce i zrealizować swoje cele i aspiracje życiowe. Ci „inni” to nie tylko mieszkańcy drugiej strony granicy, �Halina Rusek 170 ale także liczni przybysze z innych regionów, chcący przekroczyć granicę lub załatwić na pograniczu różnorodne interesy. Granice stają się coraz bardziej ot­ warte - je d n e bardziej, drugie mniej, co powoduje, że codzienne przekraczanie ich przez mieszkańców rejonów przygranicznych jest charakterystycznym rysem takich regionów. Zwłaszcza młode pokolenie za rzecz normalną uważa poszuki­ wanie pracy, mieszkania czy partnerów do działalności gospodarczej po drugiej stronie granicy. Zawieranie małżeństw mieszanych narodowościowo lub etnicz­ nie także nie budzi już sprzeciwów. Ale mamy do czynienia z innymi jeszcze zachowaniami transgresyjnymi - przekraczaniem administracyjnej, państwowej granicy ponad jej realnym wymiarem poprzez środki komunikacji masowej z In­ ternetem na czele. Świat po drugiej stronie granicy, choćby była ona w małym stopniu przepuszczalna, staje się światem bliskim, dostępnym na wyciągnięcie ręki, oswojonym, podobnym często do naszego świata. Natomiast w warunkach społeczeństwa przedinformacyjnego świat za zamkniętą granicą, a taki charakter miały do początku lat 90. ubiegłego wieku granice Polski i innych krajów regionu Europy Środkowo-Wschodniej, był daleki, obcy, nieznany. Słowa kluczowe: globalizacja, pogranicze etniczne, tożsamość, transgraniczność, kon­ takty interetniczne LITERATURA Babiński G. 1994 Pogranicze etniczne, pogranicze religijne. Modele wychowania dla plu­ ralizmu, „Przegląd Religioznawczy” 3, s. 31-41. Bauman Z. 2000 Globalizacja. I co z tego dla ludzi wynika, przeł. E. Klekot, Warszawa, Państwowy Instytut Wydawniczy. 2001 Tożsamość - jaka była, jest i po co?, w: A. Jawłowska (red.), Wokół pro­ blemów tożsamości, Warszawa: Wyd. LTW, s. 3-26. Bobrownicka M. 2003 Pogranicza w centrum Europy, Kraków: Wydawnictwo Slavica. Budniak J. 2002 Ekumenizm jutra na przykładzie Śląska Cieszyńskiego, Katowice: Wydaw­ nictwo Uniwersytetu Śląskiego. Giddens A. 2004 Socjologia, przeł. A. Szulżycka, Warszawa: Wydawnictwo Naukowe PWN. Kłoskowska A. 1996 Kultury narodowe u korzeni, Warszawa: Wydawnictwo Naukowe PWN. 1999 Kultura, w: W. Kwaśniewicz i in. (red.), Encyklopedia socjologii, t. 2, K-N, Warszawa: Oficyna Naukowa, s. 99-110. �Globalizacja a pogranicze - przypadek szczególny Śląska Cieszyńskiego 171 Kozielecki J. 1997 Transgresja i kultura, Warszawa: Wydawnictwo Akademickie „Żak”. Sadowski A. 1995 Pogranicze polsko-białoruskie. Tożsamość mieszkańców, Białystok: Wy­ dawnictwo Trans Humana. Szyfer A. 2005 Ludzie pogranicza. Kulturowe uwarunkowania osobowości, Poznań: Wy­ dawnictwo Wyższej Szkoły Nauk Humanistycznych i Dziennikarstwa. Swiderski B. 2002 Siderki, Sverderszi, Swederki albo odpowiedź zaczepionego, „ResPublica Nowa” 11, s. 73-77. Źródła internetowe: Czy Polacy lubią inne narody? Komunikat z badań CBOS, http://www.cbos.pl/SPISKOM .POL/2003/K001_03.PDF (15.09.2009). Opinie Polaków o stosunkach z sąsiednimi krajami, Komunikat z badań CBOS, http:// www.cbos.pl/SPISKOM.POL/2005/K_113_05.PDF ( 15.09.2009). Przejawy dystansu społecznego wobec innych narodów i religii, Komunikat z badań CBOS, http://www.cbos.pl/SPISKOM.POL/2007/K_003_07.PDF (15.09.2009). Stosunek Polaków, Czechów, Węgrów i Litwinów do innych narodów, Komunikat z badań CBOS, http://www.cbos.pl/SPISKOM.POL/2000/K_165_00.PDF (15.09.2009). Stosunek naszego społeczeństwa do innych nacji, Komunikat z badań CBOS, http://www. cbos.pl/PL/publikacje/raporty_1997.php ( 12.07.2007). Halina Rusek GLOBALISATION AND BORDERLAND - THE SPECIAL CASE OF CIESZYN SILESIA (Summary) Globalisation under the conditions of the ethnocultural borderland assumes a special form. The article illustrates the problem using Cieszyn Silesia, i.e. the Polish and Czech borderland as an example. In this territory the problem of identity of individuals and so­ cial groups, who live on the border of many cultures, in constant contact with the „other”, is particularly evident. An intensive exchange process of cultural elements in the course of constant and direct contacts is also characteristic. In this way a specific transborder atmosphere is created, with various cultural, social and economic contacts over the poli­ tical borders of the neighbouring states. Cultural syncretism of the inhabitants of such an area and the ability to freely move in both cultural spaces is one of the features of these transborder relations. A change of attitudes, including the shortening of the ethnic distan- �172 Halina Rusek ce between both neighbouring national groups, is the result of the „open border” after the accession of Poland and the Czech Republic to the European Union. These phenomena have been favoured by the continuous local border traffic, which leads to transgressive behaviour, i.e. transgressing many existing ethnic, cultural and social barriers. Against this background the author presents a new function of the Polish-Czech border as an im­ portant factor linking rather than dividing people. Key words: globalisation, ethnic borderland, identity, transborder relations, interethnic contacts � https://zbiory.etnologia.uw.edu.pl/files/original/bfa0e921d6266b60fae7a1e62c3c43eb.pdf 29f563335c79c33bded9af1928348545 Dublin Core The Dublin Core metadata element set is common to all Omeka records, including items, files, and collections. For more information see, http://dublincore.org/documents/dces/. Title A name given to the resource Etnografia Polska Subject The topic of the resource etnografia, etnologia Description An account of the resource czasopismo Date A point or period of time associated with an event in the lifecycle of the resource 1958- Rights Information about rights held in and over the resource Licencja PIA Format The file format, physical medium, or dimensions of the resource pdf Language A language of the resource polski Creator An entity primarily responsible for making the resource IAiE PAN ( d.IHKM PAN) Publisher An entity responsible for making the resource available IAiE PAN Text A resource consisting primarily of words for reading. Examples include books, letters, dissertations, poems, newspapers, articles, archives of mailing lists. Note that facsimiles or images of texts are still of the genre Text. Dublin Core The Dublin Core metadata element set is common to all Omeka records, including items, files, and collections. For more information see, http://dublincore.org/documents/dces/. Relation A related resource oai:cyfrowaetnografia.pl:publication:1580 Date A point or period of time associated with an event in the lifecycle of the resource 1996 Identifier An unambiguous reference to the resource within a given context oai:cyfrowaetnografia.pl:1462 Title A name given to the resource Socjologiczne aspekty badania zróżnicowania kulturowego Zaolzia / ETNOGRAFIA POLSKA 1996 t.40 Description An account of the resource ETNOGRAFIA POLSKA 1996 t.40, s.229-236 Creator An entity primarily responsible for making the resource Rusek, Halina Language A language of the resource pol. Publisher An entity responsible for making the resource available Instytut Archeologii i Etnologii PAN, Instytut Historii Kultury Materialnej PAN Format The file format, physical medium, or dimensions of the resource application/pdf application/pdf PDF Text Text capture metadata for PDF documents Text ..Etnografia Polska", t. XL: 1996, z. 1-2 PL ISSN 0071-1861 HALINA RUSEK Uniwersytet Śląski, Filia w Cieszynie SOCJOLOGICZNE ASPEKTY BADANIA ZRÓŻNICOWANIA KULTUROWEGO ZAOLZIA Zaolzie, czyli część Śląska Cieszyńskiego należąca obecnie do Republiki Czeskiej, jest regionem niezwykle silnie zróżnicowanym kulturowo. Wobec jego historii nie może być inaczej. Region ten w przeszłości przechodził z rąk do rąk, pozostając pod wpływem monarchii austro-węgierskiej, państwa czeskiego, polskiego, czechosłowackiego i znowu czeskiego. Zmiany granic i organizacji państwowej niosły ze sobą zmiany wzorów kulturowych, sposo­ bu życia, zwyczajów i obyczajów Zaolzian. Po pierwszej wojnie światowej Zaolzie znalazło się w granicach państwa czeskiego, a jego status regionu silnie zróżnicowanego kulturowo nie uległ zmianie. Zróżnicowanie to wynika głównie ze specyficznej struktury ludno­ ści tego regionu. Ostatni czeski spis narodowy (1991) podaje, że mieszka tam prawie 50 tysięcy Polaków - autochtonów. Zdawać by się mogło, że to duża liczba, kiedy jednak porównamy ją z liczbą ponad 100 tysięcy Polaków zamieszkujących Zaolzie w okresie międzywojennym, wyraźnie widać, że owe 50 tysięcy to właściwie skromna i nieustannie kurcząca się pozostałość po znaczącej ilościowo - choć nie tylko - społeczności . Zaolzie ma zatem specyficzną kulturę, która jest wypadkową kultur narodów mających wpły­ wy na tym terenie w przeszłości i ciągle podlegającą przeobrażeniom, wpły­ wy te bowiem nie ustają. Zaolzie to wszak region należący do pogranicza państwowego i kulturowego. Zanim zajmiemy się problemem badania różnych aspektów zróżnicowa­ nia kulturowego tego regionu w kontekście istnienia tam tak licznej polskiej mniejszości narodowej, spróbujmy wyróżnić najważniejsze zjawiska wynika­ jące ze struktury społeczno-kulturowej tej grupy. Wyznaczają one sposób jej życia właśnie jako polskiej mniejszości w czeskiej większości. 1 1 S. Zahradník (1991, s. 12) podaje, że w 1910 roku Zaolzie zamieszkiwało 123923 Pola­ ków (ogólna liczba mieszkańców Zaolzia wynosiła wówczas 179145), w 1921 roku Polaków było 68034 (wobec 177 176 ogólnej liczby mieszkańców), a w 1939 już tylko 51 599 (wobec 213 867 ogólnej liczby mieszkańców Zaolzia). �230 HALINA RUSEK 1. Obecna przynależność Polaków z tej części Śląska Cieszyńskiego do Republiki Czeskiej nie jest wynikiem wyboru - o losach Zaolzia zadecydo­ wali politycy. O region ten toczono spory od wielu lat, a w okresie między­ wojennym ziemia ta przechodziła z rąk do rąk: do 1918 r. była częścią monarchii austro-węgierskiej, w latach 1918-1920 należała do państwa pol­ skiego, potem w okresie od 1920 r. do 1938 r. do państwa czechosłowa­ ckiego, w 1938 r. Zaolzie zaanektowała Polska, a w 1939 wkroczyli na ten teren Niemcy (Rusnok 1989, s. 164). Od zakończenia I I wojny światowej Zaolzie jest częścią państwa czeskiego. 2. Polacy na Zaolziu znaleźli się w nowej sytuacji społecznej, politycznej i kulturowej od niedawna; grupa ta jako mniejszość narodowa w państwie czechosłowackim ma zaledwie pięćdziesięcioletnią historię. 3. Mieszkańcy Śląska Cieszyńskiego wcieleni do państwa czechosłowa­ ckiego w 1920 r. (jedni historycy mówią o 110 tysięcznej społeczności pol­ skiej, inni o 80 tysięcznej) nie przechodzili procesu przystosowania się do zupełnie nowej struktury społecznej. Jak bowiem wynika z wielu źródeł historycznych, pomimo pewnych rozbieżności między polską i czeską częścią Śląska Cieszyńskiego nie wytworzyły się w ramach tej struktury trwalsze różnice (Kopeć 1985, s. 64-65). 4. Polacy zaolziańscy żyją na pograniczu kulturowym - obszarze, na którym stykają się i przenikają różnorodne wzory kulturowe. Posługując się szerszą definicją, pograniczem można nazwać obszar często wyodrębniony według kryteriów poHtyczno-administracyjnych lub etnicznych, na którym zamieszkują różne narodowości , gdzie występowały lub występują i przeni­ kają się nawzajem różne języki, religie, kultury (Kania 1994, s. 36-37). W 1938 r. Paweł Rybicki pisał, że Śląsk był zawsze na granicy. Staje się [on] terenem współzamieszkania i współżycia zespołów ludnościowych językowo, etnicznie i narodowo niejednorodnych. Pogranicze jest terenem, na którym występują zjawiska społeczne, wyznaczające życiu kulturalnemu i społecz­ nemu szereg odrębności: krzyżowanie się wpływów kulturowych, pochodzą­ cych z różnych środowisk narodowych czy państwowych i równoczesne ścieranie się niejednorodnych zespołów ludnościowych ze sobą" (Rybicki 1938, s. 40). J. Chlebowczyk wyróżnił dwa typy pogranicza: stykowe i przej­ ściowe. Pierwsze obejmuje obszary współżycia grup językowo-etnicznych o znacznej odrębności, drugie pojęcie odnosi się do społeczności pokrew­ nych pod względem językowo-etnicznym. „Specyficznym rysem pogranicza przejściowego jest zjawisko, które określimy pojęciem dwujęzyczności gene­ tycznej w przeciwieństwie do dwujęzyczności niegenetycznej pogranicza sty­ kowego. Pokrewieństwo językowo-etniczne powoduje brak występowania jasno określonej granicy demarkacyjnej, typowej dla pogranicza stykowego. Ta ostatnia ma tu oblicze płynne, przechodnie - tak dalece, że z reguły mamy na tych terenach do czynienia w miejsce wyraźnej linii granicznej ze strefą przejściową." (Chlebowczyk 1975, s. 223). Po polskiej stronie Śląska Cieszyńskiego pogranicze ma charakter stykowy, a po czeskiej �BADANIE ZRÓŻNICOWANIA KULTUROWEGO ZAOLZIA 231 - przejściowy. Na Zaolziu mamy do czynienia z wyraźnie wyodrębnionymi mniejszościami narodowymi: polską i słowacką, które mają swoje instytucje społeczno-kulturalne i oświatowe (przedszkola, szkoły, klasy z macierzystym językiem nauczania w czeskich szkołach). Mieszkańcy tej części Śląska Cieszyńskiego podlegają wpływom kulturo­ wym płynącym z kilku źródeł: narodowej kultury czeskiej, regionalnej kul­ tury zaolziańskiej i narodowej kultury polskiej. Wpływ dwóch pierwszych kultur jest oczywisty, oddziaływanie trzeciej, tzn. narodowej kultury polskiej wymaga natomiast wyjaśnienia. Chodzi tu przede wszystkim o wpływ środ­ ków masowego przekazu, głównie telewizji i prasy. Powszechnym zjawis­ kiem na Zaolziu jest oglądanie programów polskiej telewizji nie tylko przez ludność polską, ale także czeską. Polskie gazety i czasopisma wydawane na Zaolziu („Głos Ludu", „Zwrot", poza tym „Ogniwo" i „Nasza Gazetka" dla młodzieży i „Jutrzenka" dla dzieci) lub kupowane w Polsce, czytają natomiast głównie zaolziańscy Polacy. Młode pokolenie Polaków zaolziańskich kontakt z polską kulturą zawdzięcza również szkole, choć jest to tylko szkoła z polskim językiem nauczania, ale czeskim programem. Gdy przyj­ rzymy się strukturze narodowościowej dzieci w polskich szkołach, to okaże się, że prawie wszystkie są narodowości polskiej, podobnie jak ich rodzice, którzy poza tym najczęściej tworzą małżeństwa czysto polskie. Kontakt z Polską stał się dla Zaolzian różnej narodowości możliwy nie tylko poprzez mass media, ale również poprzez bezpośrednie styczności (po otwarciu przed kilkoma laty granicy polsko-czeskiej). Wreszcie zaistniała możliwość poznania się dwóch sąsiadujących ze sobą narodów, przez długie lata skutecznie izolowanych od siebie i nie darzących się sympatią, o czym świadczą wyniki obserwacji i nielicznych sondaży opinii, przeprowadzanych wśród mieszkańców tego regionu. Na tym terenie nigdy nie prowadzono badań interdyscyplinarnych. Te, które realizowali badacze z Polski, Czech i badacze wywodzący się z pol­ skiego środowiska zaolziańskiego pozwalają określić wzory życia mieszkań­ ców Zaolzia w dosyć ograniczonym zakresie. Brak im bowiem wspólnej płaszczyzny analitycznej. Taką płaszczyznę może stanowić teoria i metodo­ logia socjologii. Przeprowadzane dotychczas badania socjologiczne budzą jednak wśród członków polskiej społeczności wiele wątpliwości. Chodzi tu o badania prowadzone od lat sześćdziesiątych przez sekcję socjologiczną Instytutu Śląskiego Czechosłowackiej Akademii Nauk, który obecnie działa jako placówka naukowa przy Muzeum Śląskim w Opawie. Badania te obej­ mowały szeroką problematykę. Prowadzone w latach 1966 i 1967 dotyczyły pozycji różnych narodowości: Czechów jako większości, Polaków i Słowa­ ków jako mniejszości narodowych w państwie socjalistycznym na przy­ kładzie regionu ostrawskiego (Studie... 1972). Szczegółowa problematyka, badań dotyczyła świadomości narodowej członków grup etnicznych, postaw tych grup wóbeč siebie, tendencji integracyjnych i asymilacyjnych w tych społecznościach. Badania o podobnym profilu kontynuowano w 1973 г., �232 HALINA RUSEK a ich głównym przedmiotem był kulturalny rozwój narodu i grup narodowo­ ściowych w uprzemysłowionym i zróżnicowanym etnicznie regionie ostrawskim (Průmyslové... 1978). Szczegółowa problematyka badawcza miała tym razem na celu poznanie potrzeb kulturalnych badanych grup i ocenę moż­ liwości ich realizacji, poznanie problemu szkolnictwa narodowościowego, zakresu używania języka macierzystego, stosunków interetnicznych między badanymi grupami narodowościowymi (Czechami, Polakami i Słowakami). Przeprowadzony w 10 lat później program badawczy sekcji socjologicznej obejmował natomiast m.in. problem rozwoju oraz sytuację polskiej i niemie­ ckiej narodowości w Czechosłowacji (Národnostní... 1989). Szkic socjolo­ giczny, jaki powstał po podsumowaniu wyników tych wieloletnich badań, ukazuje polską społeczność zaolziańską jako zbiorowość dosyć zintegrowa­ ną wewnętrznie, raczej zadowoloną z realizacji swych różnorodnych potrzeb społecznych, także tych, które nazwano narodowościowymi, tolerancyjnie nastawioną do innych grup etnicznych - ogólnie pozytywnie oceniającą swoją pozycję w ówczesnym państwie czechosłowackim. Najnowsze sondaże wskazują tymczasem, że w czeskiej i polskiej społecz­ ności ukształtowały się negatywne, wzajemne stereotypy narodowościowe (Rusek 1995). Przyczyną tego jest na pewno skomplikowany układ stosun­ ków z przeszłości, kiedy polską społeczność, wcieloną bez możliwości wybo­ ru do państwa czeskiego poddawano często zakamuflowanym, ale skutecz­ nym naciskom asymilacyjnym (Zahradník, Ryczkowski 1992). Negatywne wzajemne stereotypy utrwalały ponadto nieobiektywne środki masowego przekazu. W latach osiemdziesiątych czeskie środki wyrażały nieustannie dezaprobatę dla wydarzeń w Polsce, a działania te wpływały na stosunek społeczności czeskiej nie tylko do Polaków z Polski, ale także do Polaków zaolziańskich. Wiele przesłanek mówi o tym, że otwarcie kilka lat temu granicy polsko-czeskiej zmieni nastawienie obu narodów do siebie i być może zmieni wzajemne stereotypy, choć jak wiadomo, te są wyjątkowo trwałe i oporne na zmiany. Otwarcie granicy nie potwierdziło obaw wielu mieszkańców Zaolzia, ale także władz czeskich, o „wykupienie" przez Polaków całego przygra­ nicznego regionu. Polacy wprawdzie tłumnie przybywali na zakupy do Cze­ skiego Cieszyna, wykorzystując różnicę cen (głównie artykułów spożyw­ czych), ale nie spowodowało to krachu gospodarczego regionu, a wprost przeciwnie - ożywienie w tym zakresie. Cały handel miasta nastawiony jest właściwie na transakcje z Polakami, chociaż ich napływ w ostatnim czasie, po podwyżce cen żywności w RC, nieco zelżał. Sytuacja odwróciła się: z całego państwa czeskiego przybywają do polskiego Cieszyna tysiące ludzi po zakupy, głównie wyrobów przemysłowych i odzieży, ale w ostatnim roku również po żywność. Bywają takie dni, szczególnie środy i soboty, czyli dni targowe w Cieszynie, kiedy granicę z Czech do Polski przekracza ponad sto tysięcy ludzi. �BADANIE ZRÓŻNICOWANIA KULTUROWEGO ZAOLZIA 233 Można przypuszczać, że te handlowe wycieczki zainicjują inne działania - wzajemne poznawanie różnych sfer życia obu narodów, a przede wszyst­ kim kultury, która - jak żadna inna sfera - umożliwia porozumienie i po­ znanie się. Celowi temu mają służyć podejmowane, na razie w skromnym zakresie, wspólne przedsięwzięcia kulturalne obu miast, np. teatralny Festiwal Na Granicy czy Święto Trzech Braci - wielki festyn urządzany po obu stronach granicy. Zaolzie jest zatem regionem, w którym zachodzi proces nieustannej dyfuzji kulturowej. Treści i wzory kultury, których nosicielami są różne grupy społeczne (wyróżnienie grup narodowościowych to wskazanie tylko jednego aspektu zróżnicowania struktury społecznej regionu), mieszają się ze sobą, dopasowują do nowych sytuacji i tworzą nowy wymiar zjawiska, które możemy nazwać kulturą zaolziańską. Dyfuzja kulturowa jest zjawiskiem nieuniknionym w sytuacji, gdy dochodzi do zderzenia kultur, gdy zaczynają na co dzień obcować ze sobą społeczności będące nosicielami określonych wzorów kulturowych, ale nabiera bardzo szybkiego tempa, gdy obcowanie to przybiera charakter bardzo bliskich więzi, np. w małżeństwach. Małżeń­ stwa narodowościowo mieszane są płaszczyzną, na której proces dyfuzji kulturowej ulega przyspieszeniu. Stanowią one również płaszczyznę sprzyja­ jącą procesowi asymilacji mniejszości narodowej do większości (Siwek 1995). Widać to wyraźnie w odniesieniu do polskiej społeczności. Częściej mamy tu do czynienia z sytuacją, gdy Polka lub Polak wchodzący w związek małżeń­ ski z Czechem lub Czeszką integrują się coraz wyraźniej ze społecznością czeską i „odrywają się" od społeczności polskiej, niż odwrotnie. Istnieje kilka łatwo obserwowalnych wskaźników takiego „odrywania się": - posługiwanie się w codziennych kontaktach rodzinnych, a przede wszystkim z dziećmi językiem czeskim; - posyłanie dzieci do czeskich szkół; - coraz słabszy kontakt lub jego brak z działalnością kulturalno-oświatowa polskiej społeczności; Regionalna kultura zaolziańską, stanowiąca o odrębności regionu, jest zatem dosyć zróżnicowaną konfiguracją wzorów kulturowych o różnym rodowodzie. Próbując określić charakter tego rodowodu nie można pominąć jednego, najważniejszego aspektu - obecny wymiar kultury zaolziańskiej ukształtowała i wyznaczyła przede wszystkim dawna, tradycyjna kultura Śląska Cieszyńskiego. Jej elementy w postaci obyczajów i zwyczajów, ale także uznawania określonego systemu wartości, widoczne są w życiu miesz­ kańców tego rozległego regionu, a granica państwowa jest w takim kontek­ ście mało znaczącym faktem. Jak zbadać i poznać (odkryć) strukturę tak zróżnicowanej kultury? Uwa­ żam, że należy tu przyjąć dwa postulaty badawcze, których rodowód sięga do klasycznej antropologii społeczno-kulturowej. Pierwszy postulat zakłada uwzględnienie w procesie poznawania kultury regionalnej zasady relatywiz­ mu kulturowego. Kulturę zaolziańską należy poznawać i charakteryzować �234 HALINA RUSEK najpierw w relacji do niej samej. Zaolzie jest specyficznym terenem badań. Mieszka tu bowiem liczna społeczność polska, nie będąca społecznością emigracyjną. Stwarza to niepowtarzalną sytuację wymagającą oryginalnego sposobu poznania. Drugi postulat metodologiczny zakłada konieczność bez­ pośredniego kontaktu z kulturą Zaolzia w celu jej poznania i opisu. Inaczej prezentują się rezultaty badań empirycznych przeprowadzane przez nau­ kowców z różnych ośrodków polskich i czeskich oddalonych od Zaolzia, którzy przybywają na ten teren właśnie w celu zbadania różnych zjawisk, a inaczej rezultaty badań ośrodków i badaczy na stałe związanych z Zaol­ ziem i jego kulturą. Zjawisk kulturowych zachodzących na tak zróżnicowanym i złożonym terenie nie można poznać „z doskoku", wtedy bowiem poznaje się tylko ich zewnętrzną powłokę. To stwierdzenie także wydaje się oczywiste, ale jeżeli weźmiemy pod uwagę fakt, że w ostatnim czasie badanie różnych aspektów życia mniejszości narodowych stało się szczególnie popularne i wypowiadają się w tej kwestii naukowcy mający często krótkotrwały kontakt z tymi mniej­ szościami, wypowiedzi te tracą swoją wiarygodność. Bez dokładnego poznania, szczególnie poprzez obserwację, kontekstu społecznego, historycznego, politycz­ nego czy ekonomicznego zjawisk kulturowych zachodzących na Zaolziu trudno zrozumieć ich specyficzne funkcje, a taki aspekt badania Zaolzia uważam za szczególnie ważny. Wyraźnie daje się zauważyć, że wzory życia charakteryzujące polską społeczność pełnią dodatkowe funkcje istotne dla całego polskiego środowiska, z punktu widzenia jego naczelnego interesu, tzn. jego przetrwania jako środowiska polskiego. Weźmy np. pod uwagę uczestnictwo polskiej narodowości w kulturze mieszkańców Zaolzia, które poza funkcją autoteliczną pełni również funkcję integrującą polską społeczność i służy zachowaniu jej polskiej tożsamości kulturowej. Polacy zaolziańscy z pełną świadomością konieczności podejmowania takich działań uczestniczą w różnych formach kulturalno-oświatowych: spotkaniach literackich, wystawach artystycznych, festynach, imprezach okolicznościowych organizowanych przez terenowe koła PZKO, twierdząc, że uczestnictwo to jest powinnością każdego Polaka . Powinność ta wyraża się w jednym zasadniczym postulacie: należy na Zaolziu zachować polskość, a jedną z dróg do tego jest „trzymanie się razem" Polaków. Polska mniejszość narodowa w tym regionie wytworzyła swoje własne mecha­ nizmy obronne wobec procesu asymilacyjnego, który, nieuchronny w swojej naturze, był w przeszłości skutecznie wzmacniany przez politykę państwa czechosłowackiego w stosunku do polskiej mniejszości. Siła tych obronnych mechanizmów niestety wyraźnie słabnie, skoro liczebność polskiej grupy zmniejszyła się o połowę w ciągu kilkudziesięciu lat, a uczestnictwo w formach zapewniających owo „trzymanie się razem" Polaków jest w widoczny sposób coraz rzadsze. 2 2 Z relacji uczestników imprez zorganizowanych w Domu Polskiego Związku Kulturalno-Oświatowego w Mostach koło Czeskiego Cieszyna. �BADANIE ZRÓŻNICOWANIA KULTUROWEGO ZAOLZIA 235 Subtelności zróżnicowania kulturowego Zaolzia nie można poznać szyb­ ko i z zewnątrz. Mogą tego dokonać badacze, którzy - mając bezpośredni i częsty kontakt z Zaolziem - jednocześnie nie traktując żadnej z grup skupionych na tym terenie jako własnej grupy odniesienia. W sytuacji takiej są np. naukowcy z Filii Uniwersytetu Śląskiego w Cieszynie, a rezultaty ich prac badawczych dają coraz pełniejszy obraz rzeczywistości społecznej i kul­ turowej Zaolzia. Z drugiej strony granicy obraz ten budują naukowcy skupieni w Za­ kładzie Badań Etnikum Polskiego, utworzonym przy Uniwersytecie Ostrawskim, a ulokowanym w Czeskim Cieszynie. Pracownicy tej placówki nauko­ wej, przy współudziale badaczy z Polski, przygotowują monografię „Polacy w Republice Czeskiej", która, jak można przypuszczać, zweryfikuje dotych­ czasową wiedzę o Polakach na Zaolziu i wydatnie ją wzbogaci. Badania przeprowadzane przez naukowców z obu tych placówek doty­ czą zagadnień dotąd ze względu na polityczne ograniczenia pomijanych. Należą do nich pytania: jaki charakter ma świadomość narodowa, etniczna, kulturowa Polaków żyjących na Zaolziu i jakie czynniki ją wyznaczają? Co w relacji do polskiej grupy oznacza termin „odrębność kulturowa", w jakich sferach życia przejawia się, jakie grupy są jej nosicielami i przekaźnikami? Jaki charakter i przebieg mają procesy asymilacyjne w polskiej społeczności, jaki pozostawiają ślad w świadomości członków tej społeczności? Chodzi zatem o poznanie nie tylko obiektywnych wyznaczników sytuacji społecznej polskiej grupy mniejszościowej, ale również subiektywnej oceny tej sytuacji, postrzegania zjawisk, o które nikt najbardziej zainteresowanych, czyli członków polskiej społeczności na Zaolziu, nigdy nie pytał. LITERATURA C h l e b o w c z y k J. 1975 Procesy narodowotwórcze we wschodniej Europie Środkowej w dobie kapitalizmu, Warszawa. K a n i a T. 1994 Region - kresy - pogranicze. Złożoność uwarunkowań i specyfika problemów, [w:] Z problemów ochrony, konserwacji i rejestracji regionalnego dziedzictwa piśmien­ niczego, I . Panic (red.),Cieszyn, s. 27-52. Kopeć E. 1985 Społeczne oblicze kwestii zaolziańskiej w latach 1938-1939, [w:] Z polsko-czecho­ słowackiego sąsiedztwa, E . Kopeć (red.), Katowice, s. 65-66. Národnosti 1989 Národnosti otázka v Československu (po roce 1918), Opava. Průmyslové 1978 Průmyslové oblasti, cz. 6, Opava. Rusek H. 1995 Stereotyp Polaka i Czecha w świadomości Polaków zaolziańskich, [w:] Edukacja między kulturowa. W kręgu potrzeb, oczekiwań i stereotypów, J. Nikitorowicz (red.), Białystok, s. 385-399. �236 HALINA RUSEK 1996 Społeczno-kulturowe uwarunkowania konfliktów na pograniczu polsko-czeskim, [w:] Konflikty etniczne, I . Kabzińska-Stawarz, S. Szynkiewicz (red.), Warszawa, s. 237-243. [w druku] Pobkie rodziny zaolziańskie na Zaolziu a asymilacja. Studium socjologiczne. R u s n o k J. 1989 Rola PZKO w życiu Polaków na Zaolziu, [w:] Zderzenie i przenikanie kultur na pograniczu, Z. Jasiński (red.), Opole, s. 165-173. R y b i c k i P. 1938 O badaniu socjograficznym Śląska, Katowice. Siwek T. 1995 Małżeństwa Polaków w Republice Czeskiej, „Zwrot", nr 9, s. 26-29. Studie 1972 Studie o vývoji průmyslu a průmyslových oblasti. Závěrečná zpráva z výzkumu soudobých národnostních vztahu na Ostravsku, Opava. Z a h r a d n i k S. 1991 Struktura narodowościowa Zaolzia na podstawie spisów ludności 1880-1991, Trzy­ niec. Z a h r a d n i k S., R y c z k o w s k i M . 1992 Korzenie Zaolzia, Warszawa - Praga - Trzyniec. HALINA RUSEK SOCIOLOGICAL ASPECTS OF T H E RESEARCHES OF C U L T U R A L DIFFERENTIATION IN ZAOLZIE Summary Zaolzie is a part of the Cieszyn Silesia, belonging now to the Czech Republic (once the Polish-Czech borderland). The area is often a subject of historical, ethnographical, (especially folkloristic), literary and, quite recently also pedagogical and sociological studies. The results show its cultural differentiation although the image of it does not make up any integral whole because of lack of common theoretical base of various studies. Sociological theory, owing to its interdisciplinary character might provide such base. But sociological studies carried out in Czech Silesia (mainly in the Silesian Institute in Opava) arouse most reservations, controversies and emotions among the Poles living in Zaolzie. The works are considered biased and fragmentary. That is why the first task of all who works on the problems of Zaolzie should be to investigate its social structure with all its relations. The most important to be studied are those interrelations which, until quite recently were impossible to deal with: national and ethnic relations, conflicts, the dilemmas of assimilation and transformations of cultural and national identity. Zaolzie is a peculiar region since the Polish minority is an autochtonous group, not immigrants. The study of social and historical context of their life should be related to the region itself. Such perspective is applied more and more often by scholarly institutions closest to the area in question-the branch of the Silesian Institute in (Polish) Cieszyn and the Institute for Polish Ethnic Studies at the University of Ostrava in the Czech part of Cieszyn (the town is divided between two state territories). Translated by Anna Kuczyńska-Skrzypek � https://zbiory.etnologia.uw.edu.pl/files/original/dcaeb80f7418344cd7534c48063ce6ab.pdf 5ff740aa5ef90ac4699e0c7e11650f7c Dublin Core The Dublin Core metadata element set is common to all Omeka records, including items, files, and collections. For more information see, http://dublincore.org/documents/dces/. Title A name given to the resource Lud Publisher An entity responsible for making the resource available Polskie Towarzystwo Ludoznawcze Rights Information about rights held in and over the resource Licencja PTL Format The file format, physical medium, or dimensions of the resource pdf Language A language of the resource pol Type The nature or genre of the resource czasopismo Text A resource consisting primarily of words for reading. Examples include books, letters, dissertations, poems, newspapers, articles, archives of mailing lists. Note that facsimiles or images of texts are still of the genre Text. Dublin Core The Dublin Core metadata element set is common to all Omeka records, including items, files, and collections. For more information see, http://dublincore.org/documents/dces/. Relation A related resource oai:cyfrowaetnografia.pl:publication:3730 Date A point or period of time associated with an event in the lifecycle of the resource 1956 Identifier An unambiguous reference to the resource within a given context oai:cyfrowaetnografia.pl:3504 Title A name given to the resource Recenzje/ Polska Sztuka Ludowa - Konteksty 1956 t.10 z.6 Description An account of the resource Polska Sztuka Ludowa 1956 t.10 z.6; s.360-365 Creator An entity primarily responsible for making the resource Rusek,Tomasz A.K. Reinfuss, Roman, Language A language of the resource pol Publisher An entity responsible for making the resource available Państwowy Instytut Sztuki Format The file format, physical medium, or dimensions of the resource application/pdf PDF Text Text capture metadata for PDF documents Text A L B E R T F I E D L E R : DEUTSCHE VOLKSTRACHTEN. Wyd. Zentralhaus für Volkskunst, Lipsk 1954, str. 80, ilustr. barw. 30. Zainteresowanie strojem ludowym, k t ó r e po drugiej wojnie ś w i a t o w e j tak w y r a ź n i e zaznacza się w z m o ż o ­ ną a k c j ą w y d a w n i c z ą , posiada dwa aspekty: jeden naukowy, widoczny np. w czeskiej pracy D r a h o m i r y Stranskiej (Lidove kroje v Ceskoslovensku), s ł o w a c k i e j — S o ń i K o v a ć e w i ć o v e j (Ludowy odev v hornom Lipotove) czy w „ P o l s k i m atla­ sie s t r o j ó w l u d o w y c h " w y d a w a n y m przez Polskie Towarzystwo L u d o ­ znawcze, i drugi — praktyczny, ma­ j ą c y na celu zaspokojenie potrzeb coraz liczniejszych ludowych zespo­ łów amatorskich w y s t ę p u j ą c y c h na scenie w regionalnych ubiorach. T y p o w y m p r z y k ł a d e m tego rodzaju p u b l i k a c j i jest litewska praca M i kaliny G l e m ż a i t e ( L i e t u v i u t a u t i niai drabuziai), a t a k ż e liczne w y ­ dawnictwa albumowe i popularne w rodzaju znanego w Polsce a l b u ­ m u s t r o j ó w b u ł g a r s k i c h (Błgarski narodni noszi i szewici), r u m u ń s k i e j pracy T. Banateanu czy opraco­ wanego u nas przez J. Manugiewicza albumu z a t y t u ł o w a n e g o „ P o l ­ skie stroje ludowe". Wymieniona w n a g ł ó w k u praca Fiedlera należy r ó w n i e ż do drugiej kategorii publikacji. Wydana przez Centralny Dom Sztuki Ludowej NRD ma ona służyć jako popular­ ny p o d r ę c z n i k dla u ż y t k u zespołów amatorskich, w szczególności zaś tanecznych, k t ó r y c h w y s t ę p y do­ piero wtedy n a b i e r a j ą w ł a ś c i w e g o wyrazu, gdy w y k o n a w c y m a j ą na­ leżycie wykonane ludowe ubiory. Ten w ł a ś n i e cel ściśle praktyczny został przez autora zaraz na w s t ę ­ pie w y r a ź n i e p o k r e ś l o n y . Pisze on r ó w n i e ż o znaczeniu stroju jako w a r t o ś c i o w e g o dziedzictwa p r z e s z ł o ­ ści z a z n a c z a j ą c jednak, że wobec zmienionych w a r u n k ó w społecznych i gospodarczych jego dalsza egzy­ stencja związana jest wyłącznie z działalnością zespołów regional­ nych. W omawianej p u b l i k a c j i stroje zo­ stały podane w wyborze dokona­ nym z p u n k t u widzenia ich typowości i wartości estetycznych. W większości w y p a d k ó w oparto się na wzorach z p o ł o w y ubiegłego s t u ­ lecia u w z g l ę d n i a j ą c w materiale ilustracyjnym jedynie u b i ó r codzien­ ny czy ś w i ą t e c z n y , a p o m i j a j ą c strój obrzędowy. W osobnym rozdziale omawia au­ tor h i s t o r i ę s t r o j ó w ludowych w Niemczech w s k a z u j ą c na g ł ó w n e r y ­ sy rozwojowe i k r z y ż o w a n i e się w stroju r ó ż n y c h e l e m e n t ó w k u l t u r o ­ wych p o c z ą w s z y od czasów ś r e d ­ niowiecza. W rozwoju s w y m ludo­ we ubiory niemieckie uległy daleko i d ą c e m u z r ó ż n i c o w a n i u regionalne­ m u ; np. t y l k o w o b r ę b i e T u r y n g i i jedna z badaczek znalazła aż 28 od­ mian s t r o j ó w ludowych. P r ó c z tego w ubiorze m i e s z k a ń c ó w wsi istnie­ ją znaczne r ó ż n i c e zależne od za­ możności, zawodu, stanu c y w i l n e ­ go, w i e k u w z g l ę d n i e sytuacji, w k t ó r e j strój się nosi. Szczególnie bo­ gate b y w a j ą zwykle stroje weselne. W X V I I I w . w Saksonii specjalne ustawy z a b r a n i a ł y c h ł o p o m u ż y w a ­ nia w stroju złota, srebra oraz jedwabiu. W połowie u b i e g ł e g o stu­ lecia w z w i ą z k u z rozwojem p r o ­ dukcji p r z e m y s ł o w e j ubiory ludo­ we zaczynają z a n i k a ć . Sprzyja temu r ó w n i e ż krzewienie się w ś r ó d spo­ ł e c z e ń s t w a idei liberalnych zmie­ r z a j ą c y c h do zacierania różnic sta­ nowych. W części szczegółowej omawianej t u pracy znajdujemy 26 b a r w n y c h plansz przedstawiających ubiory m ę s k i e i kobiece z r ó ż n y c h stron Niemiec oraz 4 plansze z detalami (czepce i haftowane w k ł a d y do gor­ setów). Każdą planszę objaśnia k r ó t k i tekst z a w i e r a j ą c y n i e z b ę d n e informacje — gdzie i kiedy przed­ stawiony na ilustracji strój b y ł no­ szony, podstawowe w i a d o m o ś c i o j e ­ go historii a wreszcie opis poszcze­ gólnych części s k ł a d o w y c h z poda­ niem m a t e r i a ł ó w , b a r w i ewentual­ nych ozdób. Plansze wykonane przez U r s u l ę Berger p o s i a d a j ą t ę zaletę, że wszy­ stkie potraktowane są pod w z g l ę d e m r y s u n k o w y m i malarskim dość jed­ nolicie a pod w z g l ę d e m etnograficz­ n y m — wiernie. Z p u n k t u widze­ nia estetycznego są raczej niecie­ kawe, co stanowi jeszcze jeden do­ w ó d , j a k trudno jest tego rodzaju zadanie r o z w i ą z a ć w sposób, k t ó r y obok w i e r n o ś c i etnograficznej za­ p e w n i a ł b y r ó w n i e ż odpowiedni po­ ziom artystyczny. W a r t o ś c i o w e u z u p e ł n i e n i e całości daje dosyć obszerny wykaz litera­ tury obejmujący zarówno prace ogólne, p o ś w i ę c o n e strojom ludo­ w y m (w rodzaju np. znanego dzieła Hottenrotha: Deutsche Volkstra­ chten), jak i te, w k t ó r y c h o m ó w i o ­ ne są ubiory ludowe jednego re­ gionu. Rss. TANCRED BANATEANU: PORTUL POPULAR DIN TARA OASULUI EDITURA DE STAT PENTRU L I T E R A T U R A SI ARTA. Bukareszt 1956. 20 str. tekstu, 40 ilustracji czarnobiałych, 3—barwne, 1 mapka. Tara Oasului (czyt. „ C a r a Uaszul i " ) to zapadły k ą t p ó ł n o c n o - z a c h o d ­ niej R u m u n i i u zbiegu granic ZSRR i Węgier, k t ó r y nawet na tle boga­ tej i dobrze na ogół zachowanej k u l t u r y ludowej tego k r a j u w y b i j a się swym konserwatyzmem. Do dnia dzisiejszego u t r z y m u j ą się t a m stare formy drewnianej architektury, d a w ­ ne zwyczaje pasterskie, p r y m i t y w n e typy n a r z ę d z i rolniczych i strój l u ­ dowy noszony powszechnie, z a r ó w ­ no w dzień powszedni, j a k i w święto. Ten w ł a ś n i e s t r ó j , oparty na materiałach samodziałowych, płót­ nie, suknie i w ł o c h a t e j tkaninie na­ śladującej w y g l ą d e m barani kożuch, zdobiony bogatymi haftami i ś w i e ­ c i d e ł k a m i , został w y b r a n y przez dy­ rektora b u k a r e s z t e ń s k i e g o muzeum sztuki ludowej Tancreda Banateanu jako temat do opracowania p i e r w ­ 360 szego zeszytu świeżo z a p o c z ą t k o w a ­ nego w y d a w n i c t w a objętego w s p ó l ­ ną n a z w ą „Caiete de arta populara" (Zeszyty o sztuce ludowej). S ą d z ą c z pierwszego zeszytu w y ­ dawnictwo to będzie m i a ł o raczej charakter popularny, b o g a t ą szatę i l u s t r a c y j n ą i nie zostanie p r z e c i ą ­ żone nadmiernie tekstem. W recen­ zowanej pracy ogranicza się autor do k r ó t k i e g o w s t ę p u historycznego, po k t ó r y m n a s t ę p u j e zwięzły opis s t o s u n k ó w gospodarczych i ogólna charakterystyka sztuki ludowej w Tara Oaslui. Opis s t r o j u m ę s k i e g o i kobiecego stanowi w y c z e r p u j ą c y komentarz naukowy do zamieszczo­ nego w w y d a w n i c t w i e materiału ilustracyjnego. M a t e r i a ł ten, na k t ó r y s k ł a d a j ą się zdjęcia c z a r n o - b i a ł e i kolorowe, jest dobrany w ten sposób, że daje nie tylko zasadniczy obraz stroju m ę s k i e g o i kobiecego, ale pozwala r ó w n i e ż z o r i e n t o w a ć się w r ó ż n i ­ cach z a c h o d z ą c y c h m i ę d z y ubiorem dzieci i dorosłych czy s t a r c ó w , r o bocznym, ś w i ą t e c z n y m lub noszonym w czasie specjalnych okoliczności, j . np. wesele. Praca Banateanu z a r ó w n o dzięki przejrzystemu opracowaniu tekstu, jak i celowemu doborowi m a t e r i a ł u ilustracyjnego stanowi wartościo­ w y przyczynek do poznania u b i o r ó w górali karpackich. P o w a ż n y m b r a ­ kiem, w y n i k a j ą c y m zresztą z popu­ larnego charakteru wydawnictwa, jest p o m i n i ę c i e r y s u n k ó w k r o j u , co utrudnia p e ł n e wykorzystanie p u ­ b l i k a c j i do celów naukowych. Rss. �F R I E D R I C H SIEBER: BUNTE MÖBEL DER OBERLAUSITZ. Akademie-Verlag, Berlin 1955, 58 str., 1 mapa, 22 ilustracje, w tym 5 kolorowych. W czasie, gdy u nas w y d a w n i c t w a z zakresu sztuki ludowej natrafia­ ją na coraz w i ę k s z e t r u d n o ś c i skut­ kiem niezrozumienia przez czynni­ k i miarodajne naukowego i propa­ gandowego znaczenia tego rodzaju publikacji, u naszych bliższych i dalszych s ą s i a d ó w prace na temat ludowej t w ó r c z o ś c i artystycznej są wydawane c h ę t n i e , w d u ż e j ilości i . . . w p i ę k n e j oprawie ilustracyjnej s t a n o w i ą c tzw. „ c h o d l i w y t o w a r " z a r ó w n o na r y n k u wewnętrznym, j a k i zagranicznym. Ostatnio k i l k a tego rodzaju p u b l i k c j i u k a z a ł o się na terenie Niemiec (zarówno Wschodnich, jak i Zachodnich), w ś r ó d nich praca Siebera p o ś w i ę ­ cona m a l o w a n y m meblom, szcze­ gólnie nas i n t e r e s u j ą c a , gdyż do­ tyczy t e r e n ó w b e z p o ś r e d n i o s ą s i a ­ d u j ą c y c h z D o l n y m Ś l ą s k i e m , gdzie — j a k w i e m y '•— malowane meble stanowią najcharakterystyczniejszy akcent wiejskiego w n ę t r z a . Tematem pracy jest grupa mebli malowanych, w y s t ę p u j ą c y c h na G ó r ­ nych Ł u ż y c a c h w z d ł u ż osi L u b i n (Lobau) — Ż y t a w a (Zittau), k t ó r e w formie i dekoracji w y k a z u j ą licz­ ne analogie w s k a z u j ą c e na ich p o ­ chodzenie z tego samego ośrodka meblarskiego. Na podstawie posia­ danych materiałów historycznych Sieber wyklucza jednak, aby o ś r o d ­ kiem t y m mogła b y ć k t ó r a ś z w y ­ mienionych w y ż e j miejscowości, w y ­ s u w a j ą c przypuszczenie, że b y ł a n i m wiejska osada H e r r n h u t założona w r. 1722 na terenie d ó b r hr. Z i n sendorfa przez tzw. „ b r a c i czeskich", u c h o d ź c ó w z M o r a w . Osadnicy ci prócz innych rzemiosł t r u d n i l i się r ó w n i e ż stolarstwem p o c z ą t k o w o i n ­ dywidualnie a od r. 1734 t a k ż e we wspólnymi warsztacie, w k t ó r y m zorganizowani b y l i nieżonaci „ b r a ­ cia". W 30 lat później warsztat s t a n o w i ł j u ż w a ż n y o ś r o d e k meblar­ ski p r o d u k u j ą c y dla w a r s t w za­ m o ż n y c h mahoniowe, fornirowane komody, b i u r k a i inne s p r z ę t y k o n ­ k u r u j ą c e z w y c i ę s k o z meblami za­ granicznymi sprowadzanymi np. z A n g l i i . Oprócz tego nie stronili jednak „ b r a c i a " od r o b ó t „pro­ stych", przez k t ó r e w e d ł u g Siebera r o z u m i e ć należy s t o l a r k ę b u d o w l a ­ ną a t a k ż e meble w rodzaju szaf, s k r z y ń , stołów itp. w y r a b i a n y c h dla o d b i o r c ó w wiejskich. W pracowni tej z a p o z n a w a ł a się r ó w n i e ż z t a j ­ n i k a m i rzemiosła stolarskiego m ł o ­ dzież z bliższej i dalszej okolicy, k t ó r a po u k o ń c z e n i u n a u k i p o w r a ­ cała do wsi rodzinnych p r a c u j ą c sa­ modzielnie na u ż y t e k m i e s z k a ń c ó w . Jak w y n i k a z dat umieszczonych na s p r z ę t a c h , z p o c z ą t k i e m X I X w. stolarze z H e r r n h u t zaprzestali już wyrobu malowanych mebli, a z po­ c z ą t k i e m X X w s p ó l n a pracownia uległa c a ł k o w i t e j l i k w i d a c j i . Moment, w k t ó r y m p o j a w i l i się na terenie Ł u ż y c morawscy stola­ rze, b y ł dla rozwoju ludowego m e ­ blarstwa szczególnie korzystny. W w i e k u X V I I I k w i t ł o na Ł u ż y c a c h uprawiane na w i e l k ą s k a l ę tkactwo domowe, k t ó r e z a p e w n i a ł o miesz­ k a ń c o m w s i dosyć znaczne dochody i p r z y c z y n i a ł o się (szczególnie we wsiach stanowiących własność miast) do r o z k w i t u gospodarki pie­ n i ę ż n e j . Wzrost zamożności c h ł o p ó w ł u ż y c k i c h w p ł y w a ł m . i n . na roz­ wój ludowej architektury, lepsze wyposażenie wnętrz, wzbogacenie stroju i t p . Najbogatsi, np. kupcy h a n d l u j ą c y p ł ó t n e m , zaopatrywali się w s p r z ę t y w y k o n y w a n e w miastach przez sto­ larzy cechowych; jako przykład w y m i e n i ć t u m o ż n a barokowe w swym kształcie szafy z ł a m a n y m i gzymsami u szczytu i ściętymi k r a ­ w ę d z i a m i pionowymi na przedzie. Dla ogółu c h ł o p ó w meble te b y ł y zbyt drogie, t y m c h ę t n i e j w i ę c za­ k u p y w a l i oni t a ń s z e , mniej w y ­ m y ś l n e ale r ó w n i e ż malowane łóż­ ka, skrzynie, szafy czy k o ł y s k i w y ­ rabiane przez herrnhuckich „ b r a c i " , k t ó r z y zaopatrywali Ł u ż y c z a n w swoje w y r o b y przez całe niemal stulecie. W starszych meblach p o s i a d a ł y one p r z e w a g ę e l e m e n t ó w kreskowych, graficznych, k t ó r y m towarzyszyły jednak r ó w n i e ż partie traktowane w sposób bardziej malarski. G ł ó w n e akcenty ornamentalne w y s t ę p o w a ł y na drzwiach, w postaci d w u w y ­ malowanych jeden nad d r u g i m me­ dalionów — o kształtach późnogotyckich — obramionych m o t y w a m i r o ś l i n n y m i , w k t ó r y c h ś r o d k u (cza­ sem na s u r o w y m drzewie) umiesz­ czano napis (nazwisko właściciela lub j a k i ś tekst o tematyce r e l i g i j ­ nej) i d a t ę . Bogata kwiecista orna­ mentyka z m o t y w a m i t u l i p a n ó w i a s t r ó w zdobiła pionowe i poziome deski lica o b r a m i a j ą c e d r z w i . W późniejszych szafach pojawia się tło m a r m u r k o w e (podobne j a k w meblach dolnośląskich) oraz jeszcze bogatsza dekoracja k w i a t o w a . W e d ł u g Siebera opisane t u szafy s t a n o w i ł y we w n ę t r z u ł u ż y c k i m na­ bytek nowy, przyniesiony i roz­ powszechniony dopiero przez m o ­ rawskich p r z y b y s z ó w . Inne s p r z ę t y , j . np. skrzynie, b y ł y j u ż wcześniej na tych teTenach pospolite, jedynie dekoracja ich zbliżona do tej, k t ó r a w y s t ę p u j e na szafach, została w p r o ­ W ś r ó d zgromadzonego przez a u ­ wadzona przez herrnhuckich sto­ tora m a t e r i a ł u znajduje się k i l k a larzy. datowanych o k a z ó w wykonanych w W z a k o ń c z e n i u swej pracy zasta­ pierwszych latach po p r z y b y c i u nawia się autor, w jakiej mierze „ b r a c i " do nowej siedziby (szafy opisywane przez niego meble są z r. 1726, 1729, skrzynia z r. 1730, w y t w o r a m i sztuki ludowej, skoro k o ł y s k a z r. 1734). Analiza orna­ wykonane b y ł y przez r z e m i e ś l n i k ó w mentu wskazuje, że meble te spo­ i to obcego pochodzenia. W toku rządzili r ó ż n i stolarze i to p r a w d o ­ r o z w a ż a ń dochodzi do wniosku, że podobnie nie p r a c u j ą c y w j e d n y m l u d o w o ś ć tych s p r z ę t ó w jest nie­ w s p ó l n y m warsztacie. w ą t p l i w a , co m o t y w u j e w sposób W opisie s p r z ę t ó w koncentruje n a s t ę p u j ą c y : tereny p ó ł n o c n y c h M o ­ autor swoją u w a g ę głównie na m a ­ raw, s k ą d przenieśli się w y c h o d ź c y , lowanych szafach, k t ó r e w materiale s t a n o w i ą wraz z G ó r n y m i Ł u ż y c a jego są najliczniej reprezentowane. m i zachodni i wschodni cypel z a s i ę ­ Forma ich, we wszystkich p r z y ­ gu śląskiego t e r y t o r i u m plemienne­ padkach jednakowa, n a w i ą z u j e do go. Osadnicy nie p r z y b y l i więc w tradycji meblarskich z czasów goty­ okolice zupełnie dla siebie obce. k u : szafy p o s i a d a j ą k s z t a ł t prosto­ Pierwsi z p r z y b y s z ó w t r u d n i ą c y się p a d ł o ś c i a n u , k t ó r e g o front w y p e ł ­ stolarstwem reprezentowali typ niają d r z w i jedno- l u b d w u s k r z y ­ wszystko u m i e j ą c y c h „ m a j s t e r k ó w " , dłowe. W przypadku pierwszym k t ó r z y z w i ą z a n i b y l i silnie z t r a ­ d r z w i ujęte są między dwie sze­ dycjami k u l t u r y ludowej. Dopiero rokie deski ściany licowej stano­ w dalszym rozwoju produkcja ich w i ą c e r ó w n o c z e ś n i e nogi szafy; w w a r s z t a t ó w poszła dwoma t o r a m i , d r u g i m — m i ę d z y s k r z y d ł a d r z w i z k t ó r y c h jeden p r o w a d z i ł k u me­ w p r a w i o n a jest trzecia deska r ó w ­ blom stylowym, drugi zaś s t a n o w i ł y nież dosyć szeroka, dzieląca ścianę meble dla w s i , o d p o w i a d a j ą c e g u ­ f r o n t o w ą pionowo na dwie połowy. stom w z b o g a c a j ą c y c h się na tkac­ G ó r n e i dolne z a m k n i ę c i e ściany l i ­ twie chłopów. Ci ostatni o d d z i a ł u j ą c cowej t w o r z ą w starszych szafach s w ą opinią na p r a c ę stolarzy stawali poziome listwy, w nowszych zaś się niejako w s p ó ł t w ó r c a m i ich dzieł, część górną podkreśla w y d a t n y dzięki czemu w y r o b y pochodzenia gzyms. rzemieślniczego z m i e n i a ł y się w w y ­ t w o r y sztuki ludowej, co znajdo­ Odległe, ś r e d n i o w i e c z n e tradycje w a ł o r ó w n i e ż w y r a z w zakresie p o s i a d a ć ma r ó w n i e ż szata k o l o r y ­ formy (przesada w zdobnictwie, geostyczna, na k t ó r ą s k ł a d a j ą się b a r ­ metryzowanie, upraszczanie etc). w y : czerwona, zielona, czarna i b i a ­ Malowane meble łużyckie oscylując ła. Do malowania u ż y w a n o spoiwa między gotykiem (konstrukcja) a r o ­ pokostowego m i e s z a j ą c je z zieloną kokiem (polichromia) n a b r a ł y swego ziemią, o c h r ą , sadzą z drzewa l i ­ w ł a s n e g o indywidualnego w y r a z u powego; czerwony kolor uzyskiwano plastycznego z a t r a c a j ą c cechy w ł a ś ­ z k r w i w o ł u . Po wierzchu m a l a t u r y ciwe stylowym meblom w a r s t w zapokryte b y ł y w a r s t e w k ą wosku. 361 �m o ż n y c h . W swej obecnej postaci stoją one poza f o r m a m i znanymi ze s t y l ó w historycznych, co z p u n k t u widzenia historii sztuki k w a l i f i k u j e je do w y t w o r ó w sztuki ludowej, W a ż n y m argumentem p r z e m a w i a j ą cym za l u d o w o ś c i ą omawianych meb l i jest w e d ł u g Siebera ich zgodność z wymaganiami środowiska znajdującego się na określonym stopniu rozwoju. I ta w ł a ś n i e w e w n ę t r z n a zgodność jest w e d ł u g niego n a j w a ż n i e j s z y m w a r u n k i e m , aby dzieło p r o d u k c j i rzemieślniczej mo- gło zostać uznane za dzieło sztuki ludowej. Praca Siebera jest n i e w ą t p l i w i e pozycją c i e k a w ą i w a r t o ś c i o w ą zarazem. P o m i n ą w s z y to, że dostarcza sporo m a t e r i a ł u p o r ó w n a w c z e go w a ż n e g o dla b a d a ń nad meblarstwem śląskim, stanowi ona interesujący p r z y k ł a d u m i e j ę t n e g o operowania ź r ó d ł o w y m m a t e r i a ł e m historycznym, d z i ę k i czemu u d a ł o się a u t o r o w i w sposób niezwykle przek o n y w a j ą c y p r z e d s t a w i ć społeczne i gospodarcze tło, na k t ó r y m roz- w i n ę ł a się bogata i r ó ż n o r o d n a p r o dukcja herrnhuckich w a r s z t a t ó w , Zewnętrznie książka prezentuje się bardzo dobrze. Skromna bezpretensjonalna obwoluta, tekst i ilustracje siatkowe drukowane na k r e d o w y m papierze, offsetowe w k ł a d k i barwne (wykonane bez zarzutu) — s k ł a d a j ą się na całość ś w i a d c z ą c ą o wydawniczej kulturze, k t ó r e j brak tak często odbija się w sposób ujemny na analogicznych w y d a w nictwach naszych, Rss. P. J . MAKUSZENKO, Z. A. PETROWA: NARODNAJA ARCHITEKTURA ZAKARPATIA. Kijów 1956. Wyd. Akademii Architektury Ukr. S.S.R. Tekstu 55 str., ilustr. w tekście 57, poza tekstem 109. Jest to w y d a w n i c t w o o charakterze przede wszystkim ilustracyjnym, p o m y ś l a n e jako album o b r a z u j ą c y bogactwo ludowej a r c h i t e k t u r y Zakarpackiej U k r a i n y do u ż y t k u arc h i t e k t ó w , budowniczych i szerokich sfer m i ł o ś n i k ó w ludowej sztuki. Szczupła stosunkowo część opisowa zaczyna się od k r ó t k i e g o w s t ę p u historycznego i n f o r m u j ą c e g o o dziejach U k r a i n y Zakarpackiej pod panowaniem w ę g i e r s k i m w okresie feudalizmu i gospodarki kapitalistycznej w ramach konstytucyjnej monarchii a u s t r o - w ę g i e r s k i e j a nas t ę p n i e r e p u b l i k i czechosłowackiej, Po k r ó t k i m epizodzie p o w t ó r n y c h r z ą d ó w w ę g i e r s k i c h w latach 1939— 1944 n a s t ę p u j e zjednoczenie Zakarpacia z r e s z t ą ziem u k r a i ń s k i c h w o b r ę b i e USSR, w z w i ą z k u z czym zachodzą doniosłe zmiany z a r ó w n o natury gospodarczej, j a k i k u l t u ralnej. Z i n i c j a t y w y w ł a d z zostaje roztoczona opieka nad b o g a t ą i wszechstronnie r o z w i n i ę t ą sztuką ludową. P r z e c h o d z ą c do części szczegółowej o m a w i a j ą autorzy na w s t ę p i e formy zasadnicze, k t ó r e na wysokogórskich obszarach (okręgi: w i e l i k o berezniański, meżgorski, wołoweck i i p ó ł n o c n a część rachowskiego) są jednodworcze, podczas gdy na żyźniejszych ziemiach p o d g ó r z a posiadają zwarty kszałt ulicówek. W rejonach w y s o k o g ó r s k i c h w okolicy Jasiny plan zagrody ma formę z a m k n i ę t e g o czworoboku (huculska „grażda"), na terenach zaś p o ł o ż o nych na z a c h ó d i p o ł u d n i e od wsi huculskich zagrody dzielą się na część m i e s z k a l n ą i oddzielnie s t o j ą ce pomieszczenia gospodarskie. B u d y n k i mieszkalne p o s i a d a j ą b ą d ź rozplanowanie symetryczne d w u i z bowe z sienią w p o ś r o d k u , b ą d ź izbę u m i e s z c z o n ą centralnie m i ę d z y sienią i k o m o r ą z a o p a t r z o n ą w wejście w i o d ą c e od pola. Na terenach Werchowiny (obszar g ó r s k i s ą s i a d u j ą c y od zachodu z z a k a r p a c k ą częścią Huculszczyzny) p r z e w a ż a ł y domy o jednej izbie mieszkalnej, bardzo często k u r n e lub p ó ł k u r n e .Jedynie najbogatsi posiadali c h a ł u p y z d w i e ma izbami rozdzielonymi sienią i dwiema komorami przy k a ż d y m szczycie po jednej. U uboższych 362 z d a r z a ł y się w y p a d k i , że pomieszczenia gospodarcze przybudowywano do b u d y n k u mieszkalnego. Czasem, gdy w a r u n k i terenowe w y m a g a ł y dla w y r ó w n a n i a poziomu wysokiej podbudowy, stajnie umieszczano pod częścią m i e s z k a l n ą , skutkiem czego budynek s t a w a ł się częściowo p i ę trowym. Stosunkowo obszernie o m ó w i o n a jest w recenzowanej pracy architektura sakralna, k t ó r a na U k r a i n i e Zakarpackiej w y s t ę p u j e w formie dość silnie z r ó ż n i c o w a n e j . Na terenie Huculszczyzny spotykamy cerk w i e o planie k r z y ż o w y m , poza t y m r e g u ł ą jest u k ł a d t r ó j c z ł o n o w y , w ramach k t ó r e g o w y t w o r z y ł y się r ó ż ne t y p y lokalne. Na Werchowinie (okręg w i e l i k o b e r e z n i a ń s k i ) w y s t ę p u j ą cerkwie o n a j w y ż e j wyniesionej części ś r o d k o w e j z oddzielnie stojącą d z w o n n i c ą . Na terenach bardziej zachodnich i p o ł u d n i o w o - z a chodnich wieża wybudowana nad b a b i ń c e m łączy się w j e d n ą całość z b u d y n k i e m c e r k i e w n y m stwarzaj ą c s y w e t k ę a n a l o g i c z n ą j a k w cerkwiach ł e m k o w s k i c h w y s t ę p u j ą c y c h u nas w powiatach s ą d e c k i m i gorl i c k i m . Dla p o ł u d n i o w o - w s c h o d n i c h o b s z a r ó w U k r a i n y Zakarpackiej (ok r ę g Kuszt i in.) charakterystyczne są cerkwie nakryte w y s o k i m d w u spadowym dachem z w i e ż ą w z n o szącą się nad b a b i ń c e m , z a o p a t r z o n ą w wysokie, s m u k ł e iglicowe zakonczenie niekiedy w y s t ę p u j ą c e w t o warzystwie czterech wieżyczek u mieszczonych po rogach u nasady iglicy. Po o m ó w i e n i u podstawowych form architektonicznych p r z e c h o d z ą autorzy do zagadnienia konstrukcji oraz do scharakteryzowania niezwykle bogatego na terenie Zakarpackiej U k r a i n y detalu architektonicznego, na k t ó r y s k ł a d a j ą się profilowane w ę g ł o w a n i a c e r k w i , podcienia wsparte na rzeźbionych słupach, stojące przed c h a ł u p a m i i przedsionkami cerkwi, dekoracyjnie szalowane szczyty, oryginalnie kształtowane obramienia o t w o r ó w okiennych i bogata snycerka w y s t ę p u j ą c a na otokach d r z w i i s o s r ę b a c h . W z a k o ń c z e n i u p o d k r e ś l a j ą autorzy d u ż e w a r t o ś c i artystyczne l u d o wej a r c h i t e k t u r y Zakarpackiej U - krainy. B u d o w n i c t w o to, p o m i n ą w szy drobne naleciałości obce — w ę gierskie, niemieckie czy czeskie — z a c h o w a ł o swój ludowy i narodowy charakter i p o w i ą z a n e jest licznymi więzami z budownictwem ludowym innych ziem U k r a i n y , B i a ł o r u s i ' i Rosji. Z n a j o m o ś ć tradycyjnego b u downictwa Zakarpacia jest potrzebna dla a r c h i t e k t ó w , k t ó r z y p l a n u j ą c w s p ó ł c z e s n e b u d o w n i c t w o wiejskie p o w i n n i u w z g l ę d n i a ć lokalne potrzeby i w a r t o ś c i ; przy o ż y w i o n y m r u chu b u d o w l a n y m na tych terenach' istnieją szerokie możliwości w y k o rzystywania rodzimych f o r m w b u downictwie socjalistycznym, Na b o g a t ą szatę i l u s t r a c y j n ą oma-. wianej t u k s i ą ż k i s k ł a d a j ą się liczne i bardzo dobre r y s u n k i techniczne zawarte w tekście oraz fotografie reprodukowane na k r e d o w y m papierze. M a t e r i a ł fotograficzny daje x szeroki p r z e g l ą d z a g a d n i e ń poczyn a j ą ć od krajobrazu i f o r m osadniczych poprzez wszystkie w a ż n i e j s z e t y p y architektury świeckiej i sakralnej, łącznie z obficie u w z g l ę d n i a n y m detalem, Dla czytelnika polskiego recenzowana praca jest l e k t u r ą p o d w ó j n i e i n t e r e s u j ą c ą : po pierwsze dlatego, że dostarcza sporo m a t e r i a ł u por ó w n a w c z e g o w zakresie i n t e r e s u j ą cych nas tak ż y w o z a g a d n i e ń karpackich, po w t ó r e — g d y ż pozwala z o r i e n t o w a ć się, j a k i jest na terenie Z w i ą z k u Radzieckiego stosunek do ludowej k u l t u r y , a w szczególności do z a b y t k ó w drewnianej a r c h i t e k t u ry. Na p r z y k ł a d z i e tej k s i ą ż k i w y s t ę p u j e z całą j a s k r a w o ś c i ą , j a k powierzchownie traktowane jest u nas h a s ł o korzystania z w z o r ó w radzieckich. W czasie gdy U k r a i ń s k a A k a demia Nauk p r z y g o t o w y w a ł a do d r u k u p r a c ę o ludowej architekturze, w k t ó r e j przeszło 50Vo tekstu i i l u stracji p o ś w i ę c o n e jest b u d o w n i c t w u sakralnemu, v. nas na znacznych terenach Karpat od Popradu po S a r r ' analogiczna architektura niszczeje l u b już zniszczała, pozbawiona opieki z powodu ciasnoty u m y s ł o w e j lokalnych b i u r o k r a t ó w , k t ó r z y nie umieli oddzielić pojęcia zabytku k u l t u r y od obiektu k u l t u religijnego, Rss. �Z H I S T O R Y C Z N E G O A R C H I W U M DOMY MIESZCZAŃSKIE Z KAMIONKI, POW. LUBARTÓW (I p o ł o w a X I X w.) W z w i ą z k u z procesem hr. Jana Zamojskiego z mieszczanami z K a m i o n k i o zaległe czynsze zostało w r o k u 1828 k i l k u mieszczan zlicytowanych. A k t a komornika s ą d o w e go Walentego D ą b r o w s k i e g o zachow a ł y się w A r c h i w u m p a r a f i a l n y m w Kamionce. I . Dom Stanisława L u s i a w s k i e g o, d ł u ż n i k a z a l e g a j ą cego 155 zł 26 gr na rzecz h r a biego, posiadacza jednego t y l k o • d o m u oraz ogrodu, p ó l i łąk. „Dom p r z y ulicy Stary Rynek zwanej w Kamionce pod nr 15 p o ł o żony z drzewa r ż n i ę t e g o od lat 14 budowany z sieni izby i komory s k ł a d a j ą c y się. K o m i n e m na sztagach s t a w i o n y m nad dachem m u r o w a n y m opatrzony — do k t ó r e g o dom u od ulicy do sieni w c h o d z ą c d r z w i proste na biegunie z tarcic robione. Z sieni zaś do izby prosto idąc d r z w i stare z tarcic robione na zawiasach żelaznych i hakach z k l a m k ą i k ó ł k i e m ż e l a z n y m do zamykania. W tej izbie p o d ł o g i nie ma. P u ł a p z tarcic na belkach i siostrzanie u k ł a d a n y . Okna mierne dwa, w k t ó r y c h 6 szybek szklanych strzaskanych a reszta całe bez okiennic. Piec o g r z e w a j ą c y t a k ż e chlebowy i k o m i n z k a p ą z cegły murowane. W izbie jest szafka na garnki ze trzema p ó ł k a m i w górze s t o j ą c e m i do ściany przybita. Z tej izby do k o m o r y d r z w i z tarcic zrobione na zawiasach i hakach ż e l a z nych z haczykiem t a k i m ż e . W tej I I . D o m B a r t ł o m i e j a S z n u r a ckiego: „ D o m p r z y R y n k u miasta K a m i o n k i pod n r e m 15tym położony, bardzo dawno budowany, stary, k t ó rego przyciesi i ściany pogniłe, dziurawe, w a l ą c e s i ę . K o m i n na sztagach do upadku nachylony, tak d a lece, iż ognia nawet a n i na kominie kuchennym, ani w piecu p a l i ć jest rzecz niebezpieczna dla całego m i a sta. Dach s ł o m ą dawno bardzo p o szywany, zgniły upada, przez co p u ł a p i ściany pogniły. Podatki p u bliczne i skarbu miejscowego zalegają. Do k t ó r e g o domu, od r y n k u w c h o d z ą c , u sieni d r z w i obszerne do w y j a z d u zdatne, na biegunie, stare, bez ż a d n e g o żelaza. Z a ś z sien i do izby po lewej r ę c e idąc, d r z w i t a k ż e stare na zawiasach i hakach żelaznych mniejsze z k l a m k ą zep s u t ą i haczykiem żelaznym. W izbie podłogi nie masz. P u ł a p na belkach i siostrzanie z tarcic u k ł a d a n y . Z przyczyny dachu dziurawego zgniły, Piec do ogrzewania t a k ż e chlebowy i k o m i n kuchenny z k a p ą z cegły murowane. Okno z drobnych szybek szklannych w części trzeciej potłuczonych pojedyncze. Przy piecu ł a w k i przybite. T a k ż e przy ś c i a n a c h s ą dwie ł a w y . Z izby do komory d r z w i stare na biegunie bez żelaza. W komorze p o d ł o g i nie ma. P u ł a p n a d g n i ł y z drzewa starego u k ł a d a n y , Z tej k o m o r y jest w y c h ó d na o g r ó dek, d r z w i a m i p r o s t y m i na biegunie opatrzony. si, w ziemię wlazły. D o m się na bok pochyla. S k ł a d a się z izby, k o m o r y i sieni z chlewem. B y ł dawno z drzewa r ż n i ę t e g o budowany. Od ulicy do sieni w c h o d z ą c d r z w i stare prostej roboty na zawiasach i hakach ż e l a z n y c h z w r z e c i ą ż e m i haczykiem ż e l a z n y m do zamykania. W tej izbie p o d ł o g i nie masz. P u ł a p z tarcic u k ł a d a n y , p o d o b n i e ż w k o morze. Piec o g r z e w a j ą c y i piec chlebowy, oraz k o m i n kuchenny z k a p ą z cegły surowej dawno m u r o w a n y — stare, znacznie zepsute reperacji p o t r z e b u j ą c e . Okno t y l k o jedno na ulicę, obszerne, o k i e n n i c ą się zasuw a j ą c e , z drobnych szybek szklannych robione, dziurawe, d e s z c z u ł k a m i w części p o z a k ł a d a n e , reperacji lub nowego przerobienia potrzebujące. Przy ścianie przybite są p ó ł k i na garnki, stare, popsute, z p i ę c i u deseczek s k ł a d a j ą c e s i ę . Z tej izby do komory d r z w i t a k ż e stare, p^-oste, na zawiasach i hakiem ż e l a z n y m z w r z e c i ą ż e m i skoblem do zam y k a n i a . Dach s ł o m ą poszyty stary, reperacji p o t r z e b u j ą c y . K o m i n nad dach wywiedziony na sztagach, s ł o m ą z gliną pleciony. W t y m domu sam gospodarz z żoną i dziećmi mieszka. Ten dom stoi m i ę d z y m i e dzarni z jednej strony star. Herszka Abramowicza, a z drugiej strony J ę d r z e j a S k r z y p c z y ń s k i e g o . Stodoły nie ma i w i ę c e j z a b u d o w a ń . " (Uwaga: Leonard D u d z i ń s k i , j a k w y n i k a z dalszych Ukt, b y ł c z ł o w i e k i e m stosunkowo z a m o ż n y m , posia- komorze podłogi nie masz i okna. P u ł a p takiż j a k i w izbie u k ł a d a n y , Z tejże komory jest w y c h ó d na ogródek d r z w i a m i prostemi na b i e gunie i z a s u w ą d r e w n i a n ą opatrzony. L e ż y ten dom m i ę d z y miedzami od wschodu słońca p r z y placu Franciszka K u b i k a . Z drugiej od zachodu starozakonnego J u d k i Berkowicza. Stodoły ani o b ó r o d r ę b nych nie ma, t y l k o chlewek m a ł y przy t y m ż e domu p r z y t k n i ę t y . Z a ś ogrody, pola i ł ą k i do tego domu dopiero zajętego i opisanego należące na s a t y s f a k c j ę zaległego czynszu w y ż e j w y r a ż o n e g o zaległego po dzień świętego czyli po d z i e ń 23 k w i e t n i a 1821 r o k u w ilości z ł o tych 130 groszy 1 dudzież k o s z t ó w prawnych." A k t s p o r z ą d z o n o 10 czerwca 1828 r. Secundo. Stodoła za stawem w ulicy pierwszej bardzo dawno b u dowana, przez p o ł o w ę w w ę g ł y , a przez pół w słupy, długości s ą ż n i 8, a szerokości sążni 5 w sobie mająca. Ze starości w m i e s i ą c u marcu r.b. przez w i a t r z dachu ogołocona została, tak dalece, ani i n t r a t y czynić nie może, ani zboża w n i e j s k ł a d a ć bez reparacji p o przedzonej i łożenia ekspensy nie jest rzeczą p o d o b n ą , p o n i e w a ż same tylko ś c i a n y stoją, gdzie się znajdują, klepisko, podszopie, z o b ó r k ą razem i zapole." A k t s p o r z ą d z o n o 2 czerwca 1828 r. d a j ą c y m dość z n a c z n ą ilość zagospodarowanego pola.). A k t s p o r z ą d z o n o 7 czerwca 1828r. I V . Dom P a w ł a P u l i ń s k i e g o : „Dom pod nrem 1 p o r z ą d k o w y m , a pod nrem 162 p o d ł u g inwentarza, przy ulicy Grobelnej od lat 9 z drzewa r ó ż n e g o budowany, z sieni, izby i komory s k ł a d a j ą c y się. K o m i n na sztagach, s ł o m ą z gliną w y p l a tany. Do k t ó r e g o d o m u w c h o d z ą c od ulicy s ą d r z w i stare na biegunie, Z a ś z sieni do izby d r z w i t a k ż e stare na biegunie z tarcic z k a b ł ą c z kiem ż e l a z n y m . Ta izba bez podłogi, P u ł a p z tarcic. Piec g r z e j ą c y , chleI I I . Dom Leonarda D u d z i ń - bowy piec i k o m i n kuchenny z k a s k i e g o: pą, stare z cegły murowane. Okno „ D o m ten stary obszerny, k t ó r e g o z szybek drobnych szklannych, 9 caściany, z powodu zgniłych przycie- łych, a z reszty w y b i t y c h s k ł a d a 2fi3 �jące się. Z izby do k o m o r y d r z w i stare na biegunie bez żelaza. W tej komorze podłogi nie ma. P u ł a p t y l ­ ko część u k ł a d a n a . Z tej komory jest w y c h ó d na ogród d r z w i a m i p r o stemi opatrzony. Ten dom leży m i ę d z y miedzami od p o ł u d n i a pa­ stwiska miejskiego, a od północy Andrzeja S k r z y p c z y ń s k i e g o . Secundo. Stodoła bardzo stara z drzewa różnego w w ę g ł y dawno budowana. Przyciesi w części i s ł u ­ py w części w y g n i ł y . Dach na d w ó c h sochach wsparty bardzo stary, s ł o ­ m ą poszyty, dziurawy, w a l ą c y się t y l k o popodpierany. Jedno zapole na zboże a w d r u g i m zapolu k o m ó r k a i obórka. Klepisko jedno. D r z w i na p r z e s t r z a ł dwoje, stare i popsute. Dłużnik Paweł Puliński oświad­ czył, iż takowej należności nie jest w stanie ani w y p ł a c i ć ani odrobić. Oprócz tego oświadczył, iż ż a d n e g o b y d ł a czyli inwentarza do g r u n t u p r z y w i ą z a n e g o nie ma. T a k ż e i to powiedział, że pola przez siebie p o ­ siadanego i o g r o d ó w ani na z i m ę ani na w i o s n ę teraźniejszością nie siał, a t a k o w ą n i e r u c h o m o ś ć pod zajęcie poddaje." p u ł a p z r ó ż n e g o drzewa starego u k ł a d a n y . Dach nad tern domem s ł o ­ m ą poszyty jeszcze stary. Secundo. Stodoła od ulicy Ś r e d ­ niej, stara od lat 23. W części w i ę k ­ szej z drzewa tartego, a w części mniejszej z drzewa dartego. Z jed;nej strony w węgły, a z drugie] w s ł u p y budowana. Szerokości sążni 5 i pół, a długości sążni 8 i łokieć. Do k t ó r e j od ulicy w c h o d z ą c jest furtka d r z w i a m i prostemi na bie­ gunie, z jednem t y l k o k ó ł k i e m ż e ­ laznym opatrzona. D r z w i u tej sto­ doły na p r z e s t r z a ł dwoje. Jedne stare od ulicy ale całe jeszcze po­ służyć m o g ą . Z a ś drugie od ogroda bardzo popsute. Ś c i a n a jedna w c z ę ­ ści w ziemię w l a z ł a i dziurawa. W tej stodole klepisko obszerne. Spichlerzyk do chowania z podłogą i p u ł a p e m . D r z w i do tego spichlerzyka dobre na biegunie z z a s u w ą d r e w n i a n ą . Zapole jedno z o b o r ą p r z e g r o d z o n ą , nad k t ó r ą o b o r ą jest rusztowanie z o b l a k ó w i r ó ż n e g o drzewa dartego. P o d o b n i e ż nad k l e ­ piskiem część rusztowania w i ę k s z a z drzewa dartego. Dach s ł o m ą po­ szyty, dziurawy, w części się w a l i i pochyla. Popodpierany. P ł o t u p r z ę ­ sła d w a z o b l a k ó w i żerdzi starych od ulicy stawianego." (Jak z dalszych akt w y n i k a , b y ł to gospodarz zamożny, część pola w y d z i e r ż a w i ł , a część od 20 lat le­ (Z dalszego ciągu w y n i k a , że b y ł żała ugorem.) •to gospodarz z a m o ż n y , zalegał w p ł a c e n i u czynszu w sumie 171 zł A k t s p o r z ą d z o n o 11 czerwca 1828 r. 16 gr, p r z y b y ł e m u k o m o r n i k o w i oś w i a d c z y ł „Iż takowej zaległej na­ leżności ani teraz, a n i potem nie V. D o m Tomasza W a d o w ­ jest w stanie z a p ł a c e n i a . Dlatego s k i e g o : nieruchomy m a j ą t e k pod zajęcie poddaje.") „ D o m przy ulicy N o w y Rynek, A k t s p o r z ą d z o n o 13 czerwca 1828 r. pod n r e m p o r z ą d k c w y m 107 a pod nrem inwentarza 107 sytuowany. Z V I . D o m Magdaleny Furtak', drzewa tartego w węgły r o k u 1820 w d o w y po z m a r ł y m A n t o n i m . budowany, z sieni, izby i komory „ D o m bardzo stary z różnego s k ł a d a j ą c y się. K o m i n e m na szta­ gach, słomą z gliną m i e s z a n ą sta­ drzewa w w ę g ł y budowany, pod wianym, nad dach wywiedzionym, dachem s ł c m ą poszytym, z sieni, opatrzony. L e ż y między miedzami, izby i k o m ó r k i w sieni s k ł a d a j ą c y z jednej strony od p o ł u d n i a B a r t ­ się. Pod nrem b i e ż ą c y m 110, z a ś łomieja Gregulczyka a z drugiej pod nrem i n w e n t a r z o w y m 68 przy strony Jacka Adamczyka od p ó ł n o ­ ulicy N o w y Rynek. Do k t ó r e g o od cy. Do k t ó r e g o z sieni w c h o d z ą c uiicy do sieni w c h o d z ą c d r z w i p r o ­ d r z w i proste na biegunie z j e d n y m ste na biegunie z a s u w k ą d r e w n i a n ą Z sieni do izby k ó ł k i e m ż e l a z n y m . Z a ś z sieni do z a m y k a j ą c e się. izby, po prawej r ę c e d r z w i lepsze d r z w i lepsze na zawiasach i hakach na biegunie z k l a m k ą i haczykiem żelaznych z w r z e c i ą ż e m i haczykiem ż e l a z n y m do zamykania. W izbie z k a b ł ą c z k i e m ż e l a z n e m i do zamy­ podłogi nie masz. Okna dwa. Jedno kania. W izbie podłogi nie ma. P u ­ bardzo stare popsute a drugie od ł a p z r ó ż n e g o drzewa na b e l k u j e d ­ ogroda cokolwiek lepsze. Obydwa nem i siostrzanie u k ł a d a n y stary. z drobnych szybek szklannych r o ­ Nad sienią p u ł a p z dartego drzewa, bione. P u ł a p na belkach i siostrza­ cienkiego u k ł a d a n y . W izbie piec nie z tarcic u k ł a d a n y . Piec do o g r z e w a j ą c y , k o m i n kuchenny i piec ogrzewania z k a f l i zielonych na chlebowy z cegły murowane, stare. podmurowaniu z cegły stawiony. Z a ś Okno m a ł e jedno, w k t ó r y m jedna piec chlebowy i k o m i n kuchenny t y l k o szybka cała, a w części w i ę k ­ z k a p ą z cegły murowane. W k o ­ szej p o t ł u c z o n e . K o m i n na sztagach, minie jest blacha żelazna. Przy na dach wywiedziony słomą z gliną piecu ł a w k i przybite. Szafka popsu­ pleciony a nad dachem cegłą nadta na g a r n k i , do ściany przybita. murowany. Dach stary słomą p o ­ Z izby do k o m o r y d r z w i z tarcic szyty w części dziurawy. Stoi ten grubych na biegunie z haczykiem domek na c a ł y m placu. i kółeczkiem żelaznemi. W tej k o ­ Secundo. Stodoła m a ł a , stara, o morze podłoga i p u ł a p z różnego drzewa robione, dziurawe. Z tejże j e d n y m zapolu i klepisku pod da­ komory jest wychód na ogród chem słomą poszytym, jeszcze ca­ drzwiami prostemi, z z a s u w ą d r e w ­ łym, z drzewa r ó ż n e g o z jednej n i a n ą opatrzony. Nad sienią jest strony w w ę g ł y a z drugiej w s ł u p y budowana. Długości sążni 3, a sze­ 364 rokości sążni 5 m a j ą c a . W r o t a p o ­ d w ó j n e na p r z e s t r z a ł , stare, do k t ó ­ rej wchodzi się f u r t k ą m a ł ą . Przy jednych w r o t a c h jest w r z e c i ą ż cien­ k i , żelazny z z a t y c z k ą żelazną przy t y m . Przy stodole dotyka się chlew na b y d ł o . Stary z różnego drzewa, w słupy budowany m a ł y . Przy tejże stodole są dwa brogi z daszkami słomianymi." (Z dalszego ciągu wynika, że w d o ­ wa b y ł a uboga, p o s i a d a ł a niewiele pola i o g r o d ó w , zalegała z o p ł a t ą czynszu od 26 lat. W y s o k o ś ć zaleg­ łości w y n i o s ł a w dniu opisania 12 czerwca 1828 r. — 248 zł 12 gr. Przy czym o ś w i a d c z y ł a , że gotowa jest zapłacić l u b odrobić na rzecz d w o r u całą zaległość, lecz teraz „od lat czterech, b ę d ą c słabą nie jest w sposobie, ani w y p ł a c e n i a a n i od­ robienia".) V I I . Dom Katarzyny W i e r z c h o ń k i , w d o w y po zmar­ ł y m Jakubie Wierzchoniu po­ zostałej. „ D o m pod n r e m 173 przy ulicy Kościelnej położony, z drzewa r ż n i ę ­ tego dawno budowany, stary, p o ­ chylony, popodpierany, d u ż y w zie­ m i ę w l a z ł y pod dachem słomą po­ szytym, bardzo starym, d z i u r a w y m . K o m i n na sztagach s ł o m ą z gliną wyplatany nad dach wywiedziony, stary, dziurawy. D o m ten ż sieni, izby i k o m o r y s k ł a d a j ą c y się. Do k t ó r e g o od ulicy do sieni w c h o d z ą c są d r z w i obszerne do zajazdu zdat­ ne, stare, z tarcic na biegunie r o ­ bione bez żelaza. Z sieni zaś po prawej r ę c e do izby i d ą c d r z w i sta­ re na zawiasach i hakach żelaznych z k l a m k ą z e p s u t ą i haczykiem ż e ­ laznym. W izbie była podłoga przed­ tem, a teraz znajduje się w y g n i ł a . P u ł a p z tarcic u k ł a d a n y . Okno j e d ­ no w m a ł e j części t y l k o z drobnych szybek 6. Z a ś w części w i ę k s z e j p o w y t ł u k a n e i d e s z c z u ł k a m i poza­ k ł a d a n e . Piec z k a f l i zielonych sta­ r y stawiany. K o m i n kuchenny z k a ­ p ą i piec chlebowy z cegły m u r o ­ wane, t a k ż e reperacji p o t r z e b u j ą c e . P ó ł k i na g a r n k i 5 do ściany przy­ bite. Z tej izby do komory drzwi proste stare na zawiasach i hakach żelaznych z w r z e c i ą ż e m i skoblem ż e l a z n e m i do zamykania. W tej k o ­ morze k a w a ł k i t y l k o p o d ł o g i w y gniłej znajduje się. Z tej komory jest w y c h ó d na p o d w ó r k o drzwiami prostymi na biegunie opatrzony. Secundo. Stodoła za stawem stara w w ę g ł y budowana. Dach pod s ł o ­ m ą stary, stodoła ta ma w sobie dwa zapola z klepiskiem, do k t ó r e j wrota na p r z e s t r z a ł , stare reperacji p o t r z e b u j ą c e . W tejże stodole znaj­ duje się poszopie, a w t y m poszopiu jest o b ó r k a , k o m ó r k a i spichlerzyk na chowanie zboża." (Jak z dalszych akt wynika, go­ spodyni b y ł a zamożna, a zaległości czynszowe w y n o s i ł y 415 zł 23 gr.) A k t s p o r z ą d z o n o 9 czerwca 1828 r. VIII. Na m a j ę t n o ś c i S t a n i s ł a w a Skrzypca leżał dług zaległych opłat czyn­ szowych w wysokości 187 zł. Zanim �przyszło do l i c y t a c j i dom zgorzał: „tylko się została stodoła o j e d ­ nym zapolu, klepisku i oborze b ę ­ dąca. Do k t ó r e j w c h o d z ą c od ulicy jest furtka dobrze z a m y k a j ą c a się na z a s u w ę d r e w n i a n ą . Ta stodoła jest z drzewa dartego, zdrowego, z przed lat 35. Z jednej strony w węgły, z drugiej strony w s ł u p y budowana. Szerokości ma s ą ż n i 5, długości ma sążni 7 i łokci 1. Ma w r o t a na p r z e s t r z a ł p o d w ó j n e z t a r ­ cic robione jeszcze w dobrym sta­ nie. Klepisko jedno, w k t ó r y m jest dołek na kartofle. Jest t a k ż e k o ­ mora z d r z w i a m i d o b r y m i na zasu­ w ę z a m y k a j ą c a się. W komorze jest podłoga, a na wierzchu p u ł a p do­ bry, u k ł a d a n y . Jest zapole jedno, obora z d r z w i a m i dobrze się zamy­ k a j ą c y m i . W oborze są dwie prze­ g r ó d k i na cielęta lub bydło. W tej oborze zamiast żłobu jest czółno na wysypywanie sieczki dla b y d ł a . Dach nad t ą stodołą ze słomy, d a w ­ no p o k r y t y , bardzo dziurawy, przez co ściany dobrze stawiane bardzo gniją. Ta stodoła reperacji dachu czyli poszycia p r ę d k i e g o potrze­ buje." A k t s p o r z ą d z o n o 10 czerwca 1828 r. N a d e s ł a ł Tomasz Rusek „LITERATURA LUDOWA" — nowy miesięcznik folklorystyczny. Redakcja Polskiej Sztuki L u d o w e j pragnie z a w i a d o m i ć swoich czytel­ ników, że w l u t y m 1957 r. u k a z a ł się wydany przez Polskie T o w a r z y ­ stwo Ludoznawcze pierwszy numer folklorystycznego m i e s i ę c z n i k a „ L i ­ teratura L u d o w a " p o m y ś l a n e g o — jak p o d k r e ś l a to we w s t ę p n y m ar­ tykule Redakcja — jako „ p i e r w s z a w dziejach naszej k u l t u r y p r ó b a czasopisma folklorystycznego", k t ó ­ re „ p r a g n i e zaspokoić potrzeby nauk o w o - s p o ł e c z n e , od dawna ż y w o od­ czuwane, a w t ó r n i e t y l k o d o c h o d z ą ­ ce do głosu w d u ż y c h organach l u ­ doznawczych". W „Literaturze Ludowej" ukazywać się m a j ą : 1. rozprawy i prace naukowe z za­ kresu l i t e r a t u r y ludowej i jej stosunku do narodowej; 2. oryginalne teksty ludowe w po­ staci p i e ś n i , g a w ę d , p o d a ń , bajejc, zagadek, p r z y s ł ó w i t p ; 3. m a t e r i a ł y d o t y c z ą c e obyczajów T kultury wsi; ,*»~ . 4. recenzje wydawnictw polskich i zagranicznych zł zakresu f o l k ­ loru; 5. sprawozdania z działalności i n ­ stytucji z a j m u j ą c y c h się litera­ turą ludową; 6. k r ó t k i e charakterystyki i sylwety f o l k l o r y s t ó w d a w n y c h i dzisiej­ szych; 7. k r o n i k ę n a j w a ż n i e j s z y c h wyda­ r z e ń ną polu ludoznawstwa i in. Pierwszy numer p o ś w i ę c o n y f o l k ­ l o r o w i p o d h a l a ń s k i e m u przynosi w dziale rozpraw i prac naukowych obok referatu prof. J. K r z y ż a n o w ­ skiego p. t. „ F o l k l o r Podhala w l i ­ teraturze" — wygłoszonego we w r z e ś n i u ub. r. w Zakopanem na zjeździe P T L , k r ó t k i e wspomnienie R. Drojeckiej o drze Tytusie C h a ł u ­ b i ń s k i m oraz a l a r m u j ą c y w swej t r e ś c i głos prof. J. Gajka o zanie­ chanej z niewiadomych przyczyn tak w a ż n e j dla e t n o g r a f ó w i f o l k l o r y ­ s t ó w sprawie reedycji dzieł K o l ­ berga. W dziale d r u g i m „ T e k s t y ludowe" czasopismo publikuje zapisane przez prof. W. Doroszewskiego „ O p o w i a ­ dania p o d h a l a ń s k i e " i „ Ś p i e w a n k i góralskie". W dziale n a s t ę p n y m zamieszczone są: recenzja k s i ą ż k i Andrzeja M e l i c h e r ć i k a p. t. „ J u r a j Janosik bohater w a l k i l u d u S ł o w a c k i e g o przeciw feod a ł o m " oraz notatki na temat w y ­ danego przez G d a ń s k i Dom T w ó r ­ czości L u d o w e j zbioru zagadek k a ­ szubskich p.t. „ O r z e c h e do uceche albo pół t e s ą c a kaszetoskich z a g ó d k " — i w y c h o d z ą c e g o w Cieszynie Cze­ skim m i e s i ę c z n i k a „ Z w r o t " , w k t ó ­ r y m znajduje się stały dział pt. „ Ż y ­ we teksty". Dział s p r a w o z d a ń zamieszcza — jako pierwsze — sprawozdanie Pra­ cowni T e k s t ó w L u d o w y c h P a ń s t w o ­ wego I n s t y t u t u Sztuki. W n a s t ę p ­ nych numerach u k a ż ą się sprawo­ zdania innych o ś r o d k ó w m. i n . Pra­ cowni L i t e r a t u r y L u d o w e j Instytutu B a d a ń Literackich, Pracowni D i a lektologicznej Z a k ł a d u J ę z y k o z n a w ­ stwa P A N oraz Z e s p o ł u Redakcyj­ nego p r a c u j ą c e g o przy P a ń s t w o w y m Instytucie W y d a w n i c z y m nad w y ­ daniem Nowej Księgi P r z y s ł ó w P o l ­ skich w oparciu o dzieło Adalberga. K r o n i k a zawiera n o t a t k ę o K o n ­ ferencji P o d h a l a ń s k i e j zorganizowa­ nej przez P T L we w r z e ś n i u ub. r. Polska Sztuka Ludowa w i t a p o ­ krewne czasopismo z t y m w i ę k s z y m zadowoleniem, że b ę d ą c pismem po­ ś w i ę c o n y m g ł ó w n i e sztuce ludowej niewiele miejsca p r z e z n a c z a ć m o g ł a na rozprawy z zakresu l i t e r a t u r y ludowej a jeszcze mniej na „ ż y w e teksty". W w y n i k u intensywnej pracy zfoierawczej w terenie rosły w ostatnim okresie gromadzone przez szereg p l a c ó w e k zbiory p i e ś n i oraz mate­ r i a ł y z zakresu prozy ludowej, nie­ jednokrotnie bardzo p i ę k n e i cie­ kawe, k t ó r e w większości w y p a d ­ k ó w zalegały p ó ł k i archiwalne i m i ­ mo istniejącego znacznego na nie zapotrzebowania społecznego, u k a ­ zywały się przeważnie bardzo rzadko. Fakt powstania specjalnego pisma, k t ó r e m . i n n y m i i te potrzeby za­ spokoić pragnie, n a l e ż y p r z y j ą ć z r a d o ś c i ą i uznaniem dla jego i n i ­ cjatorów. A . W. 3«5 �CZASOPISMA P A Ń S T W O W E G O I N S T Y T U T U S Z T U K I W A R S Z A W A , U L . D Ł U G A 26 SZTUKA I K R Y T Y K A , kwartalnik, ponad 200 str. druku, w tym kilkadziesiąt calostronicowyeh reprodukcji dzieł sztuki polskiej i obcej. Cena 24 zł, prenumerata półroczna 48 zł, rocz­ na — 96 zł. B I U L E T Y N HISTORII SZTUKI, kwartalnik, ponad 100 str. dużego formatu, około 100 ilustracji. Cena 24 zł, prenumerata półroczna 48 zł, roczna — 96 zł. POLSKA SZTUKA LUDOWA, kwartalnik, 64 str. dużego formatu, bogaty materiał ilustracyjny. Cena 18 zł, prenumerata półroczna 36 zł. roczna — 72 zł. PRZEGLĄD ARTYSTYCZNY, dwumiesięcznik poświęcony nowoczesnej twórczości plastycznej, 64 str dużego formatu, bogata szata ilustracyjna w technice rotograwiurowej. Cena 18 zł, prenu­ merata półroczna 54 zł, roczna — 108 zł. PAMIĘTNIK TEATRALNY, kwartalnik, ponad 160 str. druku, około 100 ilustracji. Cena 18 zł, prenumerata półroczna 36 zł, roczna — 72 zł. KWARTALNIK FILMOWY, ponad 90 str. druku, merata półroczna 20 zł, roczna — 40 zł. kilkanaście ilustracji. Cena 10 zł, prenu­ MUZYKA, kwartalnik, około 170 str. druku, liczne przykłady nutowe. Cena 18 zł, prenumerata półroczna 36 zł, roczna — 72 zł. PRENUMERATA Prenumeratę przyjmuje: 1. Przedsiębiorstwo Kolportażu Prasy i Wydawnictw „Ruch", przy czym: a) osoby oraz instytucie i zakłady wpłacają prenumeratę przez urzędy pocztowe i listonoszy; b) instytucje i zakłady mające swą siedzibę w miejscowościach, w których znajdują się oddziały wzgl. dele­ gatury „Ruchu" — wpłacają prenumeratę w tych oddziałach; cl instytucje centralne zamawiające prenumeratę dla jednostek podległych oraz osoby prywatne zgłaszają prenumeratę w Centrali Kolportażu Prasy i Wydawnictw „Ruch" w Warszawie, ul. Srebrna 12, PKO 1-6-100020. Termin zgłaszania przedpłat do dnia 10 miesiąca poprzedzającego okres prenumeraty Zlecenia na wysyłkę Wydawnictw za granicę przyjmuje Przedsiębiorstwo Kolportażu Wydaw­ nictw Zagranicznych „Ruch", Warszawa, Wilcza 46. 2. Prenumeratę przyjmują również wszystkie większe księgarnie „Domu Książki" (m. jn. księgarnie wymienione w punkcie „Sprzedaż"), w każdym terminie, oraz 3. Państwowy Instytut Sztuki, Warszawa, ul. Długa 26, konto w NBP, V O/M, Warszawa, nr 1529-91-20, cz. 18, dz. 5, rozdz. 19. Prenumerator podaje wyraźnie swe nazwisko i adres oraz tytuł czasopisma. SPRZEDAŻ 1. Wszystkie czasopisma są do nabycia w następujących księgarniach „Domu Książki".' Warszawa, ul. Krak. Przedmieście 7, ul. Piękna 31131, ul. Kredytowa 9, ul. Nowy Świat 49 ul. Puławska 1, ul. Mickiewicza 27. Białystok, ul. 1 Maja 24. Bydgoszcz, ul. 1 Maja 5. Gdańsk, ul. Grunwaldzka 8. Katowice, ul. 3 Maja 12, ul. Warszawska 11. Kielce, ul Sienkiewicza 30. Koszalin, ul. 1 Maja 15. Kraków, Rynek Główny 23, ul. Podwale 6, PI. Mariacki 9. Lublin, ul. Krak. Przedmieście 29. Łódź, ul. Piotrkowska 86, 102a, 47. Olsztyn, PI. Wolności 2/3. Opole, ul. Ozimska 8. Poznań, ul. Armii Czerwonej 69, ul. 23 Grudnia 20, ul. Marcinkowskiego 21. Radom, ul Żeromskiego 1. Rzeszów, ul. 3 Maja 2. Szczecin, ul. Wojska Polskiego 25. Toruń, ul. Rynek Staromiejski 31. Wrocław, ul. Rynek 14, ul. Kuźnicza 42. ul. Stalingradzka 33. Zako­ pane, ul. Krupówki. Zielona Góra, ul. Żeromskiego 16, ul. Karola Marksa 2. 2. Czasopisma Państwowego Instytutu Sztuki „Ruchu". są również do nabycia w większych kioskach 3. Egzemplarze z lat ubiegłych można nabywać w sklepach z prasą antykwaryczną w War­ szawie, ul. Wiejska 14, ul. Puławska 108. Zamówienia spoza Warszawy kierować do Centrali Kolportażu Prasy i Wydawnictw „Ruch", Dział Sprzedaży Prasy Antykwarycznej w Warszawie, ul. Srebrna 12. 4. Egzemplarze aktualne i dawne są również do nabycia w Państwowym Instytucie Warszawa, ul. Długa 26. Stołeczne Zakłady Graficzne Nr 2. W-wa, Podchorążych 39, Zam. 83. Pap. ilustr. kl. I I I 100 g A 1 + karton biały kl. I I I 220 g A 1. Nakład 3 500 egz. Sztuki, B-19. � https://zbiory.etnologia.uw.edu.pl/files/original/c6134f882e718976f46df4217242ac06.pdf ee7f20f8e81bfc527f4c73009aa945cc Dublin Core The Dublin Core metadata element set is common to all Omeka records, including items, files, and collections. For more information see, http://dublincore.org/documents/dces/. Title A name given to the resource Etnografia Polska Subject The topic of the resource etnografia, etnologia Description An account of the resource czasopismo Date A point or period of time associated with an event in the lifecycle of the resource 1958- Rights Information about rights held in and over the resource Licencja PIA Format The file format, physical medium, or dimensions of the resource pdf Language A language of the resource polski Creator An entity primarily responsible for making the resource IAiE PAN ( d.IHKM PAN) Publisher An entity responsible for making the resource available IAiE PAN Text A resource consisting primarily of words for reading. Examples include books, letters, dissertations, poems, newspapers, articles, archives of mailing lists. Note that facsimiles or images of texts are still of the genre Text. Dublin Core The Dublin Core metadata element set is common to all Omeka records, including items, files, and collections. For more information see, http://dublincore.org/documents/dces/. Relation A related resource oai:cyfrowaetnografia.pl:publication:1654 Date A point or period of time associated with an event in the lifecycle of the resource 1999 Identifier An unambiguous reference to the resource within a given context oai:cyfrowaetnografia.pl:1531 Title A name given to the resource O świadomości historycznej mieszkańców Białorusi Zachodniej / ETNOGRAFIA POLSKA 1999 t.43 Description An account of the resource ETNOGRAFIA POLSKA 1999 t.43, s.189-200 Creator An entity primarily responsible for making the resource Rutkowska, Amudena Language A language of the resource pol. Publisher An entity responsible for making the resource available Instytut Archeologii i Etnologii PAN, Instytut Historii Kultury Materialnej PAN Format The file format, physical medium, or dimensions of the resource application/pdf application/pdf PDF Text Text capture metadata for PDF documents Text „Etnografia Polska", t. XLIII: 1999, z. 1-2 P L ISSN 0071-1861 AMUDENA RUTKOWSKA O ŚWIADOMOŚCI HISTORYCZNEJ M I E S Z K A Ń C Ó W BIAŁORUSI ZACHODNIEJ W procesie kształtowania się narodów i ich państw istotną rolę odgrywa tradycja historyczna. Tam, gdzie odczuwa się jej brak, gdzie istnieje coś, co można określić jako niedosyt historii, sięga się do mitów lub tworzy nowe, ad usum współczesności. (J. Bardach) Badania, jakie prowadziłam na terenach Białorusi Zachodniej miały na celu ukazanie innego oblicza historii niż to, które można odnaleźć w naukowych opracowaniach. Chodziło mi o historię przeżywaną osobiście przez tych, którzy zwykle stanowią jej tło. Chciałam usłyszeć o tych samych wydarzeniach, o jakich można przeczytać w szkolnych podręcznikach, lecz widzianych z innej perspekty­ wy - oczami zwykłych ludzi, którzy znają je z opowiadań bliskich, a niejedno­ krotnie sami w nich uczestniczyli; ludzi, którzy niełatwo zmieniają raz ustanowio­ ną przez siebie wersję. Zagadnienia, jakie poruszałam dotyczyły przede wszystkim tematyki narodowej. Miałam nadzieję, że ukazanie, w jaki sposób widziane są zdarzenia z przeszłości, a także, jakie były ich konsekwencje pomoże mi w poznaniu stosunku ludzi do teraźniejszości i przyszłości własnego narodu oraz do władzy. Pozwoli też zrozumieć skomplikowaną sytuację, w jakiej znalazło się państwo białoruskie i jego mieszkańcy. Interesowało mnie także, na ile w myśle­ niu o historii widoczne są skutki propagandy, a na ile opowieści konstruowane przez moich rozmówców były wynikiem własnych przemyśleń. Aby poznać opinie na temat współczesności zdecydowałam się prowadzić badania przede wszystkim w małych miasteczkach (głównie w Nieświeżu i Kłecku). Według mnie, tam najwyraźniej można było odczuć zmiany zapocząt­ kowane przez rząd po uzyskaniu przez Białoruś niepodległości w 1991 г., dotyczące m.in. odrodzenia kultury narodowej. Tam również bardzo szybko pojawił się proces odwrotny - denacjonalizacja (po 1994 г.). Jest to szczególnie zauważalne w szkołach, do których wraca wykładowy język rosyjski. Starałam się dowiedzieć jak jest oceniane całe to „zamieszanie". Drugim powodem, dla którego wybrałam taki teren jest duży napływ osadników rosyjskich, nie 1 1 Zmiana poprzedniego kierunku polityki została zapoczątkowana w 1994 roku, po dojściu do władzy prezydenta A. Łukaszenki. Herb Pogoni zamieniono na dawne godło Związku Radziec­ kiego, z którego jedynie usunięto symbol sierpa i młota. Powróciła radziecka flaga (po podobnej korekcie) na miejsce biało-czerwono-białego sztandaru, uznawanego za najstarszy w dziejach Białorusi. Wprowadzono jako język urzędowy rosyjski obok białoruskiego. �190 AMUDENA RUTKOWSKA 2 występujący aż w takim nasileniu na wsi . Pojawienie się Rosjan było czymś więcej niż zmianą składu etnicznego miejscowej ludności. Oznaczało również spotkanie się rozmaitych postaw w sferze polityki, kultury, sposobu życia. Aby odzwierciedlić to zróżnicowanie starałam się rozmawiać z ludźmi różnymi pod względem narodowości, statusu społecznego i wykształcenia. Na podstawie zebranego materiału mogłam wyróżnić trzy kategorie roz­ mówców. Pierwszą z nich stanowią osoby o niskim poziomie wykształcenia (ukończyli oni zwykle kilka klas szkoły powszechnej). W ich opowieściach wątki zaczerpnięte z ustnej tradycji ludowej splatają się z informacjami podawanymi przez media. Wynikiem tego jest znaczna mitologizacja zarówno przeszłości, jak i teraźniejszości. Do drugiej kategorii można zaliczyć ludzi wykształconych w dziedzinach innych niż historia czy literatura. Ponieważ rzadko pogłębiają oni swoją wiedzę historyczną wyniesioną ze szkoły średniej, w ich wypowiedziach można zauważyć o wiele większy wpływ wiedzy potocznej na myślenie o historii niż u osób zajmujących się tą problematyką zawodowo (stanowią oni trzecią kategorię rozmówców). W tej ostatniej grupie znaleźli się nauczyciele szkół podstawowych mający bardzo silny wpływ na kształtowanie się historycznej świadomości młodego pokolenia. Okazało się jednak, że ich wiedza, aczkolwiek bardziej „unaukowiona", tzn. poparta faktami i z pozoru obiektywna, nie jest pozbawiona stereotypowych ujęć czy potocznych rozumowań. Przykładem może być taka wypowiedź: Cząstka Rasiji my za wsiudy byli. [...] Padpanskaj Polszy zachodnia cząstka była (Białorusinka, lat ok. 40). Charakterystyczne jest też wydłużanie czasu trwania władzy radzieckiej: Siemdziesiat słisznim Het eta terytoria Sawieckawa Sajuza (Białorusinka, lat 40, Nieśwież); Za silie było rusko jeżyka siemdziesiat Het (Białorusinka, lat 40, Kłeck). Autorka wypowiedzi wyraźnie kojarzy dominację języka rosyjskiego z czasami władzy radzieckiej. Nieprawdziwe jest również twierdzenie: Bielaruś trista Het pad Polszy, trista Het pad Rasiji (Białorusinka, lat 40, Nieśwież). 3 Rozmówcy z tej grupy rzadko podejmowali próby spojrzenia na teraźniej­ szość przez pryzmat wcześniejszych zdarzeń. Przeszłość i teraźniejszość widziane były często jako dwie oddzielne kategorie nie połączone ze sobą ciągiem przyczyn i skutków. To, czego nauczano często było sprzeczne z tym, co uważali za istotne w życiu codziennym. Przykładem może być postawa nauczycielki białoruskiego wychwalającej piękno rodzimej mowy, ubolewającej nad tym, że tak mało ludzi jej używa, która, w odpowiedzi na pytanie o słuszność oddzielenia się Białorusi od Rosji, stwierdza: Jak można rozdzielić Biełarusaw [od Rosjan - A.R.] kali u nas mowa nawet nie dzielitsa (Białorusinka, lat ok. 40, Kłeck). Wspomniałam o propagandzie. Mam tu na myśli nie tylko próby wpły­ wania na poglądy ludzi przez obecne władze, ale też politykę, prowadzoną zarówno przez stronę rosyjską jak i polską do czasów I I wojny światowej na 2 Są to głównie żołnierze i ich rodziny. W Nieświeżu znajduje się jedna z jednostek wojskowych. Nie jest to prawdą w odniesieniu do Białorusi Zachodniej, chyba że weźmie się pod uwagę czasy zaborów, trwające jednak dużo ponad siedemdziesiąt lat. 3 �Ś W I A D O M O Ś Ć H I S T O R Y C Z N A M I E S Z K A Ń C Ó W Z A C H . BIAŁORUSI 191 terenie Białorusi. Fakt częstej zmiany władzy i wpływów politycznych był dla mnie ważny w doborze terenu badawczego. Okolice Nieświeża i Kiecka w okresie międzywojennym wchodziły w skład I I Rzeczpospolitej, ale znajdowały się także bardzo blisko granicy ze Związ­ kiem Radzieckim (około 10 km). W przeszłości przez kilkaset lat należały do Wielkiego Księstwa Litewskiego (od 1569 już w składzie Rzeczypospolitej), przechodząc potem na ponad sto lat pod władanie carów (1793-1918). Skut­ kiem ciągłych zmian przynależności państwowej stało się duże zróżnicowanie etniczne i religijne miejscowej ludności oraz zakorzenienie się kategorii myś­ lowych wynikających z indoktrynacji z wielu stron. Ogromny wpływ na współ­ czesne poglądy polityczne, jak i widoczne obecnie różnice kulturowe miał, moim zdaniem, podział Białorusi dokonany w 1921 r. na mocy traktatu ry­ skiego. Wyznaczył on dwa skrajne modele postrzegania historii, które w prak­ tyce rzadko występują w czystej formie, lecz można je traktować jako bieguny, pomiędzy którymi funkcjonuje wiele innych postaw. Pierwszy z tych modeli nazwałam „kresowym"*. W swej najostrzejszej formie utożsamia on dawne polskie granice terytorialne z granicami etnicz­ nymi, zaprzeczając tym samym białoruskości tych ziem . Oto przykład utrzy­ manej w tym tonie wypowiedzi: Eta byla Polsza. Ani szczitajut szto Biełaruś, a nieprawdaż! Biełarusi etej nie była, nikagda ana oddzielna, tolka tiepier jej zdziełali. Ana nie była nikagda. Etaż nieprawda. Ani tiepier (Polka, lat 78, Kłeck). Co ciekawe, z taką postawą spotkałam się częściej wśród młodego pokolenia niż wśród osób starszych: Na Białorusi jest większość Polaków. Patrzeć tak istoria, to Nieśwież, Baranowicze, to była kiedyś Polska. To teraz dziadki, pradziadki mówią w języku rosyjskim, ale naprawdę oni są Polakami, bo to kiedyś były tereny polskie (Polak, lat 22, Nieśwież); U nas oczień mnoha abielarusinych Paliakaw (Białorusinka, lat 35, Kłeck). Bez wątpienia duży wpływ na powstanie przytoczonych tu opinii miał podział religijny, językowy i kulturowy tego terenu. Przykładem może być choćby panujące w powszechnej opinii przekonanie, że nie jest możliwe, aby Białorusin był katolikiem, wyjąwszy przypadki małżeństw mieszanych i w konsekwencji zmiany wyznania. Kościół katolicki określany jest mianem polskiego, a jego wyznawcy nazywani są Polakami . Nazwę konfesji przekłada się na nazwę narodowości . Utożsamiając je ze sobą można dojść do przekonania, że na zachodniej Białorusi przeważa ludność polska. W rzeczywistości, według danych z 1989 г., zdeklarowanych Polaków jest na tych terenach 5,6%, Białorusinów 5 6 7 4 Określenie „kresowy" wprowadziłam ze względu na podobieństwo wypowiadanych sądów do tych, jakie były popularne wśród polskiej elity dwudziestolecia międzywojennego. Drugi powód to wyjątkowo częste operowanie pojęciem „polskie kresy wschodnie" przez informatorów, którzy wykazywali się opisywana przeze mnie postawą. Ogranicza się do Białorusi Zachodniej. Związane jest to m.in. z panującą powszechnie od XVII wieku językową zbitka pojęciową: Polak-katolik. Nie oznacza to oczywiście, że na Białorusi nie ma etnicznych Polaków. 5 6 7 �192 AMUDENA RUTKOWSKA zaś 76,5% (Eberhardt, b.r.w., s. 162). Ważne są również kwestie językowe i kulturowe. Upowszechnianie się języka polskiego wśród szlachty i inteligencji wpłynęło na przyswojenie sobie polskich wzorców kulturowych i częściowe jej zasymilowanie. Wielu spośród moich rozmówców zdawało sobie sprawę z „inności swojej polskości" w stosunku do prezentowanej przez mieszkańców dzisiejszej Polski. Jest ona dla nich czymś dodatkowym wobec białoruskości, jakimś echem dawnej tradycji: Ja lubliu ety naród białoruski. Eta maja. [...] My tu z dzieda żywiom. Tut moj pradziad pacharonien. Wieczna my żywiom zdzies. No, kanieszna, как Polak po nacjonalności napiszus i Polska i razhawor nrawitsa. No, mnie tut. Ja tut rażdzion. Ja za to pajdu na barykady (Polak, lat 70, Kłeck). Drugi, przeciwstawny model nawiązuje do koncepq'i słowianofilskich z okresu caratu. Sugerowały one, że Białorusini należą do narodu rosyjskiego, a język białoruski jest rosyjskim dialektem. Spuściznę historiografii carskiej przejął Związek Radziecki, choć w bardziej „zawoalowanej" formie. Dopusz­ czano bowiem istnienie Białorusinów jako narodu, lecz był to naród „etnog­ raficzny", ograniczony do warstwy ludowej, mający stanowić element kultury wielkiego narodu radzieckiego. Wersja ta jest nadal bardzo popularna, szcze­ gólnie wśród Rosjan mieszkających na Białorusi oraz osób pochodzących z mieszanych małżeństw białorusko-rosyjskich i rosyjsko-polskich: Ja waspitana tak, szto nasze narody dałżny żyć wmieście. No, cziem kultura ruskawa czieławieka, Ukraińca, Bielorusa atliczajestsa ad druga? Ja nie wiżu (Rosjanka, lat 50, Kłeck). Ludzie powołują się przy tym na odwieczne więzi historyczne, których nie należy przerywać: Rasija, Bielarusia, Ukraina, oni istariczeski na­ rody oczień bliskije. I tut na silna własc nie ustanawliwalas, patamu szto wsia eta rewolucja sawierszałas sawmiestna. Nikto tut na silna nie ustanawliwał (Polka, lat 30, Kłeck). Hasła „bracia Słowianie" odgrywały także dużą rolę w polityce kościoła prawosławnego. Ślady tych tendencji można również spotkać obec­ nie: Ruski jazyk eta samyj bliski к slawianskamu jeżyku. A Biełaruś swajo nariecze imieła, Ukraina swajo. - Biełaruski eta nariecze ruskawa jazyka? [A.R.] - Da (Białorusin, pop, lat 50, Kłeck). W świadomości mieszkańców Białoruś jest nadal podzielona terytorialnie i kulturowo na Zachodnią i Wschodnią, co wyczuwa się w wypowiedziach takich jak ta: Na pewno tam heta i kultura boisz zachowała sie rasijska. A u nas boisz heta zachodnia kultura (Białorusinka, lat ok. 40, Kłeck). Dla mnie interesujące było czy ten podział widoczny jest także w poglądach moich rozmówców na historię, czy może w myśleniu o niej istnieje jakiś obszar niezależny. Wspomnę tu jeszcze o jednej postawie, z którą jednak stykałam się bardzo rzadko. Mam tu na myśli zjawisko „lićwińskości" . W przeciwieństwie do pozostałych nie wiąże się ono z gloryfikacją ościennego państwa, w tym 8 8 W języku rosyjskim i białoruskim Litowiec to współczesny mieszkaniec Litwy, Litwin zaś to nazwa historyczna ludności dawnego Księstwa Litewskiego. W języku polskim nie ma takiego rozróżnienia. Dlatego używam zmiękczonej formie „Lićwin". �ŚWIADOMOŚĆ HISTORYCZNA MIESZKAŃCÓW ZACH. BIAŁORUSI 193 przypadku współczesnej Litwy, a wręcz przeciwnie, odwołując się do przeszłości Wielkiego Księstwa Litewskiego w skrajnej wersji przybiera postać antagonizmu wobec Litwinów. Dobrze ujmuje to J. Bardach, pisząc: „Język ruski (starobiałoruski) aż po schyłek X V I wieku był językiem urzędowym Wielkiego Księstwa Litewskiego, którego ludność w przeważającej większości stanowili przodkowie współczesnych Białorusinów i Ukraińców. Stąd tylko krok, by uznać, że Wielkie Księstwo Litewskie było faktycznie państwem białoruskim, a litewskim tylko z nazwy" (Bardach 1993, s. 5). Nasuwałoby się tu przypuszczenie, że powinno się odrzucić nazwę Litwa jako obcą. Tymczasem widoczna jest interpretacja odwrotna, wyrażana w pretensji wobec Litwinów o przywłaszczenie sobie nienależnej im nazwy ziemi wraz ze stolicą - Wilnem. Zwykle za winnych takiego stanu rzeczy uważa się Sowietów lub też wcześniejszych władców Rosji. Pojawia­ ją się także oskarżenia o „zabieranie" dorobku kulturowego: / patrzę w tym Wilniusie u Żmudzinów. Oni dają koncert Moniuszki. Tam u nich objawiają, że dwie etiudy mińskie. [...] Litwa korzysta z tego, że to stąd, białoruskie. Trzebaż sprawiedliwie oddawać. Jeżeli napisane o Halinie, to nie napisane o Agacie (Polka, lat 70, Kłeck, podkr. - A.R.) Sami Litwini raczej nie widzą tu historycznych nieścisłości (podobnie i Polacy litewscy). Jeżeli już omawiana jest sprawa przynależności etnicznej terenów Białorusi to zdarza się, że padają stwierdzenia odwrotne. Tak np. Czesław Miłosz pisze o Nowogródczyźnie: „Okolice te, niegdyś etnicznie litewskie, teraz miały ludność chłopską, mówiącą językiem białoruskim i folklor, który miał tak silnie wpłynąć na Mickiewicza, był głównie białoruski" (Miłosz 1994, s. 36). Można wysunąć wiosek, że Białorusini skądś przybyli, ale skąd, tego się już nie wyjaśnia. Stanowią zatem swoiste historyczne kuriozum, które przez wieki poddawano wpływom ościennych państw. Wynikiem było m. in., łączenie warstwy wyższej - szlachty, inteligencji - z przedstawicielami różnych narodów (za wyjątkiem białoruskiego) jak i przypisywanie wielkich osiągnięć innym. Powstaje pytanie: jak wielu Białorusinów akceptuje taki stan rzeczy, uznając go za prawdziwy? Różnice zdań na ten temat zależą od poziomu wykształcenia i od wieku rozmówców. I tak, ludzie starsi, urodzeni na wsi, niewykształceni wiążą okreś­ lenie „szlachcic" wyłącznie z Polakiem. Osoby w tym samym wieku, pocho­ dzące z podobnego środowiska, lecz mające za sobą dalszą edukację mówią o szlachcie białoruskiej wtedy, gdy dotyczy to czasów przedrozbiorowych, a w odniesieniu do dwudziestolecia międzywojennego o szlachcie polskiej z białoruskimi korzeniami. Podkreślają oryginalność historii Białorusi, istnie­ jącej w ramach Rzeczypospolitej, mówiąc że mogła ona poszczycić się sys­ temem prawnym i politycznym dojrzalszym od innych państw, tak samo jak wybitnymi osobistościami: Kultura bardzo bogata. Na przykład Statut Litewski był wcześniej czem w Polsce nie budź. Statut Sapiegi. Potem znowu Radziwiłły. Toż nie byli Polacy. Potem Sapiegi. Toż nie byli Polacy (Polka, lat 70 Kłeck). Spojrzenie na przeszłość bywa jednak niekiedy bardzo wyidealizowane: Żeby kiedy przy Polakach kto się leczył tymi ziółkami, zaklinaniami. To wy­ kluczone było. Bylo już poziom. Poziom europejski (Polka, lat 70, Nieśwież). �194 AMUDENA RUTKOWSKA Pytanie o okres I Rzeczpospolitej często otwiera pole do prezentacji opo­ wieści utrzymanych w nastroju „Pana Tadeusza". Zacytuję utrzymaną w ta­ kim stylu wypowiedź: Zawsze bylo wiadomo, że litewska kuchnia, bardzo boga­ ta kuchnia. I na przykład, inteligencja polska przyznawała, że pojechać na Litwę, to najeść się, bo tam bardzo smaczno i dużo gotują. Te bigosy...! To wszystko u nas było, o tutaj, w tej miejscowości. Ale to była nie Korona Polska, a Litwa. A razem Rzeczpospolita [...] Rzeczpospolita była, to i życie było [...] Dwa państwa abiedzinili się w jedno i drużno żyli. [...] To bylo dobrowolna abiednienie. A Rosja przyszła i wyrżnęła. I wypalili wszystko (Polka, lat 70, Kłeck). Starsi rozmówcy podkreślają, że najchętniej czuliby się jako obywatele takiej właśnie konfederacji państw, bo - jak mówią - ciężko jest nawet roz­ sądzić, które dobra czy zjawiska kulturowe należą do konkretnego narodu, nie wspominając o ludziach. Ponieważ nie ma wątpliwości co do autochtoniczności kultury ludowej, rozmówcy ci z szacunkiem odnoszą się do tradycji warstw chłopskich: [...] fartuch ten ładny, spódnica ładna, bluzka wyszywana, białoruski ornament. Nawet naukowcy tam w Waszyngtonie... Wszędzie, że oryginalny. Takiego wzoru nie ma ni w Polsce, ni w Rosji (Polka, lat 75, Kłeck). Młodsze o zaledwie dwie dekady pokolenie ma już kompleks niższości kulturowej Białorusinów wobec Rosjan. Często utożsamiają się wyłącznie z kultu­ rą rosyjską (wyjątek stanowią osoby z wykształceniem historycznym lub filolo­ gicznym). Wynika to z długoletniej polityki rusyfikacji, z przywilejów, jakimi cieszył się język rosyjski. Zdominował on wszystkie wydziały uniwersyteckie oprócz filologii białoruskiej. Po białorusku uczono tylko na wsi. To spowodowa­ ło, że uzyskał on status wiejskiej gwary. Takie traktowanie języka białoruskiego było charakterystyczne nie tylko dla władzy sowieckiej, lecz także dla dużej liczby Białorusinów. Dominacja rosyjskości była tak silna, że i dziś wielu osobom trudno pojąć, iż w czasach międzywojennych na terenach obecnej zachodniej Białorusi nikt się rosyjskiego nie uczył. Opowiadając o pokojowym współistnieniu różnych narodowości przed wojną, rozmówcy podkreślają powszechność stoso­ wania tego języka, powołując do życia szkolnictwo rosyjskie tam, gdzie ono nie istniało: Do tritcac dziewiatawo goda w Nieświeże byli czetyrie szkoły: ruskaja, biełaruskaja, polskaja i jewrejskaja (Białorusinka, lat ok. 40, Nieśwież); Da wajny u nas była czietyrie jeżyka. Znaczit, izuczalas bielaruski, jewriejski, ruski i polski (Białorusinka, lat 40, Kłeck). Lekceważący stosunek do języka reprezentującego kulturę narodową spowodował podobne traktowanie wszystkiego, co białoruskie. Powstał typ „człowieka sowieckiego", który oprócz gloryfikowania kultury rosyjsko-radzieckiej miał także bałwochwalczy stosunek do rządzących elit. Niektórzy nadal patrzą na świat wyłącznie oczami władzy, powołując się w każdej wyrażanej opinii na jej autorytet. Uwidacznia się to np. w takich stwierdzeniach: Jak mówi Łukaszenko, to jest łagodny naród (Polak, lat 55, Kłeck). Akceptuje się zasłyszane informacje bez próby wnikania w powody określonego stanu rzeczy. Jako skutek wydarzeń historycznych, ciągłych dominacji „obcych", po­ strzegany jest także charakter narodowy Białorusinów. Widoczne jest to w wy­ powiedziach określających go poprzez skontrastowanie z charakterami innych �ŚWIADOMOŚĆ H I S T O R Y C Z N A MIESZKAŃCÓW Z A C H . BIAŁORUSI 195 narodowości (np. Polaków), których historia potoczyła się odmiennie: Oni nie bojatsa. Raznica takaja. W Polszy nikagda nie było krysnapowa prawa. We wsiu istoriu nie była. A w Ruś wsiegda. Znaczyt, raznica balszaja. Krysnapoje prawo, pańszczyzna, w Polszczy nie była. Swoich krałiej wybierali ludzi. Ot, eta naród. Pa etamu aniprywakii tak być swobodnymi [...] A tut niczewo nie skazysz. Ani [tzn. władza] bojatsa sztob my byli z nimi kontakty, patamu szto my toże etawa ducha nabieromsie (Polak, lat ok. 75, Kłeck). W tej wypowiedzi wyraźnie odrzuca się Białorusinów jako spadkobierców tradycji Rzeczypospolitej Obojga Narodów i zapomina o tym, że ówcześni królowie w większości byli bardziej związani z ziemiami dzisiejszej Białorusi niż Korony. W podobnym tonie utrzymana jest refleksja, której autor wyłącza Białorusinów z udziału w walkach z zaborcami w X I X wieku. Wypowiada się historyk. Warto zwrócić uwagę na nazwiska, jakie przytacza (w dalszej części tekstu zajmę się stosunkiem Białorusinów do tych postaci): Nietu nacjanalnej sily gieroje w liczności. Wawel, Kraków, Kościuszką, Mickiewicz. U nas nietu. Palaki, dziewietnatcatyj wiek, w Sibiř za swabodu. Skolka Polakaw pahibło? Kagda, poslie razdzieł. Wsie Palaki, wsie pieresticzeskije akty. I Jewrieje wmieś­ cie z Polakami (Białorusin, lat. 40, Kłeck). Z powodu wydarzeń historycznych, które wykształciły społeczeństwo bę­ dące swoistym tyglem etnicznym dużo jest ludzi, szczególnie pośród starszego pokolenia, o niewykrystalizowanym poczuciu tożsamości narodowej. Mając problem z narodowym samookreśleniem takie osoby sięgają do innych kate­ gorii, najczęściej do wyznania. T u nie można niczego kwestionować. Ktoś jest ochrzczony w obrządku katolickim lub prawosławnym. Ojczyzną jest najbliż­ sza okolica, a nie jakaś wyimaginowana kraina. Jeżeli przychodzi ginąć za symbol, to jest nim częściej krzyż niż godło państwowe. Taka postawa wiąże się ze zjawiskiem tzw. „tutejszości". Zanika ono w społecznościach lokalnych żyjących dawniej w izolacji, a teraz poddanych wpływom współczesnej cywili­ zacji. Mieszkańcy takich miejsc określali się jedynie jako żyjący „tutaj" i była to najważniejsza dla nich identyfikacja etniczno-kulturowa. To, co mówiłam o niewykrystalizowanej świadomości narodowej odnosiło się przede wszystkim do osób wychowanych na wsi. Dlaczego jednak problemy z narodową identyfikacją zdarzają się ludziom z wyższym wykształceniem, pochodzącym z rodzin mieszczańskich, szlacheckich czy inteligenckich? Jedna z rozmówczyń urodziła się przed wojną w Kłecku w rodzinie polsko-białoruskiej. Była uczennicą polskiego gimnazjum. Po wojnie ukończyła uniwer­ sytet w Mińsku. W czasie wojny zginął jej starszy brat, dyrektor polskiej szkoły, uważający się za polskiego patriotę. Ojciec - Polak zmarł w syberyjskim łagrze, niedługo potem odeszła również matka. Ona sama nie wie, jakiej jest narodowoś­ ci. Mówi: Ja w dowodzie osobistym jestem Polka, a jak ja siebie czuję, to ja sama nie wiem. Jak Boga kocham, nie wiem sama kto ja jestem, jak ja jestem. Wszystko u nas przewrócili. Choć ja już i stara jestem i trzeba mieć jakieś takie przekonanie, no ja nie mam takiego twardego przekonania kto ja jestem (Polka, lat 72, Kłeck). Możliwe, że zabrakło jej autorytetów potrzebnych do uformowania świadomości �196 AMUDENA RUTKOWSKA narodowej. Było za późno, by „stała się Polką" i za późno również, by identyfikować się jako Białorusinka. Problem ten dotknął wiele osób, które dorastały na skraju dwóch epok, i których pełnoletniość przypadła na wczesne lata powojenne. W ich wypowiedziach można zauważyć wiele sprzeczności, wynikających z niejednoznacznej identyfikacji jako Białorusina, Polaka lub Rosjanina. Przykładem może być fragment rozmowy na temat zmian układu granic państwowych: Pierwszego września Niemiec napadł na Polskę, a siedem­ nastego września Sowieci. I już. I Polski nie ma. [...] Niemiec zabrał pół Polski, a drugą już Rosja zabrala. My już liczymy się teraz Białorusy (Polka, lat 77, Kłeck). Zauważyć tu można także echo postawy, którą określiłam jako „kre­ sowa". Wyczuwa się też żal z powodu tego, co się stało. Ta sama osoba wypowiada się jednak dalej w sposób, którego nie można uznać wyłącznie za objaw lokalnego patriotyzmu, przywiązania do ziemi, do tzw. „małej ojczyzny", lecz za świadome opowiedzenie się za białoruskością: Ja Uczę, że to Białoruś. Dzieła w tom, szto zawsze tutaj byli Białorusy. Wszystkie wioski białoruskie, wszystkie na biełaruskam jeżyku. Polacy, kiedy była Polska, to z Polski przysłali nam urzędników, nauczycieli, policjantów, osadników. Kiedy u nas stala Rosja, to z Rosji nam stali przysyłać urzędników, nauczycieli, policjantów. A swoich bielaruskich, no może już ostatnie czasy (Polka, lat 72, Kłeck). Aby dowiedzieć się, na ile Białorusini identyfikują się z białoruską kulturą starałam się poznać ich stosunek do tzw. kultury wysokiej. Kiedy bowiem pytałam o odrodzenie kulturowe odpowiedź ograniczała się zwykle do wyliczenia ciekawostek etnograficznych. A tradycja narodowa to jednak nie tylko folklor. Tym bardziej, że ten dzisiaj prezentowany na Białorusi jest w większości wypadków odgórnie kształtowany przez oddział edukacji z urzędu miejskiego. Chciałam się dowiedzieć jak traktowani są ci, którzy mogliby odgrywać czołową rolę w kształtowaniu kultury narodowej. Czy dawni wielcy twórcy urodzeni na ziemiach białoruskich, a piszący w innym niż białoruski języku są postrzegani jako swoi, czy też zdania na ten temat są podzielone? Czy białoruscy są tylko Janka Kupała i Jakub Kołas? W jakich kategoriach postrzegani są: Mickiewicz, Syrokomla, Moniuszko? Zajęłam się tymi spornymi postaciami, ponieważ ich przynależność do białoruskiej kultury bywała i jest nadal często kwestionowana na rzecz polskości czy litewskości. Dla moich rozmówców, którzy uważają się za Polaków, jest oczywiste, że postaci te związane są z kulturą polską. Białorusini wyrażają przeważnie opinie kompromisowe. Zdarzały się jednak czasami bardziej radykalne wypowiedzi, w których rozmówcy korzystali wybiórczo z wiedzy historycznej. Pojawia się w nich zarówno wiedza historyczna, jak i potoczna. Przykładem może fragment rozmowy, w której Adam Mickiewicz jest ukazany jako twórca zmuszony pisać po polsku: Wy szczitajecie jewo polskim, my jewo szczitajem biełaruskim pisawszy na polskom jezykie. Wobszczem ruskaja literatura w etom atnaszenie dawno nas nauczila k etamu atnositsa dostateczna cierpima. Gogol wynużdzien byl pisać ab Ukrainie na ruskom jezykie da tawo szto by jewo uznawali. Kagda Szewczenka naczałpisać ab Ukrainie na ukrainskam jezykie, on papai w sałdaty. To jest, takticzeski był asużdzion. Sytuacja, w katorej żył �ŚWIADOMOŚĆ HISTORYCZNA MIESZKAŃCÓW ZACH. BIAŁORUSI 197 Mickiewicz zastawliała jemu pisać na polskom jezykie, to jest, gosudarstwiennym jezykie toj strany,w katorej on żył (Białorusinka, lat ok 35, Nieśwież). Rozmów­ czyni (nauczycielka historii!) zapomina o tym, że były to czasy zaborów, a więc funkcję języka urzędowego pełnił wówczas rosyjski i to z władzami rosyjskimi musiał się Mickiewicz borykać. U większości rozmówców - Białorusinów opinie dotyczące Mickiewicza były bardziej umiarkowane. Uznawano jego dwunarodowość, choć przyznawano pierwszeństwo miejscu urodzenia. Widziano naród białoruski jako równoupraw­ niony do spadku kulturowego po tych, którzy opiewali białoruskie ziemie. Oto dwa przykłady takich wypowiedzi: Adam Mickiewicz i polski, i bieloruski. My jewo priliczajem, bo eta tak sama nasze miescowości oświetlał, nasze tradycji, naszych ludziej, nasze charaktery. Nasz paet (Białorusinka, lat ok. 50, Kłeck); Ja liczu szto Mickiewicz nasz Bielarus, spod Nowohródczyny. Stanisław Moniuszko tak sama. Mnoha takich [...] No, może rozdzielim jak nie budź my. Ahinski tak sama. Jak Uczuć takie mierze szto eta była Biełaruś, na Biełarusi wsio eta była, kaniesznież miesce naradzenia (Białorusinka, lat ok. 40, Kłeck). Kolejnym, interesującym problemem była zależność pomiędzy sposobem widzenia historii narodowej a poglądami na obecną sytuację w państwie. Jak postrzegane są czasy mające dopiero nadejść? Wśród moich rozmówców niewielu było takich, którzy patrzą z nadzieją w przyszłość. U przeciwników polityki prezydenta Łukaszenki widoczne są postawy dwojakiego typu. Część opowiada się za odrodzeniem białoruskości i uważa to za jak najbardziej możliwe. Dla pozostałych charakterystyczna jest postawa pesymistyczna, poczucie beznadziej­ ności jakichkolwiek działań. Widzą swój naród jako naznaczony przez zły los. Cechuje to głównie ludzi starszych. Oto przykład jednej z takich wypowiedzi: My bardzo nieszczęsny naród. Nieszczęsny wa wsiech kierunkach. Nieszczęsny, że nie mamy ojczyzny. My nie wiemy kto nasza ojczyzna. Nami targujut to siuda, to tuda. To Polaki, to Niemcy, to Rosjanie. A Bielarusy nie byli nigdy samastajacielne i nie budut. [...] To nie w charakterze Biełorusów (Polka, lat 72, Kłeck). Wydaje mi się, że główna przyczyna takiej postawy tkwi w zdarzeniach z przeszłości, które bezpośrednio dotknęły moich rozmówców. Ci sami ludzie, będący zdeklarowanymi przeciwnikami prezydenta, z wrogością odnoszą się również do dążeń Białoruskiego Frontu Narodowego, znajdując w jego ideo­ logii elementy, w ich opinii, faszystowskie . Na takie postrzeganie „białorus­ kiej rzeczywistości B N F " wpływają środki masowej informacji, będące narzę­ dziem propagandy. Znajduje to wyraz w takich wypowiedziach: Ja nie chcę takoj samostajatielnej Biełarusi, to będzie to, co przy Niemcach. A co przy Niemcach było, to było straszne. [...] U mnie są koleżanki, które za BNF. Przy Niemcach te dziewczynki byly w BNS-ie. BNS - Sajuz Bielaruskaj Maładzieży. SBM. Z etimi swastikamipieli ,,Dojczłand, Dojczland liberales!" (Polka, lat 72, Kłeck). Wśród młodego pokolenia spotkałam się także z postawą rezygnacji, 9 9 Chodzi m.in. o historyczny białoruski sztandar (biało-czerwono-biały) oraz herb Pogoni, używany przez białoruskie oddziały sympatyzujące z Niemcami w czasie II wojny światowej. �198 AMUDENA RUTKOWSKA która jednak ewoluowała w stronę krytyki totalnej będącej w efekcie od­ rzuceniem Białorusi jako ojczyzny: Kiedy tu był Związek Radziecki, to żadne tradycje, żadne nic nie było. Teraz, kiedy przyszło państwo niezależne, to przy­ szły tradycje, których też nie było kiedy. Także to wszystko przeszło tak, żeby pokazać ludziom, że istniała historia Białorusi [...] Czy państwo, które nie ma swojej historii, to jest państwo? (Polak, lat 22, Nieśwież). Tych, którzy mieli bardziej „niepokorne" poglądy wobec władzy pytałam o to czy często się nimi dzielą. Odpowiedzi były bardzo różne i zależały, moim zdaniem, wyłącznie od osobowości rozmówcy. Zdarzało mi się usłyszeć odpowie­ dzi odwrotne do tych, jakich mogłabym się spodziewać. Niektórzy młodzi ludzie mówili o cechującej ich dużej ostrożności w ujawnianiu swojej opinii. Myślę, że była to jednak „ostrożność umiarkowana", bo już na początku rozmowy wyrażali swoje nieraz jak najbardziej radykalne poglądy, na koniec dopiero wspominając, że boją się nimi dzielić: Ja mam zdanie, ale po prostu się boję mówić, bo mieszkają tu rodzice [...] Rozmawiam z kolegą. A tak, z obcym człowiekiem, z osobą obcą, to ja jemu powiem. Pójdzie, powie i... (Polak, lat 22, Nieśwież). Są również osoby, głównie starsze, podkreślające zupełny brak strachu: Mnie nie zastał już nikagda inaczej hawarit. Ja nie bajus nikawol (Polak, lat ok. 75, Kłeck). Przeciwnicy niepodległości Białorusi powołują się na zależność ekonomicz­ ną od Rosji i dowodzą, że wpływa ona bezpośrednio na zależność polityczną państwa: Samastajacielna, niezależna my nie możem być dlatego, że my od wszystkich zależymy. U nas nic swojego nie ma (Polka, lat 72, Kłeck). Ideologia niepodległościowa przegrywa z dążeniem do spokojnego zabezpieczenia mate­ rialnego bytu. Wiele osób z nostalgią wspomina Związek Radziecki pomimo wiedzy o jego złych stronach. W grupie Białorusinów i Polaków zdania na temat niepodległości były podzielone. Zróżnicowanie to wynikało po części z odmiennego rozumienia pojęcia „niepodległość". Dla jednych oznaczała ona polityczną suwerenność, zupełną niezależność, dla innych niepodległość to raczej autonomia z zapew­ nioną możliwością uczenia się i mówienia we własnym języku. Ci ostatni wyrażali zgodę na połączenie Białorusi z Rosją . W akcie tym widzieli decyzję dwóch równoprawnych państw mając nadzieję, że ich równy status nie ulegnie zmianie. W wypowiedziach można jednak wyczuć, że nie wszystko jest tak do końca zrozumiałe, nie wszystko zdaje się być „w porządku". Podczas pewnej rozmowy tłumaczono mi пр., że właściwie nic się nie zmieniło, Białoruś pozostała taka jak po ogłoszeniu niepodległości, ponieważ całe porozumienie z Rosją jest tylko formalne: Eta padpisan dokumient. Eta tolka dokumient - mówi informátorka. Ta formalność staje się jednak dla niej niepokojąca. Mówi: Как Jewropa sajedzieniajetsa, u nich jest kankrietna szto ta. Ani padniali ekonomiku. Ani prybliżyli swaju politiku. Ani prybliżajet swaju waliutu, a patom ani padpisywajut dokumienty. A u nas padpisan dokumient. [...] 10 1 0 W czerwcu 1997 r. ratyfikowano akt unii gospodarczej między Rosja a Białorusią. Unię poprzedziło powszechne referendum. �ŚWIADOMOŚĆ HISTORYCZNA MIESZKAŃCÓW ZACH. BIAŁORUSI 199 Kagda idziot z naczała iz bumagi, eta oczień dliecilna. Napisać można mnoga (Białorusinka, lat 40, Kłeck). Wśród pytanych o niepodległość Białorusi Rosjan pojawiły się natomiast odpowiedzi jednolite. Wszyscy, z którymi roz­ mawiałam na ten temat byli zwolennikami przystąpienia Białorusi do unii z Rosją. Zwykle też uważali, że Białoruś nie powinna była nigdy się od Rosji oddzielić: Ja szczitaju, szto nie nada była razdzieliatsa. Wsie tak szczitajut eta. Eta była samaja balszaja aszybka. [...] Apiać że referendum pakazał, dziewianosta pracentaw chacieli wmieście żyć. Za cziem kawo ta słuszać. Nada zdziełać kak było. Как naród chacieł w dziewianosta pierwym gadu, szto my chacim żyć wmieście (Rosjanin, lat ok.55, Nieśwież). Oprócz ideologicznych powodów takich zapatrywań, opisanych przeze mnie wcześniej przy omawianiu stosunku Rosjan do kultury białoruskiej, znaczący wpływ mają, po prostu, względy praktyczne, m.in. możliwość częstszych kontaktów między krewnymi. Wśród Rosjan pojawiły się też najbardziej surowe oceny działań opozycji politycznej . Można nawet wyróżnić pewien kanon w wyjaśnianiu przyczyn istnienia określonych grup przeciwnych polityce rządu. Jest to rodzaj spi­ skowej teorii dziejów, a dokładnie dotyczy spisku „knutego przez państwa zachodnie". Nie wiadomo, co konkretnie mają one na celu, ale na pewno opłacają opozycję. Zacytuję najbardziej barwną, według mnie, wypowiedź: Eta tie, kawo Zapad paddzierżyt. Ani pauczajut aprydziełonnnyje sumy dolaraw. Ani siedział bez roboty tiepier. No, ani nie umierajut z gołoda. Kto ta szto im placit. Paprubujcie mnie, astawcie siewodnia bez zapłaty. Ja nie pajdu tuda gałosować i demonstracju etu prowadzić, patamu szto u menia z razu wstajet wapros, za szto żyć zawtra. A u nich nie wstajet wapros, znaczit kto ta ich paddzierżyt. Kto ta ich naprawliajet. Szto wy dumajecie: Tot Paźniak ujechał, cy Poźniak, nie wiadomo kuda. Jewo tam prynieli. Mnie, kto dasnie politiczeskaj uwieriszczie? Da nikto, pawiercie. Ja z głodu zdochnu na granicy. A jemu kto to ta dał. Kto on takoj? Kto on takoj? Кати eta wygadna jewo priniać k siebie. Wygadna. Ja tolka tak szczitaju. Pa drugomu niet (Rosjanka, lat ok. 50, Kłeck). 11 Po zaprezentowaniu różnych sposobów postrzegania problemów histo­ rycznych przez mieszkańców badanego przeze mnie terenu mogę stwierdzić, że istnieje silna świadomość historii określonego terytorium, ale nie zawsze jest ona tożsama ze świadomością historii własnego narodu. Tu, moim zdaniem, można upatrywać przyczyny rządów „silnej ręki", które akurat w przypadku Białorusi opierają się na symbolach sięgających do nie tak dawnej przeszłości. Treści o bardzo odległej genezie byłyby w wielu przypadkach odebrane jako „nie swoje". Jest to bardzo podatny grunt do manipulowania historycznymi faktami. Na Białorusi poddaje się w wątpliwość kwestie gdzie indziej uznawa­ ne za pewne, jak np. to czy patriotyzm jest wartością pozytywną: Może to i dobrze być wielkim patriotą swojej ojczyzny (Polka, lat 72, Kłeck). 1 1 Nie dysponuję na tyle dużą ilością materiału, by móc stwierdzić czy w tym wypadku można mówić o zależności między wychowaniem w określonej kulturze narodowej, a poglądami na temat państwa i władzy, czy też większą rolę odgrywają tu jakieś inne czynniki, np. propaganda. �200 AMUDENA RUTKOWSKA Proces poznawania tej ojczyzny nie przebiegał u wszystkich jednakowo: No, mówiło się Białoruś. A co to jest Białoruś nikt nie znał. No, ja znałam dlatego, że u mnie wujek mój uczył się w białoruskiej gimnazji (Białorusinka, lat ok. 70, Kłeck). I dlatego pod słowem „ojczyzna" rozumie się treści nie wynikające z praw narzuconych przez wielowiekowe jego używanie, lecz treści zależne od odgórnych ustaleń tych, którzy rozumieją odmienność podejścia Białorusinów do narodowej przeszłości, lecz, niestety, wykorzystują swoją wiedzę do zupełnie innych celów. LITERATURA B a r d a c h J. 1993 Od narodu politycznego do narodu etnicznego w Europie Środkowo-Wschodniej, „Kultura i Społeczeństwo", nr 4, s. 3-16. E b e r h a r d t P. b.r.w. Przemiany narodowościowe na Białorusi, Warszawa. E n g e l k i n g A. 1995 Jak katolik, to Polak. Co to znaczy? Wstępne wnioski z badań terenowych na Biało­ rusi, [w:] A. Sadowski (red.), Wschodnie pogranicze w perspektywie socjologicznej, Białystok, s. 138-145. M i ł o s z C. 1994 Historia literatury polskiej, Kraków. R a d z i k R. 1991 Ewolucja narodowa społeczności Kresów Wschodnich, „Kultura i Społeczeństwo", z. 2, s. 57-72. 1993 Formowanie się narodów w Europie Środkowo-Wschodniej, „Kultura i Społeczeń­ stwo", nr 4, s. 17-33. AMUDENA RUTKOWSKA H I S T O R I C A L CONSCIOUSNESS O F T H E PEOPLE O F W E S T E R N B E L O R U S S I A Summary The problem of the article is the relation between 'historical consciousness' - mental images of and attitudes to the past and the views and attitudes to the present and the future. The field study comes from Belorussia - the western part of Minsk district (the localities Nieśwież and Kleck). The first observation: the kind and level of the individal's historical knowledge is related to his/her education but also the ability of reflection. The "thick" colletion of mythologu motives, common sense knowledge and stereotypes appear in historical discourses of people having little education.Those people are susceptible to all kind of propaganda perceived without sufficient criticism. The pronouncements of educated people (first of all with historii education) are not so "thick". The field data (texts) allowed for distinguishing three classes of attitudes to Belorussian history and its role in the past and now. The author called them respectively: "the borderland attitude", "the attitude of the Slavophils" and "the Lithuanian" (local vernacular term referring to the historical Grand Duchy of Lithuania from the remote past). It explains the Belorussians' attitudes to their cultural heritage. It is in the history that we have to seek explanation for these people's difficulties in their national self-identifiation. And another remark: the knowledge of the history of the area where one lives is not always the same as the knowledge of the history of one's nation. Translated by Anna Kuczyńska-Skrzypek � https://zbiory.etnologia.uw.edu.pl/files/original/0a72dcab91674525535c426cca8fbde0.pdf 1e640400d39abb7d8e78488f1130a25c Dublin Core The Dublin Core metadata element set is common to all Omeka records, including items, files, and collections. For more information see, http://dublincore.org/documents/dces/. Title A name given to the resource Polska Sztuka Ludowa - Konteksty Text A resource consisting primarily of words for reading. Examples include books, letters, dissertations, poems, newspapers, articles, archives of mailing lists. Note that facsimiles or images of texts are still of the genre Text. Dublin Core The Dublin Core metadata element set is common to all Omeka records, including items, files, and collections. For more information see, http://dublincore.org/documents/dces/. Relation A related resource oai:cyfrowaetnografia.pl:publication:6525 Rights Information about rights held in and over the resource Licencja PIA Date A point or period of time associated with an event in the lifecycle of the resource 2014 Subject The topic of the resource anthropology of film Fellini, Federico- twórczość Identifier An unambiguous reference to the resource within a given context oai:cyfrowaetnografia.pl:6097 Title A name given to the resource Fellini's Wandering / Polska Sztuka Ludowa - Konteksty 2014 Special Issue Description An account of the resource Polska Sztuka Ludowa - Konteksty 2014 Special Issue s.232-242 Creator An entity primarily responsible for making the resource Rutkowska, Teresa Language A language of the resource ang Publisher An entity responsible for making the resource available Instytut Sztuki PAN Type The nature or genre of the resource czas. Format The file format, physical medium, or dimensions of the resource application/pdf PDF Text Text capture metadata for PDF documents Text TERESA RUTKOWSKA Fellini’s Wandering Art consists in making what is, in fact, artificial appear real (Filippo B ald in u cci, critic o f B a ro q u e art, in: The Life of Bernini) i love movement around. This is certainly the main reason why I make films. To me the cinema is an excuse to make things move (...) I don’t like being just a tourist. I don’t know how to be one. Rather, I’m a vagabond, curious about everything, entering everywhere, and all the time running the risk of being thrown out by the police (...) I dislike travelling, and am ill at ease on journeys. In Italy I can manage it: cu­ riosity is aroused, I know what there is behind all those faces, voices, places. But when I’m abroad this bores me: I no longer know what anything means, I can no longer make anything out, I feel excluded. All the same, there is always an atmos­ phere of travel around me. Arrivals and departures, farewells and welcomes. I love movement about me. My friends are my fellow travellers.1 This is what Fellini wrote in a book that rather be­ ing an autobiography is a collection of loose confessions about his creativity, recalling the author’s childhood and characterising the people who played an essential part in his life. Fellini returned to moments from the past, of inn portance from the viewpoint of his later artistic choices, and revealed to the reader and the hypothetical viewer the meanders of his convictions, predominantly artistic and consequently existential and religious. This presenta­ tion, however, has nothing in common with exhibition' ism. Telling us so much about himself as an artist Fellini simultaneously warned against the illusion that we are becoming familiar with him as a person. Nor did he com ceal that over and over again he had imposed successive mystifications, and consistently repeated: I have invented myself entirely: a childhood, a personality, longings, dreams and memories? Fellini carefully cultivated this fictional self-portrait as evidenced not only by his films but also by the numer­ ous interviews he gave so willingly, various articles, and the above-mentioned book. This image - full of contra­ dictions (Only fanatics or fools are free of doubt 3) - re­ 232 mains in its way cohesive when we look at it through the prism of successive creative undertakings. A meaningful inclination towards confessions and the construction of one’s own likeness for the sake of the public is not a common phenomenon among film directors. We be­ come aware, therefore, more profoundly and distinctly than in any other case just how apt is Fellini’s convic­ tion that as a film artist he has been in the course of his whole life making a single long film, while successive titles possess for him, in contrast to the critics and the audience, a purely conventional and technical mean­ ing. Fellini remains one of those artists of the cinema, scarce among contemporary filmmakers, whose oeuvre bears such an unusual imprint of personality and indi­ vidual style. This statement, obvious for everyone who has watched at least some of his films, conceals a great variety of phenomena difficult to distinguish according to the principle of a simple register, and even more dif­ ficult to interpret. All attempts at enclosing them within an assumed interpretation scheme are doomed to fail. This is why writing about them we are compelled to concede to fragmentariness. It is quite possible that the most honest solution would be to admit that we treat Fellini’s oeuvre as a reservoir of problems from which we extract that, which at a given moment appears to be interesting or useful. This holds true also upon this particular occasion. The motif that we shall render the theme of our re­ flections does not dominate either from the viewpoint of meaning or stmcture. It does, however, feature a certain persistent repeatability, which inclines to recognise it as an essential component of Fellini’s style. This is the motif of wandering, transition in space. Peregrination became the most universal parabola of human existence, ex­ ploited, it would seem, to the limits of possibilities and yet - as in art - it still contains considerable cognitive and aesthetic forces because it expresses man’s eternal need, namely, the intensification of contact with surrounding reality and other people. �Teresa Rutkowska • FELLINI’S WANDERING The space within which we move has a physical, sen­ sually discernible character on par with a psychic one. This psychic aspect of spatial relations has been thor­ oughly analysed by Georges Matoré in his L ’Espace hu­ main. L ’expression de l’espace dans la vie, la pensée et l’art contemporains: contemporary space resembles man, its re­ cipient. It has assumed the form of a certain historical en­ tity, whose symptom continues to encompass literature, art, institutions and language.4 A t the crossroads of collective and individual experi­ ences there assumed form in the contemporary civilised world a certain type of space, to which Matoré ascribed the attributes of motion and discontinuity. Man acts (and thus moves and sets things into motion) in an environ­ ment that itself remains in constant motion. Motion also marks creation since in accordance with Henri Bergson’s interpretation (a view shared by Jean Epstein, a film theo­ rist) form is registered motion. A reflection on this situa­ tion contains conceits and metaphors that we use while wishing to express our thoughts and emotions. If this motion of thought has a target, then the latter is mutual communication. The Cartesian-Newtonian model of the world sanc­ tioned by Eurocentric culture delineated the norms and principles of conduct. This disproportion between indi­ vidual tension and unrest and the above-mentioned order has been always alleviated by art. How does film fit into his context? Among all the means of artistic expression film appears to be most destined to manifest and generate the feeling of discontinuity in the contemporary world. Film space, as a rule, features heterogeneity and is a succes­ sion and sequence of numerous and varied spaces consti­ tuted and modified by the camera, which accepts variable points of view and perspective and moves with different speed in all directions. Each of those spaces vanishes in order to make room for a successive one. Their selection and sequence are determined by authors in the course of editing according to certain perception rules and recep­ tion conventions as well as an accepted artistic principle. If this course is realized correctly then the viewer does not experience the afore-mentioned variability and succumbs to illusion. The outcome of the above-described opera­ tion is the depicted space in which the plot takes place or, as Pierre Francastel described it, three-dimensional diegetic space. In this manner, out of such a spatial mosaic there emerges a certain entity whose characteristic fea­ tures include a differentiated degree of cohesion or non­ cohesion. The problem of artistic space had to be tackled by all coherent theories of film. I mention this because I treat space as an element of reality least resistant vis a vis film procedures. Similar creative potential is enrooted in the element of time although it cannot be examined in the film as separate from reality; this does not diminish its role in the holistic structure of the work. Fellini captured time-space in an absolute and arbi­ trary manner. It is fascinating to observe how in his suc­ 233 cessive films, from I Vitelloni and La Strada to And the Ship Sails On, Ginger and Fred, and even Intervista there takes place gradual subjectivisation, how it assumes specific fea­ tures and succumbs to the voracious visual imagination of the author. Dreams, phantasmagoria, illusion, recollec­ tions - the latter most often and in the most ostentatious manner - become part of the course of narration. The past and the future permeate the present since - the artist seems to be saying - the child that we once were and the dreams about our future selves are embedded in different storeys of our consciousness and by coexisting in us deter­ mine all our activities. It could be said that Fellini’s films oscillate increasing­ ly distinctly towards thematic structure. 5 This means that a certain number of elements comprising the main theme (the town of Rome in Roma, the process of growing up in Amarcord, the creativity crisis in 8 1/2, the degrading power of television in Ginger and Fred) become organized into a chain of sequences (variations on a theme). The criteria of their selection and orderly arrangement are di­ verse and the decisive ones may include: - analogies and associations, as in Roma (the artist validated this arbitrariness by giving the film the title: Fel­ lini’s Roma); - episodic construction of a literary work, as in Satyri­ con (in this case, the pictorial justification of the choice is the content of the frescoes appearing in different se­ quences); - reminiscences of youth, due to their very essence fragmentary and incomplete, as in Amarcord (with a dis­ tinction of points “significant” in the life of the protago­ nist); - construction of the interview in Intervista (in which responses to consecutive questions gradually fill Fellini’s artistic “self-portrait”). The number of such possibilities is endless. The motif of the journey and roaming thus functions in Fellini’s oeu­ vre in a dual fashion. Either as an element (more or less clear-cut) of the thematic core (wandering across Italy in La Strada, the journey in search for a remedy against the impotence of one of the protagonists in Satyricon, the sea trip to the island shores in And the Ship Sails On, mean­ dering around the city of dreams - Cinecitta - in Intervista, or the obsessive pursuit of erotic experiences in Casano­ va), or else as a construction principle, when wandering consists of transition from image to image, sequence to sequence, and episode to episode. A geometric indicator of this quest is, as a rule, a circle, an ellipse or a labyrinth together with the whole symbolic baggage of those fig­ ures. The construction scheme of wandering is, moreover, intensified by travelling, applied with extraordinary predi­ lection. In this fashion, a journey becomes a way of per­ ceiving reality, with the member of the audience invited to take part in the imaginary voyage. His consent to co-participate, however, is an indispensable condition for recep- �Teresa Rutkowska • FELLINI’S WANDERING tion and in no case guarantees reaching all the meanings even in those cases when we have a guide who- as in And the Ship Sails On - speaks to us directly from the screen or - as in Roma - addresses us off screen. Fragments regis­ tered on the film tape of reality, oneiric scenes, acts of im­ agination and retrospection - all pass in front of our eyes in linear order. We cannot tell to which we should ascribe the status of truth and in which we should perceive mysti­ fication. Apparently, the ultimate solution is unattainable or assorted interpretations are authorised since this men­ tal landscape is by the very nature of things ambivalent. So often non-verbalised ciphers remain unclear, outright esoteric. We are concerned not only with the value of the mystery due to every masterpiece, or the ontological ambiguity of artistic symbolism. We also keep in mind the ultra-personal mythology of the artist, inscribed into the image. The objects, persons, and events comprising it and arranged into visual configurations can be treated as a call number infallibly indicating the author, although their function does not end here. We are dissatisfied with aesthetic contemplation and feel provoked to delve into meanings. Fellini - the demiurge, the creator - builds his film universe, and with each successive film proves that his creative power is growing and becomes unlimited. He thus multiplies the secrets of film “being”. We seek explanations in personal experiences, in our “museum of the imagination”. We follow closely connections and af­ filiations in order to understand (?), feel (?) and experi­ ence (?). This process consists to a great extent of placing the work within tradition, but not in order to deprive it of its independent being but to perceive it in its entire multidimensionality. It is unique but does not exist as an isolated island. It becomes a place for a crossing of multi­ ple paths, one of which leads to Baroque aesthetics. It is one of many but remains highly promising. Not without reason whenever there is mention of the significance of the Baroque in contemporary culture the name of Fellini must appear next to such names as Claudel, Ghelderode, Genet, Gombrowicz and Arrabal. 6 This is why it seems that we may hazard an analysis of the "eternal theme” of wandering within the context of Baroque tradition. If, however, we speak about Baroque tradition in the case of Fellini then we do so exclusively in such an interpreta­ tion as the one proposed by Michał Głowiński: Tradition is not an emulation of the shapes that phenomena assumed in past epochs but it is the past seen through the eyes of people of the succeeding period, the future actively continued and trans­ formed. 7 It is towards a thus comprehended tradition that we turn while seeking a solution for the dilemmas of our epoch. Gerard Genette noticed that contemporary reflec­ tion about art applies the Baroque as a mirror, seeing in it also our anxieties, tastes, and experiences, and render­ ing it a sui generis bridge between the present and the past. 8 This does not take place without a certain reason. After all, it was the Baroque that produced archetypical characters on which twentieth-century mythology con­ centrated: Faust, Don Quixote, Don Juan, and Hamlet, all rebelling against the reality and society that gag them. The heart of the matter does not involve illusory albeit attractive analogies to the situation of the contemporary man by drawing the Baroque away from its social, philo­ sophical and historical roots. Such an approach would be just as barren from the viewpoint of cognition as it would be futile owing to the dissimilarity of the old perception models of time and space as well as different principles of comprehending and expressing causal-effective relations. For this reason, systems of references and associations set into motion while deciphering assorted works can differ in various epochs and cultures. A t the same time, some of these elements are deeply enrooted in collective memory while others possess a more fleeting character; some be­ long to collective experiences while the rest constitute an expression of creative individuality; some are perceived by means of simple references to a sensually tangible reality while the characteristic feature of others is a less or more complicated symbolism. In this manner the status of an artwork is never determined conclusively and certain as­ pects of its meaning are replaced by new ones. Reference to tradition always takes place upon the basis of selectionschematization from the angle of assumed purposes. If we speak, therefore, about the continuum of culture then we have in mind the fact that an artwork contains both the past and an anticipation of the future. This thesis is rather paradoxically illustrated by Ar­ nold Hauser in: The Social History of Art and Literature: The artistic outlook of the baroque is, in a word, cinematic; the incidents represented seem to have been overheard and spied out; every indication that might betray consideration for the beholder is blotted out, everything is presented in apparent ac­ cordance with pure chance. The comparative lack of clarity in the presentation is also related to this quality of improvisation. The frequent and often violent overlappings, the excessive dif­ ferences in the size of objects seen in perspective, the neglect of the directional lines given by the frame of the picture, the incompleteness of the material and the unequal treatment of the motifs are all used intentionally to make it difficult to see the picture as a lucid whole [...] The more cultured, fastidi­ ous and intelligently interested in art a public is, the more it demands this intensification of artistic stimuli. But apart from the attraction of the new, the difficult and the complicated, this is once again an attempt to arouse in the beholder the feeling of the inexhaustibility, incomprehensibility and infinity of the representation —a tendency which dominates the whole of ba­ roque art. 9 Let us add the emotional striving, omnipresent in Baroque visual arts, towards capturing motion in all of its symptoms, the predilection for trompe-l’oeil, and the ability to obtain astonishing optical effects. The Baroque vision of the world, the product of the imagination of art­ ists and dreamers, finds strong support in precise scientific models devised by the astronomers, physicists, engineers and philosophers of the epoch. Anamorphic and illusionistic painting, laternae magicae, theatrical machinery and 234 �Teresa Rutkowska • FELLINI’S WANDERING stage design applied paradoxes of perspective, the break­ down of space, the phenomena of reflections in lenses and mirrors, the game played by shadow and light. This particular technological factor functioning on the border­ line of reality and illusion creates new visual transfigura­ tions endowed with metaphorical dimension and outright cinematic features. This manner of treating a work of art as a domain of a multi-directional permeation of assorted tendencies and traditions as well as various periods is not a rarity. Today, both literature and other fields of the arts are the scene of meetings much more surprising and paradoxical than the one with which we deal in our reflections. On the other hand, post-World War II fascination with the Baroque was so conspicuous that some critics were inclined to distinguish it as barocchus postabellicus, neo-Baroque or post-Baroque. Actually Baroque inspira­ tions may reveal themselves at assorted levels of an art­ work. As a rule, especially in literature, such reference is purely superficial and formal. At times, it involves the use of certain motifs or the exploration of “Baroque” emo­ tional states, intellectual associations, and sensitivity. Their presence in the very tissue of a contemporary work is subjected, naturally, to other philosophical or artistic premises, different styles and outright dissimilar art, but the very ascertainment of this presence exerts a great impact on the reception of the artwork since it outlines a particular context of deciphering the meanings. We could say that in the same artwork or situation of the re­ cipient there exist particular stimuli provoking the use of Baroque rhetoric. A conglomerate of artistic, intellectual, ethical and emotional phenomena encompassed by the term: “Baroque culture” simmers with inner contradic­ tions and tension. The vanitas vanitatis motto is accom­ panied by lush sensuality and violent passion. Man’s fate is envisaged as an irresolvable antinomy of body and soul. The tragic perspective of the disintegration and destruc­ tion of material leading towards death thus coexists with the cult of life together with all its symptoms. The inces­ sant antagonism between Thanatos and Eros, despair and joy, suffering and laughter, darkness and light, the apotheosis of youth and the fear of physical annihila­ tion, the rent between a vision of paradise lost and the infernal abyss, between heroism and the insignificance of human deeds - these elements are perennially present in the temporal existence of the Baroque man, fully aware of this duality. He thus treats life as a game, an assump­ tion of successive roles and a process of putting on masks. He is an actor in the grand spectacle of the world. Those few whose intellectual predispositions permitted them to assume the position of a spectator - Descartes, Pascal, Spinoza or Leibniz - could, from a distance, find certain regularities in this chaos. only metaphysics brings order and comfort. States of rapture, ecstasy, and slumber open for a moment the gates of the mystery and restore sense to temporal strife. Omnipresent unrest provoked quests 235 and the posing of questions. Art of the period reveals the whole diversity of eschatological imagination. The Baroque - as Lichański wrote - encourages to Travel, to become acquainted with the Universe, is a journey from evil towards goodness, from ignorance towards awareness, from a biological being towards becoming conscious of human vo­ cation. 10 It is at that precise moment that the metaphor of life as roaming, a pilgrimage, gains an unprecedented distinctness that remains exciting even today. Those motifs were accompanied by certain formal fea­ tures distinguished during the nineteenth century in an opposition to Classical art, a feat accomplished by Hein­ rich Wolfflin in such an apt manner that up to this day his antonym constitutes a point of departure for all reflec­ tions about the Baroque. Wolfflin declared that Classi­ cism is linear and visual, while the Baroque is painterly. The Classical vision was cast upon a plane, while the Ba­ roque vision developed inwardly. The Classical composi­ tion is static and closed, while the open Baroque compo­ sition develops dynamically in all directions and is filled with mobile and active forms. Classical forms tend to lean towards the Earth, while those of a Baroque composition soar upwards. 11 Classicism seeks unity - particular ele­ ments retain their autonomy but are closely connected with each other within a uniform rhythmic system. The Baroque astounds with its diversity, but all elements of an artwork are co-dependent and together create an ef­ fect that cannot be reduced to a sum of constitutive el­ ements. Classicism aims at lucidity, while the Baroque work is ambiguous. Obviously, this highly schematic and general contents-form characteristic of the Baroque has numerous faults. First and foremost, it does not take into account the immense variety of the artistic phenomena, some outright incomparable, that took place at the time. On the other hand, as Jan Białostocki noticed, it renders the Baroque a category much too wide and capacious for it to be useful to an historian of art. 12 For our needs, how­ ever, it seems totally satisfactory and justifies the gradual rehabilitation of the Baroque that could be observed for the last half a century after years of rejection. The predominance of the kinetic factor over the static one, so typical for the Baroque, as well as the discovery of motion, animation, and the fluidity of space once again bring to mind film. Just as the Baroque, according to Hauser, contained an encoded film quality as regards the manner of transmitting the contents, so film, or at least some of its styles, could be described as Baroque. This opinion is shared by Jean Bouquet, an outstanding expert on the Baroque, the film expert Charles Pozzo di Borgo13 as well as many other researchers who deal with film from the viewpoint of the history of art and who notice the greatest saturation with Baroque qualities in films by Max Ophüls, Orson Welles and Federico Fellini. The affilia­ tion of the Baroque and film art is demonstrated in an inclination towards gathering curious and astonishing ef­ fects, a predilection for opulence, artificiality and illusion, �Teresa Rutkowska • FELLINI’S WANDERING a deformation of reality so as to reveal its multi-dimen­ sional character, a special fondness for oneiric poetic and, finally, a neo-Heraclitean vision of the world conceived as a non-permanent set of mobile signs. We assume that an artist’s set of convictions concerning reality implicates the selection of certain artistic media, the narration struc­ ture, and the manner of using the categories of time and space. Finally, in order to ultimately legitimate our reflections here is a statement made by Jan Białostocki who despite all fundamental doubts concerning attempts at expand­ ing the conceit of the Baroque beyond its epoch wrote: Probably the greatest dose of the Baroque can be found in films by Fellini. In his works a special combination of natural­ ism, expression and dynamic together with deep and intense poetry is disclosed in colourful and lush forms, whose richness irresistibly brings to mind the tradition of the Roman Baroque, so close to this artist. 14 Presumably, this statement does not pertain solely to the formal aspect of the director’s oeuvre. The very es­ sence of the Baroque contains a concurrence of the po­ etic and thematic conception. We thus assume that the Baroque qualities of Fellini’s films are not restricted to narrowly comprehended style but reach much deeper and assume an existential dimension. As the earlier cited Genette wrote so movingly: the Baroque existential idea is but intoxication, albeit conscious and, one might dare say, orderly. 15 Fellini declared that in his opinion we are immersed in a decadent epoch that is the end of a certain phase in the development of mankind, a time when principles endowing our existence with meaning are being toppled; nevertheless, this situation did not fill him with horror but offered hope because it promises new life. 16He believed that decadence is conditio sine qua non of renascence, and lived not awaiting the death of civilisation but joyously anticipating its transformation. The decadent movement shatters three categories: the category of truth based on the order of logical ration­ alism, the category of spatial (with a distinctly outlined centre), political, and socio-cultural unity, and the cat­ egory of purposefulness, comprehended as the existence of a certain eschatological order contrasted with the cat­ egories of ambivalence, differentiation and doubt. 17 This is, at the same time, the quintessence of the “Baroque” situation. Such historians of art as Elie Faure or Henri Focillon perceived the Baroque as a closing phase in the evolution of each style whose character is if not eternal (as d’Ors envisaged it) then at least supra-temporal. Fel­ lini matches this tradition of thinking perfectly. such symptoms of Baroque qualities appear in his films sufficiently clearly for us to hazard rendering the Ba­ roque tradition an interpretation key to, e.g. an analysis of the spatial structure of Fellinis films, even contrary to the director’s demonstrated animosity towards all labels of this sort. Asked outright about his opinion about the 236 “Baroque roots” attributed to him Fellini snorted: what is not Baroque in contemporary art? 18 Since, however, he did not negate the suggestion categorically we may as­ sume that he regarded himself as a co-participant of this current. It is precisely space, across which the protago­ nists of his films roam, and in a certain sense Fellini too, as long as he marks his presence, that with the passage of time evolve from quasi-realistic (never realistic) to in­ creasingly conventional, artificial, and invented. space assumes Baroque traits and its disillusion is undoubtedly an intended undertaking. Setting things into motion - or the beginning of a journey In a small seaside town a careless, irresponsible and useless life is being led by a group of friends - good-fornothings, i vitelloni, i.e. perennial bullocks fearing inde­ pendence. They share an existential situation, a wish to flee the hemmed in small town, and an unwillingness to embark upon any sort of activity that could actually make their wishes come true. Their enclosure is not geographi­ cal. The town borders on the sea, still real and magnificent (later it too will become artificial), that the protagonists see as a symbol of a link with the world, a premise of hopes that are to be achieved, an impulse for hazy dreams about the future. The sea is eternal motion, element and en­ ergy. A train track also delineates a path towards a better, happier, and more complete existence. This is a real road and thus the only to create the opportunity chosen in the closing sequence by Moraldo. Only he musters sufficient courage to cross the enchanted circle of psychic inertia. The state of anticipation for something that is to transpire, the awaiting for a paroxysm, an enlightenment that would set free a force capable of transforming exist­ ence bring to mind not only Chekhov but also Beckett and Buñuel. We know little about the protagonists but it remains obvious that the source of their feeling of being trapped is to be found in the psyche - they are prisoners of their own device. The world together with its prob­ lems follows its course somewhere next to them, without their participation, while they wander aimlessly between a seedy restaurant, a billiard hall, a beach, a theatre, a cinema and their family homes treated only as a source of subsistence and a place for some respite. Night-time roaming along the labyrinths of streets and on the border­ line between slumber and vigil, carnival fun that makes it possible to forget one’s identity, moments of reflection on the beach - all introduce a special emotional climate conducive for presenting not so much the social-ethical aspect of events as the metaphorical-ethical one. Just as grotesque is the contrast between the aspirations of the protagonists to “levitate” and the trivial, mundane exist­ ence from which they carefully eliminate all that could possess any sort of spiritual significance. Attempts at soar­ ing have a pitiful finale. Finally, an angel stolen from a religious-articles shop partly as a form of revenge, partly �Teresa Rutkowska • FELLINI’S WANDERING out of sheer boredom, becomes the “angel of doom” who shatters the pleasantly unruffled purposelessness. The narcissistic, infantile egoism of the protagonists does not, however, possess unambiguous moral classifica­ tion. Fatal for those who remain behind and those dearest to them, it can become a form of salvation for Moraldo planning to escape. Characteristically, nothing in his ex­ perience with the exception of a brief meeting with a boy working at a train station foretells the awakening that will take place. The significance of this encounter cannot be interpreted in the categories of a simple causal-effect re­ lationship. The encounter and the conversation between the boy and Moraldo, a brief stereotypical exchange of opinions, appear to be deprived of a sub-text. The boy answers an ordinary question by saying that he is on his way to work and is afraid of being late; in addition, he is excited by the task that he is expected to perform. Noth­ ing else takes place. But the same boy reappears in the finale. Now, it is his turn to ask Moraldo about the des­ tination of his voyage. Moraldo, however, is incapable of answering - it is still much too early. For the time being, the main objective is to leave. The boy becomes a mes­ senger of fate, preparing the protagonist to set off for a journey. Just as in life, we learn what is really important much too late. Moraldo or someone resembling him will make an appearance in Dolce Vita, 8 1/2, Roma, or Intervista. Fel­ lini liked to say about himself that he was an eternal, spiritual vitellone. He admitted to an affiliation with his protagonists since he too tried to exploit everything that he encountered in life for his own good. This, naturally, pertains predominantly to the sphere of creativity. Fellini used the psychological archetype of the artist in accord­ ance with which he passes through life in the manner of a thief and brings to Cinecitta all that he manages to steal. 19 Years later, in Amarcord he returned to the small town of his childhood. But this homecoming to a past even more distant possesses already a perspective entirely dif­ ferent than 1 Vitelloni and in no case is a “remake” of the latter. The young protagonists are still not leaving on a journey but continue being firmly enrooted in family life and that of the small town community. Although their feeing of security inevitably vanishes as adulthood looms they are still capable of dreaming. Here, the quintessence of their dreams is the sea together with an unattainable transatlantic liner - the promise of a great and magnifi­ cent world. The sea, enveloped in a hazy mist, is poign­ antly beautiful and the liner is as enormous as the world and its might so spellbinding that is seems unreal. Is it then an illusion? The whole allure of immaturity, after all, is contained in the fact that one can succumb with impu­ nity to illusions, which in Amarcord resemble a metaphys­ ical experience or a state of ecstasy, as in the sequence of getting lost in the mist swathing familiar places or in the scene of a dance performed in front of an empty hotel, with certain features of danse macabre evoking phantoms 237 that long ago became part of the past. Here, the film is an art of setting the past into motion. In the case of Fellini one can never be certain to the end whether that, which took place actually occurred or was only a dream. L a Strada - or light at the end of the tunnel We are now living in a kind of dark tunnel of suffering, un­ able to communicate with one another, but I already feel I can see a glim in the distance, a sense of new freedom; we must try to believe in this possibility of salvation. 20 La Strada is in its entirety a parable about roaming. Just as in the Baroque picaresque novel, the journey across the geographic space of Italy in rain, mud, heat and freezing weather is actually spiritual, an individual quest for oneself within an escha­ tological perspective. Among all of Fellini’s films this one has the most concise and closed construction, and starts and ends along the seashore. Here, the sea is encumbered with archetypical meanings, including a symbol of free­ dom and an opening towards liberty. Gelsomina’s farewell to the sea is also addressed to the word of Nature to which she belongs. Entering the path of the wanderer in the company of Zampano means the acceptance of captivity that will last to the moment when Gelsomina discovers her calling. For the protagonists of the film the journey is a compulsion, a way of winning means to subsist, and they can only move forwards. Along the road, on both its sides, there stretch enormous empty spaces, which just as in I Vitelloni reflect the spiritual condition of the given char­ acter. Emptiness is of great significance in every Fellini film. In this state of temporal-spatial suspension the pro­ tagonists experience their loneliness. The tightly closed, inner world of the human being is an anti-thesis of the empty infinite space depicted in the film. These vacant places belong to intermediate spaces (Zwischenräume). Luzius Keller wrote that the term suggests assorted mean­ ings. The spaces are empty predominantly as physical phenomena. They include, however, also borderlands be­ tween dream and awakening, where the intellect and the eye still fulfil their normal function but already set off for an unrestrained voyage. 21 Such roaming, as has been said earlier, takes place also upon the level of consciousness. In La Strada the beast and the saint, endlessly inflicting pain on each other, also walk towards each other. In the Pascalian manner they are drastically contrasted and comprise two opposite sides of human nature. Assuming the pose of a tree Gelsomina merges with Nature. Planting along the roadside tomatoes, the fruit of love that she will never see ripen, listening to inner music, isolated from the world by a barrier of silence and starved for emotion she has no chances for establishing understanding with the cruel, strong, degenerate Zampano, whose life is to a consider­ able extent reduced to physiological reactions. Contrary to the profound solitude accompanying people in their peregrinatio vitae none remains isolated. They constitute �Teresa Rutkowska • FELLINI’S WANDERING parts of a whole, i.e. the world in its spiritual and material complexity. A network of unclear and unpredictable ties connects everyone and everything. Gelsomina experiences rapture for the first time when, lost among the participants of a procession, she notices a figure of the Virgin Mary. Then she visits a sick child. An essential function in her spiritual crystallisation is also ful­ filled by music. Finally, there is the meeting with II Matto - the Fool. At the key moment it is he who in a parable about a pebble explains to her that everything that ex­ ists has a certain role to play. This tightrope walker, an angel with artificial wings, a carrier of poetry and mystery, suspended between heaven and earth, has a prominent part to perform in the metamorphosis of Gelsomina and Zampano. During a stopover at a monastery Gelsomina is already capable of verbalising the sense of the task to which she feels a calling, namely, to accompany Zampano on his way regardless of circumstances. A t the end, un­ der the impact of a shock of Il Matto’s death caused by Zampanó, her bonds with the real world grow looser. A sacrifice is being made, albeit without the participation of her will and awareness. Now starts the process of chang­ ing Zampanó into a human being. When some time later he hears a tune once played by Gelsomina on a trumpet he recalls what actually took place as if under the spell of angelic trumpets. News about her death kindles a mo­ ment of revelation. A purifying bath in the sea, liberating cries and tears cause the beast to show a human face. A ray of light illuminates the kneeling man. A sign of grace or simply the glare of the rising Sun? Oscillation, the per­ meation of reality and metaphysics produce this Baroque image devoid of conflicts, albeit ambivalent and dual. The world being created In Fellini-Satyricon (1969), featuring stylistic qualities totally different than those of his preceding films, the art­ ist had already achieved complete visual independence. He built ancient Rome by referring to his imagination and historical knowledge. Paradoxically, the literary source was Petronius’ Satyricon libri, the first realistic novel con­ taining detailed descriptions of Roman customs and sites. It has survived only in fragments and thus the motives and intentions of the protagonists’ journey are not quite clear. We only know that they incurred the wrath of Priapus, the phallic god of bountiful harvests, who probably punished Encolpius, one of the protagonists, by causing sexual impotence for which he seeks a remedy. Fellini pre­ served the episodic construction without undue concern for a logical connection between particular fragments, which means that the film is dominated by an oneiricastral ambiance. The characters move as if in a dream. The resources of the means of expression they apply are slight, the facial expressions - theatrical and limited, and the lines they exchange are not always understand­ able, since they use Latin or outright incomprehensible onomatopoeias whose rhythm and sound resemble the 238 Latin of Cicero. Fellini accepted that the only accessible ancient reality is an idea that we had created upon the basis of its extant fragments. At the same time, he did not want to emulate the stereotype of “Roman qualities”. The places where the protagonists: Enclopius, Ascylto and Giton appear are not topographically recognized, but since each episode starts with a detailed, meticulous descrip­ tion such identification does not pose greater difficulties: a theatre, a brothel, a pinacotheca, baths, the temple of Hermaphrodite, a patrician’s residence. Not a single his­ torical building, with the exception of insula Felicles, a gi­ gantic residential edifice whose description has survived in documents from the epoch. This is one of the most Baroque sequences in Fellini’s entire oeuvre. The inner walls of the building contain, all the way to the top, cells and caves crammed with human offal. Spiral stairs lead to the abodes and the space in the centre is a monstrous well. The image brings to mind depictions of the Tower of Babel and a series of engravings titled Carceri d’Invenzione (The Imaginary Prisons) by Giovanni-Battista Piranesi. This graphic artist and engraver lived in the eighteenth century, but many researchers, such as Marguerite Yourcenar, 22 consider him to be a master of the Baroque who, just like Fellini, spent his whole adult life in Rome. Carceri is a gloomy vision of wooden and stone con­ structions. A repetitively recurring motif consists of all possible variants of stairs, bridges and spans along which human figures move laboriously and in a state of frenzy. U. Vogt-Goknil wrote that they never rest and always strive at something. Using the remnants of their strength, they stagger along the bridges and climb stairs so as to reach new bridges and new stairs. Tormented by an infin­ ity of possible repetitions they move from one transitory situation to another. Paradoxically, their prison consists of eternal wandering. 23 In Hamlet, Rosencrantz declares that the whole world is a prison and Hamlet adds: A goodly one, in which there are many confines, wards, and dungeons. 24 This cosmic dimension of Piranesi’s prisons is intensi­ fied by the size of the wandering figures, microscopic in proportion to the space they traverse. A truly infernal and evocative vision. One of the reasons is that this is an image of inferno in the shape of a monstrous crater rendered permanent in European culture by Dante in The Divine Comedy or by Michelangelo in The Last Judgement. But only filtered through Piranesi’s Baroque consciousness did it become universal and appears as the plight of man, his eternal destiny. In Fellini’s film too Hell becomes a reality accessible to human experience and obtains the dimension of a meta­ phor of life. This image recurs in many films and numer­ ous variants. Sometimes it attains great impetus and its dimensions become outright striking, as in the sequences of feasts, orgies and spectacles in Satyricon and Casanova, in the scene of an excursion to the bottom of a steamship in And the Ship Sails On, and during a television show in �Teresa Rutkowska • FELLINI’S WANDERING Ginger and Fred. Elsewhere, as in II bidone in the scene of a New Year’s Eve ball or in Juliet of the Spirits in the scene of a reception, it assumes a smaller-scale character but its distinguishing features include great intensity suffused by a claustrophobic atmosphere. Fellini’s films do not have a strict boundary between those three visual spheres - life, Hell and spectacle, which remain in a state of constant permeation. The episode in insula Felicles in Fellini-Satyricon pos­ sesses a special symbolic dimension due to its distinctive iconographic connotations. The Felicula tenement house soared above Rome in the manner of a skyscraper and was deciphered in those categories already by Tertullian. Writing about the megalomania of the Valentinians, he noted, that they transformed the universe into a large, fur­ nished apartment house, in whose attics they have planted their god under the tiles (ad summas tegulas) and accuses them of “rearing to the sky as many stories as we see in the Insula of Felicula in Rome. 25 After an earthquake, Hell topples both in Fellini’s film and in the Apocalypse. The already home­ less protagonists set off into the world, but the “labyrinth experience” will accompany them throughout their meanderings. They roam while feeling that they are being constantly threatened, and despite their common plight they remain dreadfully alone. They traverse lands popu­ lated by monsters and freaks. Labyrinths, spirals, ruins and deserts create a sui generis psychological reality and are the figures of the human interior. The scene in a villa of sui­ cide victims, suffused with idyllic peace and cheerfulness, contrasts with this background. Such beauty must be an­ nihilated. The cruel laws of the Empire have reached the residents condemned to death. This is the way in which the last bastion of humanity becomes annihilated. When Enclopius finally attains his objective and is cured it turns out that he is now alone. In the closing scene he boards a ship moored along the coast in order to sail to Africa. He will continue the peregrination on his own. such a solution would be, however, much too simple. Already an earlier scene in a pinacotheca made us aware that we are dealing with a specific time knot, a paramensia of sorts, when the illusion of déjà vu or déjà vecu takes place. The frescoes studied by Enclopius feature charac­ ters known from previous episodes and recurring on fres­ coes and mosaics in other fragments and, ultimately, on pieces of walls in the last frame. Did the events really oc­ cur or were they a figment of the imagination, and if they did take place, then when? History repeats itself inces­ santly. such recurrence and entry into history à rebours is the crossing of the Rubicon by school students during an on-the-spot lesson in the opening sequence of Roma. This time Federico Fellini wanders across Rome alone. His roaming is based on the same principle as the one proposed by Jung: We have to describe and explain a building, the upper sto­ rey of which was erected in the nineteenth century; the ground floor dates from the sixteenth century and a careful examina­ tion of the masonry discloses the fact that it was reconstructed from a dwelling-tower of the eleventh century. In the cellar we discover Roman foundation walls, and under the cellar a filled-in cave in the floor of which stone tools are found and remnants of glacial fauna in the layers below. That would be the sort of picture of our mental structure. 26 Could Fellini have found a better terrain for seeking his identity than Rome? The title: Fellini's Roma clearly expresses his intentions. The artist presents a personal vi­ sion of the town. The spiral along which he walks is hem­ ming in. He abandons wide spaces and embarks upon a journey to innermost recesses, across successive strata of time; he withdraws and then returns. But time can­ not be totally tamed. The gentle coexistence of numer­ ous epochs, with which Fellini so evocatively charms us by applying all the potential of film technology, is mere illusion. The supremacy of the present is an essential feature of our world. Its destructive force is shown in a startling sequence of the disappearance of the frescoes and the disintegration of works of art turning into dust. The destruction is caused by a stream of air invading a buried patrician home through an opening made during the construction of a city subway. Material substance suc­ cumbed to annihilation, but an antidote to the feeling of the passage of time could be found in the intensity of ex­ periencing a moment, since it is the sum of such moments that is decisive for the value of human existence. Fellini’s oeuvre resembles amassed moments of such insight. The majority are an illusion, a mystification revealed increas­ ingly vividly by each consecutive film. Upon certain occasions this state of ecstatic rapture, one of the prime themes of Baroque painting and sculp­ ture, assumes in Fellini’s interpretation the features of derision without losing its mystic aura. This is the case in the closing sequence in Roma, with an ecclesiastical fashion show, or the meeting with a medium in Juliet of the Spirits. Roma is the director’s first film in which a mixture of the illusion of reality and the reality of illusion fulfils such an essential artistic function. Thanks to this interference there comes into being a special rhythm of the work, a pulsating of sorts. An apogee of oneiric intoxication is fol­ lowed by a fluent return to existential reality, but the im­ age always retains its ambivalent, hyperbolic properties. In Roma the secret of illusion is still preserved. Totus mundus agit histrionem, as in the known Baroque motto. The boundaries constantly grow blurred. There is no division between spectators and actors. A film lacking a traditional plot does not have a tradi­ tional protagonist. The wanderer and, at the same time, the cicerone is the author, whose commentary guides us through successive spheres. From among the thousand ways of showing the town Fellini selected the one that in certain respects remains connected with the mode in which reality was constructed in previous films. In Fellini’s Roma the prevailing feature are enclosed places: narrow 239 �Teresa Rutkowska • FELLINI’S WANDERING lanes, twisting corridors, an old, gloomy palace, subter­ ranean interiors; part of this labyrinth is a highway. The same highway that in American films is a symbol of open­ ing towards infinite space here becomes a substitute of an infernal circle with no exit, crowded to the limits of possibilities. The film ends with a motorcycle cavalcade along streets deep in slumber. Turn after turn, deafening modernity conquers the Eternal City. The artist has one more refuge - Cinecitta, the dream factory, where it is still possible to create a world more genuine than the real one. The expansive present day, however, makes its presence known. In Intervista we see clearly how the walls of a con­ crete housing estate encroach upon the film studio. As his artistic personality underwent crystallisation Fellini assumed the position of an observer. He was not, however, a moralist, a philosopher or a theoretician of culture. He remained a storyteller, who for the sake of art seized increasingly large domains of reality. With the assistance of the magic media offered by film he trans­ formed the macro-cosmos of the universe into the micro­ cosmos of his imagination. Ilusory journey Had Fellini agreed to pose to a portrait of a Baroque artist he would have probably chosen for his protagonist Don Juan, whose complicated personality reveals the whole profundity of the existential, metaphysical and eth­ ical determinants of rebellion expressed in fervent erotic activity. The Casanova character is totally devoid of such features. Felicien Marceau consistently contrasted the two figures, 27 describing Don Juan as a monk of love whose determination and absorption have something of an apos­ tle. This, however, would be an apostle-Antichrist, bat­ tling against God and the whole system of values borne by religion. He considers bliss to be a measure for conquering and subjugating the soul. He is interested only in women who are a personification of the ideas that, like columns, support the foundations of social order. He becomes ex­ cited by the struggle waged with them, the overcoming of obstacles, and, finally, the spectacular victory won while aware of his dignity and supremacy. Finally, he possesses the strength of a demon. This conception of a protagonist does not match the structure of the film world construed by Fellini. The characters in his films do not gain such a degree of independence. Even director Guido from 8 1/2 is embroiled in a whole network of relations that bind him as much as they constitute him as an artist. While real­ izing their life message the Fellini characters, concerned with their place in the world, exert an impact on its fate but in a way that is never conscious. They function like cogs in a gigantic mechanism, the homunculi in Piranesi’s illustrations. Fellini’s films are mobile frescoes, multi-stra­ ta paintings. The artist chose Casanova because the latter harmo­ niously blends with the image of the world on its way to­ wards annihilation. As a hypocrite and a liar he matches 240 perfectly the social order of eighteenth-century Italy. It is not his intention to topple any principles. Casanova proves to be a master in arranging situations that permit him to bypass those principles in such a way so that the surrounding would not feel threatened. Don Juan was a great recluse rejected by society, and his outbursts were observed with leniency. He was a perfect technician of sensual love, but his avid climbing to the pinnacles of erotic perfection is by no means heroic. Fellini pitilessly robbed his protagonists of all signs of greatness. In the film, Casanova’s existence is subjected to a single pur­ pose - seduction. The objective of his conquests is pleas­ ure treated as a ritual and a duty. Just like time, however, it demonstrates a destructive force. We watch gradual physical and mental deterioration. From the first scenes of the film Fellini portrayed the proximity of eroticism and death, their presence in the theatre of life. The open­ ing sequences take place in Venice, a town branded with the stigmata of death and disintegration, but also the site of orgiastic carnival fun. The film starts with a ceremony of drowning a gigantic skull in the water of the lagoon to mark the commencement of the carnival. Now, it is possible to briefly forget about inevitable destiny. Death, however, is ever present in the narrow streets with mist enveloping canals and mysterious palaces full of nooks and hidden passages. A feeling of vague menace accompanies the protago­ nist during his journeys across Europe. This is a strange tour, conducted to flee from oneself and in search of ever-new ways of satisfying an obsession - a journey to nowhere. As Fellini stated ironically: He has travelled all over the world, but it is as if he never left his bed. 28 Casanova focuses his whole energy on a laborious and mechanical repetition of pursuits whose outcome is always the same sexual act. This routine-like character of activity, stressed by Fellini, discloses the marionette nature of the protago­ nist. Casanova resembles a puppet steered by a directorpuppeteer. Inside the puppet - under the wig, the powder, the rouge and the white caftan - there is nothing, the puppet is empty. Casanova is just as artificial as his latest partner, a mechanical doll. The reality in which he lives is also pretence from beginning to end. In the last frame a stagecoach drives off to the film props room across a plastic lagoon. Lights slowly go out. Fellini - the author of this masquerade - personally reveals the fleeting nature of illusion brought to life. Hic transit gloria mundi On the eve of Wold War I the ship Gloria N sets sail on a trip so that the friends and admirers of the famous opera singer Edmea Tetua could in accordance with her last will scatter her ashes near the island of Erimo (E mori?). And the Ship Sails On is full of symbols, figures and emblems. Out of their tangle there emerges a vision of the end of a certain epoch, forecasting the downfall of West­ ern civilisation. Here, Fellini discloses fully his Janus-like �Teresa Rutkowska • FELLINI’S WANDERING face. Janus - one of the oldest Roman deities - was wor­ shipped first as the god of beginnings, steering the creation of deities, the cosmos, people and their deeds; 29 then he became the god of all transitions: from the past to the fu­ ture, from one state to another, from space to space, from vision to vision. Two-faced, he supervises the entrance and the exit, the interior and the exterior, the up and the down. The film world of Fellini is subjected to precisely such control and expresses boundless imperialism. Entire reality in the story of And the Ship Sails On is the product of film technology. An artificial sea created in the studio carries a model of a ship rocked on artificial waves. Over the horizon there stretches an artificial sky, and at the bottom of the steamship there reclines an enormous artificial rhinoceros. In this auto-ironic gesture the author was concerned with revealing film illusion, and just as in Casanova he embarked upon this task in the last frame. First, the audience cannot ignore the fact that the real­ ity seen on screen is totally the product of the author’s imagination. Second, the metaphorical-symbolic features of the image become considerably intensified once we become aware that each element, even the most strange and amazing, has been introduced purposefully and thus can be, although does not have to, a carrier of some sort of meaning. As a rule, the film image contains alongside presented reality also elements of a reality absorbed by the film naturally and as if by accident. In And the Ship Sails this is present only in the physiognomy of the actors, while all the rest is mere imitation and an esoteric magical emulation of Nature. The mystification is highly perverse. The film functions at three time levels. The first sequenc­ es - in sepia, as in old photographs or film newsreels carry us into the past. More, the documentary conven­ tion suggests that we are dealing with authentic events reported by an eyewitness. When the time machine is set into motion and the plot starts to develop, the image and the documentary convention assume natural colours. This is the level of the filmed present, by no means uni­ form and continuous but built of separate episodes albeit not without a certain narration scheme. Finally, after the surprising ending, when it becomes obvious that reality had been created by the author there remains only the re­ ality of the film studio with the exhausted director. Each time stratum is, therefore, absorbed and appropriated by the next one. The last consequence of the mentioned mystification, the disclosure of the mechanism of illusion, is an inter­ pretation of the artistic vision. The world appears to be a glass globe without an exit. Just as frescoes by Giambattisto Tiepolo or Pietro da Cortona create the impression of figures floating towards an endless sky, which ultimately proves to be a beautifully painted ceiling, so in the case of Fellini the infinite space of the ocean and the blue sky are pieces of colourful plastic stretched on scaffolding. Wandering, sailing is the destiny of man, but it would be futile to expect an explanation of this motion’s mean­ 241 ing. Fellini wrote: Yes, I haven’t yet lost faith in the journey, even though it often seems dark and desperate. 30His belief in art offers uplifting proof. In And the Ship Sails On we are dealing with the same pulsating rhythm of narration as in Roma. At the same time, as if confirming what had been said, the apogee of ecstasy and intoxication, extremely evocative since it radiates also beyond the screen, comes at those moments when true art is heard. These are the sequences of a Gypsy dance or a spellbinding concert performed with wine glasses in a galley. There comes a time when the whole ship, together with the passengers cultivating their spiritual qualities, explodes. The only creatures left alive are the narrator-journalist and a fe­ male rhinoceros, which will provide him with sufficient food. But we must not treat this ending too seriously. If everything is pretence and deceit then final annihilation too does not have to be ultimate. Intervista is ultimate testimony of Fellini’s faith in the journey. The ride in a fantastic blue tram from the centre of Rome to the Cinecitta studios is an opportunity for pre­ senting views concerning the cinema and art in general as well as for a self-analysis of the director’s creative and life stand. Memory is the motor force that sets the mechanism of time into motion. Fellini draws attention to the rather essential difference between recollections and memory. In his opinion, reminiscences possess the features of an anecdote, while memory is like breathing - constant, un­ interrupted and independent of will 31. It is also unques­ tionably the direct reason for his works. In this particular film such a reason for roaming memory is an interview given to a Japanese television crew concerning a film ad­ aptation of Kafka’s Amerika made in Cinecitta, a decision explained by the fact that Kafka actually never visited America. Intervista contains two time spheres: the present and Fellini’s youth or, more exactly, his first contact with the cinema and the studio. In the film, however, time has been compressed, while both spheres overlap and in the visual stratum possess an identical distinctness. only one moment in Intervista displays vivid features of the past: the black-and-white scenes from La Dolce Vita screened in the “visible” presence of Marcelo Mastroiani and An­ ita Ekberg, both a quarter of a century older. The spatial structure in this film is perhaps even more complex than in earlier works. There are several journeys, the first being a tram ride. Originally staged, it turns into an imaginary trip across jungles full of wild animals and prairies - enter­ ing the world of film. The actors, whom we previously saw putting on their make-up and choosing costumes, now assume their parts and once the tram arrives at the studio they have already become characters from an era half a century earlier. There follows a tour of Cinecitta. These three temporal-spatial levels: real - the present (although also incessantly “falsified” and subjected to modification), the past, and the fantastic-imaginary, function simultane­ ously within the range of Cinecitta. Action takes place both outside and in the studio, but of all films made by �Teresa Rutkowska • FELLINI’s WANDERING Fellini in the last years of his life this one is certainly the most “open” towards natural, real space. For the first time for very long, sunlight and rain are employed to fulfil their natural dramatic function. The forces of Nature, however, resist the author and do not succumb to his pressure; they comprise an undesirable obstacle that the Director, the prime protagonist of Intervista, must tackle. The essence of Fellini’s cinema is the magic of arrangement, “orderly enchantment”. Fellini believed in the cinema. Provocative divulging of film illusion does not annul the magic of Fellini‘s films just as elementary familiar­ ity with physics does not destroy the magic of the vision evoked in Barque anamorphoses, whose structure is in certain respects close to that of his works. As we change the vantage point we face increasingly new meanings and mysteries of this dynamic-spatial configuration, fluid and elusive. Their status is always uncertain and am­ bivalent. We can ignore this aspect, but if we succumb to the impact of ambiguous excess, so typical for Fellini’s films, it turns out that one-dimensional reception is in­ sufficient. Although ultimate comprehension consists of a selection of accessible meanings according to our key we are inclined to watch these films once again or out­ right many times. This procedure, otherwise quite normal and indispensable for someone whose target is analysis, in this concrete case permits more than a relatively precise recognition of the contents of images and the principles of their construction. Recurring symbols and visual con­ notations remembered in this manner make it possible to perceive Fellini’s works as a process. The spatial utopias created by him start to blend to such an extent that each of his works treated as isolated appears to be incompara­ bly poorer than when they are inscribed into a continuum of artistic visions that fit into each other in the manner of Chinese boxes. Each film possesses fragments of previ­ ous ones interwoven into its tissue and conceals the em­ bryo of the next film. This principle of inclusion functions upon different levels in order to become realised in a ma­ ture creative conception. It attains infinity and appears to be the artist’s unique striving towards the absolute in the belief that there is a reason for each thing. It is he, the creator-magician, who sets into motion film reality and commands it to parade in front of our eyes so that a moment later he may in a self-ironic gesture show us its mechanism. The journey is illusion, but the metaphysi­ cal component present in each of Fellini’s films, even if only for the blink of an eye, opens up domains that evade all control; it appears insignificant that their foundation is composed of a magic trick or optical illusion. The Ba­ roque of Fellini’s oeuvre is not a hollow ornament - it ap­ pears to be embedded in his cosmology. 242 Endnotes 1 2 3 4 5 6 7 8 9 10 11 12 13 14 15 16 17 18 19 20 21 22 23 24 25 26 27 28 29 30 31 Federico Fellini, Fellini on Fellini, London 1976, p. 51, 52-53. Federico Fellini, op. cit., p. 51. Federico Fellini, (interview) “Forum”, no. 26, 1987. Georges Matoré, L'Espace humain, Paris 1962, p. 35. Cf. Gerard Genette on novels by A. Robbe-Grillet, in: Figure III, Paris 1966, p. 84. Cf. Jeanyves Guérin, Errances dans un archipel introuvable. Notes sur les résurgences baroques au XX s., in: Figures du baroque, Paris 1983 and Baroque et cinema. Etudes cinematographiques, 1960, fasc. 1-2. Michał Głowiński, Tradycja literacka, in: Problemy teorii lite­ ratury, Wroclaw 1987, p. 342. Gerard Genette, Figures I, Paris 1966, p. 20 Arnold Hauser, The Social History of Art: Renaissance, Mannerism, Baroque, vol. 3, Routledge, London 1999, p. 176. Jakub Zdzisław Lichański, Barok i dzień dzisiejszy, “Poezja”, fasc. 5/6, 1977. After: Germain Bazin, in: Le language de style, Paris 1977. Cf. also: Jadwiga Sokołowska, Spory o barok, Warszawa 1971. Jan Białostocki, Barok, styl, epoka, postawa, “Biuletyn Historii Sztuki”, no. 1, 1958. Cf. Baroque et cinema, op. cit. Jan Białostocki, Refleksje nad barokiem, “Poezja”, fasc. 5/6, 1977. Gerard Genette, Figures I, op. cit. Federico Fellini, Fellini on Fellini, op. cit., p. 157. Cf. Jean François Lyotard, The Postmodern Condition, New York 1984. Cited after: Jean-Yves Guérin, op. cit., p. 339. Federico Fellini, (interview) “Le Messager européen”, Paris 1988, fasc. 1. Federico Fellini, Fellini on Fellini, op. cit., p. 158. Luzius Keller, Piranesi czyli mit spiralnych schodów, “Pamiętnik Literacki”, fasc. 1, 1976 (French edition: Piranèse et les Romantiques français. Le mythe des escaliers en spirale, J. Corti, Paris 1966). Marguerite Yourcenar, Sous benefice d’inventaire, Paris 1980. U. Vogt-Göknil, cited after: Luzius Keller, op. cit. William Shakespeare, Tragedy of Hamlet, Sparklesoup Studios, Irving 2004, p. 39. Cited after: Jerome Carcopino, Daily Life in Ancient Rome, transl. E. O. I., George Routledge and sons, London 1943, p. 26. Carl Gustaw Jung, Mind and the Earth, in: idem, Contribution to Analytical Psychology, transl. H. G. and F. Baynes, London 1928, pp. 118-119. Felicien Marceau, Casanova, Paris 1948. Federico Fellini, (interview) “Première”, fasc. 12, 1987. Dictionaire des Symboles, Paris 1969, p. 427. Federico Fellini, Fellini on Fellini, op. cit., p. 158. Federico Fellini, (interview) “Première”, fasc. 12, 1987. � https://zbiory.etnologia.uw.edu.pl/files/original/6115041e285256c40ae98624c069d8d0.pdf f0e66573ef4f9e6cf65a0c0128dead6b Dublin Core The Dublin Core metadata element set is common to all Omeka records, including items, files, and collections. For more information see, http://dublincore.org/documents/dces/. Title A name given to the resource Polska Sztuka Ludowa - Konteksty Text A resource consisting primarily of words for reading. Examples include books, letters, dissertations, poems, newspapers, articles, archives of mailing lists. Note that facsimiles or images of texts are still of the genre Text. Dublin Core The Dublin Core metadata element set is common to all Omeka records, including items, files, and collections. For more information see, http://dublincore.org/documents/dces/. Relation A related resource oai:cyfrowaetnografia.pl:publication:2397 Date A point or period of time associated with an event in the lifecycle of the resource 1992 Identifier An unambiguous reference to the resource within a given context oai:cyfrowaetnografia.pl:2225 Title A name given to the resource Przewrotność "Batmana"; Zapis dyskusji o filmie "Batman" / Polska Sztuka Ludowa - Konteksty 1992 t.46 z.3-4 Description An account of the resource Polska Sztuka Ludowa - Konteksty 1992 t.46 z.3-4, s.132-134 Creator An entity primarily responsible for making the resource Rutkowska, Teresa Language A language of the resource pol. Publisher An entity responsible for making the resource available Instytut Sztuki PAN Format The file format, physical medium, or dimensions of the resource application/pdf PDF Text Text capture metadata for PDF documents Text Przewrotność „Batmana" T e r e s a Rutkowska P r z y g o t o w u j ą c się do r o z m o w y o filmowej wersji p r z y g ó d Batmana nie b r a ł a m p o d u w a g ę faktu, iż moje spojrzenie na ten sam u t w ó r , na pierwszy rzut oka nie tak z n o w u skomplikowany, będzie r ó ż n i ć się tak dalece. T a o d m i e n n o ś ć widzenia niech będzie usprawiedliwieniem mojego nieco, b y ć m o ż e , p r z y d ł u g i e g o komentarza (polemicznego) do tego, co z o s t a ł o przed chwilą powiedziane. Sądzę jednak, że wspo­ mniana r ó ż n i c a jest nader symptomatyczna, a więc postaram się w y k o r z y s t a ć j ą na swoją k o r z y ś ć . O d e b r a ł a m b o w i e m Batmana j a k dzieło modelowo wręcz postmodernistyczne. Znaczy to przede wszystkim, że postrzegam w n i m tę tak t y p o w ą dla n u r t u tego cechę, j a k ą jest w e d ł u g U m b e r t o Eco d w u k o d o w o ś ć . D w u k o d o w o ś ć odnosi się w t y m ujęciu do swoistej potencji odbiorczej dzieła pozwalającej o d c z y t y w a ć je na d w ó c h poziomach: t y m elementarnym, s y t u u j ą c y m tekst w o b r ę b i e k u l t u r y masowej, popularnej, oraz na poziomie meta- ( m e t a k u l t u r o w y m , m e t a t w ó r c z y m , metaś w i a d o m o ś c i o w y m ) , gdzie z p r e m e d y t a c j ą ujawnione zostały wszelkie odniesienia, konwencje i szwy. O w o o d w o ł a n i e się do kompetencji widza, zdolnego r o z p o z n a ć te sygnały - jest t u zabiegiem d o ś ć p r z e w r o t n y m , bo w m o i m przekonaniu nie służy p o g ł ę b i e n i u znaczenia dzieła, ale jego zakwestionowa­ niu czy rozmyciu przez przesunięcie akcentu na element bezinteresownej, ale i bezpardonowej, chwilami obrazobur­ czej gry konwencjami, schematami, m o t y w a m i . Zonglerka cytatami wizualnymi (niemal k a ż d y kadr jest n a w i ą z a n i e m do k t ó r e g o ś ze s ł y n n y c h arcydzieł filmowych) nie stanowi prostego o d w o ł a n i a do tradycji, ale ma na celu jej nieustanne kwestionowanie. Powierzchniowy, zasadniczy schemat fabularny jest na p o z ó r prosty i by tak rzec klasyczny. Opowiada, j a k to j u ż wykazano, o zwycięskiej walce sił D o b r a z siłami Z ł a . Problem w t y m , że w a r t o ś c i te pozbawione są w t y m ujęciu k o n k r e t n y c h ( s p o ł e c z n y c h czy psychologicznych) odniesień, a bez nich schemat ten staje się tyleż pompatyczny co pusty. N a tej zasadzie funkcjonują produkowane bez k o ń c a animo­ wane seriale dla dzieci z gatunku s.-f. o galaktycznych wojnach. O t ó ż w filmie t y m , j a k twierdzę, nic nie jest „ t a k j a k się p a ń s t w u wydaje" i b y ć m o ż e ta właśnie p r z e w r o t n o ś ć jest j e d n y m z p o w o d ó w , dla k t ó r y c h Batman o s i ą g n ą ł tę za­ s k a k u j ą c ą p o p u l a r n o ś ć (chociaż jestem przekonana, że głów­ na tego przyczyna leży w umiejętnie przeprowadzonej k a m ­ panii reklamowej). W e ź m y dla p r z y k ł a d u n a z w ę miasta, w k t ó r y m rozgrywa się akcja. Jest to miasto G o t h a m . O t ó ż z a j r z a ł a m do p a r u s ł o w n i k ó w , żeby s p r a w d z i ć czy nazwa ta niesie ze s o b ą j a k i e ś dodatkowe znaczenia. I o k a z a ł o się, że po pierwsze r d z e ń wyrazu pozostaje w z w i ą z k u z G o t a m i , plemieniem b a r b a r z y ń c ó w , i w j ę z y k u angielskim u ż y w a się tego s ł o w a na określenie ludzi nieokrzesanych, p r y m i t y w ­ nych i o k r u t n y c h . Ponadto istnieje w A n g l i i miasteczko o tej samej nazwie, b ę d ą c e przedmiotem rozmaitych p r z y p o w i e ś c i i d o w c i p ó w , k t ó r e g o m i e s z k a ń c y u w a ż a n i b y l i za m ę d r k ó w , k t ó r z y u d a j ą g ł u p k ó w . A l e jest to r ó w n i e ż potoczna nazwa Nowego J o r k u , m a j ą c a swe ź r ó d ł o w tradycji literackiej. N a koniec nazwa ta s ł u c h o w o kojarzy m i się z angielskim p r z e k l e ń s t w e m goddam {goddamned) - czyli przeklęty (przez Boga). U z n a ł a m , że skojarzenia te nie są przypadkowe. Jest to b o w i e m w istocie miasto p r z e k l ę t e , wynaturzone, t a k ż e i przez swoją n i e s a m o w i t ą a r c h i t e k t u r ę . Znajdujemy t u b e z p o ś r e d n i e o d w o ł a n i a do czarnego a m e r y k a ń s k i e g o k r y ­ m i n a ł u lat trzydziestych, w k t ó r y m świat wielkich m e t r o p o l i i przedstawiony z o s t a ł w s p o s ó b dramatyczny i p r z e r a ż a j ą c y , 132 p o n i e w a ż r z ą d z i n i m przemoc, korupcja i p r z e s t ę p s t w o , n i e o d ł ą c z n i e przypisane do w ł a d z y . T o nie zdegenerowane jednostki były nosicielami zła. P r z e s t ę p s t w o m i a ł o w y m i a r bardziej uniwersalny, społeczny i polityczny. Było sposobem życia. C o ś z tej atmosfery p r z e n i k n ę ł o do Batmana, gdzie egzystencja m i e s z k a ń c ó w jest w y r a ź n i e zdeterminowana przez eskalację przemocy, g w a ł t u i k o r u p c j i jeszcze zanim Joker się pojawił. T o n a w i ą z a n i e do „ c z a r n e g o k r y m i n a ł u " widoczne jest t a k ż e w sposobie prowadzenia kamery i w foto­ grafowaniu miasta. D o m i n u j ą t a m zdjęcia nocne (królest­ wem zła jest c i e m n o ś ć ) , m o k r e ulice raz po raz r o z ś w i e t l a n e blaskiem r e f l e k t o r ó w i n e o n ó w , mroczne z a u ł k i , g r o ź n e cienie, filmowane z d o ł u , p o d o s t r y m k ą t e m . T o z kolei nasuwa skojarzenia z filmem ekspresjonistycznym wraz z jego sztucznie k r e o w a n ą rzeczywistością, dziwacznie prze­ k r z y w i o n y m i b u d o w l a m i o fakturze płaskiej, niby teatralne dekoracje, z a t m o s f e r ą e w o k u j ą c ą powieści grozy. Są to odniesienia, k t ó r e , j a k s ą d z ę , w ś w i a d o m o ś c i odbiorcy k u l t u r y masowej, dodajmy, a m e r y k a ń s k i e g o odbiorcy k u l ­ tury masowej, p o j a w i a j ą się natychmiast, ale oczekiwania j a k i e z nich w y n i k a j ą nie zostają s p e ł n i o n e w taki s p o s ó b j a k to zwykle bywa w u t w o r a c h tego rodzaju. Tradycyjny, c z a r n o - b i a ł y p o d z i a ł ś w i a t a zostaje zachwiany. Tradycyjny system w a r t o ś c i ulega u n i e w a ż n i e n i u . P o r z ą d e k prawny i społeczny p r z e s t a ł istnieć na d ł u g o przed g r o ź b ą z a g ł a d y totalnej w y w o ł a n e j przez Jokera. Obszar D o b r a z a w ę ż a się niebezpiecznie. Batman był w dzieciństwie ś w i a d k i e m z a b ó j s t w a swoich r o d z i c ó w . T o przeżycie z d e t e r m i n o w a ł o jego przyszłość. Stał się o b r o ń c ą u c i e ś n i o n y c h i p o g r o m c ą p r z e s t ę p c ó w . Prawo jest nieskuteczne, więc d z i a ł a poza prawem, w y k o r z y s t u j ą c do tego celu cały a r s e n a ł ś r o d k ó w technicznych, j a k i daje m u do dyspozycji nowoczesna technika. T y m r ó ż n i się o d b o h a t e r ó w p o k r o j u Supermana. N i e jest naznaczony n i m ­ bem b o s k o ś c i . Jest t y l k o człowiekiem. N i e posiada mocy metafizycznej, a jedynie n i e b y w a ł ą s p r a w n o ś ć fizyczną, inteligencję i p i e n i ą d z e , k t ó r e to elementy u m o ż l i w i a j ą m u realizację z a m i e r z e ń . M o t o r e m jego p o c z y n a ń jest zemsta, co ujawnia się z cała oczywistością, gdy rozpoznaje w Jokerze m o r d e r c ę r o d z i c ó w . N i e podlega jednak, j a k z w y k l i śmiertel­ nicy n o r m o m s p o ł e c z n y m , k t ó r e zresztą w o p o w i e ś c i tej wobec perspektywy totalnej, biologicznej zagłady zostają zawieszone. Po ostatecznym zwycięstwie nad Jokerem od­ latuje na swej latającej maszynie przy w t ó r z e w i w a t u j ą c e g o t ł u m u , biernej, otumanionej ludzkiej mierzwy, uwolnionej o d szaleńca, ale nie od w ł a s n y c h zgubnych słabości. N i e t y p o w y m „ c z a r n y m charakterem" jest r ó w n i e ż Joker. Emanuje zeń aura ś m i e c h u , b ł a z e n a d y i s z a l e ń s t w a . Odarta z powagi i tragedii jest też śmierć ofiar Jokera, śmierć ze ś m i e c h u , śmierć w o s z o ł o m i e n i u . W t y m k o n t e k ś c i e najbar­ dziej, j a k s ą d z ę , dramatycznym zdarzeniem jest sekwencja w muzeum, gdzie Joker dokonuje zniszczenia w y b i t n y c h dzieł sztuki, p o z b a w i a j ą c bezpowrotnie ludzi tego, co naj­ w a r t o ś c i o w s z e i najpiękniejsze. N a jeden k r ó t k i moment, w rozmowie z K i m Basinger ujawnia, że jego p r z e r a ż a j ą c y u ś m i e c h jest w y n i k i e m p o r a ż e ­ nia mięśni, że za t ą m a s k ą kryje się rozpacz. Jest to rozpacz człowieka skazanego na s a m o t n o ś ć . T a chwila słabości t r w a jednak zbyt k r ó t k o , aby w y w o ł a ć w s p ó ł c z u c i e . Joker uosabia c h ł o d n ą w y k a l k u l o w a n ą inteligencję, w t y m jest g o d n y m przeciwnikiem Batmana. Nie m o ż n a też b y ć p e w n y m , czy z o s t a ł do k o ń c a pokonany. U p i o r n y ś m i e c h w y d o b y w a j ą c y się z mechanicznej maszynki w c h w i l i jego śmierci sprawia w r a ż e n i e j a k b y śmierć ta nie b y ł a c a ł k i e m na serio, j a k b y nie m i a ł a charakteru ostatecznego. F i n a ł o w y pojedynek p o m i ę d z y Batmanem a Jokerem rozgrywa się w katedrze. Jest to jednak katedra szczególna, �bo katedra bez Boga, pusta, p r z e r a ż a j ą c a , na w p ó ł zruj­ nowana, wyzbyta sacrum. Bo też, j a k jestem przekonana, świat przedstawiony w filmie jest sacrum pozbawiony. J e d y n ą w a r t o ś c i ą o j a k ą się t a m walczy jest b y t biologiczny. G ł ó w n i p r o t a g o n i ś c i są emocjonalnie w y d r ą ż e n i . K o b i e t a , k t ó r a pojawia się p o m i ę d z y n i m i , pełni funkcję instrumental­ n ą , jest swojego rodzaju katalizatorem d o p r o w a d z a j ą c y m do kulminacji spięcia, ale pozbawiono j ą w p ł y w u na bieg w y d a r z e ń . W ą t e k romansowy (tu nader schematyczny), olśniewająca uroda i w d z i ę k dziewczyny - to elementy, bez k t ó r y c h ż a d n a popularna „ d o b r z e z r o b i o n a " o p o w i e ś ć na s p r z e d a ż obejść się nie m o ż e . W filmie t y m jednak pełnią one t y l k o funkcję „ z d o b n i c z ą " . Z w y c i ę s t w o Batmana na ś m i e t n i s k u k u l t u r y wydaje się problematyczne. T a k objawiony z o s t a ł podstawowy dylemat epoki postmodernistycznej. Jestem więc przekonana, że n a k ł a d a j ą c na u t w ó r ten siatkę pojęć antropologicznych trzeba m i e ć ś w i a d o m o ś ć , że i t y m i p o j ę c i a m i bezlitośnie się manipuluje - tak j a k manipuluje się o d b i o r c ą - k t ó r y zresztą pragnie b y ć manipulowany. Fragmenty dyskusji Wiesław Szpilka: Oczywiście wszystko to prawda. Przecież t a m w r ó ż n y c h momentach pojawiają się t y t u ł y rozmaitych g ł o ś n y c h powieści. K i e d y Batman spada z K i m Basinger, to o n j ą pyta, czy odczuwa ona lęk przed lataniem. D l a k a ż d e g o A m e r y k a n i n a jest to n a w i ą z a n i e do głośnej książki E r i k i Jong Strach przed lataniem. G d y b y p o p a t r z y ć na angielską wersję scenariusza to tych zabaw słownych... Teresa Rutkowska: ... i obrazowych. W.Sz.: ...jest m n ó w s t o . (...) Jest c o ś w kreacji bohatera k u l t u r y masowej, k a ż d e g o , co sprawia, że jest o n p o ł ą c z e ­ niem d w ó c h p o r z ą d k ó w , jest człowiekiem i zarazem prze­ kracza l u d z k ą k o n d y c j ę . Jestem przekonany, że j e d n y m z p o w o d ó w sukcesu tego zjawiska jest fakt, że o n czyni nadzieję, człowiek, k t ó r y p r z e k r o c z y ł swoją k o n d y c j ę . T o wprost jest powiedziane, t a k ą nadzieję się czyni, że i t y też potrafisz. Będę się u p i e r a ł , że cała konstrukcja tego filmu b y ł a b y n i e m o ż l i w a , b y ł a b y n i e z r o z u m i a ł a , b y ł a b y nagroma­ dzeniem g a g ó w , gdyby nie fakt, że patrzymy na c o ś , co nie jest z tego świata... (...) T y c h m o ż l i w o ś c i czytania jest bardzo wiele. (...) W s z ę d z i e jest taki sam schemat. Jest j a k i e ś miejsce i t a m z ł o triumfuje. Nagle pojawia się k t o ś , k t o się temu przeciwstawia. T.R.: Ja c h c i a ł a b y m zwrócić u w a g ę na j e d n ą s p r a w ę , w istocie w t y m filmie nie ma p o r z ą d k u i nie m a systemu w a r t o ś c i , k t ó r e g o się b r o n i . W.Sz.: B r o n i się p o r z ą d k u j a k o takiego, p o r z ą d k u sym­ bolicznie wskazanego. Batman jest niczym i n n y m j a k po­ r z ą d k i e m , wszystko w o k ó ł niego jest p o r z ą d k i e m . N i e ma tam systemu w a r t o ś c i . Ten film trafia d o wszystkich miejsc na świecie. S p r a w i e d l i w o ś ć znaczy co innego na Jawie, a co innego w N o w y m J o r k u , ale idea p o r z ą d k u istnieje wszę­ dzie. P r ę ż o n o ś ć tego zjawiska, to że jest on wszędzie z r o z u m i a ł y polega na t y m , że o n opowiada o warunkaach m o ż l i w o ś c i . (...) Jeden wszystko m ą c i , a d r u g i wszystko rozdziela. S p r a w i e d l i w o ś ć z a t r i u m f o w a ć m o ż e t y l k o wtedy, kiedy j a k i ś p o r z ą d e k istnieje, bo jeżeli jest ciągły k a r n a w a ł , to wszystko jest takie same, to k a p ł a n jest b ł a z n e m . (...) C a ł a o p o w i e ś ć o kulturze masowej jest taka, że nie m a k u l t u r y masowej, świat k u l t u r y masowej jest cieniem. D l a ­ czego a m e r y k a ń s k i film cieszy się p o p u l a r n o ś c i ą wszędzie, a hinduski nie cieszy się. T o nie jest sprawa dystrybucji. O t ó ż rzecz polega na t y m , że jeden opowiada u n i w e r s a l n ą historię, a drugi lokalną. Wojciech Michera: M a m pewne w ą t p l i w o ś c i . M ó w i s z o żywości tej tradycji, że jest ona ż y w a właśnie w kulturze masowej, k u l t u r a masowa jest d o b r ą p o ż y w k ą dla tej tradycji. M o j a w ą t p l i w o ś ć polega na t y m , że ten wzorzec pojawia się w dziełach nie t y l k o k u l t u r y masowej, pojawia się r ó w n i e ż w dziełach, k t ó r e do k u l t u r y masowej nie należą, chociażby taka Śmierć w Wenecji, czy w wersji książkowej czy filmowej Viscontiego. Tradycja, nazwijmy j ą m i t o l o g i c z n ą , w nich istnieje. C z y m jest zatem ta m a s o w o ś ć ? M o ż n a by ją zinterpretować jako jakąś namiastkę wspólnoty, wspólnot o w o ś c i , co by p r z y p o m i n a ł o - jeśli m ó w i m y o tradycji o tej tradycji m i t o l o g i c z n o - o b r z ę d o w e j - o b r z ę d , t j . element łą­ czący, m o ż e ta m a s o w o ś ć jest właśnie obrazem w s p ó l n o ­ to wości. Z kolei dzieła realizujące ten sam wzorzec mityczny, ale nie masowy, m o ż e b y ł y b y pewnego rodzaju protestantyz­ m e m artystycznym, czy m o ż e inaczej, j a k i m ś monachizmem, eremityzmem, zakonnictwem, k t ó r e też jest o b r z ę d o w e , ale nie dla wszystkich, w mniejszej skali, w s p o s ó b wyrafinowa­ ny. Tradycja b y ł a b y obecna w o b u nurtach, ale w t y m d r u g i m nurcie, niemasowym, b y ł a b y silnie p r z e f o r m u ł o w a n a , ulega­ ł a b y zakwestionowaniu, b y ł a b y przyjmowana z w i ę k s z y m dystansem, j a k w intelektualnych nurtach chrześcijaństwa, gdzie istnieją na p r z y k ł a d n u r t y demityzacji w biblistyce. M o ż e jest to właściwa analogia. j Ryszard Ciarka: W Batmanie, w kulturze tego t y p u n a s t ę p u j e doprowadzenie widza do k o ń c a , n a s t ę p u j e roz­ w i ą z a n i e , wyjaśnienie. M o ż n a z a s t a n a w i a ć się nad miejscem magii w kinie, w filmie: nie pozostaje nic innego do zrobienia j a k obejrzeć ten film jeszcze raz. N a s t ę p u j e c a ł k o w i t e roz­ w i ą z a n i e (...) M o ż n a spokojnie o g l ą d a ć kolejne wersje... Batman, Dick Tracy, Człowiek pająk w y w o d z ą się z k o m i k s u 133 �z literatury dla dzieci. W i ę c jest t a m element huizingowski, zabawy edukacyjnej... i d o r o s ł y m o ż e się b a w i ć znakomicie, w y ł a w i a ć r ó ż n e sprawy, na p r z y k ł a d c h o ć b y z w i ą z a n e z post­ modernizmem. M n i e Batman kojarzy się nie z M y s z k ą M i k i , ale z Bondem. A l e t u nie m a przekroczenia m i t u , lecz pozostaje się w p e w n y m kanonie, k t ó r y b y ć m o ż e jest nie do wyeksploatowania. N a z y w a m y to k u l t u r ą m a s o w ą . M a m y do czynienia z czymś co zawsze jest. Natomiast w innych sytuacjach staramy się m o ż e p r z e k r o c z y ć , z a d a ć pytania, w y w r ó c i ć na nice, zmienić... W.Sz.: M o j e pytanie jest takie: czy to dzieło samo wywołuje wszystkie te skojarzenia, czy m y sami? Jest c o ś bardzo charakterystycznego, że dziś m o ż n a b y ć fanem b i a ł y c h w i e l o r y b ó w , I n d i a n z A m a z o n k i , H o t e n t o t ó w czy innych, bo to jest niezwykłe i oryginalne. A l e b y ć fanem k u l t u r y masowej nie bardzo wypada, bo w j a k i m ś sensie k a ż d y jest w kulturze masowej, bo jest zwyczajna, bo jest banalna. Ja m a m takie przekonanie, że jeżeli gdzieś jest wyzwanie, to t a m właśnie. Wyzwanie dla myślenia. T o nie jest tak, że Tomasz M a n n nie stawia w y z w a ń , p o w i e d z i e ć tak b y ł o b y oczywiście bredzić. Ale j a k j a czytam k s i ą ż k ę , z k t ó r e j nic nie rozumiem, to jestem zasmucony, ale j a k czytam k s i ą ż k ę , k t ó r ą rozumiem od A do Z , t o jestem dopiero zaciekawiony prawdziwie. T o znaczy, że c o ś nie pasuje. N a t y m polega etnograficzne zboczenie. Polega ono na t y m , że trzeba m i e ć dystans do w ł a s n e g o rozumienia. (...) Jak rozumiem wszystko, to znaczy, że stoję wobec czegoś nieprawdopodobnego. W t y m sensie k u l t u r a masowa wydaje m i się intrygująca. U Eliadego jest taki fragment, pisze on: r o z m a w i a m z p e w n y m l i t e r a t u r o z n a w c ą ; opowiada m i on, że j a k a ś praca jest o t y m i o t y m , a j a m u usiłuję p o w i e d z i e ć , że ta praca jest jeszcze o t y m i o t y m ; ale o n odpowiada, że tak nie jest; „ o j a k a n u d a " - pisze Eliade. I to m i się wydaje takie etnograficzne. T.R.: Ja b ę d ę o b s t a w a ł a przy t y m , że k u l t u r a masowa w swojej istocie zawiera wypowiedzi serio i mamy g r u p ę dzieł, k t ó r e się sytuują na pograniczu, takich j a k Batman, gdzie m a m y ten charakter pastiszowy. Ciekawa jestem czy w podejściu etnograficznym ten dystans, tę p a r o d i ę jesteś w stanie w y d o b y ć . Dlatego jest istotna r ó ż n i c a p o m i ę d z y Supermenem, Batmanem, a nawet Dickiem Tracy, bo on, b ę d ą c ściśle z w i ą z a n y z komiksem, jest m e t a w y p o w i e d z i ą swojego rodzaju, c h o ć kontekst jest inny. Superman jest dla mnie p r z y k ł a d e m klasycznego dzieła, k t ó r e odnosi się do mitycznych struktur o zbawcy zza świata, k t ó r y p o r z ą d k u j e . A Batman dziełem pastiszowym, k t ó r e przewrotnie m a n i p u ­ luje t y m i schematami. S p o ś r ó d tych trzech filmów jest on najbardziej wysublimowany. T a m nie ma z b ę d n e g o k a d r u , t a m wszystko c o ś znaczy, jest do czegoś odniesieniem, i ma b y ć tak odbierane, nawet jeśli jest odbierane p o d ś w i a d o m i e , w i ę k s z o ś ć w i d z ó w masowych odbiera to p o d ś w i a d o m i e . Jednej rzeczy nie m o ż e m y stwierdzić, p a t r z ą c na ten film tutaj: na ile te odniesienia k u l t u r o w e są żywe i automatyczne i czytelne t a m [w Ameryce]. M a m w r a ż e n i e , że ta zabawa kontekstami k u l t u r o w y m i jest t a m łatwiej wy chwyty walna. R.C.: Ja myślę, że trzeba o d n o s i ć f i l m do szerszego kontekstu kulturowego, ale że te wszystkie odniesienia są przede wszystkim po stronie p r o d u c e n t ó w , reżyserów. Takie filmy j a k Batman czy Dick Tracy są j u ż mistrzostwem. Czy c h o ć b y to, co zrobił L y n c h w swoim ostatnim filmie Dzikość serca. E t n o l o g jest t a m - w y o b r a ż a m sobie - zatrudniony na stałe: radzi, doradza, przeredagowuje scenariusz. Potem m o ż e m y zasiąść w t y m gremium i d o k o n a ć dekonstruktywizacji. W . M . : (...) Dzisiejszy antropolog żyje w epoce po Marksie, Nietzschem i Freudzie, czyli t y m wszystkim co Ricoeur 134 n a z w a ł h e r m e n e u t y k ą p o d e j r z e ń , czyli jest w tej nauce miejsce na pastisz, dystans, ironię. Są to pojęcia, k t ó r y m i etnolog się posługuje. I r o n i a , k t ó r a jest w Batmanie, jest z a u w a ż a n a przez etnologa. Osobnym problemem b y ł o b y ustawienie tej kategorii dystansu, pastiszu wobec tradycyj­ nego o b r z ę d u . Batman jest dzisiejszą wersją o b r z ę d u , k o n ­ t y n u a c j ą tej starej tradycji, ale b y ć m o ż e w dzisiejszych czasach d o s z ł a n a m nowa w a r t o ś ć , której nie m o ż n a nie z a u w a ż a ć . (...) Zbigniew Benedyktowicz: Jestem zachwycony obydwoma^ g ł o s a m i , p o n i e w a ż nie w i d z i a ł e m tego filmu, ale p a ń s t w o zachęcili mnie, żeby pójść. Bardzo ciekawa jest m o ż l i w o ś ć tak odmiennego czytania tego samego tekstu. N i e przema­ wia do mnie, co prawda, argument g ł o s o w a n i a nogami. C h o c i a ż nie m a u nas takiego p r z e s i ą k n i ę c i a k u l t u r ą k o m i k ­ su, t o jednak o b s e r w o w a ł e m w szkole, gdzie w p r o w a d z o n o religię w s p o s ó b tak zdecydowany i b e z w z g l ę d n y , j a k ten sam komitet rodzicielski z d e c y d o w a ł , że koniecznie cała klasa musi iść na Batmana. N i k t się nie z a s t a n a w i a ł , czy m o ż e te dzieci są za m a ł e , a co to za film... Tutaj zresztą, W i e ś k u , ł a d n i e to połączyłeś: jest tutaj chęć uczestnictwa, c h ę ć bycia na fali - m n ó s t w a motywacji społecznych dla socjologa. T y b y ś p o w i e d z i a ł chęć uczestnictwa w mocy. M o ż l i w o ś ć uczest­ nictwa przez p a r t y c y p a c j ę m i s t y c z n ą - m o ż n a by powiedzieć, k o r z y s t a j ą c ze starych j u ż pojęć Levy-Briihla, c h ę ć uczest­ niczenia w święcie. (.••) T o , oczywiście, m o ż e b y ć przyczynek do tematu: k i n o j a k o sacrum. (...) M a m nadzieję, że nie z protestantyzmu w y n i k a moja po­ stawa, żeby się nie d a ć p o n i e ś ć z p r ą d e m . Wydaje m i się, że ten nurt pewnego rodzaju prymitywnego k i n a niesie ze s o b ą desakralizację. K i e d y ś k i n o b u d o w a ł o pozytywny obraz ś w i a t a i pewne w a r t o ś c i . T u częściowo b y m się za t y m odczytaniem Teresy s y t u o w a ł . Samo chwalenie k u l t u r y masowej, to jest j u ż taka wyrafinowana zabawa intelek­ tualisty, antropologa: j a w a m p o k a ż ę tutaj głębię k u l t u r y masowej, m o ż e nie głębię, ale w a r t o ś ć : t u się dzieje c o ś rzeczywistego, c o ś prawdziwego - i t u jest j a k i ś dylemat z w a r t o ś c i o w a n i e m . Bo to m o ż n a n a z w a ć t ę s k n o t ą intelek­ tualisty do p r y m i t y w u , do zabawy, ludyczności. T y l k o j a k a to jest ludyczność? (...) A co mnie m o ż e o d s t r ę c z a ć od tego zjawiska, to w y w o ł a n a t ą m a s o w o ś c i ą desakralizacja, ale trzeba oddzielić dzieło od tego całego entourage'u społecz­ nego, w j a k i s p o s ó b funkcjonuje kino, czy się desakralizuje, czy się sakralizuje w takich masowych falach, a to chodzenia na Batmana, a to na Dzikość serca, a to na Konfrontacje. (...) Przyznam, że osobiście nie wiem na ile m o ż n a się w ogóle zdziwić na Batmanie. N i e c h c ę p o w i e d z i e ć , że to m i a ł k i e czy dla braci mniejszych, ale u w a ż a m , że w pewien s p o s ó b jest to wyprane z wszelkiej s a k r a l n o ś c i - t a k j a k to m ó w i ł a Teresa. Eliade pisze a propos m i t o l o g i i hinduskiej - nie w i e m czy nie c h o d z i ł o o Mahabharatę - o niestałości b o h a t e r ó w , że na p o c z ą t k u ma b y ć dobry, a potem okazuje się t c h ó r z e m , boi się; te metamorfozy znajduje się j u ż w samym ź r ó d ł o ­ w y m micie. Ta z m i e n n o ś ć m o ż e o t w i e r a ć na nowe obszary. I tutaj k o ń c z y się na kwestii smaku, albo jemy tę ż a b ę albo jej nie jemy. Tobie, W i e ś k u , to s m a k o w a ł o i jeszcze d a ł o potem do m y ś l e n i a , a k t o ś inny m o ż e nie chcieć zjeść tej żaby. W.Sz.: W fenomenie m a s o w o ś c i jest c o ś i n t r y g u j ą c e g o - tak j a k m ó w i ł W o j t e k - jest j a k i ś rodzaj w s p ó l n o t o w o ś c i . K u l t u r a masowa ma ś w i a t o w y w y m i a r . Jej ś w i a t o w o ś ć polega na z ł a m a n i u jednego k r ę g u k u l t u r o w e g o . Jedno jest oczywiste: k u l t u r a masowa ma ten wdzięk, że nie musisz na Boga iść na Batmana, nie musisz k u p o w a ć spodni z d z i u r ą na t y ł k u , ale właśnie chcesz, ale właśnie idziesz. � https://zbiory.etnologia.uw.edu.pl/files/original/cd354242eccc61209bd8ef4232f47ab7.pdf 748fb4ac9f3eaaf7302ea8b2ed7ab08c Dublin Core The Dublin Core metadata element set is common to all Omeka records, including items, files, and collections. For more information see, http://dublincore.org/documents/dces/. Title A name given to the resource Polska Sztuka Ludowa - Konteksty Text A resource consisting primarily of words for reading. Examples include books, letters, dissertations, poems, newspapers, articles, archives of mailing lists. Note that facsimiles or images of texts are still of the genre Text. Dublin Core The Dublin Core metadata element set is common to all Omeka records, including items, files, and collections. For more information see, http://dublincore.org/documents/dces/. Relation A related resource oai:cyfrowaetnografia.pl:publication:2399 Date A point or period of time associated with an event in the lifecycle of the resource 1992 Identifier An unambiguous reference to the resource within a given context oai:cyfrowaetnografia.pl:2227 Title A name given to the resource Postmodernizm i film / Polska Sztuka Ludowa - Konteksty 1992 t.46 z.3-4 Description An account of the resource Polska Sztuka Ludowa - Konteksty 1992 t.46 z.3-4, s.138-141 Creator An entity primarily responsible for making the resource Rutkowska, Teresa Language A language of the resource pol. Publisher An entity responsible for making the resource available Instytut Sztuki PAN Format The file format, physical medium, or dimensions of the resource application/pdf PDF Text Text capture metadata for PDF documents Text Postmodernizm i film Teresa Rutkowska Postmodernizm to pojęcie kluczowe w opisie zjawisk z a c h o d z ą c y c h w kulturze współczesnej k r a j ó w wysoko roz­ winiętych. Zakres samego pojęcia, a t a k ż e kwalifikacja sytuacji, do k t ó r e j się ono odnosi, są przedmiotem nie k o ń c z ą c y c h się s p o r ó w badaczy k u l t u r y , s o c j o l o g ó w , es­ t e t y k ó w i filozofów. Dyskusje te toczą się z a r ó w n o na płaszczyźnie o g ó l n o k u l t u r o w e j , j a k i w odniesieniu do p o s z c z e g ó l n y c h dziedzin p r a k t y k i artystycznej. Jak w t y m k o n t e k ś c i e sytuuje się film i inne sztuki audiowizualne? Z d a w a ć by się m o g ł o , że film, dzięki swej p r z y n a l e ż n o ś c i do k u l t u r y masowej, k t ó r a stanowi i s t o t n ą p o ż y w k ę sztuki postmodernistycznej, a zarazem z uwagi na ł a t w o ś ć z j a k ą w c h ł a n i a ś r o d k i wyrazowe innych sztuk, znajdzie się w p o l u zaintereresowania k u l t u r o z n a w c ó w zajmujących się post­ modernizmem. Tak jednak właściwie się nie s t a ł o . Przyczyn tego jest zapewne wiele. N a j w a ż n i e j s z a b y ć m o ż e t k w i w o b r ę b i e samego kina. W ostatnim dziesięcioleciu najwięk­ szą e k s p a n s y w n o ś c i ą o d z n a c z a j ą się wzorce kina a m e r y k a ń ­ skiego. Ó w neo-Hollywoodzki s t y l o d w o ł u j e się wprawdzie c h ę t n i e do tradycji modernistycznego k i n a europejskiego (Fellini, Bergman, Truffaut, Bertolucci), ale w ramach pewnych klasycznych reguł. Dotyczy to narracji, konstrukcji czasu i przestrzeni, a przede wszystkim t r w a ł o ś c i paradyg­ m a t u gatunkowego (film gansterski, outlaw film, film drogi, thriller, western, musical, science-fiction, itd.). Ten swoisty klasycyzm, a wraz z n i m w y m ó g stale doskonalonej perfekcji technicznej, ma b e z p o ś r e d n i związek z wysoce zinstytuc­ j o n a l i z o w a n y m systemem produkcji, w k t ó r y m r z ą d z ą twar­ de prawa r y n k u . 1 Filmowe u t w o r y postmodernistyczne, odzwierciedlające w y r a ź n i e wysoki s t o p i e ń m e t a ś w i a d o m o ś c i twórczej, znaj­ dują się raczej na marginesie tej masowej, skomercjalizowa­ nej produkcji ( c h o ć z samej swojej zasady p o z o s t a j ą nieus­ tannie w jej bliskości tak, że przeprowadzenie granicy bywa niekiedy trudne). Margines ten jednak jest nader istotny, posiada b o w i e m z n a c z n ą siłę o d d z i a ł y w a n i a , z uwagi na m n o g o ś ć o d n i e s i e ń k u l t u r o w y c h , jakie funkcjonują w jego o b r ę b i e . Frederic Jameson m ó w i o postmodernizmie j a k o 0 dominancie k u l t u r o w e j , nie tyle w aspekcie zasięgu tej formacji, ale w aspekcie jej i n t e n s y w n o ś c i . Jest to szczególnie adekwatne jeśli chodzi o film. I n n y m powodem, dla k t ó r e g o film wraz z p o k r e w n y m i m u dziedzinami, t a k i m i j a k telewizja i wideo, stoi poza g ł ó w n y m n u r t e m r o z w a ż a ń na temat postmodernizmu jest zapewne stan współczesnej teorii filmu. Oddaliwszy się o d globalnych, apodyktycznych ujęć semiotycznych (np. J. M i t r y ' e g o ) i psy­ choanalitycznych (np. C. Metza) z lat sześćdziesiątych 1 siedemdziesiątych, uległa ona rozdrobnieniu, u t r a c i ł a impet i u w i k ł a ł a się w p u ł a p k i przemijających m ó d i tendencji. N i e k t ó r e z metod badawczych lansowanych w jej o b r ę b i e , te przede wszystkim, k t ó r e o d w o ł u j ą się do antropologii k u l ­ tury lub do teorii literatury (na p r z y k ł a d narratologii), o t w o r z y ł y niewątpliwie nowe możliwości badania dzieła filmowego, niemniej obecnie w p ł y w teorii filmu na r o z w ó j humanistyki wydaje się b y ć z n i k o m y , a i sami filmolodzy stracili, j a k należy m n i e m a ć , w i a r ę w m o ż l i w o ś ć sproblematyzowania zjawisk, jakie z a c h o d z ą w tej dziedzinie wraz z rozwojem technik audiowizualnych i zbudowania na tej bazie p ł o d n e j i p r z e k o n u j ą c e j teorii. Tak więc niejako o n i sami poddali się naciskowi postmodernistycznej n i e m o ż n o ­ ści. 2 138 C i e k a w ą p r ó b ą p r z e ł a m a n i a impasu w m y ś l e n i u o filmie jest teoria, czy m o ż e lepiej filozofia filmu, s f o r m u ł o w a n a przez Gillesa Deleuze'a , wybitnego filozofa i badacza k u l t u r y , k t ó r e g o diagnozy stały się p u n k t e m wyjścia dla wielu w a ż n y c h debat o postmodernizmie. O t ó ż d o k o n a ł o n p o d z i a ł u sztuki filmowej na dwie, z a c h o d z ą c e na siebie fazy. Faza wcześniejsza to faza „ i m a g e - m o u v e m e n t " (obrazu, k t ó r e g o najważniejszym komponentem jest ruch). Faza późniejsza, to faza „ i m a g e - t e m p s " (obrazu, k t ó r e g o n a j w a ż ­ niejszym komponentem jest czas). T o p r z e o b r a ż e n i e k i n a ma, zdaniem Deleuze'a, swoją p r z y c z y n ę w zmianie kondycji c z ł o w i e k a w s p ó ł c z e s n e g o , z a p o c z ą t k o w a n e j j u ż po drugiej wojnie ś w i a t o w e j . C z ł o w i e k ten u t r a c i ł poczucie z w i ą z k ó w senso-motorycznych ze ś w i a t e m . Zagubiony w p r z e ś w i a d ­ czeniu, że pozbawiony jest w p ł y w u na wydarzenia, w k t ó r y c h uczestniczy, realizuje się nie tyle w d z i a ł a n i u , ile w procesie obserwacji rzeczywistości, kontemplowania jej. Błądzi, nie z n a j ą c celu, do k t ó r e g o zmierza. Marzenia, fantazmaty, z ł u d z e n i a , klisze, n a k ł a d a j ą się na b o d ź c e wzrokowe i s ł u c h o ­ we, docierające d o ń ze ś w i a t a z e w n ę t r z n e g o . Granica p o m i ę ­ dzy wizjami mentalnymi, a u n a o c z n i o n ą rzeczywistością jest p ł y n n a i niepewna. Uległy r o z p a d o w i związki przyczynowo-skutkowe i czaso-przestrzenne. F i l m jest w e d ł u g De­ leuze'a szczególnie predystynowany do objawiania owej d w o i s t o ś c i , owego procesu transgresji, owej swoistej schizof­ renii. Czas filmowy m o ż e m i e ć s t r u k t u r ę k r y s z t a ł u , spirali, m o ż e u k ł a d a ć się warstwowo lub p u n k t o w o — ale tak typowy dla fazy poprzedniej u k ł a d linearny uległ zaburzeniu. K w i n t e s e n c j ą tej zmiany strukturalnej jest z d o l n o ś ć filmu do wizualizacji myśli ludzkiej — s t ą d dla Deleuze'a film jest ź r ó d ł e m wiedzy o c z ł o w i e k u w s p ó ł c z e s n y m . 3 Teoria ta m a j ą c a swe ź r ó d ł o w filozofii Bergsonowskiej odznacza się spójnością. Zostawia jednak film epoki post­ modernistycznej poza nawiasem. Egzemplifikacje, j a k i m i się p o s ł u g u j e nie sięgają poza lata siedemdziesiąte. F i l m p r z e s t a ł Deleuze'a i n t e r e s o w a ć , gdy p r z e m i n ę ł a era wielkiego k i n a autorskiego. K o ń c z y swoje r o z w a ż a n i a na filmach Wellesa, Resnais, Godarda, Felliniego, Antonioniego, Ozu, Viscontiego. Ale paradoksalnie, a m o ż e z duchem c z a s ó w w j a k i c h praca jego p o w s t a ł a (1985), nie bada tych dzieł j a k o ekspresji o s o b o w o ś c i t w ó r c z e j , lecz są one dla niego wyrazem pewnej ogólniejszej tendencji. M o ż n a by z a r y z y k o w a ć stwierdzenie, że kino w planie treści a n t y c y p o w a ł o „ l a condition postmoderne" w s p o s ó b refleksyjny, w stylistyce modernistycz­ nej, p ó k i same tej kondycji nie uległo. K i n o z a g a r n i ę t e w przeważającej swej części w tygiel k u l t u r y masowej, k i n o j a k o element d ó b r konsumpcyjnych, k i n o j a k o ź r ó d ł o czystej r o z r y w k i , pozbawione istotnego p r z e s ł a n i a , o d s t r ę c z a o d d o c i e k a ń natury filozoficznej, c h o ć nie p r z e s t a ł o b y ć baro­ metrem przemian k u l t u r o w y c h . T ę l u k ę teoretyczno- i k r y t y c z n o f i l m o w ą w odniesieniu do k i n a postmodernistycznego starają się do pewnego stopnia w y p e ł n i ć filmoznawcy skupieni w o k ó ł k w a r t a l n i k a „ S c r e en". N a u w a g ę zasługuje t u przede wszystkim numer m o n o ­ graficzny p o ś w i ę c o n y temu zagadnieniu (vol.28, r.1987) — interesujący z uwagi na r o z m a i t o ś ć postaw i ujęć badaw­ czych tam reprezentowanych, co samo przez się odzwiercied­ la zamieszanie, jakie w tej dziedzinie panuje. P u n k t e m wyjścia dla większości z nich są klasyczne j u ż dziś teorie postmodernistyczne, j a k k o l w i e k raczej rzadko w s p o s ó b j a w n y i b e z p o ś r e d n i o d n o s z ą się one do filmu j a k o takiego. �W y j ą t k i e m są t u pewne propozycje Jeana Baudrillarda, Frederica Jamesona i U m b e r t o Eco. Najbardziej powszech­ n ą s t r a t e g i ą b a d a w c z ą jest aplikowanie s f o r m u ł o w a n y c h przez t e o r e t y k ó w najbardziej o g ó l n y c h cech postmoderniz­ m u na konkretne teksty filmowe l u b telewizyjne. Jean Baudrillard w swoich k s i ą ż k a c h rozwija s f o r m u ł o ­ w a n ą przez G u y Deborda w pracy La societe de spectacle ( S p o ł e c z e ń s t w o spektaklu, 1967) tezę o zaniku organicznych więzi s p o ł e c z n y c h w kulturze Zachodu. E p o k ę n a s z ą nazywa e p o k ą Symulacji. Rzeczywistość jest w niej postrzegana za p o ś r e d n i c t w e m o b r a z ó w , przede wszystkim o b r a z ó w elekt­ ronicznych. Paradygmatem poznawczym staje się obraz telewizyjny. Obraz jest ekwiwalentem prawdy, prawdziw­ szym niż t o , co realne. Telewizja stanowi rodzaj k o d u genetycznego, za p o ś r e d n i c t w e m k t ó r e g o dokonuje się prze­ miana r e a l n o ś c i w h i p e r r e a l n o ś ć . Baudrillard jest p e s y m i s t ą , jeśli chodzi o m o ż l i w o ś ć k o n t r o l i społecznej nad t y m szumem informacyjnym. N a d ł u ż s z ą m e t ę skutkiem tego stanu rzeczy musi stać się z o b o j ę t n i e n i e , powierzchowny o d b i ó r zjawisk, rezygnacja z dyskursu, spłaszczenie z n a c z e ń , p o d a t n o ś ć na m a n i p u l a c j ę . W n i o s k o w a ć s t ą d m o ż n a , że i m doskonalszy technicznie, i m bardziej sugestywny jest obraz filmowy czy elektroniczny — t y m większe n i e b e z p i e c z e ń s t w o niesie ze s o b ą . T a jednoznacznie negatywna kwalifikacja k u l t u r y audiowizualnej, w p o l u o d d z i a ł y w a n i a k t ó r e j znajdują się „ m a s y " , prowokuje do dyskusji. Najbardziej problematycz­ na wydaje się jednak pozycja klerka, k t ó r ą w y z n a c z y ł sobie Baudrillard. Frederic Jameson , k t ó r y dzieli z n i m głęboki pesymizm co do stanu k u l t u r y współczesnej, o b n a ż a jednak t a k ą z ł u d n o ś ć deklarowanego przez i n t e l e k t u a l i s t ó w po­ k r o j u Baudrillarda przekonania o n i e p o d a t n o ś c i na wszech­ obecny w p ł y w k u l t u r y masowej. C z ł o w i e k współczesny jest b o w i e m zbyt g ł ę b o k o zanurzony w wizualnych m i r a ż a c h , stereotypach, fantazmatach, p r o d u k o w a n y c h przez ś r o d k i masowego k o m u n i k o w a n i a . W o b r ę b postmodernistyczne­ go syndromu w c h o d z ą takie właściwości, j a k zniesienie granic p o m i ę d z y k u l t u r ą w y s o k ą a n i s k ą , p o p u l a r n ą , fas­ cynacja „ z d e g r a d o w a n y m p e j z a ż e m nijakości, kiczu, seriali telewizyjnych i k u l t u r y 'Reader's Digest', reklam, filmów hollywoodzkich kategorii B, paraliteratury, k r o n i k k r y m i n a ­ l n y c h . " Takie jego elementy, j a k niejasność, ekspansywny seksualizm, sięganie do najbardziej mrocznych p o k ł a d ó w ludzkiej psychiki, rewolta wobec ustalonych n o r m społecz­ nych i obyczajowych, p r z e s t a ł y s z o k o w a ć i u t r a c i ł y posmak skandalu. Postmodernistyczna t w ó r c z o ś ć artystyczna o d ­ znacza się w e d ł u g niego indyferentyzmem aksjologicznym i uczuciowym, brakiem głębi znaczeniowej i p o d t e k s t ó w . W ł a ś c i w a i m i n t e r t e k s t u a l n o ś ć zasadza się na z a w ł a s z c z a n i u i powielaniu dawnych i współistniejących stylów estetycz­ nych bez w y r a ź n e j motywacji. Jest mniej l u b bardziej s p r a w n ą (niekiedy istotnie nader w y r a f i n o w a n ą ) ż o n g l e r k ą tekstami k u l t u r y . Postmodernizm opisuje Jameson j a k o e p o k ę k o ń c a stylu pojmowanego w s p o s ó b jednostkowy i w y j ą t k o w y , koniec indywidualnego, t w ó r c z e g o , rozpoz­ nawalnego w sygnaturze d z i a ł a n i a , z a s t ą p i o n e g o przede wszystkim przez m e c h a n i c z n ą r e p r o d u k c j ę . Sporo miejsca p o ś w i ę c a Jameson pastiszowemu charak­ terowi k u l t u r y postmodernistycznej, przy czym dokonuje on r o z r ó ż n i e n i a p o m i ę d z y m o d e r n i s t y c z n ą p a r o d i ą , a pastiszem — k t ó r y jest p a r o d i ą w y z b y t ą wyższej intencji, satyrycznego impulsu, jest więc strategią n e u t r a l n ą , „ p u s t ą " . F i l m y przy­ należące do formacji postmodernistycznej realizują ten m o ­ del za p o m o c ą w ł a ś c i w y c h sobie ś r o d k ó w , innych niż na p r z y k ł a d literatura. Jest rzeczą z n a m i e n n ą , że adaptacje sztandarowych powieści postmodernistycznych takich j a k Pocałunek kobiety pająka Puiga, Imię róży Eco czy Ragtime D o c t o r o w a wcale nie m a j ą charakteru postmodernistycz­ nego. F i l m o d w o ł u j e się najchętniej do pewnych standar­ d o w y c h p r z e d s t a w i e ń wizualnych, takich j a k inne filmy, 4 5 6 k o m i k s y , reklama, video-klipy. Istnieje jednak zdaniem Jamesona specyficzny filmowy gatunek postmodernistyczny — m i a n o w i c i e film-nostalgia l u b j a k k t o w o l i film retro. Jako p r z y k ł a d podaje Jameson American Graffiti (1973), ale i Konformistę Bertolucciego czy Chinatown P o l a ń s k i e g o . F i l m y te, w a r t o ś c i o w a n e raczej negatywnie, nie są w e d ł u g niego r e k o n s t r u k c j ą sytuacji historycznej, nie e w o k u j ą prze­ szłości, ale nostalgiczne o niej wspomnienie. W ramach gry intertekstualnej o d t w a r z a j ą pewne schematy wizualne tej przeszłości, w y g ł a d z o n e , p i ę k n e , czasem nieostre, j a k b y zatarte w n i e d o k ł a d n e j p a m i ę c i . A t r y b u t a m i „ h i s t o r y c z n o ś c i " s ą stroje i stylowe w n ę t r z a — czy to b ę d ą lata 30. czy 50. S w o i s t ą f o r m ą r e t r o - f i l m ó w są remake'i, realizowane i o g l ą ­ dane z p e ł n ą ś w i a d o m o ś c i ą istnienia poprzednich wersji, k t ó r a to ś w i a d o m o ś ć , j a k pisze Jameson, jest w a ż n ą częścią s k ł a d o w ą struktury filmu. N i e wszystkie p r z y k ł a d y cyto­ wane przez Jamesona s ą bezdyskusyjne, ale sam p r o b l e m jest niewątpliwie godny zastanowienia. F i l m zajmuje w jego r o z w a ż a n i a c h sporo miejsca, podob­ nie j a k k u l t u r a masowa. M a to z w i ą z e k z jego tezą o w s p ó ł ­ zależności k u l t u r o w y c h f o r m postmodernizmu, jego stylis­ tycznej superstruktury i p o d ł o ż a ekonomicznego. Wspo­ mniane dziedziny, tak ściśle p o w i ą z a n e z sytuacją r y n k o w ą , e k s p a n s j ą k a p i t a ł u , funkcjonujące w ponadnarodowej prze­ strzeni są d o s k o n a ł ą ilustracją tej tezy. Istotne też wydaje się w k o n t e k ś c i e interesujących nas spraw d o s t r z e ż e n i e przez Jamesona w samym pojęciu postmodernizmu aspektu chro­ nologicznego, czy raczej p e r i o d y z u j ą c e g o . Jego w y o d r ę b ­ nienie zbiegło się b o w i e m z t a k i m i zjawiskami j a k powszech­ na modernizacja wszystkich dziedzin życia, narodziny postindustrialnego, czy konsumpcyjnego s p o ł e c z e ń s t w a , społe­ c z e ń s t w a m e d i ó w (lub spektaklu), wielonarodowego kapita­ lizmu. Wszystkie te czynniki w p ł y n ę ł y na kierunek rozwoju sztuki filmowej i e k s p a n s j ę k u l t u r y masowej. J a k ż e nie na miejscu wydaje się Jamesonowi niegdysiejszy entuzjazm M c L u h a n a . M a r k s i s t o w s k i r o d o w ó d Jamesonowskich w y ­ w o d ó w nie ulega w ą t p l i w o ś c i , t y m niemniej, trafiają one w sedno rzeczy. Nieustannie w z r a s t a j ą c e koszty produkcji z m u s z a j ą p r o d u c e n t ó w do inicjowania m i ę d z y n a r o d o w e j w s p ó ł p r a c y , w w y n i k u czego p o w s t a j ą u t w o r y bez specjal­ nego adresata, bez w y r a ź n e g o , narodowego oblicza, filmy „ d l a k a ż d e g o " . P o d k r e ś l i ć trzeba, że jest to tendencja o g ó l n o ś w i a t o w a , d o t y k a ona jednak najwyraźniej k i n a euro­ pejskiego, k t ó r e zostaje w ten s p o s ó b zmuszone do respek­ towania przyzwyczajeń odbiorczych w i d z ó w zza oceanu — b o w i e m największy k a p i t a ł zgromadzony jest w r ę k a c h p r o d u c e n t ó w a m e r y k a ń s k i c h . P o w s t a j ą w ten s p o s ó b , wedle znakomitego określenia Krzysztofa Zanussiego, lekkostrawne, postmodernistyczne „ e u r o p u d d i n g i " . Jameson zwraca r ó w n i e ż u w a g ę na fakt, iż ta nowa t w ó r c z o ś ć k u l t u r a l n a p o w i n n a b y ć traktowana j a k o metoda przedstawiania nowej przestrzeni postmodernistycznej, k t ó ­ ra to p r z e s t r z e ń nie jest l i t y l k o k o n s t r u k t e m p o j ę c i o w y m , ale ma charakter realny, rzeczywisty. M i e l i b y ś m y t u więc do czynienia, j a k pisze, „ z n o w ą f o r m ą realizmu", o p a r t ą na kulturze simulacrum. R ó w n o c z e ś n i e jednak te nowe formy twórczości m o g ą b y ć , i są analizowane j a k o formy mis­ tyfikujące tę rzeczywistość, bo zabieg mistyfikacji jest wpisa­ ny w ich p o e t y k ę . Badacz, k t ó r y podejmuje się ich analizy musi sobie z tej ambiwalencji z d a w a ć s p r a w ę , w przeciwnym razie grozi m u tautologia. M a t e r i a ł e m p r o w o k u j ą c y m do tego rodzaju d o c i e k a ń są w e d ł u g mnie filmy W o o d y Allena, a przynajmniej n i e k t ó r e z nich. W y r a s t a j ą one z k u l t u r y postmodernistycznej, k a r m i ą się n i ą — z a c h o w u j ą c , na ile to m o ż l i w e , wobec niej krytyczny dystans. Same u w i k ł a n e w w i e l o p i ę t r o w e gry intertekstualne niekiedy s p r a w i a j ą w r a ż e n i e czystej, oszałamiającej zabawy. (Jak film Wojna i śmierć, w k t ó r y m w w ą t e k Tołstojowskiej powieści Wojna i pokój z o s t a ł w p l ą t a n y niepozorny K a n d y d o - p o d o b n y czło- 139 �wieczek obdarzony ś w i a d o m o ś c i ą wyrafinowanego, amery­ k a ń s k i e g o intelektualisty czy film To, co chciałbyś wiedzieć 0 seksie, ale wstydzisz się zapytać — zbudowany z o d n i e s i e ń stylistycznych d o najbardziej klasycznych g a t u n k ó w filmo­ w y c h z w ł ą c z o n y m w ich o b r ę b nieodzownym elementem niespodzianki i zaskoczenia w aurze absurdalnego dowcipu). K i e d y indziej A l l e n , nie r e z y g n u j ą c z postmodernistycznej p r a k t y k i collage'u i cytowania t e k s t ó w z przebogatego „ m u z e u m w y o b r a ź n i " , j a k i m dysponuje, mieszając k u l t u r ę t r y w i a l n ą , kicz i wyrafinowane arcydzieła (jak w Annie Hall, Manhattanie czy w Zeligu) — dokonuje wynikliwej auto­ analizy oraz analizy postmodernistycznej rzeczywistości, w k t ó r e j p r z y s z ł o m u żyć i t w o r z y ć , i k t ó r a jest jego ż y w i o ł e m . Prawdziwie postmodernistycznym ś r o d k i e m wypowiedzi jest dla Jamesona w i d e o . Zwraca o n u w a g ę na k o n i e c z n o ś ć zastosowania n o w y c h n a r z ę d z i teoretycznych do opisu zja­ wiska, k t ó r e dziś zajmuje coraz ważniejszą pozycję. R ó ż n i się ono o d k i n a przede wszystkim o r y g i n a l n o ś c i ą f o r m y , k t ó r e j p o d s t a w o w ą c e c h ą jest, j a k to m ó w i R a y m o n d W i l l i a m s , totalna p ł y n n o ś ć (flux total). S t ą d , zdaniem Jamesona, ogromna t r u d n o ś ć interpretacji tematycznej tekstu wideo. Powstaje o n w oparciu o bricolage, rodzi się z sumy c y t a t ó w wizualnych, jest najbardziej w y s u b l i m o w a n ą f o r m ą colla­ ge'u, p o z b a w i o n ą w e d ł u g Jamesona (podobnie j a k m u z y k a aleatoryczna), z a r ó w n o znaczenia, j a k i głębi metafizycznej. O t o czysty w y k w i t postmodernizmu... 7 8 9 U m b e r t o E c o należy, podobnie j a k Jameson, d o tych badaczy k u l t u r y , k t ó r z y m a j ą ś w i a d o m o ś ć , iż wszelkie p r ó b y z a m k n i ę c i a się w azylu k u l t u r y wysokiej, w odcięciu o d niszczącego w p ł y w u k u l t u r y masowej, skazane są na niepo­ wodzenie. Stroni jednak o d moralizatorskich p o u c z e ń , w miejsce czego proponuje z m i a n ę perspektywy widzenia przez unikanie p o d z i a ł u k u l t u r y na lepszą i g o r s z ą . P ł a w i się w rzeczywistości postmodernistycznej, b a w i się n i ą t r o c h ę j a k W o o d y A l l e n , ale na w y ż s z y m stopniu ś w i a d o m o ś c i metakrytycznej, sam wreszcie j ą produkuje (powieść Imię róży i Wahadło Foucalta. Z a podstawowy warunek przy­ s t ą p i e n i a d o tej zabawy u w a ż a jednak (rozwijając k o n c e p c j ę Jencksa i nie tak m o ż e w y r a ź n i e w y a r t y k u ł o w a n ą sugestię Jamesona) d w u k o d o w o ś ć tekstu postmodernistycznego — co polega na w s p ó ł i s t n i e n i u w o b r ę b i e jednego u t w o r u e l e m e n t ó w k u l t u r y wysokiej i masowej. C h o d z i t u jednak nie tyle o proste i c h przemieszanie, ale i c h o d d z i e l n ą egzystencję na r ó ż n y c h poziomach — sprawia t o , iż odbiorca wtajem­ niczony odczytuje z tego samego tekstu inne treści niż odbiorca n a i w n y l u b gorzej wyedukowany. T a k więc, aby tekst postmodernistyczny o d s ł o n i ł swoją z ł o ż o n o ś ć , aby ujawnił na jakiej zasadzie z o s t a ł skonstruowany, s ł o w e m , aby p r z e m ó w i ł m e t a j ę z y k i e m — odbiorca musi d y s p o n o w a ć o k r e ś l o n ą k o m p e t e n c j ą k u l t u r o w ą . M y l i ł b y się jednak ten, k t o by k o m p e t e n c j ę tę, pisze Eco, w i ą z a ł z poziomem w y k s z t a ł c e n i a l u b z p r z y n a l e ż n o ś c i ą do elity intelektualnej. O t ó ż Eco zwraca u w a g ę na fakt, iż na wiedzę w s p ó ł c z e s n e g o odbiorcy złożyły się przede wszystkim r ó ż n o r a k i e teksty k u l t u r y masowej i popularnej i że to za ich p o ś r e d n i c t w e m d o t a r ł y d o ń , w przeważającej części elementy k u l t u r y wyso­ kiej. Dysponuje o n więc prawdopodobnie i n n y m typem wrażliwości estetycznej ( i n n y m , a nie gorszym), i n n ą hierar­ c h i ą w a r t o ś c i niż odbiorca dawnego t y p u , koneser sztuki. Posiada też z n a j o m o ś ć reguł gry, k t ó r e p o z w a l a j ą m u , j a k to o k r e ś l a autor, c z e r p a ć zadowolenie i r a d o ś ć z dzieła, z k t ó ­ r y m obcuje. T a k na p r z y k ł a d odbierane są filmy Spielberga 1 Lukacsa, n i e k t ó r e filmy W o o d y Allena (z p e w n o ś c i ą przez w i d o w n i ę mniejszą liczebnie), czy wreszcie seriale telewizyjne j a k Columbo i Dallas. W tych ostatnich zresztą gra intertekstualna jest zdecydowanie mniej wyrazista, a m o ż e niemal z b ę d n a . Jakkolwiek więc n i e k t ó r e egzemplifikacje Eco s ą kontrowersyjne — samo k r y t e r i u m d o b o r u — wspomniana 140 d w u k o d o w o ś ć , p o d l e g a j ą c a subtelnej r ó w n o w a d z e innowa­ cji i p o w t ó r z e ń , jest kluczem w ł a ś c i w y m . Z tego, co dotychczas powiedziano, w y n i k a , że najwięk­ szym problemem jest d o b ó r odpowiednio wyrazistych egzemplifikacji. K ł o p o t pojawia się, gdy zastosowano zbyt m a ł o k r y t e r i ó w d o b o r u . P r z y k ł a d e m takiej konfuzji m o ż e b y ć zakwalifikowanie f i l m u Blackmail (Męka milczenia) Hitchcocka z r o k u 1929 j a k o tekstu postmodernistycznego na tej jedynie zasadzie, iż zastosowano t a m swobodny t o k wypowiedzi, zaniechano p o d p o r z ą d k o w a n i a jej z a ł o ż o n y m z g ó r y r e g u ł o m gatunku, o d s t ą p i o n o o d przyjętych po­ wszechnie s c h e m a t ó w — k t ó r e to cechy z o s t a ł y postmoder­ n i z m o w i (między i n n y m i ) przypisane przez J.F. L y o t a r d a , j a k to uzasadnia pewien autor wydrukowanej w „ S c r e e n " analizy. I przeciwnie, model tekstu postmodernistycznego nie m o ż e b y ć zbyt sztywny, obdarzony n a d m i e r n ą ilością cech, bo w ó w c z a s d o k ł a d n e zastosowanie go w praktyce m o ż e o k a z a ć się n i e m o ż l i w e . G w o l i j a s n o ś c i w y w o d u zdecy­ d o w a l i ś m y się p r z y w o ł a ć najbardziej jaskrawe p r z y k ł a d y filmowej t w ó r c z o ś c i postmodernistycznej, takie k t ó r e nie p o w i n n y b u d z i ć kontrowersji. C h o d z i t u przede wszystkim o filmy D a v i d a L y n c h a , a zwłaszcza Blue Velvet, Dzikość serca i Miasteczko Twin Peaks. D w a pierwsze z nich, p o s ł u g u j ą c e się licznymi o d w o ł a n i a m i do klasyki H o l l y w o ­ odzkiej, e p a t u j ą o k r u c i e ń s t w e m , ale t a k ż e p r o w o k u j ą tan­ d e t ą , kiczem, t r y w i a l n o ś c i ą . W Blue Velvet z ł o z o s t a ł o podniesione do rangi n o r m y , w Dzikości serca problematyka m o r a l n a z o s t a ł a c a ł k i e m u n i e w a ż n i o n a . Z drugiej strony filmy te zniewalają widza, o s z a ł a m i a j ą go m n o g o ś c i ą perfek­ cyjnie zrealizowanych e f e k t ó w , z a s k a k u j ą c ą u r o d ą zdjęć, p r z e j m u j ą c ą m u z y k ą . Z a ś Miasteczko Twin Peaks m a ponad­ to tę zaletę, że dzięki serialowej formie m o ż n a prześledzić wszystkie te cechy, o k t ó r y c h b y ł a m o w a , w procesie, w rozwoju. M a m y t u do czynienia z p r z e w r o t n y m kwes­ tionowaniem wszelkich z n a c z e ń i p o w i ą z a ń przyczynowo-skutkowych. Bohaterowie zmieniają o s o b o w o ś ć , j a k m a s k ę , j a k s t r ó j . Czyny ich pozbawione są l o g i k i i uzasad­ nienia, nowe w ą t k i p o j a w i a j ą się zanim stare u l e g n ą roz­ w i ą z a n i u . Bohaterowie wygłaszają k o m u n a ł y l u b też ezote­ ryczne, pogmatwane f o r m u ł y — ale m i m o to r o z u m i e j ą się wzajemnie. Są b o w i e m u w i k ł a n i w konglomerat k u l t u r o w y 1 0 — w k t ó r y m czują się j a k ryby w wodzie. F i l m o d w o ł u j e się d o wszystkich w a ż n y c h e l e m e n t ó w współczesnej k u l t u r y a m e r y k a ń s k i e j , wraz z jej m i g o t l i w o ś c i ą , p r z y w i ą z a n i e m do tradycji ( t a k ż e indiańskiej), w i a r ą w duchy, w ę d r ó w k ę dusz, sny, m i t y i e k o l o g i ę . Ewokuje przeczucie N e w A g e i najbar­ dziej trywialne schematy k u l t u r y masowej. W i d z , k t ó r y z a a k c e p t u j ę tę k o n w e n c j ę , ulegnie u r o k o w i niesamowitych n a s t r o j ó w , uzna, że tak n a p r a w d ę znaczenie m a t y l k o zabawa, k t ó r e j reguły ustala się samemu. I n n y m rodzajem k i n a , t y m razem bardzo mocno osadzo­ n y m w tradycji europejskiej, są filmy Petera Greenewaya, takie j a k Kontrakt rysownika, Brzuch architekta czy Kucharz, złodziej, jego żona i jej kochanek. F i l m y te o d z n a c z a j ą się w y r a f i n o w a n y m rozpasaniem w i z u a l n y m . Obrazy zniewala­ j ą u r o d ą p l a s t y c z n ą , p r z y w o ł u j ą style i m o t y w y z dziejów malarstwa, rzeźby, architektury. S z o k u j ą o k r u c i e ń s t w e m , s k a t o l o g i ą , r o z p a s a n ą fizjologią. N a d wszystkim ciąży na­ strój dekadencki i przeczucie k o ń c a cywilizacji europejskiej - nie niosą ze s o b ą żadnej nadziei. W nurcie twórczości postmodernistycznej mieszczą się też takie filmy j a k Batman T i m a Burtona czy Kto wrobił królika Rogera R. Zameckisa, oba niemal w całości zbudowane z c y t a t ó w klasycznych tekstów filmowych, operujące pastiszem, eklektyzmem gatunkowym. Dotychczasowe ustalenia d o w i o d ł y ścisłego z w i ą z k u k u l ­ tury postmodernistycznej z kapitalizmem, rozwojem c y w i l i ­ zacyjnym, intensywnym szumem i n f o r m a c y j n y m w y w o ł a ­ n y m w s z e c h o b e c n o ś c i ą m a s s - m e d i ó w . Czy wobec tego m o ż e ­ m y m ó w i ć o polskim postmodernizmie? Czy w Polsce �I zjawiska, o k t ó r y c h b y ł a m o w a , znajdują j a k i e ś odbicie? W artykule Postmodernizm a socjalizm Z y g m u n t B a u m a n o r z e k ł , że socjalizm ze swoją w i a r ą w m o ż l i w o ś ć zaprojek­ towania s p o ł e c z e ń s t w a , z wizją szczęśliwej, harmonijnej egzystencji w oparciu o z a ł o ż o n e o d g ó r n i e reguły, z zasady swojej m i a ł charakter modernistyczny. W d o d a t k u , gdy świat z a n u r z a ł się w postmodernistycznej magmie, w Polsce p a n o w a ł stan wojenny i p r z e p ł y w t r e n d ó w i k i e r u n k ó w artystycznych z Z a c h o d u do naszego kraju, dotychczas w m i a r ę naturalny i bezkonfliktowy, na dłuższy czas uległ zahamowaniu. System u w a r u n k o w a ń d e c y d u j ą c y c h o pej­ z a ż u k u l t u r o w y m był u nas zasadniczo odmienny. M i m o to postmodernizm w wersji filmowej d o t a r ł do nas stosunkowo szybko, przede wszystkim za p o ś r e d n i c t w e m kaset wideo. W przeważającej swej części u t w o r y te potraktowane z o s t a ł y p o c z ą t k o w o j a k o typowe k i n o komercyjne i trzeba b y ł o pewnego czasu, a t a k ż e wysiłku badaczy k u l t u r y , aby ich postmodernistyczny charakter m ó g ł z o s t a ć ujawniony. N i e m o g ł o się to stać bez przyswojenia na naszym gruncie myśli postmodernistycznej. Jednym z pierwszych, k t ó r z y zwrócili u w a g ę na istnienie tego zjawiska, był w Polsce prof. Stefan M o r a w s k i .W m i a r ę upowszechniania się pewnych w z o r ó w k u l t u r o w y c h i zakorzeniania się ich na naszym gruncie z a c z ę t o m ó w i ć o polskiej wersji postmodernizmu, przede wszystkim w dziedzinie architektury i malarstwa, ale p o d ­ budowa teoretyczna tych zjawisk jest ciągle jeszcze bardzo w ą t ł a i niepewna. Powolne k s z t a ł t o w a n i e się r y n k u sztuki w zmienionych warunkach ekonomicznych p r z e k s z t a ł c a stopniowo obraz naszej k u l t u r y . O b o w i ą z e k kultywowania w a r t o ś c i narodowych ustępuje miejsca przymusowej komer­ cjalizacji. Tendencja ta jest w dziedzinie produkcji filmowej szczególnie wyrazista. Z a p o c z ą t k o w a n a z o s t a ł a j u ż przed k i l k o m a laty, gdy s t a ł o się oczywiste, że ci z t w ó r c ó w , k t ó r z y c h c ą zaistnieć w świecie m u s z ą p o d p o r z ą d k o w a ć się o b o w i ą ­ z u j ą c y m tam r e g u ł o m . Celowo więc przyswajali sobie Inter­ national Style, sięgając do s t e r e o t y p ó w f i l m o w y c h utrwalo­ nych na Zachodzie. W y n i k artystyczny tych z a b i e g ó w był rozmaity, z reguły jednak p r o d u k t y te o d z n a c z a ł y się w t ó r nością i s c h e m a t y c z n o ś c i ą , przy jednoczesnym u b ó s t w i e natury technicznej. Jest jednak k i l k a filmów, k t ó r e ś w i a d o ­ mie się wpisują w nurt postmodernistyczny. N a l e ż a ł o by t u w s p o m n i e ć o Łabędzim śpiewie Roberta G l i ń s k i e g o (1988). F i l m z o s t a ł skonstruowany z c y t a t ó w i o d n i e s i e ń do innych filmów. O b n a ż e n i e tego faktu s t a ł o się elementem zabawy, gry z widzem. Podczas hałaśliwej k a m p a n i i reklamowej wyznaczono n a g r o d ę dla tych, k t ó r z y o d n a j d ą największą ilość tych c y t a t ó w i p r z y t o c z ą najwięcej filmów, do k t ó r y c h o d w o ł a n i a m o ż n a tam znaleźć. N i e z a l e ż n i e o d konkretnych u t w o r ó w t w ó r c a w y k o r z y s t a ł schematy rozmaitych gatun­ k ó w , takich j a k musical, film gangsterski, k o m e d i ę slapstick o w ą , wideo-klipy. Sens tej mieszaniny s t y l ó w i konwencji, 1 1 1 2 poza czystą r o z r y w k ą , z a b a w ą w k i n o , pozostaje niejasny i jest m a ł o w gruncie rzeczy istotny. P o d o b n y m chwytem, ale o d w o ł u j ą c się d o innej tradycji, p o s ł u ż y ł się Juliusz M a c h u l s k i w filmie Deja vu. Poprzednie jego filmy r ó w n i e ż ś w i a d o m i e n a w i ą z y w a ł y do w z o r ó w dobrego kina komercyjnego i z tego p o w o d u były na naszym gruncie zjawiskiem w y j ą t k o w y m . Deja vu, j a k sam t y t u ł na t o wskazuje jest niczym i n n y m , j a k s u m ą w ą t k ó w tematycznych i m o t y w ó w stylistycznych j u ż w kinie o g l ą d a n y c h . Ź r ó d ł e m inspiracji i bricolage'u stały się dla niego filmy z okresu N E P - u radzieckiego, takie j a k Przygody Mr Westa w kraju bolszewików Borisa Barneta, komedie Aleksandrowa, Cza­ pajew i Pancernik Potiomkin czy My z Kronsztadtu — ze­ stawione z gangsterskim filmem a m e r y k a ń s k i m z lat d w u ­ dziestych. Collage ó w skonstruowany z o s t a ł nader sprawnie i dowcipnie. Swoboda, z j a k ą t w ó r c a porusza się w świecie filmowych ready-made, aby z nich p r z y r z ą d z i ć ten coctail — p o r ó w n y w a l n a jest z n o n s z a l a n c j ą t w ó r c ó w tego n u r t u na Zachodzie. M a c h u l s k i sprawia w r a ż e n i e , j a k b y z o s t a ł przez teksty te u k s z t a ł t o w a n y , dlatego też ten postmodernistyczny film nosi wszelkie znamiona o r y g i n a l n o ś c i . K i n o polskie z k o n i e c z n o ś c i coraz częściej p o w s t a w a ć będzie przy w s p ó ł p r a c y m i ę d z y n a r o d o w e j . Spowodowane t o jest przede wszystkim w z g l ę d a m i ekonomicznymi. Siłą więc rzeczy będzie się „ p o s t m o d e r n i z o w a ł o " . Sądzić należy, że jest to proces nieuchronny bardziej niż w innych dziedzinach sztuki. W i e l u naszych t w ó r c ó w z powodzeniem p r ó b u j e kariery za g r a n i c ą . N a l e ż y do nich Zbigniew R y b c z y ń s k i , laureat Oskara za film Tango w kategorii filmów animowanych w r o k u 1983. R y b c z y ń s k i najchętniej p o s ł u g u j e się t e c h n i k ą wideo, s p r z ę ż o n ą z komputerem, a ostatnio r ó w n i e ż z telewi­ zją w systemie H i g h D e f i n i t i o n . O s i ą g n ą ł w Stanach Zjed­ noczonych i na Zachodzie n i e b y w a ł y sukces. N i e z a l e ż n i e o d maestrii technicznej, j a k ą o d z n a c z a j ą się wszystkie bez w y j ą t k u jego filmy, w s p o m n i e ć by n a l e ż a ł o o pewnej post­ modernistycznej aurze, j a k a z tych filmów emanuje. W y k o ­ rzystuje o n bowiem w filmach takich j a k Schody, Orkiestra czy Czwarty wymiar m o t y w y wizualne w y w o d z ą c e się z euro­ pejskiego dziedzictwa kulturowego. Cytaty te m a j ą charak­ ter j a w n y l u b zakamuflowany, ale s z o k u j ą c e zestawienia, przed j a k i m i się nie cofa, a t a k ż e stale p r z y w o ł y w a n y kontekst k u l t u r y masowej ś w i a d c z ą o t y m , że oddycha na co dzień a t m o s f e r ą postmodernistycznej k u l t u r y . K u l t u r a ta z p e w n o ś c i ą przeniknie do Polski, w nieco z u b o ż o n e j b y ć m o ż e postaci. Zdaje się o t y m świadczyć kierunek zmian, jakie obserwujemy. Nieuchronne tendencje komercjalizacyjne, z a p ę d y konsumpcyjne, ł a k n i e n i e rozry­ w k i w ucieczce przed n i e r o z w i ą z y w a l n y m i t r u d n o ś c i a m i życia codziennego s p r a w i ą , że j u ż w k r ó t c e k u l t u r a polska m o ż e o k a z a ć się „ c i e n k ą w a r s t e w k ą zmiennych m ó d , p o d k t ó r ą kryje się rzeczywistość r y n k o w y c h z a l e ż n o ś c i . " 13 PRZYPISY 1 Por. D. Bordwell, J. Staiger i K . Thompson, The Classical Hollywood Cinema: Film Style and Mode of Production to I960, London 1985 F . Jameson, Postmodernism, or the Cultural Logic of Late Capitalism „New Left Review" no 146, July-August 1984 Gilles Deleuze, L'image temps, Paris 1985 Por. np. The Ecstazy of Communication (w:) Hal Foster (ed.) Postmodern Culture, London 1985 F . Jameson, op.cit. F . Jameson, op.cit., s. 57 Por. F . Jameson, La lecture sans interpretation. La postmodernisme et le texte video, ..Communication" no 49, 1989 2 3 4 5 6 7 8 Cyt. za F . Jameson, La Lecture..., op.cit. U. Eco, Innowacja i powtórzenie: pomiędzy modernistyczną i postmodernistyczną estetyką, „Przekazy i Opinie", styczeń — czer­ wiec 1990 J . F . Lyotard, La condition postmoderne, Paris 1979 Z. Bauman, Postmodernizm a socjalizm (w:) „Literatura na Świecie" 1991, nr 10 Por. wstęp do książki Zmierzch estetyki autentyczny czy rzekomy, Warszawa 1987, artykuły o postmodernizmie filmowym „Kino" 1991, nr. 2 i 3 Bauman, op.cit. 9 1 0 1 1 1 2 1 3 141 � https://zbiory.etnologia.uw.edu.pl/files/original/f53fc5b157caf91624cf3891a78ab8f9.pdf 1858e01fb16d57760bed955d43a9ece0 Dublin Core The Dublin Core metadata element set is common to all Omeka records, including items, files, and collections. For more information see, http://dublincore.org/documents/dces/. Title A name given to the resource Polska Sztuka Ludowa - Konteksty Text A resource consisting primarily of words for reading. Examples include books, letters, dissertations, poems, newspapers, articles, archives of mailing lists. Note that facsimiles or images of texts are still of the genre Text. Dublin Core The Dublin Core metadata element set is common to all Omeka records, including items, files, and collections. For more information see, http://dublincore.org/documents/dces/. Relation A related resource oai:cyfrowaetnografia.pl:publication:2375 Date A point or period of time associated with an event in the lifecycle of the resource 1992 Identifier An unambiguous reference to the resource within a given context oai:cyfrowaetnografia.pl:2203 Title A name given to the resource Wędrówki Felliniego / Polska Sztuka Ludowa - Konteksty 1992 t.46 z.3-4 Description An account of the resource Polska Sztuka Ludowa - Konteksty 1992 t.46 z.3-4, s.19-27 Creator An entity primarily responsible for making the resource Rutkowska, Teresa Language A language of the resource pol. Publisher An entity responsible for making the resource available Instytut Sztuki PAN Format The file format, physical medium, or dimensions of the resource application/pdf PDF Text Text capture metadata for PDF documents Text Wędrówki Felliniego Teresa Rutkowska „Sztuka polega na tym, aby wszystko było udane, a zdawało się rzeczywiste." Filippo Baldinucci - krytyk sztuki okresu baroku (w:) Dwugłos o Berninim „Zarówno w malarstwie, jak w rzeźbie figury są zawsze w działaniu: zmierzają do celu poza czasem i miejscem, w którym żyją, dążąc namiętnie do tego, aby się z sobą połączyć." Fragment hasła „barok", (w.) Le Langage swoich p r z e k o n a ń , przede wszystkim artystycznych, a w re­ zultacie r ó w n i e ż egzystencjalnych i religijnych. W y k ł a d ten nie ma w s z a k ż e nic z ekshibicjonizmu. M ó w i ą c n a m tak wiele o sobie j a k o o t w ó r c y , przestrzega zarazem, a b y ś m y nie ulegali z ł u d z e n i u , że poznajemy go j a k o c z ł o w i e k a . N i e tai wcale, iż raz po raz narzuca n a m kolejne mistyfikacje. W c i ą ż bowiem, powtarza: „ W y m y ś l i ł e m siebie c a ł k o w i c i e , swoje d z i e c i ń s t w o , o s o b o w o ś ć , t ę s k n o t y , marzenia, wspomnienia, wszystko." Pielęgnuje Fellini ó w w y m y ś l o n y wizerunek niezwykle starannie. Ś w i a d c z ą o t y m nie t y l k o filmy, ale r ó w n i e ż liczne wywiady, k t ó r y c h tak c h ę t n i e udziela, i a r t y k u ł y , ze wspo­ m n i a n ą k s i ą ż e c z k ą włącznie. Wizerunek ten — pełen sprze­ czności ( „ O d sprzeczności w o l n i są t y l k o fanatycy albo g ł u p c y " ) — pozostaje przecież na swój s p o s ó b spójny, gdy patrzymy n a ń przez pryzmat jego kolejnych p o c z y n a ń t w ó r c z y c h . Ta z n a c z ą c a s k ł o n n o ś ć do w y z n a ń , d o k o n ­ struowania w ł a s n e g o obrazu na u ż y t e k p u b l i c z n o ś c i , nie jest zjawiskiem n a g m i n n y m w ś r ó d r e ż y s e r ó w filmowych. U ś w i a ­ damiamy więc sobie głębiej i wyraźniej niż w j a k i m k o l w i e k i n n y m przypadku j a k dalece trafne jest p r z e ś w i a d c z e n i e Felliniego o t y m , że t w ó r c a filmowy w ciągu całego swojego życia kręci jeden długi film, a kolejne t y t u ł y m a j ą d l a ń , przeciwnie niż dla k r y t y k ó w i w i d z ó w , znaczenie czysto umowne, techniczne. Pozostaje o n j e d n y m z tych a r t y s t ó w kina, nielicznych s p o ś r ó d żyjących współcześnie, k t ó r y c h t w ó r c z o ś ć nosi tak niezwykłe p i ę t n o o s o b o w o ś c i i i n d y w i d u ­ alnego stylu. S f o r m u ł o w a n i e t o , p o n i e k ą d oczywiste dla k a ż d e g o , k t o o g l ą d a ł c h o ć b y k i l k a z jego filmów, kryje przecież w sobie bogactwo zjawisk, k t ó r e t r u d n o wyszczegól­ nić na zasadzie prostego rejestru, a jeszcze trudniej zinterp­ r e t o w a ć . Wszelkie p r ó b y z a m k n i ę c i a tych dzieł w z a ł o ż o n y m z g ó r y schemacie interpretacyjnym skazane są na niepowo­ dzenie. Dlatego też pisząc o nich, z k o n i e c z n o ś c i p r z y s t a ć musimy na c z ą s t k o w o ś ć i f r a g m e n t a r y c z n o ś ć . Być m o ż e najuczciwszym wyjściem z sytuacji b y ł o b y przyznanie się do 2 de Styles „ U w i e l b i a m r u c h w o k ó ł siebie. Jest t o z p e w n o ś c i ą g ł ó w n y p o w ó d , dla k t ó r e g o r o b i ę filmy. K i n o jest dla mnie usprawie­ dliwieniem do wprawiania rzeczy w r u c h (...) N i e odpowiada m i status turysty. N i e umiem n i m b y ć . Jestem raczej włóczęgą, ciekawym wszystkiego po trosze, t a k i m , k t ó r y wszędzie się rozpycha i cały czas n a r a ż a się na ryzyko, że wygoni go policja (...) N i e n a w i d z ę p o d r ó ż y . Czuję się nieswojo p o d r ó ż u j ą c . M o g ę p o d r ó ż o w a ć po W ł o s z e c h , bo t u moja c i e k a w o ś ć jest stale pobudzana. W i e m , co się kryje za p o s z c z e g ó l n y m i twarzami, g ł o s a m i , miejscami. G d y jestem za g r a n i c ą — czuję się znudzony. N i e odczytuję tych wszystkich znaczeń. N i e m o g ę się o d n a l e ź ć przez dłuższy czas. Czuję się wyrzucony poza nawias. J e d n o c z e ś n i e w o k ó ł mnie panuje zawsze atmosfera p o d r ó ż y . Przyjazdy i wyjazdy. P o ż e g n a n i a i powitania. U w i e l b i a m ten ruch w o k ó ł siebie. Wszyscy m o i przyjaciele są p o d r ó ż n i k a m i . " 1 Tak pisze Fellini w książce o sobie. N i e jest to autobio­ grafia. Raczej z b i ó r l u ź n y c h w y z n a ń na temat własnej t w ó r c z o ś c i . W s p o m i n a swoje d z i e c i ń s t w o i charakteryzuje ludzi, k t ó r z y w jego życiu odegrali i s t o t n ą rolę. Powraca do m o m e n t ó w z przeszłości, w a ż n y c h z p u n k t u widzenia p ó ź ­ niejszych w y b o r ó w artystycznych. O d k r y w a przed czytel­ nikiem, a zarazem hipotetycznym o d b i o r c ą filmów meandry 3 19 i �faktu, iż t w ó r c z o ś ć tę traktujemy j a k o rezerwuar proble­ m ó w , z k t ó r e g o w y d o b y w a m y t o , co n a m w d a n y m momen­ cie wydaje się interesujące l u b przydatne. T a k też będzie i t y m razem. W ą t e k , k t ó r y uczynimy tematem naszych r o z w a ż a ń , nie jest w ą t k i e m d o m i n u j ą c y m znaczeniowo ani strukturalnie. Odznacza się jednak p e w n ą n a t a r c z y w ą p o w t a r z a l n o ś c i ą , co s k ł a n i a do uznania go za istotny s k ł a d n i k stylu Felliniego. Jest to w ą t e k b ł ą d z e n i a , włóczęgi, przemieszczania się w przestrzeni. Peregrynacja s t a ł a się najbardziej p o w s z e c h n ą p a r a b o l ą ludzkiej egzystencji, w y e k s p l o a t o w a n ą , z d a w a ł o by się, do granic m o ż l i w o ś c i , a przecież — j a k to w sztuce bywa — ciągle t k w i ą w niej n i e m a ł e siły poznawcze i estetyczne, w y r a ż a ona b o w i e m o d w i e c z n ą p o t r z e b ę człowieka, j a k ą jest intensyfikacja k o n t a k t u z o t a c z a j ą c ą go rzeczywistością i z innymi ludźmi. P r z e s t r z e ń , w k t ó r e j się poruszamy, ma tyleż charakter fizyczny, postrzegalny z m y s ł o w o , co psychiczny. Ó w psychi­ czny aspekt s t o s u n k ó w przestrzennych z o s t a ł w n i k l i w i e zanalizowany przez Georges'a M a t o r e w książce z a t y t u ł o w a ­ nej Przestrzeń ludzka. Pisze o n t a m między i n n y m i : „ P r z e s t r z e ń w s p ó ł c z e s n a jest j a k człowiek, k t ó r y j ą o d ­ biera. Wcieliła się w p e w n ą całość h i s t o r y c z n ą , k t ó r e j przejawem pozostaje literatura, sztuka, instytucje, j ę z y k . " N a przecięciu d o ś w i a d c z e ń z b i o r o w y c h i i n d y w i d u a l n y c h u f o r m o w a ł się w s p ó ł c z e ś n i e w świecie cywilizowanym pe­ wien t y p przestrzeni, k t ó r e m u M a t o r e przypisuje atrybuty r u c h u i nieciągłości. C z ł o w i e k działa (a więc porusza się i w p r a w i a rzeczy w ruch) w ś r o d o w i s k u , k t ó r e samo znajduje się w nieustannym ruchu. Ruchem naznaczone jest t a k ż e tworzenie, zgodnie b o w i e m z ujęciem bergsonowskim (a p o g l ą d ten bliski był r ó w n i e ż t e o r e t y k o w i f i l m u Epsteinowi) forma jest zarejstrowanym ruchem. Odbiciem tej sytuacji są pojęcia i metafory, j a k i m i p o s ł u g u j e m y się c h c ą c wyrazić nasze myśli i uczucia. Jeśli ó w r u c h myśli ma cel — to celem t y m jest k o m u n i k o w a n i e się. K a r t e z j a ń s k o - n e w t o n o w s k i model ś w i a t a usankcjonowa­ ny przez k u l t u r ę e u r o p o c e n t r y c z n ą z a k r e ś l a n o r m y i zasady p o s t ę p o w a n i a . T ę d y s p r o p o r c j ę m i ę d z y j e d n o s t k o w y m i na­ p i ę c i a m i i niepokojami a w s p o m n i a n y m p o r z ą d k i e m ł a g o ­ dziła zawsze sztuka. Jak w t y m k o n t e k ś c i e sytuuje się film? O t ó ż w ł a ś n i e on s p o ś r ó d wszystkich ś r o d k ó w wypowiedzi artystycznej wydaje się najbardziej predestynowany d o m a ­ nifestowania i penetrowania tego poczucia nieciągłości w świecie w s p ó ł c z e s n y m . Przestrzeń w dziele filmowym z zasady odznacza się h e t e r o g e n i c z n o ś c i ą , stanowi n a s t ę p s t ­ w o , ciąg wielu r ó ż n o r a k i c h przestrzeni konstytuowanych i m o d y f i k o w a n y c h przez k a m e r ę , k t ó r a przyjmuje zmienne p u n k t y widzenia, z m i e n n ą p e r s p e k t y w ę i przemieszcza się z r o z m a i t ą p r ę d k o ś c i ą we wszystkich kierunkach. K a ż d a z tych przestrzeni znika, aby u s t ą p i ć miejsca n a s t ę p n e j . I c h w y b ó r i kolejność ustalane są przez t w ó r c ó w w procesie m o n t a ż u w e d ł u g pewnych reguł percepcyjnych i konwencji odbiorczych oraz przyjętej zasady artystycznej. Jeżeli prze­ bieg ó w zrealizowany jest w s p o s ó b p r a w i d ł o w y , widz nie odczuwa wspomnianej z m i e n n o ś c i i poddaje się iluzji. Rezul­ tatem powyższej operacji jest bowiem p r z e s t r z e ń przed­ stawiona, w k t ó r e j toczy się akcja, czyli — j a k to określił Pierre Francastel — „ t r ó j w y m i a r o w a p r z e s t r z e ń diegetyczna". I tak z owej m o z a i k i przestrzennej rodzi się pewna całość o d z n a c z a j ą c a się z r ó ż n i c o w a n y m stopniem spójności lub nieciągłości. Z problemem przestrzeni artystycznej upo­ r a ć się m u s i a ł y wszystkie, w m i a r ę koherentne teorie filmu. Jeśli o t y m w s p o m i n a m , to dlatego, że t r a k t u j ę p r z e s t r z e ń j a k o najmniej oporny wobec filmowych z a b i e g ó w kreacyj­ nych element rzeczywistości. Podobny p o t e n c j a ł t w ó r c z y t k w i w elemencie czasu, jednak nie s p o s ó b r o z p a t r y w a ć go 4 20 w filmie w oderwaniu o d przestrzeni, co zresztą nie umniejsza jego r o l i w strukturze całościowej dzieła. Fellini z a w ł a d n ą ł c z a s o p r z e s t r z e n i ą w s p o s ó b absolutny i arbitralny. Jest fascynujące o b s e r w o w a ć , j a k w kolejnych filmach, od Walkoni i La Strady po A statek płynie, Ginger i Fred, nawet Wywiad, dokonuje się jej stopniowa subiektywizacja, j a k nabiera cech swoistych, j a k ulega z a c h ł a n n e j w y o b r a ź n i wizualnej t w ó r c y . Sny, fantasmagorie, u ł u d a , marzenia, wspomnienia — te ostatnie zresztą najczęściej i najbardziej ostentacyjnie — w p l a t a j ą się w ciąg narracyjny. Przeszłość i przyszłość p r z e n i k a j ą do teraźniejszości, ponie­ w a ż — j a k zdaje się m ó w i ć artysta — to dziecko, k t ó r y m się b y ł o niegdyś, a i te marzenia o nas samych w przyszłości, t k w i ą na r ó ż n y c h p i ę t r a c h naszej ś w i a d o m o ś c i i współist­ niejąc w nas w a r u n k u j ą wszystkie nasze poczynania. M o ż n a by powiedzieć, że filmy Felliniego oscylują coraz wyraźniej k u strukturze tematycznej. Oznacza to, że w o k ó ł pewnej liczby e l e m e n t ó w s k ł a d a j ą c y c h się na temat g ł ó w n y (miasto R z y m w Rzymie, proces dojrzewania w Amarcord, kryzys t w ó r c z y w 8 i l\2, d e g r a d u j ą c a moc telewizji w Ginger i Fred) zostaje zorganizowany pewien ciąg sekwencji (waria­ cji na temat). K r y t e r i a ich w y b o r u i p o r z ą d k o w a n i a są niejednorodne. D e c y d o w a ć m o g ą : — analogie i skojarzenia, j a k w Rzymie (artysta u p r a w o ­ mocnia t ę a r b i t r a l n o ś ć n a d a j ą c filmowi t y t u ł Fellini-Roma); — epizodyczna budowa u t w o r u literackiego, j a k w Satyriconie (w t y m p r z y p a d k u o b r a z o w y m uzasadnieniem w y b o r u jest ponadto treść fresków p o j a w i a j ą c y c h się w r ó ż n y c h sekwencjach); — wspomnienia z okresu m ł o d o ś c i , z istoty swej fragmen­ taryczne i niepełne, j a k w Amarcord (z w y o d r ę b n i e n i e m p u n k t ó w „ z n a c z ą c y c h " w życiorysie bohatera); — konstrukcja w y w i a d u w Wywiadzie (w k t ó r y m od­ powiedzi na n a s t ę p u j ą c e po sobie pytania wypełniają stop­ n i o w o „ a u t o p o r t r e t " artystyczny Felliniego). T a k i c h m o ż l i w o ś c i jest n i e s k o ń c z e n i e wiele. M o t y w w ę d ­ r ó w k i i p o d r ó ż y funkcjonuje więc w jego dziele w s p o s ó b d w o j a k i . B ą d ź j a k o element (mniej lub bardziej wyrazisty) j ą d r a tematycznego ( w ę d r ó w k a po W ł o s z e c h w La Stradzie, p o d r ó ż w poszukiwaniu remedium na niemoc jednego z b o h a t e r ó w w Satyriconie, rejs k u w y b r z e ż o m wyspy w A statek płynie, w ę d r ó w k a po mieście s n ó w — Cinecitta w Wywiadzie, obsesyjna p o g o ń za doznaniami erotycznymi w Casanovie), albo też j a k o zasada konstrukcyjna, kiedy to w ę d r ó w k a polega na przechodzeniu od obrazu do obrazu, od sekwencji do sekwencji, o d epizodu do epizodu. Geomet­ rycznym wyznacznikiem owego poszukiwania, b ł ą d z e n i a , w ę d r o w a n i a bywa u niego najczęściej k o ł o l u b elipsa albo labirynt wraz z c a ł y m b a g a ż e m symbolicznym tych figur. 5 Konstrukcyjny schemat w ę d r ó w k i zostaje ponadto zinten­ syfikowany przez stosowane ze s z c z e g ó l n y m upodobaniem traveliingi. I tak oto p o d r ó ż staje się sposobem postrzegania rzeczywistości. D o u d z i a ł u w tej imaginacyjnej p o d r ó ż y zostaje zaproszony widz. Jego zgoda na współuczestniczenie, j a k k o l w i e k jest nieodzownym w a r u n k i e m o d b i o r u , nie sta­ n o w i w ż a d n y m razie gwarancji dotarcia do wszystkich z n a c z e ń , i to nawet w ó w c z a s gdy, m a m y przewodnika, k t ó r y — j a k w A statek płynie — zwraca się do nas b e z p o ś r e d n i o z ekranu l u b — j a k w Rzymie — przemawia do nas spoza k a d r u . W c i ą g u linearnym p r z e s u w a j ą się przed naszymi oczyma fragmenty zarejestrowanej na t a ś m i e r e a l n o ś c i , sceny oniryczne, akty w y o b r a ź n i , retrospekcje. N i e w i a d o ­ mo, czemu p r z y p i s a ć status prawdy, a gdzie p o s t r z e g a ć mistyfikację. Wydaje się, że ostateczne rozstrzygnięcie jest n i e o s i ą g a l n e , albo raczej że uprawnione są r ó ż n e interpreta­ cje. Ó w pejzaż mentalny jest b o w i e m z natury ambiwalentny. J a k ż e c z ę s t o niezwerbalizowane szyfry p o z o s t a j ą dla nas niejasne, wręcz ezoteryczne. C h o d z i nie t y l k o o walor �tajemnicy, j a k i przysługuje k a ż d e m u arcydziełu, czy o o n t o l o g i c z n ą w i e l o z n a c z n o ś ć symboliki artystycznej. M a m y na uwadze r ó w n i e ż w p i s a n ą w obraz u l t r a o s o b i s t ą m i t o l o g i ę artysty. Składające się na n i ą przedmioty, postaci, zdarzenia, u ł o ż o n e w wizualne konfiguracje, m o g ą b y ć traktowane j a k o sygnatura nieomylnie w s k a z u j ą c a na o s o b ę t w ó r c y , wszelako na t y m i c h funkcja się nie k o ń c z y . N i e zadowala nas estetyczna kontemplacja. Czujemy się p r o w o k o w a n i do d r ą ż e n i a z n a c z e ń . Fellini — demiurg, s t w ó r c a — buduje swój f i l m o w y w s z e c h ś w i a t i z k a ż d y m n a s t ę p n y m filmem d o w o d z i nam, że jego moc tworzenia r o ś n i e , staje się nieograniczona. M n o ż y więc zagadki „ b y t u " filmowego. O b j a ś n i e ń szukamy w d o ś w i a d c z e n i u osobistym, w naszym „ m u z e u m wyobra­ ź n i " . Śledzimy koneksje, kontynuacje, parantele, aby zro­ z u m i e ć (?), o d c z u ć (?), przeżyć (?). Proces ten polega w nie­ m a ł y m stopniu na osadzaniu dzieła w tradycji, nie po to, by o d e b r a ć m u jego samodzielny byt, by ujrzeć je w całej w i e l o w y m i a r o w o ś c i . Jest jedyne w swoim rodzaju, lecz nie istnieje j a k o wyizolowana wyspa. Staje się miejscem przecię­ cia wielu r ó ż n y c h d r ó g . Jedna z tych d r ó g prowadzi od estetyki barokowej. Jedna z wielu, j a k ż e obiecująca. Nie bez kozery gdziekolwiek m o w a o znaczeniu b a r o k u w kulturze współczesnej, tam o b o k nazwisk takich j a k Claudel, Ghederode, Genet, G o m b r o w i c z , A r r a b a l musi p o j a w i ć się nazwis­ k o Felliniego. T o t e ż wydaje się, iż m o ż n a p o k u s i ć się 6 0 analizę „ w i e c z n e g o t e m a t u " w ę d r ó w k i w k o n t e k ś c i e tradycji barokowej. Jeśli jednak m ó w i m y o tradycji baro­ kowej u Felliniego, to t y l k o i w y ł ą c z n i e w t a k i m ujęciu, j a k proponuje to M i c h a ł G ł o w i ń s k i , gdy pisze: „ T r a d y c j a nie jest odwzorowaniem tych k s z t a ł t ó w , jakie zjawiska przyjęły w epokach u b i e g ł y c h , jest przeszłością w i d z i a n ą oczyma ludzi o k r e s ó w n a s t ę p n y c h , przeszłością aktywnie k o n t y n u o w a n ą i p r z e k s z t a ł c a n ą . " K u tak p o j m o ­ wanej tradycji zwracamy się w poszukianiu r o z w i ą z a n i a d y l e m a t ó w naszej epoki. Gerard Genette z a u w a ż y ł , że w s p ó ł c z e s n a refleksja o sztuce posługuje się barokiem j a k lustrem, d o s z u k u j ą c się w n i m swoich n i e p o k o j ó w , g u s t ó w , d o ś w i a d c z e ń , czyniąc zeń swoisty pomost m i ę d z y teraźniej­ szością i p r z e s z ł o ś c i ą . Nie dzieje się tak bez przyczyny. Wszak to barok w y d a ł typy postaci archetypicznych, w o k ó ł k t ó r y c h ogniskuje się dwudziestowieczna mitologia: Fausta, D o n K i c h o t a , D o n Juana, Hamleta. Ł ą c z y i c h podjęcie rewolty przeciwko rzeczywistości i s p o ł e c z e ń s t w u , k t ó r e ich p ę t a . N i e chodzi t u więc o snucie z ł u d n y c h , c h o ć p o c i ą g a j ą ­ cych analogii z s y t u a c j ą c z ł o w i e k a w s p ó ł c z e s n e g o przez oderwanie b a r o k u o d jego korzeni s p o ł e c z n y c h , filozoficz­ nych i historycznych. P o s t ę p o w a n i e takie b y ł o b y tyleż j a ł o w e poznawczo, co nieskuteczne z uwagi na o d m i e n n o ś ć daw­ nych w z o r c ó w percepcyjnych czasu i przestrzeni oraz inne zasady pojmowania i w y r a ż a n i a z w i ą z k ó w przyczynowo-skutkowych, i n n y c h determinant k u l t u r o w y c h . Z tego też p o w o d u systemy o d n i e s i e ń i s k o j a r z e ń uruchamiane przy odczytywaniu dzieł m o g ą zasadniczo r ó ż n i ć się w r ó ż n y c h epokach i k u l t u r a c h . Przy czym n i e k t ó r e z tych e l e m e n t ó w są g ł ę b o k o zakorzenione w p a m i ę c i kolektywnej, inne m a j ą charakter bardziej ulotny; jedne p r z y n a l e ż ą do d o ś w i a d c z e ń zbiorowych, p o z o s t a ł e s t a n o w i ą wyraz i n d y w i d u a l n o ś c i t w ó ­ rczej; jedne są postrzegane przez proste o d w o ł a n i e się z m y s ł o w o uchwytnej rzeczywistości, inne nacechowane są mniej l u b bardziej z ł o ż o n ą s y m b o l i k ą . W ten s p o s ó b status dzieła sztuki nigdy nie bywa ustalony ostatecznie. Pewne jego aspekty znaczeniowe zostają zawarte, aby u s t ą p i ć miejsca n o w y m . O d w o ł a n i e do tradycji dokonuje się zawsze na zasadzie selekcji-schematyzacji p o d k ą t e m z a ł o ż o n y c h celów. Jeśli więc m ó w i m y o ciągłości k u l t u r y , to w t y m sensie, iż w dziele sztuki zawarta jest z a r ó w n o przeszłość, j a k 7 8 1 antycypacja przyszłości. D o ś ć paradoksalnie ilustruje tę tezę s f o r m u ł o w a n i e A r n o l ­ da Hausera. Pisze o n mianowicie w Społecznej historii sztuki i literatury: „ W o l a artystyczna b a r o k u m a charakter filmowy. Przed­ stawione wydarzenia w y d a j ą się p o d s ł u c h a n e i podpatrzone. Skasowano wszelkie oznaki liczenia się z widzem, wszystko przedstawia się tak, j a k tego pozornie wymaga przypadek. Z t a k i m improwizowaniem łączy się t a k ż e pewna niejasność przedstawienia. K a ż d a bardziej w y k s z t a ł c o n a , lepiej z n a j ą c a się na sztuce i bardziej w y m a g a j ą c a p u b l i c z n o ś ć pragnie takiego wzmacniania podniet. O b o k i m p u l s u p ł y n ą c e g o od rzeczy nowych, t r u d n y c h i s k o m p l i k o w a n y c h zaznacza się tutaj przede wszystkim d ą ż e n i e do obudzenia w widzu w r a ż e n i a że przedstawienie jest niepełne, nieuchwytne i nie­ zmierne." D o d a j m y do tego w s z e c h o b e c n ą w sztuce plas­ tycznej b a r o k u d ą ż n o ś ć do uchwycenia ruchu we wszelkich jego przejawach, predylekcję do trompe-oeil, u m i e j ę t n o ś ć uzyskiwania z a s k a k u j ą c y c h e f e k t ó w optycznych. B a r o k o w a wizja ś w i a t a , w y t w ó r w y o b r a ź n i a r t y s t ó w , f a n t a s t ó w i ma­ rzycieli, znajduje bowiem mocne oparcie w precyzyjnych modelach n a u k o w y c h wypracowanych przez a s t r o n o m ó w , fizyków, i n ż y n i e r ó w , a t a k ż e filozofów tej epoki. W malarst­ wie anamorficznym i iluzjonistycznym, w latarniach magicz­ nych, w teatralnych maszyneriach i scenografii wykorzys­ tywano paradoksy perspektywy, z a ł a m a n i a przestrzeni, fe­ nomeny o d b i ć w soczewkach i z w i e r c i a d ł a c h , g r ę świateł i cieni. Ten szczególny czynnik technologiczny, funkcjonują­ cy na granicy realności i z ł u d z e ń tworzył nowe transfiguracje wizualne o wymiarze metaforycznym o cechach iście f i l m o ­ wych. 9 Ó w s p o s ó b traktowania dzieła j a k o obszaru wielokierun­ kowego przenikania r ó ż n y c h tendencji i tradycji, wreszcie r ó ż n y c h c z a s ó w nie należy obecnie do r z a d k o ś c i . Z a r ó w n o w literaturze, j a k i w innych dziedzinach sztuki dochodzi do s p o t k a ń znacznie bardziej z a s k a k u j ą c y c h i paradoksalnych, niż to, k t ó r e m u p o ś w i ę c o n e są nasze r o z w a ż a n i a . Z drugiej strony fascynacja barokiem po I I wojnie ś w i a t o ­ wej była na tyle wyrazista, że n i e k t ó r z y krytycy s k ł o n n i byli w y o d r ę b n i a ć j a k o zjawisko „ b a r o c c h u s postabellicus" albo neobarok czy postbarok. Inspiracje barokowe m o g ą się u j a w n i a ć w s p ó c z e ś n i e na r ó ż n y c h p ł a s z c z y z n a c h dzieła. Najczęściej, zwłaszcza w literaturze, n a w i ą z a n i e to m a charakter czysto powierzchniowy, formalny. Niekiedy cho­ dzi o wykorzystanie pewnych w ą t k ó w czy e k s p l o r a c j ę „ b a r o ­ k o w y c h " s t a n ó w emocjonalnych, intelektualnych s k o j a r z e ń , wrażliwości. I c h o b e c n o ś ć w tkance dzieła p o w s t a ł e g o w s p ó ł ­ cześnie p o d p o r z ą d k o w a n a jest, rzecz oczywista, i n n y m z a ł o ­ żeniom filozoficznym czy artystycznym, i n n y m stylom, w r ę c z innej sztuce, ale samo stwierdzenie tej o b e c n o ś c i ma d u ż y w p ł y w na o d b i ó r dzieła, zarysowuje b o w i e m szczególny kontekst odczytywania z n a c z e ń . S k ą d i n ą d m o g l i b y ś m y po­ wiedzieć, że istnieją b ą d ź w samym dziele, b ą d ź w sytuacji odbiorcy szczególne b o d ź c e , k t ó r e p r o w o k u j ą do użycia r e t o r y k i barokowej. K o n g l o m e r a t zjawisk artystycznych, intelektualnych, etycznych i emocjonalnych o b j ę t y c h m i a ­ nem k u l t u r y barokowej k i p i od w e w n ę t r z n y c h sprzeczności i n a p i ę ć . Dewizie vanitas vanitatis t o w a r z y s z ą bujna zmys­ ł o w o ś ć i g w a ł t o w n e n a m i ę t n o ś c i . Los c z ł o w i e k a p o j m o w a n y jest j a k o n i e r o z w i ą z y w a l n a antynomia ciała i duszy. Tragicz­ na, p r o w a d z ą c a k u śmierci perspektywa r o z k ł a d u i destruk­ cji tego, co materialne, współistnieje zatem z k u l t e m życia we wszystkich jego przejawach. Nieustanny antagonizm p o m i ę ­ dzy Tanathosem a Erosem, rozpacz i r a d o ś ć , cierpienie i śmiech, m r o k i światłość, apoteoza m ł o d o ś c i i lęk przed fizycznym unicestwieniem, rozdarcie p o m i ę d z y wizją raju utraconego a czeluścią piekielną, p o m i ę d z y heroizmem a znik o m o ś c i ą ludzkich p o c z y n a ń — to elementy stale obecne w ziemskim b y t o w a n i u c z ł o w i e k a b a r o k u , w pełni j u ż ś w i a d o m e g o tej d w o i s t o ś c i . Traktuje więc o n życie j a k o g r ę , 21 i �przyjmowanie kolejnych ról, n a k ł a d a n i e masek. Jest ak­ torem w w i e l k i m w i d o w i s k u świata. Nieliczni, k t ó r y m po­ zwalały na to predyspozycje intelektualne, j a k wielcy m y ś ­ liciele owych c z a s ó w — Kartezjusz, Pascal, Spinoza czy Leibniz, w y b i e r a j ą pozycję widza-obserwatora, aby z dystan­ su m ó c o d n a l e ź ć w t y m chaosie pewne p r a w i d ł o w o ś c i . Ukojenie i ł a d przynosi jedynie metafizyka. Stan uniesienia, ekstazy, snu, o t w i e r a ł na moment w r o t a tajemnicy, przy­ w r a c a ł sens doczesnym zmaganiom. Wszechobecny n i e p o k ó j p r o w o k o w a ł do p o s z u k i w a ń , do zadawania p y t a ń . Sztuka tego okresu o d k r y w a przed n a m i całe bogactwo ówczesnej w y o b r a ź n i eschatologicznej. B a r o k — j a k pisze L i c h a ń s k i — to „ z a c h ę t a do P o d r ó ż y , do poznania Universum, to w ę d r ó w k a od zła k u d o b r u , od niewiedzy k u ś w i a d o m o ś c i , od biologicznego b y t u k u u ś w i a ­ domieniu ludzkiego p o w o ł a n i a " . I to wtedy właśnie meta­ fora życia j a k o w ę d r o w a n i a , życia j a k o pielgrzymki zyskuje tę tak e k s c y t u j ą c ą do dziś, a n i e s p o t y k a n ą wcześniej wyrazis­ tość. O w y m m o t y w o m t r e ś c i o w y m t o w a r z y s z y ł y o k r e ś l o n e ce­ chy formalne, k t ó r y c h wyszczególnienie w opozycji do sztuki klasycznej d o k o n a ł w X I X w. Heinrich WóMlin — o tyle trafnie, że antynomia ta stanowi po dziś dzień p u n k t wyjścia do wszelkich r o z w a ż a ń o b a r o k u . Stwierdza o n , że klasy­ cyzm jest linearny i plastyczny, barok z a ś malarski. Wizję k l a s y c z n ą rzutowano na płaszczyznę, wizja barokowa roz­ wija się w g ł ą b . K o m p o z y c j a klasyczna jest statyczna i za­ m k n i ę t a , natomiast otwarta kompozycja b a r o k o w a rozwija się dynamicznie we wszystkich kierunkach, wypełniają j ą formy ruchome, aktywne. F o r m y klasyczne ciążą k u ziemi, formy kompozycji barokowej zrywają się do l o t u k u g ó r z e . Klasycyzm poszukuje j e d n o ś c i — p o s z c z e g ó l n e elementy z a c h o w u j ą swoją a u t o n o m i ę , ale są ściśle p o w i ą z a n e ze s o b ą w j e d n o l i t y m systemie rytmicznym. B a r o k o s z a ł a m i a r ó ż n o ­ r o d n o ś c i ą , lecz wszystkie elementy dzieła są w s p ó ł z a l e ż n e , t w o r z ą c razem efekt, k t ó r y nie da się s p r a w d z i ć do sumy e l e m e n t ó w konstytutywnych. K l a s y c z n o ś ć zmierza do jasno­ ści i k l a r o w n o ś c i , dzieło barokowe odznacza się niejedno­ z n a c z n o ś c i ą . Ta t r e ś c i o w o - f o r m a l n a charakterystyka baro­ k u , tak schematyczna i o g ó l n i k o w a , ma oczywiście wiele usterek. Przede wszystkim nie u w z g l ę d n i a ogromnej r ó ż n o ­ r o d n o ś c i zjawisk artystycznych, niekiedy wręcz n i e p o r ó w ­ nywalnych, jakie w ó w c z a s m i a ł y miejsce. Z drugiej zaś strony, na co z w r a c a ł u w a g ę Jan B i a ł o s t o c k i , czyni z b a r o k u k a t e g o r i ę zbyt s z e r o k ą i zbyt p o j e m n ą , aby m o g ł a być ona u ż y t e c z n a dla historyka s z t u k i . N a nasze potrzeby jest w s z a k ż e całkowicie w y s t a r c z a j ą c a . Uzasadnia d a j ą c ą się z a o b s e r w o w a ć w ostatnim półwieczu s t o p n i o w ą rehabilita­ cję b a r o k u po latach odrzucenia. 1 0 12 T a k charakterystyczna dla b a r o k u przewaga czynnika kinetycznego nad statycznym, odkrycie ruchu, ożywienie, p ł y n n o ś ć przestrzeni ponownie nasuwa myśl o filmie. T a k j a k barok, w e d ł u g stwierdzenia Hausera, m i a ł w sobie z a k o d o w a n ą filmowość, gdy chodzi o s p o s ó b przekazywania treści, tak f i l m , a przynajmniej n i e k t ó r e ze stylów filmowych, określić m o ż n a j a k o barokowe. T a k ą o p i n i ę podziela w y b i t ­ ny znawca b a r o k u Jean Rouquet i f i l m o l o g Charles Pozzo d i B o r g o , a t a k ż e wielu innych badaczy, k t ó r z y zajmują się filmem z p u n k t u widzenia historii sztuki. N a j w i ę k s z e nasyce­ nie b a r o k o w o ś c i ą d o s t r z e g a j ą o n i w filmach М а х а Ophulusa, Orsona Wellesa i właśnie Federico Felliniego. O w o p o w i n o w a c t w o b a r o k u i sztuki filmowej przejawia się w s k ł o n n o ś c i do gromadzenia e f e k t ó w dziwnych i z a s k a k u j ą ­ cych, w u p o d o b a n i u do przepychu, sztuczności i iluzji, w deformowaniu rzeczywistości po to, aby o d k r y ć przed widzem jej w i e l o w y m i a r o w o ś ć , w szczególnej predylekcji do poetyki onirycznej, wreszcie w neoheraklitowskiej wizji ś w i a t a , pojmowanego j a k o n i e t r w a ł y zespół ruchomych 1 3 22 I oznak. A z a k ł a d a m y , że system p r z e k o n a ń artysty na temat rzeczywistości implikuje w y b ó r o k r e ś l o n y c h ś r o d k ó w artys­ tycznych, struktury narracyjnej, sposobu p o s ł u g i w a n i a się kategoriami czasu i przestrzeni. W k o ń c u , aby ostatecznie u p r a w o m o c n i ć nasze r o z w a ż a ­ nia, przytoczymy w y p o w i e d ź Jana B i a ł o s t o c k i e g o , k t ó r y przy wszystkich zasadniczych w ą t p l i w o ś c i a c h d o t y c z ą c y c h p r ó b rozszerzenia pojęcia b a r o k u poza e p o k ę , pisze jednak: „ B o d a j najwięcej b a r o k u znaleźć m o ż n a w filmach Fel­ liniego. W jego dziełach f i l m o w y c h szczególne p o ł ą c z e n i e naturalizmu, ekspresji i d y n a m i k i z g ł ę b o k ą , i n t e n s y w n ą poezją przejawia się w barwnej i bujnej formie, k t ó r e j bogactwo nieodparcie kojarzy się z t r a d y c j ą tak b l i s k ą temu artyście rzymskiego b a r o k u " . M o ż n a p r z y p u s z c z a ć , że stwierdzenie to nie dotyczy jedynie formalnego aspektu twórczości. W samej istocie b a r o k u t k w i z b i e ż n o ś ć poetyki i koncepcji tematycznej. Z a k ł a d a m y więc, że b a r o k o w o ś ć Felliniego nie ogranicza się do w ą s k o p o j ę t e g o stylu, a sięga znacznie głębiej, nabiera w y m i a r u egzystencjalnego. A j a k p o w i e d z i a ł p i ę k n i e cyto­ wany j u ż wcześniej Genette: „ B a r o k o w a idea egzystencjalna jest niczym i n n y m j a k upojeniem, ale upojeniem ś w i a d o m y m i , ośmielę się rzec, u p o r z ą d k o w a n y m . " Jeśli jednak Fellini m ó w i , że w jego odczuciu t k w i m y w epoce dekadenckiej, k t ó r a stanowi kres pewnej fazy rozwoju l u d z k o ś c i , kiedy pryncypia n a d a j ą c e sens naszemu istnieniu ulegają zachwianiu, to sytuacja ta wcale nie przej­ muje go g r o z ą , ale napawa nadzieją, stanowi b o w i e m obietnicę nowego ż y c i a . Dekadencja jest w e d ł u g niego w a r u n k i e m sine qua non odrodzenia. Żyje więc nie w przeczu­ ciu śmierci cywilizacji, ale w radosnym oczekiwaniu na jej przeobrażenie. R u c h dekadencki rozsadza od ś r o d k a trzy kategorie: k a t e g o r i ę prawdy, opartej na p o r z ą d k u logicznego rac­ jonalizmu; k a t e g o r i ę j e d n o ś c i przestrzennej (z w y r a ź n i e z a k r e ś l o n y m centrum), politycznej, socjokulturowej i kate­ gorię celowości, pojmowanej j a k o istnienie p o r z ą d k u es­ chatologicznego, p r z e c i w s t a w i a j ą c je kategoriom ambiwalencji, z r ó ż n i c o w a n i a i z w ą t p i e n i a . Jest to zarazem k w i n t ­ esencja sytuacji „ b a r o k o w e j " . Historycy sztuki, tacy j a k Elie Faure czy H e n r i Focillon, postrzegają barok j a k o fazę s c h y ł k o w ą ewolucji k a ż d e g o stylu o charakterze jeśli nie wiecznym (jak chciał de Ors), to w k a ż d y m razie ponad­ czasowym. W tę tradycję m y ś l e n i a Fellini wpisuje się dosko­ nale. Te znamiona b a r o k o w o ś c i pojawiają się w jego filmach na tyle w y r a ź n i e , iż m o ż n a p o k u s i ć się o uczynienie z tradycji barokowej klucza interpretacyjnego na p r z y k ł a d do analizy struktury przestrzennej w jego filmach, nawet wbrew manife­ stowanej niechęci t w ó r c y do wszelkich etykietek tego typu. Sam Fellini zapytany wprost, co sądzi na temat przypisywa­ nia m u „ b a r o k o w y c h k o r z e n i " — ż a c h n ą ł się: „ A c ó ż nie jest barokiem w sztuce w s p ó ł c z e s n e j ? " P o n i e w a ż jednak nie zaprzeczył tej sugestii w s p o s ó b kategoryczny, p r z y p u s z c z a ć m o ż n a , że czuje się p o n i e k ą d w s p ó ł u c z e s t n i k i e m tego n u r t u . A to właśnie p r z e s t r z e ń , po k t ó r e j w ę d r u j ą bohaterowie jego filmów, a w p e w n y m sensie i on sam, o tyle, o ile zaznacza swoją tam o b e c n o ś ć , ta właśnie p r z e s t r z e ń podlega w m i a r ę u p ł y w u czasu ewolucji, od quasi-realistycznej (nigdy nie realistycznej) do coraz bardziej umownej, sztucznej, w y m y ś ­ lonej. P r z e s t r z e ń ta barokizuje się, a proces jej deziluzji jest ponad w s z e l k ą w ą t p l i w o ś ć d z i a ł a n i e m zamierzonym, celo­ wym. 1 4 1 5 1 6 17 18 Wprawienie rzeczy w ruch — czyli początek podróży W n a d m o r s k i m miasteczku wiedzie ż y w o t , beztroski, nieodpowiedzialny i b e z u ż y t e c z n y , grupa przyjaciół, w a ł - �k o n i , owych i vitelloni, czyli wiecznych cieląt, w z d r a g a j ą c y c h się przed usamodzielnieniem. Ł ą c z y i c h w s p ó l n a sytuacja egzystencjalna i pragnienie w y r w a n i a się z tego z a m k n i ę t e g o miejsca, j a k i m jest miasteczko oraz niechęć do podejmowa­ nia jakichkolwiek d z i a ł a ń m o g ą c y c h pragnienie to urzeczy­ wistnić. Z a m k n i ę c i e to nie ma charakteru geograficznego. Miejsce, o k t ó r y m mowa, graniczy z morzem. M o r z e , t u jeszcze prawdziwe, w s p a n i a ł e i rzeczywiste (potem i ono będzie sztuczne), stanowi dla b o h a t e r ó w symbol łączności ze ś w i a t e m , obietnicę nadziei, k t ó r e m a j ą się ziścić, bodziec d o mglistych m a r z e ń o przyszłości. Jest odwiecznym ruchem, żywiołem, e n e r g i ą . L i n i a kolejowa r ó w n i e ż wyznacza d r o g ę k u lepszej, szczęśliwszej, pełniejszej egzystencji. T ę d r o g ę , r e a l n ą , a więc j e d y n ą , j a k a stwarza szansę, w k o ń c o w e j sekwencji obierze M o r a l d o . T y l k o on zdobywa się na o d w a g ę , aby p r z e k r o c z y ć ó w zaczarowany k r ą g niemocy psychicznej. Stan oczekiwania na c o ś , co m a się z d a r z y ć , oczekiwania na paroksyzm, olśnienie wyzwalające m o c z d o l n ą przeo­ b r a z i ć egzystencję przywodzi na m y ś l Czechowa, ale też Becketta i Bunuela. Niewiele wiemy o bohaterach. W i a d o m o w s z a k ż e , że poczucie z a m k n i ę c i a ma swoje ź r ó d ł o w sferze psychicznej, są b o w i e m w i ę ź n i a m i siebie samych. Świat ze swoimi p r o b l e m a m i przetacza się gdzieś obok, bez ich u d z i a ł u . A oni b ł ą k a j ą się bez celu p o m i ę d z y t r a k t i e r n i ą , salą b i l a r d o w ą , p l a ż ą , teatrzykiem, k i n e m i d o m e m r o d z i n n y m , t r a k t o w a n y m jednak t y l k o j a k o ź r ó d ł o utrzymania i miejsce odpoczynku. Nocne w ę d r ó w k i po labiryntach uliczek na granicy j a w y i snu, zabawa k a r n a w a ł o w a , k t ó r a pozwala z a p o m n i e ć o t y m , k i m się jest, chwile zadumy na brzegu morza, w p r o w a d z a j ą szczególny k l i m a t emocjonalny. Sprzy­ j a on ustawieniu z d a r z e ń przedstawionych nie tyle w aspek­ cie s p o ł e c z n o - e t y c z n y m , ile metaforyczno-etycznym. N i e mniej groteskowy jest kontrast p o m i ę d z y a s p i r a c j ą bohate­ r ó w d o „ k w i t o w a n i a " a t r y w i a l n ą p r z y z i e m n o ś c i ą wegetacji, z k t ó r e j d o k ł a d n i e eliminują wszystko, co m o ż e m i e ć jakie­ kolwiek znaczenie duchowe. P r ó b y w z l o t ó w k o ń c z ą się żałośnie. W k o ń c u a n i o ł w y k r a d z i o n y ze sklepu z dewoc­ j o n a l i a m i , t r o c h ę przez z e m s t ę , t r o c h ę z n u d ó w , stanie się ich „ a n i o ł e m z a g ł a d y " . Z a jego p r z y c z y n ą p r y ś n i e błogi s p o k ó j bezcelowości. Narcystyczny, infantylny egoizm b o h a t e r ó w nie m a jed­ nak jednoznacznej kwalifikacji moralnej. Z g u b n y dla tych, co p o z o s t a n ą w miejscu i dla i c h najbliższych, m o ż e s t a ć się wybawieniem dla p o d e j m u j ą c e g o ucieczkę M o r a l d a . Jest znamienne, że nic w jego p r z e ż y c i a c h nie znamionuje jeszcze tego przebudzenia, k t ó r e ma się d o k o n a ć . N i c , m o ż e z wyjąt­ kiem k r ó t k i e g o spotkania z c h ł o p c e m p r a c u j ą c y m na stacji kolejowej. Znaczenie tego spotkania nie da się zinterp­ r e t o w a ć w kategoriach prostego z w i ą z k u przyczyno­ wo-skutkowego. O n o samo bowiem, j a k i i rozmowa, k r ó t k a w y m i a n a stereotypowych z d a ń m i ę d z y c h ł o p c e m a M o r a l dem zdają się pozbawione podtekstu. O t , na z w y k ł e pytanie c h ł o p a k odpowiada, że idzie d o pracy i że b o i się spóźnić, jest przy t y m przejęty zadaniem, jakie ma do spełnienia. I dalej nie dzieje się nic. Lecz ten sam c h ł o p a k pojawia się w sekwen­ cji k o ń c o w e j . Teraz o n z kolei zapyta M o r a l d a o cel i kierunek wyjazdu. M o r a l d o jednak nie potrafi udzielić odpowiedzi na to pytanie. Jest jeszcze za wcześnie. N a razie chodzi tylko o t o , aby odejść. C h ł o p a k staje się w y s ł a n n i k i e m losu w y p r a w i a j ą c y m bohatera w p o d r ó ż . Jak w życiu, o t y m co n a p r a w d ę w a ż n e , przekonujemy się poniewczasie. M o r a l d o l u b k t o ś do niego p o d o b n y wyłoni się potem w Dolce Vita, w 8 i ]/2, w Rzymie, czy w Wywiadzie. Fellini lubi o sobie m ó w i ć , iż jest wiecznym, d u c h o w y m vitellone. Poczuwa się d o powinowactwa ze swoimi bohaterami, p o n i e w a ż tak, j a k o n i wszystko, co go w życiu spotka, stara się o b r ó c i ć na w ł a s n ą k o r z y ś ć . D o t y c z y to oczywiście przede wszystkim sfery t w ó r c z o ś c i . Eksploatuje psychologiczny archetyp artysty, zgodnie z k t ó r y m „ p r z e c h o d z i przez życie j a k złodziej i wszystko, co uda m u się u k r a ś ć , przynosi do C i n e c i t t a " . Po latach p o w r ó c i do miasteczka lat dziecin­ nych w Amarcord. A l e p o w r ó t ten, w przeszłość bardziej jeszcze odległą, ma j u ż zupełnie i n n ą p e r s p e k t y w ę n i ż Wałkonie. I w ż a d n y m razie nie jest „ r e m a k e ' i e m " Walkoni. M ł o d z i bohaterowie tego filmu jeszcze nie w y b i e r a j ą się w p o d r ó ż . Jeszcze t k w i ą g ł ę b o k o wrośnięci w życie r o d z i n y i m a ł o m i a s t e c z k o w e j społeczności. C h o c i a ż ich poczucie b e z p i e c z e ń s t w a bezpowrotnie się r o z m y w a wraz z nieuch­ ronnie zbliżającą się d o r o s ł o ś c i ą , jeszcze p o t r a f i ą m a r z y ć . I tutaj k w i n t e s e n c j ą m a r z e ń staje się morze wraz z niebosięż­ n y m transatlantykiem j a k o o b i e t n i c ą wielkiego i w s p a n i a ł e ­ go ś w i a t a . M o r z e , całe w mglistych oparach, jest p r z e j m u j ą c o p i ę k n e , a transatlantyk ogromny j a k świat i tak o s z a ł a m i a j ą ­ cy w swojej p o t ę d z e , że aż nieprawdziwy. M o ż e więc jednak jest złudzeniem? C a ł y u r o k niedojrzałości t k w i w s z a k ż e w fakcie, iż m o ż n a bezkarnie o d d a ć się z ł u d z e n i o m , k t ó r e zbliżają się w Amarcord do przeżycia metafizycznego l u b do stanu ekstazy, j a k w sekwencji b ł ą d z e n i a we mgle spowijają­ cej dobrze znane miejsca albo w scenie sennego t a ń c a przed o p u s t o s z a ł y m hotelem. Taniec ten m a w sobie c o ś z dance macabre. Przywołuje zjawy, k t ó r e dawno j u ż odeszły w prze­ szłość. F i l m jest s z t u k ą uruchamiania przeszłości. U Fel­ liniego nigdy do k o ń c a nie m o ż n a b y ć p e w n y m , czy to co b y ł o , z d a r z y ł o się n a p r a w d ę , czy b y ł o t y l k o snem. 19 La Strada — czyli światełko w tunelu „ Ż y j e m y teraz w c z y m ś , co stanowi swojego rodzaju tunel cierpienia, niezdolni do k o m u n i k o w a n i a się z i n n y m i , ale j u ż czuję, że z o b a c z ę daleki p r z e b ł y s k , sens nowej w o l n o ś c i . M u s i m y uwierzyć w m o ż l i w o ś ć z b a w i e n i a . " La Strada jest w całości p r z y p o w i e ś c i ą o w ę d r o w a n i u . Jak w barokowej powieści pikarejskiej p o d r ó ż przez p r z e s t r z e ń g e o g r a f i c z n ą W ł o c h w deszczu, błocie, upale i mrozie jest t u w istocie p o d r ó ż ą d u c h o w ą , i n d y w i d u a l n y m poszukiwaniem samego siebie w perspektywie eschatologicznej. Ze wszystkich fil­ m ó w Felliniego ten ma k o n s t r u k c j ę najbardziej z w a r t ą i z a m k n i ę t ą . Rozpoczyna się i k o ń c z y na brzegu morza. M o r z e w t y m filmie o b c i ą ż o n e jest c a ł y m b a g a ż e m z n a c z e ń archetypicznych. T u r ó w n i e ż jest o n o symbolem swobody, symbolem otwarcia k u w o l n o ś c i . P o ż e g n a n i e Gelsominy z morzem stanowi j e d n o c z e ś n i e p o ż e g n a n i e ze ś w i a t e m natury, do k t ó r e g o ona ściśle p r z y n a l e ż y . Wejście na d r o g ę w ę d r ó w k i z Z a m p a n o jest zarazem oddaniem się w niewolę, k t ó r a t r w a ć będzie do momentu, gdy Gelsomina odkryje swoje p o w o ł a n i e . P o d r ó ż stanowi dla b o h a t e r ó w filmu przymus, jest sposobem zdobywania ś r o d k ó w d o życia, nie m a od niej ucieczki, m o ż n a jedynie p o s u w a ć się do przodu. W z d ł u ż drogi, p o obu jej stronach, c i ą g n ą się ogromne, puste przestrzenie. T a k j a k w Wałkoniach są one odbiciem stanu ducha postaci. Pustka ma w o g ó l e wielkie znaczenie we wszystkich jego filmach. W t y m zawieszeniu czasoprzest­ rzennym bohaterowie przeżywają swoją s a m o t n o ś ć . Ściśle z a m k n i ę t y , w e w n ę t r z n y świat osoby ludzkiej jest a n t y t e z ą pokazanych w filmie przestrzeni pustych, n i e s k o ń c z o n y c h . Te puste miejsca n a l e ż ą d o przestrzeni p o ś r e d n i c h (Zwischenr'aume). Luzius Keller pisze, że t e r m i n ten sugeruje rozmaite znaczenia. S ą t o miejsca puste w sensie przede wszystkim fizycznym. „ L e c z są to t a k ż e strefy pograniczne r o z c i ą g a j ą c e się m i ę d z y j a w ą a snem, tam gdzie r o z u m i (...) o k o w y p e ł n i a jeszcze n o r m a l n ą funkcję, ale j u ż rozpoczyna s w o b o d n ą wędrówkę." 20 2 1 W ę d r ó w k a ta więc, j a k to j u ż zresztą powiedziano wcześ­ niej, rozgrywa się też na poziomie ś w i a d o m o ś c i . W La Stradzie, w bolesnym marszu, k a l e c z ą c się nieustannie, i d ą 23 �k u sobie święta i bestia. Postaci te są na s p o s ó b pascalowski skrajnie skontrastowane. S k ł a d a j ą się na dwie, przeciwstaw­ ne strony natury ludzkiej. Gelsomina zespolona z p r z y r o d ą , gdy przybiera p o z ę drzewa, Gelsomina s a d z ą c a przy drodze p o m i d o r y — owoce miłości, k t ó r y c h nigdy nie zobaczy, z a s ł u c h a n a w w e w n ę t r z n ą m u z y k ę , odizolowana od ś w i a t a b a r i e r ą milczenia i tak g ł o d n a uczucia, nie ma szans na n a w i ą z a n i e porozumienia z o k r u t n y m , silnym, zwyrodnia­ ł y m Z a m p a n o , k t ó r e g o życie w znacznej mierze sprowadza się do o d r u c h ó w fizjologicznych. A l e wbrew g ł ę b o k i e m u poczuciu s a m o t n o ś c i , jakie towarzyszy ludziom w ich perigrinatio vitae, ż a d n e z nich nie pozostaje w izolacji. Stanowi część całości, j a k ą jest świat w jego duchowej i materialnej z ł o ż o n o ś c i . Wszyscy i wszystko jest ze s o b ą p o ł ą c z o n e siecią niejasnych i nieprzewidywalnych p o w i ą z a ń . Po raz pierwszy Gelsomina p r z e ż y w a uniesienie, gdy zagubiona w ś r ó d u c z e s t n i k ó w procesji spostrzega figurę M a r i i Panny. Potem ma miejsce wizyta u ciężko chorego dziecka. I s t o t n ą funkcję w duchowej krystalizacji dziew­ czyny odgrywa też muzyka. Wreszcie n a s t ę p u j e spotkanie z I I M a t t o — Szalonym. W momencie k l u c z o w y m to on, w p r z y p o w i e ś c i o kamyczku, w y j a ś n i a j e j , że wszystko co istnieje ma d o spełnienia j a k ą ś rolę. O n sam, linoskoczek, a n i o ł ze sztucznymi s k r z y d ł a m i , nosiciel poezji i tajemnicy, zawieszony m i ę d z y niebem a ziemią, ma w a ż n y u d z i a ł w metamorfozie Gelsominy i Zampano. Podczas postoju w klasztorze Gelsomina j u ż potrafi z w e r b a l i z o w a ć sens zadania, d o jakiego czuje się p o w o ł a n a , a j a k i m jest towarzy­ szenie Z a m p a n o w jego drodze, bez w z g l ę d u na o k o l i c z n o ś c i . W k o ń c u p o d w p ł y w e m szoku p o śmierci U M a t t o spowodo­ wanej przez Z a m p a n o dokonuje się stopniowo r o z l u ź n i e n i e z w i ą z k ó w Gelsominy ze ś w i a t e m materialnym. Ofiara się spełnia, c h o ć bez u d z i a ł u jej w o l i i ś w i a d o m o ś c i . Teraz rozpocznie się uczłowieczenie Zampano. G d y p o d ł u ż s z y m u p ł y w i e czasu słyszy m e l o d i ę w y g r y w a n ą przez G e l s o m i n ę na t r ą b c e , niby na o d g ł o s t r ą b anielskich wraca do niego wspomnienie tego, co się z d a r z y ł o . W i a d o m o ś ć o jej śmierci stymuluje moment objawienia. Oczyszczająca kąpiel w m o ­ rzu, wyzwalający k r z y k i łzy s p r a w i a j ą , ż e oto bestia p o k a z a ł a ludzkie oblicze. N a klęczącego m ę ż c z y z n ę pada p r o m i e ń światła. Z n a k łaski czy blask w s c h o d z ą c e g o słońca? Oscylacja, przenikanie się realności i metafizyki daje w efek­ cie ó w obraz b a r o k o w y nie k o n f l i k t o w y , ale ambiwalentny, dwoisty. Świat w trakcie tworzenia Fellini— Satyricon (1969) o stylistyce skrajnie odmiennej od filmów poprzednich był filmem, w k t ó r y m artysta o s i ą g n ą ł j u ż p e ł n ą niezależność w i z u a l n ą . Z b u d o w a ł R z y m antyczny o d w o ł u j ą c się do własnej w y o b r a ź n i i wiedzy historycznej. Paradoksalnie ź r ó d ł e m literackim stał się Saty­ ricon libri Petroniusza, pierwsza p o w i e ś ć realistyczna, zawie­ rająca szczegółowe opisy rzymskich o b y c z a j ó w i miejsc. Z a c h o w a ł a się jednak jedynie we fragmentach, t o t e ż m o t y w y i cele w ę d r ó w k i b o h a t e r ó w nie są całkowicie jasne. W i a d o m o t y l k o , że narazili się c z y m ś Priapowi, fallicznemu bogowi urodzaju. Prawdopodobnie za jego to s p r a w ą , jeden z boha­ t e r ó w , Enklopiusz, został ukarany n i e m o c ą p ł c i o w ą , na k t ó r ą poszukuje lekarstwa. N i e c i ą g ł ą e p i z o d y c z n ą b u d o w ę z a c h o w a ł Fellini, nie troszcząc się specjalnie o logiczne p o w i ą z a n i e p o s z c z e g ó l n y c h f r a g m e n t ó w , co sprawia, że w filmie dominuje klimat oniryczno-astralny. Postaci p o r u ­ szają się j a k we śnie. Z a s ó b ś r o d k ó w ekspresji, j a k i w y k o r z y ­ stują, jest niewielki, m i m i k a uboga i teatralna, a kwestie, j a k i e m i ę d z y s o b ą wymieniają, nie zawsze są z r o z u m i a ł e , g d y ż p o s ł u g u j ą się łaciną albo wręcz n i e z r o z u m i a ł y m i onomatopejami, rytmicznie i brzmieniowo u p o d o b n i o n y m i do 24 łaciny Cicerona. Fellini przyjął bowiem, iż jedyna d o s t ę p n a n a m rzeczywistość antyczna jest w istocie i d e ą , j a k ą na temat tej rzeczywistości s t w o r z y l i ś m y sobie na podstawie tego, co p r z e t r w a ł o . J e d n o c z e ś n i e nie chciał raz jeszcze p o w i e l a ć stereotypu „ r z y m s k o ś c i " . Miejsca, w k t ó r y c h p o j a w i a j ą się bohaterowie, Enklopiusz, Ascylto i G i t o n nie są topograficz­ nie zlokalizowane, ale p o n i e w a ż k a ż d y epizod rozpoczyna się d o k ł a d n y m , d r o b i a z g o w y m opisem, ich identyfikacja nie przedstawia w i ę k s z y c h t r u d n o ś c i : teatr, lunapar, pinakoteka, łaźnie, ś w i ą t y n i a H e r m a f r o d y t y , domostwo patrycjuszowskie. N i e pojawia się t u w s z a k ż e ż a d n a historyczna budow­ la, z w y j ą t k i e m insula Felicles, gigantycznego b u d y n k u mieszkalnego, k t ó r e g o opis z a c h o w a ł się w dokumentach. Jest to jedna z najbardziej b a r o k o w y c h sekwencji w całej twórczości Felliniego. W b u d y n k u t y m , na w e w n ę t r z n y c h jego ś c i a n a c h , na całej w y s o k o ś c i umieszczone są cele, j a m y , k o m ó r k i , w k t ó r y c h kłębi się ludzka mierzwa. D o pomiesz­ czeń tych p r o w a d z ą spiralnie u k ł a d a j ą c e się schody, a prze­ strzeń p o ś r o d k u stanowi m o n s t r u a l n ą s t u d n i ę . Nasuwa się skojarzenie z wieżą Babel, a t a k ż e z cyklem rycin / carceri d'Invenzione (Więzienia w y o b r a ź n i ) , k t ó r e g o autorem jest Giovanni-Battista Piranesi. Ten grafik i r y t o w ­ n i k żył w w. X V I I I , ale wielu badaczy, j a k c h o ć b y Marguerite Y o u r c e n a r , u w a ż a go za mistrza n u r t u barokowego. Pira­ nesi, podobnie j a k Fellini, całe swoje d o j r z a ł e życie związał z Rzymem. Więzienia — to p o s ę p n a wizja drewnianych i kamiennych konstrukcji. Stale p o w t a r z a j ą c y m się m o t y w e m są w nich schody, przęsła i mosty, we wszystkich m o ż l i w y c h w a r i a n ­ tach. Po nich z a ś snują się w trudzie i z a p a m i ę t a n i u postacie ludzkie. U . V o g t - G ó k n i l pisze: „ J e g o postacie nigdy nie spoczywają, zawsze d o czegoś d ą ż ą . Ostatkiem sił w l o k ą się w z d ł u ż m o s t ó w i w s p i n a j ą się na schody, aby d o t r z e ć d o n o w y c h m o s t ó w i do n o w y c h s c h o d ó w . G n ę b i e n i n i e s k o ń ­ c z o n o ś c i ą m o ż l i w y c h p o w t ó r z e ń p r z e s u w a j ą się z jednej sytuacji przejściowej w d r u g ą . Paradoksalnie ich więzienie to wieczna w ę d r ó w k a . " Rozenkranc w Hamlecie m ó w i , iż świat jest więzieniem, a H a m l e t dodaje: „ 0 , i w i e l k i m ! p e ł n y m t u r m , l o c h ó w i c i e m n i c . " Ó w kosmiczny w y m i a r więzień s p o t ę g o w a n y jest u Piranesiego przez mikroskopijne roz­ m i a r y b ł ą d z ą c y c h postaci w proporcji do p o k o n y w a n y c h przez nie przestrzeni. Wizja to iście infernalna i niezwykle sugestywna. R ó w n i e ż dlatego, że taki w ł a ś n i e obraz piekła uformowanego na kształt monstrualnego krateru z o s t a ł u t r w a l o n y w kulturze europejskiej przez Dantego w Boskiej Komedii czy przez M i c h a ł a A n i o ł a w Sądzie Ostatecznym. A l e dopiero przefiltrowane przez b a r o k o w ą ś w i a d o m o ś ć Piranesiego w y o b r a ż e n i e to w pełni się uniwersalizuje, j a w i się j a k o los człowieka, j a k o jego odwieczne przeznaczenie. R ó w n i e ż u Felliniego piekło staje się rzeczywistością d o s t ę p n ą ludzkiemu d o ś w i a d c z e n i u i zyskuje w y m i a r meta­ fory życia. Obraz ten powraca w wielu filmach i wielu odmianach. Niekiedy, j a k w Satyriconie, w Casanovie w sek­ wencjach uczt, orgii i widowisk, w A statek płynie w scenie wycieczki na d n o parowca czy w Ginger i Fred podczas telewizyjnego show, osiąga wielki rozmach i p o r a ż a roz­ m i a r a m i . Kiedy indziej, j a k w Niebieskim ptaku w scenie balu sylwestrowego czy w Giułietcie i duchach podczas sceny przyjęcia, przybiera charakter bardziej kameralny, ale o d ­ znacza się d u ż ą i n t e n s y w n o ś c i ą i przesycony jest a t m o s f e r ą k l a u s t r o f o b i c z n ą . P o m i ę d z y t y m i trzema sferami wizual­ n y m i , sferą życia, p i e k ł a i spektaklu nie m a w filmach Felliniego ścisłej granicy ale dokonuje się ciągłe przenikanie. Lecz epizod w insula Felicles z filmu Fellini-Satyricon poprzez swoje wyraziste konotacje ikonograficzne ma szcze­ gólny w y m i a r symboliczny. D o m czynszowy Feliculi, k t ó r y wznosił się nad Rzymem j a k drapacz chmur j u ż przez Tertuliana odczytywany był w tych kategoriach. Pisząc o megalomanii Walentynian z a u w a ż a : „ P r z e o b r a z i l i wszech22 2 3 24 �świat w j a k i ś o l b r z y m i pensjonat, na szczycie k t ó r e g o , na poddaszu — ad summas tequlas umieścili Boga, a b u d o w l a ta wznosi się k u niebu na tyle pięter, ile m a ich w Rzymie p o s i a d ł o ś ć F e l i k u l i . " N a s t ę p u j e trzęsienie ziemi i u Fel­ liniego j a k w Apokalipsie, p i e k ł o zawala się. Bezdomni j u ż bohaterowie wyruszają w świat, ale „przeżycie l a b i r y n t u " towarzyszy i m podczas całej w ę d r ó w k i . B ł ą d z ą w poczuciu nieustannego z a g r o ż e n i a , m i m o w s p ó l n e g o losu przeraźliwie samotni. P r z e m i e r z a j ą miejsca zaludnione p o t w o r a m i i dzi­ w o l ą g a m i . L a b i r y n t y , spirale, ruiny, pustynie t w o r z ą swoje­ go rodzaju rzeczywistość p s y c h o l o g i c z n ą , są figurami ludz­ kiego w n ę t r z a . Odbiega od tego tła scena w w i l l i s a m o b ó j c ó w t c h n ą c a sielankowym spokojem i p o g o d ą . P i ę k n o to musi ulec zagładzie. O k r u t n e prawa Cesarstwa d o t a r ł y i tutaj. M i e s z k a ń c y zostali skazani na śmierć. W ten s p o s ó b obraca się w nicość ostatni bastion człowieczeństwa. K i e d y wreszcie Enklopiusz osiągnie swój cel i zostanie uzdrowiony, o k a ż e się, że z o s t a ł sam. W k o ń c o w e j scenie wsiada na statek stojący u brzegu, aby o d p ł y n ą ć d o A f r y k i . Będzie więc swoją p e r e g r y n a c j ę k o n t y n u o w a ć samotnie. Takie r o z w i ą z a n i e b y ł o b y jednak zbyt proste. J u ż znacznie wcześniejsza scena w pinakotece u ś w i a d a m i a nam, że m a m y tu do czynienia ze swoistą p ę t l ą c z a s o w ą , rodzajem paramnezji, kiedy to n a s t ę p u j e iluzja deja vu l u b deja vecu. Bo oto na freskach o g l ą d a n y c h przez Enklopiusza p o j a w i a j ą się postaci znane nam z i n n y c h e p i z o d ó w , przewijają się też na freskach i mozaikach w i n n y c h fragmentach i ostatecznie p o k a ż ą się na k a w a ł k a c h m u r ó w w ostatnim ujęciu. Czy więc to, co się w y d a r z y ł o , w y d a r z y ł o się rzeczywiście czy było t y l k o g r ą w y o b r a ź n i , a jeśli się z d a r z y ł o , to kiedy? H i s t o r i a powtarza się nieustannie. T a k i m p o w t ó r z e n i e m , wejściem w h i s t o r i ę a rebours jest przejście u c z n i ó w przez R u b i k o n w p o c z ą t k o w e j sekwencji Rzymu podczas lekcji p o g l ą d o w e j . T y m razem p o Rzymie w ę d r u j e sam Federico Fellini. W ę d r ó w k a ta odbywa się na takiej zasadzie, j a k proponuje Jung: „ M a m y o d k r y ć i o b j a ś n i ć gmach: Jego wyższe p i ę t r o zbudowano w X I X w., parter pochodzi z wieku X V I , a d o k ł a d n i e j s z e przebadanie konstrukcji wskazuje, że zbudo­ wany został na wieży z I I wieku: w piwnicach odkryjemy rzymskie fundamenty, a p o d p i w n i c ą znajduje się zasypana grota, gdzie w wyższych warstwach o d n a l e ź ć m o ż n a n a r z ę ­ dzia z e p o k i kamiennej, a w niższych — resztki przedlodowcowej fauny. Taka jest mniej więcej struktura naszej d u ­ szy." C z y ż m ó g ł Fellini znaleźć lepszy obszar do poszukiwania własnej t o ż s a m o ś c i niż Rzym? T y t u ł Fellini Roma jasno w y r a ż a jego intencje. A r t y s t a prezentuje o s o b i s t ą wizję miasta. Z a c i e ś n i a się spirala, po k t ó r e j kroczy. Porzuca wielkie przestrzenie. Podejmuje p o d r ó ż w g ł ą b , przez kolejne warstwy czasu, cofa się i powraca. A l e czasu nie da się w pełni o k i e ł z n a ć . Ł a g o d n a koegzystencja wielu epok, k t ó r ą tak sugestywnie czaruje nas Fellini przy wykorzystaniu wszyst­ k i c h m o ż l i w o ś c i techniki filmowej, jest t y l k o z ł u d z e n i e m . Supremacja teraźniejszości stanowi i s t o t n ą c e c h ę naszego świata. Jej niszczącą siłę pokazuje nam w oszałamiającej sekwencji zanikania fresków i rozsypywania się w proch dzieł sztuki. Spustoszenia dokonuje fala powietrza n a p ł y w a j ą c e g o do zasypanego d o m u patrycjuszowskiego przez w y r w ę w y ­ k o n a n ą podczas budowy metra. Materialna substancja dzieł uległa unicestwieniu, ale a n t i d o t u m na uczucie przemijania m o ż e stać się i n t e n s y w n o ś ć przeżycia c h w i l i , g d y ż to suma takich chwil stanowi o w a r t o ś c i ludzkiej egzystencji. T w ó r ­ czość Felliniego to nanizane na ł a ń c u s z e k momenty takich olśnień. W i ę k s z o ś ć z nich to iluzja, mistyfikacja. K a ż d y kolejny film objawia nam to coraz w y r a ź n i e j . Bywa w s z a k ż e , że ó w stan ekstatycznego uniesienia, b ę d ą c y j e d n y m z g ł ó w n y c h t e m a t ó w malarstwa i rzeźby b a r o k u , nabiera w ujęciu Felliniego znamion szyderstwa, nie 2 5 26 t r a c ą c przy t y m swoistej aury mistycznej. T a k dzieje się w Rzymie w k o ń c o w e j części sekwencji rewii m o d y eklezjastycznej czy w spotkaniu z m e d i u m w Giulietcie i duchach. Rzym jest pierwszym jego filmem, w k t ó r y m o w o przemie­ szanie iluzji realności i realności iluzji pełni tak i s t o t n ą funkcję a r t y s t y c z n ą . D z i ę k i tej interferencji rodzi się szczegó­ lny r y t m dzieła, pewien rodzaj pulsowania. Po apogeum upojenia onirycznego n a s t ę p u j e p ł y n n y p o w r ó t do r e a l n o ś c i egzystencjalnej, ale obraz zawsze zachowuje swoje ambiwa­ lentne, hiperboliczne właściwości. W Rzymie tajemnica iluzji zostaje jeszcze zachowana. Totus mundus agit theatrum, j a k w znanej dewizie barokowej. Granice stale się zacierają. N i e istnieje p o d z i a ł m i ę d z y widzami a a k t o r a m i , rzeczywistością a spektaklem. F i l m przy b r a k u tradycyjnej fabuły nie ma tradycyjnego bohatera. W ę d r u j ą c y m , a zarazem cicerone jest t w ó r c a . Jego komentarz prowadzi nas przez kolejne strefy. Z tysiąca s p o s o b ó w pokazywania miasta Fellini w y b r a ł ten, k t ó r y p o d pewnymi w z g l ę d a m i pozostaje w z w i ą z k u ze sposobem konstruowania rzeczywistości w filmach poprzednich. W Fellini-Roma zdecydowanie p r z e w a ż a j ą miejsca z a m k n i ę ­ te: w ą s k i e uliczki, k r ę t e korytarze, stary, mroczny p a ł a c , podziemia. Częścią tego l a b i r y n t u jest autostrada. T a auto­ strada, k t ó r a w filmach a m e r y k a ń s k i c h stanowi symbol otwarcia k u bezkresnym przestrzeniom, tutaj staje się namia­ s t k ą k r ę g u piekielnego bez wyjścia, z a t ł o c z o n e g o d o granic m o ż l i w o ś c i . F i l m k o ń c z y się k a w a l k a d ą m o t o c y k l o w ą po u ś p i o n y c h ulicach. O k r ą ż e n i e za o k r ą ż e n i e m , ogłuszająca n o w o c z e s n o ś ć bierze Wieczne M i a s t o w swoje posiadanie. A r t y ś c i e p o z o s t a ł jeszcze jeden azyl — Cinecitta, fabryka s n ó w . T u ciągle jeszcze k r e o w a ć m o ż n a światy prawdziwsze od prawdziwych. Ekspansywna teraźniejszość daje jednak 0 sobie z n a ć . W Wywiadzie w i d a ć w y r a ź n i e , j a k m u r y betonowego osiedla zacieśniają się coraz bardziej w o k ó ł w y t w ó r n i filmowej. W m i a r ę krystalizowania się o s o b o w o ś c i artystycznej Fellini usuwa się na pozycje obserwatora. A l e nie jest m o r a l i s t ą , filozofem czy teoretykiem k u l t u r y . Pozostaje bajarzem, k t ó r y na potrzeby sztuki zawłaszcza coraz większe obszary rzeczywistości. Z a p o m o c ą ś r o d k ó w magicznych, jakie oddaje m u do dyspozycji k i n o , p r z e o b r a ż a m a k r o k o s mos w s z e c h ś w i a t a w mikrokosmos własnej w y o b r a ź n i . Podróż pozorna G d y b y Fellini chciał n a m p o z o w a ć do p o r t r e t u artysty barokowego, w ó w c z a s b y ć m o ż e uczyniłby swoim bohate­ rem D o n Juana, k t ó r e g o z ł o ż o n a , skomplikowana osobo­ w o ś ć ujawnia całą głębię egzystencjalnych, metafizycznych 1 etycznych u w a r u n k o w a ń b u n t u w y r a ż a n e g o w zaciekłej a k t y w n o ś c i erotycznej. T y c h cech p o s t a ć Casanovy po­ zbawiona jest zupełnie. Konsekwentnie przeciwstawia ich sobie Felicien M a r c e a u . D o n Juana nazywa mnichem miłości. W jego z a p a m i ę t a n i u i determinacji jest bowiem c o ś z apostolstwa. Byłby to jednak a p o s t o ł - A n t y c h r y s t , walczący z Bogiem i z c a ł y m systemem w a r t o ś c i , j a k i niesie ze s o b ą religia. Rozkosz jest d l a ń ś r o d k i e m opanowania duszy i p o d p o r z ą d k o w a n i a jej sobie. I n t e r e s u j ą go jedynie kobiety s t a n o w i ą c e uosobienie idei, na k t ó r y c h , j a k na k o l u m n a c h , o p i e r a j ą się podstawy ł a d u s p o ł e c z n e g o . Ekscytuje go walka z n i m i , pokonywanie t r u d n o ś c i , a na koniec spektakularne z w y c i ę s t w o , odniesione w poczuciu własnej przewagi i god­ ności. Posiada siłę demona. Taka koncepcja bohatera nie przystaje jednak do struktury ś w i a t a filmowego, j a k ą k o n ­ struuje Fellini. Postaci w jego filmach nie osiągają tego stopnia niezależności. Nawet reżyser G u i d o z 8 i 1/2 t k w i u w i k ł a n y w c a ł ą sieć z w i ą z k ó w , k t ó r e tyleż go pętają, co k o n s t y t u u j ą go j a k o a r t y s t ę . Postaci Felliniego realizując swoje życiowe przesłanie, t r o s z c z ą c się o swoje miejsce 27 25 �w świecie, o d d z i a ł u j ą na losy świata, ale dzieje się to w s p o s ó b nigdy do k o ń c a nie u ś w i a d o m i o n y . F u n k c j o n u j ą , j a k tryby w o l b r z y m i m mechanizmie, j a k homunkulusy na rycinach Piranesiego. F i l m y Felliniego to ruchome freski, to wielo­ poziomowe obrazy. A r t y s t a w y b r a ł C a s a n o v ę , p o n i e w a ż harmonijnie wtapia się on w obraz świata, k t ó r y zmierza k u zagładzie. Mieści się doskonale w p o r z ą d k u s p o ł e c z n y m osiemnastowiecznej Ita­ l i i . Jest h i p o k r y t ą i k ł a m c ą . N i e zamierza o b a l a ć ż a d n y c h zasad. Okazuje się jednak mistrzem w a r a n ż o w a n i u sytuacji, k t ó r e p o z w a l a j ą m u zasady te omijać, w taki s p o s ó b , aby otoczenie nie c z u ł o się z a g r o ż o n e . D o n Juan był w i e l k i m samotnikiem odrzuconym przez s p o ł e c z e ń s t w o . N a w y b r y k i Casanovy bliźni p a t r z ą z p o b ł a ż a n i e m . Jest on perfekcyjnym technikiem miłości zmysłowej. A l e w jego zaciekłym wspina­ niu się na szczyty d o s k o n a ł o ś c i erotycznej nie ma nic heroicznego. Fellini bezlitośnie odziera swojego bohatera z j a k i c h k o l w i e k oznak wielkości. W f d m o w y m ujęciu egzys­ tencja Casanovy p o d p o r z ą d k o w a n a jest jednemu jedynemu celowi — uwodzeniu. Celem p o d b o j ó w m a b y ć rozkosz sama w sobie, traktowana j a k o r y t u a ł i o b o w i ą z e k . U j a w n i a ona wszelako, p o d o b n ą j a k czas, moc d e s t r u k c y j n ą . Obser­ wujemy s t o p n i o w ą fizyczną i p s y c h i c z n ą d e g r e n g o l a d ę po­ staci. Bliskość erotyzmu i śmierci, ich o b e c n o ś ć w teatrze życia ukazuje n a m Fellini od pierwszych scen f i l m u . Miejs­ cem, w k t ó r y m r o z g r y w a j ą się sekwencje p o c z ą t k o w e , jest Wenecja, miasto intensywnie n a p i ę t n o w a n e stygmatami śmierci i r o z k ł a d u , ale r ó w n i e ż miasto orgiastycznych zabaw k a r n a w a ł o w y c h . F i l m zaczyna się sceną c e r e m o n i a ł u zato­ pienia w wodach laguny, na znak inauguracji k a r n a w a ł u , gigantycznej czaszki. M o ż n a na k r ó t k o z a p o m n i e ć o nieuch­ r o n n y m przeznaczeniu. Ś m i e r ć jest jednak stale obecna w mrocznych uliczkach, we mgle spowijającej k a n a ł y , w taje­ mniczych p a ł a c a c h , p e ł n y c h z a k a m a r k ó w i u k r y t y c h przejść. Poczucie n i e o k r e ś l o n e g o z a g r o ż e n i a towarzyszy bohate­ r o w i w ciągu całej w ę d r ó w k i po Europie. Przedziwna ta p o d r ó ż , w ucieczce przed samym s o b ą i w poszukiwaniu coraz to nowych s p o s o b ó w zaspokajania obsesji, jest po­ d r ó ż ą d o n i k ą d . Jak ironicznie stwierdza Fellini: „ O b j e c h a ł cały świat, a tak j a k b y nigdy nie o p u s z c z a ł ł ó ż k a . " C a ł ą energię ukierunkowuje Casanova na mozolne, mechaniczne powtarzanie czynności, k t ó r y c h rezultatem pozostaje zawsze ten sam akt seksualny. Owa p o d k r e ś l a n a przez Felliniego r u t y n o w o ś ć d z i a ł a n i a o b n a ż a m a r i o n e t k o w o ś ć postaci. Ca­ sanova jest j a k k u k ł a , kierowana przez r e ż y s e r a - l a l k a r z a . We w n ę t r z u tej k u k ł y — pod p e r u k ą , p u d r e m i szminkami, p o d b i a ł y m kaftanikiem — nie kryje się nic, jest pusto. Casanova jest r ó w n i e sztuczny, j a k jego ostatnia partnerka, lalka mechaniczna. T o t e ż i rzeczywistość, w jakiej się on porusza, od p o c z ą t k u do k o ń c a jest r ó w n i e ż sfałszowana. W ostatnim kadrze po plastikowej lagunie odjeżdża do filmowej re­ k w i z y t o r n i p o w ó z . G a s n ą p o w o l i światła. Fellini — t w ó r c a tej maskarady — we własnej osobie demaskuje przed n a m i u l o t n o ś ć p o w o ł a n e j do życia iluzji. 2 8 Hic transit gloria mundi W przededniu w y b u c h u pierwszej wojny światowej statek „ G l o r i a N " wyrusza w rejs, aby przyjaciele i wielbiciele słynnej śpiewaczki Edmei Tetui m o g l i zgodnie z o s t a t n i ą w o l ą zmarłej r o z s y p a ć jej prochy u b r z e g ó w wyspy E r i m o (E mori?). F i l m A statek płynie r o i się od symboli, figur i e m b l e m a t ó w . W y ł a n i a się z ich gąszczu wizja k o ń c a pewnej epoki z n a m i o n u j ą c e j upadek cywilizacji Zachodu. T u Fellini o d s ł a n i a nam wreszcie w pełni swoją J a n u s o w ą n a t u r ę . Janus — to jedno z najstarszych b ó s t w rzymskich — czczone b y ł o najpierw j a k o b ó g p o c z ą t k u , kierujący stworzeniem b o g ó w , kosmosu, ludzi i ich c z y n ó w , potem stał się on r ó w n i e ż bogiem wszelkich s t a n ó w przejściowych i p r o c e s ó w przejś2 9 26 I cia: z przeszłości w przyszłość, z jednego stanu w drugi, z przestrzeni w p r z e s t r z e ń , z wizji w wizję. Jego p o d w ó j n e oblicze oznacza, że czuwa z a r ó w n o nad wejściem, j a k i nad wyjściem; nad w n ę t r z e m i nad z e w n ę t r z n o ś c i ą ; nad g ó r ą i d o ł e m . Świat filmowy Felliniego podlega takiej właśnie k o n t r o l i , jest ekspresją nieograniczonego imperializmu. W opowieści A statek płynie cała rzeczywistość stanowi w y t w ó r techniki filmowej. N a sztucznym, stworzonym w studio m o r z u unosi się makieta statku, k o ł y s a n a na sztucznych falach. N a d horyzontem r o z c i ą g a się sztuczny n i e b o s k ł o n , na dnie parowca spoczywa ogromny, sztuczny n o s o r o ż e c . T w ó r c y zależy na t y m , aby w a u t o i r o n i c z n y m geście z d e m a s k o w a ć tę filmową iluzję przed widzem, i tak j a k w Casanovie podejmuje się tego w ostatnim ujęciu. A r t y s ­ tyczne efekty takiego zabiegu są wielorakiej natury. Po pierwsze widz nie m o ż e z i g n o r o w a ć faktu, iż rzeczywistość ekranowa stanowi w całości w y t w ó r w y o b r a ź n i t w ó r c y . Po drugie, nacechowanie metaforyczno-symboliczne obrazu znacznie się intensyfikuje, p o n i e w a ż u ś w i a d a m i a m y sobie, że k a ż d y jego element, nawet najbardziej dziwny i z a s k a k u j ą c y , z o s t a ł wprowadzony celowo, a więc m o ż e być, c h o ć nie musi, n o ś n i k i e m j a k i e g o ś znaczenia. Zazwyczaj obraz filmowy zawiera o b o k rzeczywistości przedstawionej elementy real­ ności, k t ó r a zostaje w c h ł o n i ę t a przez film naturalnie i nieja­ k o przypadkiem. T a k a natura w filmie A statek płynie obecna jest l i t y l k o w fizjonomiach a k t o r ó w , cała reszta z a ś jest t y l k o natury tej n a ś l a d o w n i c t w e m i ezoterycznym, magicznym odwzorowaniem. Mistyfikacja ta jest zresztą nader przewrotna. F i l m funkcjonuje bowiem na trzech p ł a s z c z y z n a c h czasowych. Pierwsze sekwencje — w kolorze sepii, j a k ze starych fotografii albo k r o n i k filmowych — p r z e n o s z ą nas w przeszłość. Co więcej, dokumentalna konwencja opowiadania sugeruje, że m a m y do czynienia z wydarzeniem autentycznym, relacjonowanym ponadto przez naocznego ś w i a d k a . G d y maszyna czasu zostaje uru­ chomiona, a akcja zaczyna się rozwijać, obraz przybiera barwy naturalne. I jest to p o z i o m teraźniejszości filmowej, niejednolitej zresztą i nieciągłej, zbudowanej z oderwanych e p i z o d ó w , nie pozbawionej jednak pewnego schematu nar­ racyjnego. Wreszcie, po z a s k a k u j ą c y m z a k o ń c z e n i u , gdy o k a ż e się, że cała rzeczywistość z o s t a ł a wykreowana przez t w ó r c ę — pozostaje j u ż t y l k o r e a l n o ś ć w y t w ó r n i filmowej wraz ze z m ę c z o n y m r e ż y s e r e m . K a ż d a warstwa czasowa jest więc w c h ł a n i a n a , zagarniana przez n a s t ę p n ą . O s t a t n i ą k o n s e k w e n c j ą wspomnianej mistyfikacji, zdema­ skowania mechanizmu iluzji, jest o k r e ś l o n a interpretacja wizji artystycznej. O t ó ż świat w t y m ujęciu j a w i się na k s z t a ł t szklanej k u l i bez wyjścia. T a k j a k na freskach Giambattisty Tiepolo lub P i ę t r o da C o r t o n a zdaje się, że postaci u l a t u j ą k u bezkresnemu niebu, k t ó r e w o s t a t e c z n o ś c i okazuje się pięk­ nie m a l o w a n y m sufitem, tak u Felliniego n i e s k o ń c z o n a p r z e s t r z e ń oceanu i błękit nieba są t y l k o k a w a ł k a m i k o l o r o ­ wego tworzywa r o z p i ę t e g o na rusztowaniu. W ę d r ó w k a , ż e g l o w a n i e jest przeznaczeniem człowieka, lecz p r ó ż n o o c z e k i w a ć , że sens tego ruchu zostanie n a m objawiony. Fellini pisze jednak: „ N i e straciłem jeszcze wiary w p o d r ó ż , nawet jeśli wydaje się ona często ciemna i bez­ n a d z i e j n a . " K r z e p i ą c y m dowodem na to jest jego wiara w s z t u k ę . W A statek płynie m a m y do czynienia z t a k i m samym p u l s u j ą c y m r y t m e m narracji, j a k w Rzymie. Przy czym, j a k b y na potwierdzenie tego, co powiedziano, apo­ geum ekstazy, upojenia, niezwykle sugestywnego, bo p r o ­ m i e n i u j ą c e g o poza ekran, przypada na chwile, gdy dochodzi do głosu sztuka prawdziwa. Są to sekwencje t a ń c a c y g a ń s ­ kiego oraz o s z a ł a m i a j ą c e g o koncertu na kieliszkach w k u ­ chni o k r ę t o w e j . N a s t ę p u j e chwila, gdy cały ten statek wraz z p a s a ż e r a m i pielęgnującymi artystowskie w a r t o ś c i ducha wylatuje w powietrze. Przy życiu zostanie t y l k o narrator-dziennikarz z n o s o r o ż c e m - s a m i c ą , k t ó r y to zwierz zape30 �w n i m u odpowiedni p o k a r m . A l e nie traktujmy tego z a k o ń ­ czenia zbyt serio. Jeśli wszystko jest udawaniem i oszustwem, to i ta finalna z a g ł a d a nie m o ż e być ostateczna. Ś w i a d e c t w e m wiary Felliniego w p o d r ó ż jest w ostatecz­ n y m rozrachunku Wywiad. T a p o d r ó ż fantastyczna niebies­ k i m tramwajem z centrum R z y m u do w y t w ó r n i Cinecitta jest o k a z j ą do w y ł o ż e n i a p o g l ą d ó w na film i s z t u k ę w o g ó l e , o k a z j ą do samoanalizy postawy twórczej i życiowej. M o t o ­ rem, k t ó r y w p r a w i a w ruch mechanizm czasu, jest p a m i ę ć . Fellini zwraca u w a g ę na d o ś ć i s t o t n ą r ó ż n i c ę p o m i ę d z y wspomnieniami a p a m i ę c i ą . Wspomnienia, w e d ł u g niego m a j ą charakter anegdotyczny, podczas gdy p a m i ę ć jest j a k oddychanie — ciągła, nieprzerwana i niezależna od w o l i . I taka p a m i ę ć niewątpliwie jest siłą s p r a w c z ą jego dzieł. W filmie b e z p o ś r e d n i m powodem w ę d r ó w k i p a m i ę c i jest w y w i a d , jakiego reżyser udziela ekipie telewizji j a p o ń s k i e j na temat filmu s t a n o w i ą c e g o a d a p t a c j ę powieści K a f k i Amery­ ka. Ten film r ó w n i e ż konsekwentnie jest realizowany w Cine­ citta, co zresztą m o ż e znaleźć w y t ł u m a c z e n i e w fakcie, iż sam K a f k a nigdy w Ameryce nie był. W Wywiadzie m a m y dwie strefy czasu. Pierwsza to teraźniejszość, druga to lata m ł o d o ­ ści Felliniego, a d o k ł a d n i e , moment pierwszego k o n t a k t u z filmem i w y t w ó r n i ą . A l e czas w t y m filmie uległ spłasz­ czeniu. Obie strefy n a k ł a d a j ą się na siebie i w warstwie wizualnej o d z n a c z a j ą się tą s a m ą w y r a z i s t o ś c i ą . T y l k o jeden moment w Wywiadzie jest silnie nacechowany przeszłością. Jest to moment wyświetlania na ekranie sceny ze Słodkiego Życia, w tonacji c z a r n o - b i a ł e j , w „ w i d z i a l n e j " o b e c n o ś c i Marcelo Mastroianiego i A n i t y Ekberg starszych o ćwierć wieku. Struktura przestrzenna w t y m filmie jest bardziej jeszcze b y ć m o ż e z ł o ż o n a niż w filmach wcześniejszych. Wspomnianych p o d r ó ż y jest bowiem k i l k a . Pierwsza z nich to p o d r ó ż tramwajem. Ta p o c z ą t k o w o inscenizowana, po­ tem p r z e o b r a ż a się w i m a g i n a c y j n ą — przez d ż u n g l e pełne dzikich z w i e r z ą t i prerie — jest po prostu wkraczaniem w świat filmu. W t y m czasie aktorzy, k t ó r y c h uprzednio widzieliśmy w trakcie charakteryzacji i dobierania s t r o j ó w , w pełni wcielają się w swoje role i gdy tramwaj d o j e ż d ż a do w y t w ó r n i są j u ż postaciami sprzed lat pięćdziesięciu. Roz­ poczyna się p o d r ó ż po Cinecitta. Te trzy plany czasoprzest­ rzenne: realny — teraźniejszy ( c h o ć r ó w n i e ż nieustannie „ f a ł s z o w a n y " i poddawany mistyfikacji), przeszły i fantast y c z n o - w y o b r a ż e n i o w y funkcjonują w o b r ę b i e Cinecitta r ó w n o c z e ś n i e . A k c j a rozgrywa się z a r ó w n o na z e w n ą t r z , j a k i w atelier, ale s p o ś r ó d wszystkich filmów Felliniego k r ę c o ­ nych w ostatnich latach, ten z p e w n o ś c i ą najbardziej „ o t ­ wiera s i ę " na r e a l n ą p r z e s t r z e ń n a t u r a l n ą . Po raz pierwszy od bardzo dawna w naturalnej funkcji dramatycznej użyte z o s t a ł o światło słoneczne i deszcz. Siły natury stawiają 3 1 PRZ 1 Federico Fellini, Fellini on Fellini, L o n d o n 1976, s. 51, 52—53 Fellini, op.cit. s. 51 Federico Fellini, (wywiad) „ F o r u m " , nr 26, 1987 Georges Matore, L 'Espace humain, Paris 1962, s. 35 Por. G e r a r d Genette o p o w i e ś c i a c h A . Robe-Grilleta (w:) Figure III, Paris 1966, s. 84 Por. Jean Y v e s Guerin, Errances dans un archipel introuwble, Notes sur les resurgences baroques au XX s., (w:) Figures du baroque, Paris 1983 oraz Baroque et cinema. Etudes cinematographiques, г. 1960, z. 1—2 M i c h a ł G ł o w i ń s k i , Tradycja literacka, (w.) Problemy teorii literatury, Wroclaw 1987, s. 342 G e r a r d Genette, Figures I, Paris 1966, s. 20 Arnold Hauser, Społeczna historia sztuki i literatury, Warszawa 1974, s. 345 Jakub Z d z i s ł a w L i c h a ń s k i , Barok i dzień dzisiejszy (w.) „ P o e z j a " , z. 5/6, 1977 Z a Germain Bazin (w:) Le language de style, Paris 1977. Por. też: Jadwiga S o k o ł o w s k a : Spory o barok. Warszawa 1971 Jan Białostocki, Barok, styl, epoka, postawa, (w:) „ B i u l e t y n Historii Sztuki" — nr 1, 1958 Por. Baroque et cinema, op.cit. I jednak o p ó r d z i a ł a n i o m t w ó r c y , nie p o d d a j ą się jego presji — s t a n o w i ą n i e p o ż ą d a n ą p r z e s z k o d ę , z k t ó r ą musi z m a g a ć się Reżyser — bohater Wywiadu. I s t o t ą k i n a Felliniego jest bowiem magia a r a n ż o w a n i a , „ u p o r z ą d k o w a n e o l ś n i e n i e " . Fellini wierzy w kino. Prowokacyjna demaskacja iluzji filmowej nie niweluje magii jego filmów, tak j a k elementarna z n a j o m o ś ć fizyki nie niszczy tajemniczości wizji w y w o ł y w a n y c h w b a r o k o w y c h anamorfozach, bliskich pod pewnymi w z g l ę d a m i strukturze filmów Felliniego. W m i a r ę j a k zmieniamy k ą t widzenia, o d s ł a n i a j ą się przed n a m i w o w y m dynamiczno-przestrzennym u k ł a d z i e , p ł y n n y m i nieuchwytnym, coraz to nowe sensy i tajemnice. Ich status jest zawsze niepewny i ambiwalentny. M o ż e m y ten aspekt z i g n o r o w a ć , ale jeśli poddamy się o d d z i a ł y w a n i u tak charakterystycznego dla dzieł Felliniego wieloznacznego nadmiaru, okazuje się, że o d b i ó r jednorazowy nie wystarcza. Jakkolwiek ostateczne zrozumienie polega na wyborze d o s t ę p n y c h nam z n a c z e ń w e d ł u g naszego w ł a s n e g o klucza, s k ł o n n i j e s t e ś m y filmy te o g l ą d a ć ponownie lub wręcz wielokrotnie. Procedura ta, s k ą d i n ą d normalna i nieodzowna dla k o g o ś , k t o stawia sobie za cel analizę u t w o r u , w t y m k o n k r e t n y m przypadku, pozwala na coś więcej niż na stosunkowo d o k ł a d n e rozpoz­ nanie treści o b r a z ó w i zasad ich budowy. Z a p a m i ę t a n e w ten s p o s ó b p o w t a r z a j ą c e się symbole i konotacje wizualne p o z w a l a j ą p o s t r z e g a ć t w ó r c z o ś ć Felliniego w s p o s ó b procesualny. Tworzone przez niego utopie przestrzenne zaczynają się ze s o b ą w i ą z a ć tak dalece, że k a ż d e z jego dzieł traktowane w izolacji wydaje się bez p o r ó w n a n i a u b o ż s z e , niż w ó w c z a s gdy zostaje wpisane w ciąg wizji artystycznych, k t ó r e zawie­ rają się w sobie j a k chińskie p u d e ł k a . K a ż d y film ma wplecione w swoją t k a n k ę fragmenty filmów poprzednich i u k r y w a z a l ą ż e k f i l m u n a s t ę p n e g o . Ta zasada inkluzji funkcjonuje na r ó ż n y c h poziomach, aby urzeczywistnić się w c a ł o k s z t a ł c i e dojrzałej koncepcji t w ó r c z e j . Zostaje do­ prowadzona do n i e s k o ń c z o n o ś c i i wydaje się być swoistym d ą ż e n i e m artysty do absolutu, w wierze, że k a ż d a rzecz ma swoją p r z y c z y n ę . O n sam, kreator — sztukmistrz — urucha­ mia filmową rzeczywistość, k a ż e jej defilować przed naszymi oczyma, aby za chwilę w autoironicznym geście o b n a ż y ć przed nami m a s z y n e r i ę , k t ó r a n a p ę d z a ten mechanizm. P o d r ó ż jest z ł u d z e n i e m , ale owo tchnienie metafizyczne obecne, c h o ć b y przez mgnienie oka w k a ż d y m z jego filmów otwiera obszary, k t ó r e w y m y k a j ą się k o n t r o l i , i wydaje się nie mieć znaczenia fakt, iż u jego p o d ł o ż a t k w i magiczna sztuka lub iluzja optyczna. B a r o k w t w ó r c z o ś c i Felliniego nie jest więc pustym ozdobnikiem, ale zdaje się t k w i ć u p o d ł o ż a jego kosmologii. PISY 1 4 Jan B i a ł o s t o c k i , Refleksje nad barokiem „ P o e z j a " , z. 5/6, 1 5 G e r a r d Genette, Figures I, op.cit. 1 6 Federico Fellini, Fellini on Fellini, 1 7 Por. Jean Francois Lyotard, The Postmodern Condition, New Y o r k 1984 1 8 C y t . za Jeanyves Guerin, op.cit. s. 339 1977 3 op.cit. s. 157 4 s 1 3 Fellini, (wywiad) — „ M e s s a g e r Europeen", Paris 1988, z. 1 1 0 Fellini, Fellini on Fellini, 6 7 8 0 1 0 I I 1 2 1 3 op.cit. s. 158 2 1 Luzius Keller, Piranesi czyli mit spiralnych schodów, (w:) „ P a m i ę t n i k Literacki", z. 1, 1976 Marguerite Yourcenar, Sous benefice d'inventaire, Paris 1980 U . V o g t - G o k n i l , cyt. za: Luzius Keller, op.cit. William Szekspir, Hamlet (w:) Dzieła dramatyczne, Warszawa 1980 s. 66 Cyt. za Jerome Carcopino, Życie codzienne w Rzymie w okresie rozkwitu cesarstwa, Warszawa 1960, s. 37 C a r l Gustaw Jung, Essais de psychologie analytique, Paris 1962, s. 86 Felicien Marceau, Casanova, Paris 1948 Fellini, (wywiad) „Premierę", z. 12, 1987 Dictionaire des Symboles, Paris 1969, s. 427 Fellini, Fellini on Fellini, op.cit., s. 158 Fellini, (wywiad) „Premierę", z. 12, 1987 2 2 2 3 2 4 2 s 2 6 2 7 2 8 2 5 3 0 3 1 27 �Rzym w obiektywie Andrzeja T. Pilichowskiego-Ragno Andrzej T. Pilichowski-Ragno urodzony w Rzymie w 1967 roku jest doktorantem Wydziału Filologicznego Uniwersytetu Jagiellońskiego w Krakowie. Od paru lat zajmuje się fotografią. Współpracował jako fotoreporter z „Przeglądem Akademickim" i ,,Bis'em". Jest autorem cyklów fotograficznych „Rzym" i „Żebracy krakowscy", z których ten ostatni uzyskał nagrodę specjalną Prezesa Towarzystwa Miłośników Historii i Zabytków Krakowa w XV konkursie fotograficznym „Ocalić od zapomnienia" w 1992 roku. Cykl „Rzym" powstawał w czasie kolejnych pobytów we Włoszech w latach 1991-1992. Rzym. Samochód sprzedawcy ubrań. Rzym. Campo di Fiori. Rzym. Antykwariat. � https://zbiory.etnologia.uw.edu.pl/files/original/d497a8afb5ec86b68c55fa52651a5123.pdf 2b4856f27982c6115434b1ea8696d783 Dublin Core The Dublin Core metadata element set is common to all Omeka records, including items, files, and collections. For more information see, http://dublincore.org/documents/dces/. Title A name given to the resource Polska Sztuka Ludowa - Konteksty Text A resource consisting primarily of words for reading. Examples include books, letters, dissertations, poems, newspapers, articles, archives of mailing lists. Note that facsimiles or images of texts are still of the genre Text. Dublin Core The Dublin Core metadata element set is common to all Omeka records, including items, files, and collections. For more information see, http://dublincore.org/documents/dces/. Relation A related resource oai:cyfrowaetnografia.pl:publication:2446 Date A point or period of time associated with an event in the lifecycle of the resource 1994 Identifier An unambiguous reference to the resource within a given context oai:cyfrowaetnografia.pl:2270 Title A name given to the resource Parodia i ironia w teorii i praktyce literackiej Umberto Eco / Polska Sztuka Ludowa - Konteksty 1994 t.48 z.1-2 Description An account of the resource Polska Sztuka Ludowa - Konteksty 1994 t.48 z.1-2, s.31-34 Creator An entity primarily responsible for making the resource Rutkowska, Teresa Language A language of the resource pol. Publisher An entity responsible for making the resource available Instytut Sztuki PAN Format The file format, physical medium, or dimensions of the resource application/pdf PDF Text Text capture metadata for PDF documents Text Parodia i ironia w teorii i praktyce literackiej Umberta Eco Teresa Rutkowska Śmiech, j a k powiada W i l h e l m de Baskerville w Imieniu róży, stanowi cechę d y s t y n k t y w n ą g a t u n k u ludzkiego. Śmiech, m ó w i ponadto, p r z y t a c z a j ą c h i p o t e z ę egipskiego alchemika, posiada wielką moc k r e a t y w n ą , bowiem B ó g stworzył świat śmiejąc się i śmiejąc się s i ó d m e g o dnia s t w o r z y ł obdarzonego d u s z ą człowieka. Z a ś wiara pozba­ wiona r a d o ś c i daje do ręki b r o ń szatanowi. Imię róży jest poza wszystkim powieścią o prawie człowie­ ka do ś m i e c h u , o walce o to prawo. W powieści tej konsekracja ś m i e c h u dokonana zostaje przez Arystotelesa, k t ó r y autorytetem swoim z a ś w i a d c z a o wadze tego zjawiska w kulturze. O n to pisze w księdze swojej Poetyki, będącej zaczynem powieściowej i n t r y g i kryminalnej: 1 „ P o k a ż e m y , jak śmieszność faktów rodzi się z przyrównania lepszego do gorszego i na o d w r ó t , z zaskakiwania wybiegiem, z niemożliwości i z p o g w a ł c e n i a praw natury, z błahego i z nielo­ gicznego, z poniżenia o s ó b , z użycia pantomim błazeńskich i pospolitych, z dysharmonii, z wybrania rzeczy mniej godnych. P o k a ż e m y potem, j a k ś m i e s z n o ś ć wypowiedzi rodzi się z wielo­ znaczności między słowami podobnymi dla rzeczy odmiennych i odmiennymi dla rzeczy podobnych, z gadatliwości i powtarza­ nia, z gry słów, ze zdrobnień, z błędów w wymowie i barbaryzmów." 2 O t ó ż wydaje się, że ś w i a d o m o ś ć i s t o t n o ś c i tego aspektu intelektualnej kondycji człowieka towarzyszy U m b e r t o Eco o d samego p o c z ą t k u . Poczucie h u m o r u , ironia, wyczulenie na absurd, z d o l n o ś ć do parodystycznej syntezy, to tyleż cechy n i e o d ł ą c z n i e z w i ą z a n e z jego pisarstwem (z biegiem czasu intensyfikujące się i doskonalone), co stale, w r ó ż n y c h wariantach, p o w t a r z a j ą c y się m o t y w jego r o z w a ż a ń . T y m właśnie c h c i a ł a b y m się zająć. Jak jednak p i s a ć o c z y m ś tak nieuchwytnym i w y s u b l i m o w a n y m j a k poczucie humoru? Najmniej ryzykowne wydaje się prześledzenie jego p r z e j a w ó w na płaszczyźnie tekstowej, j a k k o l w i e k i ten problem przekracza znacznie ramy referatu takiego j a k ten. T o t e ż wiele kwestii zostanie t u jedynie zasygnalizowanych. B e z p o ś r e d n i m tłem m o i c h r o z w a ż a ń będzie myśl U m b e r t o Eco. W pierwszej części a r t y k u ł u o d w o ł a m się wprost do jego wypowiedzi ma temat funkcji i r o n i i , parodii i pastiszu, p o s ł u g u j ą c się p r o p o n o w a n ą przez niego b a z ą pojęciową, niekiedy, j a k s ą d z ę k o n t r o w e r s y j n ą . O p o w i e m o niej jednak z d o b r ą w i a r ą , nie polemicznie — bo zależy m i nie tyle na prezentacji w ł a s n e g o stanowiska — ile przede wszystkim na wydobyciu, tak typowej dla U m b e r t o Eco, z g o d n o ś c i teorii z praktyką. O d w o ł a m się do t e k s t ó w jawnie i po prostu pastiszowych, a t a k ż e do tych bardziej wyrafinowanych, k t ó r e p a r o d i ę , ironię i pastisz w y k o r z y s t u j ą z a r ó w n o w funkcji estetycznej, j a k i dyskursywnej, m e t a j ę z y k o w e j . Zastrzec też chcę, że — głównie z uwagi na brak miejsca — nie p r z y t o c z ę d o k ł a d n y c h definicji ani i r o n i i , ani p a r o d i i , ani pastiszu — nie podaje ich zresztą i sam Eco, o g r a n i c z a j ą c się do charakterystyki opisowej i c z ą s t k o w e j tych t e r m i n ó w , ufny, j a k zawsze, w k o m p e t e n c j ę odbiorcy. Przy całej swojej r ó ż n o r o d n o ś c i , w s z e c h s t r o n n o ś c i i mozai k o w o ś c i t w ó r c z o ś ć U m b e r t o Eco — naukowa i literacka, t a k ż e ta pozornie b ł a h a i ulotna, felietonowo-dziennikarska — jest nad podziw s p ó j n a . Wszystko t u łączy się ze s o b ą . Metafora kłącza (rhisori) Deleuza i Guattari'ego, na k t ó r ą Eco tak c h ę t n i e się p o w o ł u j e wydaje się t u najwłaściwsza. Ten rodzaj labiryntu bez p o c z ą t k u i k o ń c a , bez centrum, ciągle w akcie tworzenia i rozrostu jest s t r u k t u r ą d o m i n u j ą ­ cą, w p o s z c z e g ó l n y c h utworach i w jego dziele j a k o całości. T o rzecz fascynująca śledzić, j a k p r z e m y ś l n i e w jego pastiszach s k r y w a j ą się klucze do Imienia róży czy Wahadła Foucaulta i odwrotnie, zaś w obu p o w i e ś c i a c h — klucze do teorii interpretracji i odwrotnie, a we francuskim w y d a n i u zbioru esejów Wojna fałszerstw (La guerre dufaux) klucze do w y w o d u Lector in fabuła i odwrotnie. Eco, j a k ż e by m o g ł o b y ć inaczej, zaprasza do o d b i o r u intertekstualnego. Jeśli więc chcemy b y ć czytelnikami m o d e l o w y m i , idealnymi — a do takich przecież Eco się zwraca — musimy p o d d a ć się tej pokusie, wziąć udział w grze, d a ć się uwieść przygodzie intelektualnej i s z u k a ć tych p o w i ą z a ń , bez obawy o u t r a t ę naukowej solenności. M o ż e się to jednak stać pod j e d n y m tylko warunkiem. M u s i m y „wiecznie p o w r a c a ć " , odczyty­ w a ć wciąż na nowo te lektury, tak rozmaite przecież i w tak rozmaitych j ę z y k a c h s f o r m u ł o w a n e . Z r e s z t ą sam Eco m ó w i o sobie, że jest typem intelektuali­ sty postmodernistycznego. I n t e l e k t u a l i s t ó w w s p ó ł c z e s n y c h dzieli na trzy grupy. T y p pierwszy — to profesor szkoły frankfurckiej, k t ó r y stając wobec ś w i a t a k u l t u r y masowej, w niezgodzie na alienację, k t ó r a jest z nią z w i ą z a n a , o s ą d z a j ą krytycznie za p o m o c ą kategorii filozoficznych, przyjmując 3 4 31 �p o s t a w ę odrzucenia w stosunku do przedmiotu analizy, Jedynym n a p r a w d ę w i e l k i m przedstawicielem tej odmiany jest w e d ł u g niego Walter Benjamin. T y p drugi — to intelektualista p o k r o j u M c L u h a n a , k t ó r y żyje w społeczeństwie konsumpcyjnym, l u b i je i decyduje się m ó w i ć j ę z y k i e m tego s p o ł e c z e ń s t w a . Wreszcie t y p trzeci, z k t ó r y m Eco się identyfikuje, to intelektualista postmodernistyczny. P o s t a w ę jego ilustruje w y p o w i e d ź Edgara M o r i n a — o t y m , że nie m o ż n a analizo­ w a ć fenomenu piłki n o ż n e j , jeśli nie umie się c z e r p a ć czystej p r z y j e m n o ś c i z o d b i o r u meczu. Ten t y p intelektualisty ś w i a d o m niebezpieczeństw, jakie ze s o b ą niesie k u l t u r a masowa, jest n a m i ę t n y m jej o d b i o r c ą , kinomanem, telewi­ dzem, czytelnikiem k o m i k s ó w . Rezygnuje z postawy klerkowskiej. A l e żyjąc w społeczeństwie naznaczonym w p ł y w a ­ m i k u l t u r y masowej, nie rezygnuje z j ę z y k a filozoficznego i kategorii teoretycznych, z a k ł a d a j ą c w s z a k ż e , że i ten j ę z y k u w i k ł a n y jest w kontekst współczesności. W y r a z takiej postawie d a ł Eco j u ż wiele lat temu, w pracy Apokaliptyczni i zintegrowani (1964). T u , katastroficznej, „ a p o k a l i p t y c z n e j " właśnie wizji h u m a n i s t ó w , duchowych a r y s t o k r a t ó w , p o s t r z e g a j ą c y c h w kulturze masowej f o r m ę rozprzestrzeniającego się nieuchronnie barbarzyństwa — przeciwstawia p u n k t widzenia z w e w n ą t r z , tych „zinteg­ r o w a n y c h " , k t ó r z y remedium na b a r b a r z y ń s t w o w i d z ą w do­ k ł a d n y m rozpoznaniu p r o c e s ó w k o m u n i k o w a n i a , a t a k ż e w usprawnianiu systemu komunikacji, w s t a ł y m „ u d r a ż n i a n i u " w y w o d ó w intelektualnych i p r z e f o r m u ł o w y w a n i u koncepcji sztuki i estetyki tradycyjnej w świetle tych właśnie p r o c e s ó w . Rozwija tę myśl w Dopiskach do Imienia róży. D o ż y l i ś m y c z a s ó w , gdy awangarda s t a ł a się tradycją, miłą niekiedy w odbiorze. Zachwiana z o s t a ł a dychotomia p o m i ę ­ dzy p o r z ą d k i e m a chaosem, p o m i ę d z y t w o r e m konsumpcyj­ n y m a dziełem p r o w o k u j ą c y m . N i e a k c e p t o w a l n o ś ć odbior­ cza sztuki awangardowej p r z e s t a ł a b y ć gwarantem w a r t o ś c i . Schemat aksjologiczny awangardy nie z o s t a ł wprawdzie całkowicie obalony, ale mocno p o d w a ż o n y . Istnieją w e d ł u g Eco elementy kontestacji i zerwania w dziełach przeznaczo­ nych do łatwej konsumpcji, z a ś wiele z tych, k t ó r e z założenia m a j ą b y ć prowokacyjne i o b r a z o b ó r c z e , w istocie niczego nie kontestują. Awangarda historyczna usiłowała r e g u l o w a ć porachunki z przeszłością, z t y m , co oswojone. Rezultatem tych po­ c z y n a ń jest informel, a w k o ń c o w y m etapie sztuka koncep­ tualna, czyli rodzaj m e t a j ę z y k a , k t ó r y m ó w i o rzeczach niemożliwych. Dalej j u ż pójść nie m o ż n a . O d p o w i e d z i ą postmoderny na m o d e r n ę jest założenie, że przeszłości nie da się z b u r z y ć — bo jej dekonstrukcja prowadzi do ciszy. Przeszłość natomiast trzeba nieustannie w e r y f i k o w a ć — ale nie w s p o s ó b niewinny. U t r a t a niewinności jest faktem powszechnym i d o k o n a n y m . Przeszłość należy w e r y f i k o w a ć z i r o n i ą . Postmodernista, pisze Eco, jest w sytuacji takiej, j a k w y k s z t a ł c o n y człowiek zakochany w w y k s z t a ł c o n e j kobiecie. Nie m o ż e jej p o w i e d z i e ć — z d o b r ą w i a r ą : „ K o c h a m cię miłością b e z n a d z i e j n ą " , p o n i e w a ż on wie, że ona wie (i ona wie, że on wie), że te zdania zostały j u ż napisane przez k o g o ś takiego, j a k Barbara Cartland (której i w naszych księgar­ niach jest p e ł n o ) . Jest jednak na to rada. M ó g ł b y jej powiedzieć: „ J a k powiada Barbara Cartland: « K o c h a m cię miłością b e z n a d z i e j n ą » " . I w rezultacie powie jej to, co chciał powiedzieć, u n i k a j ą c fałszywej niewinności, powiedziawszy jasno, że nie m o ż e m ó w i ć w s p o s ó b niewinny, że j ą kocha i że kocha j ą w epoce utraconej niewinności. I obydwoje b ę d ą musieli z a a k c e p t o w a ć to ciśnienie przeszłości, to deja dit 5 — ś w i a d o m i e i z p r z y j e m n o ś c i ą zagrają w tę i r o n i c z n ą grę, p o n i e w a ż o w o branie w c u d z y s ł ó w nazywamy właśnie i r o ­ n i ą . Tyle Eco. 6 32 I r o n i a więc to gra metalingwistyczna. W epoce post­ modernizmu nie da się tej gry z r o z u m i e ć — jeśli b ę d z i e m y b r a ć j ą p o w a ż n i e . C h o c i a ż zawsze z n a j d ą się tacy, k t ó r z y dyskurs ironiczny w e z m ą na serio. (Postmodernizm nie m ó w i , wyjaśnia w t y m ż e p o s ł o w i u Eco, do a n a l f a b e t ó w zlobotomizowanych przez mass-media, ale ma też r o z e r w a ć i p o r u s z y ć k o g o ś więcej niż, j a k p o w i a d a ł M a n n , pierwszych chrześcijan i d e w o t ó w sztuki.) Postmodernizm w t a k i m ujęciu jest więc k a t e g o r i ą ducho­ w ą (Kunstwolleń), a t a k ż e sposobem d z i a ł a n i a . W t y m znaczeniu, powiada Eco, k a ż d a epoka ma swoją postmodernę. Idealna powieść postmodernistyczna p o w i n n a w e d ł u g niego s y n t e t y z o w a ć opozycję p o m i ę d z y realizmem i irrealizmem, p o m i ę d z y formalizmem a a n a l i z ą treści, l i t e r a t u r ą czystą i z a a n g a ż o w a n ą , e l i t a r n ą i m a s o w ą — j a k d o b r y jazz i muzyka klasyczna. I r o n i a jest zasadniczym mechanizmem retorycznym stoso­ w a n y m w p a r o d i i . Parodia nowoczesna — j a k tego d o w o d z i L i n d a Hutcheon, ma nie tyle moc ośmieszającą i destrukcyj­ n ą (ten cel przyświecał p a r o d i i klasycznej) — ile moc i n t e r t e k s t u a l n ą , czyli moc aktualizowania i rekonstruowania innych t e k s t ó w w j e d n y m hipertekście (zgodnie z terminolo­ gią Genetta). Parodia utrzymuje dystans krytyczny w sto­ sunku do tekstu parodiowanego. Bywa paradoksalnie, i ta jej właściwość wydaje się szczególnie interesująca w świetle p r a k t y k i uprawianej przez Eco, „ p e ł n y m szacunku h o ł d e m i j e d n o c z e ś n i e prztyczkiem w nos d a n y m t r a d y c j i " . Za takie parodie u w a ż a ł Eco swoje teksty o d w o ł u j ą c e się do Borgesa, Joyce'a i ( O dziwo!) Derridy. 7 8 Ten rodzaj p a r o d i i stosowali zresztą Barth, Fowles, N a b o ­ kov, M u r d o c h i oczywiście sam Borges. Parodia, dodaje Eco jest lasem deja vu i deja dit, przez k t ó r y trzeba przejść c h c ą c d o t r z e ć do czegoś nowego. W przypadku Imienia róży i Wahadła Faucaulta jest to las gęsty, przez k t ó r y trudno się niekiedy p r z e d r z e ć , ale też niespodzianka, k t ó r a czeka nas na k o ń c u , warta jest tego t r u d u . Kategoria i r o n i i bywa przez Eco rozumiana d o ś ć szczegól­ nie. Jako chwyt retoryczny, ale t a k ż e , podobnie j a k post­ modernizm, j a k o typ postawy intelektualnej wobec świata. M ó w i w j e d n y m z w y w i a d ó w : „ I r o n i a jest przede wszystkim imperatywem g o d n o ś c i . Jak p o w i e d z i a ł Villiers d'lsle A d a m , życie jest potworne, pozostawmy ten problem naszym nie­ w o l n i k o m " . Jako figura retoryczna odznacza się ironia g ł ę b o k ą a m b i w a l e n c j ą . Jest w istocie s z t u k ą m ó w i e n i a rzeczy przeciwnych o d tych, k t ó r e są uznane za prawdziwe, ale z w i a r ą w inteligencję odbiorcy, że ó w zna p r a w d ę i rozpozna, strategię, j a k ą się posługuje nadawca. Jest to figura na granicy tekstu i tego, co poza tekst wykracza, czyli konteks­ tu. Eco zwraca u w a g ę na to, iż ironia m o ż e b y ć najdoskonal­ szą strategią p e r s w a z y j n ą . 9 Jest to jednak strategia nie bez ryzyka. U w a ż a się po­ wszechnie, że tragedia odznacza się większą u n i w e r s a l n o ś c i ą niż komedia. Eco w eseju o Komizmie i regułach z t o m u La guerre de faux zwraca u w a g ę na fakt, iż w y n i k a to s t ą d , że w utworze tragicznym w i a d o m o d o k ł a d n i e , j a k i e reguły uległy przekroczeniu, p o n i e w a ż reguły te zostały uprzednio explicits s f o r m u ł o w a n e przez c h ó r — w tragedii klasycznej lub przez szeroko zarysowany kontekst społeczny, na przy­ k ł a d w powieści d z i e w i ę t n a s t o w i e c z n e j . I n n y m i słowy, k a ż d e dzieło tragiczne jest swojego rodzaju lekcją a n t r o p o l o g i i kulturowej. W k o m e d i i dochodzi do p o g w a ł c e n i a scenariu­ szy w s p ó l n o t o w y c h , z n a j o m o ś ć k t ó r y c h zostaje z g ó r y z a ł o ż o n a . Śmieszność zostaje zasugerowana za p o m o c ą figury pronuntiatio, ale jedynie zasugerowana. K o m e n t a r z do i r o n i i zabija ironię. Eco ma ś w i a d o m o ś ć tych o g r a n i c z e ń . Zdaje sobie s p r a w ę z faktu, iż część z tego co pisze jest 10 �niepercypowalna poza jego krajem, w j ę z y k u i n n y m niż włoski. Dlatego też nader pieczołowicie weryfikuje obcoję­ zyczne wydania swoich u t w o r ó w pastiszowych, a niekiedy czuje się w o b o w i ą z k u d o o k r e ś l i ć , ich kontekst (we francus­ k i m w y d a n i u Diario minimo, n o s z ą c y m tytuł Pastiches et postiches — w traktacie fenomenologicznym o M i k u Bongiorno wyjaśnia, że jest to prezenter telewizji włoskiej, zawdzięczający p o p u l a r n o ś ć absolutnej swojej przeciętności, a fragmenty literackie analizowane w futurologicznym eseju o wynikach prac archeologicznych na p ó ł w y s p i e a p e n i ń s k i m po w y b u c h u a t o m o w y m to teksty piosenek w ł o s k i c h z lat 3 0 — 6 0 ) . Jego w s t ę p y do u t w o r ó w literackich, a t a k ż e obszerne Dopiski do Imienia róży świadczą jednak o pewnym niepokoju w t y m względzie, j a k k o l w i e k nieustannie de­ klaruje w i a r ę w kompetencje swojego czytelnika. Problem w t y m , że zazwyczaj u Eco m a m y do czynienia z p a r o d i ą „ u c z o n ą " i p o z i o m w y m a g a ń stawianych przezeń czytel­ n i k o w i bywa bardzo wysoki. 11 Jakie więc są cechy tego czytelnika modelowego? W s p o s ó b najbardziej wyrazisty s f o r m u ł o w a ł je oczywiście Eco w pracy Lector in fabuła. O d w o ł a j m y się do jej fragmentu, p o ś w i ę c o n e g o analizie nader przewrotnej no­ welki Alphonse'a Allais'a p.t. Dramat typowo paryski (Un dramę bien parisieri). Jest to o p o w i e ś ć o dwojgu niezmiernie zazdrosnych m a ł ż o n k a c h , stale ze s o b ą s k ł ó c o n y c h . K a ż d e z nich otrzymuje pewnego dnia a n o n i m o w y list, w k t ó r y m zawarta jest w i a d o m o ś ć , że w s p ó ł m a ł ż o n e k ( k a ) dnia tego a tego spotka się z k o c h a n k i e m ( ą ) na balu maskowym w przebraniu " p i r o g i kongijskiej" i "templariusza fin de sićcle". Zjawiają się więc w sekrecie na t y m ż e balu jedno przebrane za p i r o g ę , drugie za templariusza, szukając się wzajemnie. Z n a j d u j ą się, wieczór k o ń c z y się w lokalu, gdzie zdejmują maski — i t u ogromne zaskoczenie: ani jedno, ani drugie nie jest domniemanym w s p ó ł m a ł ż o n k i e m . 12 Wszystkie poprzednie rozdziały są przygotowaniem teore­ tycznym do rozprawy z t y m u t w o r e m . Eco lojalnie uprzedza: Jeśli jesteś na tyle inteligentny, aby o d c z u ć paradoksalny dowcip tej nowelki, jesteś w y s t a r c z a j ą c o inteligentny, aby zrozumieć mój wywód. Pierwszy więc warunek to inteligencja i kompetencja. C ó ż to oznacza? Oznacza to m i ę d z y i n n y m i u m i e j ę t n o ś ć wpada­ nia w p u ł a p k ę z a s t a w i a n ą i przez Eco i Allais'a i g o t o w o ś ć na przyjęcie niespodzianki. W ł a ś c i w a lektura tego u t w o r u jest rodzajem chytrej p r ó b y . Zwycięskie jej przejście — to nie t y l k o zrozumienie tego dziełka, ale przede wszystkim zro­ zumienie będącej naszym u d z i a ł e m pracy u m y s ł u w procesie interpretacji. I , dodaje Eco — j a k w s z a n u j ą c y m się k r y m i n a ­ le p r a w d z i w y m m o r d e r c ą jest czytelnik. Oznacza to po prostu, że czytelnik idealny musi „ p o d j ą ć się kooperacji tekstowej — a więc o d b i e r a ć wirtualne intencje" zawarte w tekście. Czytelnik jednak, i to jest d r u g i n i e z b ę d n y jego atrybut, musi p o s i a d a ć coś, co Eco nazywa k o m p e t e n c j ą encyk­ l o p e d y c z n ą , k t ó r e j towarzyszy intuicja i w r a ż l i w o ś ć po­ zwalająca a k t u a l i z o w a ć jedne hipoteksty w hipertekście, a inne, j a k pisze Eco „ n a r k o t y z o w a ć " , czyli u n i e w a ż n i a ć . T o stawia przed czytelnikiem u t w o r ó w Eco szczególne wymagania. Kompetencja czytelnika parodii musi być nieja­ ko p o t r ó j n a : 1) lingwistyczna — tak by m ó g ł r o z p o z n a ć i z r o z u m i e ć język; 2) retoryczna — w y m a g a j ą c a z n a j o m o ś c i n o r m i rozpozna­ nia o d s t ę p s t w o d niej; 3) ideologiczna — aby m ó g ł o d n i e ś ć się do systemu w a r t o ­ ści. T o w a r z y s z y ć temu musi z n a j o m o ś ć konwencji k u l t u r o ­ wych i historii interpretacji poprzednich t e k s t ó w ; Czasem autor litościwie udziela nam w s k a z ó w e k . N a p r z y k ł a d w traktacie antropologicznym o zachowaniach seksualnych m i e s z k a ń c ó w doliny Padu s f o r m u ł o w a n y m przez australijskich a b o r y g e n ó w , j a k sam pisze, o d w o ł u j e się b e z p o ś r e d n i o do pracy Malinowskiego, ale t a k ż e do metod Margaret M e a d , R u t h Benedict czy Kroebera, po­ sługując się ponadto z lekka tylko retuszowanymi cytatami z Husserla, Binswangera i Heideggera. W e w s p o m n i a n y m szkicu o pracach archeologicznych nawiązuje do szkoły frankfurckiej i j a k wyjaśnia do „ a d o r n i z u j ą c y c h k r y t y k ó w w ł o s k i c h " . Czasem w s k a z ó w k i t k w i ą w samym tekście, j a k na p r z y k ł a d w zjadliwym eseju o trzech s ó w k a c h na k o m o ­ dzie, gdzie aplikuje na a b s u r d a l n ą w y l i c z a n k ę dziecięcą najbardziej solenne metody analizy tekstowej, „ c y t u j ą c " Starobinskiego, Jakobsona, Levi-Straussa, Le Goffa, Lacana, D e r r i d ę , Guattariego, wreszcie Greimasa z jego k w a d ­ ratem m o d a l n o ś c i , nie szczędząc i siebie samego. 1 3 Z p o w i e ś c i a m i sprawa jest jednak znacznie trudniejsza. Bowiem poza bardzo w ą s k i m k r ę g i e m specjalistów — czytel­ nik nie m o ż e wiedzieć z całą p e w n o ś c i ą , czy ma do czynienia z k o n f a b u l a c j ą , p a r o d i ą , czy z faktami i w y w o d e m serio. Oto bohaterowie Wahadła Foucaulta p r z y g o t o w u j ą Plan temp­ lariuszy: „ D o d a w a ł o nam otuchy uzgodnienie — milczące, j a k wymaga etykieta i r o n i i — że parodiujemy logikę tamtych. A l e w czasie d ł u g i c h przerw, kiedy k a ż d y z nas osobno g r o m a d z i ł m a t e r i a ł y do wspólnej pracy, ze spokojnym sumieniem, gdyż w przekonaniu, że zbiera fragmenty, k t ó r e złożą się na p a r o d i ę mozaiki, nasze m ó z g i p r z y w y k ł y w i ą z a ć bez ustanku wszystko ze wszystkim, jeśli m i a ł o się to d o k o n y w a ć automatycznie. Sądzę, że na pewnym etapie zanika r ó ż n i c a m i ę d z y nawykiem udawania, iż się wierzy, a nawykiem w i e r z e n i a . " T a d w o i s t o ś ć i tajemnica jest losem czytelnika Wahadła. Jak u Borgesa, k t ó r y wymyślił idealnego p a r o d y s t ę Pierre'a M o n o d a , autora Don Kichota, k t ó r e g o a m b i c j ą b y ł o sparo­ diowanie Cervantesa s ł o w o po słowie, linijka po linijce — tak aby tekst parodiowany i parodia stały się identyczne. Ten w ą t e k podjęty zostanie w Wahadle Foucaulta w opo­ wieści Belba o Johnie Dee, Baconie, Szekspirze i Cervantesie — gdzie wszyscy imitują wszystkich tak dalece, że autor j a k o osoba r o z p ł y w a się w niebycie. Eco z nie u k r y w a n ą satysfakcją stwierdza w Dopiskach do Imienia róży, że ilekroć, k t ó r y ś z k r y t y k ó w z a r z u c a ł m u przestylizowanie i p r z e s a d ę — zarzut był chybiony, bo d o t y c z y ł tekstu autentycznego. Trzecim warunkiem właściwego o d b i o r u jest podjęcie t r u d u p o w t ó r z e n i a lektury. Ten „ p i e r w s z y raz" musi b y ć oczywiście na tyle w a b i ą c y , aby czytelnika do tego zachęcić — to j u ż zadanie autora. W trakcie ponawiania procesu odczytywania rodzi się czytelnik krytyczny — d o k o n u j ą c y interpretacji, k t ó r y niejako zabija w sobie czytelnika naiw­ nego z okresu pierwszej lektury. T o odnosi się tyleż do czytelnika nowelki Allais'a, co do czytelnika Eco — a praw­ dopodobnie do czytelnika k a ż d e g o u t w o r u opartego na strategii ironicznej. Brak t u miejsca na w y w ó d bardziej szczegółowy, ale c e c h ą niezmiernie i s t o t n ą r o z w a ż a ń w Lector in fabuła jest przemia­ na scholastyki semiologicznej w l u d y c z n ą wycieczkę, zaba­ w ę , c h w i l a m i w b u r l e s k ę . U jej korzeni t k w i jednak za­ dziwiająca dyscyplina p o j ę c i o w a i metodologiczna. W y p a d a więc p o w i e d z i e ć nieco więcej o parodii j a k o o sposobie uprawiania przez Eco m e t a k r y t y k i naukowej. Ta metakrytyka daje o sobie z n a ć w tekstach jawnie parodystycznych na p r z y k ł a d we wspomnianym tekście o trzech s ó w k a c h . W tych tekstach pozornie, do z ł u d z e n i a prawdziwych, Eco o d k r y w a p u ł a p k i metodologiczne roz14 33 �m a i t y c h szkół humanistycznych, własnej zresztą r ó w n i e ż . A l e parodia jest obecna i w tekstach o randze wybitnie naukowej. N a p r z y k ł a d w Granicach interpretacji dokonuje on bardzo ostrej k r y t y k i zasad tego, co nazywa i n t e r p r e t a c j ą n i e o g r a n i c z o n ą . A u t o r Dzieła otwartego, pozwala je sobie wymienić w punktach : 1) tekst poddaje się n i e s k o ń c z o n y m interpretacjom. 2) nie ma jednego sensu — nie ma intencji autora. 3) język odbija n i e a d e k w a t n o ś ć myśli. 4) tekst jedno-sensowy jest tekstem kalekim. 5) grzechem j ę z y k a jest szukanie iluzji sensu. 6) k a ż d y m o ż e stać się w y b r a n y m , wtajemniczonym — j e ś l i narzuci w ł a s n ą intencję lektury na a u t o r s k ą ( n i e u c h w y t n ą ) . W ten s p o s ó b k a ż d y czytelnik stać się m o ż e n a d c z ł o w i e k i e m . 7) słowa m a s k u j ą sens. 8) „ w y b r a n y " rozumie, że prawdziwy sens tekstu to pustka. 9) najważniejsze: semiotyka to spisek, zmowa tych, k t ó r z y c h c ą nam n a r z u c i ć wiarę, że język służy k o m u n i k o w a n i u myśli. Sam Eco przyznaje n a s t ę p n i e , że jest to karykatura interpretacji nieograniczonej, ale z a s t o s o w a ł j ą ś w i a d o m i e , p o n i e w a ż k a r y k a t u r y ujawniają fizjonomię, tendencje, cechy inaczej nieuchwytne. Nie chodzi o to, aby w c z a m b u ł p o t ę p i a ć wspomniane powyżej zasady — ale ujęte w t a k ą całość — s k ł a d a j ą się one na obraz patologicznego syndromu aluzji i p o d e j r z e ń i implikują metafizykę p o z o r ó w tyleż s u g e s t y w n ą , co u k r y t ą . C i , k t ó r z y u p r a w i a j ę ten rodzaj nauki, nie są b y ć m o ż e — powiada litościwie Eco — paran o i k a m i , ale dręczy ich choroba podejrzliwości. T y m stylem argumentacji posługuje się Eco d o s y ć często. N o t a bene wspomniana metoda interpretacji hermetycz­ nej i nieograniczonej z o s t a ł a przewrotnie i cynicznie w p r o ­ wadzona w życie przez Causabona i jego towarzyszy w Wa­ hadle przy mistyfikowaniu Planu templariuszy. T u Eco d a ł w y k ł a d n i ę tego, do czego doprowadza inwazja g ł u p s t w a . D o c h o d z i m y w ten s p o s ó b do n a s t ę p n e j cechy Ecowskiej parodii. Parodia jest k ł ą c z e m . Figury ironiczne i p a r o d i ę stosuje w obu p o w i e ś c i a c h i niemal we wszystkich pracach naukowych. W y d a ł t a k ż e dwa t o m y Diario minimo ( g r u p u j ą ­ ce felietony z „ E s p r e s s s o " drukowane z przerwami o d lat 60 do tej p o r y — częściowo znamy je ze z b i o r k u Zapiski na pudelku zapałek). Są to, j a k pisze, ćwiczenia w stylu R a y m o n ­ da Queneau, w tej samej aurze intelektualnej, co Mythologiques Barthesa. N i e k t ó r e z tych t e k s t ó w nie m a j ą charakteru parodystycznego, przechylają się raczej w s t r o n ę czystego, bezinteresownego pastiszu, r o z r y w k i , wyzbytej intencji krytycznej i moralizatorskiej, pisanej j a k m ó w i autor, lewą r ę k ą , j a k c h o ć b y „ p i o s e n k i do ś p i e w a n i a przy winie na kongresach n a u k o w y c h " . W praktyce nawet ta deklarowana b e z i n t e r e s o w n o ś ć m o ż e b y ć postrzegana j a k o bodziec do n a m y s ł u nad k u l t u r ą w s p ó ł c z e s n ą , tą najbardziej t r y w i a l n ą i t ą w y r a f i n o w a n ą . R ó w n o c z e ś n i e t u właśnie pozwala sobie Eco na rozwijanie p o m y s ł ó w parodystycznych zainicjowanych w tekstach poważniejszych, k t ó r e z uwagi na ciągłość w y w o d u m u s i a ł p o w ś c i ą g a ć . W drugiej części Diario minimo m a m y na p r z y k ł a d k o n t y n u a c j ę pomys­ łu Belba i Diotalleviego co do reformy uniwersytetu i fakul­ tetu irrelewancji p o r ó w n a w c z e j — gdzie s t u d i o w a ć się będzie 15 to co z b ę d n e i n i e m o ż l i w e , czyli r o z b u d o w a n ą k o n c e p c j ę tetrapiloktomii. R o z d z i a ł p o ś w i ę c o n y recenzjom książek n a d e s ł a n y c h do wydawnictwa (Biblii, Jerozolimy Wyzwolo­ nej Tassa, Boskiej Komedii Dantego), zawarty w pierwszej części Diario minimo, to egzemplifikacja o d b i o r u a-kontekstualnego i a-historycznego, a więc absurdalny komentarz do Lector in fabuła i Granic interpretacji. T a s p ó j n o ś ć w y w o d u sankcjonowana jest przez trzy toposy Ecowskie: Bibliotekę (wraz z jej u n o w o c z e ś n i o n ą wersją — komputerem), L a b i r y n t i W y d a w n i c t w o . Rzeczy­ wistość, po k t ó r e j porusza się on i jego bohaterowie — to rzeczywistość t e k s t ó w k u l t u r y . W i l h e l m de Baskerville, Causabon, Belbo — to r ó ż n e oblicza porte-parole autora. Erudyci, k t ó r z y p r a c ę intelektu w y k o n u j ą z ironicznym dystansem, ale i paradoksalnie, z pasją d e t e k t y w ó w . Badanie m o d a l n o ś c i z n a c z e ń — to p o w o ł a n i e semiotyka, k t ó r e Eco realizuje w całym, swoim dziele. Parodia jest j e d n y m ze ś r o d k ó w dochodzenia do celu. Jednym z n a j w a ż ­ niejszych a s p e k t ó w parodii, k t ó r ą Eco się interesuje —jest płaszczyzna lingwistyczna. J u ż od lat 60 doskonali instru­ menty dekodowania lingwistycznego, instrumenty dekonstrukcji j ę z y k o w e j . Z d o l n y jest p a r o d i o w a ć wszelkie style j ę z y k a pisanego i m ó w i o n e g o . B a w i się g r ą z n a c z e ń . Paro­ diuje języki d y s k u r s ó w naukowych i style autorskie (między i n n y m i Manzoniego, Cortazara, N a b o k o v a , Robe-Grilleta, Borgesa), z a r ó w n o w formie bardziej rozbudowanej, j a k i w s p o s ó b maksymalnie syntetyczny — j a k w felietonie z Diario minimo, gdzie ustami najrozmaitszych pisarzy i filozofów udziela odpowiedzi na pytanie: Come va? (Co słychać?). Rozmaite fragmenty Wahadła Foucaulta dostar­ czają t u szczególnie w d z i ę c z n e g o m a t e r i a ł u do analizy. O d r ę b n y aspekt jego pisarstwa parodystycznego to ono­ mastyka. M a m y z t y m do czynienia z a r ó w n o w p o w i e ś c i a c h , j a k i drobnych pastiszach. D o w c i p tam opiera się na swobodnych, absurdalnych skojarzeniach w y p ł y w a j ą c y c h z p o d o b i e ń s t w a d ź w i ę k o w e g o (częste w Pastiszach). Niekie­ dy, jest to istotne przede wszystkim w p o w i e ś c i a c h , i m i o n a i nazwiska to klucze, k t ó r y c h dopasowanie wymaga dedukcji ze strony czytelnika, zawsze jednak się o p ł a c a , p o n i e w a ż pomaga w d o o k r e ś l e n i u funkcji postaci. W t y m miejscu, z p e ł n ą ś w i a d o m o ś c i ą , iż temat nie z o s t a ł wyczerpany, d o s z ł a m do k o ń c a moich r o z w a ż a ń . Jest prze­ cież jeszcze Eco — autor książki ekologicznej dla dzieci i Eco — autor historii w y n a l a z k ó w , Eco — autor w s t ę p u do zbioru k o m i k s ó w i t d . Ze zdjęć prasowych i licznych, umieszczanych w czasopismach k a r y k a t u r (Eco jest p o s t a c i ą niezwykle na zachodzie p o p u l a r n ą — i c h c ą c nie c h c ą c usytuowany z o s t a ł w systemie gwiazd współczesnej k u l t u r y ) s p o g l ą d a na nas wyrozumiale w s z e c h w i e d z ą c y m spojrzeniem, u ś m i e c h a j ą c się u ś m i e c h e m z lekka s z a t a ń s k i m . Zgotuje nam zapewne jeszcze niejedną n i e s p o d z i a n k ę . D o d a m m o ż e jeszcze t y l k o , że j a k o klasyk sam też j u ż bywa przedmiotem parodii, że w s p o m n ę o księżce Philipa Sollersa Portret gracza, w k t ó r y m analizowane są przyczyny niezwykłej popularności powieści Róża bezimienna ( c y t . " J e s t e ś m y t u na dole po to, aby się ś m i a ć , nie będzie tego m o ż n a r o b i ć w czyśćcu ani w piekle. A w raju — nie będzie wypadało.") 1 6 P R Z Y PISY 1 Por. Umberto Eco, Imię róży, Warszawa 1991, s. m.in. 113,152,551 Tamże, s.540 Tamże, Dopiski na marginesie, Imienia róży s.613 i dalej. Por. „Magazin Litteraire" No 187, sept.1982 Umberto Eco, Imię róży, Dopiski..., s.618 i dalej. Tamże. Por. Linda Hutcheon, A Theory of Parody. The Teachings of Twentieth Century Art Form, New York 1985 Tamże, s.12 2 3 4 5 6 7 8 34 9 Wywiad w „Magazin Litteraire" No 262, fevr.1989 Umberto Eco, La guerre de faux, Paris 1985 Tamże. Umberto Eco, Lector in fabuła, Paris 1988 Umberto Eco, Le Pastiches et postiches, Paris 1992 Umberto Eco, Wahadło Faucaulta, Warszawa 1993, s. 469 Umberto Eco, Les limiles de {'interpretation, Paris 1989 Cyt. za: Annie Montant, La Parodie indefinie et le discours de Tincroyance, (w:) Dire la Parodie, Paris 1988 1 0 1 1 1 2 1 3 1 4 1 5 1 6 � https://zbiory.etnologia.uw.edu.pl/files/original/d8819388a09ac224aae8d9b1920631ae.pdf 1fae422e70cdf684116f81eb94c5db5c Dublin Core The Dublin Core metadata element set is common to all Omeka records, including items, files, and collections. For more information see, http://dublincore.org/documents/dces/. Title A name given to the resource Etnografia Polska Subject The topic of the resource etnografia, etnologia Description An account of the resource czasopismo Date A point or period of time associated with an event in the lifecycle of the resource 1958- Rights Information about rights held in and over the resource Licencja PIA Format The file format, physical medium, or dimensions of the resource pdf Language A language of the resource polski Creator An entity primarily responsible for making the resource IAiE PAN ( d.IHKM PAN) Publisher An entity responsible for making the resource available IAiE PAN Text A resource consisting primarily of words for reading. Examples include books, letters, dissertations, poems, newspapers, articles, archives of mailing lists. Note that facsimiles or images of texts are still of the genre Text. Dublin Core The Dublin Core metadata element set is common to all Omeka records, including items, files, and collections. For more information see, http://dublincore.org/documents/dces/. Relation A related resource oai:cyfrowaetnografia.pl:publication:6424 Rights Information about rights held in and over the resource PIA Date A point or period of time associated with an event in the lifecycle of the resource 2009 Subject The topic of the resource Fleck, Ludwik (1896-1961) Identifier An unambiguous reference to the resource within a given context oai:cyfrowaetnografia.pl:5997 Title A name given to the resource W stronę teorii i historii kultury/ ETNOGRAFIA POLSKA 2009 t.53 Description An account of the resource Etnografia Polska 2009 t. 53 s.113-132 Creator An entity primarily responsible for making the resource Rydlewski, Michał Language A language of the resource pol Publisher An entity responsible for making the resource available Instytut Archeologii i Etnologii PAN Type The nature or genre of the resource czas. Format The file format, physical medium, or dimensions of the resource application/pdf PDF Text Text capture metadata for PDF documents Text „Etnografia Polska”, t. LIII: 2009, z. 1-2 PL ISSN 0071-1861 MICHAŁ RYDLEWSKI Instytut Filozofii Uniwersytetu Mikołaja Kopernika, Toruń W STRONĘ TEORII I HISTORII KULTURY. SPOJRZENIE NA TEORIĘ STYLÓW MYŚLOWYCH LUDWIKA FLECKA NIEOBECNOŚĆ LUDWIKA FLECKA W POLSKIEJ HUMANISTYCE Andrzej Szahaj, w artykule pod tytułem Filozofia kultury jako filozofia pierw­ sza (uwagi wstępne) (2006, s. 153-159), mającym charakter deklaracji określonego wyboru perspektywy rozumienia „filozofii kultury”, celnie zauważa, że tradycja polskiej refleksji filozoficznej nad kulturą stanowi jedno z ważniejszych osiągnięć naszej humanistyki. Wymieniając Stanisława Brzozowskiego, Mariana Zdziechowskiego, Bronisława Malinowskiego, Floriana Znanieckiego, Ludwika Flecka oraz Leszka Kołakowskiego, zauważa, że każdy z nich jest postacią wyjątkową na scenie filozoficznej pod względem wartości refleksji nad kulturą. Niewiele osób w filo­ zofii światowej może się z nimi równać. Dodając nazwiska Zygmunta Baumana, Stefana Morawskiego, Jerzego Kmity oraz Marcina Czerwińskiego, Szahaj stwier­ dza, że refleksja nad kulturą to jeden z najciekawszych tematów badawczych w zakresie polskiej humanistki. Jest ona w pewnym sensie naszą specjalnością (tamże). Z tezami tego artykułu w pełni się solidaryzuj. Spośród badaczy, o których pisze Szahaj, chciałbym w tym miejscy wyróżnić Ludwika Flecka. Jego twórczość teoriopoznawcza wciąż jest mało popularna wśród badaczy kultury, choć przesadą byłoby mówić o braku jej obecności na polskiej scenie humanistycznej. Z pewnością jednak nie cieszy się takim zaintere­ sowaniem, na jakie, w moim przekonaniu, zasługuje. Powstanie i rozwój faktu naukowego, główne dzieło Flecka, doczekało się już, co prawda, miana pozycji „klasycznej” (Sojak 2006, s. 287-302), niestety, owa „klasyka” wciąż pozostaje w sferze kręgu ezoterycznego badaczy kultury. Sytuacja zmienia się jednak powoli, czego dowodem są coraz częstsze odwołania do poglądów Flecka (Woźniak 2000; Sikora 2007). Jego idee cieszą się coraz większym uznaniem socjologów wiedzy, szczególnie tych zorientowanych nieklasycznie, a także niektórych filozofów nauki, wywołując pomiędzy nimi interesujący spór o racjonalność nauki (do wątku tego jeszcze powrócę). Wśród etnologów natomiast sformułowana przez Flecka teoria kolektywów myślowych i stylów myślowych wciąż nie budzi większego zaintere­ sowania. Sytuacja ta, warta jest zmiany. Moim celem jest m.in. zwrócenie uwagi na antropologiczny charakter teorii Flecka, w której wiele miejsca zajmuje analiza znaczeń, podkreślenie oryginalności �114 MICHAŁ RYDLEWSKI teorii stylów myślowych w szerszym kontekście humanistycznym oraz wskazanie na kilka możliwych obszarów antropologicznych penetracji (myślenie potoczne, zmiana kulturowa), wynikających z inspiracji Fleckiem. BIOGRAFIA I ŻYWOT UCZONEGO Ludwik Fleck urodził się 11 lipca 1896 roku we Lwowie. W 1914 roku ukoń­ czył polskie gimnazjum i zdał maturę. W tym samym roku rozpoczął naukę na Wydziale Lekarskim Uniwersytetu Jana Kazimierza we Lwowie. Musiał ją jednak przerwać ze względu na służbę wojskową (służył w korpusie oficerów-sanitariuszy). Studia medyczne ukończył z tytułem doktora w 1922 roku, obejmując następnie stanowisko asystenta wybitnego specjalisty w dziedzinie badań nad tyfusem, Rudolfa Weigla, w Laboratorium Chorób Zakaźnych w Przemyślu. Rok później podążył do Lwowa za Weiglem, który został powołany na stanowisko pro­ fesora Wydziału Lekarskiego. Do roku 1923 Fleck opublikował cztery prace naukowe na temat tyfusu plamis­ tego, różyczki i badań nad surowicą. W tym roku, na skutek niejasnych okolicz­ ności (być może chodziło o prześladowania na tle antysemickim) został usunięty z uniwersytetu. Aż do wybuchu drugiej wojny światowej nie udało mu się powrócić na uczelnię. Aby się utrzymać, był zmuszony do pracy na różnych stanowiskach w lecznictwie; badania naukowe prowadził na własną rękę. W latach 1923-1927 pracował w laboratoriach bakteriologicznych we Lwowie. W roku 1923 wziął ślub, po roku przyszedł na świat jego syn. W 1927 roku otrzymał stypendium, dzięki któremu mógł wyjechać do Wiednia i prowadzić badania w tamtejszym Instytucie Seroterapeutycznym. Po roku wrócił do Lwowa i po raz kolejny zmienił pracę. Objął stanowisko kierownika laboratorium bakteriologicznego Miejskiej Ubezpieczalni Społecznej. Jako mikrobiolog Fleck zajmował się badaniem leukocytów (białych ciałek krwi). W 1935 roku ukazało się Powstanie i rozwój faktu nauko­ wego. W tym samym roku usunięto go ze stanowiska i musiał utrzymywać się z pracy w swoim prywatnym laboratorium bakteriologicznym. Po wkroczeniu do Lwowa Armii Czerwonej, we wrześniu 1939 roku, Fleck powrócił na uczelnię, obejmując stanowisko docenta mikrobiologii na Państwo­ wym Uniwersytecie Ukraińskim im. Iwana Franko. W czerwcu 1941 roku wojska niemieckie zajęły Lwów. We wrześniu tego sa­ mego roku Fleck został wyrzucony z mieszkania (do tego czasu dwa razy udało mu się uniknąć śmierci). Ukrywał się do aresztowania pod koniec 1942 roku. Trafił do getta, gdzie pracował jako lekarz, kontynuując prace z zakresu mikrobiologii. Na podstawie badań prowadzonych w laboratorium Szpitala Żydowskiego opisał chorobę, którą określił mianem leukergii (zlepianie się leukocytów we krwi w określonych stanach zapalnych i infekcjach). W lutym 1943 roku, parę miesięcy przed likwidacją getta, rodzinę Flecków wysłano do Oświęcimia. Flecka, wraz z synem, przydzielono do noszenia zwłok. Obaj zachorowali na tyfus plamisty. Po pobiciu przez współwięźnia Fleck trafił �W STRONĘ TEORII I HISTORII KULTURY 115 do szpitala; przeżył dzięki pomocy polskiego lekarza, znajdującego się również w obozie. Po opuszczeniu szpitala został przydzielony do pracy w laboratorium Instytutu Higieny Oddziałów Zbrojnych SS, gdzie pracowała już jego żona, a póź­ niej dołączył także syn. W styczniu 1944 roku Flecka wysłano do Buchenwaldu. Tam, aż do wyzwole­ nia obozu, przewodził akcji sabotażowej, mającej na celu produkcję nieskutecznej szczepionki dla wojsk SS i Wermachtu. W 1945 roku pojechał do Lublina, gdzie dzięki pomocy profesora Ludwika Hirszfelda, odkrywcy grup krwi, objął stanowisko zastępcy profesora w Katedrze Mikrobiologii Wydziału Lekarskiego UMCS. Rok później uzyskał stopień dok­ tora habilitowanego. Publikował prace z zakresy medycyny, wciąż pracując nad teorią poznania. W roku 1948 Fleck został mianowany profesorem zwyczajnym w Katedrze Mikrobiologii AM w Lublinie. Rosło uznanie dla jego zasług naukowych, co uwi­ doczniło się w przyznanej mu nagrodzie za dokonania w nauce. Otrzymał także Złoty Krzyż Zasługi za całokształt działalności naukowej. W 1952 roku przepro­ wadził się do Warszawy, gdzie objął stanowisko kierownika Zakładu Mikrobiologii w Instytucie Matki i Dziecka. Dwa lata później współtworzył Wydział Nauk Me­ dycznych przy Polskiej Akademii Nauk. Powołano go także do Rady Naukowej Instytutu Hematologii i Instytutu Higieny w Warszawie. W 1957 roku Fleck wraz z żoną wyjechał do Izraela. Obok powodów zdrowot­ nych (zawał, rak węzłów chłonnych), tęsknotą za jedynym dzieckiem (jego syn, Ryszard Ariel, już wcześniej wyemigrował do tego kraju), powodem decyzji o emigracji były zapewne obawy związane z rosnącym antysemityzmem władz komunistycznych. W Ness Zioną został dyrektorem Departamentu Patologii Eksperymentalnej Izra­ elskiego Instytutu Badań Biologicznych. Wkrótce potem otrzymał stanowisko pro­ fesora w Zakładzie Mikrobiologii Hebrajskiego Uniwersytetu w Jerozolimie. Zmarł w tym mieście 5 czerwca 1961 roku na zawał serca (Zittel, Schmaltz 2007, s. 9-35). RECEPCJA TWÓRCZOŚCI LUDWIKA FLECKA. CZWARTA FALA Teoriopoznawcza twórczość Flecka miała trzy fale recepcji (Zittel, Schmaltz 2007, s. 9-35). Kolejne etapy zainteresowań nią wskazują na trafność jego intuicji oraz poglądów dotyczących m.in. trwałości systemów przekonań i harmonii złu­ dzeń (Fleck 1986, s. 55). Poglądy autora nie cieszyły się początkowo uznaniem środowiska naukowego. Opór, będący wyrazem stylu myślowego, do którego należeli oponenci Flecka, jasno pokazują dwie niezwykle interesujące polemiki wywołane przez jego teksty. Teoriopoznawcze rozważania Flecka i wyróżniający je kolektywizm poznawczy, porzucały ugruntowany w Oświeceniu mit jednostkowego Rozumu jako nośnika poznania (szerzej patrz: Rorty 1994, s. 129). Kolektywizm poznawczy przeciwsta­ wiał się dominującym nurtom w polskiej myśli filozoficznej (dokładniej - pewnym �116 MICHAŁ RYDLEWSKI ich wątkom) dotyczącej teorii poznania (neokantyzm, konwencjonalizm). Nie bez znaczenia były zapewne formalne wymogi (rygoryzm logiczny), od którego prace Flecka były dalekie. Powstanie i rozwój faktu naukowego. Wprowadzenie do na­ uki o stylu myślowym i kolektywie myślowym, główne dzieło Flecka, napisane po niemiecku, wydane w 1935 roku, przetłumaczone na polski dopiero w latach 1980., także nie wywołało rezonansu poza granicami Polski (Cackowski 1986, s. 10-24). 0 odkryciu myśli Flecka można mówić po upływie blisko czterdziestu lat od pierwszego wydania wspomnianej książki. Ta fala recepcji filozoficznych poglą­ dów Flecka została zdominowana przez dyskusję, na ile uprzedził on i w jakim stopniu wpłynął na teorię paradygmatów Thomasa Kuhna. Trzecia fala związana jest z postmodernistycznym cultural tum oraz tak zwany­ mi science wars. W ramach tego nastroju kulturowego, dziedziny humanistyki, takie jak historia nauki, filozofia nauki oraz socjologia wiedzy (przede wszystkim jej warianty nieklasyczne) dążą do stworzenia radykalnie konstruktywistycznej teorii nauki. Zwolennicy tak zwanych teorii relatywistycznych w obrębie teorii nauki twierdzą, że nauki przyrodnicze nie są uprzywilejowane w poznawczym dostępie do przyrody, na przykład w stosunku do nauk o kulturze, są bowiem głęboko osa­ dzone w kontekście kulturowym, który warunkuje ideały obiektywności. Zależ­ ność tę rozpoznał jako pierwszy właśnie Fleck (Zittel, Schmaltz 2007, s. 9-35). Czwarta fala recepcji twórczości Flecka zasadzałaby się przede wszystkim na przekonaniu, że jego program socjologii myślenia i teoria stylów myślowych są użytecznymi narzędziami do badania kultury. Moim zdaniem, propozycje Flecka dostarczają użytecznych wskazówek metodologicznych oraz laboratorium poję­ ciowego do formułowania i badania problemów nie tylko nauki1, ale także innych dziedzin kultury (religii, sztuki, polityki, etc.). W tym sensie, teorię stylów i kolektywów myślowych Ludwika Flecka traktuję jako teorię kultury (z naciskiem na j ej komunikacyjny wymiar), odnoszącą się raczej do społeczeństw, w których występuje wiele kolektywów, jak i wskazującą na drogę powstawania nowych. Porównawcza teoria poznania polega na sprawdzeniu i typologizacji różnych stylów myślowych w porządku historycznym, ażeby móc śledzić rozwój myślenia, to jest historycznych przemian stylów myślowych (2007, s. 234j12. Fleck w swoim głównym dziele wyraźnie zaznacza, że skonstruowanie kom­ pletnej teorii stylów myślowych nie było jego zadaniem. Jest ono jedynie wprowa­ dzeniem we właściwości międzykolektywnej wymiany myśli oraz funkcjonowania 1 Za jeden z najciekawszych tekstów wykorzystujący ustalenia Flecka uważam Kobiety jako czynnik przemilczany. Epistemologiczne uwikłanie medycznego zjawiska anoreksji Aleksandry Derry. Artykuł ukaże się w numerze „Przeglądu Filozoficznego” poświęconego Fleckowi w 2010 roku. 2 Nie w każdym społeczeństwie występuje taka sama liczba kolektywów myślowych. Ich liczba wzrasta wraz z procesami „odczarowania” w sensie weberowskim, racjonalizacji, podziału sfer kultury na niezależne od siebie, modernizacji, coraz większej świadomości jednostkowej, rozrostu wiedzy. Moim zdaniem, uprawnione wydaje się stwierdzenie, że teoria stylów i kolektywów myślo­ wych ma charakter antropologicznej (bo nastawionej na analizę znaczeń) teorii kultury wypracowanej jednak na innym gruncie niż tradycyjne teorie kultury odnoszące się do społeczeństw pierwotnych, względnie homogenicznych i nie nastawionych na zmianę. Uważam, że teoria Flecka stanowi w tym sensie novum w skali światowej. �W STRONĘ TEORII I HISTORII KULTURY 117 kolektywu myślowego. Zarzut o „niedokończoność” teoretycznego projektu, wy­ daje mi się epistemologicznie słaby, jest też wątpliwy etycznie. Moim zdaniem, teoria stylów i kolektywów myślowych jest spójna i konsekwentna. Przez dziesięciolecia Fleck postrzegany był jako niedoceniony poprzednik Kuhna. Moim zdaniem, to, co pisze o kolektywach myślowych swoim bogactwem przewyższa tezy Kuhna o wspólnotach naukowych, a pojęcie stylu myślowego wydaje się bardziej inspirujące (empirycznie lepiej opracowane) niż osławiony „paradygmat” i późniejsza „macierz dyscyplinarna” (Kuhn 1985, s. 406-440). We wstępie do Struktury rewolucji naukowych Kuhn wymienia Flecka jako inspiratora jego teorii (Kuhn 2001, s. 8). Ma to jednak charakter marginalny. W pewnym sensie Kuhn spłaca swój dług jako redaktor naukowy angielskiego przekładu Powstania i rozwoju faktu naukowego, nie tłumaczy jednak swoich zapożyczeń od Flecka, a jest ich wiele. Doceniając wielkość myśli Kuhna, zaryzyko­ wałbym twierdzenie, że nie ma niczego w Strukturze rewolucji naukowych, czego wcześniej nie dałoby się „wyczytać” u Flecka: droga do zmiany paradygmatu, przekonanie, że teoria może być porównana tylko z teorią, a nie „faktami”, nieist­ nienie niezależnego języka obserwacji, rola przyrządów (jako konstrukcji pomia­ rowych, w których jakoby świat przemawia swoim własnym głosem), by wymienić tylko niektóre. Fleck ubiegł też wiele pomysłów Willarda V. O. Quine’a dotyczą­ cych krytyki empiryzmu (Quine 2000). Stefan Symotiuk twierdzi, że teoria Flecka, bardziej niż Kuhna, zdaje się przy­ stawać do faktycznego sposobu funkcjonowania kolektywów myślowych, Fleck bowiem o wiele lepiej różnicuje środowiska naukowe, wyróżniając w każdym roz­ budowanym kolektywie krąg ezoteryczny i egzoteryczny oraz przypisując różną rolę kręgom fachowców, propagatorów i laików (Symotiuk 1983, s. 127-143). Moim zdaniem, dokonana przez Flecka percepcja nauki jako dziedziny kultury jest dużo głębsza niż Kuhna (ma on świadomość, że kultura zawsze sięga dalej niż nam się wydaje) i ciekawsza z empirycznego punku widzenia, lepiej nadaje się do analizy konkretnych przypadków. Redaktorzy Stylów myślowych i faktów celnie zauważają, że Fleck dużo lepiej niż Kuhn rozumiał, iż teorie nauki należy wiązać z teorią kultury, aby wyzwolić ją z wąskiego kręgu scientiflc community (Zittel, Schmaltz 2007, s. 9-35). ORYGINALNOŚĆ PORÓWNAWCZEJ SOCJOLOGII MYŚLENIA W PERSPEKTYWIE SOCJOLOGII WIEDZY. MYŚLENIE POTOCZNE JAKO STYL MYŚLOWY W rozważaniach teoriopoznawczych Fleck, zgodnie ze swoim wykształceniem, rozpoczyna od medycyny. Wiedzę zdobytą w jej obrębie rozszerza na nauki przy­ rodnicze i konstruuje ogólną teorię poznawania (porównawcza socjologia myśle­ nia), która kolektyw myślowy oraz styl myślowy czyni kategorią nadrzędną. Można powiedzieć, że Fleck dosyć szybko zyskuje świadomość twórczej roli kultury w procesie poznania. Co ciekawe, wybitny mikrobiolog wskazuje na biologię jako �118 MICHAŁ RYDLEWSKI tę dziedzinę, która nauczyła go myśleć historycznie (Fleck 1986, s. 48). „Przejście” wyznacza okres od opublikowania w 1927 roku tekstu pod tytułem O niektórych swoistych cechach myślenia lekarskiego do napisanego w roku 1929 O kryzysie ‘rzeczywistości ’. Pojawia się tam charakterystyczny dla Flecka konstruktywistyczny sposób percepcji odkryć naukowych. Uważam, że warto rozpatrywać program porównawczej socjologii myślenia w perspektywie socjologii wiedzy. Ma to swoje uzasadnienie nie tyle w przedmiocie zainteresowań Flecka (obiektywizacja rozwoju wiedzy), ile w chęci lepszego wy­ artykułowania kilku istotnych kwestii (relatywizmu i teorii kultury), które pojawiły się w obszarze socjologii wiedzy. Wskazują one na oryginalność idei Flecka, jak też, co niezwykle ważne, na głębsze przemiany w samej humanistyce, zmierzające w stronę jej antropologizacji. Moim zdaniem, refleksje Flecka zdecydowanie wyprzedziły rozwój socjologii wiedzy w kierunku nieklasycznym. W tym sensie jest on „ojcem założycielem” współczesnych ujęć nieklasycznych. Za narodziny projektu sociology o f scientific knowledge przyjmuje się połowę lat 1970. (Sojak 2004, s. 217; Zuber 2006, s. 247). Warto zauważyć, że Fleck czterdzieści lat wcześniej zainicjował i przemyślał kwestie interesujące badaczy tego nurtu. Co więcej, zrobił to w sposób oryginalny, nawet z dzisiejszej perspek­ tywy. Z tego punktu widzenia jest bez wątpienia jedną z ciekawszych postaci wspom­ nianego nurtu. Wciąż jednak, jak zauważa Radosław Sojak, pozostaje raczej nie­ mym świadkiem rozwoju socjologii wiedzy naukowej (Sojak 2004, s. 217). Historycznie rzecz biorąc, nieklasyczne ujęcie socjologii wiedzy Flecka jest nie­ malże równoczesne z powstaniem socjologii wiedzy jako takiej. Za fundamentalne dla tej dyscypliny uważa się Problemy socjologii wiedzy, Maxa Schelera (1990) wydane po raz pierwszy w 1926 roku oraz Ideologię i utopię Karla Mannheima (2008), która ukazała się w trzy lata później. Można zaryzykować twierdzenie, że gdyby idee Flecka zostały wcześniej docenione, jak na to zasługują, socjologia wiedzy szybciej zyskałby większą samoświadomość i pozwoliła wyeksplikować paradoks polegający na utożsamieniu (najczęściej implicite) społecznych uwarun­ kowań wiedzy z deformacją poznania. Zakłada to z kolei milcząco, że możliwa jest wiedza nieuwarunkowana społecznie, wolna od wpływu kultury. Założenie takie sprzeczne jest z podstawową tezą tej dyscypliny, która głosi, że wiedza jest uwarunkowana społecznie (Niżnik 1983, s. 5-22). Ów „grzech pierworodny” socjo­ logii wiedzy można uznać nie tyle za swego rodzaju brak świadomości problemu, ile za chęć ucieczki przed zarzutem relatywizmu (Sojak 2006, s. 287-302). Sygnalizując jedynie ten wątek, chciałbym zauważyć, że Fleck, jako jeden z pierwszych, miał świadomość tej niekonsekwencji. Obrazują ją komentarze do tez Lucien Levy-Bruhla oraz Wilhelma Jerusalema (Fleck 1986, s. 77-79). Co więcej, jego teoria stylów myślowych, celnie porównywana z realizmem wewnętrznym Hilarego Putnama (Zybertowicz 1995, s. 132), stanowi ciekawe, choć kontrower­ syjne (Dziobkowski 2006, s. 27-46), stanowisko, z punktu widzenia którego za­ rzut relatywizmu wydaje mi się chybiony. Można je określić jako etnocentryczne, skrótowo wyrażone w formule „nie ma innej wierności niż wierność kulturze”. Za �W STRONĘ TEORII I HISTORII KULTURY 119 takim stanowiskiem Fleck ciekawie argumentował w dwóch polemikach. Kluczowe jest w tym kontekście rozumienie prawdy jako jedynego możliwego rozwiązania danej kontrowersji, zawsze zgodnego ze stylem myślowym; prawda jest zawsze zdeterminowana o obrębie stylu myślowego (Fleck 1986, s. 132; Regeóczuk 1998, s. 153-172). Niedźwiedzią przysługę oddał Fleckowi Kuhn, zbyt pochopnie, jak sądzę, interpretując jego teorię jako formę relatywizmu (Hanuszewicz 2006, s. 198-211). Sprawa ta wymagałaby dalszych rozważań i zagłębienia się w kwestie szczegółowe (rozważenia relacji kultury a relatywizmu)3. Należy zauważyć, że nieklasyczne nurty socjologii wiedzy oddalają się od poj­ mowania tej części socjologii jako rozwinięcia tradycji filozofii nauki. Jest to związane z faktem, że filozofia nauki mimo wszystko stara się dostarczyć nauce „obiektywnego” uzasadnienia (Rorty 1994, s. 302-303). Nurtom tym bliżej do antropologicznych studiów nad systemami przekonań i ontologicznych koncepcji amerykańskiego pragmatyzmu (Fleck jest tutaj znakomitym połączeniem), dzięki czemu bez trudu przychodzi im przyswojenie definicji wiedzy, jako tego, co spo­ łecznie za wiedzę uchodzi (Woroniecka 2006, s. 231-239). Jest to z kolei wyni­ kiem, rozpoczętego we wczesnych latach 1980., zwrotu kulturowego, związanego z recepcją idei z kręgu antropologii kulturowej. Miał on m.in. wpływ na proces antropologizacji humanistyki, przeformułowania jej historycznie ukształtowanych granic. W tej perspektywie granica pomiędzy etnologią a nieklasycznymi warian­ tami socjologii wiedzy naukowej jest sprawą konwencji, sztucznego podziału terenów badawczych. Moim zdaniem, traci ona rację bytu. Fleck jest tego świet­ nym przykładem. Wydaje mi się, że jego teksty tylko na zasadzie konwencji nie są uznane za literaturę antropologiczną. Jednym z zarzutów wobec konstruktywistycznej socjologii poznania nauko­ wego, dotyczących szczególnie tzw. mocnego programu socjologii wiedzy, był brak jednolitej teorii kultury, na której opieraliby się uczeni w swojej praktyce empirycznej. Późniejsi badacze starali się umieścić swoje idee w różnych ramach teoretycznych, na przykład etnometodologii (na ten temat patrz np. Zuber 2006, s. 240-264). Wydaje się mieć rację Olga Amsterdamska, która - komentując tzw. mocny program socjologii wiedzy - zauważa, że brak wskazówek metodologicz­ nych, co do tego, jak wiedza naukowa powinna być badana, zarówno w kontekś­ cie kultury, jak i w kontekście społecznym, ogranicza atrakcyjność tego programu socjologii wiedzy naukowej (1992, s. 136-155). Zarzut ów uświadamia, że rację miał Fleck, kiedy opowiedział się za silniejszym związkiem poznawczej refleksji nad nauką z teorią kultury. Wyrazicielem takiego stanowiska od lat 1970. jest Jerzy Kmita (2007, s. 111-142). Autor Zagadnień teorii poznawania nie separuje nauki (nie jest ona autonomicznym bytem względem innych dziedzin kultury), ale wiąże ją z całościową „pracą” kultury, która polega na komunikowaniu się różnych stylów myślowych. 3 Kwestię tę szerzej omawiam w artykule pod tytułem Kultura a relatywizm w perspektywie kontrowersji wokół teoriopoznawczych idei Ludwika Flecka. Kilka uwag polemicznych do tekstu Bogdana Dziobkowskiego pod tytułem ‘Realizm wewnętrzny a relatywizm’. Ukaże się on w numerze „Przeglądu Filozoficznego” poświęconym Fleckowi w 2010 roku. �120 MICHAŁ RYDLEWSKI Wyraża się to także w konstruktywistycznym przekonaniu o nieistnieniu ja­ kościowej różnicy pomiędzy wiedzą potoczną a wiedzą naukową (Zuber 2006, s. 240-246). Moim zdaniem, rozumowanie Flecka stanowi doskonały punkt wyjś­ cia do charakterystyki funkcjonowania w kulturze zdrowego rozsądku, jeśli po­ traktować myślenie potoczne jako jeden ze stylów myślowych. Nie był on wcześ­ niej przedmiotem uwagi badaczy jego idei teoriopoznawczych, choć stanowi bardzo ważny element w opracowanej przez niego teorii kultury. Fleck przypisuje myśleniu potocznemu rolę filtra usytuowanego w centrum kul­ tury, przez który przechodzą inne style myślowe, łącznie z naukowym. Wynika to z nowoczesnego rozrostu wiedzy, a zarazem z faktu, że „nikt nie wie wszystkiego” (jest się fachowcem w jednym, ewentualnie kilku kolektywach, natomiast laikiem w pozostałych). Jest to zbieżne z ustaleniami autorów Społecznego tworzenia rze­ czywistości (Berger, Luckmann 1983, s. 84). Zdrowy rozsądek określiłbym jako kolektyw wyjątkowy, tj. bez wyraźnego ezoterycznego centrum (tutaj każdy jest fachowcem). Zdaniem Flecka, myślenie potoczne rozumiane jako styl myślowy jest wynikiem nowoczesnego rozrostu wiedzy oraz jej przekazywania (kręgi pro­ pagatorów, wiedza popularno-naukowa, edukacja szkolna). Jedną z ról zdrowego rozsądku lwowski mikrobiolog określa mianem „uniwersalnego dawcy myślowego dla wielu innych kolektywów”, co znajduje potwierdzenie w jego historycznych analizach. Istotą tej części wiedzy jest jej „oczywistość” wynikająca z upraszczania, zapominania oryginalnej treści pochodzącej z jakiejś dziedziny i „uwewnętrznienia” jej jako naturalnej. Słowem w zdrowym rozsądku znajduje się to, co uprzed­ nio zostało tam włożone, lecz na skutek zapomnienia procesu konstruowania tej wiedzy uważa się, że jest to świat w swojej czystej naoczności, nie podlegający społecznej interpretacji. Moim zdaniem, zrozumienie koncepcji myślenia po­ tocznego jako stylu myślowego a nie głosu samej obiektywnej rzeczywistości, jest tożsame ze zrozumieniem teorii Flecka w ogóle. Nie było to, niestety, udzia­ łem jego oponentów, z którymi polemizował. Tadeusz Bilikiewicz obawiał się, że jeśli nauka o stylach myślowych będzie badała „naoczne” fakty, zbanalizuje się (Bilikiewicz 2007a, s. 264-271; 2007b, s. 287-289; Fleck 2007a, s. 264-271; 2007b, s. 281-287). Izydorze Dąbskiej natomiast nie podobało się kolektywne traktowanie przez Flecka intersubiektywności zdań empirycznych (Dąbska 2007, s. 251-258; Fleck 2007c, s. 215-251; 2007d, s. 258-2Ó4)4. 4 Na międzynarodowej konferencji poświęconej Fleckowi, „Lęk przed wiedzą, albo kryzys rze­ czywistości”, która odbyła się w maju 2009 roku w Lublinie, wygłosiłem referat pt. „Myślenie po­ toczne jako styl myślowy w perspektywie teorii kolektywów myślowych Ludwika Flecka. Zdrowy rozsądek jako wiedza pozornie niezmienna”. Moim celem było przywrócenie refleksji nad tą częścią teoriopoznawczych idei Flecka. Obie polemiki potraktowałem tam jako wyraz lęku przed wiedzą, że to, co najbardziej oczywiste okaże się wynikiem działalności kulturowej, a przez to spowoduje utratę stałości naszych założeń komunikacyjnych. Stanowiskiem, które wydaje mi się najciekawszym w tym kontekście, przeczącym tej obawie, jest proponowany przez Stanleya Fisha etnocentryzm (2002). Referat ukaże się w tomie pokonferencyjnym, stanowi on część przygotowywanej przeze mnie pracy doktorskiej pod kierunkiem prof. dr hab. Andrzeja Szahaja. �W STRONĘ TEORII I HISTORII KULTURY 121 W tym sensie, zarzut wobec konstruktywistycznych socjologii wiedzy nauko­ wej, dotyczący braku teorii kultury, nie kieruje swego ostrza w stronę Flecka, które­ go teoria stylów myślowych powinna być rozpatrywana właśnie na jej gruncie. Ujmując sprawę w szerszej perspektywie historii myśli socjologicznej, uwa­ żam, że propozycje te można z powodzeniem włączyć do antyscjentystycznych tendencji w socjologii, które kształtowały się obok głównego nurtu pozytywistycz­ nego. Ten poboczny nurt o charakterze hermeneutycznym, który (w przeciwień­ stwie do głównego) wytrzymał próbę czasu i wpłynął na wiele współczesnych inspiracji teoretycznych, był skupiony na znaczeniach, wartościach, praktykach, które nieuchronnie były „czyjeś”, „ktoś” musiał o nich wiedzieć, by ujawniły się badaczowi, „komuś” musiałyby być bliskie, by stać się mniej lub bardziej trwałe czy powszechne (Woroniecka 2006, s. 231-239). W nurcie tym tworzył Florian Znaniecki, którego kulturalizm stanowi znako­ mity punkt wyjścia dla określenia procesu konstruowania przedmiotu naukowego poznania oraz myślenia potocznego (Szahaj 2006, s. 153-159). Zbieżność z idea­ mi Flecka nie jest przypadkowa. Kulturalizm Flecka można zauważyć m.in. we wspomnianych już komentarzach do tez Levy-Bruhla oraz Jerusalema, wynikają­ cych, by użyć jego słów, ze zbytniej nabożności wobec przyrodoznawstwa, z pew­ nego rodzaju religijnego szacunku dla faktów przyrodoznawczych (Fleck 1986, s. 77). Podobne myślenie było przedmiotem krytyki dokonanej przez Znanieckiego (Znaniecki 1988, s. 33-56). Z KTÓREGO BRZEGU WIDAĆ LEPIEJ? KWESTIA ZMIANY KULTUROWEJ Refleksja nad ideami Flecka ciekawie przedstawia się na polskim gruncie hu­ manistycznym. Należy ona do niewielkiego kręgu, o którego konsolidację od dłuż­ szego czasu zabiegają Bożena Chołuj5 i Wojciech Sady6. Dyskusję nad trafnością odczytań twórczości autora Powstania i rozwoju faktu naukowego można określić jako ścieranie się obiektywistycznego modelu pozna­ nia, reprezentowanego przez filozofię nauki, z modelem konstruktywistycznym, reprezentowanym przez nieklasyczną socjologię wiedzy. Kwestii tej dotyczy książ­ ka Wojciecha Sadego pod tytułem Fleck. O społecznej naturze poznania (Sady 2000). Warto również zapoznać się z jej recenzją, zamieszczoną w Przeglą­ dzie Filozoficznym (Sojak 2001, s. 365-373). Zasadnicze pytanie brzmi: Z którego 5 Bożena Chołuj, wraz z Josefem Mittererem, byli naukowymi koordynatorami wspomnianej już konferencji pt. „Lęk przed wiedzą, albo kryzys rzeczywistości”. Wzięli w niej udział badacze z Austrii, Niemiec, Szwajcarii i Polski. 6 W czerwcu 2010 r., z inicjatywy Katarzyny Gurczyńskiej-Sady oraz Wojciecha Sadego odbę­ dzie się w Lublinie ogólnopolska konferencja naukowa pt. „Racjonalne kontra socjologiczne rekon­ strukcje rozwoju wiedzy”, która będzie kontynuowała na polskim gruncie dyskusję zapoczątkowaną właśnie przez Flecka. Wygłoszę tam referat pod tytułem „Retoryka naukowa jako sposób perswazji na przykładzie dialogów i obserwacji teleskopowych Galileusza” inspirowany w dużej mierze re­ fleksjami Flecka. �122 MICHAŁ RYDLEWSKI brzegu widać lepiej? - filozoficznego czy socjologicznego, by użyć „rzecznej” metaforyki zaproponowanej przez Radosława Sojaka. Moim zdaniem, ciekawsze jest interpretowanie fleckowskiej teorii poznania w perspektywie socjologii wiedzy, szczególnie jej nieklasycznych wersji7. Zga­ dzam się z argumentami Sojaka i uważam, że interpretacja socjologiczna nie traci z pola widzenia nowatorstwa tez Flecka. Są one bardziej interesujące dla badań nad kulturą niż propozycje konwencjonalistów (choć nurt ten wydaje się różno­ rodny), wśród których Sady sytuuje Flecka. Argumentem o pierwszorzędnym znaczeniu jest fakt, że konwencjonaliści niemo zakładają kulturową przeźroczystość (pełne uświadomienie sobie wpływu kultury). Mają tym samym poczucie, że działają niezależnie od wpływów spo­ łecznych, mogą się od nich zdystansować. Fleck natomiast podkreśla przemoc kolektywnego stylu myślowego oraz działanie wiedzy, interpretacji na tak głę­ bokim poziomie, że nie jest ona percypowana i odczuwana. Proces kolektywnej socjalizacji nie kończy się. Nie można też „wyrwać się” spod wpływu kultury Przemoc i poznanie są ze sobą ściśle związane8. Zdaniem Flecka, nie ma innej wierności niż wierność kulturze, co w j ego j ęzyku wyrażone j est j ako brak możli­ wości opuszczenia określonego kolektywu (można jedynie przejść z jednego do drugiego) i stania się kolektywnym bezpaństwowcem: zawsze jest się w jakimś myślowym kolektywie9. Fundamentalną kwestią, która umyka Wojciechowi Sademu, i tym samym, w moim przekonaniu, pokazuje słabość odczytania filozoficznego, jest przemiana stylów myślowych, tj. zmiana kulturowa, w przyjętej przeze mnie optyce potrak­ towania teorii Flecka jako teorii kultury. Znakomicie wychwycił to Radosław Sojak, autor Paradoksu antropologicznego (2001, s. 365-373). 7 Warto dodać, że toruński ośrodek socjologiczny, cieszący się sporym uznaniem, jeśli chodzi o dokonania w zakresie socjologii wiedzy (by wymienić prace Andrzeja Zybertowicza, Radosława Sojaka, Ewy Bińczyk, Aleksandry Derry, Krzysztofa Abriszewskiego) z sympatią podchodzi do tez Flecka, chociaż jego idee rzadko pojawiają się w ich tekstach. Teoria Flecka jest natomiast bez­ pośrednią inspiracją prac doktorskich młodszych badaczy (Łukasz Afeltowicz, Michał Rydlewski). 8 W tym aspekcie, odwołuje się do Flecka Andrzej Zybertowicz, choć niestety tylko pobieżnie (1995, s. 131-132, 135). 9 Za takim stanowiskiem znakomicie argumentuje Stanley Fish (Fish 2002). Moim zdaniem, jego stanowisko jest zbieżne z pomysłami Flecka. Kongenialność ta zasługuje na osobne, szersze, omówienie. W kontekście niniejszego tekstu wskażę tylko cztery kwestie. Po pierwsze, obaj badacze wskazują na nieuniknioność sytuacyjności, zawsze punkt widzenia jest jakimś punktem społecznego usytuowania, konwencjonalistyczna samoprzejrzystość jest więc, ich zdaniem, iluzją. Po drugie, uważam, że etnocentryczne stanowisko Fisha, w moim przekonaniu bliskie postawie Flecka, jest dobrym przykładem uchylenia jednocześnie obiektywizmu, jak i relatywizmu. Po trzecie, refleksje Fisha, szczególnie jego koncepcję wspólnoty interpretacyjnej można usocjologicznić tezami Flecka na temat kolektywu myślowego, który w odróżnieniu od amerykańskiego literaturoznawcy przedsta­ wia opis działania wspólnoty, jej strukturę, precyzuje kto do niej należy, etc. Z ustaleń Flecka i Fisha wyłania się bardzo interesująca koncepcja jednostki jako uczestnika wielu kolektywów myślowych. Po czwarte, obaj wskazują, że to co potoczne, codzienne, jest konwencjonalne, a nie esencjonalne - nie ma możliwości obejścia się bez interpretacji. Połączenie refleksji Flecka i Fisha uważam za znakomite narzędzie do opisu „pracy” kultury. �W STRONĘ TEORII I HISTORII KULTURY 123 Nie mam wątpliwości, że kwestia zmiany jest jedną z najważniejszych, jeśli nawet nie najważniejszą, dla fleckowkiego myślenia o powstawaniu i rozwoju fak­ tów naukowych (można ją odnaleźć w wielu fragmentach jego rozważań). Sam tytuł dzieła Flecka - Powstanie i rozwój faktu naukowego wskazuje niejako na zmianę. Choć dzisiaj nie wydaje się już prowokujący, co wiąże się ze zmianą nastroju poznawczego, był wymierzony w neopozytywizm tzw. Koła Wiedeńskiego, z charakterystycznym dla niego scjentyzmem. Nie mógł on percypować powsta­ wania i rozwoju faktów naukowych, były one bowiem obiektywne, istniejące nie­ zależnie od historycznych sposobów ich poznawania. Fleck dobitnie daje wyraz zainteresowaniu zmianą, kiedy zauważa, że żadna nauka nie zawiera obiektywnego obrazu świata, nawet jakiejś jego części. Gdyby tak było, twierdzi, istniałaby w nauce jakaś część stała, niezmienna, wiedza nauko­ wa rosłaby w wyniku prostego przyrostu wiadomości, tymczasem doświadczenie uczy, że zmienia się ona całkowicie. Zmianie ulegają nawet najbardziej pewne, zasadnicze elementy nauki (Fleck 2007e, s. 148-162). „Wiedza nie spoczywa na żadnym fundamencie; mechanizm idei i prawd utrzymuje się tylko poprzez ciągły ruch i wzajemne działanie” (Fleck 1986, s. 81). Teoria Flecka jest ukierunkowana na zmianę wiedzy, ale nie chodzi tylko o pokazanie, że wiedza się po prostu po­ szerza, ale że zasadniczo zmienia swoje podstawy (tamże, s. 93). Zdaniem Sadego, autor Powstania i rozwoju faktu naukowego „nie sformuło­ wał [...] żadnych praw ewolucji i wymiany idei”. Sojak, z kolei, z którym w pełni się zgadzam, zauważa, że autorowi tego dzieła trudno odmówić wrażliwości na dynamiczny aspekt stylów myślowych. Ma też rację Sojak, wskazując na fleckowską teorię poznania jako „zanurzoną w historycznym konkrecie”. Nie przedstawia się ona w postaci harmonijnego wykresu, lecz przypomina raczej „plątaninę idei, praidei, kontekstu społecznego i doświadczenia”, nie zdeterminowaną przez obiek­ tywną rzeczywistość, ale przez „historyczną jednostkowość” (Sojak 2001, s. 368). Zostało to zaprezentowane w Powstaniu i rozwoju faktu naukowego na przykła­ dzie historycznego materiału medycznego (związku kiły i odczytu Wassermanna). Fleck raczej nie myślał o „uniwersalnych schematach rozwoju”. W jego tek­ stach można natomiast znaleźć informacje na temat pewnych zasad zmiany stylów myślowych (zmiany kulturowej), jak też np. nowości myślowej, która nie może być zbyt nowa, roli metafor i innych. Fleck uważa, że dla porównawczej socjologii myślenia fundamentalne jest poszukiwanie odpowiedzi na pytanie: „jak poglądy, niejasne idee, przechodzą z jednego stylu myślowego do drugiego, jak się ukazują jako spontanicznie powstałe idee, jak dzięki pewnego rodzaju harmonii złudzeń utrzymują się jako trwałe, skostniałe struktury” (Fleck 1986, s. 56). Ważną rolę w tym kontekście pełni myślenie potoczne, które, dzięki centralnej pozycji w kul­ turze, wydaje się niezmienne. Fleck proponuje, by śledzić zmiany w stylach myś­ lowych, co jest dlań równoznaczne ze śledzeniem zmiany znaczeń komunikowa­ nych pojęć i terminów (Fleck 2007c, s. 215-251). Pozwala to m.in. wyjaśnić dlaczego używane niegdyś pojęcia dziś wydają się nam fałszywe, choć w przeko­ naniu ich ówczesnych użytkowników miały status prawdziwych, rzuci także świa­ tło na rozumienie terminów używanych współcześnie. Nie mam wątpliwości, że �124 MICHAŁ RYDLEWSKI kwestia znaczenia, jest podstawą dla fleckowskiej refleksji teoriopoznawczej. Co niezwykle nowatorskie, Fleck nie wiąże znaczenia słowa relacją semantyczną z obiektywnie istniejącą rzeczywistością, ale wskazuje, że referencja jest wynikiem działalności całego kontekstu społecznego (stylu myślowego): słowo (czy zdanie) nie ma znaczenia samo w sobie, nabiera go dopiero pod wpływem stylowej obróbki, kolektywnego kontekstu twierdzi autor Patrzeć, widzieć, wiedzieć (Fleck 1986, s. 83). W tym sensie teoria kolektywów i stylów myślowych jest użytecznym metapoziomem opisu krążenia znaczeń w kolektywnie zorganizowanym społeczeństwie. Dla każdego, kto, jak Fleck, stara się wykroczyć poza dualizującą zasadę pozna­ nia, filozoficznie sproblematyzowaną przez Josefa Mitterera (Miterrer 1996; 2004), kwestia zmiany musi być ważnym elementem rozważań, co widać na przykładzie wspomnianego już Stanleya Fisha (2002), który zmianie poświęca szereg interesują­ cych uwag. Filozoficzne uwagi Mitterera w Tamtej stronie filozofii o podziale świata na tę stronę (w której konstruujemy nasze opisy świata) oraz tamtą stronę (obiek­ tywnie istniejące fakty, które miały by te opisy potwierdzać bądź odrzucać), można prześledzić historycznie poprzez konkretne studia przypadku (case study) i rozwa­ żania bazujące na analizach antropologicznych, na przykład wychodząc od opisów myślenia magicznego w kategoriach metamorfoz (szerzej patrz: Bińczyk 2007). Tamtej stronie, rozumianej jako „coś” dane a priori, poza stylem myślowym, Fleck konsekwentnie nie poświęca uwagi, wychodząc z założenia, że do rzeczywis­ tości mamy dostęp jedynie dzięki interpretacjom (Fleck 2007b, s. 281-287). Chociaż Flecka mało interesowały filozoficzne spory oderwane od kulturowego kontekstu, to jego studium przypadku z zakresu historii medycyny, socjologicznie wspiera po­ znawczy dyskurs, który nie odwołuje się do esencjalnego świata, ale prawdę czyni kwestią społeczną, wynikiem kulturowych praktyk danych kolektywów myślowych. W tym aspekcie podejście Flecka jest zbieżne z wieloma tezami filozofii prag­ matycznego interpretacjonizmu (Lenk 1995). Wydaje mi się jednak, że rozważa­ nia autora Problemów naukoznawstwa idą dalej w swoich propozycjach i przeczu­ ciach interpretacyjnych. Na tej m.in. podstawie myślę, że można zaliczyć Flecka do badaczy reprezentujących paradygmat „monizmu kulturowego” (określenie Andrzeja Szahaja). ETNOGRAFIA LABORATORIUM I ANTROPOLOGIA NAUKI Zdaniem Flecka, każdy proces badawczy zaczyna się od niepełnych (mniej lub bardziej), niedokończonych pomysłów, które w drodze do swojej zakończonej for­ my przechodzą wiele myślowych przemian. Gdy przybierają kształt ostateczny, badacze (kolektyw badawczy) odtwarzają początek i przebieg całej drogi, procedu­ ry badawczej z perspektywy jej zakończenia. Koniec, w opinii autora Powstania i rozwoju faktu naukowego, nie tylko wieńczy dzieło, ale i fałszuje swój historyczny, autentyczny początek (Fleck 1986, s. 35, 107, 111; Cackowski 1986, s. 10-24). Tezy Flecka wspierają argumentację Richarda Rorty’ego, który krytykuje Hilarego Putnama za przyjęcie twierdzenia, iż pojęcie prawdy jest niezbędne do �W STRONĘ TEORII I HISTORII KULTURY 125 wyjaśnienia procedur badawczych, jest też niezbędne do wyjaśnienia zjawiska kon­ wergencji w nauce. Rorty uważa, że takie przekonanie można łatwo zakwestiono­ wać: „konwergencja” jest z konieczności artefaktem historiografii (Fleck powiedział­ by, że jest konstrukcją stworzoną ex post). Zdaniem Rorty’ego: „To całkiem jasne, że zawsze znajdzie się przekonujący sposób przedstawienia następstwa teorii (lub następstwa religii, czy systemów politycznych), że dojdziemy do wniosku, iż nasi poprzednicy, jeśli nawet skokami, to stopniowo posuwali się naprzód aż do punktu, gdzie my teraz jesteśmy. Nie ma też powodu wątpić, że i antyrealiście uda się tak przedstawić przyczynowe oddziaływania, jakim ze strony przedmiotów, o których mówią dzisiejsze teorie, podlegali nasi poprzednicy, że potrafi wyjaśnić, w jaki spo­ sób te właśnie przedmioty sprawiły, iż wypracowali oni uzasadniony choć fałszywy ich opis i jak z kolei miejsce tego opisu zajął równie uzasadniony, nieuzgadnialny z nim, ale nieco lepszy opis itd., aż po dzień dzisiejszy” (Rorty 1994, s. 251). Fleck był pierwszym, który nie uwierzył w retorykę odkrycia faktu naukowego jako prostego procesu dochodzenia do prawdy. Interesowały go konkretne praktyki kolektywów badawczych i związane z nimi znaczenia, które nie były przedmiotem uwagi uczonych postrzegających rozwój wiedzy jako racjonalny wzrost. W naukach przyrodniczych zapomina się, twierdzi Fleck, że istnieje żywa, naukowo-przyrodnicza praktyka i równocześnie jej papierowa oficjalna forma. „W żadnej książce nie możemy zapoznać się z praktyką nauk przyrodniczych, gdyż jej zwyczajny sposób działania jest zatajany. Zawiera ona wszystkie te małe ‘odchylenia’, od których się abstrahuje, ‘wyjątki’, mające niejako potwierdzić regułę, wszystko to - co ‘przypadkowe’” i ‘nieistotne’, ‘nieodzowne błędy” ’ (Fleck 2007f, s. 55-66). Z trzech czynników, które zdaniem Flecka, biorą udział w poznaniu (jednostka, kolektyw i obiektywna rzeczywistość, której Fleck nie neguje), jedynym możli­ wym jest badanie kolektywu (jego konkretnych praktyk). Wynika to z przekonania, że dostęp do obiektywnej rzeczywistości jest możliwy jedynie dzięki kolektywnie wytworzonym interpretacjom. Jednostka jest kolektywnie uwarunkowana i nie występuj e jako samodzielny nośnik poznania, obiektywna rzeczywistość natomiast zawsze wtapia się w historyczny łańcuch idei należących do kolektywu (Fleck 1986, s. 69-70). Nie dysponujemy jednakże narzędziami do oddzielenia tego, co kulturowe od tego, co obiektywne, bo te zawsze są produktem kultury, czy inaczej - są kulturowo przeregulowane. Aby dysponować narzędziem analizy „powstawania i rozwoju faktu naukowe­ go”, Fleck tworzy własną aparaturę pojęciową, wprowadzając terminy: styl myś­ lowy i kolektyw myślowy. Styl myślowy to ukierunkowane postrzeganie, wraz z odpowiednią obróbką myślową i rzeczową tego, co postrzegane (Fleck 1986, s. 130-131). Jest on wynikiem skonsolidowania kolektywu myślowego (Regeńczuk 1998, s. 153-172), który Fleck definiuje jako „wspólnotę ludzi związanych wy­ mianą myśli lub wzajemnym oddziaływaniem intelektualnym, to posiadany w nim nośnik rozwoju j akiej ś dziedziny myśli, określonego stanu wiedzy i kultury, a więc określonego stylu myślenia” (Fleck 1986, s. 67-68). Teoria kultury Flecka ma charakter myślowy. Widać to znakomicie, kiedy ana­ lizuje przykłady z historii kultury (średniowiecze ryciny anatomiczne, znaczenia �126 MICHAŁ RYDLEWSKI wielu funkcjonujących dawniej terminów, dawne opisy chorób) czy sposoby widze­ nia preparatów mikroskopowych. Określiłbym ją jako zbliżoną do teorii wypraco­ wanej w łonie amerykańskiej antropologii kulturowej, która - definiując kulturę - podkreślała raczej jej myślowy, a nie materialny charakter. Bliski Fleckowi w tym kontekście mógłby być Clyde Kluckhohn (kultura jako zespół wzorów myślenia, reagowania i odczuwania) a także Ward Goodenough (kultura jako wynik uczenia się, wiedza w najogólniejszym tego słowa znaczeniu, organizująca myślenie oraz interpretująca zjawiska materialne). Dla Flecka kultura to „rzeczywistość myś­ lowa”, wiedza będąca systemem przekonań podzielanych jawnie bądź milcząco (ta pierwsza stanowi wierzchołek góry lodowej) przez członków danego kolek­ tywu i określonych jego kręgów (ezoterycznych - fachowcy oraz egzoterycznych - laicy). Zależność tego, co nas otacza (na co patrzymy, a co widzimy) od wiedzy znakomicie widać w par excellence antropologicznym tekście Flecka, Patrzeć, wi­ dzieć, wiedzieć (2007g, s. 163-185), który mógłby stanowić dobre wprowadzenie do antropologii wizualnej i teorii widzenia10. Chociaż dzisiaj ten tekst nie może stanowić nowości, to żałuję ogromnie, że przeszedł bez echa wśród wizualnie zo­ rientowanych etnologów. Fleck wyprzedził w nim podział na „patrzenie” a „widze­ nie”, który legł u podstaw tej subdyscypliny antropologicznej przesuwającej się dzisiaj do myślowego centrum badawczego. Połączenie stylu i kolektywu myślowego ma pokazać jak powstaje i rozwija się fakt naukowy. W Powstaniu i rozwoju faktu naukowego przedmiotem analizy Flecka jest sprawdzony (w danym momencie rozwoju wiedzy) fakt medyczny: reakcja Wassermanna, ma związek z kiłą. Lwowski mikrobiolog odwołuje się głów­ nie do źródeł historycznych, przekazy historyczne pozwalają bowiem badać proble­ matykę związaną z pojęciem kiły już od XV wieku. Wyróżnia cztery idee, których rozwój, jego zdaniem, miał wpływ na określenie kiły jako jednostki chorobowej. Nie wchodząc w szczegółowy opis Flecka, jedynie je wymienię. Pierwsza to idea syfidologii, czyli przekonanie o wenerycznej naturze syfilisu („zaraza rozkoszy”), pozostające w związku z dominującą rolą astrologii oraz nauki opartej na religii, nadaje kile charakter etyczny. Druga idea pochodziła od lekarzy praktyków i miała związek z leczeniem rtęcią przewlekłych zmian skórnych. Wspomniane idee przeplatały się ze sobą aż do XIX wieku. Problemy definicyjne, będące wyrazem teorii identyczności, teorii dualistycznej, unitarystów, dotyczyły głównie rozróżnienia poszczególnych chorób wenerycznych. Problemy te zostały rozwiązane w drugiej połowie XIX wieku i na początku XX, gdy rozwinęła się patogeneza i etiologia, dwie dalsze idee, które doprowadziły do określenia kiły. Patogenetycze pojęcie kiły, to znaczy pogląd na mechanizm patologicznych związ­ ków, pojawił się najwcześniej w tekstach syfililogicznych. Były one prawie wszystkie oparte na teorii dyskrazji, nauki o złej, zepsutej mieszaninie płynów 10 W tekście pod tytułem Kant, Fleck i Wittgenstein o antycypacji Katarzyna Gurczyńska-Sady, wskazuje na podobieństwo teorii widzenia Flecka z ideami Wittgensteina. Ukaże się on w numerze „Przeglądu Filozoficznego” poświęconym autorowi Powstania i rozwoju faktu nauko­ wego w 2010 roku. �W STRONĘ TEORII I HISTORII KULTURY 127 ustrojowych. Z ogólnej teorii mieszania płynów wyniknęła myśl o zepsutej krwi chorego na kiłę. Gdy teoria ta zaczęła słabnąć w odniesieniu do innych chorób, w przypadku kiły znaczenie to wzrastało i nabrało treści. Czwarta idea związana była z etiologią i „ideą zarazka chorobowego”. Fleck twierdzi, że dopiero wzajemne oddziaływanie na siebie wszystkich czte­ rech idei, ich kooperacja doprowadziły do określenia kiły jako jednostki choro­ bowej. Słowem, nie był to rozwój kolejnych po sobie następujących ujęć, ale ich współgranie. W tym przypadku nie chodzi jedynie o sprawy definicyjne, ale o uwzględnienie kulturowo-historycznych uwarunkowań rzekomego teoriopoznawczego wyboru rzekomej konwencji, który, jak zauważa Fleck, wcale nie jest swobodnym racjonalnym wyborem11. Doprowadziło go to do wniosku, że ustale­ nie relacji pomiędzy kiłą a reakcją Wassermanna było historycznie jedynym moż­ liwym połączeniem (zawiązaniem węzła) linii myślowych zgodnych z ówczesnym stanem wiedzy, która będzie miała swój dalszy ciąg wraz z rozwojem wiedzy medycznej i definiowania na nowo jej podstaw. Z tego względu rzeczywistość (to, co uważamy za prawdziwe, realnie istniejące) nazywa Fleck „siecią linii myś­ lowych w ciągłej fluktuacji” (Fleck 1986, s. 25-48). O ile historyczna analiza jest przedmiotem zainteresowania Flecka w pierw­ szym rozdziale Powstania i rozwoju faktu naukowego, o tyle rozdział trzeci jest opisem działania kolektywu wassermannowskiego. Fleck, w swoich ustaleniach teoriopoznawczych, wykorzystuje swoją wiedzę medyczną, jako wybitny mikro­ biolog należy niewątpliwie do kręgu ezoterycznego. Choć w jego tekstach domi­ nują analizy oparte raczej na materiale historycznym, to można bez większych trudności odnaleźć wiele odwołań do fachowej wiedzy oraz praktyki laboratoryjnej (rozdział trzeci jego dzieła jest dobrym tego przykładem). Krzysztof Abriszewski twierdzi, że można rozpoznać daleko idące zbieżności pomiędzy laboratoryjną częścią rozważań Flecka a dorobkiem tzw. etnografii laboratorium, mającej swój początek w latach 1970., a kojarzoną z takimi nazwiskami jak Karin Knorr-Cetina, Bruno Latour, Michael Lynch (Abriszewski 2009). W tym sensie Fleck jako pierw­ szy potraktował laboratorium naukowe jako przestrzeń antropologicznych badań terenowych. Zdaniem Abriszewskiego, metoda etnograficzna pomogła skoncen­ trować się badaczom na kilku zasadniczych kwestiach, które w owym czasie stanowiły nowość w badaniu nauki. Chodziło przede wszystkim o bezpośrednią obserwację praktyk badawczych i analizę dyskursu naukowego, tym samym po­ rzucenie przekonania o szczególnej racjonalności praktyk naukowych. Dostęp do praktyk naukowych pozwalał zwrócić uwagę na coś więcej niż standardowa kon­ centracja na teorii i tradycyjnie pojętych faktach naukowych. Badacze skierowali się 11 Jedną z propozycji teoretycznych Flecka jest odwołanie się do tzw. elementu czynnego i bier­ nego (1986, s. 36-37) „Przyjmując pewne aktywne założenia, każde poznanie musi przyjąć wynika­ jące stąd bierne wnioski” (tamże, s. 93). Praca badawcza polega na odróżnianiu tego, co jest woli badacza posłuszne (czynnik aktywny), od tego co zostaje stworzone w relacjach biernych i nie pod­ daje się jego woli (rzeczywistość uchodzi tu za obiektywną, „coś” nie do ruszenia w sensie poznaw­ czym, bo uchodzi za już poznane). Co ciekawe, zdaniem Flecka, to stanowi istotną innowację, ele­ menty czynne i bierne ulegają zmianie, to, co jest elementem czynnym może stać się biernym. �128 MICHAŁ RYDLEWSKI ku badaniom kontrowersji i sporów wewnątrz nauki oraz analizy wiedzy nieukończonej, wiedzy w trakcie tworzenia (Abriszewski 2009). Fleck wiele miejsca po­ święcił wypowiedziom, zarówno słownym jak i pisemnym (polemikom, podręcz­ nikom) i działaniom kolektywu wassermannowskiego. Przyglądając się żmudnej pracy kolektywu, zachowując się jak antropolog, śledzi negocjacje oraz rozwój tego, co uważane jest za pomyłkę i błąd (charakter uzasadnienia), sprzężeń zwrot­ nych (odczyt Wassermanna, zwrotnie wpłynął na pojęcie kiły), harmonii złudzeń jakiej ulegają badacze (w zasadzie cały kolektyw badawczy retrospektywnie ujmuje odkrycie reakcji jako proste dochodzenie do prawdy). „Bohaterowie tego dokona­ nia nie mogą nam powiedzieć, jak to się stało: racjonalizują, idealizują przebytą drogę” (Fleck 1986, s. 107). Jeśli jakieś odkrycie, twierdzi Fleck, ma być dostępne badaniom, trzeba je rozpatrywać z punktu widzenia społecznego, należy je roz­ patrywać jako zdarzenie społeczne (tamże). Warto zauważyć, że Fleck, śledzi dyskusje, spory, kontrowersje, prowadzące do wyłonienia się linii kierunkowej określonego stylu myślowego z dużym antro­ pologicznym wyczuciem. W Powstaniu i rozwoju faktu naukowego zajmuje stano­ wisko obserwatora dyskusji toczącej się w „pewnym towarzystwie historii medy­ cyny” (nie sądzę, żeby był to przykład wyimaginowany), obrazując na tym przykładzie niepersonalny mechanizm powstawania stylu myślowego w zawiąza­ nym uprzednio medycznym kolektywie myślowym (tamże, s. 155-156). FLECK! FLECK! Po lekturze tekstów Flecka, od których m.in. rozpocząłem swoje zainteresowa­ nia socjologią wiedzy, rzadko potem miewałem już poczucie olśnienia, wrażenia, że obcuję z czymś zupełnie nowym. Czytając Flecka po raz pierwszy, nie wątpi­ łem, że mam do czynienia ze spojrzeniem antropologicznym (nie bez znaczenia jest moje etnologiczne wykształcenie, ale nie sądzę żebym był w tej opinii od­ osobniony12), które zdecydowanie wyprzedziło swój czas pod względem jakości, jak i określenia terenu badawczego. Chociaż pewne kroki - określiłbym je szerokim mianem zwrotu antypozytywistycznego, który wiele zawdzięcza antropologii (szerzej patrz: Szahaj 2007, s. 7-17) - zostały już poczynione i wydaje się, że stanowią pewny grunt dla dalszych analiz, nie można zapomnieć, że pewność tę zawdzięczamy także Fleckowi. Widoczny jest jego wpływ na współczesnych badaczy, wśród których wyróżniłbym Stevena Shapina (1993, s. 320-371; 2000, s. 69-70). Fleck jako pierwszy spojrzał na rozwój wiedzy naukowej przez pryzmat teorii kultury, starając się zrozumieć historyczny kontekst, w którym dana interpretacja stała się faktem, zaczęła uchodzić za twardy „kawałek” rzeczywistości w esencjalnym sensie. Postrzega on „realność”, czy „empiryczność”, jako skuteczny wynik konstrukcji myślowej kolektywu myślowego a nie obiektywnie istniejący, 12 Na lublińskiej konferencji moją opinię podzieliła prof. dr hab. Bożena Płonka-Syroka. �W STRONĘ TEORII I HISTORII KULTURY 129 postrzegany niezależnie od wiedzy kolektywu, przedmiot. Nieporozumieniem jest określanie Flecka jako realisty w klasycznym tego słowa znaczeniu. Odpierając ten argument (niezwykle interesujący, bo dotykający kwestii esencjalizacji kul­ tury oraz częstego zarzutu o samozwrotność13) zauważę tylko, że każdy, łącznie z konstruktywistą społecznym, którym bez wątpienia jest Fleck, działa jak realista. Wierzy bowiem, że świat społeczny, skonstruowany myślowo, nie rozpadnie się z dnia na dzień. Po udanym procesie konstrukcji naprawdę widzimy to, co zostało skonstruowane. Fleck niejednokrotnie dawał temu wyraz. Znajduje to również uza­ sadnienie w studiach historycznych, czego dobrym przykładem może być wyczu­ lone na szczegół widzenie twarzy, związane z narodzinami indywidualizmu w kul­ turze europejskiej (Guriewicz 2002, s. 250-256; Courtine, Haroche 2007). Fleck jako pierwszy zauważył, że poznanie to działalność najbardziej zdeter­ minowana społecznie. Jest ona pracą kolektywną (a nie jednostkową) polegającą na zbudowaniu i komunikowaniu się nastawionego poznawczo kolektywu, dyspo­ nującego określoną strukturą, wiedzą (jawną i milczącą) oraz przyrządami. W interesujący sposób założenia te realizują i rozwijają współcześni badacze nauki (socjologowie, antropologowie), by wymienić tylko fascynujące analizy Bruno Latoura (Abriszewski 2006, s. 271-287; Abriszewski 2008; Bióczyk 2006, s. 303-317). W łonie humanistyki powstał kolektyw poznawczo zainteresowany badaniem zmian wiedzy naukowej w perspektywie wpływów społecznych. Kwestia ta została podjęta właśnie przez Flecka. Według mnie, teorię stylów myślowych należy uznać za jedną z najciekaw­ szych teorii kultury XX wieku. Zasługuje ona na wykorzystanie m.in. w antropo­ logicznej refleksji nad kulturą. Zagadnieniu temu zamierzam poświęcić odrębne opracowanie. LITERATURA A b r i s z e w s k i K r z y s z t o f 2006, „Budowanie sieci” zamiast „wiedzy”. Krótkie wprowadze­ nie do ANT-ologii, [w:] Teoretyczne podstawy socjologii wiedzy, t. 1, red. R Bytniewski, M. Chałubiński, Wydawnictwo Uniwersytetu Marii Curie-Skłodowskiej, Lublin, s. 271-287. - 2008, Poznanie, zbiorowość, polityka. Analiza teorii aktora - sieci Bruno Latoura, Wydawnictwo Universitas, Kraków. - 2009, Trzecia fala. Ludwik Fleck i antropologia laboratorium, (tekst dostępny na stronie internetowej: www.fleck.umcs.lublin.pl/teksty.htm). A m s t e r d a m s k a O l g a 1992, Odmiany konstruktywizmu w socjologii nauki, [w:] Pogranicza epistemologii, red. J. Niżnik, Instytut Filozofii i Socjologii PAN, Warszawa, s. 136-156. B e r g e r P e t e r L, L u c k m a n n T h o m a s Społeczne tworzenie rzeczywistości, Biblio­ teka Myśli Współczesnej, Państwowy Instytut Wydawniczy, Warszawa. B i l i k i e w i c z T a d e u s z 2007a, Uwagi nad artykułem Ludwika Flecka „Nauka a środowisko”, [w:] Style myślowe i fakty. Artykuły i świadectwa, red. S. Werner, C. Zittel, F. Schmaltz, Wydawnictwo Instytutu Filozofii i Socjologii PAN, Warszawa, s. 271-281. 13 Ponownie przywołam Fisha (2002), którego idee wydająmi się najlepszym kontrargumentem wobec tych zarzutów. �130 MICHAŁ RYDLEWSKI - 2007b, Odpowiedź na replikę Ludwika Flecka, [w:] Style myślowe i fakty. Artykuły i świa­ dectwa, red. S. Werner,C. Zittel, F. Schmaltz , Wydawnictwo Instytutu Filozofii i Socjo­ logii PAN, Warszawa, s. 287-289. B i ń c z y k E w a 2006, Program badawczy Brunona Latoura i jego zalety w kontekście badań nad światem współczesnym, [w:] Teoretyczne podstawy socjologii wiedzy, t. 1, red. P. Bytniewski, M. Chałubiński, Wydawnictwo Uniwersytetu Marii Curie-Skłodowskiej, Lublin, s. 303-317. - 2007, Obraz, który nas zniewala. Współczesne ujęcia języka wobec esencjalizmu i problemu referencji, Wydawnictwo Universitas, Kraków. C a c k o w s k i Z d z i s ł a w 1986, Wstęp do wydania polskiego, [w:] L. Fleck, Powstanie i rozwój faktu naukowego. Wprowadzenie do nauki o stylu myślowym i kolektywie myślowym, Wydaw­ nictwo Lubelskie, Lublin, s. 10-24. C o u r t i n e J e a n - J a c q u e s , H a r o c h e C l a u d i n e 2007, Historia twarzy. Wyrażanie i ukry­ wanie emocji od XVI do początku X IX wieku, Wydawnictwo słowo/obraz terytoria, Gdańsk. D ą b s k a I z y d o r a 2007, Czy intersubiektywne podobieństwo wrażeń zmysłowych jest niezbęd­ nym założeniem nauk przyrodniczych?, [w:] Style myślowe i fakty. Artykuły i świadectwa, red. S. Werner, C. Zittel, F. Schmaltz, Wydawnictwo Instytutu Filozofii i Socjologii PAN, Warszawa, s. 251-258. D e r r a A l e k s a n d r a 2010, Kobiety jako czynnik przemilczany. Epistemologiczne uwikłanie me­ dycznego zjawiska anoreksji. Tekst przygotowany do druku, obecnie znajduje się na stronie internetowej: www.fleck.umcs.lublin.pl/teksty.htm D z i o b k o w s k i B o g d a n 2006, Realizm wewnętrzny a relatywizm, Przegląd Filozoficzny - Nowa Seria, nr 3, s. 27-46. F i s h S t a n l e y 2002, Interpretacja, retoryka, polityka. Zbiór esejów, red. A. Szahaj, Wydawnictwo Universitas, Kraków. F l e c k L u d w i k 1986, Powstanie i rozwój faktu naukowego. Wprowadzenie do nauki o stylu myś­ lowym i kolektywie myślowym, Wydawnictwo Lubelskie, Lublin. - 2007a, Nauka a środowisko, [w:] Style myślowe i fakty. Artykuły i świadectwa, red. S. Wer­ ner, C. Zittel, F. Schmaltz, Wydawnictwo Instytutu Filozofii i Socjologii PAN, Warszawa, s. 264-271. - 2007b, Odpowiedź na uwagi Tadeusza Bilikiewicza, [w:] Style myślowe i fakty. Artykuły i świadectwa, red. S. Werner, C. Zittel, F. Schmaltz, Wydawnictwo Instytutu Filozofii i Socjologii PAN, Warszawa, s. 281-287. - 2007c, Zagadnienie teorii poznawania, [w:] Style myślowe i fakty. Artykuły i świadectwa, red. S. Werner, C. Zittel, F. Schmaltz, Wydawnictwo Instytutu Filozofii i Socjologii PAN, Warszawa, s. 215-251. - 2007d, W sprawie artykułu p. Izydory Dąbskiej w Przeglądzie Filozoficznym, [w:] Style myślowe i fakty. Artykuły i świadectwa, red. S. Werner, C. Zittel, F. Schmaltz, Wydawnic­ two Instytutu Filozofii i Socjologii PAN, Warszawa, s. 258-264. - 2007e, Problemy naukoznawstwa, [w:] Style myślowe i fakty. Artykuły i świadectwa, red. S. Werner, C. Zittel, F. Schmaltz, Wydawnictwo Instytutu Filozofii i Socjologii PAN, Warszawa, s. 148-163. - 2007f, O kryzysie ‘rzeczywistości’, [w:] Style myślowe i fakty. Artykuły i świadectwa, red. S. Werner, C. Zittel, F. Schmaltz, Wydawnictwo Instytutu Filozofii i Socjologii PAN, War­ szawa, s. 55-67. - 2007g, Patrzeć, widzieć, wiedzieć, [w:] Style myślowe i fakty. Artykuły i świadectwa, red. S. Werner, C. Zittel, F. Schmaltz, Wydawnictwo Instytutu Filozofii i Socjologii PAN, War­ szawa, s. 163-185. G u r i e w i c z A r o n 2002, Jednostka w dziejach Europy (Średniowiecze), Wydawnictwo Mara­ but, Oficyna Wydawnicza Volumen, Gdańsk-Warszawa. H a n u s z e w i c z S t a n i s ł a w 2006, Popper a socjologia wiedzy, [w:] Teoretyczne podstawy socjologii wiedzy, t. 1, red. P. Bytniewski, M. Chałubiński, Wydawnictwo Uniwersytetu Marii Curie-Skłodowskiej, Lublin, s. 198-211. �W STRONĘ TEORII I HISTORII KULTURY 131 K u h n T h o m a s S. 1985, Raz jeszcze o paradygmatach, [w:] Dwa bieguny. Tradycja i nowator­ stwo w badaniach naukowych, Państwowy Instytut Wydawniczy, Warszawa, s. 406^140. - 2001, Struktura rewolucji naukowych, Fundacja Aletheia, Warszawa. L e n k H a n s 1995, Filozofia pragmatycznego interpretacjonizmu. Filozofia pomiędzy nauką a praktyką, Terminus, t. 4, Oficyna Naukowa, Warszawa. K m i t a J e r z y 2007, Nauka jako dziedzina kultury symbolicznej, [w:] J. Kmita, Późny wnukfilo ­ zofii. Wstęp do kulturoznawstwa, Studia Kulturoznawcze, Bogucki Wydawnictwo Naukowe, Poznań, s. 111-142. M a n n h e i m K a r l 2008,Ideologia i utopia, Wydawnictwo Aletheia, Warszawa. M i t t e r e r J o s e f 1996, Tamta strona filozofii. Przeciwko dualistycznej zasadzie poznania, Ter­ minus, t. 9, Oficyna Naukowa, Warszawa. - 2004, Ucieczka z dowolności, Terminus, t. 34, Oficyna Naukowa, Warszawa. N i ż n i k J ó z e f 1983, Słowo wstępne, [w:] P. Berger, T. Luckmann, Społeczne tworzenie rzeczy­ wistości, Państwowy Instytut Wydawniczy, Warszawa, s. 5-22. Q u i n e W i l l a r d V a n O r m a n 2000, Z punktu widzenia logiki: dziewięć esejów logiczno-filozoficznych, Fundacja Aletheia, Warszawa. R e g e ń c z u k W o j c i e c h 1998, Prawda w koncepcji stylów myślowych Ludwika Flecka, Kwar­ talnik Filozoficzny, t. 26, z. 2, s. 153-172. R o r t y R i c h a r d 1994, Filozofia a zwierciadło natury, Wydawnictwo SPACJA - Fundacja Aletheia, Warszawa. S a d y W o j c i e c h 2000, Fleck. O społecznej naturze poznania, Filozofia polska X X wieku, Wy­ dawnictwo Prószyński i S-ka, Warszawa. S c h e l e r M a x 1990, Problemy socjologii wiedzy, Biblioteka Klasyków Filozofii, Państwowe Wydawnictwo Naukowe, Warszawa. S h a p i n S t e p h e n 1993, Pompa i okoliczności: literacka technika Roberta Boyle’a, [w:] Mocny program socjologii wiedzy, red. B. Bames, D. Bloor, Wydawnictwo Instytutu Filozofii i Socjo­ logii PAN, Warszawa, s. 320-371. - 2000, Rewolucja naukowa, Wydawnictwo Prószyński i S-ka, Warszawa. S i k o r a M a r e k 2007, Problem reprezentacji poznawczej w nowożytnej i współczesnej refleksji filozoficznej, Wydawnictwo Naukowe Instytutu Filozofii, Uniwersytet im. Adama Mickiewicza w Poznaniu, Poznań. S oj a k R a d o s ł a w 2001, [recenzja] Wojciech Sady, Fleck. O społecznej naturze poznania, Seria: Filozofia polska XX wieku, Wydawnictwo Prószyński i S-ka, Warszawa, 2000, Przegląd Filo­ zoficzny, Nowa Seria, nr 3, s. 365-373. - 2004, Paradoks antropologiczny. Socjologia wiedzy jako perspektywa ogólnej teorii spo­ łeczeństwa, Monografie FNP - Seria Humanistyczna, Wydawnictwo Uniwersytetu Wro­ cławskiego, Wrocław. - 2006, Czy spór o relatywizm można rozwiązać empirycznie?, [w:] Teoretyczne podstawy socjologii wiedzy, t. 1, red. P. Bytniewski, M. Chałubiński, Wydawnictwo Uniwersytetu Marii Curie-Skłodowskiej, Lublin, s. 287-302. S y m o t i u k S t e f a n 1983, Dwie socjologie wiedzy. Polemika Flecka z Bilikiewiczem [w:] Studia Filozoficzne, nr 10, s. 127-143. S z a h a j A n d r z e j 2006, Filozofia kultury jako filozofia pierwsza (uwagi wstępne), [w:] Co to je st filozofia kultury?, red. Z. Rosińska, J. Michalik, Wydawnictwo Uniwersytetu Warszaw­ skiego, Warszawa, s. 153-159. - 2007, Zwrot antypozytywistyczny dokonany (zamiast wstępu), [w:] Filozofia i etyka inter­ pretacji, red. A. Szahaj, A. Kola, Wydawnictwo Universitas, Kraków, s. 7-17. W o r o n i e c k a G r a ż y n a 2006, Socjologia interpretatywna a socjologia wiedzy, [w:] Teoretyczne podstawy socjologii wiedzy, t. 1, red. P. Bytniewski, M. Chałubiński, Wydawnictwo Uniwer­ sytetu Marii Curie-Skłodowskiej, Lublin, s. 231-239. W o ź n i a k T o m a s z 2000, Propaganda scjentystyczna. Funkcje społeczne przekazów popularno­ naukowych, Wydawnictwo Instytutu Filozofii i Socjologii PAN, Warszawa. �132 MICHAŁ RYDLEWSKI Z n a n i e c k i F l o r i a n 1988, Wstęp do socjologii, Biblioteka Socjologiczna, Państwowe Wydaw­ nictwo Naukowe, Warszawa. Z i t t e l C l a u s , S c h m a l t z F l o r i a n 2007, Wstęp, [w:] Style myślowe ifakty. Artykuły i świa­ dectwa, red. S. Werner C. Zittel, F. Schmaltz, Wydawnictwo Instytutu Filozofii i Socjologii PAN, Warszawa, s. 9-35. Z u b e r M a r c e l i n a 2006, Współczesna nieklasyczna socjologia wiedzy, [w:] Teoretyczne pod­ stawy socjologii wiedzy, t. 1, red. P. Bytniewski, M. Chałubiński, Wydawnictwo Uniwersytetu Marii Curie-Skłodowskiej, Lublin, s. 240-246. Z y b e r t o w i c z A n d r z e j 1995, Przemoc i poznanie. Studium z nie-klasycznej socjologii wiedzy, Wydawnictwo Uniwersytetu Mikołaja Kopernika, Toruń. MICHAŁ RYDLEWSKI IN THE SITE OF A THEORY AND HISTORY OF CULTURE. A GLANCE ON LUDWIK FLECK’S THEORY OF THOUGHT STYLES Key words: thought collectives, thought styles, non-classical sociology of knowledge, theory of culture, cultural change, theory of vision, common sense. Humanistic reflection on culture is very important in Polish science. It is one of the most interesting themes of Polish Philosophy, represented by Stanisław Brzozowski, Bronisław Malinowski, Florian Znaniecki, Leszek Kołakowski, Zygmunt Bauman, Jerzy Kmita. One of the greatest, still unknown, is Ludwik Fleck, who was a medical doctor (outstanding mickrobiologist) and an author of a book Genesis and Development a Scientifict Fact published in 1935, where he discusses sociological perception of science. Fleck is becoming popular among Polish representatives of humanities, especially sociologists and philosophers. His theory and point of view on developing of knowledge, organizes the discussion between realism (philosophy of science) and anti-realism (non-classical sociology of knowledge, sociology of scientific knowledge, science and technology studies). Fleck’s theory of ‘thought collectives’ and ‘thought styles’ is completely unknown to Polish ethnologists. In author’s opinion, Fleck’s theory should be treated as a theory of culture in the anthropological sense, which can be useful to describe how culture works. He underlines that Fleck’s theory can be useful in studies on cultural change, theory of vision and common sense. From methodological point of view Fleck’s theory is morę interesting (morę empirical) than Thomas Kuhn’s, and is putting culture closer to the development of science. In author’s opinion Fleck’s theory is a maturę theory of non-classical Sociology of knowledge. However it appeared almost forty years before this sociological project. Even today Fleck’s words are still worth mentioning. We can easily find ideas of H. Putnam, W. V. O. Quine, S. Fish in Fleck’s papers. In author’s opinion Fleck is a philosopher who is Crossing the borders of Anthropology, Sociology of knowledge and onthological thesis of an American pragmatism. Author considers Fleck’s theory to be an useful instrument which helps us to understand society. In his opinion, this theory should be widely discussed and used as a tool in Polish Ethnology. M.R. Adres Autora: Mgr Michał Rydlewski Instytut Filozofii UMK ul. Fosa Staromiejska la , 87-100 Toruń e-mail: rydles@autograf.pl � https://zbiory.etnologia.uw.edu.pl/files/original/9003bdec24dc06d7d4a1790b82c24525.pdf 462c48c6d252f194bf0790b306341c63 Dublin Core The Dublin Core metadata element set is common to all Omeka records, including items, files, and collections. For more information see, http://dublincore.org/documents/dces/. Title A name given to the resource Etnografia Polska Subject The topic of the resource etnografia, etnologia Description An account of the resource czasopismo Date A point or period of time associated with an event in the lifecycle of the resource 1958- Rights Information about rights held in and over the resource Licencja PIA Format The file format, physical medium, or dimensions of the resource pdf Language A language of the resource polski Creator An entity primarily responsible for making the resource IAiE PAN ( d.IHKM PAN) Publisher An entity responsible for making the resource available IAiE PAN Text A resource consisting primarily of words for reading. Examples include books, letters, dissertations, poems, newspapers, articles, archives of mailing lists. Note that facsimiles or images of texts are still of the genre Text. Dublin Core The Dublin Core metadata element set is common to all Omeka records, including items, files, and collections. For more information see, http://dublincore.org/documents/dces/. Relation A related resource oai:cyfrowaetnografia.pl:publication:6105 Rights Information about rights held in and over the resource Licencja PIA Date A point or period of time associated with an event in the lifecycle of the resource 2011 Subject The topic of the resource Syberia - zesłańcy Rosja- folklor tradycyjny Prasłowianie - wierzenia Identifier An unambiguous reference to the resource within a given context oai:cyfrowaetnografia.pl:5693 Title A name given to the resource Artykuły recenzyjne, recenzje / ETNOGRAFIA POLSKA 2011 t.55 Description An account of the resource Etnografia Polska 2011 t.55 s.252-260 Creator An entity primarily responsible for making the resource Rzepkowska, Aleksandra Gołębiowska-Suchorska,Agnieszka Łuczyński, Michał Language A language of the resource pol., ang. Publisher An entity responsible for making the resource available Instytut Archeologii i Etnologii PAN Type The nature or genre of the resource czas. Format The file format, physical medium, or dimensions of the resource application/pdf PDF Text Text capture metadata for PDF documents Text R E C E N Z J E „Etnografia Polska”, t. LV, 2011, z. 1–2 PL ISSN 0071-1861 Wąż w raju. Zabawa w społeczeństwie konsumpcyjnym, pod redakcją Ryszarda Kantora, Tadeusza Palecznego i Magdaleny Banaszkiewicz, Wydawnictwo Uniwersytetu Jagiellońskiego, Kraków 2011, ss. 211 Tytuł książki można odczytać jako przestrogę. Wszak wąż w raju jest symbolem zła, wodzi na pokuszenie. Tych, którzy ulegną jego podszeptom czeka, jak wiadomo, kara – doświadczanie licznych ziemskich trosk, bólu, cierpienia. Dla człowieka żyjącego w społeczeństwie konsumpcyjnym zabawa bardzo często staje się ucieczką od niełatwej codzienności, namiastką raju, wolności, pozwala zapomnieć o problemach. Tytuł książki sugeruje, że jej uczestnicy, podobnie jak biblijni Prarodzice, są kuszeni. Powinni też zapewne spodziewać się kary, jeśli dadzą się zwieść Kusicielowi (w tej roli występuje społeczeństwo konsumpcyjne i wszechobecna w nim zabawa). Autorzy książki wskazują na rosnącą rolę zabawy we współczesnym, globalizującym się świecie. Charakteryzują też zmiany, jakim podlega zabawa, a wraz z nią społeczeństwo, w którym rozrywka jest niezwykle mocno związana z szeroko rozumianą konsumpcją. Zauważają także, że znaczenie terminu ‘konsumpcja’ uległo zmianie. Obecnie nie chodzi już wyłącznie o zaspakajanie podstawowych potrzeb biologicznych oraz gromadzenie dóbr zapewniających stabilizację i będących wyznacznikiem prestiżu społecznego. „Pragnienie stabilności – jak pisze Agata Kowalik, powołując się m.in. na prace Z. Baumana, G. Ritzera, B. Barbera, D. Riesmana i T. Szlendaka – przesunęło się niemal na koniec listy celów, a jego zaszczytne miejsce zastąpiło dążenie do niezwłocznego zaspokojenia sztucznie wzbudzonych potrzeb. Co więcej, wielu badaczy jest zdania, iż w rzeczywistości to już nie potrzeba, lecz pragnienie czy pożądanie [...] a idąc dalej – na ogół zwyczajna «zachcianka» pełni funkcję motoru napędowego działania wiernych wyznawców ideologii konsumeryzmu” (s. 94). Współczesny człowiek, którego tożsamość w dużym stopniu jest kształtowana i określana przez udział w konsumpcji, jest zarazem człowiekiem zabawy (związki między konsumpcją zabawą i tożsamością szczegółowo analizuje Ryszard Kantor). Dla mieszkańców świata, w którym wiodącą rolę odgrywa szeroko pojęta konsumpcja, utożsamiana z zabawą, wartością nadrzędną staje się poczucie szczęścia, hedonizm, karnawalizacja życia. Specjaliści od zabawy podpowiadają, w co należy się bawić, podsuwają gotowe rozwiązania, umiejętnie rozpalają pragnienie udziału w określonych formach rozrywki. O zjawiskach tych pisze m.in. Tadeusz Paleczny, zaznaczając zarazem, że „zabawa staje się [...] produktem, usługą, towarem «na sprzedaż» [...]” (s. 9). „Przestaje być czymś wesołym, lekkim, «zabawnym», lokując się w sferze zachowań i działań poważnych, związanych z przedsiębiorczością, zarabianiem pieniędzy, tworzeniem złożonych, olbrzymich struktur koncernów medialnych [...]” (s. 19). Paleczny przedstawia zabawę jako „czynnik transgresji, dyfuzji, demokratyzacji, egalitaryzacji, uniwersalizacji kulturowej, a jednocześnie składnik tradycji plemiennej, etnicznej, narodowej i cywilizacyjnej” (s. 11). Podkreśla też, że staje się ona „łącznikiem międzykulturowym, służy jednak także podtrzymywaniu odrębności kulturowej lokalnych i narodowych wspólnot. [...]” (s. 11–12). Cytowany badacz wskazuje również na takie charakterystyczne cechy współczesnej zabawy jak: deterytoryzacja, deinstytucjonalizacja, deideologizacja, subiektywizacja oraz prywatyzacja tożsamości jej uczestników. Podobnie jak inni autorzy publikujący w omawianym tomie, Paleczny zwraca uwagę na zasadniczą rolę, jaką w kreowaniu wzorów zabawy, zwłaszcza mających charakter widowiska, odgrywają media i internet. „Widowiskowość” staje się wyznacznikiem dobrej zabawy, stąd coraz większa popularność masowych festynów, parad, festiwali. „Wiele z obecnych masowych widowisk istnieje dzięki zasadzie popularności opartej na «oglądalności». To mass media kreują współczesne widowiska, wyznaczają kulturowe standardy obecności poprzez dostęp do sieci” (s. 21). „Stacje telewizyjne i portale internetowe, kształtując nie tylko formy uczestnictwa, ale także gusty i potrzeby masowej widowni” (tamże). �250 RECENZJE Paleczny zaznacza, że we współczesnym świecie wszystko może stać się rozrywką: wybuch wulkanu, tsunami, śmierć i pogrzeb znanej osoby. O zjawisku tym pisze również R. Kantor, podkreślając, że obecnie „zaciera się widoczna wyraźnie w przeszłości granica między sferą powagi a sferą zabawy. Wszystko lub niemal wszystko staje się lub może stać się zabawą, służy zabawie, ma dostarczać przyjemności, odprężenia” (s. 45). Jednym z wielu podanych przez tego autora (niezwykle ciekawych) przykładów „«uludycznienia» sfer dotychczasowej powagi” są tzw. rekonstrukcje historyczne, zabawy przeszłością i zabawy w przeszłość (s. 46–47). Autorzy poszczególnych artykułów zastanawiają się nad rolą i znaczeniem zabawy w społeczeństwach rządzonych przez konsumpcję. Bacznie śledzą zmiany związane ze sferą ludyzmu, odsłaniają ich mechanizmy, wskazują na niektóre społeczno-kulturowe skutki konsumpcyjnego stylu życia. Nierzadko łączą własne obserwacje z refleksję teoretyczną i/lub podejmują próbę zdefiniowania zabawy i związanych z nią zjawisk (kwestii tej wiele uwagi poświęcił R. Kantor, analizując znaczenie pojęć: ‘zabawa’, ‘rozrywka’, ‘ludyzm’ i ‘ludyczność’). We współczesnym świecie zabawa, podlegająca określonym celom i regułom, coraz bardziej zmienia swoje oblicze. Zajmuje też nowe przestrzenie, wkraczając m.in. do centrów handlowo-rozrywkowych. Miejsca te są niezwykle lubiane zwłaszcza przez młodzież. Badania przeprowadzone przez A. Kowalik znakomicie pokazują, jakie znaczenie dla młodych ludzi ma przebywanie w takich obiektach, w jaki sposób, spędzając w nich długie godziny, organizują sobie czas, czym się zajmują, by nie było nudno, ale także, by poczuć się cząstką społeczeństwa konsumpcyjnego. Wielu z nich nie potrzebuje pieniędzy, by świetnie się bawić w przestrzeniach centrów handlowych. Rozrywką jest po prostu oglądanie przebywających tam ludzi, towarzyszenie im, ale też np. droczenie się z ochroniarzami. Nie wszystkim jednak wystarczają takie zachowania. Świadczy o tym przykład tzw. galerianek. Nierzadkie są także kradzieże budzących pożądanie towarów, które w oczach młodych ludzi stanowią przepustkę do lepszego świata i dzięki którym posiadacz określonego produktu zyskuje akceptację rówieśników. Autorka zauważa, że młodzież na ogół postępuje bezrefleksyjnie i z łatwością daje się wciągać w mechanizmy konsumpcji, stając się jej częścią. O centrach handlowo-rozrywkowych, w których konsumpcja ściśle splata się z zabawą, niezwykle zajmująco pisze R. Kantor. Autor określa tego typu miejsca mianem „niby-miast”. W takich „niby-miastach” wszystko jest podporządkowane komercji. Nawet organizowane w nich wystawy czy koncerty muzyki popularnej „nie mają znaczenia stricte kulturalnego, ponieważ towarzyszą zwykle promocji czegoś innego” (s. 42). „Wszelkie działania kulturowo-oświatowe [...] podejmowane przez centra handlowo-rozrywkowe, często we współpracy z fundacjami oraz z samorządowymi i państwowymi instytucjami, mają podłoże komercyjne. Służą do przyciągania nowych klientów i do jeszcze ściślejszego przywiązania stałych bywalców” (s. 43). Obserwacje dokonane przez R. Kantora w krakowskich centrach handlowo-rozrywkowych prowadzą do wniosku, że miejsca te stają się „domami popkultury”. „Obok funkcji wynikających z ich głównego zadania, jakim jest konsumpcja wszelkich dóbr materialnych oraz zabawy i rozrywki, propagują kulturę konsumpcyjną, [...] wykorzystując do tego spore zasoby materialne i przestrzeń, która oczywiście służy przede wszystkim jako przedmiot konsumpcji dóbr materialnych” (s. 44). W wielu miejscowościach istnieją specjalnie wydzielone „przestrzenie ludyczne”, ciągle też powstają nowe obszary mające służyć zabawie. Zjawisko „uludycznienia przestrzeni” miast i terenów pozamiejskich zostało poddane wnikliwej analizie przez Magdalenę Szalbot. Pisze ona m.in. o tym, że wiele miejscowości rywalizuje dziś ze sobą w tworzeniu sfer dobrej zabawy, przeznaczonych dla mieszkańców oraz dla przybyszy z zewnątrz, głównie turystów. W artykule podano różnorodne przykłady realizacji projektów ludycznych. Niektóre z nich, jak informuje M. Szalbot, zwłaszcza ulokowane na atrakcyjnych przyrodniczo terenach, spotkały się ze zdecydowanym sprzeciwem ekologów. Należałoby dodać, że kreowanie przestrzeni ludycznych ma także wielu przeciwników wśród mieszkańców miast, zmuszonych do przebywania w takich przestrzeniach wbrew własnej woli. Protestują oni przeciwko zakłócaniu ciszy nocnej przez uczestników zabaw, odbywających się w tych miejscach. Potrzeba spokoju i prawa do wypoczynku we własnym domu kłóci się tu wyraźnie z działaniami twórców przestrzeni ludycznych, kierujących się przede wszystkim względami ekonomicznymi, zasadami konsumpcjonizmu1. 1 Szerzej na ten temat patrz: I. Kabzińska, Jak pogodzić wodę z ogniem? Miłośnicy ciszy kontra wielbiciele hałasu, Zabawy i zabawki,nr 1–4, 2009, s. 75–99. �RECENZJE 251 Z licznych ofert zabaw odbywających się w specjalnie do tego celu przeznaczonych miejscach, korzystają przede wszystkim ludzie młodzi. Listę takich miejsc preferowanych przez młodzież studencką, wraz z opisem jej ulubionych zabaw, przedstawia Tomasz Michalewski. Powołując się na wyniki własnych badań przeprowadzonych wśród studentów kierunków pedagogicznych Uniwersytetu Opolskiego2, zwraca on uwagę na coraz bardziej widoczny wzrost przestrzeni ludycznych, do których dostęp jest otwarty, a także na pojawianie się nowych propozycji zabawy, mających związek z rozwojem społeczeństwa konsumpcyjnego i mediatyzacją zachowań ludycznych. Konsumpcjonizm zatacza coraz szersze kręgi, przenikając różne sfery kultury. Próbuje np. (z różnym skutkiem) narzucić swoje reguły sztuce (pisze o tym Maciej Kucia). Wkracza też do muzeów, przekształcając je w miejsca tak bardzo dziś poszukiwanej rozrywki. Zjawisku temu poświęcony jest znakomity artykuł Jolanty Podsiadło. Autorka wskazuje na niebezpieczeństwo wynikające z nadmiernego ulegania współczesnym trendom przez muzea stawiające przede wszystkim na zabawę. Jej zdaniem, w następstwie takich działań gubi się sens ekspozycji, znaczenie eksponatów. Są one traktowane powierzchownie; brakuje kontemplacji, delektowania się nimi. Autorka nie kryje obaw o przyszłość muzeów, coraz bardziej ulegających ogólnym trendom i przejmujących narzucone z zewnątrz wzory zachowań, odpowiadające społeczeństwu przenikniętemu ludyzmem, hedonizmem, odrzucającemu refleksję, krytycyzm, stającemu się jedynie zewnątrzsterownym elementem doskonale działającej machiny. Pierwiastek ludyczny, nierozerwalnie związany z konsumpcjonizmem, coraz bardziej zawłaszcza sferę turystyki, przede wszystkim masowej, organizowanej przez wielkie biura podróży. Magdalena Banaszkiewicz dowodzi, że współczesny człowiek – homo turisticus – może być uznany za młodszego brata homo ludens. Niezmiernie ciekawa jest przedstawiona przez tę autorkę analiza współczesnej turystyki, w której można odnaleźć cztery podstawowe typy zabaw wyróżnionych przez Rogera Caillois, określonych przez niego jako alea, agon, illinks oraz mimicry. Do koncepcji R. Caillois nawiązuje również Joanna Dziadowiec, przedstawiając oryginalny, pogłębiony opis Międzynarodowego Festiwalu Folkloru Ziem Górskich, przeprowadzony m.in. pod kątem obecności w nim wyróżnionych przez Caillois kategorii zabawy. W swojej analizie autorka odwołuje się ponadto do Turnerowskiej communitas, do Bachtinowskiej koncepcji karnawału, a także do kategorii performance. Spojrzenie na Festiwal zaproponowane przez J. Dziadowiec sprawia, że przedsięwzięcie to zyskuje nowy wymiar, ukazane też zostały nowe możliwości jego interpretacji. Autorka przypuszcza, że festiwale, których przykładem jest analizowana przez nią impreza, „stanowią współcześnie ważne remedium na wyobcowanie człowieka w dzisiejszym fragmentarycznym i konsumpcyjnym świecie” (s. 166). Szkoda, że wątek ten nie został w tekście rozbudowany. Pojawia się też pytanie czy takim remedium jest/ może być również – generalnie – zabawa, która dla wielu mieszkańców współczesnego świata stała się bożkiem? W jakim stopniu jest ona lekiem na samotność współczesnego człowieka, poczucie wykorzenienia i zagubienia w zmieniającej się w coraz bardziej zawrotnym tempie rzeczywistości? Książka zawiera znakomity opis współczesnego społeczeństwa konsumpcyjnego, ilustrowany przykładami zaczerpniętymi z polskiej rzeczywistości. Nie ulega wątpliwości, że potrzeba nieustannego uczestnictwa w zabawie, doskonale kreowana i podsycana przez media, rynek i wielkie korporacje, dla których zabawa jest produktem przynoszącym krociowe zyski, organizuje dziś życie wielu Polaków. Głosy przeciwników konsumpcjonizmu i traktowania życia jedynie jako okazji do zabawy są umiejętnie wyciszane, ignorowane lub wyśmiewane. Ludyzm zdominował zachowania wielu współczesnych polityków. Jest też coraz bardziej widoczny w telewizyjnych programach dotyczących polityki (zjawisko to znakomicie opisała Renata Hołda). Rozmaite zachowania, które można określić mianem ludycznych, cechują również użytkowników portalu społecznościowego Facebook (świetny tekst Moniki Szlęzak). Homo ludens doskonale czuje się w wirtualnym świecie, który traktuje jak rzeczywistość (zjawisko to zostało poddane niezwykle ciekawej analizie przez Bartosza Kosińskiego). Wąż w raju skłania do refleksji zarówno nad mechanizmami rządzącymi współczesnym konsumpcyjno-globalnym światem, w którym doskonale odnalazło się polskie społeczeństwo, jak i nad jego przyszłością. Kolejne badania z cyklu „Diagnoza społeczna” wskazują, iż Polacy osiągnęli bardzo wysoki 2 Badania przeprowadzono na próbie 90 osób. �252 RECENZJE stopień zadowolenia, poczucia szczęścia. Nie straszny nam światowy kryzys, ani inne problemy współczesnego świata. Okazało się, że w bardzo krótkim czasie przestaliśmy narzekać, stając się ludźmi zadowolonymi z życia, radosnymi. W jakimś stopniu zmiana ta jest z pewnością spowodowana uczestnictwem w społeczeństwie konsumpcyjnym, zachłyśnięciem się możliwościami, jakie daje ono człowiekowi, a także – moim zdaniem – rosnącym poziomem egoizmu, który sprawia, że ludzie koncentrują się głównie na sobie i zaspakajaniu jedynie własnych potrzeb, nierzadko kosztem innych. Zdecydowana większość członków społeczeństwa konsumpcyjnego nie widzi też pułapek zastawianych przez rządzące nim mechanizmy (trzeba przyznać, że są one sprytnie ukrywane). Nie widzimy w pobliżu nas rajskiego węża, a nawet jeśli go dostrzegamy – traktujemy jedynie jako nieszkodliwy gadżet. A może nie chcemy go widzieć, oddając się urokom konsumpcjonizmu, wierząc, że tak będzie zawsze... Przebudzenie może być bardzo bolesne dla tych, którzy z różnych powodów wypadną z kręgu uczestników zabawy. Show z pewnością będzie trwał bez nich, przyciągając nowych wielbicieli, na których zostaną skierowane telewizyjne kamery. „Narastanie ludyczności, jej dominacja we współczesnej kulturze społeczeństwa konsumpcyjnego, niepokoi wielu obserwatorów. Najbardziej dobitnie – zdaniem R. Kantora – dał temu wyraz Neil Postman w pracy Zabawić się na śmierć. Dyskurs publiczny w epoce show-businessu [...]” (s. 54)3. Cytowany autor twierdzi, że nie podziela katastroficznych wizji Portmana (s. 55), pisząc o roli mediów we współczesnym świecie przewiduje jednak, że „dominacja medialnej indoktrynacji o treści konsumpcyjnej i hedonistycznej prawdopodobnie spowoduje dalsze upowszechnianie się tożsamości konsumpcyjnej, hedonistycznej w kolejnych pokoleniach” (s. 54). Za F. M. Cataluccio, R. Kantor określa takie społeczeństwo jako niedojrzałe, infantylne (tamże). Przyznam, że wizja funkcjonowania społeczeństwa złożonego głównie z ludzi niedojrzałych, podobnie jak obraz czekającej je przyszłości, budzi mój niepokój. Zastanawiam się też nad tym, jaką cenę przyjdzie zapłacić tym, którzy bez umiaru pogrążają się w zabawie, kierując się jedynie własnymi zachciankami, hołdując hedonizmowi. Mogę sobie także doskonale wyobrazić, jak trudno będzie się żyło tym, którzy – wbrew globalnym trendom – cenią sobie odpowiedzialność, wewnątrzsterowność, indywidualizm i nie chcą poddać się presji konsumpcji. Iwona Kabzińska Zesłaniec. Pismo Rady Naukowej Zarządu Głównego Związku Sybiraków, redaktor naczelny Antoni Kuczyński, nr 1–47, Zarząd Główny Związku Sybiraków, Warszawa 1996–2011 Francuski historyk, Pierre Nora, proponując nowe formy pisania historii (określanej przez siebie mianem historii drugiego stopnia1), wprowadził pojęcie miejsc czy też punktów pamięci (z francuskiego lieux de mémoire)2. Czym one są? Ogólnie rzecz biorąc można stwierdzić, że są to różnego rodzaju artykulacje pamięci zbiorowej, które wyrażają, a także kształtują tożsamość grupy, jej autocharakterystykę oraz wizerunek. Termin ten należy też rozumieć metaforycznie – punktami pamięci mogą być bowiem zarówno miejsca rzeczywiste: geograficzne czy architektoniczne (archiwa, biblioteki, muzea, pomniki, cmentarze), jak i funkcjonalne (stowarzyszenia, podręczniki) oraz symboliczne (osoby – realne i mityczne, rocznice, pielgrzymki, upamiętnienia). Lieux de mémoire mogą więc przybierać rozmaite formy, z których każda jest wyrazem zbiorowej tożsamości i tradycji. Różna może być także aura emocjonalna tych miejsc – mogą być one miejscami tryumfu, zwycięskiego heroizmu albo żałoby. Ich struktura może być wielowymiarowa i polifoniczna, to znaczy w ramach jednej całości mogą one łączyć najrozmaitsze idee, tonacje i motywy: solidarności, nienawiści, traumy, przebaczenia, dostojnej elegii Tłum. L. Niedzielski, Warszawskie Wydawnictwo Literackie MUZA S.A., Warszawa 2002. Odznacza się ona odejściem od pozytywistycznej faktografii, swoistego kultu historii zdarzeniowej i linearnej, na rzecz zwrócenia się ku przestrzeni hermeneutycznej i symbolicznej. 2 Patrz: Pierre Nora, Les lieux de mémoire, t. 1–7, Edition Gallimard, Paris 1984–1986; Czas pamięci, Res Publica Nowa, nr 7, 2001, s. 37–43; Kaja Kaźmierska, Ramy społeczne pamięci, Kultura i Społeczeństwo, t. 51, nr 2, 2007, s. 3–23. 3 1 �RECENZJE 253 itp. Każda epoka i zbiorowość kreują własne, na swój sposób niepowtarzalne loci memoriae, objawiające właściwe dla nich relacje z przeszłością3. W prezentowanym tekście chciałabym zwrócić uwagę na jedno z takich miejsc, obecnych w polskiej kulturze współczesnej. Jest nim pismo Zesłaniec. Jego historia – jako samodzielnego periodyku – liczy piętnaście lat. Początkowo, od 1991 roku, wychodził on jako dodatek do wydawanego we Wrocławiu „Dziennika Dolnośląskiego”. Od 1996 roku jest odrębnym pismem4. Redaktorem naczelnym Zesłańca oraz jego współtwórcą, wraz z Wiesławem Krawczyńskim, jest polski historyk i etnolog – Antoni Kuczyński, przez długi czas związany jako profesor z Uniwersytetem Wrocławskim5. Przez dwa lata, od 1997 do 1999 roku, A. Kuczyńskiego na stanowisku redaktora zastępował Władysław Masiarz. Warto również zaznaczyć, iż pismo to należy do kategorii „non profit” i istnieje dzięki stałej pomocy Rady Ochrony Pamięci Walk i Męczeństwa oraz wielu życzliwych donatorów, wśród których są także Sybiracy przekazujący na cele wydawnicze swój przysłowiowy „wdowi grosz”. Zesłaniec składa się z kilku działów. W pierwszym z nich zamieszczane są artykuły o tematyce wschodoznawczej, dotyczące głównie powikłanych relacji polsko-rosyjskich oraz dziejów Polaków na Wschodzie. Autorami tych artykułów są osoby reprezentujące różne profesje oraz perspektywy badawcze. Dzięki temu czytelnik ma szansę zapoznać się z wieloma ujęciami poruszanych zagadnień oraz podjąć intelektualną wędrówkę po rozmaitych obszarach tematycznych, eksplorowanych przez autorów. W pozostałych działach kwartalnika odnaleźć można: wspomnienia z okresu deportacji (często zawierające niezwykłe wprost historie i reminiscencje, sugestywnie odmalowane sceny z przeszłości), sprawozdania dotyczące działalności Związku Sybiraków oraz wszelkich ważnych dla tego środowiska wydarzeń, a także recenzje i omówienia prac związanych z linią tematyczną periodyku. Każdy numer ma starannie dobraną i atrakcyjną szatę graficzną. Jak zauważył jeden z recenzentów Zesłańca – Grzegorz Pełczyński, Redakcja „[...] bardzo skrupulatnie przestrzega właściwych proporcji między emocjami a intelektem”6. Zajmując się tematyką wschodnią bardzo łatwo wszak o cierpiętnictwo, o przywdziewanie smętnego martyrologicznego uniformu, o dyktowane emocjami złorzeczenie oraz oskarżanie wszystkich i wszystkiego. Teksty publikowane we wrocławskim czasopiśmie wolne są jednak od martyrologicznych inklinacji, pozbawione ideologicznego jadu i stronniczości. Są one na ogół świetnie dopracowane warsztatowo, dobrze osadzone w materiale źródłowym oraz oparte na metodzie naukowej. Dzięki temu Zesłaniec stwarza ważną oraz potrzebną przestrzeń dialogu dla wszystkich tych, którym nieobojętny jest upamiętniany na jego łamach rozdział naszej kultury i historii: naukowców, świadków wydarzeń historycznych, członków i przyjaciół rodzin sybirackich, mieszkańców oraz badaczy Orientu. We wstępie do jednego z numerów Zesłańca Antoni Kuczyński napisał, że wszyscy jesteśmy drobinami przetaczającej się z hukiem nawałnicy zdarzeń wszechświatowych, politycznych, gospodarczych, kataklizmów przyrody (nr 42, s. 1). Świat nieustannie biegnie naprzód, wzniecając tumany kurzu, który zaciera kontury przeszłości. Nasuwa to wiele pytań i obaw o to, czy zesłańczy los będzie pamiętany? Czy uda się ocalić tę część wspólnotowej tradycji i przeszłości od zapomnienia? Każdy następny numer wrocławskiego pisma daje nadzieję na to, że tak się stanie i że ta pamięć będzie pozytywnie budować naszą tożsamość – odtruwać ją z dawnych lęków i urazów, prowadzić do wiedzy, pojednania i zrozumienia. Aleksandra Rzepkowska 3 Patrz: Pierre Nora, Gesine Schwan, Robert Traba, Czy Europa istnieje?, http://wyborcza.pl/1,76842,4381316. html [dostęp:18.02.2011] 4 Od pewnego czasu kwartalnik posiada też edycję w Internecie. Zob. http://www.zeslaniec.pl [dostęp: 28.09.2011]. 5 A. Kuczyński jest również wieloletnim działaczem Związku Sybiraków oraz twórcą Biblioteki Zesłańca, jednej z serii wydawniczych Polskiego Towarzystwa Ludoznawczego. Jej program edytorski zapowiada ukazywanie się publikacji poświęconych dziejom Polaków na Syberii, Dalekim Wschodzie, w Kazachstanie i w innych rejonach byłego Związku Radzieckiego. 6 Patrz: Grzegorz Pełczyński, Zesłaniec [recenzja], Lud, t. 92, 2008, s. 332. �254 RECENZJE Kazačestvo: obrazy kul’turnoj identičnosti: sbornik fol’klorno-etnografičeskih materialov, sost. I. A. Filippova, T. I. Rožkova, S. A. Moiseeva, Magnitogorskij gosudarstvennyj universitet, Magnitogorsk 2010, ss. 202 Prezentowany zbiór materiałów wspomnieniowych przygotowany przez zespół folklorystów Państwowego Uniwersytetu w Magnitogorsku jest próbą ocalenia od zapomnienia kultury i folkloru odchodzącego pokolenia Kozaków, zamieszkujących tereny nad rzeką Ural. Osiedlenie się Kozaków w XVIII wieku wzdłuż tej rzeki związane było z dążeniem Rosji do ustabilizowania sytuacji na granicy dwóch wrogich narodów – Baszkirów i Kazachów. Pod względem etnicznym Kozakami byli poza Rosjanami głównie Tatarzy. Ta wieloetniczna społeczność wykształciła w procesie dziejowym własną organizację społeczno-wojskową i model kulturowo-etyczny, które stały się podstawą silnego poczucia tożsamości społeczno-kulturowej przedrewolucyjnych pokoleń Kozaków rosyjskich. W prezentowanym zbiorze z ust jednego z informatorów pada stwierdzenie, że do Kozaków się nie wstępuje – Kozakiem człowiek się rodzi. Jednak obecnie, po latach represji radzieckich wobec Kozaków jako sprzymierzeńców cara, w świadomości współczesnej młodzieży rosyjskiej związki z tradycjami kozactwa okazują się na tyle nikłe lub nieuświadomione, że młodzi wstępują do Kozaków, nie czując się bezpośrednimi, genetycznymi spadkobiercami tej tradycji. Dzieje się to zresztą zgodnie z prawem Federacji Rosyjskiej (FZ 154 z dnia 5 grudnia 2005 roku), które stanowi, iż Kozakami są członkowie wspólnot kozackich, odradzających się od 1990 roku po decyzji władz rosyjskich o rehabilitacji represjonowanych Kozaków. Prezentowany zbiór zawiera materiały zabrane w czasie ekspedycji pracowników Laboratorium Kultury Ludowej Uniwersytetu w Magnitogorsku prowadzonych w latach 1997–2010. Prace etnograficzne objęły tereny południowego Uralu w obwodzie czelabińskim, między innymi w stanicy kozackiej Magnitnaja w Magnitogorsku, w Wierchnieuralsku, we wsiach Spasskij, Jangelskij, Uwal’skij, Wierchniekizil’skij. Jak wynika ze szczegółowego spisu 45 respondentów (z informacjami o wykształceniu) pięciu najstarszych rozmówców urodziło się w latach 1915–1918, sięgnięcie do ich pamięci pozwoliło więc pośrednio zrekonstruować fakty z końca XIX wieku. Najmłodszy respondent urodził się w 1971 roku. W przypadku autorów zarchiwizowanych materiałów rękopiśmiennych daty urodzenia sięgają XIX wieku. Zbiór zawiera Wstęp autorstwa Iriny Filippowej z mapą obszaru badań, artykuł Tatiany Rożkowej o mechanizmach pamięci kulturowej oraz część zasadniczą: zapisy wywiadów-wspomnień (z podziałem na memoraty mężczyzn i kobiet), teksty pieśni kozackich z nutami i komentarzami; teksty rękopisów wspomnień z archiwum Laboratorium oraz reprodukcje ikonograficznej części zebranych materiałów – fotografii rodzinnych Kozaków. Artykuł Tatiany Rożkowej Pamjati wopreki: k voprosu o mechanizmach kul’turnoj pamjati (Wbrew pamięci: o mechanizmach pamięci kulturowej) jest próbą wyjaśnienia przyczyn fragmentaryczności prezentowanych wspomnień kozackich. Sytuację Kozaków po Rewolucji Październikowej autorka porównuje do znanego z czasów panowania Borysa Godunowa zjawiska zwanego Iwan, który nie pamięta swojego pochodzenia (ros. Ivan ne pomnjaszcij rodstva). Określenie to funkcjonowało jako formuła prawna oznaczająca zbiegłych chłopów pańszczyźnianych, włóczęgów, uciekinierów z katorgi, którzy w przypadku pojmania decydowali się ukryć dawne życie w nadziei na rozpoczęcie nowego. W podobnej sytuacji znaleźli się także Kozacy po upadku caratu w 1917 roku. Ukrycie „niewłaściwego”, utożsamianego z antybolszewizmem pochodzenia przed władzami radzieckimi paradoksalnie pozwalało na chociaż częściowe zachowanie pamięci o nim. Motyw zmiany nazwiska, czasem kilkukrotnej, pojawia się często we wspomnieniach Kozaków uralskich. Zerwanie z przeszłością wymagało także likwidacji dowodów rzeczowych – kozackich mundurów, broni, czy fotografii, na których jakiś element świadczył o przynależności do „wrogów ludu” (np. s. 20). Młodszym pokoleniom nie ujawniano „niebezpiecznych” faktów z przeszłości rodziny. Efektem tej zamierzonej niepamięci starszego pokolenia jest z jednej strony fragmentaryczność prezentowanych wspomnień, a z drugiej – brak świadomości historycznej losów własnej rodziny wśród młodzieży. Stąd źródłami informacji w zebranych wypowiedziach są wspomnienia własne Kozaków uralskich urodzonych w pierwszej połowie XX wieku, uzupełnione o przekazy osób trzecich, a nawet o źródła książkowe, prasowe (np. s. 87, 124, 130) czy filmowe. Wspomnienia, przedstawione w dwóch kolejnych częściach zbioru, prezentowane są w porządku chronologicznym określonym wiekiem informatorów. Tekstom nadano numery, które pozwalają odna- �RECENZJE 255 leźć w odsyłaczach informacje o dacie i miejscu zapisu oraz kodzie w archiwum Laboratorium. Każdy tekst poprzedza komentarz ze wskazaniem roku i miejsca urodzenia informatora oraz podstaw identyfikacji kulturowej (członek organizacji kozackiej, potomek Kozaków itp.). Wspomnienia mężczyzn (14 informatorów) zgrupowano w części zatytułowanej incipitem męskiej pieśni kozackiej Rassieju-matuszku zaściściat’ nado (Mateczkę-Rosję bronić trzeba). W zapisach wydzielone zostały przez badaczki fragmenty tematyczne dotyczące tradycji kozackich, życia codziennego Kozaków, dzieci w rodzinie kozackiej, białych i czerwonych Kozaków oraz historii regionu. Nie zawsze podział ten jest konsekwentny, niektóre fragmenty nie zostały poprzedzone nagłówkiem tematycznym (np. s. 51, 69 – teksty dotyczące białych i czerwonych Kozaków). W kolejnej części, zatytułowanej incipitem żeńskiej pieśni – O ciem, o ciem, kazaćka, placiesz, o ciem, bednjażećka, grustisz’? (Czemu, czemu, Kozaczko, płaczesz, czym, biedna, się smucisz?), zaprezentowano wspomnienia kobiet (19 informatorek), podzielone według tego samego klucza co męskie. Tutaj również nie zawsze konsekwentnie stosowano tematyczne wyodrębnianie fragmentów (np. s. 115 – wątpliwości budzi nagłówek „historia regionu” przed tekstem dotyczącym kontaktów i zabaw towarzyskich). Korzystanie z prezentowanych materiałów, bardziej niż sztuczne dzielenie na tematyczne fragmenty, ułatwiłby indeks rzeczowy. Rozsiane po tekstach wszystkich części zbioru są m.in. liczne wspomnienia dotyczące ikon (np. s. 32, 48, 52, 55, 62, 69, 75, 99, 121, 128), cerkwi (np. s. 28, 29, 31, 45), głodu (np. s. 20, 112) czy typowych przedmiotów kozackich takich jak czapka, nahaj, szabla. Aparat naukowy publikacji wzbogaciłby także słownik dialektyzmów kozackich, zapisanych we wszystkich tekstach w zbiorze kursywą. Przyjęty przez autorki podział tekstów na męskie i żeńskie pozwolił na obserwację różnic zarówno w podejściu obu płci do tradycji kozackich, jak i w sposobie transmisji wartości kultury tradycyjnej. Zarówno dla mężczyzn, jak i kobiet typowe są wspomnienia o wojnie domowej (lata 1917–1922/1923), obraz kozackiego konia, tragiczne wspomnienia przypadków kanibalizmu w czasie wielkiego głodu w latach 1921/22. Jednak reminiscencje Kozaczek odróżnia od wspomnień męskich prezentacja tekstów folkloru. W pamięci kobiet zachowały się teksty pieśni kozackich (s. 76, 91, 102, 105, 107), folkloru dziecięcego (s. 81, 113, 119) oraz zwyczaje weselne (s. 85–86) i tradycyjne przekonanie o dziewictwie i wierności jako wyznacznikach honoru kobiety. Dla kobiet Kozak to przede wszystkim mężczyzna, którego służba wiąże się z samotnością małżonki i trudnym bytem. Z kolei mężczyźni w swoich wspom­ nieniach wypowiadają sądy o przedrewolucyjnej i współczesnej polityce wewnętrznej Rosji, a Kozak to dla nich wojownik, zobowiązany do wiernej i uczciwej służby ojczyźnie. Materiał pieśniowy zawarty w części zatytułowanej Pesennyj fol’klor (Folklor pieśniowy) dowodzi, że pieśni, rzadko wykonywane w czasach radzieckich, są odtwarzane przez informatorów często już tylko fragmentarycznie, czasem są jedynie recytowane, co nie pozwala na odtworzenie zapisu nutowego. Tematyka pieśni jest różnorodna, zarejestrowano pieśni żołnierskie, miłosne, kołysanki. Komentarze do prezentowanych tekstów zostały oparte na zbiorze A. I. Miakutina Pieśni Kozaków orenburskich (1905–1910), jako najpełniejszym przedrewolucyjnym wydaniu tekstów folkloru kozackiego, odpowiadającym w dużym stopniu współczesnym zasadom zapisu etnograficznego. Przy tekstach zamieszczono także wyjaśnienia samych informatorów dotyczące treści pieśni lub okoliczności wykonania, np. fragmentów o tematyce erotycznej. Interesujący jest przypadek pieśni opartej na znanych w przekazie ustnym opowieściach o porywaniu Rosjan przez Kirgizów, pochodzących jeszcze z czasów, kiedy Rosja dążyła do zawładnięcia terenami Azji Środkowej. W pieśni wykorzystano najpopularniejszy motyw – porwania przez Kirgiza młodej Rosjanki, a po latach przypadkowo także jej matki. Jak głosi opowieść, po narodzinach potomka uprowadzonej dziewczyny, Kirgiz porywa starszą Rosjankę, by niańczyła dziecko. Matka dziecka i jego piastunka okazują się córką i matką. Stałym elementem zarówno opowieści, jak i pieśni o tej tematyce są słowa starej Rosjanki, skierowane do potomków Rosjanki i Kirgiza: Po matce jesteście dla mnie wnuczęta, po ojcu – Kirgizi (s. 146). Przedostatnią część zbioru stanowią kopie rękopisów archiwizowanych w zbiorach Laboratorium, udostępnionych badaczkom przez informatorów w czasie ekspedycji. W publikacji zachowano ortografię i interpunkcję oryginałów. Teksty zebrano pod wspólnym tytułem wykorzystującym incipit jednego z rękopisów – Dlja nagljadnoj pamjati detiszkam i vnuciatyćkam: rukopisnye teksty (Na pouczającą pamiątkę dziatkom i wnuczętom: teksty rękopiśmienne). Prezentowane materiały rękopiśmienne są �256 RECENZJE zróżnicowane zarówno pod względem gatunkowym, jak i pod względem czasu powstania. Pierwszy tekst jest niemal kronikarskim opisem rodowodu rodziny Niesterowych, rozpoczynającym się od wspomnień o roku urodzenia ojca autora zapisków (1886), a kończącym się na wydarzeniach roku 1922. Materiał przedstawia historię życia rodzinnego przerywanego powołaniami męskich członków rodu do kolejnych wojsk – carskich, rewolucyjnych i radzieckich. Kolejne z prezentowanych zapisków wspomnieniowych również sięgają końca XIX wieku, kiedy to urodził się ich autor. Główne tło tych reminiscencji o dziejach rodziny Fefelowych, podobnie jak w pierwszym tekście, stanowi wielokrotny pobór do armii, najpierw carskiej, potem tzw. białych i czerwonych. Również w rodowodzie rodziny Epifanowych autorstwa Aleksandra urodzonego w 1908 roku, wojny zewnętrzne i wewnętrzne Rosji początku XX wieku stanowią tło wydarzeń rodzinnych. Łączy te trzy wspomnienia rodzinne motyw głodu w latach 1921/22, w efekcie którego „ludzie musieli jeść psy i koty [...] w niektórych miejscach dochodziło do kanibalizmu” (s. 155, 164). Powtarza się w nich także obraz zmienności światopoglądowej ówczesnych ludzi, którzy nie zawsze z przekonania, a często ze strachu przed śmiercią stawali po stronie przeciwnych ruchów politycznych i sił zbrojnych działających podczas wojny domowej w Rosji w latach 1917–1923. Odmienny język i sposób przedstawienia historii rodziny stanowi rodowód Szemietowych, zapisany przez Nelli Szemietową, z wykształcenia historyka. Przygotowanie zawodowe wyraźnie odbiło się na sposobie przedstawienia wydarzeń z życia rodziny, ponieważ autorka rozpoczęła je od XVI-wiecznej historii Szwecji, by pokazać przyczyny, dla których państwo to weszło w konflikt z Rosją o ziemie nadbałtyckie w XVIII wieku. Jak głosi legenda podana przez autorkę, właśnie od jeńca szwedzkiego, który znalazł się na południowym Uralu, rozpoczęła swoją historię jej rodzina. Tam właśnie jeden z jego potomków rzekomo został stronnikiem Kozaka-buntownika Jemieliana Pugaczowa. Dopiero po szczegółowym wstępie historycznym w rodowodzie rodziny zostają wymienieni kolejni potomkowie szwedzkiego jeńca do czasów współczesnych. Zupełnie odmienny charakter ma ostatni materiał rękopiśmienny zamieszczony w prezentowanym zbiorze. Są to poetyckie refleksje Stanisława Pustowita (ur. w 1942 roku) wyrażone w gatunku rubajjat (ros. rubai). Te przeważnie czterowierszowe utwory poetyckie dotyczą duchowych i etycznych wartości kozactwa i są przykładem poetyckiej twórczości nieprofesjonalnej. Kończą zbiór reprodukcje fotografii, prezentujących postacie niektórych respondentów oraz pamiątkowych zdjęć rodzinnych Kozaków uralskich. Najstarsze z nich, przedrewolucyjne, są w rodzinach kozackich traktowane jak relikwie, ocalone w latach represji. Zgromadzony materiał etnograficzny ma wartość dokumentacyjną, naukową i popularyzatorską. Utrwalone zostały przekazy najstarszego, odchodzącego pokolenia Kozaków, stanowiącego ostatnie ogniwo łączące współczesność z Rosją przedrewolucyjną. Wstępnej oceny zgromadzonej dokumentacji duchowej kultury Kozaków uralskich dokonały autorki zbioru, jednak prezentowany materiał daje możliwość szerszych analiz i porównań, a jego szczegółowe zbadanie pozwoliłoby ocenić skalę przemian kulturowych marginalizowanej przez lata wspólnoty kozackiej. Agnieszka Gołębiowska-Suchorska Jakub Zielina, Wierzenia Prasłowian, Wydawnictwo PETRUS, Kraków 2011, ss. 152 Problematyka wierzeń i religii pogańskich Słowian, na przekór dość ograniczonej (przynajmniej ilościowo) liczby tekstów źródłowych i bogatej już literatury przedmiotu, cieszy się nieustannym zainteresowaniem ze strony badaczy, co skutkuje powstawaniem coraz to nowych prac. Poprzednich kilka dekad było pod tym względem niezwykle owocnych, a ostatnie dziesięciolecie – tylko w Polsce – przyniosło szereg nowych opracowań. Wystarczy tylko pobieżny rzut oka na wydawnicze nowości ostatnich kilku lat: słowniki o charakterze popularnonaukowym1, wznowienie klasycznego już dziś tytułu 1 Zob. choćby: Barbara i Adam Podgórscy, Encyklopedia demonów, Wrocław 2000; Jerzy Strzelczyk, Mity, podania i wierzenia dawnych Słowian, Poznań 2006. �RECENZJE 257 Aleksandra Gieysztora Mitologia Słowian2, prace lingwistów3, historyków4, archeologów5, religioznawców6 (by wymienić tylko te najważniejsze) przekonują, że boom na tę tematykę trwa w najlepsze i nic nie wskazuje, by szybko miał się on skończyć. Tym bardziej że do listy tej dopisać trzeba świeżo wydaną pracę kulturoznawcy z Krakowa, Jakuba Zieliny Wierzenia Prasłowian. Nie da się ukryć, że recenzowana książka przynosi nową interpretację źródeł i propozycję rekonstrukcji panteonu i mitologii „Prasłowian”. Sam autor przekonuje o tym zresztą w efektownej i oryginalnie pomyślanej autopromocji „w sieci”. Zanim wieść o ukazaniu się drukiem najnowszej książki poświęconej pogańskiej Słowiańszczyźnie rozpowszechniła się zwykłą w takiej sytuacji drogą (z ust do ust), burzliwa dyskusja nad nią przetoczyła się przez polski Internet. Wydawnictwo zamieściło m.in. dwie recenzje wydawnicze pracy na swoich stronach internetowych7. Z nich, a także z okładki wydania papierowego czytelnik dowiaduje się ni mniej, ni więcej, iż ma do czynienia z opracowaniem popularyzującym tematykę wierzeń prasłowiańskich, które – acz rezygnuje z aparatu naukowego i trudnego języka – przedstawia tezy całkowicie zgodne z wiedzą naukową, w dodatku jest podbudowane szeroką znajomością i umiejętnością wykorzystywania wielu tekstów źródłowych, co stanowi o niewątpliwych zaletach tego opracowania. Czy rzeczywiście? Zachęcony spisem treści, zamieszczonym na stronach wydawnictwa, a także ogólnymi informacjami o zawartości (szczególnie o podjętej próbie „pogodzenia” ze sobą danych o indoeuropejskim panteonie z tymi, jakie posiadamy o słowiańskim!), czytelnik sięga po recenzowaną książkę w nadziei ciekawej lektury. Książka składa się ze Wstępu, siedmiu rozdziałów i Podsumowania. Rozdziały noszą tytuły: Niebieski suweren (s. 13–24); Aspekty boga nieba (s. 25–52); Bogini Matka (s. 53–62); Wyobrażenia centrum kosmosu (s. 63–75); Bóg w jaju (s. 76–87); Pierwiastek kobiecy raz jeszcze (s. 88–97); Hierogamia i bliźnięta (s. 98–116). Na ponad stu stronach autor snuje swoje rozważania na temat struktury prasłowiańskiego panteonu i wątkach mitologii głównie w oparciu o analizę wątków zachowanych w mitologiach innych indoeuropejskich i semickich ludów (wykorzystuje się m.in. szeroko paralele babilońskie), które zestawia z baśniami rosyjskimi i (w mniejszym stopniu) polskim folklorem. Rezultat analiz autora można streścić następująco, w postaci „tablicy” genealogicznej bóstw pogańskiego panteonu Słowian: Struktura panteonu Prasłowian zdaniem J. Zieliny obejmowała Swaroga-Trzygława, jednookiego boga piorunu o cechach solarno-ogniowych (s. 21, 77), który jednocześnie nazywany był Jaryłą (s. 84) i Kupałą (tamże). Jego syn, występujący pod nazwami Swarożyc – Łado – Bożicz (s. 48) odpowiadał rzymskiemu Marsowi, podczas gdy Lela – Dzidzilela – Rodzanica (s. 119) – Dianie staropolskich mitologów na czele z Długoszem. Marzanna (czyli Długoszowska Cerera) była Boginią Matką, Matką Ziemią Wilgotną, bóstwem ziemi (s. 62), a jako smok (!) występować miała w jednej ze swych hipostaz. Z jej związku ze Swarogiem wywodzić się miało większość bóstw, jakie znali Prasłowianie, a więc: Perun z Perperuną, Dziewanna i Dziw, Rod i Rodzanica, Perepit (Perepłut) i Bereginia-Puruwita, Świętowit (inaczej zwany Rodem, Perepłutem bądź Pietlem), Weles i jego żona Welewitka. Na uwagę zasługują poglądy autora na temat mitologii, jaka miałaby obejmować m.in. wątek samoofiary Swaroga (s. 109) oraz rodzimy, prasłowiański wariant mitu o detronizacji i następstwie pokoleń bogów (znany m.in. z tradycji bliskowschodnich i ich wzorem – greckiej mitologii). Przypuszcza on, że pierwszą parą bóstw w kosmogonii byli Swaróg oraz jego partnerka Marzanna, symbolizująca zapewne wody pierwotne (nic nie szkodzi, że gdzie indziej Zielina stypologizował ją jako żeńskie bóstwo telluryczne, chtoniczne). „Małżonka – czytamy na s. 114 – zabija czy doprowadza do uwięzienia swojego męża – Swaroga czy też Jaryłę, Kościeja, Welesa itp.”, po czym ma następować – za namową Swarożyca (syna) – rozdzielenie pierwotnej pary i wskutek tego akt pierwszej ofiary ze Swaroga (ojca). Interesujący Aleksander Gieysztor, Mitologia Słowian, Warszawa 2006. Renata Dźwigoł, Polskie ludowe słownictwo mitologiczne, Kraków 2004. 4 Artur Kowalik, Kosmologia dawnych Słowian, Kraków 2005; Stanisław Rosik, Conversio gentis pomeranorum. Studium świadectwa o wydarzeniu (XII wiek), Wrocław 2010. 5 Kamil Kajkowski, Andrzej Kuczkowski, Religia Pomorzan we wczesnym średniowieczu, Pruszcz Gdański 2010. 6 Andrzej Szyjewski, Religia Słowian, Kraków 2003. 7 http://www.wydawnictwopetrus.pl/wierzenia-praslowian,149,771,produkt.html, [21.10.2011]. 2 3 �258 RECENZJE jest także inny wątek, zdaniem badaczy, o indoeuropejskiej genezie, który autor Wierzeń Prasłowian przypisuje Prasłowianom, mianowicie mit boskiego rodzeństwa – jutrzenki (Leli) oraz jej braci (jakby rodzimych Dioskuroi) Dadźboga i Strzyboga. „Prawdopodobnie zatem również słowiańscy odpowiednicy boskich bliźniąt – młody i stary Jaryło (zwani też Bożicem i Baniakiem [sic!] lub Daćbogiem i Strzybogiem) prawdopodobnie pochodzą z jaja, na co wskazują wymienione przykłady baśniowe” – znajdujemy na s. 88. Na osobne omówienie zasługuje metodologia, jakiej używa autor, a która może budzić pewne wątpliwości, podobnie jak sugestywne, choć mocno kontrowersyjne wnioski. Autor, zdaje się, stosuje jakąś wersję metody progresywnej rekonstrukcji kulturowej, ponieważ jego procedura badawcza przebiega według schematu: rekonstrukcja hipotetycznego wątku na podstawie maksymalnie dużej liczby przekazów różnych genetycznie tradycji – odniesienie go do stanu praindoeuropejskiego – „identyfikacja” postaci i wątków na gruncie prasłowiańskim i dobieranie pasującego bóstwa (teonimu). Ideę takiego podejścia przejął autor oczywiście od Georgesa Dumézila, na którego zresztą powołuje się co najmniej kilkakrotnie w swej pracy, można jednak mieć wątpliwości, czy taka procedura jest adekwatna, przynajmniej w wydaniu Wierzeń Prasłowian. Zielina konsekwentnie ujawnia bowiem myślenie ahistoryczne, na pierwszy plan wysuwając „strukturę”, a zatem nie uwzględnia tego, że według przyjętych ustaleń Indoeuropejczycy nie znali motywu następstwa pokoleń w tym kształcie, jaki znamy z Teogonii Hezjoda (która ma źródła bliskowschodnie, huryckie i babilońskie, a więc nie indoeuropejskie, o czym w Polsce pisał choćby prof. Maciej Popko), ani tego, że wspólnota wątków mitycznych w różnych tradycjach indoeuropejskich nie dowodzi ich wspólnej genezy (jak to ma miejsce choćby w hindusko-orfickim motywie złotego jaja, w tradycji wedyjskiej mającym charakter „substratowy”, podobnie jak wątek nurkowania), itd. Wnioski autora uzasadniać ma pojęcie struktury – struktury pojmowanej zresztą potocznie, jako zwykłego podobieństwa wątków czy „schematu”. Pisze on: „Jeśli struktura przekazu mitycznego jakiegoś ludu indoeuropejskiego przypomina strukturę zawartą w innym indoeuropejskim przekazie i jeżeli podobieństwo to nie ma cech zapożyczenia, to możemy założyć, że oba pochodzą od jednego, istniejącego w praindoeuropejskiej przeszłości mitu. Z tego też wynika, że oba te przekazy są wiarygodnymi źródłami i możemy się nimi posłużyć w procesie rekonstrukcji owego mitu. [...] Podobną metodologię stosujemy w poniższej pracy” (s. 9–10). Nie znajdujemy tu jednak nic o sytuacji, gdy fabuły w odrębnych (nawet genetycznie związanych) tradycjach wykazują podobieństwo z powodu niezależnego rozwoju czy podobnych uwarunkowań historycznych, kulturowych itp. Autor – „jak ów nurek” (zgodnie ze słowami Wstępu) poszukuje upragnionej drobiny w głębinach oceanu sprzecznych informacji i domysłów, by odnaleźć garść cennych informacji, które dzięki nowoczesnym metodom naukowym ujawnią sensowną całość. Jakie to metody naukowe? Kwestia metod naukowych i w ogóle świadomości metodologicznej (nie mówiąc już o warsztacie historycznym itd.) na kartach książki stała się już tematem kilku wnikliwych wypowiedzi w Internecie8, nie ma zatem potrzeby przywoływać osobno tej kwestii, by nie mieć wątpliwości, że mamy tu w gruncie rzeczy do czynienia z dyskursem potocznym, co najwyżej popularnonaukowym. Nieco mylące więc mogą być pod tym względem recenzje wydawnicze dostępne w Internecie, ponieważ to nie zwięzłe podsumowanie dotychczasowej wiedzy naukowej znajdujemy w tej – cokolwiek sądzić o jej stronie merytorycznej – przyjemnej w lekturze książce (czcionka!), lecz autorski subiektywny obraz mitologii Słowian. W Wierzeniach znajdujemy podstawowe błędy krytyki źródłowej (interpretacje Powieści minionych lat, s. 15; Słowa św. Grzegorza Teologa o bałwochwalcach, s. 112), chybione etymologie niektórych teoni­ mów (Strzybog, s. 50; Perepłut, s. 112), itd., nie mówiąc o neologizmach terminologicznych w postaci: demonki (s. 58, 60, 89, 91, 97, 118), prohinduska (s. 19), prahinduski (s. 76), praindyjskich (s. 95). Trzeba się zgodzić z autorem, że przypuszczalnie religia Słowian zachowała wiele wątków religii praindoeuropejskiej (s. 117) czy chociażby, że elementy jakiegoś mitu zachowały się/mogły się zachować w baśni (baśniach, s. 16), ale od takiej konstatacji do udowodnienia – choćby próby jej uprawdopodobnienia – daleka droga. Poza tym procedura, każąca widzieć w nich w prostej linii wątki czy transfor8 Np. http://zalmoxis-mitologiaiantropologia.blogspot.com/2011/07/wierzenia-prasowian.html ; http://zalmoxis-mitologiaiantropologia.blogspot.com/2011/08/wierzenia-prasowian-nota-metodologiczna.html [21.10.2011] �RECENZJE 259 macje mitów związanych z poszczególnymi bóstwami (bez szerszego uzasadnienia), wbrew pozorom, nie ma zbyt wiele wspólnego z owymi metodami naukowymi, o których czytamy na samym wstępie. Podobnie – niezwykła łatwość do „identyfikowania” prasłowiańskich bóstw z ich odpowiednikami z czasów Praindoeuropejczyków, swobodne dobieranie ich w pary, hipostazy, itp. (Czytelnikowi należy zostawić ocenę, czy proponowany schemat genealogii bóstw jest wiarygodny, konsekwentny czy choćby spójny wewnętrznie). Całość pracy „urozmaicają” nieliczne usterki rzeczowe, jak np. przemianowanie współautorki klasycznej już dziś pracy Drzewo życia na Janinę; datowanie odnalezienia rzeźby Światowida ze Zbrucza (odkopanej w 1848 roku) na koniec XIX wieku; i inne, całkowicie niewarte wzmianki szczegóły. Końcowa ocena książki jest jednak dobra. Jeśli wartością ma być sama oryginalność spojrzenia, nawet wbrew całej dotychczasowej literaturze naukowej, to recenzowana książka spełnia warunek, aby po nią sięgnąć. Czytelnik dostaje do ręki kolejną autorską, popularną narrację o tym, jak panteon bóstw i wyobrażenia mitologiczne wyglądały czy mogły wyglądać w zamierzchłej przeszłości według subiektywnej wizji jej autora, a także kolejną już, do Czytelnika należy ocena, czy udaną, próbę zrehabilitowania „Olimpu” Jana Długosza na polskim rynku popularnych publikacji w ostatnich latach. Michał Łuczyński �� https://zbiory.etnologia.uw.edu.pl/files/original/fef980bf87859f0ef5cd69e34f9ac6a7.pdf 1d7fa7884bc35b60f6a525ea2be1d140 Dublin Core The Dublin Core metadata element set is common to all Omeka records, including items, files, and collections. For more information see, http://dublincore.org/documents/dces/. Title A name given to the resource Barbarzyńca Contributor An entity responsible for making contributions to the resource Polskie Towarzystwo Ludoznawcze Rights Information about rights held in and over the resource umowa licencyjna z Wydawcą Language A language of the resource pol Type The nature or genre of the resource czasopismo nieregularne Text A resource consisting primarily of words for reading. Examples include books, letters, dissertations, poems, newspapers, articles, archives of mailing lists. Note that facsimiles or images of texts are still of the genre Text. Dublin Core The Dublin Core metadata element set is common to all Omeka records, including items, files, and collections. For more information see, http://dublincore.org/documents/dces/. Relation A related resource oai:cyfrowaetnografia.pl:publication:5619 Rights Information about rights held in and over the resource Licencja PIA Date A point or period of time associated with an event in the lifecycle of the resource 2009 Identifier An unambiguous reference to the resource within a given context oai:cyfrowaetnografia.pl:5223 Title A name given to the resource Swaggie on the road, czyli o figurze noamdy w literaturze XIX-wiecznej Australii/ Barbarzyńca 2009 nr 3-4 (16-17) Description An account of the resource Barbarzyńca - pismo antropologiczne, 2009 nr 3-4 (16-17)s.47-58 Creator An entity primarily responsible for making the resource Rzońca, Joanna Language A language of the resource pol Publisher An entity responsible for making the resource available Stowarzyszenie Antropologiczne „Archipelagi Kultury” Format The file format, physical medium, or dimensions of the resource application/pdf PDF Text Text capture metadata for PDF documents Text Joanna n / Ur. w I 982 roku. W 2005 roku ukończyła studia na kierunkach stosunki etniczne i migracje m i ę d z y n a r o d o w e oraz filmoznawstwo. Obecnie jest doktorantką (nauki humanistyczne, specjalność nauki o sztuce) na Wydziale Zarządzania i Komunikacji Społecznej UJ, a także nauczycielką wiedzy o kulturze w IV LO w Krakowie. Zakochana w Australii i Kanadzie, roztrząsa p r o b l e m a t y k ę kulturowej tożsamości w tych wieloetnicznych społeczeństwach oraz to, w jaki sposób zagadnienia t o ż s a m o ś c i o w e przedstawiane są w sztuce owych k r a j ó w - malarstwie, literaturze i filmie. Swaggie on the road czyli o figurze nomady w literaturze XIX-wiecznej Australii Zamiast w s t ę p u ustralia to kontynent bezkresnych prze­ strzeni i jako taki stanowił dla chcące­ g o go przemierzyć człowieka ogromne wyzwanie, co nie zmieniło się zresztą do dziś. wwwan Australijski outbac\ nie bez podstaw kojarzy się z wolnością i swobodą, ale z drugiej strony czę­ sto bywał dla rzucających mu wyzwanie śmiał­ ków przeciwnikiem nie do pokonania. Obecnie ponad osiemdziesiąt procent Australijczyków mieszka w d u ż y c h miastach ciągnących się wzdłuż wybrzeży kontynentu . I choć ludzie ci nie mają na co dzień nic wspólnego z interiorem środkowych części kraju, to jednak outboc\ był i jest nadal esencją australijskości, która jednoczy dwudziestomilionowy naród. Przeciętny Austra­ lijczyk pielęgnuje w sobie sprzeczność: wiedzie wygodne życie mieszczucha, który na oczy nie widział odludzi wewnątrz kraju oraz niewiele wie o jego bogatej przyrodzie, a jednocześnie czuje się potomkiem postaci z XIX-wiecznych ballad narodowego wieszcza Australii A.B. „Ban­ jo" Patersona , który wykreował w swej twórczo­ ści postaci małomównych, zahartowanych przez naturę włóczykijów. Podróże marzeń. Australia, red. A. Willman, A.M. Thor, red. wyd. pol. J. Zaborowska, Biblioteka Gazety Wyborczej, Warszawa 2005. Zob. G.B. Davey, G. Seal,/! Guide to Australian Folklore. From NedKelly to Aeroplane Jelly, Kangaroo Press, Sydney 2003, s. 207, a takze: J. Lencznarowicz,,4«*a&, TRIO, Warszawa 2005, s. 44,84. Ai 1 1 3-1 ( 1 3 - 1 1 ) 3DD3 BARBARZVMCA 2 2 �Joanna Rzońca 48 Trudny klimat kontynentu sprawił, że j u ż pierwsi mieszkańcy tych ziem praktycznie nie wiedli osiadłego trybu życia, a polując i zbierając nadającą się do spożycia roślinność, przemiesz­ czali się z miejsca na miejsce. Aborygeni mieli bardzo specyficzne podejście do ziemi i kwestii zamieszkiwania jej. Czuli, że to nie ona należy do nich, ale oni do niej. Takie osobliwe formy własności ziemi były wplecione w opowieści o wydarzeniach Okresu Snu (Dreamtime), cza­ sów tworzenia się świata z wiecznie wszechobec­ nej przeszłości, która wciąż przeplata się z teraźnieiszościa i przyszłością Osia konfliktu białych z Aborygenami od chwili zetknięcia sie tych grup w 1788 roku była właśnie ziemia. Własność prywatna w tym własność ziemi w rozumieniu Andosasów wiązała sie z katastrami aktami no tarialnymi lub nrzynaLniei z wykonywaniem 3 h i h l i i n L nakazu by zasiedlać z.emie i czynić ia sonie noddana Przvbvwaiac do Australii Rrv t w z y c y uznali kontynent za ziemie n i c z y j " - /J l L w « c - i nokoiowo ia anektowali* Nie hvłn wiec n f i r i a l n J L n nv i wvnikaiareao ż niei Krótko mówiąc, biali kolonizatorzy uznali Australię za teren wcześniej nie zamieszkały, a sami zaczęli kolonizować ją w bardzo nieco­ dzienny sposób, tworząc z niej ogromne bry­ tyjskie więzienie. To właśnie zsyłki skazańców stanowiły pierwszą falę migracji, będącą zarazem falą najbardziej charakterystyczną i odciskającą znaczące piętno na historii Australii oraz świa­ domości jej mieszkańców. Wielu współczesnych jej obywateli ma swoje kryminalne lub nadzor­ cze korzenie. U źródeł australijskiej kultury leży przestępcza subkultura i antyautorytaryzm wrogość do instytucii maiacych zhierarchizowa­ ną strukturę i radykalny egalitaryzm kulturowy, 3 ] . Rickard, Australia. Historia kultury, Ossolineum, W r o c ł a w - W a r s z a w a - K r a k ó w 1994, s. 12-26; por. także: który manifestuje się przez twierdzenie: wszyscy jesteśmy równi . Australia u zarania swej państwowości była więc postrzegana jako przejściowy dom dla tych, którzy w Wielkiej Brytanii na lokum bynajmniej nie zasługiwali; jako miejsce, do którego wysyła się wszelkiej maści wyrzutków i rzezimieszków. Z czasem przybywać do niej zaczęli - j u ż z wła­ snej woli - poszukiwacze przygód, włóczykije, pechowcy chcący zacząć tu wszystko od nowa. Przemierzali oni australijski interior w poszuki­ waniu miejsca dla siebie. Jedni osiedlali się, bu­ dując domy i wybierając żywot farmerski, innym nigdzie nie udawało się zagrzać na dłużej miej­ sca i do końca swych dni oddawali się nieustan­ nej wędrówce przez australijskie przestrzenie. 5 Ta druga kategoria jest najbardziej popu­ larnym motywem XIX-wiecznej literatury Australii, która otoczyła owych włóczykijów aurą romantyczności, czyniąc z nich naro­ dowych bohaterów. Pisarze i poeci tworzący w drugiej połowie X I X stulecia przemycali czę­ sto w swoich dziełach motyw niepoprawnego łazika-marzyciela zaczerpnięty z ludowych opo¬ wieści. Swą twórczość nierzadko stylizowali na proste, rytmiczne ballady popularne wśród australijskiej klasy pracującej. Wyciągali jednak z rodzącego się wówczas folkloru australijskie­ go tylko niektóre elementy ludowego przekate najbardziej atrakcyjne i nośne by za ich pomocą wspierać podnoszony przez'polityków postulat ustanowienia państwowości austrahi skiei W tym sensie wiec działanie ówczesnych literatów z tamte™ kontynentu wnisać by nale zało w ziawisko folkloryzmu rozumianego iako wydobywanie z rradwii ludowe, historyczne, h,h aktiialnei takich ty ko elementów które J interesni^re y r^rii ich ^tr^krvinei fnrmv r y v emocjonalnej treści; prezentowanie ich tteśd 2004, s. 7-9. 4 J. Lencznarowicz, op.cit., s. 25-30. M. Clark, Historia Australii, Bellona, Warszawa - Gdańsk BARBARZYŃCA 3 - 1 ( 1 3 - 1 1 ) 3DD3 �Swaggle on the road, czyli o figurze nomady w literaturze XlX-wiecznej Australii 49 odbiorcom mniej lub więcej autentycznej, lub przeważnie - przetworzonej, skomplikowanej, skróconej lub rozszerzonej" . W każdym razie to na oczach australijskich twórców końca X I X wieku i z ich niemałym udziałem, kształtował się na Antypodach białego świata nowy naród, w którym uprzywilejowane miejsce zajmował etos przemierzającego bezkre­ sny interior, zahartowanego przez trudy podróży poszukiwacza przygód i wolności. tą ochrzczono hodowców owiec z prostej przy­ czyny: początkowo większość z nich była ubo­ gimi emigrantami lub byłymi więźniami, którzy, by się dorobić, prowadzili nie zalegalizowaną hodowlę na ziemiach formalnie należących do Korony Brytyjskiej. Jednak stopniowo squatting nabrał pozytywnego znaczenia. W roku 1847 przyznano ludziom parającym się squattingiem prawo do pierwokupu zajmowanych ziem oraz korzystne dzierżawy . W Australii wyrosła w ten sposób tak zwana squatokracja. Owczy interes-wyzwanie australijskiego interioru Osadnicy kolonizujący australijski outback budzili zazwyczaj pozytywne emocje w społe­ czeństwie, a nastroje te podsycane były rodzącą się w X I X wieku australijską mitologią narodo­ wą, w której kolonizatorzy zajmowali szczegól­ ne miejsce. Sylwetka osadnika jest o tyle ważna, że z tej kategorii wyrastają inne, nie mniej ważne dla kulturowego krajobrazu Australii, męskie wizerunki bohaterów. Jednak to nie ona wycisnęła na folklorze au­ stralijskim tak znaczące piętno, by być obecną w piosenkach i wierszach, a uczyniła to inna grupa związana z tym samym „owczym intere­ sem". Byli to wędrowni postrzygacze. Ludzie ci strzygli owce, wędrując od jednej stacji hodow­ lanej do drugiej. Z tych wędrownych rolnych robotników i postrzygaczy narodził się wielki australijski etos człowieka interioru - włóczy­ kija naznaczonego pijaństwem i samotnością, a jednocześnie zahartowanego i bezwzględnie lojalnego dla współtowarzyszy pracy Osadnik bowiem to termin ogólny, którym określano nowo przybyłych, wolnych (choć nierzadko z bogatą przeszłością) ludzi, którzy w Australii chcieli „zacząć wszystko od nowa". Jedną z możliwości było dołączenie do gru­ py wielkich posiadaczy ziemskich parających się hodowlą zwierząt będących podstawą au­ stralijskiej gospodarki rolnej, czyli owiec. Gru­ pa ta znana jest w historii jako squatters. J u ż na początku X I X wieku owce, a szczególnie sprowadzona przez Johna Macarthura odmia­ na merynosów stały się motorem australijskiej gospodarki. Słowo sauatting oznacza samo— wolne przejecie jakiegoś miejsca czy obszaru i nielegalne (lub nie do końca legalne) objecie go w posiadanie przywłaszczenie go? Nazwą Środowisko wędrownych postrzygaczy owiec prezentuje powieść Napad z bronią w ręku au­ stralijskiego pisarza o brytyjskich korzeniach, Rolfa Boldrewooda. Zaczął on pracę nad Napadem... w 1880 roku. Powieść ta, ukazują­ ca się w odcinkach, a ukończona w 1888 roku, szybko przyniosła mu rozgłos, stała się najwar­ tościowszą pozycją w jego literackim dorobku i na stałe weszła do kanonu australijskiej klasyki. Jest to przede wszystkim książka przygodowa, jej treść świetnie charakteryzuje podtytuł: Opo­ wieść o życiu i przygodach w buszu i na polach złotodajnych Australii. Oprócz cech typowo roz­ rywkowych tekst zawiera także głębsza refleksie stanowiącą cenną analizę kulturowo-społeczną Australii drugiej połowy X I X wieku. Duza po- 6 5 J.Rickard,o/>.ttt.,s. 26-32. 6 Slowni\ etnologiczny. Terminy ogólne, 7 red. Z. Staszczak, P W N , W a r s z a w a - P o z n a ń 1987, s. 131, hasło: folkloryzm. 3 - 3 ( 1 3 - 1 1 ) 3DD3 8 BARBARZYŃCA Obecnie pojęć squatting i squatters używa się na przykład wobec ludzi, którzy nielegalnie („na dziko") zamieszkują pustostany. Zob. s. 91 „Barbarzyńcy". �Joanna Rzońca 50 pularność książki sprawiła, że wielokrotnie się­ gali po nią twórcy filmowi, pierwsi j u ż w 1907 roku! Najnowszą jej adaptacją jest Napad z bro­ nię w ręku zrealizowany po upływie ponad stu lat od ukazania się powieści (1985 rok) w reżyserii Donalda Crombiea i Kena Hannama z udzia­ łem Sama Neilla i Tommyego Lewisa. W powieści o d n a l e ź ć m o ż n a wszystkie najważniejsze dla kultury australijskiej tropy i symbole tworzące narodową mitologię Australii - mitologię, która stała się podstawą tożsamo­ ści kulturowej współczesnych Australijczyków. Zesłańcy, „buszrangerzy", wędrowni postrzygacze owiec, sąuattersi, „kopacze" - to pojęcia odgrywające kluczową rolę w kształtowaniu się australijskiej tożsamości narodowej. Właśnie w postrzygaczy wcielają się na jakiś czas pracujący u pana Falklanda bracia Marstonowie, główni bohaterzy powieści. „Zostaliśmy z Jimem w Boree, póki nie ostrzyżono wszyst­ kich owiec. To się opłaca jeśli pogoda jest niezła, i czasem bywa dość wesoło, kiedy się zejdzie dwudziestu lub trzydziestu chłopa w chacie po­ strzygaczy" . Jednak zajęcie to, mimo że dobrze płatne i uczciwe, rządzi się własnymi, bezwzględnymi prawami. Przede wszystkim nie jest stałe i ska­ zuje tym samym parających się nim młodych mężczyzn na nomadyzm i włóczęgę, która nie zawsze ma dobre skutki. „Po skończeniu strzy­ żenia wszystkim nam zapłacono, postrzygaczom, ludziom, którzy myli owce, różnym popychadłom, kucharzom i pastuchom. Kto tylko był, oprócz pana M'Intyre i pana Falklanda, każdy otrzymał czek, 2L zarażeni świadectwo odejścia. Odeszli niby chłopcy puszczeni ze szkoły i CZC" sto równie nierozsądnie" . 9 Kto zatańczy ze m n ą Walca Matyldy? Postrzygacze tak n a p r a w d ę mieli pracę od przypadku do przypadku - czasem brak zajęcia i głód powodował, że najmowali się oni do wszelkich prac, nie tylko przy owcach. Nie­ kiedy zaś te same powody spychały ich na drogę przestępczą: dokonywali w ó w c z a s drobnych rabunków i wdawali się w bójki. Taki samotnik przemierzający australijski interior, wciąż ba­ lansujący na granicy prawa znany jest w Austra­ lii jako stva^77ici7i^ zwany również zdrobniale swaggie. Sylwetka swagmana jest bardzo popu¬ larna w australijskiej kulturze ale należy pamietać ze podobnie ak poprzednie opisywane kategorie także ta ma swój historyczny kontekst Wędrowni wygłodzeni robotnicy pojawili sie w Australii DO raz pierwszy podczas kryzysu go soodarcze.ro w latach dziewięćdziesiątych X I X wieku a nowrócili wraz z koleinym kryzysem na przełomie lat dwudziestych i trzydziestych XX wieku Waltzing Matilda Och! Kiedyś łazik w Billabong biwakował Pod drzewem Coolabah w cieniu skryty I patrząc na kipiący kociołek, tak śpiewał „Kto ze mną zatańczy walca Matyldy?" Kto zacznie walca Matyldy, kochana Kto ze mną zacznie walca Matyldy? Tańcząc Matyldę wiodąc wody torbę Kto ze mną zacznie walca Matyldy? Dołem baranek szedł napić się w sadzawce, Łazik podskoczył, chwycił go z góry 10 8 J. Lencznarowicz, op.cit., s. 21. 9 R. Boldrewood, Napad z bronią 12 można by przetłumaczyć jako tobołek, ^<>b. G.B. Davey, w ręku, Iskry, Warszawa 1988, s. 46. 10 Ibid., s. 53. 11 Swagman to słowo pochodzące od pojęcia swag, które G. Seal, op.cit., s. 244. 12 Wszystkie cytowane ballady Patersona (w całości lub we fragmentach) podaję w tłumaczeniu J.K. Piaseckiego [w:] Wiersze wybrane; A.B. („Banjo") Paterson, 14 wierszy i ballad, Księgarnia Akademicka, Kraków 1998. BARBARZYŃCA 3 - 3 ( 1 3 - 1 1 ) 3DD3 �Swaggle on We mad, czyli o figurze nomady w literaturze XlX-wiecznej Australii I rad zaśpiewał gdy go do torby pakował „Ty ze mną zaczniesz walca Matyldy". Dołem przejechał rządca na swym wierzchowcu I policjanci: jeden, dwa, trzy. „Czy jest baranek schowany do twej torby? Ty z nami zaczniesz walca Matyldy". Ale łazik podskoczył i wpadł do sadzawki Topiąc się obok drzewa Coolabah A jego ducha słychać jak śpiewa w Billabong „Kto ze mną zatańczy walca Matyldy ?" Ta przytoczona w całości pieśń jest chy­ ba najbardziej z n a n ą australijską balladą i nieoficjalnym hymnem Australii. Piosenkę o wygłodzonym wędrownym robotniku, czyli 51 właśnie swagmanie, który przyłapany na kra­ dzieży owieczki woli śmierć niż utratę wolności, znają zarówno farmerzy pracujący wewnątrz kontynentu, jak i miastowi ockerzy. Jej autorem jest Andrew Barton Paterson, bardziej znany pod literackim pseudonimem „Banjo". Paterson urodził się w 1864 roku na far­ mie owiec w Narrambla koło Orange, w Nowej Południowej Walii, skąd jako dziesięciolatek został wysłany do babci, do Sydney, by zdobyć wykształcenie i uniknąć losu ciężko pracujące­ go i źle opłacanego parobka wiejskiego. Karierę zaczynał jako radca prawny w mieszczącej się w Sydney kancelarii prawnej „Street & Paterson", jednak drzemała w nim potrzeba romantycznej przygody, chciał mieć barwne wspomnienia, 13 FOT. ROBERT BURRESS, HTTP://SXC.HU �Joanna Rzońca 52 do których mógłby na starość wracać pamięcią. W związku z tym zaczął pisywać do poczytnego tygodnika „Bulletin" pod pseudonimem „Ban­ jo" (który zapożyczył od wyścigowego konia): „Wyszedłszy z biura puszczał wodze fantazji i jako Banjo wędrował w wyobraźni po od­ ludziach i spisywał wyimaginowane wyczyny wędrownych parobków i poganiaczy bydła, za­ zdroszcząc im jakimś fragmentem duszy, żałując trochę, że nie ośmielił się pójść w ich ślady" . Takie „podwójne życie" Paterson prowadził przez dziesięć lat. ClancyzOverflow Napisałem list do niego i z braku adresu jego Do Lachlan ten list wysłałem, gdzie go przed laty spotkałem; On strzygł owce gdym znał go i ten list posła­ łem doń, Tak w niepewne, z tym adresem: „Clancy z kraju Overflow". 14 Wszystko zaczęło się w 1889 roku, kiedy to w gwiazdkowym numerze „Bulletinu" ukazał się wiersz „Banjo" Patersona Clancy z Overflow, który z miejsca stał się przebojem. Inspiracją do napisania utworu była prawdziwa historia, z którą Paterson zetknął się osobiście, pracując w kancelarii. Chodziło o sprawę niesolidnego dłużnika, kowboja z Nowej Południowej Walii, który napożyczał pieniędzy i zniknął, a wierzy­ ciele zwrócili się o pomoc właśnie do Patersona. Młody radca zajął się poszukiwaniem niejakiego Clancy'ego. Wysłał utrzymane w surowym tonie wezwanie do dłużnika z nakazem uregulowa­ nia należności. Jednak człowiek bezmiarze australijskiego outbacku stawał sie nieuchwyt­ ny - wysłany list wrócił do kancelarii z nagry zmolonym-na ukos zdaniem Clancy pognał bvdlo na Oueensland i niewierny pxlzie on sa" Oczywiście wierzyciele nie byli zadowoleni ale dla Patersona bvł to świetny temat na ballade która w kilkudziesięciu wersach opiewała h i stnrie hładzacecrn nn interiorze listu i włóczące an s,e adzieś nn bezkresach Australii vArrtr* - 15 wiodącego proste, swobodne życie poganiacza, Które autor przeciwstawił swojej miejsKiej, nie- 13 R. Smith, Australia wieszcza z Antypodów, I odpowiedź szybko przyszła nieoczekiwanym pismem (Myślę, że była pisana paznokciem kciuka macza­ nym w smole), Inny strzygacz ją napisał, dosłownie ją zacytuję: „Clancy poszedł paść do Queensland i nie wiemy gdzie on są". (...) I w buszu przyjaciół ma Clancy, tam miłe go głosy witają Mruczeniem lekkiego wiatru i szumem rzeki na progach I widzi wspaniały obraz skąpanej w słońcu równiny A w nocy cudowną glorię gwiazd wiecznie jaśniejących. W mym biurze małym, obskurnym siedzę, kiedy promień Słońca nieporadnie walczy aby wejść pomię­ dzy domy wielkie W zapylonym, brudnym mieście cuchnące powietrze z piaskiem Wpada przez otwarte okno, rozsiewając to diabelstwo wszędzie. I jakoś myślę, że chciałbym bardzo zamienić się z Clancym, Przyłączyć się do pasterzy gdy przyjdzie sezon, wyruszyć „National Geographic. Polska" 9 (60) 2004, s. 48-69. BARBARZYŃCA 3 - 3 ( 1 3 - 1 1 ) 3DD3 �Swaggle on We mad, czyli o figurze nomady w literaturze XlX-wiecznej Australii Gdy on zostanie na zawsze z książką czekową, z dziennikiem Lecz bardzo wątpię, czy zniósłby biuro, on, Clancy z Overflow. Wiersz pierwszorzędnie wpisał się w ówcze­ sne nastroje społeczne - rok przed jego publikacją obchodzono stulecie osiedlenia się na kontynen­ cie, a równocześnie trwały rozmowy dotyczące zjednoczenia australijskich kolonii, co ostatecz­ nie nastąpiło w roku 1901. Clancy z Overflow to początek literackiej kariery Patersona, który przez następne dziesięć lat stworzył cykl ballad opiewających australijską przyrodę i krajobraz oraz ludzi zamieszkujących wnętrze kontynen­ tu, którym nadał rys mityczny. Australię Paterso­ na przemierzali romantyczni poganiacze w stylu Clancy'ego świetni ieźdźcy znad Śnieżnei Rzeki czy tez mihiiacy wolność włóczykiie - wszyscy szorstcy małomówni ale o głębokich bezkre¬ snych niczym ich kontynent duszach. ' 53 czas jednego z pikników nad stawem Combo Waterhole opowiedziano Patersonowi historię postrzygacza owiec, który poprzedniej wiosny, podczas strajku postrzygaczy, popełnił w tym stawie samobójstwo. Ta opowieść rozbudziła wyobraźnię pisarza i postanowił ułożyć na jej podstawie balladę. W kilku strofach opisał biednego wędrownego swagmana, których pełno było wówczas w kra­ ju (lata dziewięćdziesiąte X I X wieku to czas pierwszego wielkiego kryzysu gospodarczego w Australii). Wędrowiec ten z głodu kradnie i zabija owcę, ale zostaje przyłapany przez boga­ tego właściciela i policjantów. W obliczu utraty wolności, którą ceni bardziej niż życie, postana­ wia popełnić samobójstwo w pobliskim stawie. Tytuł Walzing Matilda pochodzi od gwarowego wyrażenia, którym określa się pieszą wędrówkę nrzez outback ze zwiniętym w rulon posłaniem zwanym właśnie „Matyldą". Ponieważ Christina Macpherson miała mu­ zyczne wykształcenie, zaczęła szukać melodii do ballady. Wybrała szkocki utwór Thou Bonme Wood oCraigielea, do którego nikt nie znał słów i razem z Patersonem zabrali się do pracy nad piosenką, która stała się największym austra­ lijskim przebojem. Waltzing Matilda, mimo że przepełniona australijskimi idiomami, trudny­ mi do zrozumienia w innych częściach świata, zyskała ogroriiri^ popularność także poza jej rodzinnym kontynentem. „Do dziś ją Swoją najbardziej popularną balladę Pater­ na świecie ponad 500 razy Znalazła się w reper¬ son napisał podczas wakacji w Queensland, na tuarze Burla Ivesa, Billa Haleya i jego zespołu które w 1895 roku wybrał się wraz z narzeczo­ Comets Bon Jovi Liberace'a a nawet orkiestry ną, Sarah Riley. Razem z Sarah często bywali opery wiedeńskie/ Przerabiano i a na bluesa he u jej przyjaciółki, Christiny Macpherson i jej avy metal jodłowano Winston Churchil zaśpię brata, którzy posiadali ogromne (ponad sto ty­ wał ją rzekomo Charlesowi de Gaulle'owi przy sięcy hektarów) gospodarstwo hodowlane. Pod­ kolacii w swoiei willi w Cheauers w 1941 roku a na koniec obwieścił- To iedna z nainiekniei- W swoich balladach Paterson sięgał do więk­ szości australijskich symboli i mitów. I chociaż jego Australia to radosna kraina zamieszkana przez ludzi pomysłowych, stawiających czoło przeciwnościom losu, małomównych, a jednak przepełnionych kpiącym poczuciem humoru - nie brak w tych pieśniach również pewnej dozy smutku i samotności człowieka skazanego na nomadyzm. „Banjo" pokazywał zarówno ja­ sne, jak i ciemne strony włóczęgostwa po bezdro­ żach Australii. W WaltzingMatilda nawiązał też do więziennych fundamentów tej wędrówki. V 14 Ibid., s. 58. 15 Ibid., s. 53. 3 - 1 ( 1 3 - 1 1 ) 3DD3 \J yV 1VJV11 • X. VJ szych piosenek na świecie" 16 R. Smith, op.cit., s. 66. BARBARZVNCA \WJ11U. 16 t-i XX C l | L ' X*^-XVXXX | �54 Umiłowanie wolności i sceneria australijskiego krajobrazu zawarte w piosence stały się bliskie Austra­ lijczykom do tego stopnia, że po­ wstało nawet muzeum poświęcone tej narodowej balladzie - Waltzing Matilda Centre w Winton. W 1977 roku, w pozostającej wciąż bez własn ego hymnu Australii, odbyło się referendum mające ostatecznie roz­ strzygnąć, który utwór będzie pełnił tę funkcję. Co prawda Waltzing Ma­ tilda przegrało z dostojna pieśnią Advance Australia Fair jednak juz sam fakt ze możliwość wyboru na narodowy hymn właśnie ballady Pa­ tersona bvła w oróle rozważana daie obraz popularności piosenki 17 Trudy i niedole włóczęgi przez interior Paterson opisywał także w innych balladach, w których dodat­ kowo umieszczał aluzje do sytuacji politycznej kraju oraz do nastrojów społecznych we współczesnych mu czasach. Nawiązywał do wielkiego kryzysu, niepewności jutra, która nękała swagmanów chwytających się każdego zajęcia, masowych strajków postrzygaczy i obawy białych robot­ ników przed zalewem taniej siły ro­ boczej z Chin {yellowperil): FOT. ELLY KELLNER, HTTP://SXC.HU Pieśń buszmana Wędruję do Castlereagh, jestem farmerskim spe­ cem Jestem zręczny w pętaniu, znam palenie żelazem, Umiem ujeździć źrebaka, machać siekierą cały dzień, Lecz nie trzeba takiego jak ja przy drodze Casdereagh. 17 A więc zwrot, chłopaki, zwrot, bo wcale nie wątpię, że Musimy zawrócić ku farmom dalej gdzieś, Z jucznym koniem, który biegnie za nami jak pies, Musimy się puścić przez kraj i w siodłach tele­ pać się. (...) http://www.aph.gov.au/library/handbook/referendums/pl977.htm 25. 06. 2009, zob. także: G.B. Davey, G. Seal, op.ck., s. 264. BARBARZYŃCA 3 - 3 ( 1 3 - 1 1 ) 3DD3 �Swaggle on the road, czyli o figurze nomady w literaturze XlX-wiecznej Australii To jest zwrot, chłopaki, zwrot, bo wcale nie wątpię, że Musimy zrobić zwrot ku farmom dalej gdzieś: Juczny koń biegnie za nami, trzyma się nas jak pies I przejedziemy przez kawał kraju, telepiąc się. Według Bernarda Salta, dziennikarza z Mel­ bourne: „W duszy Australijczyka outbaĄ zaj­ muje dziwne miejsce (...). Potrzebna jest nam świadomość, że gdzieś daleko, ktoś prowadzi żywot w stylu Clancyego, chociaż my sami wca­ le nie mamy zamiaru tam jechać" . Tę sprzecz­ ność uosabiał sam Paterson - radca prawny z kancelarii w Sydney, potem dziennikarz i ko­ respondent prasowy oraz włóczęga - pieśniarz „Banjo" w jednej osobie. To dzięki poezjom Patersona jego rodacy mogą, nie opuszczając mia­ sta, przenieść się na bezdroża swego kontynentu i niemal zakosztować życia w buszu. Każdy z nich może poczuć się Clancym lub człowie­ kiem ze Śnieznei Rzeki i przypomnieć" sobie dawne wędrówki DO interiorze Bowiem Paterson chcąc zbudować własne romantyczne dzieie dał Australiiczykom narodowe wsnomnienia mitycz ną przeszłość, do której mogą wracać pamięcią: 55 jest uniwersalność tych ballad i to, jak głęboko weszły one Australijczykom w krew. Waltzing Matilda jest obecna zarówno podczas oficjalnych uroczystości, j ak też na knaj pianych spotkaniach przy piwie, a Russel Crowe, odbierając w 2001 roku statuetkę Oscara, zacytował ulubiony frag­ ment Clancy'ego z Overflow. Sylwetka Patersona jest także obecna w życiu kraju w inny sposób - jego wizerunek zdobi australijski dziesięciodolarowy banknot. Gdy busz staje się domem 18 Światło dnia zanika (...) Ale pół-słyszalny Refren dawnych czasów Znów to przypomina, Pamięć rozjaśniając. Te baśnie surowo Wykute, wprost z Buszu, Mogą myśl przywołać O tamtym tułaniu. Dlatego utwory „Banjo", jak i pamięć o nim samym są w Australii żywe do dziś. Zadziwiająca 18 R. Smith, op.ck., s. 58. 19 Na Ziemi Van Diemena zbiegli więźniowie nosili nazwę 3 - 1 ( 1 3 - 1 1 ) 3DD3 Wśród takich kategorii, jak wędrowny postrzygacz owiec, czy swagman, na uwagę zasłu­ gują również dwie inne figury pojawiające się w australijskiej kulturze związane z nieustanną tułaczką po buszu. Mimo, że obydwie te kate­ gorie są synonimem nieujarzmionej wolności i ludzi, którzy nie mieli zamiaru wiązać się z ja­ kimkolwiek miejscem, wybierając busz jako swój dom, to sytuują się one na przeciwległych biegu­ nach - można powiedzieć, że jedna reprezentuje ciemne, a druga jasne strony „ludzi z buszu". Taką ciemną stroną było z pewnością buszrangerstwo, czyli kolejny wyznacznik australijskiej mitologii, do dziś obecny w naro­ dowej świadomości. To właśnie buszrangerstwo jest przewodnim tematem wielu powieści i fil­ mów, a obecnie jest jednym z bardziej nośnych motywów australijskiej popkultury. Początkowo termin bushranger (buszranger) oznaczał kogoś, kto w buszu miał jakąś oficjalną misję do spełnie­ nia (bush + ranger). Z czasem zaczęto tak okre­ ślać zbiegłych do buszu zesłańców (convicts), a później wszystkich przestępców, dla których outback ł się schronieniem i domem. Buszraneerzy z racii swei specyficznei profesii nie m o d i n i e d z i e n a d ł u ż e i zaerzać mieisca wybie­ rając więc taką drogę życiową, skazywali samych 19 s t a w a bolters; zob. J. Lencznarowicz, op.cit., s. 30. BARBARZVNCA �Joanna Rzońca 56 siebie na wieczną tułaczkę, która w tym przypad­ ku oznaczała niemal nieustanną ucieczkę przed wymiarem sprawiedliwości. Pierwszym „bandytą z buszu", którego ist­ nienie potwierdza historia, jest zbiegły w 1789 roku skazaniec, Black Caesar . Innymi sław­ nymi buszrangerami byli: Ben Hall, Jack Donohoe (Donahue), Frank Gardiner, Johny Gil­ bert . Najsławniejszym, a zarazem ostatnim był legendarny Ned Kelly, który w 1880 roku został powieszony na d z i e d z i ń c u wiezienia w Melbourne. Po jego śmierci proceder buszrangerstwa właściwie zaniknął. 20 21 Jedną z najbardziej znanych anonimowych XIX-wiecznych ballad australijskich poświęco­ nych wyjętym spod prawa, jest piosenka The Wild Colonial Boy, chętnie śpiewana nie tylko w Au­ stralii, ale także w Nowej Zelandii, Stanach Zjednoczonych i Kanadzie. Ballada ta, oparta na prostej, tradycyjnej melodii ludowej, opowiada dzieje młodego rabusia, niejakiego Jacka Duggana, kryjącego się w buszu, który - jak głosi tekst - okradał bogatych i pomagał biednym. Postać Duggana, choć wzorowana, na Jacku Donohoe, jest jednak fikcyjna. Natomiast Ned Kelly był niewątpliwie i n ­ spiracją dla autora Napadu z bronię w ręku, który swą powieść zaczął pisać w roku śmierci sławnego buszrangera. Pomimo że w tekście można znaleźć pewne elementy z biografii Kel­ ly'ego, nigdzie nie ma do jego postaci bezpośred­ nich porównań. Prawdopodobnie sprawa Neda Kelly'ego, która w ó w c z a s bardzo podzieliła australijskie społeczeństwo, była w czasie, gdy powstawała powieść Boldrewooda, zbyt świeża, by móc bezpośrednio się do niej odwoływać. Nie było to zresztą konieczne, gdyż ówcześni czy­ 20 M . YtAtoi, Kino Australii. O ekranowej konstrukcji telnicy byli doskonale zorientowani w bieżącej sytuacji i z pewnością bezbłędnie odczytywali zawarte w Napadzie... aluzje i odniesienia. Należy wspomnieć o jeszcze jednym austra­ lijskim złoczyńcy, którego historia była świetnie znana Boldrewoodowi, niektórzy nawet dopa­ trują się w tej postaci literackiego pierwowzoru kapitana Starlighta. Chodzi tu o buszrangera Andrew George'a Scotta, znanego w Australii jako „Kapitan Moonlite" (ten pseudonim przy­ brał na cześć sławnego amerykańskiego krymi­ nalisty). Podobnie jak Ned Kelly, Scott także pochodził z Irlandii i został wraz ze swymi to­ warzyszami powieszony w 1880 roku. Ned Kelly stanowi do dziś inspirację dla wie­ lu twórców i jest chyba najbardziej znaną ikoną australijskiej kultury. Nie jest to postać jedno­ znaczna (nie była nią zresztą nawet za życia ) - w literaturze i filmach Kelly występuje jako romantyczny buntownik w charakterystycznej, zrobionej przez siebie zbroi. U większości od­ biorców budzi niekłamaną sympatię, a nawet podziw, w czym kompletnie nie przeszkadza fakt, że Kelly był po prostu bandytą. Pozycję le­ gendy, którą stał się ten buszranger, wzmocniło wiele powieści (choćby Prawdziwa historia Neda Kelly'ego Petera Careya), filmów (Ned Kelly Tbnv'epo Richardsona z tytułowa rola Micka la J e r a czy tez Ned Kelly Greeora Tordana z Heathem Ledoerem w roli downa) a także słynna seria obrazów SidneyaNolana 22 Buszmen natomiast, to kategoria odbierana jednoznacznie pozytywnie. Pojęcie to ma swo­ je źródła również w XIX-wiecznej literaturze australijskiej, w której częste było podkreślanie „typowo australijskich elementów" odgrywa­ jących dużą rolę w kształtowaniu narodowej 22 Sprawa Neda Kelly'ego, która bardzo podzieliła Australii, Państwowa Wyższa Szkoła Filmowa, wówczas australijskie społeczeństwo - 3 2 tysiące osób Telewizyjna i Teatralna, Łódź 1996, s. 131. podpisało petycję o laskę dla niego. 21 G.B. Davey, G. Seal, op.cit. BARBARZYŃCA 3 - 3 ( 1 3 - 1 1 ) 3DD3 ��57 tożsamości. Buszmen więc to mężczyzna („W wielkim australijskim śnie nie ma miejsca dla kobiet" ) z buszu, będący jego pogromcą i produktem zarazem; jest spontaniczny, szorstki w obejściu, ale równocześnie praktyczny i wytrzymały. Postać ta uchodzi za esencję wnętrza Australii: Buszmen jest „nieoswojony" niczym przyjazne, a jednak dzikie zwie­ rzę, nieujarzmiony, spalony słońcem, więc na swój sposób egzotyczny dla prze­ ciętnego australijskiego mieszczucha. Mieszka wszędzie i nigdzie zarazem, jego domem jest po prostu australijski busz. „Mit buszmena jest przedłużeniem mitu buszu. Legenda buszmena to jeden z n a j ż y w o t n i e j s z y c h australijskich mitów" . 23 24 Do XIX-wiecznej figury buszme­ na nawiązuje Krokodyl Dundee — fdm Petera Faimana, w którym w tytułową rolę wcielił się jeden z bardziej zna­ nych australijskich aktorów, Paul Hogan. Krokodyl... jest uosobieniem najbardziej wartościowych cech buszmena — lojal­ ności, przyj acielskości — charakteryzuje go egalitaryzm i typowe dla buszmenów dobre stosunki z Aborygenami oraz umiejętność życia w symbiozie z austra­ lijską przyrodą. Na zakończenie W X I X wieku kształtowała się au­ stralijska t o ż s a m o ś ć narodowa — jej wyznacznikami stały się jednak ele­ menty bardzo odmienne od narodo­ wych symboli k r a j ó w europejskich, 23 M . Haltof, op.cit., s. 126-127. Ibid., s. 126. 24 FOT. DANIEL JAEGER VENDRUSCOLO, HTTP://SXC.HU �Joanna Rzońca 58 których tożsamość bazowała na wielowieko­ wej tradycji i kulturze elitarnej. W Australii niezwykle d u ż e znaczenie miały i mają nadal w y w o d z ą c e się z kultury ludowej lub czer­ piące z niej pełnymi g a r ś c i a m i XIX-wieczne ballady i piosenki opiewające włóczęgę po bu­ szu lub powieści o łazikach przemierzających australijski interior. Jednak ogromne przestrzenie Australii także dziś prowokują wielu artystów do pod­ jęcia w swej twórczości tematu różnie rozu­ mianej w ę d r ó w k i , tułania lub ucieczki przed czymś czy też od czegoś. Motyw ten szczegól­ nie często pojawia się choćby w australijskiej kinematografii. Filmy takie jak Walkabout w r e ż y s e r i i Nicolasa Roega (1971), Pająk i Róia Billa Bennetta (1994), Priscilla, królowa pustyni Stephana Elliota (1994), Kolor zachodu słoń­ ca Johna Polsona (1999) mogą być, owszem, potraktowane jako wariacje na temat charak­ terystycznego dla a m e r y k a ń s k i e j tradycji kina drogi. Jednak z drugiej strony jest w nich coś na wskroś australijskiego - czy w bohaterach tych nie odnajdujemy bowiem jakiejś cząstki owego XIX-wiecznego swaggiego naznaczo­ nego niepewnością jutra, ale i czerpiącego siły z obietnicy przygody? Czy w ich losach nie odbija się dalekie echo historii spisanych na kartach powieści Boldrewooda czy w balla­ dach Patersona? Na pewno, g d y ż n i e z a l e ż n i e od z m i e n i a j ą c e j się nieustannie rzeczywisto­ ści mit niepoprawnego w ę d r o w c a - w ł ó c z y k i j a w c i ą ż żvie na dnie australijskich serc. Swaggie on the Road. A Figure of Nomad in 19 Century Australian Literature th Australian interior has always been the great challenge for its explorers. Australian outback is asso­ ciated with freedom, yet it turns out to be an insurmountable opponent for daredevils in traditional culture. It is the nucleus of national identity and the most important national symbols are the figu­ res of squatters, nomad sheep shears, diggers, bushrangers and tramps, who are called swagmen or swaggies. A figure of swaggie appeared for the first time in 19 century in Australian folk songs and tales. On the basis of this folk oral art activity Australian poets and writers created their own short novels and ballads, in which they pictured a modest and simple - but still full of adventures - life of men tra­ velling trough infinities of Australian land. The yearning for freedom and adventure can be found in the novels by Rolf Boldrewood. The most popular Australian song Waltzing Matilda by national poet Andrew Barton "Banjo" Paterson recalls a story of a poor swaggie, who prefers to die than go to jail. Even today enormous Australian space inspires many writers, artists and directors. They use motives of travelers, wanderers or fugitives. Films such as Walkabout by Nicolas Roeg, Spider and Rose by Bill Bennet, Priscilla by Stephan Elliot or Siam Sunset by John Poison can be considered a variation of American road movie, but they also include some very "Australian" threads. Protagonist in such film are based on the figure of the 19 century swaggie who, being uncertain of tomorrow, is getting power out of the promise of adventure. th th BARBARZYŃCA 3 - 1 ( 1 3 - 1 1 ) 3DD3 � https://zbiory.etnologia.uw.edu.pl/files/original/ce9024d04e29b9abbd70c44e2e6c9cca.pdf dbca3d39340541799f8ca009ab4494da Dublin Core The Dublin Core metadata element set is common to all Omeka records, including items, files, and collections. For more information see, http://dublincore.org/documents/dces/. Title A name given to the resource Barbarzyńca Contributor An entity responsible for making contributions to the resource Polskie Towarzystwo Ludoznawcze Rights Information about rights held in and over the resource umowa licencyjna z Wydawcą Language A language of the resource pol Type The nature or genre of the resource czasopismo nieregularne Text A resource consisting primarily of words for reading. Examples include books, letters, dissertations, poems, newspapers, articles, archives of mailing lists. Note that facsimiles or images of texts are still of the genre Text. Dublin Core The Dublin Core metadata element set is common to all Omeka records, including items, files, and collections. For more information see, http://dublincore.org/documents/dces/. Relation A related resource oai:cyfrowaetnografia.pl:publication:5590 Rights Information about rights held in and over the resource Licencja PIA Date A point or period of time associated with an event in the lifecycle of the resource 2008 Identifier An unambiguous reference to the resource within a given context oai:cyfrowaetnografia.pl:5198 Title A name given to the resource Biała forma, czarna treść / Barbarzyńca 2008 nr 3 (13) Description An account of the resource Barbarzyńca - pismo antropologiczne,2008 nr 3(13), s.31-45 Creator An entity primarily responsible for making the resource Rzońca, Joanna Language A language of the resource pol Publisher An entity responsible for making the resource available Stowarzyszenie Antropologiczne „Archipelagi Kultury” Format The file format, physical medium, or dimensions of the resource application/pdf PDF Text Text capture metadata for PDF documents Text Joanna I I Rzońca u n w 1 9 8 2 n Ukończyła stosunki etniczne i migracje m i ę d z y n a r o d o w e ( 2 0 0 5 ) na Wydziale Studiów M i ę d z y n a r o d o w y c h i Politycznych UJ oraz filmoznawstwo ( 2 0 0 5 ) na Wydziale Zarządzania i Komunikacji Społecznej UJ. Obecnie jest doktorantką I (nauki humanistyczne, specjalność nauki o sztuce) W Z i K S UJ, a także nauczycielką I wiedzy o kulturze w IV L O w Krakowie. Obszar jej zainteresowań badawczych I obejmuje problematykę tożsamości kulturowej w wieloetnicznych społeczeństwach I Australii i Kanady oraz t o , w jaki sposób zagadnienia tożsamościowe przedstawiane są | w sztuce tych krajów - malarstwie, literaturze i filmie. Biała forma, czarna treść czyli problemy t w ó r c ó w aborygeńskich w rzeczywistości australijskiej XX i XXI wieku 1. Problem pierwszy - kwestia autentyczności iali kolonizatorzy, zdobywając kolejne i Nowe Światy, narzucali podbitym lu­ :dom swoje postrzeganie rzeczywistości. To inne postrzeganie zawierało się nie tylko w sposobie myślenia, ale także w materialnej formie, którą nadaje się myśli, by móc się nią podzielić z członkami swojej społeczności. Dla Europejczyków czas ma postać linearną. W a ż ­ ne dla nich wydarzenia umieszczane są więc symbolicznie na osi CZ3-SU która „przyrasta" od lewej strony do prawej, co ułatwia chronolo­ giczne porządkowanie faktów. Konsekwencją takiego systemu myślenia jest też sposób stoso­ wania pisma Druea w a ż n a sprawa iest potrzeba graficznego zapisu mowy, by nawet człowiek B ILUSTR. TOMASZ BOHAJEDYN �32 oddalony od osoby piszącej w czasie i prze­ strzeni mógł jej myśl odczytać i z niej korzystać. Dla Europejczyków czymś naturalnym jest za­ pisywanie historycznych wydarzeń, wyników badań, naukowych i filozoficznych koncepcji, następnie gromadzenie tych zapisów tworzących kolektywne dobro, z którego czerpać mogą inni (umiejący posługiwać się pismem) członkowie społeczności. Z takim postrzeganiem rzeczywistości Euro­ pejczycy wyruszyli na podbój świata. W wielu miejscach natknęli się na społeczności, które pisma nie znały, co według białych świadczyło o niskim poziomie tych kultur. Przykładem ta­ kiego lądu jest Australia, której pierwsi koloni­ zatorzy (Aborygeni) nie posługiwali się pismem, a co więcej - początkowo nie mogli w ogóle zrozumieć tego systemu znaków. Wiązało się to między innymi z odmiennym odczuwaniem czasu, historii, ale także przestrzeni. Porzućmy tu rozważanie, dlaczego pierwsi Australijczycy nie wypracowali żadnego graficznego zapisu mowy Odpowiedzi na to pytanie z przyzwoitym skutkiem udzielił chociażby Jared Diamond w Strzelbach zarazkach maszynach' przed sta wiaiac te kwestie w kontekście orólnoświato wvch różnic w rozwoiu noszczerólnych cywi hzacji. Dla Aborygenów w a ż n a była (i nadal jest) zbiorowa pamięć, która swą materialną formę zyskuje nie poprzez graficzny znak będący za­ pisem mowy, ale konkretnego człowieka, który jest jedynym możliwym przekaźnikiem treści 0 charakterze literackim. W tym sensie tradycyj­ na literatura Aborygenów, przybierając formę 1 J. Diamond, Strzelby, zarazki, maszyny, Prószyński 1 S-ka, Warszawa 2000, s. 351-385. 2 H . Belting, Antropologia obrazu, Universitas, Kraków 2007, s. 73. 3 J u ż samo określenie „twórca aborygeński" może Joanna Rzońca jedynie ustną, była nietrwała, tak jak nietrwałe jest ludzkie życie, oraz zmienna, gdyż jej kształt był całkowicie zależny od niedoskonałej pamięci człowieka. Hans Belting w Antropologu obrazu przywołuje afrykańskie przysłowie mówiące 0 tym, że gdy umiera stary człowiek, to tak jak­ by spłonęła cała biblioteka . Słowa te świetnie obrazują rzeczywistość kulturową Aborygenów sprzed przybycia do Australii białych osadni­ ków. Po roku 1788 wszystko w świecie Aboryge­ nów uległo zmianie, do czego przez długi czas nie byli w stanie się dostosować - pod koniec X I X wieku sądzono nawet, że rdzenni Austra­ lijczycy znikną z powierzchni Ziemi. Tak się nie stało, a co więcej Aborygeni nauczyli się tworzyć, wchodząc w dyskurs białego człowieka i korzy­ stając z jego systemu znaków. W dużej mierze przyczyniło się do tego objęcie aborygeńskich dzieci obowiązkiem szkolnym - to właśnie szko­ ła stała się miejscem, w którym Aborygeni zostali wtłoczeni w dyskurs białej kultury, nauczyli się odczytywać komunikaty kulturowe białych lu­ dzi a późniei tworzyć własne ale i u ż według nowych reguł. Początkowo ziawisko to dotyczy ło sztuk plastycznych, później także literatury. 2 1 tu, w kwestii dotyczącej literackiej działalności współczesnych twórców aborygeńskich, narosło najwięcej kontrowersji. Atakowano czarnych pi­ sarzy jakże trudnym pytaniem o autentyczność ich działalności. Właśnie szeroko pojęta autentyczność jest jednym z podstawowych problemów współcze­ snych twórców aborygeńskich , i to zarówno tych zajmujących się literaturą, jak i tworzących 3 „Aborygeni" jest nazwą własną rdzennych mieszkańców Australii, i w tym sensie wszystko, co jest związane z życiem i twórczością tych ludzi, może być określone przymiotnikiem „aborygeńskie". Przymiotnik taki stosowany jest przez wielu antropologów i socjologów, budzić pewne kontrowersje na płaszczyźnie poprawności których zainteresowania badawcze oscylują wokół życia językowej. W niniejszym artykule przyjmuję, że pojęcie codziennego i kultury Aborygenów. BARBARZYŃCA 3 (13) 3DD8 �Biata forma, czarna treść na płaszczyźnie sztuk plastycznych. Obrazowo tę kwestię można przedstawić pytaniem: jak wiele czarnego musi być w czarnym, by nie zo­ stało uznane choćby w najmniejszym stopniu za białe? Który z pisarzy, poetów czy artystów w ogóle może nazwać siebie twórcą aborygeńskim? I gdzie dopatrywać się wyznaczników jego aborygeńskości? Czy tylko w pochodzeniu, czy także w sposobie ekspresji artystycznej ? Czy w ogóle w X X i X X I wieku można mówić o au­ tentycznej sztuce Aborygenów? Te pytania są w gruncie rzeczy pytaniami 0 artystyczną wiarygodność czarnych australij­ skich twórców. Wiadomo przecież, że sztuka dzisiejszych Aborygenów nie jest taka, jaką była w epoce przedkontaktu , że jest tworzona i od­ bierana z uwzględnieniem standardów europej­ skich i wpisuje się w dyskurs kulturowy wypra­ cowany przez białych. Dlaczego? Gdyż inaczej aborygeńscy twórcy skazaliby samych siebie na artystyczny niebyt - zbyt mało mają bowiem od­ biorców wśród rdzennej ludności australijskiej 4 1 paradoksalnie ich twórczość skierowana jest głównie do białych. Chcąc więc zaistnieć w ob­ rębie głównego nurtu, czarny twórca australijski, nawet jeśli nie do końca mu się to podoba, musi przynajmniej w pewnym stopniu przyjąć zasady obowiązujące w białym świecie. I tutaj właśnie rodzi się problem wspomnianej j u ż autentycz­ ności - czy czarna treść wlana w białą formę nadal będzie czarna? Tę kwestię bardzo trudno jest jednoznacz­ nie rozstrzygnąć. Aby choć trochę zbliżyć się do podania jakiejkolwiek odpowiedzi na tak postawione pytania, należy przyjrzeć się bliżej twórczości konkretnych artystów. Problem roz­ patrywać można na co najmniej dwóch płasz­ czyznach - w zależności od rodzaju twórczości 4 Epoką przedkontaktu zwany jest czas poprzedzający 33 danego artysty. Z jednej strony mamy artystów zajmujących się sztuką o charakterze wizual­ nym, z drugiej tych, dla których tworzywem jest przede wszystkim słowo. Sztuki plastyczne rdzennych mieszkańców Australii związane były zawsze z naturą, otaczającym ich światem przy­ rody oraz mitycznymi wydarzeniami. Tworzone przez Aborygenów wizerunki spełniały zazwy­ czaj religijne i magiczne funkcje, a ze względu na specyfikę ich koczowniczego trybu życia były porziiCcine po odegraniu swojej roli. Cechy trwa­ łe miały jedynie malowidła naskalne, które nie­ kiedy nawet odnawiano lub przemalowywano. Z chwilą pojawienia się pierwszych europej­ skich osadników, a nieco później, pod koniec X I X wieku, także pierwszych antropologów, Aborygeni spostrzegli, że ich kultura może stać się swoistym towarem, m o g ą c y m i m pomóc przetrwać w nowej rzeczywistości świata bia­ łego człowieka. O ile tradycyjna aborygeńska obrzędowość w mniejszym lub większym stop­ niu (w zależności od rejonu Australii) zaczęła zanikać, o tyle sztuka zdołała przetrwać, choć najczęściej w zmienionej formie. Działo się tak ze względu na jej atrakcyjność dla białych przybyszów którzy zaczęli kupować wyroby tu­ bylców. Zjawisko to spowodowane było dużym rozkwitem etnografii i antropologii w pierw¬ szych dekadach X X wieku którego echem był późniejszy rozwój tzw etnoturystyki. W ten sposób przetrwało malarstwo na korze, które za sprawą misjonarzy i handlarzy sztuki w latach 30. X X wieku przeżywało swój rene­ sans. Lata 50. przyniosły rozwój handlu malowi­ dłami na korze, a w latach 60. X X wieku można j u ż było mówić o pewnego rodzaju „przemyśle" . Moda na aborygeńskie pamiątki malarskie wpły­ nęła jednak na zmianę stylu tych malowideł. 5 5 M . Solińska, Współczesna sztuka tubylców australijskich, spotkanie z białym człowiekiem, czyli okres, który kończy [w:] Ludy i kultury Australii i Oceanii, red. E. Pietraszek, się wyprawami Cooka oraz przybyciem Pierwszej Floty B. Kopydłowska-Kaczorowska, Wydawnictwo w 1788 roku. Uniwersytetu Wrocławskiego, Wrocław 1996, s. 19. 3 (13) 3DD8 BARBARZYŃCA �34 Joanna Rzońca Artyści chcąc jak najlepiej zarobić, sugerowali się wyborem klienta i swoje następne prace kształ­ towali na wzór najczęściej wybieranych przez kupujących obrazów. Zaprzestawali natomiast umieszczania motywów, które były mniej po­ pularne. Poza tym pewne elementy narzucano artystom na wpół świadomie - początkowo za­ kazywano na przykład przedstawiania postaci ludzkich z zaznaczonymi narządami płciowymi, ä z czasem okazywało się, że to właśnie te zakazsne elementy uznawane $q paradoksalnie Zä wyznacznik etnograficznej autentyczności ob­ razu. Artyści więc, chcąc zwiększyć atrakcyjność swoich prsc w oczach nabywców, umieszczali genitalia i to w wyolbrzymionych rozmiarach Aborygeńscy artyści na różne sposoby próbowa¬ li sie odnaleźć w świecie narzuconym im przez białych. Zazwvczai bvło to dopasowywanie swo iei twórczości do estetycznych unodobań koloni zatorów. Niekiedy jednak tradycyjne techniki nie wystarczały i Aborygeni zmuszeni byli do poszu kiwania noweao med.nm Tak hvło w nrzvnad kn malarzv z niesienia AranHa ktorzv od 1 936 roki, JcZw L n w . ć . k w . r e l e i L n i « i . k n 6 _ a tXzwan^'szkolaakwarystów" W 1934 roku do misji Hermannsburg przy­ byli dwaj biali malarze, John Gardner i Rex Battarbee, którzy malowali obrazy okolicy. Zor­ ganizowali oni wystawę swych prac, na którą przychodzili także Aborygeni. Eksponowane ob­ razy zrobiły na tubylcach bardzo duże wrażenie - nie ze względu na to, że nigdy czegoś podobne­ go nie widzieli, ale dlatego, iż w prezentowanych pracach rozpoznawali znane sobie miejsca. Jed¬ nym z nich był urodzony w 1902 roku najsłyn­ niejszy malarz aborygeński Albert Namatjira , który z misją związany był od dzieciństwa. To, co zobaczył na owej wystawie, wpłynęło na jego decyzję o poświęceniu się malarstwu. Malarstwo Namatjiry utrzymane jest w europejskiej manie­ 7 8 6 M . Dolińska, op.cit., s. 13. 7 M . Dolińska, op.cit., s. 27. rze realistycznej i nie ma prawie żadnych związ­ ków z tradycyjną sztuką Aborygenów, której wy­ różnikiem jest symbolizm. Jego sztukę cechuje brak postaci ludzkich oraz prawie całkowity brak sylwetek zwierzęcych - Namatjira bowiem ma­ lował jedynie pejzaże. Wśród Arandów Namatji­ ra znalazł wielu naśladowców i kontynuatorów, którzy z malowania uczynili swój zawód i dzięki jego sławie odnosili szereg sukcesów, choć może już nie tak spektakularnych. Dużą rolę odegra­ li tu misjonarze, którzy stali się pośrednikami w sprzedaży obrazów i dostarczali niezbędnych materiałów. W ślady Namatjiry poszli wszyscy jego synowie a także dwóch wnuków Za naj¬ zdolniejszych artystów z plemienia Aranda uwa- 8 „Namatjira" to przyjęte jako nazwisko plemienne imię ojca. BARBARZYŃCA 3 (13) 3 0 0 8 �Biata forma, czarna treść 35 ża się trzech braci Pareroultja . Innymi twórcami związanymi z misją Hermannsburgbyli Richard Moketarinja, Walter Ebatarinja i Henoch Raberaba. Wszyscy oni pobierali lekcje bądź u Reksa Battarbeeego, bądź u Namatjiry. Wspólną cechą malarstwa wszystkich wy­ mienionych Arandów było przedstawianie kra­ jobrazu okolic, w których się wychowali, czyli przede wszystkim Gór McDonnela otaczających misję Hermannsburg. U części artystów widać świadome, bądź na wpół świadome, nawiązywa­ nie do tradycyjnej sztuki Arandów, ujawniające się przez wtapianie symbolicznych elementów w krajobraz, na przykład jako pnie drzewa czy cienie skał. Widoczne jest to choćby w twórczo­ ści Edwina i Otta Pareroultjów oraz Richarda Moketarinjy. Malarstwo Arandów jest ciekąwym zjawiskiem w historii sztuki australijskiej. Nie należy zapominać że w całei Australii było dużo artystów wywodzących się z rdzennej lud¬ ności jednak ci związani z misją Hermanns¬ burg zdobyli największy rozgłos i uznanie Ich twórczość iest orzykładem oróby artystycznego samookreślema i odnalezienia się Aborygenów w społeczeństwie australiiskim także na płasz czyźnie sztuki Tednak wracaiac do kwestii au tentyczności ich działalności twórczej właśnie i ako twórczości czarnei" Drzvznać 'trzeba że 9 L n n ^ n r n n l l n , ^ lesi ona mocno oysicusyiiia. Zarzuty nieautentyczności (oczywiście na płaszczyźnie „etnograficznej") kierowane są również do aborygeńskich pisarzy i poetów. Tu­ taj problem sięga o wiele głębiej, gdyż dotyczy nie tylko sporu o formę, ale także tego, czy aborygeńskiemu twórcy w ogóle wolno zapisywać swoje 9 Podobnie jak Namatjira, nazwisko braci Pareroultja to plemienne imię ich ojca. 10 Teresa Podemska-Abt wyróżnia kilka okresów utwory. Dlaczego? Twórczość literacka pierwot­ nych mieszkańców Australii miała charakter oratorski, przed pojawieniem się białego człowieka Aborygeni nie posługiwali się pismem. Do naj­ wybitniejszych osiągnięć tak zwanej Literatury Tradycji Ustnej należą eposy Djanggawul i Kunapipi - oba spisane dopiero przez etnografów — oraz zbiór aborygeńskich opowieści o charak­ terze mitycznym, które pisemną formę zyskały także dopiero po przybyciu białego człowieka. O współczesnej literaturze aborygeńskiej moż­ na mówić dopiero od 1961 roku . Na fali zmian społecznych tamtego okresu cześć rdzennych mieszkańców Australii zaczęła walczyć o swo¬ je Drawa także piórem. Wtedy też podniesiony został wspomniany i u ż problem zapisywania aborygeńskich utworów. O ile jednak takie za rzuty nie miały dużei siłv przebicia exlvż każdy racionalnie myślący człowiek nie kwestionował wartości literatury czarnych twórców tylko dla y y y tecrn że miała nna nnstać utrwalona na niśmie 10 11 o fyle trndnieł mz hyłn nnradzić snhie z inneaó rnLłn J r L . L Z które t . k . e , r L 7 australijskich. Antologia literatury 2003. 11 BARBARZYŃCA 7 tubylców aborygeńskiej, Wydawnictwo Krytyki Artystycznej Miniatura, Kraków na charakter współczesnej literatury aborygeńskiej. 3 (13) 3DD8 7 Ustnej. Patrz: T. Podemska-Abt, Świat w dziejach Aborygenów, które znacząco wpłynęły Pierwszym z nich jest właśnie okres Literatury Tradycji 7 roazaju zastrzeżeniami, Które raKze zaczęto w i ai i u yi 11 czasie wysuwać. Podstawowym zarzutem był fakt pisania po angielsku, czyli w języku „białego najeźdźcy" niektóre ekstremalne środowiska czarnych Au­ stralijczyków dyskryminowały takiego twórcę, który określał siebie mianem twórcy aborygeńskiego. Chociaż problem był - i nadal jest - dość poważny, wielu czarnych pisarzy i poetów nie rezygnuje jednak z pisania po angielsku, jest to bowiem dla nich jedyna możliwość zaistnienia na płaszczyźnie literackiej. Tradycyjna mowa rdzennych mieszkańców Australii obejmuje zbyt wiele dialektów i narzeczy którymi posługuje się A. Shoemaker, Black Canberra, 2004. Words > W h i t e Pa g, e A N U Press, �Joanna Rzońca 36 stosunkowo nieliczna grupa potencjalnych od­ biorców, więc pisanie tylko i wyłącznie w języku swoich przodków byłoby dla aborygeńskich lite­ ratów rodzajem twórczego samobójstwa. Wybór angielskiego jako języka literackiej wypowiedzi wiąże się dodatkowo z przyjęciem pewnego białego dyskursu kulturowego objawiającego się w formach literackich, jakie przybierają utwo­ ry aborygeńskich twórców. „Nie jest bowiem możliwe - pomimo najlepszych intencji chowanie »nieskażonej tożsamości«, jak gdyby w Australii nie było ostatnich dwustu lat kolo­ nizacji" . Powieść, dramat to formy obce aborygeńskiej tradycji, także współczesna poezja twórców aborygeńskich różni się od utworów wykonywanych przez ich przodków. odnaleźć się w głównym, czyli zdominowanym przez białego człowieka, nurcie australijskiej kultury. Ten problem sytuacji czarnego pisarza w Australii podejmuje w swoim wierszu Mono­ pol poetka Bobby Sykes. Przedstawia ona abory­ geńskiego pisarza jako czarną lalkę odrzucaną przez środowisko rdzennej ludności za swoją nieautentyczność, a równocześnie z paternali¬ zmem i pobłażaniem, które nie mają nic współszacunkiem, traktowaną przez białych: „Grupki białych nad świeczkami, Grają w życie i bogactwa, Czarna lalka puka do drzwi, (Wpuście ją, niech nas zabawi), Lalko mów; lalko bredź; lalko pleć; (...) 12 Jednak czy owa biała forma może wybielić znajdującą się w niej czarną treść? Na to pytanie aborygeńscy pisarze i poeci odpowiadają prze­ cząco, a część z nich podkreśla to symbolicznym odrzuceniem białego nazwiska. Odejście od nazwiska „narzuconego" przez kolonizatorów jest zjawiskiem częstym w światowej literaturze postkolonialnej i zawsze jest wyrazem poszu¬ kiwania samookreślenia twórców i zaznaczęniem wagi ich kulturowych korzeni. Tę drogę podkreślenia swej aborygeńskości wybrali na przykład Mudrooroo Narogin/Nyoongah (Colin Johnson) Oodgeroo Noonuccal (Kathy Walker) Mawbana Pleregannana (Jimmy Everett) Grupki czarnych gdzieś w ciemnościach, Podejmują niewątpliwie słuszne decyzje, Czarna lalka puka do drzwi (Wpuście mnie, ja wam pomogę), Spływaj stąd nie czarna - czarna, Pomóc mogą czarni czarni. (,..)" 14 13 Dla niektórych środowisk aborygeńskich zmiana nazwiska to jednak zbyt mało, by móc uważać się za aborygeńskiego twórcę, a przyjęcie białego dyskursu kulturowego jest niedopusz­ czalne - więc nie wśród wszystkich „swoich" czarny twórca jest dobrze postrzegany. Z drugiej strony nie potrafi, a co najważniejsze nie chce, 12 Z. Białas, Słowo rygeńskjm, o tym, jak, (trudno) być pisarzem abo- [w:] Wśród pustyń, Spotkania z kulturą Aborygenów buszu, lasów i Papuasów, i ogrodów. red. K. Kuja- W utworze tym Sykes uświadamia odbiorcom rozdarcie aborygeńskich twórców funkcjonujących z racji swego pochodzenia, ale też literackiej dzia­ łalności, w białej i czarnej rzeczywistości. Pokazuje, jak bardzo kwestia autentyczności jest niejedno­ znaczna, i daje do zrozumienia, że tak naprawdę w tej kwestii nikt nie ma monopolu na rację. 2. Problem drugi - artystyczna jakość Choć ten problem nie jest tak skomplikowany i wielowątkowy jak rozstrzyganie o opisywanej wcześniej autentyczności, jest bardzo poważ- 13 Zobacz: Z. Białas, op.cit., s. 113-119. 14 B. Sykes, Monopoly (przekład Z. Białas), za: Z. Białas, op.cit., s. 119. wińska-Courtney, B. Kopczyńska-Jaworska, A. NadolskaStyczyńska, Uniwersytet Łódzki, Łódź 2003, s. 114. BARBARZYŃCA 3 (13) 3DD8 �Biata forma, czarna treść ny. W wielu przypadkach twórczej działalności Aborygenów jakość artystyczna ich wytworów pozostawia niestety wiele do życzenia. Szcze­ gólnie widoczne jest to na płaszczyźnie sztuk plastycznych - malarstwo i wyroby rękodziel­ nicze rdzennych mieszkańców Australii bardzo szybko uległy komercjalizacji, co spowodowało znaczne obniżenie ich walorów artystycznych. Dziś lwia część wytworów czarnych „artystów" przeznaczona jest dla potrzeb turystyki i ma tak naprawdę niewiele wspólnego z obiektami służącymi na przykład do rytualnych obrzę­ dów, do miana których przedmioty takie często pretendują lak wiec widać znikoma jest także ich wartość etnograficzna. O ile wysoki poziom artystyczny dzieł Namatjiry braci Parero ultia est bezdyskusyjny o tyle ' aborygeńskie" etnoobrazki, pamiątki i ozdoby dostępne na wszelkiego rodzaiu bazarach ze sztuka przez duże S"maia niewiele wsnólńero Problem ten iednak dotyczy nie tylko Australii ale właściwie wszvsrkich naństw nostkolonialnwh w którvch dobrze rozwija się gałąź turystyczna.' Komercjalizacja sztuki ludowej nie jest w hi­ storii niczym nowym. W Europie podbudowę pod to zjawisko dała epoka romantyzmu wraz ze swoim - wybiórczym przecież - zaintereso­ waniem szeroko pojętą ludowością. Kolejnym krokiem w tym kierunku była estetyka przełomu X I X i X X wieku, gdy wątki ludowe znów stały się bardzo modne, a twórcy europejscy zaczęli szukać inspiracji wśród ludów pierwotnych, których maniery artystyczne często naślado­ wali (dobry jest tu przykład Paula Gauguina). Pierwsza połowa X X wieku przyniosła również wielki rozwój etnografii - prace Bronisława Ma­ linowskiego Ruth Benedict stały się zna.ne w środowiskach nie tylko naukowych. Wszystko to sprawiło że zainteresowanie tak zwanymi kulturami pierwotnymi" znacznie wzrosło a posiadanie jakiegoś egzotycznego dzieła sztuki było bardzo pożądane. Zapanowała moda na nie do końca sprecyzowaną „etmczność". 3 (13) 3DD8 BARBARZYŃCA 37 Te ogólnoświatowe trendy wykorzystali też twórcy aborygeńscy, którzy w białych zaczęli do­ strzegać j u ż nie tylko najeźdźców, ale też klien­ tów. Ponieważ popyt na wyroby rękodzielnicze był duży, zwiększyć się też musiała „produkcja", a co za tym idzie - obniżyła się jakość. Zwięk­ szenie liczby przedmiotów do sprzedania ozna­ czało, że twórca mógł poświęcić mniej czasu na ich wykonanie, więc był w swej pracy mniej do­ kładny, jego dzieła mniej dopracowane, a często nawet niedbałe. Szybko okazało się jednak, że białemu można sprzedać prawie wszystko, pod warunkiem że się to odpowiednio przedstawi. Obecnie bardzo trudno jest odróżnić aborygeńskiego twórcę prezentującego wysoki poziom artystyczny (szczególnie ieśliiest to twórca bar dzo płodny) od kogoś masowo produkującego" oamiatkowe obrazki Sa iednak i tacy którym udało się zaprezentować swoją twórczość w cenionvch 'galeriach i to nie tylko w Australii Należą do nich miedzy innymi Paddv Oarlton Fmilv K n o w a n i e Fuhana NamniHin czv Rn' bert Thomas którego prace podziwiać można w National Gallery of Australia Kwestia artystycznej jakości jest również sprawą istotną przy analizowaniu literackich utworów czarnych Australijczyków. Niestety tu także nie zawsze ma się do czynienia z twór­ czością najwyższych lotów. Nie jest bowiem tak, że wystarczy mieć aborygeńskie pochodzenie i poruszać w utworach ważkie problemy swojej społeczności, by być dobrym poetą czy pisarzem. Utwory mające mniejsze lub większe znamiona grafomanii nie należą bynajmniej do rzadkości. Dzieje się tak z dwóch powodów. Po pierw­ sze po pióro sięgają często osoby mocno zaan­ gażowane w społeczne problemy Aborygenów (takie jak emancypacja kulturowa czarnych Au­ stralijczyków, rozliczenie z trudnym okresem kolonizacji i doświadczeniami „skradzionego pokolenia", walka o odzyskanie ziemi), które w ten sposób prowadzą polityczną bądź okołopolityczną działalność. Osoby te nie zawsze �Joanna Rzońca 38 obdarzone są literackim talentem, a żaden utwór - nawet ten zrodzony pod wpływem najwznio­ ślejszej ideologii - nie obroni się, jeśli jest słaby warsztatowo. Uwikłanie w ideologię to zresztą dość duży problem aborygeńskich literatów, któ­ rzy nierzadko wykorzystują swoje utwory jako narzędzie propagandowe, służące celom poli­ tycznym, a dopiero w drugim rzędzie zwracają uwagę na walory artystyczne. To jest pułapka, w którą wplątywali się i nadal się wplątują ar­ tyści na całym świecie: kiedy twórczość zostaje podporządkowana jakiejś konkretnej ideologii, zazwyczaj traci na tym strona estetyczna dzieł. Łatwo wówczas popaść w zbytnie uproszczenia i schematy które sprawia że utwór niezamierzenie stanie się naiwny i groteskowy. Z trudnością ta nie poradził sobie na przykład Lionel Fogarty. W \Jo ooemacie Jestem Imarbara - eeneraca egzystencji możemy przeczytać - „Jestem krewnym wszelkiego stworzenia (...) Świat jest moim narodem Ziemia jest moją matką Czarny człowiek jest z tej ziemi Czerwony człowiek jest z tej ziemi Żółty człowiek jest z tej ziemi Ale gdzie jest dom białego obłąkanego człowieka On ma na myśli zadawanie gwałtu swojej własnej matce ziemi (...)" 15 W utworze tym pełno jest ogranych zwrotów w rodzaju „ziemia jest moją matką", których autorowi nie udało się przedstawić w świeży, intrygujący dla czytelnika sposób, a taką prze­ cież jako poeta miał rolę. Bardzo razi także na¬ zbyt uproszczony podział świata proponowany w wierszu: biały c z ł o w i e k - zły, inne rasy - dobre. Od kogoś pretendującego do miana poety ocze­ kiwać można większej finezji. Podobne „błędy" 15 L . Fogarty, Jestem Imarbara - generacja ezystencji, [w:] T. Podemska-Abt, op.cit., s. 16. Fogarty popełnił, pisząc Memorandum do nas. Na szczęście Australie oddano właśnie Aboryge­ nom. Twórca przedstawia w tym utworze wizję rajskiej utopii, w jaką zmieni się Australia po wygnaniu z niej białego człowieka: „W chwili obecnej w Australii nie mieszka żad­ na biała rasa, odesłano ich statkami w morze lub w kosmos. Z tego powodu nie trzeba było dużo czasu, aby przywrócić życiu naturalny stan. Ży­ cie zaczęło zatem kwitnąć nową miłością, ma­ rzeniami, uczynnością i szacunkiem względem siebie oraz opiekuńczością. Krainy zmieniły się w raj, rzeki, góry, gleby powstały, aby pozdro­ wić aborygeńska rasę. Wróciły szczęśliwe dni, w których Aborygeni polowali, respektując wzajemnie swoje plemiona. Ziemia była wypełniona ich miłością do siebie" . 16 Pomijając fakt, że Fogarty lansuje wyideali­ zowany, nie do końca prawdziwy obraz życia Aborygenów w okresie przedkontaktu (ich co­ dzienność wcale nie była wtedy błogim rajem wypełnionym miłością i pokojem), retoryka jego wypowiedzi jest zbyt naiwna i opiera się na fał­ szywym przekonaniu, że całe zło pochodzi tylko i wyłącznie od białego człowieka. Jeśli wybaczyć można by ją było kilkunastoletniemu twórcy stawiającemu pierwsze poetyckie kroki, to j u ż nie artyście mającemu na swoim koncie wiele publikacji. Zresztą taką naiwność i zbytnią idealizację w przedstawianiu swojej społeczności można zarzucić także twórcom o dużej renomie artystycznej którym raz na jakiś czas zdarza sie słabszy utwór (i akchoćby Nieszczęsna rasa autor stwa Oodgeroo Noonunccal - Kamy Walker). Kolejną trudnością, z jaką stykają się aborygeńscy pisarze i poeci, jest pisanie o wydarze­ niach dramatycznych, których nie brak przecież w historii rdzennych mieszkańców Australii. Nietrudno w takiej sytuacji popaść w nadmierny 16 L . Fogarty, Memorandum do nas, [w:] T. Podemska-Abt, op.cit., s. 173. BARBARZYŃCA 3 (13) 3DD8 �39 Biata forma, czarna treść patos, który niepostrzeżenie zamienić się może w najgorszy, bo niezamierzony, rodzaj śmieszno­ ści - smutne jest to szczególnie wtedy, gdy utwór dotyka spraw naprawdę ważnych i bolesnych zarówno dla białych, jak i czarnych Australij­ czyków. Niestety niektórzy aborygeńscy twórcy balansują na granicy owej niechcianej groteski. Ale przyznać trzeba, że z problemem tym świet­ nie potrafi sobie poradzić kilkoro aborygeńskich wirtuozów słowa, takich jak Mudrooroo Narogin, Archy Weller, Erni Dingo, Bobby Sykes, Lisa Bellear. Dobrym przykładem jest tu Rachela autorstwa Bobby Sykes. J u ż na początku czeka na czytelnika mocne, sugestywne wprowadzenie przywołujące wydarzenie które było przyczyna powstania wiersza: „Rachela zmarła w Rezerwacie Palmowej Wyspy, ponieważ lekarz odmówił przybycia do mej w nocy. Odeszła: 15.02.1974 - ośmiomiesięczna". Po tych słowach następuje właściwa część utworu: „Imię wybrano dla niej z Biblii Z tej dobrej a Świętej księgi Która przybyła do tego kraju Razem z kapitanem Cookiem I z metalowymi siekierkami I z wisiorkami i lusterkami I z pieniędzmi i karabinami Rachela nigdy nie spacerowała w słońcu Ani nie czuła świeżego podmuchu wiatru we włosach (...) Nazwana imieniem z Biblii Tej dobrej i świętej księgi Ludzie którzy ją przywieźli Powinni dokładniej ją przeczytać..." Poetce udało się tu uniknąć zbytniego senty­ mentalizmu, a jednocześnie umiejętnie połączyć wątek cierpienia całej społeczności spowodo­ wany zdarzeniami historycznymi (kolonizacją) z wątkiem indywidualnego dramatu konkretnej osoby. Co więcej, Sykes wykazała, że pomiędzy jednym a drugim istnieje związek przyczynowo-skutkowy. Po zdobyciu Australii Europej¬ czycy zaczęli budować na kontynencie swoją strukturę społeczną, umieszczając Aborygenów na najniższym szczeblu w hierarchii. W efekcie społeczeństwo zostało podzielone na tych, do których należy przybyć z pomoce medyczną bez względu na porę, i tych, do których spieszy się z pomocą, kiedy ma się na to czas" Poetka zwraca uwagę'na inne oblicze rasowej segregacji - nie to rzucaiace sie w oczv polegaiace na zaka¬ zie kupna alkoholu zakazie wstępu na baseny do kawiarni ale to ooarte DO orostu na oboiet ności względem ciemienia konkretnego czarne , nawet ieśli tvm człowiekiem iest niemowie Svkes z w r a c a u w a a e na szczególnie m r 7 ł o w e k a razara n h ł n d e k n l t n r v h i a ł v r h k t ó r z v n n w n ł m a r 1 r h r . e ś L ń . k / k n n l n r ł e miłnśri b l i ź n i ! go, s a r n i a Talentu i pomysłowości w posługiwaniu się słowem nie brak też innym twórcom, przedsta­ wiającym w umiejętny, świeży sposób sprawy, o których wydawałoby się, że nie można j u ż niczego nowego napisać. Zdolności takie z pew­ nością posiada Erni Dingo, którego utwory charakteryzują się oszczędnością słów (specja­ lizuje się w krótkich formach) i niezwykłą siłą przekazu: „Aborygeńskie osiągnięcia Są jak księżyca ciemna strona Choć wszyscy wiedzą, że istnieją Trudno jest kogoś o nich przekonać" 18 1 7 17 B. Sykes, Rachela, [w:] T. Podemska-Abt, op.cit., s. 143. 18 E. Dingo, Aboriginal achievement (przekład własny), [w:] A. Shoemaker, op.cit., s. 161. 3 (13) 3DD8 BARBARZYŃCA �Joanna Rzońca 40 3. Problem trzeci - uczciwość i artystyczna swoboda v e r s u s kulturowe uwikłanie Aborygeńskich twórców dotyczy jeszcze kilka problemów, z którymi muszą się mierzyć. Choć trudno jest opisać je wszystkie w ar­ tykule sygnalizują­ cym tylko niektóre zjawiska, jednego z nich nie sposób wszakże pominąć, gdyż jest on zbyt ważny i ma ogrom­ ny wpływ na osta­ teczny kształt twór­ czości tych artystów. Otóżpoiecie twór¬ ca aborygeński" to nie tylko kategoria określaiaca etnicz ne pochodzenie danego artysty ale nrzede wszystkim newne kulturowe zobowiązanie wo- Dec swojej społecz­ ności, u d czarnycn ligijnej, politycznej czy też jakiejkolwiek innej grupy to równoczesne ograniczenie swobody artystycznej. Istnieje poważne niebezpieczeń­ stwo „zaszufladkowania" takiego twórcy, nada­ nia mu etykietki, poprzez którą analizowana będzie jego twórczość. Część artystów zgadza się na to, są też -8T- • / tacy, którzy na tym • ~» . korzystają, ale dla niektórych m o ż e to być krzywdzą­ ce. Oczekiwanie, że a b o r y g e ń s c y twórcy będą się odwoływać tylko do swojej tradycji i mitycznych wie­ rzeń oraz odczy­ tywanie ich dzieł tylko i wyłącznie przez pryzmat po¬ chodzenia mija się z idea sztuki jako takiej. Znana abo r y g e ń s k a Disarka inoetkaOodperoo Noonuccalstwierdza Ilekroć wv - mienia sie mnie nazwisKo w gazetacnmp mediacn, Th T się, sKicn oczeKuje ze będą oni w swej twórczejdziałalno­ OK l * jaKo»poetKęaPości sięgali po moty­ rygensKą«, zawsze wy i symbole wywo¬ przyczepiają mi ILUSTR. TOMASZ BOHAJEDYN dzące się z kultury . . . . ' ! ja me myślę o sobie jako o »poetce aborygenich przodków. Co znamienne, oczekiwania takie mają odbiorcy nie tylko czarni, ale także biali. skiej«... u w a ż a m , ze jestem po prostu poetką, W sztuce jest tak, że każde zobowiązanie która jest dumna z tego, ze ma pochodzenie artysty wobec jakiejś społecznej, etnicznej, re­ aborygenskie . t C 19 L . Maligłówka, Gdzie jesteśmy? [w:] Wśród pustyń, buszu, lasów Kim jesteśmy? i ogrodów, - czyli o poszukiwaniu tożsamości we współczesnej l , V k U k V A C poezji aborygenskie/, s. 124-125. BARBARZYŃCA 3 (13) 3 0 0 8 �41 Biata forma, czarna treść Problem ten sięga jednak głębiej. Nie cho­ dzi bowiem tylko o oczekiwania odbiorców, ale o postawę samych twórców, którzy chcąc sprostać stawianym im wymaganiom, wpadają w pewnego rodzaju kulturowe uwikłanie, stając się niekiedy niewolnikami własnego wizerunku. Niektórzy potrafią wybrnąć z tej trudnej sytuacji obronną ręką, ale nie wszyscy. W czym przejawia się owo uwikłanie? Głównie w tematyce dzieł. W malar­ stwie jest to „obowiązkowe" nawiązywanie do tradycyjnej sztuki Aborygenów poprzez korzy­ stanie z charakterystycznych dla niej rozwiązań estetycznych. Na płaszczyźnie literatury przeja­ w i a się to koniecznością występowania w utworze przynaimniei iednego z nastepuiacych elemen¬ t ó w : odwołania do kategorii Dreamtime drama¬ tyczne wydarzenia czasów kolonialnych utrata kulturowej niewinności problem skradzionego ookolenia" walka o ziemie serapacia rasowa Żaden aborygeński twórca nie potrafi uwolnić się od tych tematów. Ten fakt 'sam w sobie nie iestiednak zarzutem. To zrozumiałe że arX. vs ta sięga w twórczości do osobistych doświadczeń elementem wspólnym. Chociaż jest to pojęcie odwołujące się do zjawiska czasu, paradoksal­ nie ma charakter atemporalny, nie można go umiejscowić w ż a d n y m konkretnym miejscu naszego (zachodniego) rozumienia czasu i chro­ nologii. Dreamtime to epoka, w której przeszłość miesza się z teraźniejszością, a równocześnie zawiera w sobie przyszłość: „Przeszłość, teraź­ niejszość i przyszłość współistnieją, a odwieczny czas snu (Dreamtime) znajduje w przeszłości ucieleśnienie w bohaterach zaś w teraźniejszo­ ści w nowo wtajemniczonych, a jeśli łączność między przeszłością a teraźniejszością nie zo­ stanie przerwana to znajdzie swe kolejne ucieleśmenie w przyszłości" . Sen jest również dla Aborygenów formą komunikacji. Poprzez sen Dorozumiewaia sie om zarówno z członkami swoiei społeczności iak i z ziemia z która sa szczecinie zwiazań Motvw snu noiawia sie w aborweńskiei literaturze nod różnymi nosta ciami W powieści Mudrooroo Wild Cat Falling sen downem bohatera staie sie dla niesro klu a iaK tak się sie przecież orzeciez uzieio to, wydane po pierwszy w iyo:> roKu uznawane jest pierwszą powieść aborygensKą . jest to nistona młodego dziewiętnastolatka półkrwi, Który me może odnaleźć się we współczesnym spoleczenstwie australijskim. Ale symbolika snu pojawia się najczęściej w odniesieniu do pojęcia Okresu Marzeń. Wspo­ mniany wcześniej pisarz Mudrooroo wyróżnia w historii Australii dwa przełomowe wydarze­ nia: nadejście epoki lodowcowej oraz przybycie Europejczyków, od czego zaczęła się brytyjska kolonizacja kontynentu. Aborygeńska poetka Lisa Bellear dzieli ten ostatni okres na siedem pokoleń, na które przypada po 30 lat (co W SU¬ mie daje 210 lat kolonizacji) . Każde pokolenie sKiaoa, dzieie A Aborygenów dzieje borygenów peine są spmeczne niesprawiedliwości Którą twórców mogio zapewne odczuć taKze na własnej s K o r z e ^ n o d z i jednaK o to, jaK czarni pi­ sarze i poeci radzą sobie z tymi elementami c z y opierają o nie swoją twórczość z potrzeby serca , czy tez dlatego, ze tego od men, jako twórców aborygenskich, się oczekujer Pierwszym z wymienionych motywów po­ wtarzających się w czarnej australijskiej twór­ czości jest Dreamtime, czyli koncept Epoki Snu, czy t e ż - Okresu Marzeń. W przeciwieństwie do wyobrażeń o stworzeniu świata, które różnią się od siebie w wierzeniach grup w poszczegól­ nych częściach Australii, Dreamtime wydaje się 20 f 7 p ; , .Lookreśleni, TWłn to JLłane samooKresienia. 22 20 J.R. Lewis, Encyklopedia snu, Cibet, Warszawa 1998, s. 20. 21 Z. Białas, Słowo aborygeńskim, 22 A. Podgórniak, Mit jest publicznym snem, a sen prywatnym mitem. Ośnie, o tym, jak (trudno) być pisarzem s. 114. 3 (13) 3DD8 Dreamtime we współczesnej Wśród pustyń, BARBARZVNCA buszu, lasów marzeniu i micie, czyli literaturze australijskiej, [w:] i ogrodów, s. 109. �42 Joanna Rzońca próbuje otrząsnąć się z tragedii utraty pewnej epoki, która trwała, zanim przybyli Brytyjczycy. Bellear w wierszu Nieuchronność (Inevitability) oskarża białych o odebranie Aborygenom właś­ nie ich snów: oraz „ich wąż". Europejczycy przywiedli ze sobą do Australii szeroko pojęty grzech i spowodowali nie tylko utratę tożsamości Aborygenów, ale też ich pierwotnej niewinności. Ten problem poru­ sza w swoim liryku Zaglada (Desolation) Jack Davis: „Mieliśmy wizję Mieliśmy sny Marzenia A potem nadeszła kolonizacja" . „Własną ziemię uczyniliście nam obcą. Kroczymy po niej niepewnie z na wpół białym umysłem. Gdzie jesteśmy? Kim jesteśmy? Ginącą rasą. 23 Bellear podkreśla jednak, że jeszcze nie wszystko zostało stracone, że jeszcze istnie­ je możliwość powrotu do Dreamtime na dro­ dze pełnego politycznego i społecznego rów­ nouprawnienia. Symbolicznie daje świadectwo tej nadziei j u ż w tytule, jaki nadała zbiorowi swych poezji: Dreaming in Urban Areas. Takie przekonanie poetka wyraża też w wierszu The Dream, nawiązującym j u ż w pierwszych sło­ wach do słynnego przemówienia Martina L u thera Kinga, który przewodził ruchowi na rzecz równouprawnienia czarnej ludności w Stanach Zjednoczonych. Jednak w stwierdzeniu poetki: Yes I have a dream iest coś wiecei niż tylko wizia lepszei przyszłości Aborygenów Dla Bellear Aborygenki, słowo dream jest nośnikiem innego zgoła znaczenia. Siła tego stwierdzenia ( ) jest oodwóina Po oierwsze ooorzez intertekstual n o ś ć j e s t t o zapowiedź zmagano równe prawa Po drugie jest to nawiązanie do dreamtime i dreaminp podkreślenie faktu że siła Aborygenów leżv w duchnwei sferze w zhinrnwvm śnie/ma rżeniu, w sferze niedostępnej białym" . 24 Do Kinga nawiązuje też wiersz Bobby Sykes, która jednak pisząc / too have a dream odnosi się do czasów przedkolonialnych. Dla Sykes Au­ stralia przed rokiem 1788 była Rajem, w którym nagle pojawił się „biały Adam" i „biała Ewa" 25 Przed nami i za nami tylko pustynia (...) Dość mamy ławek w parku - naszych łóżek, Cieszy nas zachód słońca, zwiastun mroku. Najbielsza Panienko od Metylu! Zachowaj nas od zimna i łez. Ochroń przed nienawiścią I ześlij szybką śmierć" . 26 Utrata pierwotnej niewinności to kolejny temat chętnie podejmowany w aborygeńskiej literaturze. Źródeł wszelkiego rodzaju grze­ chów twórcy dopatrują się w wytworach cywi­ lizacji białego człowieka. Dobitny wyraz daje temu Jennie Hargraves Nampijinpa w wierszu Dziecko, zostaw magnetofon w spokoju. Autorka wymienia po kolei przedmioty będące produk­ tami zachodniej cywilizacji, od tych najbardziej niewinnych (zaczyna od magnetofonu), na al­ koholu kończąc. Wiersz stylizowany jest na ro­ dzicielskie upomnienie - oto rodzic pełen troski i obaw o przyszłość swego dziecka napomina je, by trwało przy pozytywnych wartościach które zaoferować mu może jedynie kultura aborygeńska: 23 L . Bellear za: A. Podgórniak, op.cit., s. 109. 25 Ibid., i. 110. 24 A. Podgórniak, op.cit., s. 109. 2 6 J. Davis, Zagłada, [w:] L . Maligłówka, op.cit., s. 122. BARBARZYŃCA 3 (13) 3DD8 �Biata forma, czarna treść „Zostaw rzeczy białego człowieka Muzykę, grog, papierosy, wideo I te wszystkie inne rzeczy też! Chodź z nami świętować Chodź na polowanie, chodź zatańcz Chodź, żebyś znał Swoją własną kulturę" . 27 27 J. Hargraves 43 I tu pojawia się kwestia pewnego rodzaju uczciwości artystycznej. W większości utworów świat Aborygenów, ich kultura, wierzenia, sys­ tem wartości są mocno idealizowane. Współcze­ sna rzeczywistość jest jednak nieco inna. Przede wszystkim stereotypowy wizerunek Aborygena biegającego półnago po buszu, w którym żyje Nampijinpa, Dziecko, zostaw magnetofon w spokoju, [w:] T. Podemska-Abt, op.cit., s. 133. 3 (13) 3DD8 BARBARZVNCA �44 Joanna Rzońca w zgodzie ze wszystkimi żyjącymi tam istotami, jest bardzo mylący. Obecnie większość Aboryge­ nów mieszka w miastach, a największe ich sku­ pisko znajduje się w Sydney (około 35 tysięcy) . Druga taka duża społeczność (około 30 tysięcy) zamieszkuje miasta i miasteczka ciągnące się wzdłuż wschodniego wybrzeża od Sydney do granicy ze stanem Queensland. Aborygeni ci prowadzą miejski tryb życia i mają problemy typowe dla mieszkańców miast, wzmocnione jednak „piętnem" swego pochodzenia. Nie za­ tracili oni bowiem swej „aborygeńskości" i czują potrzebę jej zachowania, nawet gdy wpisują się w główny nurt australijskiego społeczeństwa na. przykład poprzez swoją prace Zazwyczaj Aborygeni prowadzący wielkomiejski tryb życia me zatracili ooczucia aborygeńskości czuia sie i określaia jako australii scv Aborygeni Ich sa mookreślenie nie zależy tez od cech fizycznych czv koloru skóry Raczei odnosi siedowsnólnvch doświadczeń posiadania wsnólnych krewnych onowieści pochodzenia historii onresii L ' kryminarii i wielu innych czynników NaiczV ścili ahnrloeńsknść J t źródłem nr.yiemn J o 28 sciej aoorygensKosc jest z r o a i e m p r z y j e m n e g o starożytnego dzied^ Życie Aborygenów w miastach ma jednak tak­ że swoją ciemną stronę. Społeczność tę charak­ teryzuje niestety duże upośledzenie materialne, uzależnienie od opieki społecznej i innych form wsparcia oraz ogólna niezaradność życiowa. Do­ chodzi do tego duża płodność - w aborygeńskich rodzinach przychodzi na świat o wiele więcej dzieci niż w rodzinach białych (w latach 90. X X wieku 40% Aborygenów miało mniej n i ż 15 lat). Powszechne jest zjawisko nieuczęszczania do szkoły lub kończenia edukacji w 15. roku życia. Aborygeni rzadko są właścicielami d o m ó w (posia­ 28 G. Perram, Rola spółdzielni mieszkańców miast: Aborygeńska w Newcastle, [w:] Wśród pustyń, w życiu aborygeńskich Spółdzielnia buszu, lasów danie własnego domu jest charakterystyczne dla niemal wszystkich Australijczyków), a bezrobocie wśród nich wynosi około 23% (gdyby wliczyć Abo­ rygenów zatrudnionych przy robotach publicz­ nych, ta liczba wzrosłaby do 40%). Problemem jest także przestępczość, szcze­ gólnie nieletnich (dość częste jest wśród nich zja­ wisko samobójstw w więzieniach), alkoholizm, narkomania oraz choroby i wysoka śmiertelność wśród niemowląt, co wynika z niskiego poziomu higieny. Także średnia długość życia ludności rdzennej jest znacznie niższa n i ż u reszty Au­ stralijczyków i wynosi dla kobiet 60 lat, a dla mężczyzn 57 lat. Złe warunki materialne, a na¬ wet bieda, biorą się też ze specyfiki aborygeńskiej kultury i odmiennego podejścia do życia. Otóż w tradycyjnych społecznościach aborygeńskich co yv dużej mierze przeniesione zostało także do miejskich środowisk, osoba posiadająca indywi­ dualne bogactwo nie wzbudza szacunku i jest spychana na margines £rru py a wieź grupowa iest dla Aborygenów niezwykle istotna Ta mmei atrakcyina strona soołeczne, natury Aborygenów iest dla wielu twórców tematem wstydliwym To oczywiste exlvż łatwiei iest pamiętać o tym' co nozvtvwn'e Sa iednak i tacy artyści k t ó r z y no L m u i a w'„tworach t a k ż e i te trudna przecież tematykę O z y n i to na n r z y k ł a d Rohert W a l k e r w wierszu O^ay bądźmy uczciwi- „Okay, bądźmy uczciwi Nie jestem święty (...) Nie urodziłem się w niebie Okay, okay! A więc bądźmy uczciwi: Byłem i z tej i z tamtej strony, Od jedenastego roku życia 2 9 Za: G. Perram, op.cit., s. 84. Awabakal i ogrodów, s. 83. BARBARZYŃCA 3 (13) 3DD8 �Biata forma, czarna treść 45 I byłem nikczemny, Pełen nienawiści I w całej okazałości niebezpieczny (...)" °. „Po przeciwnej stronie ulicy Ponad głowami samochodami Rzucając mi spojrzenie Pozdrowienie zaciśniętą dłoń Uśmiech... 3 W niektórych powieściach, wierszach i dra­ matach obok tematów związanych z rozlicze­ niem krzywd wyrządzonych przez białych znaj­ duje się też miejsce na krytyczne spojrzenie na swoich współplemieńców. Pisarze nawołują innych Aborygenów, by zmienianie świata za­ cząć od siebie. Ważną kategorią jest tu poczucie własnej godności, dumy z tego, że jest się Aborygenemi „Podnieś głowę, bądź hardy Pokaż im, że jesteś czarny" . 3 1 Ta aborygeńska duma powinna towarzyszyć k a ż d e m u czarnemu Australijczykowi, nieza­ leżnie od tego, co robi i gdzie się znajduje. Dzięki poczuciu godności można wyzwolić się ze sztucznej przestrzeni miasta, pokonać para­ liżujący stan zagubienia i przekonania o braku własnej wartości. Do przechodzenia przez życie z podniesioną głową nawołuje wszystkich czar­ nych Bobby Sykes w utworze Pewnego dnia. W wierszu podmiot liryczny opisuje spacer po jednej z głównych ulic „w dzielnicy Biała W i l ­ la" - poetka pisze o poczuciu obcości w białym świecie, względem którego czuje się czymś gor­ szym mniej zna.cza.cym Stan ten zmienia się po dojrzeniu po przeciwnej stronie innego Abory gena który gestem solidarności przywraca pod miotowi lirycznemu pewność siebie i poczucie własnej wartości: 3 0 R. Walker, Okay, bądźmy uczciwi, [w:] T. Podemska- -Abt, op.cit., s. 154. 31 32 Artystyczna działalność Aborygenów jest z pewnością zjawiskiem ciekawym i jeszcze w Polsce stosunkowo mało znanym. Choć wpi­ suje się w nurt sztuki postkolonialnej, jej cha­ rakterystyczny kontekst kulturowy sprawia, że wykracza poza ramy tego zjawiska. Całości tej problematyki nie da się zanalizować w jednym artykule, dlatego też przedstawione tu aspekty sztuki aborygeńskiej traktować należy jedynie jako zaznaczenie pewnych problemów, a nie jako głębszą analizę. Ze względu na rozmiary tekstu wiele aspektów dotyczących współczesnej sztuki rdzennych mieszkańców Australii zostało tu pominiętych, a niektóre tylko wymieniono, co nie znaczy wcale że sa one nieistotne. Jednak chcąc zachować przejrzystość i logiczną spój ność należało dokonać pewnei selekcii informacii i przedstawić tylko te problemy które wydaia s e naiistotmeisze naibardziei reprezentatywne Selekcja ta jest oczywiście subiektywnym wyboautorki. 32 B. Sykes, Pewnego dnia, [w:] T. Podemska-Abt, op.cit., s. 144. J. Carlson, * * * (podnieśgłowę), [w:] T. Podemska-Abt, op.cit., s. 127. 3 (13) 3DD8 Czarny Bracie Byłeś majestatyczny Twoje iskierki rozjaśniły ulicę Białej Willi I nie szłam już dłużej wzdłuż ulicy Ale Bracie Ja szłam teraz przed siebie!" . BARBARZVNCA � https://zbiory.etnologia.uw.edu.pl/files/original/6d49df46bfdf1645c6b5f43654c55f0c.pdf 7a798ebb171007209abb0b223b890d9f Dublin Core The Dublin Core metadata element set is common to all Omeka records, including items, files, and collections. For more information see, http://dublincore.org/documents/dces/. Title A name given to the resource Polska Sztuka Ludowa - Konteksty Text A resource consisting primarily of words for reading. Examples include books, letters, dissertations, poems, newspapers, articles, archives of mailing lists. Note that facsimiles or images of texts are still of the genre Text. Dublin Core The Dublin Core metadata element set is common to all Omeka records, including items, files, and collections. For more information see, http://dublincore.org/documents/dces/. Relation A related resource oai:cyfrowaetnografia.pl:publication:2269 Date A point or period of time associated with an event in the lifecycle of the resource 1990 Identifier An unambiguous reference to the resource within a given context oai:cyfrowaetnografia.pl:2105 Title A name given to the resource "Mury nasze, kanapy wasze" / Polska Sztuka Ludowa - Konteksty 1990 t.44 z.2 Description An account of the resource Polska Sztuka Ludowa - Konteksty 1990 t.44 z.2, s.41-43 Creator An entity primarily responsible for making the resource Sabak, Krzysztof Language A language of the resource pol. Publisher An entity responsible for making the resource available Polski Instytut Sztuki Format The file format, physical medium, or dimensions of the resource application/pdf PDF Text Text capture metadata for PDF documents Text RAVEN i и Krzysztof Sabak „MURY NASZE, KANAPY WASZE" O graffiti, czyli napisach, rysunkach na m u r a c h , napisano tak w i e l e u c z o n y c h r o z p r a w i p o w a ż n y c h prac z dziedziny s o c j o l o g i i , sztuki, e t n o l o g i i itd. tak za granicą, jak i w P o l s c e , że t r u d n o na t e n t e m a t napisać coś o r y g i n a l n e g o i o d k r y w c z e g o , przeto będzie t o j e d y n i e próba o p i s u t e g o zjawiska na terenie W a r s z a w y oraz w y j a ś n i e n i a c z y n n i k ó w w p ł y w a j ą c y c h na j e g o p o w s t a n i e i roz­ w ó j . J a k każda próba w s t ę p n a jest o n a z p e w n o ś c i ą niepełna (nie s p o s ó b dotrzeć d o w s z y s t k i c h o s ó b ) i, b y n a j m n i e j , nie pretenduje d o ujęcia c a ł o ś c i o w e g o . M a j ą c w pamięci treść n a p i s ó w , z n a k ó w , r y s u n k ó w ( w i e l e z n i c h zakryto ś w i e ż y m t y n k i e m lub k o l e j n y m i napisami) p o j a w i a ­ j ą c y c h się w W a r s z a w i e na przestrzeni o s t a t n i c h kilkunastu lat dostrzegamy s w o i s t y ciąg tradycji: rysunki czy napisy p o w s t a j ą w s z c z e g ó l n y m czasie, w czasie p r z e ł o m ó w , p r z e w a r t o ś c i o w a ń p o s t a w , budzenia się ś w i a d o m o ś c i , i w szczególnych miejscach, t y c h które p o z w a l a j ą na z a c h o w a n i e a n o n i m o w o ś c i , z jednej strony, z drugiej zaś - u m o ż l i w i a j ą szerokie dotarcie d o o d b i o r c y : stąd tak w i e l k i e zagęszczenie n a p i s ó w w przejściach p o d z i e m ­ n y c h , które spełniają o b a te w a r u n k i . Okres lat siedemdziesiątych nie z a o w o c o w a ł szczególnymi d o k o n a n i a m i w interesującej nas dziedzinie i poza znakami h i p p i s o w s k i m i (...), hasłami o d n o s z ą c y m i się d o historii n a j n o w ­ szej, tej nieoficjalnej, jak „ 1 7 września. P a m i ę t a m y ! " , „ K a t y ń " itp., przemilczanej w p o d r ę c z n i k a c h s z k o l n y c h , prasie, radiu i telewizji, czy napisami k o m e n t u j ą c y m i w y d a r z e n i a ' 7 6 r o k u , tak n a p r a w d ę nic na przestrzeni t y c h lat się nie w y d a r z y ł o . Inskrypcje, c h o ć nieliczne, były w i d o m y m znakiem, ś w i a d e c t w e m ś w i a d o ­ mości historycznej i niezgodą na r u g o w a n i e z o f i c j a l n e g o życia o b i e k t y w n i e zaistniałych f a k t ó w h i s t o r y c z n y c h . D o p i e r o w okresie przełomu z w i ą z a n e g o ze strajkami sierp­ n i o w y m i , następnie okresem legalnej działalności Solidarności, w r a z z natężeniem życia s p o ł e c z n o - p o l i t y c z n e g o , mury stały się miejscem, na k t ó r y m bieżące działania z w i ą z k u były w s p i e r a n e hasłami. W pamięci jeszcze m a m y hasła żądające legalizacji S o l i d a r n o ś c i , u w o l n i e n i a Narożniaka, znaki graficzne w s p o s ó b n i e z w y k l e s k r ó t o w y i jasny odnoszące się d o P Z P R - u , inskrypcje p o w s t a j ą c e w trakcie w a l k i o uspołecznienie radia i telewizji: „ T E L E W I Z J A K ł A M I E " , „ K ł A M I E TV O " . 1 Wraz z w p r o w a d z e n i e m stanu w o j e n n e g o m u r y prawie w s z y s t ­ kich miast stały się obszarem, gdzie w a l k a była r ó w n i e ostra jak podczas k o l e j n y c h manifestacji z okazji „ p o l s k i c h d a t " . Ż y w o t t y c h n a p i s ó w był zazwyczaj n i e z w y k l e krótki: n a m a l o w a n e p o d o s ł o n ą nocy, rano były już z a m a l o w a n e rzędami przekreślonych p r o s t o k ą t ó w albo „ k r a s n a l i " , k t ó r y c h ilość zgadzała się z ilością liter w s ł o w i e z a k a z a n y m . M a l o w a n i e o w y c h krasnali, k t ó r y c h p o d o b i e ń s t w o z „ k r a c o k a m i " b y ł o uderzające , miało na celu przede w s z y s t k i m zakrycie symboli i haseł n i e w y g o d n y c h dla w ł a d z y , t y m s a m y m jednak d o c z y n n o ś c i dość n u d n e j i z r u t y n i z o w a n e j w p r o w a d z a n y był element ludyczny, z a b a w a , c o w t y m czasie nie b y ł o bez znaczenia. O d p o ł o w y lat osiemdziesiątych o b o k n a p i s ó w w y k o n y w a ­ n y c h pędzlem czy farbą z p o j e m n i k a t y p u spray, p o j a w i ł y się rysunki w y k o n a n e s z a b l o n e m . T w ó r c a m i o w y c h m a l u n k ó w była młodzież, g ł ó w n i e ze szkół średnich, z o r g a n i z o w a n a w g r u p y nieformalne na bazie w s p ó l n y c h zainteresowań lub działająca na w ł a s n ą rękę. Przypada t o na okres p o w s t a n i a g r u p y „ W o l n o ś ć i P o k ó j " ( W i P - u ) i p i e r w s z y c h działań warszawskiej Pomarań­ c z o w e j A l t e r n a t y w y , c o w y d a j e mi się nie jest bez znaczenia dla naszych rozważań. W t y m też czasie w ś w i a d o m e życie społeczne zaczęła wkraczać młodzież nie pamiętająca stanu w o j e n n e g o albo pamiętająca g o „ j a k przez m g ł ę " . Była t o młodzież nie obciążona s k u t k a m i „ g r u d n i o w e j n o c y " , ale też p o z b a w i o n a d o ś w i a d c z e ń działań k o n s p i r a c y j n y c h . 2 W y r ó ż n i ć t u można: - różne g r u p y e k o l o g i c z n e w y s t ę p u j ą c e p r z e c i w k o energii a t o m o w e j , b u d o w i e e l e k t r o w n i w Ż a r n o w c u , działające na rzecz o c h r o n y ś r o d o w i s k a naturalnego i t p . , k t ó r y c h rysunki z charak­ t e r y s t y c z n y m znakiem ostrzegającym przed skażeniem p r o m i e ­ n i o t w ó r c z y m (..), m a l o w a n y m w różnych w a r i a n t a c h ( n p . b o m b a z p a l ą c y m się l o n t e m , k w i a t e k dla Ewy itp.) w i d z i e ć m o ż n a p r a w i e wszędzie; - jeżdżących na d e s k o r o l k a c h (skateboardach) podpisujących s w o j e m a l u n k i „ S K 8 " Rysunki w y k o r z y s t u j ą oni d o c e l ó w czysto p r o p a g a n d o w y c h , reklamując określony t y p spędzania w o l n e g o czasu ( g ł ó w n i e jeżdżenie na d e s k o r o l k a c h ) , ale także, szerzej, określony styl życia. Jeżdżenie na desce jest „ d a w a n i e m sobie 41 �ż y c i a " , stwarza m o ż l i w o ś ć w y j ś c i a p o n a d przeciętność w grupie rówieśniczej, „jest t o niezły szpan, g d y jedziesz i odbijasz się o d ś c i a n y " , a m o ż l i w o ś c i d o k o n y w a n i a c z y n ó w n i e z w y k ł y c h jest w p r o s t n i e o g r a n i c z o n a , c o pokazują malunki z w y k l e k o p i o w a n e z broszur i książek w y d a w a n y c h na ten t e m a t na Zachodzie, g ł ó w n i e w Stanach Z j e d n o c z o n y c h A. P. Galerią dla t w ó r c ó w inskrypcji, m a l u n k ó w są mury d o m ó w , np przy kinie „ Ś l ą s k " , na ulicy S ł o w a c k i e g o ( o d strony Wyższej Szkoły Pożarniczej), N o w y m Ś w i e c i e ; przejścia p o d z i e m n e , np. przy U n i w e r s y t e c i e , „ R e m o n c i e " , nad Trasą Ł a z i e n k o w s k ą , słupy p o d trasami s z y b k i e g o r u c h u , o w i e l e rzadziej c h o d n i k i , które z a r e z e r w o w a n e są raczej dla dzieci. M a l u n k i na m u r a c h p o w o l i , stają się t r w a ł y m elementem naszego o t o c z e n i a , m i m o że p o ­ w s z e c h n i e m a l o w a n i e na nich u w a ż a n e jest za w a n d a l i z m , i t o niezależnie o d intencji politycznej „za czy p r z e c i w " . „ J a k można coś niszczyć, aby lepiej się d z i a ł o ? " - zapytał słuchacz p r o g r a m u trzeciego, a znany krytyk sztuki Andrzej Osęka pisał z o b u r z e n i e m „ C a ł e Stare M i a s t o w W a r s z a w i e opaskudziły jakieś małpy w y p o s a ż o n e w spray i strzępy i d e o l o g i i w r z a s k u i n i s z c z e n i a . " A może w ł a ś n i e p o w s t a j ą o n e d l a t e g o , by przekroczyć t o , c o zakazane? 3 4 II 2 Przejście p o d z i e m n e - W a r s z a w a , Plac na R o z d r o ż u , 1 9 8 9 . II. 3, 4. Przejście p o d z i e m n e - W a r s z a w a , Plac na R o z d r o ż u , 1 9 8 9 . Inaczej sytuacja w y g l ą d a na specjalnych ekranach, na k t ó r y c h w ł a d z e miejskie (troszczące się o mury z a b y t k o w y c h b u d y n k ó w ) p o z w a l a j ą m a l o w a ć i pisać wszystko. D o z w o l e n i e zakazanych akcji s p o w o d o w a ł o spadek emocji tak u m a l u j ą c y c h jak i u o d ­ b i o r c ó w , a „ s k a n a l i z o w a n i e " spontanicznej t w ó r c z o ś c i s p r a w i ł o , że napisy stały się nijakie i nieciekawe, raczej m a r k o w a ł y nieprzyz w o i t o ś ć niż były n i e p r z y z w o i t e . Hyde Parku nie daje się z a p r o g ­ ramować „ o d góry". Warszawskie graffiti nie rozwija się w izolacji, p o d l e g a w p ł y ­ w o m z różnych stron i czerpie s w e inspiracje z w i e l o r a k i c h źródeł, czego w y r a z e m jest f o r m a i tematyka poruszana szczególnie w rysunkach w y k o n y w a n y c h s z a b l o n e m . Pierwszy rysunek p o j a ­ w i ł się na w i o s n ę 1 9 8 6 roku na ścianie Polskiej A k a d e m i i Nauk i przedstawiał p ł y w a k a p ł y n ą c e g o kraulem. Na czystej ścianie nie s p o s ó b g o b y ł o nie dostrzec i nie ulec niepozornej sile t e g o m a ł e g o r y s u n k u . Od t e g o czasu mamy s w o i s t y zalew t y c h f o r m g r a f i c z n y c h ( j e d n o - i d w u k o l o r o w y c h ) , które w r ó ż n y m natęże­ niu s p o t y k a m y na p r a w i e w s z y s t k i c h ścianach, o d f o r m m a ł y c h , k i l k u c e n t y m e t r o w y c h aż d o w i e l k o ś c i kilkudziesięciu c e n t y m e t ­ r ó w . M ł o d z i ludzie (1 5 - 1 8 lat), t w ó r c y r y s u n k ó w , często k o p i u j ą je z książek, jak np. w y g l ą d a j ą c e „ o b c o " na naszych murach rysunki p o d p i s a n e „ S K 8 " , w z i ę t e z amerykańskich pism p o ­ ś w i ę c o n y c h skateboardowi, czasami łączą f r a g m e n t y z różnych o b r a z ó w , co daje efekt dość zaskakujący, szczególnie w p r z y p a d ­ ku r y s u n k ó w d w u k o l o r o w y c h (mała d z i e w c z y n k a - w kolorze z i e l o n y m - zrywająca k w i a t y na tle brązowej s y l w e t k i żołnierza). I n n y m i źródłami p o m y s ł ó w są pisma trzeciego o b i e g u , t z w . „ f a n z i n y " - t w o r z o n e przez u g r u p o w a n i a ekologiczne, pacyfis­ tyczne, p u n k ó w , które, umieszczając na s w y c h ł a m a c h kolaże, rysunki surrealistyczne itp., przyczyniają się d o ich rozprzest­ rzeniania - a także turystyka (znak i d e n t y c z n y w i d z i a ł e m w t y m roku na murach w T e l - A v i v i e i w W a r s z a w i e ) . Napis „ S i e r p i e ń 1 9 8 0 też był n i e l e g a l n y " p o w s t a ł w okresie s t r a j k ó w ' 8 8 roku i był o d p o w i e d z i ą na kampanię o nielegalności t y c h s t r a j k ó w (jakby te z s i e r p n i a ' 8 0 roku były legalne?) - a w i ę c nie t y l k o k o p i e z książek. Zakończę p y t a n i e m jakie nasunęło mi się, g d y p r z y p o m n i a ł e m sobie a u t o g r a f w y r y t y - z a p e w n e g w o ź d z i e m lub nożem - na w e w n ę t r z n e j ścianie przydrożnej kapliczki w jednej z w i o s e k (nie pamiętam już jej n a z w y ) w Górach Ś w i ę t o k r z y s k i c h , w y k o n a n y przez Stefana Żeromskiego. D o dziś nie w i e m , czy p o w i n i e n e m t r a k t o w a ć w y b r y k m ł o d e g o Stefana j a k o akt w a n d a l i z m u , czy też ...? PRZYPISY W y m i e n i ć t u m o ż n a teksty T. Sikorskiego w „ S z t u c e " , nr 1 , 1 9 8 7 ; S. Bojki, Sztuka wniepięknych dzielnicach. „ P o l s k a Sztuka L u d o w a " , nr 3 - 4 , 1 9 8 1 ; W. J a w o r s k i e j , Kilka uwag o folklorze plastycznym w środowisku miejskim, „ P o l s k a Sztuka L u d o w a " , nr 1 - 4 , 1 9 8 7 ; A. Zadrożyńskiej, Antropologiczne problemy kul­ tury współczesnej, cz. U, Skalane ściany, „ E t n o g r a f i a P o l s k a " ( w druku). J . Olędzki, Konsolacja, tekst d r u k o w a n y w niniejszym n u m e ­ rze. W y p o w i e d ź słuchacza p r o g r a m u III w d n i u 1 6 . 1 1 . 1 9 8 9 , g o d z 16. . ' A. Osęka, Plucie na ścianę, „ T y g o d n i k K u l t u r a l n y " nr 4 3 , 1989. 1 2 3 45 Fot. w y k o n a ł A u t o r 42 �F o t o g r a f i e w y k o n a n e przez a u t o r a t e k s t u w 1 9 8 9 r. w przejściu p o d z i e m n y m przy P l a c u na R o z d r o ż u . Z w r a c a u w a g ę m o d a , k t ó r a r o z p r z e s t r z e n i ł a się s z y b k o w W a r s z a w i e na „ p i e c z ą t k i " i s z a b l o n y . M a ł e te r y s u n k i w y k o n a n e są b. s p r a w n i e , ś w i a d c z ą c o p r o f e s j o n a l n y m p r z y g o t o w a n i u i c h a u t o r a . W i e l e jest s y g n o w a n y c h , zwracają, u w a g ę s w ą p e r f e k c j ą zwłaszcza podpisane „ s k i " . 43 � https://zbiory.etnologia.uw.edu.pl/files/original/52ed5c344faac95df995eadb0cb95260.pdf adcc7244d936cd84e130353b44f8303f Dublin Core The Dublin Core metadata element set is common to all Omeka records, including items, files, and collections. For more information see, http://dublincore.org/documents/dces/. Title A name given to the resource Polska Sztuka Ludowa - Konteksty Text A resource consisting primarily of words for reading. Examples include books, letters, dissertations, poems, newspapers, articles, archives of mailing lists. Note that facsimiles or images of texts are still of the genre Text. Dublin Core The Dublin Core metadata element set is common to all Omeka records, including items, files, and collections. For more information see, http://dublincore.org/documents/dces/. Relation A related resource oai:cyfrowaetnografia.pl:publication:2460 Date A point or period of time associated with an event in the lifecycle of the resource 1994 Identifier An unambiguous reference to the resource within a given context oai:cyfrowaetnografia.pl:2284 Title A name given to the resource Emocje w percepcji antropologa/ Polska Sztuka Ludowa - Konteksty 1994 t.48 z.1-2 Description An account of the resource Polska Sztuka Ludowa - Konteksty 1994 t.48 z.1-2, s.98-100 Creator An entity primarily responsible for making the resource Schmidt, Jacek Language A language of the resource pol. Publisher An entity responsible for making the resource available Instytut Sztuki PAN Format The file format, physical medium, or dimensions of the resource application/pdf PDF Text Text capture metadata for PDF documents Text Emocje w percepcji antropologa (Na przykładzie stereotypu) Jacek Schmidt Takie emocje jak np. lęk, agresja przeciw inności, obcości, tolerancyjna życzliwość wobec „swoich" nie są czymś charak­ terystycznym tylko dla naszego gatunku. Emocjonalność czy też, jak kto woli, afektywność nie jest d o m e n ą społeczności ludzkich. Społeczne reakcje emocjonalne w obrębie różnych g a t u n k ó w m o ż n a zaobserwować zarówno u wszystkich kręgow­ ców jak i wśród tzw. owadów społecznych (Pawlik 1988, s. 129). Od tej konkluzji dzieli nas już tylko krok do stwierdzenia, iż wszelkie zachowania emocjonalne m o ż n a sprowadzić do prawi­ dłowości rządzących światem organizmów żywych - do deter­ minant biologicznych. Traktując człowieka jako istotę dwu­ dzielną, u k o n s t y t u o w a n ą poprzez organiczne zespolenie dwóch opozycyjnie postrzeganych sfer - umysłu i ciała, emocje lokali­ zowano w sferze cielesnej przypisując i m rolę struktury or­ ganizującej i porządkującej pewne stany fizjologiczne organiz­ mu poprzez ich manifestacje zewnętrzne. Powyższy punkt widzenia jest charakterystyczny dla wielu koncepcji psycho­ logicznych uwypuklających indywidualny charakter emocjonalności, jej odniesienie do sfery motywacyjnej danego osobnika. Przedmiotem niniejszych rozważań będą tu konsekwencje przenoszenia niektórych elementów psychologicznej koncepcji emocji na grunt socjologii i antropologii kulturowej. W tym celu, jak to zaznaczyłem w samym tytule, posłużę się przykładem stereotypu. Na wstępie odwołajmy się do dwóch wypowiedzi ilustrujących postrzeganą przez badaczy relację na linii stereotyp - emocja. Stereotypy - „ t o są pewne obrazy - skróty, do których przywiązane są pozytywne lub negatywne kompleksy wzruszenio­ we. Obrazy te nigdy nie oddają dokładnie rzeczywistości obiek­ tywnej, czasem nie wiadomo w ogóle, co oznaczają; zawsze wyrażają rzeczywistość widzianą uczuciowo. Nie są to obrazy czysto intelektualne, ale są to treści o silnym zabarwieniu uczuciowym: w nich rzutowane są ludzkie pragnienia, dążenia i uprzedzenia, wzajemne urazy i nienawiści" (Chałasiński 1935, s. 48-49; podkr. - J.S.). „Poprzez słowo „ s t e r e o t y p " rozumiemy sąd wartościujący (pozytywny lub negatywny) połączony z przekonaniem, wyka­ zujący następujące cechy charakterystyczne; ... zawsze jest związany z określonym ładunkiem emocjonalnym (negatywnym lub pozytywnym); ... jest długotrwały i oporny na zmiany, co wiąże się z niezależnością stereotypu od doświadczenia i jego ładunkiem emocjonalnym" (Schaff, 1981, s. 115-116; podkr. -J.S.). Przytoczone tu fragmenty wybranych charakterystyk stereo­ typu przypominają nam o istnieniu pewnej wytyczonej już przez Waltera Lippmanna (1960, s. 96), szeroko rozpopularyzowanej i wciąż żywotnej opcji badawczej. Mówiąc najogólniej, opcja ta wyraża się w postrzeganiu zjawiska stereotypu w organicznym związku ze sferą emocjonalnych przeżyć ludzi. M o ż n a wskazać na dwie przyczyny, które bezpośrednio zaciążyły na ukształ­ towaniu się właśnie takiej percepcji interesującego nas fenome­ nu. Już w pierwszych studiach empirycznych nad stereotypami uwidoczniła się perspektywa badawcza ujmująca stereotypy jako specyficzne twory umysłu będące wyrazem pewnego defek­ tu myślowego, przekonania irracjonalne, odbiegające w swej treści od prawdy i rzeczywistości obiektywnej (Katz i Brały 1933, s. 280-290). N a t u r a l n ą konsekwencją takiego stanu rzeczy było zaliczenie stereotypu do sfery doznań impulsywno-emocjonalnych, żeby nie powiedzieć reakcji parafizjologicznych. W kon­ tekście przywoływanej przez badaczy kultury podstawowej opozycji natury i kultury, stereotypy jako twory zmysłowe, intuicyjne, emocjonalne były lokalizowane w porządku tej pierwszej i wyłączane poza sferę myślenia dyskursywno-racjonalnego, analitycznego. 98 i D r u g ą przyczyną, która doprowadziła do spopularyzowania omawianych poglądów była sama tematyka podejmowanych b a d a ń nad stereotypami. Przez całe ostatnie półwiecze (od lat 30. do późnych lat 70.) główny przedmiot zainteresowań badaw­ czych stanowiły stereotypy etniczne pojawiające się w sytuacji antagonizmów i zderzenia kultur w społecznościach polietnicznych, stereotypy towarzyszące zjawiskom uprzedzeń, antysemi­ tyzmu i antynegryzmu. Jest oczywiste, że wszelkim przejawom etnocentryzmu, ksenofobii czy szowinizmu manifestowanym w konkretnych relacjach społecznych muszą towarzyszyć silnie n a ł a d o w a n e emocje. Podobnie przedstawia się sytuacja ze stereotypem płci - tematem nr 1 w psychologii społecznej (Mc Kay 1969, s. 424-425), którego to pokłady emocjonalności nie budzą chyba niczyich wątpliwości. Postulowany organiczny związek emocji ze stereotypem, pomimo że wielokrotnie usankcjonowany ex definitione, ma charakter czysto funkcjonalny. Przy pomocy określenia-wytrycha „emocjonalność" próbuje się wyjaśnić szereg właściwości stereotypu uznawanych przez badaczy za cechy konstytutywne tego zjawiska: długotrwałość istnienia, oporność na zmiany czy irracjonalność a w wersji łagodniejszej - nieścisłość bądź praw­ dziwość cząstkową. To bardzo uproszczone a zarazem wygodne wytłumaczenie zjawiska stereotypu zostało pośrednio skrytykowane przez samych psychologów społecznych. Wskazują oni, że nie są znane mechanizmy w psychice człowieka, na drodze których emocje mogłyby podtrzymywać jakiekolwiek przekonania, w tym stere­ otypy, którym towarzyszą. Nie posiadamy także przekonywają­ cych danych empirycznych na to, że sądy i opinie emocjonalne jest trudniej ludziom zmieniać, aniżeli jakieś inne formy wiedzy nie podbudowane emocjami (Wojciszke 1986, s. 72). Krzysztof Krzyżewski rozpatruje zagadnienie użyteczności kategorii emocji w oparciu o psychologiczną koncepcję wyjaś­ niania funkcjonalnego (J. Fodora) jak i analizę wybranych teorii emocji w kontekście zawartych w nich funkcji tego zjawiska, a w konsekwencji charakterystyk zachowania. Autor ten kon­ kluduje: „Psychologia ... nie jest w stanie wskazać jednoznacznie na żadne obszary, rodzaje czy aspekty zachowania, których nie dałoby się wyjaśnić bez odwoływania się do emocji... w konsek­ wencji psychologia nie jest w stanie d o k o n a ć w kategoriach zachowania, do którego emocje miałyby prowadzić - funk­ cjonalnie - ich określenia, charakterystyki i identyfikacji". I na zakończenie dodaje: Kategoria „emocji", jej obecność w roz­ maitych koncepcjach... i jej żywotność to rezultat działania jakichś pozamerytorycznych czynników, głównie siły tradycji psychologii świadomościowej, k t ó r a sprawia niekonsekwencję poszczególnych koncepcji, ich twórców i zwolenników oraz swoistą niewrażliwość na argumentację o braku dostatecznych podstaw do posługiwania się kategorią „emocji" (Krzyżewski 1986, s. 289). Co więcej, nie możemy wykluczyć istnienia stereotypów „obojętnych, deskryptywnych, pozbawionych ł a d u n k u emoc­ jonalnego. Zakładając dla potrzeb natury teoretycznej istnienie continuum emocjonalności, którego biegunami byłyby np. miłość - nienawiść, przyjaźń - wrogość czy tolerancja - agresja (Tomaszewski 1976, s. 178-179), należy także uwzględnić moż­ liwość zaistnienia stanów pośrednich - emocjonalnie neutral­ nych a towarzyszących różnym przekonaniom i manifestacjom tych przekonań. Poddawanie w wątpliwość możliwości wy­ stąpienia takich stanów aemocjonalnych wynika z ujmowania zjawiska stereotypu jako predyspozycji zbliżonej w swojej strukturze do postaw (Nawrocki 1990, s. 110-111). Rzecznicy strukturalnej orientacji w definiowaniu postaw, akcentujący ich trzy komponenty: emocjonalno-wartościujący, poznawczy, be­ hawioralny odrzucają sens mówienia o postawie obojętnej �wobec jakiegokolwiek zjawiska - postawie o „wartości zero­ wej", wolnej od czynnika emocjonalnego (Nowak 1973, s. 27). Nie podzielam tego stanowiska i zakładam istnienie wyobrażeń stereotypowych jako r ó w n o p r a w n y c h składników rzeczywisto­ ści subiektywnych doświadczeń osób poddanych badaniom na ten temat. N p . żywione przez wielu P o l a k ó w stereotypy miesz­ kańców Skandynawii - wysokich, niebieskookich blondynów, czy też Włochów - brunetów o bardzo żywym temperamencie nie wydają się być obciążone emocjami, stanowią raczej typowe poznawcze (parapoznawcze) „obrazy etniczne", elementy poto­ cznej wiedzy o innych grupach narodowych. Jest oczywiście możliwe, że jakieś inne, tu nie wymienione, cechy składające się na owe stereotypy Duńczyka czy Włocha będą w większym stopniu powiązane z ocenami skłaniającymi do reakcji emoc­ jonalnych, co w ostatecznym rozrachunku może zadecydować o ich afektywnym charakterze. O emocjonalnej neutralności takich charakterystyk może decydować zbyt słaba lub odwrotnie - nadto dobra znajomość p o d m i o t ó w będących przedmiotem treści stereotypów ( M i k a 1981, s. 118-119). Bardzo istotnym momentem decydującym 0 włączeniu do stereotypowej wiedzy potocznej komponentu emocjonalnego jest uznanie przez grupę jakichś cech odmienno­ ści za obce. Nie wszystko co inne, różne jest przez jednostkę, grupę automatycznie postrzegane jako obce - niezrozumiałe, dziwne czy śmieszne, w końcu budzące poczucie zagrożenia, strach, agresję. Status obcości budzącej emocje mogą uzyskać tylko te przejawy odmienności, którym oceniający przydaje jakieś istotne społecznie znaczenie - „Problem swojskości 1 obcości rozgrywa się gdzieś na granicy między postrzeżeniową a wartościującą płaszczyzną inności - na przejściu od tego, co inne w sensie deskryptywnym, do tego, co inne w sensie psychologicznym czy społecznym, a więc od opisu do oceny, od faktu do wartości" (Nowicka 1991, s. 10-11). Zapewne nierozstrzygniętym pozostanie stary dylemat - jakie są uniwersalne cechy pierwotnej postawy wobec obcości: wro­ gość, życzliwość czy po prostu obojętność? (Znaniecki 1990, s. 312 i nast.). W tym miejscu jednak istotne jest tylko to, że proces nadawania postrzeganej inności znamion obcości następuje zazwyczaj w trakcie, jak to określał Florian Znaniecki, bliższej styczności społecznej. Styczność tego rodzaju niejako wymusza konieczność uzewnętrznienia konkretnych przekonań wartoś­ ciujących, związanych z nimi przeżyć emocjonalnych, wreszcie tendencji do określonych zachowań wobec „ o b c e g o " . Poziom emocjonalności nie stanowi wiarygodnego kryterium kwalifikującego dane wyobrażenie do kategorii stereotypu ( W i l ska-Duszyńska 1971, s. 112-116). Tak więc postulat weryfikacji definicji stereotypu akcentujących jego nierozłączność z emoc­ jami wydaje się być nie podlegającym dyskusji. Nie istnieją jednak żadne szczególne powody, które uzasadniałyby celowość podejmowania zabiegów polegających na sztucznym oddziela­ niu stereotypów emocjonalnie neutralnych od stereotypów „afektywnych". Podnoszony przez niektórych autorów fakt, że stereotyp aemocjonalny nie realizuje zazwyczaj funkcji społecz­ nych nie oznacza jeszcze, że ten typ przekonań jest kształtowany i regulowany przez jakieś odmienne mechanizmy kulturowe (Kapiszewski 1978, s. 28; Wilska-Duszyńska 1971). Mówiąc o funkcjach społecznych stereotypu ma się zazwyczaj na myśli szeroko rozumiane zabezpieczanie przezeń tzw. interesu grupy własnej. Polega to na: 1) usprawiedliwianiu wszelkich planowa­ nych lub już wykonanych działań wobec członków innych grup przy równoczesnym obarczaniu tych ostatnich odpowiedzial­ nością za zaistniały stan rzeczy (funkcja społecznego usprawied­ liwiania); 2) wyjaśnianiu budzących napięcia, złożonych wyda­ rzeń społecznych, politycznych czy ekonomicznych o doniosłym znaczeniu dla grupy (funkcja społecznej przyczynowości); 3) ochronie przed akceptacją i przejmowaniem wzorów oraz standardów działania obcych grupie, jej tradycji jak również internalizacji „swojskich" norm i wartości (funkcja społecznego różnicowania) (Tajfel 1982, s. 18-19). Spróbujmy p o d s u m o w a ć dotychczasowe ustalenia dotyczące relacji pomiędzy stereotypem a emocją. Przypisywanie emocjom roli czynnika wyjaśniającego cechy konstytutywne i niektóre funkcje realizowane przez stereotypy przy równoczesnym po­ strzeganiu emocji jako p r o d u k t ó w procesów psycho-fizjologicznych, których ostatecznym wyrazem jest bezsilność intelektual­ na człowieka - oto najistotniejsza przyczyna niepowodzeń poznawczych rzeczników psychologicznej koncepcji emocji w badaniach stereotypu. Innymi słowy, przyczyn opisywanego impasu metodologicznego należy szukać w antynomii wykorzy­ stania tradycyjnej, psychologicznej optyki emocji dla interp­ retacji społeczno-kulturowego wymiaru zjawiska stereotypu. Opisaną tu postawę badawczą, często przenoszoną na grunt antropologii, m o ż n a określić jako styl myślenia antropologa - „racjonalisty", który postrzega emocje w opozycji do wiedzy, stawia znak równości między nimi a irracjonalnością, a przynaj­ mniej określa emocje jako nieuporządkowane, niejasne, pro­ blematyczne. Z wyżej wymienionych względów bardzo często wyłącza on emocje poza o b r ę b swoich zainteresowań badaw­ czych i koncentruje się na aspekcie deskryptywnym stereotypu. Przegląd narzędzi badawczych, zwłaszcza ankiet i kwestionariu­ szy wywiadu przygotowanych na potrzeby b a d a ń nad stereoty­ pami i innymi pokrewnymi formami wiedzy potocznej nasuwa przypuszczenie, że ich autorzy nie brali w ogóle pod uwagę pozawerbalnych manifestacji stereotypu. A przecież to właśnie te nieautonomiczne reakcje emocjonalne niezmiennie towarzy­ szące werbalnym sądom stereotypowym nadają i m dopiero właściwy sens adekwatny do intencji ich wyraziciela, umoż­ liwiają komunikację w obrębie każdej grupy. Przez całe dziesięciolecia emocje były traktowane jak przed­ mioty w rodzaju statycznych obiektów materialnych opat­ rzonych etykietą-nazwą. Wielokrotnie sugerowano, że okreś­ lenia charakteryzujące właściwości postaw ludzkich (w tym cechy osobowości - np. inteligencję, temperament) i tworzących je emocji mają charakter uniwersalnego, ponadczasowego kodu, który m o ż n a „ p r z y k ł a d a ć " do dowolnej społeczności poddawa­ nej badaniom. Jednak prawie wszystkie nasze dyspozycje psy­ chiczne i ich ekstensje emocjonalne takie jak пр.: „ d u m a " , „ p o k o r a " , „gniew", „gościnność", „tchórzliwość", „chytrość" a nawet „ g o s p o d a r n o ś ć " - „rozrzutność", „ p r a c o w i t o ś ć " - „le­ nistwo" nie są cechami biopsychicznymi obiektywnie przynależ­ nymi temu czy innemu osobnikowi, członkom tej czy innej grupy. W rzeczywistości owe charakterystyki mają znaczenie stricte kontekstualne, zrelatywizowane do grup i czasu, w k t ó ­ rych powstały i znajdują swój wyraz. Ujawnienie się danej dyspozycji psychicznej, emocji wynika w pierwszej kolejności z determinant społecznych i kulturowych: relacji społecznych zachodzących pomiędzy człowiekiem wyrażającym swoje emo­ cje a ludźmi je odbierającymi, pełnionych ról, samej sytuacji społecznej tego aktu, wzorów zachowań obowiązujących w gru­ pie itd. Nawet automatyczne przenoszenie znaczeń danych zachowań emocjonalnych w obrębie jednej społeczności na dystansie czasowym kilku pokoleń wydaje się być zabiegiem wielce ryzykownym (Szczurkiewicz 1969, s. 390-393; Lutz i White 1986, s. 417-418). Dobrym przykładem ilustrującym związek pomiędzy zacho­ waniem ukonstytuowanym przez reakcje emocjonalne a jego społecznym i historyczno-kulturowym kontekstem jest obycza­ jowość dotycząca nietykalności twarzy. W naszym społeczeń­ stwie uderzenie otwartą dłonią w twarz zawsze bywało i nadal jest jednoznacznie kojarzone przez poszkodowanego z utratą czci, poczytywane jako dyshonor, wielka zniewaga. Bez konsek­ wencji m o ż n a było „ d a ć w pysk" tylko swojemu służącemu, który jakoby odbierał to zaledwie jako formę napomnienia. W Niemczech taki afront był traktowany znacznie bardziej pobłażliwie i nie wywoływał istotnych reperkusji społecznych, gwałtownych kontrreakcji emocjonalnych. Opisywane tu róż­ nice obyczajowe dotyczące tej formy zachowania a przejawiają­ ce się w odmiennych reakcjach emocjonalnych stanowiły źródło nieporozumień i sytuacji konfliktowych w kontaktach pomiędzy Polakami i Niemcami (Kwaśniewski 1982, s. 281-283). Jak już zaznaczyłem, podnoszony jest silny związek sfery biologicznej aktywności człowieka z emocjonalnością postrze­ ganą jako twór konstytuowany przez instynkty bytujące w ludz­ kiej psychice i autonomiczne względem zjawisk społecznych i kultury. Pewne echa tych poglądów na naturę zjawiska emocjonalności są widoczne również w definicjach tego fenome­ nu formułowanych na gruncie nowych interakcyjnych teorii emocji. Emocje są tam interpretowane w oderwaniu od ich komunikacyjnego charakteru i postrzegane zgodnie z poniż­ szym schematem przyczynowym: 99 �reakcje cielesne —>. jawne _>. czynniki zachowania kulturowe i in. —>. emocjonalne etykiety (nazwy) Zmiany cielesne tworzą określony typ zachowań, które są określane i pośredniczone przez czynniki kulturowe i in. Z dru­ giej strony, czynniki te wywołują zróżnicowanie w określaniu danych stanów emocjonalnych (Denzin 1983, s. 403). Antropologiczna koncepcja emocji nieodzowna dla zrozumie­ nia relacji na linii emocja - stereotyp nie p o d w a ż a skądinąd oczywistego faktu wewnątrzcielesnego doświadczania emocji. Jednakże, jak to trafnie ujmuje Norman K . Denzin, ,,ciało nie wywołuje własnych interpretacji somatycznych... a dostosowuje się samo do emocjonalnych interpretacji o s ó b drugich" (Denizin 1983, s. 402-403). Emocje - zjawisko zarówno fizjologiczne jak i społeczne, kulturowe - czerpią swe źródła tak z ludzkiego ciała jak i świadomości, świata zewnętrznego otaczającego danego człowieka. Nie znaczy to, że badacz zjawisk ze świata kultury blisko stowarzyszonych ze sferą emocji powinien prowadzić swoje analizy już na poziomie fizjologii, interesować się np. mimiką twarzy jako funkcją mięśnia twarzowego czy wzrostem poziomu adrenaliny na widok „ o b c e g o " . Z drugiej strony, nie może go też satysfakcjonować ograniczanie się w zainteresowa­ niach badawczych do poznania czynników społeczno-kulturo­ wych oddziaływających na emocje a leżących poza samymi aktymi identyfikowania się i komunikowania ludzi. Bez trwają­ cej lub zaistniałej wcześniej obecności innych ludzi zjawisko emocjonalności jest wszakże niewyobażalne. Tak więc, emocje są tworzone i wyzwalane przez człowieka w trakcie kontaktowania się z innymi ludźmi. Historyczne oraz międzykulturowe zróżnicowanie k o d ó w emocjonalnych wska­ zuje na wybitnie komunikacyjny charakter znaczeń emocji. Tym samym emocje implikują również działania, które zaistnieją w przyszłości. Tylko poprzez poznanie znaczeń emocji współ­ tworzących zachowania możemy dotrzeć do sensu tych działań, odczytać „scenariusz" kulturowy wszelkiej aktywności człowie­ ka. Właściwa interpretacja, zrozumienie emocji stanie się realne tylko wtedy, gdy świat doznań uczuciowych uznamy za integral­ ny składnik kulturowych sensów przekonań i zachowań ludzi. W miejsce postawy antropologa-,,racjonalisty" m o ż n a tu z a p r o p o n o w a ć przyjęcie stylu myślenia antropologa-,,intuicjonisty", który dostrzega w emocjach emanację pełnego człowie­ czeństwa, narzędzie, za p o m o c ą którego każdy z nas może się samookreślać, n a d a w a ć pełnię znaczeń swojemu życiu pośród innych ludzi. Takie rozumienie emocji wychodzi poza schemat psychologiczny i fakty biologiczne wskazujące na związki pomiędzy emocjami a ciałem. Emocje m o ż n a t r a k t o w a ć jako pewne idee nierozerwalnie zrośnięte z wiedzą, przekonaniami, współkodujące najbardziej znaczące sensy zachowań kulturo­ wych i interpretacje większości interakcji społecznych (Lutz i White 1986, s. 407). Tak określone stanowisko rewaloryzuje emocje poprzez prze­ łamanie utrwalonego, dychotomicznego postrzegania poszcze­ gólnych aspektów zachowań, zgodnie z którym emocje przeciwL I T E R Chalasiriski J. 1935 Antagonizm potski-niemiecki w osadzie fabrycznej ,,Kopalnia" na Górnym Śląsku, Warszawa Denzin N . K . 1983 A note on emotionality, self and interaction, „American Journal of Sociolo­ gy", t. 89, nr 2, s. 402-409. Kapiszewski A. 1978 Stereotyp Amerykanów polskiego pochodzenia, Wrocław-Warszawa-Kraków-Gdańsk Katz D „ Brały K . 1933 Racial stereotypes of one hundred college students, „Journal of Abnormal and Social Psychology", t. 28, s. 280-290 Krzyżewski K . 1986 O bezużyleczności kategorii ,,emocji" vr wyjaśnianiu zachowań, „Poznańskie Sutdia z Filozofii Nauki", z. 10, s. 275-290 Kwaśniewski K . 1982 Zderzenie kultur. Tożsamość a aspekty konfliktów i tolerancji, Warszawa Lippmann W. 1960 Public opinion, New York L u t z C , White G . M . 1986 The anthropology of emotions, ..Annual Review of Anthropology ', t. 15, s. 406-430 Mc Kay J. 1989 Do gender stereotypes bias evaluation, ..Psychological Bulletin", t. 105, nr 3. s. 409-429 Mika S. 1981 Psychologia społeczna. Warszawa 1 100 1 stawiano poznaniu, intelektowi, sama zaś obecność emocji zawierała w sobie in potentia p r a w d o p o d o b i e ń s t w o zaistnienia stanu niezgodności z rzeczywistością, fałszywej świadomości. Należy stwierdzić, że emocjonalność stereotypu nie stanowi właściwości pozwalającej orzekać o innych cechach tego zjawis­ ka takich jak np. długa żywotność, oporność na zmiany czy irracjonalność. Tylko poprzez poznanie kulturowego znaczenia emocjonalnego wymiaru stereotypu możliwe jest odkrycie sensu jego treści nadanych mu przez d a n ą zbiorowość. W kulturowych badaniach emocji m o ż n a wyeksponować kilka szczególnie interesujących nurtów refleksji istotnych dla antropologa. Pierwszy z nich podejmuje problem emocji jako zjawiska wyjaśnianego przez inne zmienne takie jak np. system społeczny, w którym się pojawiają. Odnajdywane są paralele pomiędzy strukturą społeczeństwa a strukturą funkcjonujących w jego obrębie zachowań emocjonalnych, role emocji we współtworzeniu specyfiki systemu społecznego. W tym nurcie mieszczą się także badania nad językiem emocji - ich analizą semantyczną, rolą komunikacyjną we wszelkich sytuacjach społecznych, relacjami pomiędzy werbalnymi i pozawerbalnymi formami zachowań. Szczególnie eksponowane są tu pragmaty­ czne funkcje reakcji emocjonalnych w systemie wartości, proce­ sie identyfikacji, kształtowaniu tożsamości. W drugim nurcie zainteresowań emocjami są one postrzegane jako zjawisko, za p o m o c ą którego m o ż n a wyjaśnić istotę najrozmaitszych instytucji kulturowych: zasady organizujące wymianę handlową, zwyczaje związane z unikaniem „obcych", niektórych członków wspólnoty i rodziny, specyfikę uczestnict­ wa jednostki w kulcie religijnym itd. M o ż n a wreszcie t r a k t o w a ć emocje bardziej ogólnie i badać je jako nierozłączne składniki wszelkiego kulturowego znaczenia, każdego systemu społecznego, w którym funkcjonują. I tu podejmuje się problem emocji jako integralnych elementów komunikacji międzyludzkiej a także, co wydaje się być bardzo istotne, komunikacji jednostki samej ze sobą, proces indywi­ dualnej interpretacji zastanego świata skierowany do „we­ w n ą t r z " - odkrywania własnego rozumienia tego świata, włas­ nych reakcji na rzeczywistość. Osobnik czujący w swojej emoc­ jonalnej świadomości w pierwszej kolejności odczuwa sam siebie (self-feeling), rozpoznaje swoją tożsamość. Oczywiście, bez następnego kroku, tj. odniesienia tej tożsamości do innych ludzi - członków grupy, świadomość ta nie byłaby wyobrażalna (Denzin 1983; Lutz i White 1986, s. 410-429). Refleksja ta, odrzucająca opozycyjne widzenie „ u c z u ć " i „myśli", podnoszą­ ca poznawczy aspekt emocjonalności może okazać się istotną także dla rozważań nad sposobami i wartością percepcji rzeczy­ wistości badanej przez samego antropologa. Wszystko wskazuje, że rezultaty wyżej zasygnalizowanych dociekań nad sferą emocjonalnej aktywności mogą okazać się bardzo interesujące także dla badaczy-antropologów tradycyj­ nie niechętnych psychologizowaniu i nie podejmujących na co dzień zagadnień ściśle związanych z przedmiotem zainteresowań antropologii psychologicznej. T U R A Nawrocki J. 1990 Polskie obrazy obcych - parapoznawcze komponenty stereotypów Araba, Chińczyka, Murzyna i Żyda, (w.) E . Nowicka (red.), Swoi i obcy, t. 1, s. 109-154 Nowak S. 1973 Pojecie postawy w teoriach i stosowanych badaniach społecznych, (w:) S. Nowak (red.), Teorie postaw, Warszawa, s. 17-87 Nowicka E . 1991 Wprowadzenie. Inny jako obcy, (w:) E . Nowicka (red.), Relięia a obcość, Kraków, s. 9-25 Pawlik W. 1988 Arogancja kultury odrzucającej „inność", „Kultura i Społeczeństwo", t. 23, nr 4, s. 129-135 Schaff A. 1981 Stereotypy a działanie ludzkie. Warszawa Szczurkiewicz T . 1969 Studia .socjologiczne, Warszawa Tomaszewski T. 1976 Świadomość, (w:) T. Tomaszewski (red,), Psychologia, Warszawa, s. 171-195 Tajfel H . 1982 Stereotypy społeczne i grupy społeczne, „Studia Psychologiczne", t. 20, z. 2, s. 5-25 Wilska-Duszyńska B. 1971 Rozważania o naturze stereotypów, „Studia Socjologiczne", nr 3, s. 97-116 Znaniecki F . 1990 Studia nad antagonizmem do obcych, (w:) tegoż, Współczesne narady, Warszawa, s. 265-358 � https://zbiory.etnologia.uw.edu.pl/files/original/f289e10d679aef9723c127b3f347a961.pdf 4671086a3a401376335e648148ecf07f Dublin Core The Dublin Core metadata element set is common to all Omeka records, including items, files, and collections. For more information see, http://dublincore.org/documents/dces/. Title A name given to the resource Lud Publisher An entity responsible for making the resource available Polskie Towarzystwo Ludoznawcze Rights Information about rights held in and over the resource Licencja PTL Format The file format, physical medium, or dimensions of the resource pdf Language A language of the resource pol Type The nature or genre of the resource czasopismo Text A resource consisting primarily of words for reading. Examples include books, letters, dissertations, poems, newspapers, articles, archives of mailing lists. Note that facsimiles or images of texts are still of the genre Text. Dublin Core The Dublin Core metadata element set is common to all Omeka records, including items, files, and collections. For more information see, http://dublincore.org/documents/dces/. Relation A related resource oai:cyfrowaetnografia.pl:publication:2085 Date A point or period of time associated with an event in the lifecycle of the resource 1994 Subject The topic of the resource Wielkopolska zabór rosyjski zabór pruski Identifier An unambiguous reference to the resource within a given context oai:cyfrowaetnografia.pl:1935 Title A name given to the resource Poznańskie i Kongresówka / LUD 1994 t.77 Description An account of the resource LUD 1994 t.77, s.97-116 Creator An entity primarily responsible for making the resource Schmidt, Jacek Language A language of the resource pol Publisher An entity responsible for making the resource available Polskie Towarzystwo Ludoznawcze Format The file format, physical medium, or dimensions of the resource application/pdf PDF Text Text capture metadata for PDF documents Text Lud, ACEK SCHMIDT nstytut Etnologii Antropologii JAM t. 77, 1994 Kulturowej Poznań POZNAŃSKIE I KONGRESÓWKA. DAWNE PODZIAŁY :>OLITYCZNE REGIONU W ŚWIETLE WYOBRAŻEŃ ZBIOROWYCH WSPÓŁCZESNYCH WIELKOPOLAN. Badacze podejmujący współcześnie zagadnienia przestrzennego zrozmco.vania wytworów kulturowych, form organizacji społecznej czy wiedzy zbioro,vej odeszli już od tradycyjnych koncepcji wyznaczania granic regionów terytoriów etnograficznych. Pozbawione elementu czasowego mapy ilu;trujące statyczny obraz historycznych ugrupowań etnograficznych w Polsce :lutorstwa Adama Fischera czy Stanisława Poniatowskiego są teraz dla nas przede wszystkim dokumentami takiego a nie innego stanu rozwoju naszej dyscypliny w okresie międzywojennym. W chwili obecnej takie pojęcia jak "region" czy "grupa etnograficzna" traktuje się jako konstrukcje badawcze, modele dynamicznych zjawisk kulturowych zdeterminowanych przez procesy historyczne l. Nie sposób akceptować już formuły regionu kulturowego jako zbiorowej jednostki terytorialno-historycznej będącej swego rodzaju "monolitem kulturowym", wyraźnie odgraniczonej od świata zewnętrznego dzięki systemowi wewnętrznych samoodniesień i wartości, istnieniu charakterystycznych cech kultury oraz specyficznej świadomości przynależności grupowej. Nie zmienia to w niczym faktu, iż podstawowym, wyjściowym kryterium przyjmowanym w dociekaniach nad zróżnicowaniem regionalnym (etnograficznym) kraju pozostaje poczucie odrębności wyrażane przez członków badanych grup. Stwierdzenie Józefa Obrębskiego, że ,,'" grupa etniczna istnieje tylko o tyle, o ile istnieje ona w świadomości tych co do niej należą i tych, co należąc do innych grup podobnych, sami siebie z niej wyłączają. Jak każda grupa społeczna, grupa etniczna jest bowiem tworem wyobrażeniowym, nie konkretnym" 2 pozostaje nadal w pełni aktualne. Proces kształtowania się wyobrażeń zbiorowych na temat odrębności grupowej, poczucia więzi i wspólnoty dokonywał się pod wpływem najrozmaitszych czynników: uwarunkowań geograficznych, specyfiki typu gospodarki, l A. Kutrzcba-Pojnarowa, Kultura ludowa ijej badacze. Mit i rzeczylVistoś(', Warszawa 1977, s. 155. 2 J. Obn;bski, Prohlelll (/rup etnicznych Socjologiczny", 1936, l. 4, z. 6, s. 180-181. 7 - Lud 1. LXXVII IV etnologii i jego socjologiczne ujęcie, "Przegląd �98 struktury społeczno-zawodowej czy też podziałów administracyjno-politycznych zamieszkiwanego terytorium. Dociekania nad problematyką regionalizacji i podziałów kulturowych przebiegały zazwyczaj według schematu polegającego na dokonaniu uprzedniej rekonstrukcji badanych aspektów odrębności kulturowej, a następnie poszukiwaniu czynników, które taki obraz zróżnicowania ukształtowały. Możliwy jest też odmienny tok postępowania, w którym za punkt wyjścia przyjmuje się istnienie jakiegoś czynnika sprawczego zróżnicowań kulturowych, aby z kolei odkrywać rezultaty jego od· działywania na specyfikę kultury i świadomość społeczną członków badanej społeczności. Właśnie ten typ procedury badawczej został tu przyjęty dla potrzeb badań nad wyobrażeniami zbiorowymi współczesnych Wielkopolan. Przedmiotem prowadzonych rozważań będzie zjawisko utrzymywania się poczucia odrębności grupowej (kulturalnej) społeczności Wielkopolan zamieszkujących na dawnym pograniczu zaborów po obydwu stronach granicy a zaistniałe na skutek faktu funkcjonowania tejże granicy w XIX wieku. Przypomnijmy, że międzynarodowe ustalenia z rok u 1815, dokonane po upadku Napoleona i zapisane w jednobrzmiących uchwałach kongresu wiedeńskiego i traktatu prusko-rosyjskiego, przesądziły o losach ziem polskich na całe następne stulecie 3. Zachodnia i centralna Wielkopolska weszła w skład państwa pruskiego, natomiast wschodnia część regionu, dzieląc nierozerwalnie losy Królewstwa Polskiego, znalazła się pod panowaniem rosyjskim. Włączenie podzielonych części Wielkopolski w orbitę wpływów organizmów państwowych, które dzieliła przepaść cywilizacyjna, prowadzona przez państwa zaborcze odmienna polityka w sferze prawa, gospodarki i kultury wszystko to doprowadziło do pojawienia się istotnych różnic kulturalnych pomiędzy obydwoma częściami regionu. Konsekwencje tego podziału politycznego są widoczne do dziś w dziedzinie kultury technicznej: sieci drogowej i kolejowej, formie i układzie zabudowy, wielkości gospodarstw rolnych, stanie technicznym obiektów użyteczności publicznej itd. Jednak najistotniejsze efekty oddziaływania izolacji zaborowej ujawniają się w sferze mentalności. potocznej świadomości współczesnych Wielkopolan. Stereotypy kulturowe "swojego" i "obcego" jako najbardziej trwała forma wyobrażeń zbiorowych najpełniej informują nas o procesie kształtowania się tożsamości grupowej mieszkańców pogranicza, ich przekonaniach na temat różnic międzygrupowych. Materiał źródłowy, który został wykorzystany do przeprowadzenia poniższej rekonstrukcji zebrano w latach 1988-1991 w trakcie badań empirycznych na dawnym pograniczu zaborów w Wielkopolsce po jego obydwu stronach. Do badań wytypowano ogółem 60 miejscowości - punktów badawczych usytuowanych na całej długości przebiegu granicy zaborowej. Wielkość próby badawczej dla wschodniej strony dawnej granicy wyniosła 130 osób, dla strony zachodniej - 100. Dane te oddają tylko liczbę rozmów przeprowadzonych przy wykorzystaniu sformalizowanego kwestionariusza wywiadu. Wiele istot3 S. Skórzcwaki, Najważniejsze 1861, s. 2-3, 5-7. prawa tyczące sit' Wielkiego Ksit'stwa Poznwiskiego, Poznań �99 XVI-XVlllw. ·H·H·\- - ---Mapa 1. l. I. Wielkopolska w XVI-XVIII wieku. I. granica (rys. M. Michalski). państwowa, 2. granice województw. �100 1815-1918 Mapa 2. Wielkopolska w latach 1815-1918. I. granica prusko-rosyjska (rys. M. Michalski). nych informacji zebrano również dzięki zastosowaniu badań ankietowych, wywiadu swobodnego (bez listy pytań), technik projekcyjnych czy obserwacji uczestniczącej. II Mieszkaócy ziem dawnego pogranicza zaborów w Wielkopolsce po jego zachodniej ("pruskiej") stronie jednomyślnie określają się jako Poznaniacy a obszar przez nich zamieszkiwany definiują wspólnym terminem - Poznańskie. Nazwy te mają swoją tradycję prawno-historyczną, fiksują pewien typ przynależności regionalnej i są nadal rozumiane znacznie szerzej niż miałoby to wynikać z samych aktualnych map administracyjnych. Wschodnia granica �101 J1 \ "\ 1..'\.,'-'\\fV'-----.. ~... J , , I \ • Ple5zew e Jon!4 ów Sieradz a Tomlee b NowaWi~ś C (jiiał/(i ci Lis~wo Mapa 3. A - Wielkopolska. 1. granice regionu w XVI-XVIII w. 2. granica prusko-rosyjska (1815-1918). B - Teren badań i siatka punktów badawczych. 1. granica prusko rosyjska (1815-1918).2. punkty badawcze po rosyjskiej stronie granicy. 3. punkty badawcze po pruskiej stronie granicy. 4. inne miejscowości. (rys. M. Michalski). Poznańskiego jest identyfikowana przez Poznaniaków z dawną delimitacją laborową w Wielkopolsce. Ziemie leżące po wschodniej stronie tej granicy nie są już zaliczane do Poznańskiego a ich mieszkańcy nie są uznawani za Poznaniaków. Co więcej, zgodnie z powszechnym przeświadczeniem, ludzie �102 żyjący na terenach dawnej Kongresówki nie są w ogóle Wielkopolanami, ich siedziby nie leżą już na obszarze Wielkopolski! Ziemie te bywają określane rozmaicie: Kongresówka, Łódzkie, Polska centralna czy nawet Małopolska. Jednak w trakcie codziennej identyfikacji grupowej ludzie odwołują się najczęściej do lokalnych przezwisk. W Poznańskiem używa się ogółem siedmiu takich określeń grupowych na mieszkańców wschodniej strony pogranicza: Chadziaj, Bosy Antek, Łańcuch, Zgojak, Skorzec, Jebita, Wróbel. Konteksty posługiwania się tymi przezwiskami, ich etymologia oraz fakt, że przedmiotem ich odniesienia jest każdorazowo społeczność mieszkająca po przeciwnej stronie granicy, wskazują na bezpośredni związek pomiędzy ich pojawieniem się i funkcjonowaniem a XIX-wiecznym podziałem politycznym regionu. Nazwy te coraz rzadziej pojawiają się w trakcie kontaktów międzygrupowych, wtedy przybierają formę dowcipu, żartu. Natomiast nadal funkcjonują w komunikacji wewnątrzgrupowej jako hasła wywołujące pełną, syndromatyczną charakterystykę - sposób postrzegania sąsiadów zza dawnego kordonu. W takich sytuacjach ujawnia się w pełni obraźliwy wydźwięk tych określeń. Przezwiska te nie są już obciążone tak negatywną emocjonalnością jak w przeszłości, niemniej na ich podstawie budowana jest subregionalna więź i tożsamość grupowa społeczności pogranicza. Mieszkańcy Poznańskiego dostrzegają istotne różnice w sferze etosu pracy pomiędzy własną grupą a ludźmi żyjącymi na ziemiach dawnej Kongresówki. Poznaniacy są głęboko przekonani o swoich rozlicznych przymiotach w tej dziedzinie, uważają się za ludzi wyjątkowo pracowitych, którzy taki sposób zachowania odziedziczyli po przodkach - mają głęboko zakorzeniony w tradycji, mentalności zbiorowej. Praca ma być dla nich wartością nadrzędną, dominantą, z której dopiero wynikają wszystkie inne wartości i zachowania. Najczęściej podnoszonymi przejawami pracowitości są: odpowiedzialność i systematyczność w działaniu, znamienne przedkładanie obowiązków nad przyjemności, które zawsze znajdują się na bardzo dalekim planie. Dominuje sąd, iż ludzie miejscowi są nowocześni - otwarci na wszelkie nowinki agrotechniczne, intensyfikujący produkcję poprzez tworzenie gospodarstw specjalistycznych, dysponujący dużym parkiem maszyn i narzędzi rolniczych. Z drugiej strony, spektakularne sukcesy gospodarcze niektórych sąsiadów ze wschodniej strony pogranicza nie pozostają nie zauważone. Taki stan rzeczy Poznaniacy przypisują niestabilnej sytuacji gospodarczej kraju oraz własnej niechęci do podejmowania działań niekonwencjonalnych, wymagających ryzyka i wyobraźni. Osiągnięcia Kongresowiaków są także tłumaczone wykorzystywaniem przez tych ostatnich preferencyjnych kredytów, równoczesnym prowadzeniem działalności rolniczej i handlowo-usługowej, przestawieniem się ich na produkcję warzyw i kwiatów. Efektywność tych działań budzi na ogół zawiść i bywa wyjaśniana przez odwołanie się do sprytu tych ludzi, ich predyspozycji do prowadzenia interesów, których legalność bywa wątpliwa. Nie zmienia to faktu, że mieszkańcy zachodniej strony pogranicza uważają, że w wyniku własnej pracy osiągają zazwyczaj lepsze, widoczne efekty ekonomiczne. Ma to wynikać z dotychczasowego stanu posiadania oraz racjonalnego gospodarowania i inwestowania w sferę produkcji. Przewaga �103 Poznaniaków na tym polu ma wyrazac się przede wszystkim w posiadaniu większej ilości gruntów rolnych, gleb wyższej klasy, różnorodności i wysokiej jakości stosowanych upraw. Mieszkańcy Poznańskiego sądzą, że posiadają większe zasoby gotówki, lepsze samochody, bardziej luksusowe wyposażenie domostw od swoich sąsiadów zza kordonu. Często wskazuje się też na wyższy stopień mechanizacji gospodarstw i wysoki stan techniczny zabudowań gospodarczych. Trzeba jednak zaznaczyć, że wymieniane różnice w stanie posiadania nie są obecnie postrzegane jako znaczące, tak wyraźne jak to miało miejsce w przeszłości. Bardzo wysoko jest oceniana przez Poznaniaków popularność różnych form kolektywnego działania zawodowego mieszkańców dawnej Kongresówki. Współdziałanie, pomoc sąsiedzka we wszelkich pracach polowych i gospodarczych jak również innych sytuacjach życiowych - to charakterystyczne cechy zachowań Kongresowiaków. Te zalety sąsiadów zza Prosny są szczególnie widoczne na tle wskazywanych i określanych jako egoistyczne, pełne niechęci, zawiści postaw Poznaniaków, ich tendencji do izolowania się względem najbliższych sąsiadów i zamykania we własnym, ścisłym gronie rodzinnym. Porównanie wyżej zrelacjonowanych sądów grupowych mieszkańców PoznaI1skiego dotyczących etosu pracy i stanu posiadania z ich deklaracjami na ten sam temat zebranymi przy wykorzystaniu techniki list cech-przymiotników4 potwierdza zasadność dokonanej rekonstrukcji. Tabela I. Przekonania I I L mieszkańców Poznal1skiego na temat cech grupy własnej oraz obcej (ze wschodniej strony pogranicza) w sferze etosu pracy wielkość próby = 100 Najistotniejsze cechy grupy własnej - Poznaniaków Najistotniejsze cechy grupby obcej - Kongresowiaków cecha - frekwencja wskazań l porządny I oszczędny i gospodarny l solidny i postępowy 35°/., 30'1., 28% 25% 23% eecha sprytny niechlujny zacofany - frekwencja wsk. 33% 25% 21% - ~ Uwaga: W powyższym zestawieniu znalazły się cechy, które przez osoby badane zostały uznane za właściwości istotnie różnicujące obydwie grupy. I tak np. przy wysokim procencie wskazań na cechę "pracowity" jako właściwość grupy własnej pojawiała się równoczesna tendencja do: I. przypisywania drugiej grupie cechy przeciwstawnej (tu - niechlujny), 2. niewskazywania na takąl. cechę przeciwstawm! w charakterystyce grupy własnej (tu - "niechlujny Poznaniak" - tylko 3% wsk.). Zakres i charakter dystansu międzygrupowego społeczności stron pogranicza mogą także ilustrować deklaracje mieszkańców Poznańskiego na temat preferencji w wyborze partnera do prowadzenia wspólnych przedsięwzięć natury ekonomicznej. 4 Każdy informator wybierał z listy 18 przymiotników niego za istotne właściwości każ.dej z grup. dowolną liczbę cech uznanych przez �104 Tabela 2. Odpowiedzi mieszkańców Poznańskiego na pytanie projekcyjne: "Co Pan/Pani sądzi o prowadzeniu jakichkolwiek wspólnych interesów. transakcji finansowych z ludźmi z tamtej strony dawnej granicy zaborów') Gdyby miał Pan/Pani wybierać wspólnika do takiej współpracy i interesów, to kogo by wybrał - człowieka tutejszego czy osob~ "stamtąd"~ wielkość próby = 100 Rodzaj deklaracji Frekwencja wybrałbym kogoś "swojego", osobę z naszej strony pogranicza wybrałbym osobę nie sprawi/oby pochodzeniem, z tamtej mi to miejscem strony dokonanych wyborów 56 'Y<, wsk. g°lt, wsk. pogranicza różnicy, me zamieszkania kierowałbym wspólnika się 35% wsk. W deklaracjach zestawionych w tabeli 2. zostały wyrażone dwie podstawowe opcje. Pierwsza z nich, wciąż dominująca, uzewnętrznia zachowawczość postaw polegających na utrzymywaniu dystansu międzygrupowego, funkcjonowaniu stereotypowego podziału na swoich i obcych. Wybór "swojego" na partnera do prowadzenia interesów był uzasadniany argumentami trojakiego rodzaju: 1. dobrą znajomością własnej grupy, takich zalet jej członków jak solidność i przedsiębiorczość, 2. brakiem zaufania, niechęcią żywioną wobec mieszkańców wschodniej strony pogranicza, 3. wskazaniem na konkretne cechy Kongresowiaków dyskwalifikujące ich jako potencjalnych wspólników: przebiegłość, spryt, niesolidność, lekceważący stosunek do drugiego człowieka, skłonność do spekulacji. Druga opcja, nazwijmy ją pragmatyczną, jest wyrazem przełamywania dawnego antagonizmu, nowego spojrzenia na rzeczywistość dnia dzisiejszego, obowiązujące w niej realia ekonomiczne i społeczne. Należy jednak zaznaczyć, że wśród osób wyrażających takie opinie przeważali osobnicy posiadający rodzinę po drugiej stronie dawnej granicy. Poznaniacy przypisują sobie cechy, które w sposób szczególny predestynują ich do pomnażania dóbr materialnych. W pierwszej kolejności wymieniana jest tu oszczędność określana wręcz jako skąpstwo, sknerstwo mająca stanowić przejaw gospodarności, racjonalnego podejścia do życia i zdrowej rywalizacji międzysąsiedzkiej. Panuje pogląd, że ludzie z Poznańskiego najchętniej przeznaczają zarobione pieniądze na kolejne inwestycje we własnych gospodarstwach oraz na konsumpcję - lepsze jedzenie, zakup nowych mebli i wczasy rodzinne. Inaczej postrzegani są Kongresowiacy, którzy prowadzą jakoby "działalność na pokaz, na zewnątrz" wyrażającą się w kupowaniu drogiej odzieży, organizowaniu wystawnych przyjęć, szastaniu pieniędzmi na alkohol i rozrywki. Uważa się, że tamtejsi gospodarze nie są tak skłonni jak Poznaniacy do inwestowania we własny warsztat pracy, "wolą zbierać w pończochę". Wskazywane są różne cechy grupowe i uwarunkowania determinujące taką a nie inną sytuację ekonomiczną Kongresowiaków: 1. panujące tam niekorzystne warunki pracy, zwłaszcza duże rozdrobnienie gospodarstw, 2. negatywne deprawacyjne wpływy obcych grup etnicznych (Rosjan i Żydów) jakie miały miejsce w przeszłości, 3. brak należytego stosunku do pracy. �105 Tak cechy fizyczne jak i język, ubiór oraz zachowania w miejscach publicznych stanowi,! elementarne kryteria identyfikacji członka własnej społeczności czy osobnika spoza grupy. Zdaniem 70% naszych rozmówców z terenów Poznańskiego i w chwili obecnej możliwe jest rozpoznanie przynależności grupowej danego człowieka na podstawie jego sposobu wysławiania się, noszonej odzieży czy zachowania już podczas pierwszego, przelotnego kontaktu w miejscach ogólnodostępnych. Różnice w mowie były najczęściej przywoływanym wyróżnikiem odmienności mieszkańców każdej ze stron pogranicza. Za najbardziej charakterystyczną cechę języka Kongresowiaków uważane jest, jak to określają sami informatorzy, "gadanie po wiejsku, na ludowo" polegające na specyficznym odmienianiu czasowników w drugiej osobie liczby mnogiej. Zamiast mówić: "macie", "chodźcie", "dajcie" używają oni form z końcówką -ta: "mota", "chodźta", "dajta". Kolejna, często podnoszona różnica dotyczy używania przez ludzi ze wschodniego brzegu Prosny specyficznych form bezokolicznika i czasu przeszłego niektórych czasowników - np. zamiast "stać" - "stająć", zamiast "stał" - "stojał" czy też "stali" - "stojali". Wskazywane są też liczne różnice w słownictwie używanym przez członków grup pogranicza. Jako przykłady przytacza się najczęściej takie słowa jak: zeszyt (kajet), wiadro (węborek), kurtka (kapota), żur (polewka) a także szereg nazw narzędzi rolniczych, stolarskich, określeń jednostek miar i wag. Blisko połowa rozmówców z Poznańskiego uznała, że wychwytywane przez nich różnice w mowie są trudne do zdefiniowania, można je określić jako ,.ogólne odrębności gwarowe", wśród których najbardziej typowe jest "zaciąganie", "zaśpiew" czy "miękkie akcentowanie" mieszkańców ziem dawnego zaboru rosyjskiego w Wielkopolsce. Wyrażano też pogląd, że mowa "poznańska" zawierająca szereg zapożyczeń, naleciałości z języka niemieckiego, jest mniej poprawna od języka Kongresowiaków, którzy z kolei mówią bardziej dosadnie, wręcz wulgarnie, "wolno i kwieciście". W przeszłości mieszkańcy pogranicza nie mieli najmniejszych problemów z określeniem przynależności grupowej na podstawie wyglądu zewnętrznego. Jednak Poznaniacy są zgodni co do tego, że w chwili obecnej coraz trudniej jest rozpoznać pochodzenie terytorialne człowieka, zwłaszcza młodego, na podstawie ubioru czy cech fizycznych. Starsi Kongresowiacy wyróżniają się jeszcze niechlujnym wyglądem, zniszczoną odzieżą roboczą w jakiej pojawiają się w miejscach publicznych - w skłepie, na targu czy w punkcie skupu płodów rolnych. Zupełnie nie przywiązują wagi do swojego wyglądu i higieny osobistej. Są zazwyczaj nieogoleni, noszą poplamione berety, "czarne od brudu koszule". Starsze kobiety wciąż jeszcze zakładają na głowy chusty, zarówno na codzień i w dni świąteczne. Większość starych ludzi ma bardzo zniszczoną cerę, ..dziobate twarze" - stygmat ospy, która była kiedyś powszechną chorobą. Młodzi mężczyźni z Kongresówki są zwykłe ". .. podniszczeni bo więcej przepici, po tym można ich zawsze rozpoznać". Samych siebie mieszkańcy Poznańskiego uważają za ludzi bardzo elegancko i szykownie ubranych w przeciwieństwie do Kongresowiaków - "Tam jeśli ktoś jest nawet dobrze ubrany to jest w tym coś prowincjonalnego, taki wiejski szyk, niby normalnie �106 ale coś nie tak"; "lm się wydaje, że są modni a ubierają się tak kraciasto, krzykliwie, w ostrzejsze kolory. U nas wszystko jest stonowane, spokojne"; "Chadziaje są bardzo wystrojeni ale pod spodem smród, brud". Do charakterystycznych zachowań mieszkańców wschodniej strony dawnej granicy wskazywanych przez Poznaniaków należy pijaństwo, alkoholizm. Podchmielonych lub pijanych mężczyzn, młodych i starych, można tam spotkać wszędzie: w sklepie, w lokalach gastronomicznych, na zabawach, na ulicy. Preferowane są trunki wysokoprocentowe, nie gardzi się też denaturatem. We wspomnieniach informatorów silnie utrwaliło się zjawisko masowego spożywania denaturatu ("bryndzy") przez Kongresowiaków w latach międzywojennych. A oto kilka typowych wypowiedzi na poruszany temat: "Tu w Poznańskiem też się pije, ale tam to chleją ... sami to pędzą"; "Oszczędny Poznaniak wypije kufelek piwa, czasami poprawi małym kielichem wódki i jest tanio a przy tym szumek w głowie. W Kaliskiem kto wypije więcej wódki jest bohaterem"; "U nas jak kto pije to w domu i nigdzie nie wychodzi, tam piją poza domem, gromadnie". Mieszkańców Kongresówki rozpoznaje się też po głośnym, krzykliwym i swobodnym zachowaniu w środkach komunikacji i lokalach rozrywkowych - "Gdy u nas (w Poznańskiem - J. S.) wsiada się do autobusu, który jedzie na tamtą stronę, to siada się spokojnie i rozmawia cicho. Tam już panuje gwar, oni wszyscy krzyczą, zaczepiają ludzi pytając ich w tej swojej gwarze gdzie jedzieta ?". Takie zachowania idą często w parze ze skłonnościami do wywoływania konfliktów, kłótliwością czy wręcz brutalnością wobec innych ludzi - "Kaliszak jest do bitki zawsze skory"; "Tam to łatwo wyjść z zabawy lub knajpy z bronami w plecach". Jednocześnie ludzi ze wschodniego brzegu Prosny uważa się za bardziej bezpośrednich i uprzejmych, co ma przejawiać się w powszechnym u nich zwyczaju pozdrawiania uśmiechem i słowem każdego napotkanego we wsi, także nieznajomego człowieka. Taka forma zachowania nie jest znana w Poznańskiem. Gościnność i bogate życie towarzyskie są postrzegane przez Poznaniaków jako cechy wyróżniające grupę ich wschodnich sąsiadów. Na poparcie takich opinii przytaczano najczęściej własne doświadczenia, np.: "Tylko w Kongresówce są ludzie serdeczni i gościnni. Sam się o tym przekonałem gdy wracałem z wojny, spod Wielunia do siebie, do Masanowa. Po tamtej stronie na każdym moście czekała jakaś kobieta z gorącą kawą, kawałkiem chleba. Wszędzie byłem jakoś ugoszczony, przenocowany. To się skończyło po przejściu Prosny na naszą stronę w Grabowie. Do domu doszedłem już bardzo głodny ... ". Obok sądów i doświadczeń w rodzaju wyżej przytoczonego zarejestrowano też szereg zgryżliwych w tonie wypowiedzi na temat sposobu podejmowania gości przez Kongresowiaków: "Ale cóż to u nich za gościna - wódka i zagrycha, nic więcej"; "Raz mnie tam ugoszczono. Podali jakieś roztopione skwarki i kluchy w jednej misce. Od tej pory nie chodzę już tam z wizytą". Spotkania towarzyskie w domach mieszkańców Kongresówki mają odbywać się znacznie częściej niż w Poznańskiem. W zasadzie każda okazja i miejsce są odpowiednie do zebrania się w celu wspólnego, wesołego spędzenia �107 czasu. Wciąż żywa jest tradycja spotkań towarzyskich po pracy, przed domami: "Mają tak,! modę na plotkowanie. Siadają na ławeczkach przed domami i gadają lub śpiewaj,!". Atmosfera zabaw po wschodniej stronie Prosny jest dużo przyjemniejsza niż w Poznańskiem, " .. jest więcej muzyki swojskiej", ludzie bawią się spontanicznie i bez skrępowania, są "luźni i radośniejsi". W wypowiedziach Poznaniaków na ten temat można wychwycić ton pewnej zawiści oraz rozżalenia kierowanego pod adresem członków własnej grupy: "U nas to tylko w telewizor się gapią"; "Takie imieniny to tam są zwykle spotkaniami samych mężczyzn, u nas trzeba iść z żonami i nie ma żadnego balowania. My w ogóle oszczędzamy na takich rzeczach jak relaks i rozrywka. Ludzie wolą zjeść, nie wypiją". Gościnność, zamiłowanie do rozrywek i bogate życie towarzyskie Kongresowiaków mają wynikać z ich filozofii życiowej wyrażającej się pelną afirmacją życia, pogodnym i życzliwym stosunkiem do drugiego człowieka pozbawionym interesowności i wyrachowania, oderwanym od spraw materialnych. Ten typ mentalności był definiowany przez Poznaniaków jako "bezpośredniość myślenia", "chęć pokazania się ludziom z lepszej strony", "otwartość, przyjacielskość z natury". Samych siebie mieszkańcy Poznańskiego oceniają jako grupę łudzi "smutnych, sztywnych", żyjących "sam na sam ze sobą". Sądy Poznaniaków na temat różnic grupowych w sferze życia rodzinnego odnoszą się głównie do sytuacji z przeszłości, np.: "Nasi dziadkowie szli na wycug, tam starych wyrzucano na żebry i przychodzili do nas po jałmużnę". Obecnie wskazuje się tylko na specyfikę organizowanych za Prosną uroczystości rodzinnych: wystawność styp i wesel, szerszy repertuar przyśpiewek weselnych, uroczysty charakter oczepin. Akcentowane różnice dotyczą przede wszystkim strony organizacyjnej imprez rodzinnych. Ludzie z Poznańskiego uważają się za osoby wyjątkowo dobrze zorganizowane w podejmowanych na forum publicznym działaniach pozazawodowych i stosownie do ich wagi weń zaangażowane: - "Tu ludzie wkładają całe swoje serce we wszystko co robią dla gminy. Tam się tak nie przykładają ... Jesteśmy może mniej żywiołowi, ale za to z pewnością lepiej zorganizowani i bardziej zainteresowani". Dbałość o wspólne dobro, wysoki stopień zorganizowania społecznego wyrażający się istnieniem i sprawnym działaniem licznych organizacji lokalnych (koła włościanek, chóry, straż pożarna itp.) - to najczęściej przywoływane dowody aktywności społecznej i zainteresowania sprawami wspólnoty lokalnej. Jednocześnie deklarowana jest przez Poznaniaków ich powszechna niechęć do form współdziałania polegających na wykonywaniu wspólnych prac na rzecz całej społeczności. Tłumaczy się to rozmaicie - brakiem wolnego czasu, tradycyjnym preferowaniem indywidualnych form pracy, wreszcie zwykłym sobkostwem, nastawieniem wyłącznie na pomnażanie własnego majątku: "Tu nie ma zorganizowania, czyn społeczny to zero, nie istnieje"; "Tam to lubią pracować w kolektywie, zwłaszcza jeśli chodzi o jakieś konkretne korzyści ... zawsze razem, wspólnie robią coś dla siebie. U nas są ludzie chytrzy i myślą tylko o sobie samych"; "Żyjemy z dala od siebie i niczym poza swoimi sprawami się nie interesujemy, ani polityką, ani sprawami publicznymi, ot tak każdy przez się". �108 Możliwe, że właśnie w związku z powyższym wielu Poznaniaków wyrazilo wątpliwość, czy członkowie ich grupy mogą być godni zaufania, wiarygodni społecznie - "Nasi nie angażują się we wspólną działalność ... i dlatego nie są godni zaufania. Jak ktoś nie ma majątku, to go lekceważą i nie pomogą". Nadal jednak przeważają sądy o solidności członków grupy nieustannie wzmacniane negatywnymi opiniami o sąsiadach zza Prosny, ich nieuczciwości i szerzącym się tam łapówkarstwie. W takich sferach aktywności życiowej jak działalność polityczna, zainteresowanie sprawami kraju czy religijność Poznaniacy nie zauważają obecnie żadnych istotnych różnic międzygrupowych. Spróbujmy teraz porównać wyżej opisane wyobrażenia zbiorowe z przekonaniami na ten temat żywionymi przez mieszkańców wschodniej strony dawnego pogranicza zaborów w Wielkopolsce. III Mieszkallcy ziem po wschodniej ("rosyjskiej") stronie pogranicza czują się Wielkopolanami a swoje rodzinne strony uważają za integralną część regionu. Określenia "Wielkopolska" ("Wielkopolanie") i "Poznańskie" ("Poznaniacy") nie są przez nich traktowane synonimicznie jak to miało miejsce po drugiej stronie granicy. Poznańskie ma stanowić tylko część obszaru Wielkopolski, której granice Kongresowiacy umiejscawiają analogicznie jak to się czyni w wydawnictwach kartograficznych i opracowaniach historycznych. Z kolei wschodnia granica Poznańskiego ma pokrywać się z dawną granicą zaborową. Sąsiedzi z Poznańskiego są określani przy pomocy jednego przezwiska lokalnego - Bażant. Nazwa ta jest powszechnie znana i używana w strefie przygranicznej na całym przebiegu granicy zaborów: od okolic Powidza - na północy po Ostrów Kaliski - na południu. Kongresowiacy bardzo wysoko oceniają działania mieszkańców Poznańskiego na polu zawodowym, osiągane przez tych ostatnich sukcesy ekonomiczne i równocześnie wskazują na szereg negatywnych zachowań członków własnej grupy w tej dziedzinie: "W Poznańskiem panuje tradycja dobrej roboty, większa gospodarność i zaangażowanie w to co się robi. Kaliszaki to takie lenie, obiboki"; "Bażanty są bardziej fachowi, odpowiedzialni, dbają o swoją reputację. Tam jest większy posłuch wobec swoich przełożonych". Wymieniane zalety sąsiadów zza miedzy mają brać swe źródło z pozytywnych oddziaływań pruskiego zaborcy, który to stworzył swoim poddanym dogodne warunki do posiadania dużej własności ziemskiej i pomnażania majątku a tym samym ukształtowania właściwego stylu pracy - "Tam są ludzie umiejętni bo zawsze pracowali na swoim, mieli dobrą niemiecką szkołę pracy". Gospodarze z Poznańskiego są uważani za ludzi przedsiębiorczych, postępowych i nowoczesnych w sferze działań zawodowych. Zwraca się uwagę na wysoki stopień mechanizacji gospodarstw rolnych w Poznańskiem oraz, z drugiej strony, na niedoinwestowanie, niedorozwój gospodarczy wschodniej Wielkopolski. Także samych siebie Kongresowiacy postrzegają jako ludzi �109 postępowych, którzy zdeterminowani zapóźnieniami z lat przedwojennych nie mogą się przebić, osiągnąć sukcesu ekonomicznego: "Teraz to i tu większy postęp, śmiałe posunięcia, jest wielu ryzykantów. Ale cóż z tego, skoro u nas już taka tradycja biedy, mały handelek na wzór żydowski"; "Jesteśmy mniej skrupulatni, za to bardziej przebojowi". Współpraca sąsiedzka jest cechą mającą wyróżniać Kongresowiaków od mieszkańców Poznańskiego, którzy jawią się im jako skrajni indywidualiści, osoby nie znające solidarności grupowej, zainteresowane tylko własnymi problemami. Wśród przyczyn takiego stanu rzeczy wymienia się najczęściej samowystarczalność gospodarstw Poznaniaków i rozwiniętą u nich rywalizację między sąsiadami. Drobni rolnicy ze wschodniej strony Prosny są skazani na współdziałanie z s'lsiadami, bez których pomocy nie byłoby możliwe terminowe zakończenie prac polowych - "Tutejsi zawsze pomagali sobie - to takie wspólne klepanie biedy, tam nikt ci nawet soli nie pożyczy. Zawsze mieli więcej maszyn, mogli sobie sami pole obrobić i wszystko zebrać na czas". W celu dokonania porównań odwołamy się raz jeszcze do deklaracji na temat etosu pracy, zebranych przy pomocy techniki list cech-przymiotników. Tabela l Przekonania mieszkaliców Kongresówki (z zachodniej strony pogranicza) wielkość próby grupy Najistotniejsze cechy własnej - Kongresowiaków cecha post<;powy oszczydny sprytny - frekwencja 34'Y., 28% 20% na temat w sferze = 100 grupy wskazali grupy pracy własnej oraz obeej Najistotniejsze cechy obcej - Poznaniaków cecha gospodarny nowoczesny cech etosu - frekwencja wsk. 27% 20% Zarówno w autocharakterystyce jak i obrazie grupy obcej uwidacznia się brak cech, które zgodnie z wcześniej opisaną metodą analizy można by uznać za istotnie różnicujące wskaźniki odrębności grupowej. Wszystko wskazuje na to, że różnice odczuwane przez mieszkańców wschodniej strony pogranicza nie są tak wyraźnie wyartykułowane jak to miało miejsce w grupie Poznaniaków. Obok wyżej przytoczonych sądów zarejestrowano też szereg opinii ambiwalentnych, co sugeruje nasilenie się tendencji do minimalizowania tych różnic i poszukiwania wspólnych cech dla obydwu społeczności pogranicza. Z danych zestawionych w tabeli 4. wynika, że Kongresowiacy nie są zbyt pryncypialni w swoich zapatrywaniach na możliwość wejścia w układy zawodowe i finansowe z Poznaniakami. Wyraźnie przedkładają potencjalne korzyści ekonomiczne nad dawne podziały i animozje, zauważają predyspozycje mieszkańców Poznańskiego do działań w sferze ekonomicznej, są skłonni nawiązać współpracę z każdym kto gwarantuje osiągnięcie sukcesu finansowego. Odzwierciedla to otwartość grupy, aspirowanie jej członków do wartości i sposobów działania utożsamianych z najlepszą metodą dochodzenia do majątku i wysokiej pozycji zawodowej. Nawet osoby, które w wyborze �110 Tabela 4. Odpowiedzi mieszkańców Kongresówki na pytanie projekcyjne: "Co Pan/Pani sądzi o prowadzeniu jakichkolwiek wspólnych interesów, transakcji rinansowych z ludźmi z tamtej strony dawnej granicy zaborów') - Gdyby miał Pan/Pani wybierać wspólnika do takiej współpracy i interesów, to kogo by wyhrał - człowieka tutejszego czy osohę "stamtąd''') wielkość próhy = 100 Frekwencja Rodzaj deklaracji wybrałbym kogoś "swojego", osobę z naszej strony pogranicza wybrałbym wyborów 39'1., wsk. 22(Y;) osobę z tamtej strony pogranicza nie sprawiłoby mi to różnicy, nic kierowałbym pochodzeniem, miejscem zamieszkania wspólnika dokonanych wsk. się 39°;', wsk. potencjalnego partnera do interesów preferowały kogoś "swojego" uzasadniały to bardzo prozaiczną przyczyną - "Ci z Poznańskiego by nas nie chcieli. Wyśmiewają się z nas, nie traktują poważnie ... Sam mógłbym wejść w interesy z kimś stamtąd, to opłacalne, lecz który z nich by nas chciał?". Dysproporcje w rozwoju gospodarczym ziem obydwu stron dawnego pogranicza tłumaczone są, jak już wspominaliśmy, odmiennymi drogami rozwoju wytyczonymi jeszcze przez państwa zaborcze. Poza tym wskazywane są różne cechy negatywne Kongresowiaków utrudniaj<!ce im osiąganie wymiernych efektów finansowych: "My Kaliszacy żyjemy sobie dniem dzisiejszym, bardzo beztrosko ... "; "Tu łatwo przyszło to i łatwo poszło - panuje rozrzutność i podatność na modę"; "Nasi ludzie przywiązują mniejszą wagę do dóbr materialnych, odwrotnie niż w Poznańskiem". Konkludując, należy stwierdzić istnienie wyraźnej zbieżności poglądów członków obydwu grup na temat ich podejścia do pracy i posiadanych dóbr. Charakterystyka języka, sposobów wysławiania się mieszkańców pogranicza prezentowana przez Kongresowiaków jest bardzo bogata, zawiera więcej szczegółów. Na pierwszym miejscu wymieniane są używane przez Poznaniaków określenia rzeczy, które po wschodniej stronie Prosny zwykło się nazywać inaczej, np.: flaszka (butelka), tytka (torebka), szpadel (łopata), gable (widły do ziemniaków), szońdy (nosidła), wasserwaga (poziomnica), hebel (strug), krajzega (piła), węborek (wiadro), wyżynać (wypędzać, wygnać), chrzestna (kumoszka), bór (las), kozak (chłopak), urczyk (koń), sabatnik (piec do chleba). Następna właściwość mowy Poznaniaków jest określana jako "niepoprawna, opaczna polszczyzna", "gwara poznańska" polega na opuszczaniu pewnych samogłosek w wyrazie bądź zamienianiu ich na inne. Np. mówi się tam "bułem" - zamiast "byłem", "ciknie" ("cieknie"), "uryzie" ("ugryzie"), "godoj" k ") "cu "( "co,") "sza k" ("Ja . k"),,,tSZl'" ("ga d·aj "),,,mosz " ("masz,,,") k tu "( "to, ("trzy"), "swyter" ("sweter"), "łowka" ("ławka"), "ulicka" ("uliczka"). Bardzo często przekręcane są przez Poznaniaków nazwy okolicznych miejscowości, np. Wieluwieś - Wielowieś, Bronszewice - Broniszewice. Ludzie z Poznańskiego mają też posługiwać się cpecyficznymi powiedzonkami: "tej" - zwracając się do drugiej osoby, "ja" - potwierdzając coś, wyrażając akceptację. Wśród właściwości mowy własnej grupy wymieniane są: opisane wcześniej używanie końcówki -ta w drugiej osobie 1. mnogiej czasowników, "miękkość �111 wymowy", "brak twardego akcentu" oraz specyficzny styl mówienia polegający na używaniu lapidarnych sformułowań. Ponadto ludzie ze wschodniej strony pogranicza zwracaj,! się do wszystkich, także osób starszych przez "ty", natomiast w Poznańskiem mówi się np. "ojciec, weżcie ... " (pluralis maiestaticus). Podkreśla się, że język Poznaniaków pomimo tych wszystkich błędów jest bardziej poprawny od mowy mieszkańców Kongresówki. Trzeba też zaznaczyć, że wszystkie wskazywane różnice mają dotyczyć przede wszystkim ludzi starych a mlodego pokolenia tylko w ograniczonym zakresie. Kongresowiacy nie formułują kategorycznych sądów na temat różnic w ubiorze i wyglądzie zewnętrznym mieszkańców stron pogranicza. Przeważa opinia, iż obecnie nie sposób na tej podstawie rozpoznać przynależności grupowej. Wskazuje się jedynie na pewne odmienności w sposobie ubierania się kobiet - chusty noszone przez mieszkanki Kongresówki oraz większą dbałość Poznanianek o swój wygląd. Zwyczaj pozdrawiania osób napotkanych w miejscach publicznych, serdeczność i otwartość mają być cechami typowymi dla mieszkańców wschodniego brzegu Prosny - "Tutaj jeden drugiemu się kłania, nawet jeśli się nie znają. W Poznańskiem wszystko jest "honorowe", każdy czeka aż ten drugi go pozdrowi"; "Poznaniacy są sobkowaci, nawet sąsiad sąsiadowi ledwo dzieńdobry mówi". Takie formy zachowań wynikają z faktu, iż Kongresowiacy są ludźmi bardziej rozmownymi, łatwo nawiązującymi kontakty, otwartymi na innych ludzi - "Nasi od razu wyglądają na szczęśliwszych, weselszych w porównaniu ze sztywnymi, zamkniętymi w sobie Bażantami". Jednak na ogól Poznaniacy sc! postrzegani jako ludzie uprzejmi, "o ogólnej kulturze zachowań", osoby wyróżniające się opanowaniem, powściągliwością i zdyscyplinowaniem - "Poznaniak to publicznie by nie ubliżył"; "Ich kultura jest widoczna w sklepie, w usługach czy w lokalu - mają przyjemniejszą obsługę ... są bardziej cywilizowani, nie pchają się w kolejkach". Poza tym Poznaniacy jawią się mieszkańcom Kongresówki jako osoby dumne i wyniosłe, wyjątkowo zarozumiałe, manifestujące w każdej sytuacji pewność siebie i pogardliwy stosunek do sąsiadów zza kordonu. Pogląd ten, wyrażany głównie przez ludzi starszych ze środowiska wiejskiego, jest połączony z przekonaniem o zadziorności Poznaniaków, ich skłonności do manifestowania swojej przewagi majątkowej. Informatorzy z Kongresówki uważają też, że ich grupę wyróżnia szarmancki stosunek do kobiet (zwyczaj całowania w rękę) oraz skłonności do nadużywania alkoholu - "Tam smęcą nad piwkiem a my pijemy wódkę. U nas pije się szybko i upija się"; "Upijamy się - za to zawsze na wesoło". Blisko 1/3 rozmówców zauważyła, że w chwili obecnej trudno jest zidentyfikować przynależność grupową na podstawie zachowań w miejscach publicznych. Sądy Kongresowiaków na temat ich gościnności i życia towarzyskiego należy uznać za jeden z bardziej znaczących elementów autocharakterystyki, stereotypowego wizerunku własnej grupy. Uważają się oni za ludzi wyjątkowo gościnnych w przeciwieństwie do Poznaniaków uchodzących za skąpców, �112 samotników i egoistów - "Tu ludzie są bardzo gościnni, ugoszczą jak mogą. U Bażantów jak się nie umówisz wcześniej, to nawet herbaty nie dostaniesz": "Tam są skąpi a sknerstwa z gościnnością pogodzić się nie da ... "; "Tam ludzie zajęci pracą nie mieli i nie mają czasu na kontakty z innymi. Gościnność miejscowych jest powszechnie znana, to takie wpływy wschodnie ... "; "U nas jest taka gościnność bez skrupulatności i wyrachowania, spontaniczna". Gościnność Kongresowiaków ma iść w parze z ich zamiłowaniem do zabawy, utrzymywaniem i pielęgnowaniem szerokich kontaktów towarzyskich. dużą inwencją w wynajdywaniu atrakcyjnych form spędzania czasu wolnego od pracy. Są przekonania, że spotykają się w celach towarzyskich znacznie częściej niż Poznaniacy. Spotkania te przybierają najróżniejsze formy - od tzw. posiadówek na ławkach przed domami poprzez niezapowiedziane wizyty domowe w dni robocze, po huczne zabawy imieninowe, na które zaprasza się szerokie grono rodzinne, sąsiadów i znajomych - "U nas każdego dnia są spotkania przed domami. Jak zabawa to tylko z orkiestrą, żywiołowo, to i więcej rozrób ... korzystamy z każdej okazji, aby pośmiać się i potańczyć": "Nasi rodzice więcej i ciekawiej bawili się - nie mieli pracy a dużo czasu wolnego. Coś z tego zostało nam do dziś ... ". Mieszkańcy wschodniej Wielkopolski uważają się za Judzi wyróżniających się dużym poczuciem humoru, skłonnościami do mocniejszych trunków dzięki czemu ich życie towarzyskie cechuje "lekki brak kultury". Specyfika ich spotkań wyraża się w obfitości serwowanego poczęstunku, zwłaszcza alkoholu. spontaniczności zachowań gospodarzy i gości, wspólnych śpiewach. Poznaniacy są tu postrzegani zgoła inaczej: "W Poznaniu główną okazją do spotkań s~! pogrzeby .. ."; "Nie odwiedzają się bo szkoda im pieni~dzy. Raczej też nie śpiewają, ważne dla nich są tylko jakieś korzyści a nie więzi z innymi ludźmi. spotkania i przyjaźnie"; "Poznaniacy jak są u kogoś to jedzą i piją. u siebie myślą tylko jak się pozbyć gościa". Podkreśla się, że mieszkańcy Poznańskiego są domatorami, ludźmi zamkniętymi we własnych kręgach rodzinnych, niechętnymi do wydawania pieniędzy na rozrywkę. Kongresowiacy podkreślają też różnice międzygrupowe w obchodzeniu uroczystości rodzinnych takich jak pogrzeby i wesela a także świąt dorocznych gromadzących przy jednym stole całą rodzinę. Organizowane przez Poznaniaków stypy odbywają się w lokalach, są imprezami skromnymi, na których spotyka się tylko naj bliższa rodzina. Nie podaje się alkoholu, zaś przy samej trumnie odmawia się różaniec i odbywa wspólne chwile skupienia. W Kongresówce na stypę zaprasza się do domu rodzinę, sąsiadów i znajomych. Jest to uroczystość wyprawiana hucznie, na której spożywa się duże ilości alkoholu i śpiewa - "Stypy to my świętujemy na całego"; "U nas pogrzeby to łącznie ze świnobiciem". Z kolei wesela po wschodniej stronie Prosny są bardziej wystawne, liczba zapraszanych gości sięga czasem i 200 osób, imprezy trwają 3, 4 dni - "... dwie orkiestry, dwa dni poprawin, czasami potrafimy bawić się i cały tydzień ... "; "W Poznańskiem wesela trwaj,! tylko do północy. Bywa, że po ślubie rodzice i dzieci idą do restauracji i robią tylko małe przyjęcie przy szampanie". Wschodni Wielkopolanie sądzą, iż są szczególnie predysponowani do pracy �113 w kolektywie, działalności społecznej na rzecz całej wspólnoty lokalnej - "Tu wszystko budowano własnymi siłami - szkołę, remizę, most i drogę. U Bażantów to wszystko zawsze by lo". Popularność tego typu prac ma wynikać z bardzo prozaicznych przyczyn, które najlepiej zilustrują sami informatorzy: "Bieda tu panująca zmuszała nas do wspólnych działań. Tu brakowało dosłownie wszystkiego. To tradycja jeszcze sprzed wojny - wspólne decyzje, wspólna praca, wspólne działania"; "W Poznańskiem uważa się, że skoro płaci się podatki, to takie rzeczy jak budowa szkoły czy drogi są obowiązkiem władz". Jednocześnie odczuwany jest brak dobrej organizacji w realizowaniu prac tego typu - "U nas ludzi łatwo zwołać, nawiązać kontakt, ale nie są zdyscyplinowani, robią kiedy im się podoba ... ". IV W świetle powyższych ustaleó sądy identyfikacyjne mieszkaóców obydwu stron dawnego pogranicza zaborów jawią się jako asymetryczne. Poznaniacy postrzegają ludność ziem Kongresówki w Wielkopolsce jako grupę obcą w znacznie wyższym stopniu aniżeli ci ostatni odbierają swój dystans do mieszkańców Poznańskiego. Sytuacja ta odzwierciedla pozytywne nastawienie wschodnich Wielkopolan do zachodnich sąsiadów wyrażające się dążeniem do przyjęcia atrakcyjnych wzorców kulturowych i gospodarczych, efektywnych zasad działania zapewniaj<!cych dostatnie życie. Postawa ta polegająca na poszukiwaniu więzi łączących wszystkich Wielkopolan w sposób istotny niweluje odczuwanie różnic wynikających z dawnego podziału politycznego regionu. Z drugiej strony, Poznaniacy prezentują się jako grupa zamknięta o znacznym stopniu ekskluzywności wynikającym z wysokiej samooceny jej członków, ich przekonaniu o przewadze w sferze ekonomicznej, satysfakcji z osiąganych efektów własnej pracy. Zdecydowanie odcinają się od jakichkolwiek więzi z Kongresowiakami, nie uważają ich nawet za Wielkopolan. Wyrażają przemiennie protekcjonalny bądż wrogi, pogardliwy stosunek do mieszkaóców wschodniej strony pogranicza. Także cechy drugiej grupy wskazywane jako pozytywne (np. sfera życia towarzyskiego, współpraca sąsiedzka) nie mogą być w pełni akceptowane przez Poznaniaków jako kolidujące z ich filozofią życiową, "poznańskim" etosem pracy. Można sądzić, że dominantą, "głównym pionem" wyobrażeń zbiorowych mieszkańców obydwu stron pogranicza o właściwościach ich grup są ich stereotypy odwołujące się do etosu pracy, działań propagowanych i praktykowanych w sferze zawodowej, zasad wydatkowania dochodów, stosunku do zgromadzonych dóbr. Opisane sądy grupowe oddają przede wszystkim zjawisko zderzenia się różnych mentalności - filozofii życiowych ukształtowanych w wyniku podążenia odrębnymi drogami rozwoju gospodarczego i zaistnienia znaczących dysproporcji ekonomicznych pomiędzy grupami pogranicza. Znamienne jest, iż przywołane opinie nie odwołują się do istotnych różnic międzygrupowych w dziedzinie obrzędowości, obyczaju czy zachowań rytualnych wskazując tu jedynie na pewne rozbieżności o charakterze ilościowym (np. czas trwania spotkań, ilość serwowanego na nich alkoholu). Z kolei takie H - Lud l. LXXVII �tl4 cechy roznIcujące obydwie grupy jak gościnność, towarzyskość czy formy spędzania czasu wolnego stanowią bezpośrednią konsekwencję całości uwarunkowań ekonomiczno-gospodarczych w jakich przyszło funkcjonować członkom społeczności pogranicza. Stosunek do przestrzeni, wyłączność terytoriów grupowych stanowi jeden z podstawowych warunków dokonywania identyfikacji, odczuwania faktu swojskości (obcości) 5. Mieszkańcy stron pogranicza uważający się ongiś za sobie bliskich, bezrefleksyjnie akceptujący więzi lokalne i regionalne jako rzecz oczywistą, zaczęli zauważać nowy podział administracyjny (polityczny) i odczuwać obcość w stosunku do osób z drugiej strony granicy. Proces ten stał się bardzo efektywny na skutek włączenia każdej z grup w orbitę wpływów organizmów państwowych, które dzieliła bariera cywilizacyjna. Dostrzegana odmienność była nieustannie potwierdzana, kumulowała się w trakcie kontaktów międzygrupowych, przyczyniała się do napięć i uwrażliwiała na wszelkie różnice mentalne, kulturalne i ekonomiczne. Zniesienie granicy zaborowej. później granic celnych w II Rzeczypospolitej unieważniło dotychczasowe podziały przestrzenne. Pozostało jednak przeświadczenie ludzi o dystansie społeczno-kulturowym potwierdzane utrzymującymi się dysproporcjami w rozwoju dawnych dzielnic. Proces niwelacji tych różnic przybrał szczególnie intensywny charakter po drugiej wojnie światowej i trwa po dziś dzień. Zrekonstruowane podziały grupowe podtrzymywane w potocznych wyobrażeniach zbiorowych odzwierciedlają fakt uporczywego trwania dystansu poznawczo-emocjonalnego pomiędzy społecznościami pogranicza. Klimat miejscowości strefy nadgranicznej, wynikający m.in. z faktu przymusowego odizolowania członków jednorodnej kulturowo społeczności, wytworzenia się ograniczonych i specyficznych form kontaktu międzygrupowego (przemyt, nielegalny handel), wreszcie styczności z wojskami ochrony pogranicza szczególnie sprzyjał pojawieniu się wyobrażeń stereotypowych o "swoich" i "obcych". Można zakładać, że opisane sądy grupowe funkcjonują w ograniczonym zakresie także poza obszarem pogranicza jednak właśnie tam. w bezpośredniej bliskości dawnej granicy są najżywsze, najpełniej przez ludzi uświadamiane i wyartykułowane6. Jednak z tych względów trudno ekstrapolować wyniki dokonanych ustaleń na całą Wielkopolskę i jej mieszkańców. Równie trudnym zadaniem okazuje się próba określenia statusu badanych grup pogranicza. Obszar ten nie może być zdefiniowany przestrzennie, jako że nie stanowi jednostki terytorialnej o zewnętrznych granicach. Ponadto jest to teren bardzo rozległy, przynależny administracyjnie do trzech województw i dwudziestu dwóch gmin. Mieszkaóców każdej ze stron pogranicza łączą jedynie przekonania o odmienności względem grupy sąsiadów zza dawnego kordonu oraz poczucie przynależności do ponadlokalnych (subregionalnych) społeczności Poznaniaków czy Kongresowiaków. Nie sposób klasyfikować ludności ziem pogranicza jako grup 5 G. Simmcl, 6 J. Chlcbowczyk, mu (od schyłku Socjologia, Warszawa 1975, s. 504-507. Procesy narodolwórcze we wschodniej X VI II wieku do pocz. X X w.), Warszawa Europie .~rodkow<!j 1975, s. 24. IV doh;/' kapilali:- �115 :tnograficznych. Zbiorowości te nie jawią się jako "twory wyobrażeniowe" \ znaczeniu przypisywanym temu określeniu przez Józefa Obrębskiego. ~ drugiej strony nie dysponujemy jeszcze pełnymi danymi, które pozwalałyby wierdzić, iż S4 to zbiorowości nosicieli jakiegoś zespołu specyficznych cech <ultury wyróżniaj'lcych je od sąsiednich grup. Możliwe, że na tym etapie Jadań, dokonując próby zdefiniowania statusu mieszkańców pogranicza, lależałoby poprzestać na bardziej ogólnym, mniej zobowiązującym terminie ..lokalne grupy kulturowe". Wyniki tych badań można w pierwszej kolejności uznać jedynie za przyczynek do poznania pewnego wycinka mentalności - potocznej wiedzy identyfikacyjnej współczesnych Wielkopolan zamieszkujących tereny dawnego pogranicza zaborów. Przeprowadzona rekonstrukcja wyobrażeń zbiorowych mieszkańców pogranicza podważa jednak mit o jednolitości regionu i wskazuje na konieczność dalszych badań nad jednorodnością cech przypisywanych generalnie typologicznie wyodrębnionej Wielkopolsce. Wiele wskazuje, że ten zastygły wizerunek stereotypowy dwóch grup pogranicza i podzielonej Wielkopolski będzie stopniowo zawężał się treściowo, tracił spoistość a pozbawiony nadających mu znaczenie ocen i wartościowań stanie się mało czytelny, niezrozumiały. Jednak proces ten będzie stopniowy i długotrwały, może dokonać się tylko wraz ze zmianą pokoleń. W dobie restaurowania i przebudowywania idei regionalizmu, w chwili przygotowywania do realizacji nowego podziału administracyjnego regionu, konsekwencje dawnych podziałów zaborowych nie powinny pozostawać niezauważone. Nie ulega kwestii, że głos antropologów na ten temat powinien być brany pod uwagę w znacznie szerszym zakresie, niż to miało miejsce do tej pory. Jacek Schmidt THE POZNAŃ PROVINCE OLD IN THE OPINION VS. THE CONGRESS POLITICAL or DIVISIONS CONTEMPORARY KINGDOM OF THE INHABITANTS OF POLAND. REGION OF WIELKOPOLSKA (Summary) When resolutions of the Vienna Congress of 1815 were adopted, another partition of Polish lands took place. The western and central part of Wielkopolska was annexed by Prussia (the Great Duchy of Pomań), eastern Wielkopolska - by Russia. The parts of Wielkopolska, governed politically, economically and culturally for over 100 years by two eivilizationally different empires, led to significant sub-regional differences. They arc noticeable even today, both in culture and technology. Effects of this isolation arc also apparent in the mentality, social awareness of contemporary inhahitants of Wielkopolska. The identification stereotypes (insider and outsider groups) arc the most permanent form of collective ideas and the best source of information about the differences between the two parts of Wielkopolska. The article is based on materials collected by the author between 1988 and 1991 during field studies in both parts of Wielkopolska. The inhabitants of the POI.nail province sec their eastern neighbours, inhabitants of the former Congress Kingdom of Poland, as an alien group to a much larger degree than the latter see the inhabitants of the Poznań province. The differences are mainly seen in the stereotypes referring to �116 the ethos of work. Inhabitants of the western part of Wielkopolska feel they arc economically superior and more satisfied with the results of their work. The inhabitants of the Poznań province do not consider themselves related in any way to the inhabitants of the former Congress Kingdom of Poland, they do not consider them inhabitants of Wielkopolska. On the other hand, inhabitants of the eastern part of Wielkopolska are more favourable towards the inhabitants of the Poznań province and feel they should adopt some economic and cultural patterns prevalent here. For them. belonging to the community of the inhabitants of Wielkopolska is something obvious and undisputable. Reconstruction of the opinions voiced by inhabitants of both parts of Wielkopolska has indicated that the administrative (political) factor is significant in the formation of group identity. undermines the myth about the homogeneity of the region and suggests that there arc differences in the features ascribed to typologically identified Wielkopolska - a historical and cultural region. � https://zbiory.etnologia.uw.edu.pl/files/original/d45e1a4adf39fab83bcd7ec5ae4d2c28.pdf 30c7f18c96bbf9170ccdb2f8808ae859 Dublin Core The Dublin Core metadata element set is common to all Omeka records, including items, files, and collections. For more information see, http://dublincore.org/documents/dces/. Title A name given to the resource Lud Publisher An entity responsible for making the resource available Polskie Towarzystwo Ludoznawcze Rights Information about rights held in and over the resource Licencja PTL Format The file format, physical medium, or dimensions of the resource pdf Language A language of the resource pol Type The nature or genre of the resource czasopismo Text A resource consisting primarily of words for reading. Examples include books, letters, dissertations, poems, newspapers, articles, archives of mailing lists. Note that facsimiles or images of texts are still of the genre Text. Dublin Core The Dublin Core metadata element set is common to all Omeka records, including items, files, and collections. For more information see, http://dublincore.org/documents/dces/. Relation A related resource oai:cyfrowaetnografia.pl:publication:1893 Date A point or period of time associated with an event in the lifecycle of the resource 1985 Subject The topic of the resource Polinezja - zasiedlenie Identifier An unambiguous reference to the resource within a given context oai:cyfrowaetnografia.pl:1756 Title A name given to the resource Stan badań nad procesem zasiedlania Polinezji / LUD 1985 t.69 Description An account of the resource LUD 1985 t.69, s.139-162 Creator An entity primarily responsible for making the resource Schmidt, Jacek Language A language of the resource pol Publisher An entity responsible for making the resource available Polskie Towarzystwo Ludoznawcze Format The file format, physical medium, or dimensions of the resource application/pdf application/pdf PDF Text Text capture metadata for PDF documents Text Lud, t. 69, 1985 JACEK SCHMIDT 111:ilylu,l Etnologii UA.:'vI POz.nall STAN BADAŃ NAD PROCESEM ZASIEDLENIA POLINEZJI Zagadka zasiedlenia dyspersyjnego zespołu wysp leżących wewnątrz tzw. polinezy]nego trójkąta pasjonowała już pierwszych europejskich podróżników żeglujących po tym akwenie. Temat zafascynował także XIX-wiecznych misjonarzy chrześcijańskich i urzędników kolonizacyjnych, którzy wnikliwie studiowali język, wierzenia i genealogie wyspiarzy, zbierając dane traktujące o ich pochodzeniu. Zgromadzone wówczas materiały folklorystyczne stanowiły cenne żródło poznawcze dla późniejszej generacji uczonych. Znane etnologiczne i archeologiczne studia takich autorów jak: E. G Burrows, K. P. Emory czy E. S. C. Handy są przykładami tradycYjnego podejścia badawcz€go, jakie dominowało wśród wcześniejszych badaczy polinezyjskiej prehistorii I. Należy pamiętać, że dane jakimi rozporządzali uczeni w pierwszej połowie naszego wieku były bardzo fragmentaryczne. Opierano się głównie na wynikach analiz legend i genealogii, eksploracji etnologicznej i rezultatach powierzchniowych badań archeologicznych skoncentrowanych na budowlach megalitycznych i wybranych mikrolitach. Uznając wielki dorobek badawczy uczonych tego okresu i ich wkład w dzieło poznania pradziejów Polinezji, nie można pominąć pewnych mankamentów jakie pojawiły sit:; w klasycznym podejściu badawczym. Wykorzystywanie tradycji ustnej wyspiarzy jako podstawoweg,) materiału informacyjnego do rekonstrukcji odległych w czasie przesunięć ludnościowych i przeobrażeń kulturowych legło u p<Jdstaw wielu nieporozumień i pomyłek. Najpoważniejszym uchybieniem metodycznym było użycie genealogii oparte na przekonaniu, iż reprezentują one same w sobie socjologiczną i biologiczną rzeczywistość, oraz że arbitralny wydział lat przypadający na jedną generację mOże przynieść obiektywne rezultaty. Nowsze badania archeologiczne i językoznawcze przeprowadzone w latach powojennych rzuciły nowe światło na zagadnienie zasiedlenia I Np. E. G. Bur,'owó', Ethnologu of Futuna, Bc,-nice P. Bi.,;'hop MU,,;eUll'., Bulletin 133. Hawaii 1'930; K. P. Emory. ArcheologU of Nihoa and Necker, Hernke P. Bi..,hnp iVIu.-;'eu'l1".. Bulletin 53, Hawaii W28; E. S. C. B,mdy, The natire nL!tur. of the Marqlles(ls, Bernice P. Bi;hop Museum, Bullelin 9, Hawa,i;i Hl'.23. �140 Jacek Schmidt Polinezji i umożliwiły dokonanie wstępnej rekonstrukcji tegoż pr<.lCesu. Nie należy jednak zapominać, że wiadomości zawarte w przekazach wyspiarzy wielokrotnie okazywały się faktami historycznymi, a także udanie inspirowały kierunki poszukiwań badawczych. Mity, legendy i podania polinezyjskie zawierają też cenne informacje o różnych aspektach filozofii i teologii, i mogą z powodzeniem być wykorzystywane jako pud. stawowe źródło przy badaniach regionalnych zróżnicowań systemów religii Polinezji. Dokładna analiza folklorystyczna i historyczna zebr ;mych podań oraz uwzględnienie ich specyfiki lokalnej w konfrontacji z wynikami ostatnich badail archeologicznych, pozwoli wyznaczyć włcJściwe miejsce tego typu źródłom 'informacji w badaniach etnogenetycznych. Jak powszechnie wiadomo, pierwsi zasiedleńcy Polinezji przypłym;li z zachodu. Praojczyznę przodków współczesnych Pohnezyjczyków lokalizuje się w rejonie subkontynentu azjatyckiego: północno-wschodniej Indonezji, południowych Filipin, a także na Tajwanie 2. Odkrycia związane z kompleksem ceramicznym Iapita pozwoliły na odtworzenie sziaku migracyjnego Proto-Polinezyjczyków do obecnych siedzib. Trasa ich wedrówek wiodła przez archipelagi melanezyjskie :l. Dane te pozostaja w sprzeczności ze wcześniejszymi sugestiami P. II. Bucka i innych uczonych, którzy dowodzili, iż Polinezyjczycy przemieszczali się przez atole mikronezyjskie, a Melanezja stanowiła tylko kanał dyfuzji nory i fauny 4. Wskazywano na istnienie pewnych mikronezyjsko-polinezyjskich kCI:eksji kulturowych nie będących tylko efektem wspólnego austronezY.lskiego rodowodu oraz późniejszych kontaktów kulturowych. Przemawia te ZeJ możliwością występowania w odległej przeszłości innych, dodatkowyci, i bliżej nie sprecyzowanych tras wędrówek przodków Polinezyjczyków'; Nie rozstrzygnięto jeszcze kwestii czy zasiedlenie Polinezji nastąpiło w rezultacie celowej akcji osadniczej, czy też było efektem przypadkoe P. S. l.resented InienwtionaLe 21 [}raz Paper des Scie!;ces 5 Prehistoriques Nou'l:elles Lapita oceanic et Protohistoriq'Ues, et Wikingowie Pacyfiku. of anaLysis of Tokelau ,in Ooea'll'ia", Hebrides, Publica'han 5: uno, de Polynesiens, Bernice N icc la Union 1976, s. 16 - I ~, reference ,,.Trmrnal Sites PI/per' Con.gres, lo Oceania, de with SGcietc' Ja Lapila 1'9183, s, 48 - 51, 250 - 253; P. B.ishop Wellingkm repriJn'ted nr IX pot- 9: 1'974, .>. 2;;)3 - 259. Warszawa Islanders, Peoples, t. t. Islands, Pacif.ic Pacific les prehistory, Oceanienne, .s. 7 - 17; R. C. Gr'een, "Mankind", 19G7, 5. 17'5. W. HO'we!lls, The Anthropology poteJ'ie 1974, .nr 42/43, and voyaging, Ethnology grouping s. 1;3.2. La t. 30: P. H. Buck, Grego,l', Hawaii and G. Solheim lI, Prehistory of Southeast Asia with pre . ;ented ~,t Nice in Dolloque XXII ... , s. 144 - 1'47. importing 4 PhilippiJws La pTf?histoire w. Ocealll'i6ites", tery: the in CoUoq'Ue XXII, J .. Gal"a31Jger, 3 des Indonesia, BeTIwood, at Nice 3, s, Soci'cte 1974: from 215; des Mu'scum, tegoż, "A,l'chco\ligy J. Ga,ranger, Oceanil'i'te:-;, M. M<lc Bulletin 146, Anthropometric and Phy,sical Archeologie ·rur 30, P.a.ris des 197~ �STAN BADAN NAD PROCESEM ZASIEDLANIA POLINEZJI 141 ,,"vyeh, okazjonalnych podróży morskich. Można jednak przypuszczać, że' obydwie te formy kolonizacyjne odegrały istotną rolę w zaludnieniu tej części świata 6. Dokonywujące się przez blisko 2500 lat zasiedlenie Polinezji było procesem wielofalowym, różnokierunkowym, o zmiennym stopniu nasilenia. Stąd też wynika konieczność analizowania procesu zasiedlenia w kategoriach zjawiska kulturowego, a nie tylko kompleksu cyklicznych migracji. Wielokrotnie zwracano uwagę na językową i. kulturową jedność wszystkich Polinezyjczyków dobitnie wskazującą na ich niezbyt odległy, ':l7spól· ny rodowód. W św,ietle takiego rozumowania, pewne zaobserwO\vane zróżnicowania kulturowe i antropologiczne wyspiarzy powinny pozwolić na rozwiązanie wielu zasadniczych kwestii związanych z zaludnieniem Polinezji. Pamiętajmy jednak, że analiza przyczyn powstania i narastania O\vych odmienności pewnych społeczności wyspiarskich powinna uwzględnić warunki środowiskowe determinujące znaczną izolację małych grup ludności i wytworzenie się specyficznych form adaptacj.i środowiskowej. Powszechne zainteresowanie badaczy przykuwa problem zróżnicowania kultury polinezyjskiej na dwie subkultury: zachodnią i wschodnią. Prekursor badail nad tym zagadnieniem, Edwin G. Burrows uznał wspomnieme zróżnicowania za rezultat długotrwałej separacji oraz rozprzestrzenienia się elementów kulturowych z dwóch odrębnych centrów 7. Obecnie dominuje pogląd zakładający zasiedlenie Polinezji wschodniej z zachodniej kolebki kultury polinezyjskiej, tj. Samoa i Tonga, a następnie wyksztalcenie się lokalnych, specyficznych form rozwoju określanych mianem subkultury wschodniopolinezyjskiej 8. Do omawianej problematyki powrócę w dalszej części omówienia. Z a s i e d l e n i e P a l i n e z j i z a c h o d n i e j. Obszar zdefiniowany jako Polinezja zachodnia wyodrębnia się na bazie kryteriów: geograficznego, językowego i historyczno-kulturowego. W jego skład wchodzą wyspy i archipelagi: Samoa, Tonga, Futuna, Uvea, Niue i Ellice. Formowanie się najwcześniejszych form kultury polinezyjskiej dokonywało się w II tysiącleciu p.n.e., gdzieś w rejonie Fidżi lub wysp leżą-o (cd.), }'o!ynesian navigation. A Symposium on Andrew Sharp.~ vouages, Memoir Nr 34, Supplement to the "Journal of the Polynesian So'C'iety", WeHing,ton 1963; D. Levis, We, the navigators, W,elling'trm 1912. , E. G. Burrmv,,; Western Polynesia: a study in cuLturaL differences, "EthnoIogi..;ka Studier", 1938, nr 7, s. 1 - 1'92, Gortebo.rg. ~ K. P. Emory i Y. H. Si:noto, Eastern Polynesian buriaLs at Maupiti, ",Tourna,l of the PD'lynes'ian S (yci ot y", t. 73: 1964, nr 2, s. 159. (' J. theory Golson of accidental �142 Jacek Schmidt cych dalej na zachodzie. Zarówno dane archeologiczne, jak i lingwistyczne wyraźnie wskazują, że właśnie stamtąd przybyl.i na Samoa i T0nga pierwsi kolonizatorzy PoliD{~zji 9. W świetle dokonanych odkryć archeologicznych, Samoa i Tonga jawią się nam jako kolebka kultury zachodniopolinezyjskiej oraz pierwsze centra kulturowe i migracyjne. Pojawia się tu zasadnicza kwestia: który z tych archipelagów zostal zasiedlony wcześniej i bardziej pretenduje do miana ojczyzny P.olinezyjczykuv.;, tj. miejsca, gdzie zostały wykształcone najbardz,iej charakterystyczne ::n;by ich kultury? Archeologiczne penetracje na Tonga wykazały najwcześniejszq obecność człowieka na tym archipelagu okolo 1140 roku p.n.e. lO N apol ~-;:ane tam wyroby ceramiczne Lapita owz inne charakterystyczne elementy kulturowe wyraźnie dowodzą ścisłego pokrewieństwo z analogiclllymi wyrobami fidżijskimi. Na początku lat 70-tych zacz~to upowszechniać pogląd utrzymujący, iż twórcy Lapita na początku zasiedlili Tonga. gdzie nastąpił długotrwały izolowany rozwój polinezyjskiego zespołu cech fizycznych i kulturDwych przebiegający równolegle z rozwojem ,ic;zyka proto-polinezyjskiego. Dopiero kilkaset lat później miało nastąpić prze3unięcie na Samoa i inne wyspy zachodniopolinezyjskie II. Odkrycia dokonane w 1973 roku na lagunie MaliIanua (Samoa, Upolu) stały się przyczynkiem do gruntownej rewizji wcześniejszych uslalell. Uzyskane tam dwa datowania C14: 1030 p.n.e. oraz 940 p.n.e. współwysh,'pujące z tamtejszą ceramiką Lapita, stawiają ceramikc; Samoa w jednym przedziale czasowym z tongańskimi wyrobami Lapita 1~. Zmiany jakie dokonywały się w samoańskiej ceramice, typach toporów i i'lilych wyrobach nastąpiły w tym samym czasie lub nieco wcześniej, niż na Tonga. Pozwala to na \\.'yciągnięcie sugestiI, że Samoa były obszFem. na którym postępował wstępny rozwój kultury polinezyjskiej i może: być: uznane za ojczyznę Polinezyjczyków la W pozostałych pozacermicznych aspektach kultury materialneJ. tra9 R. i :VI. E. ShuHer, Austronesian i B. J. WaJlace Harding lU the LillQLListics L. M. P.o1Y'nosian 11 P. S. carbon dates s. 122. '" R. j (ed.), New The Belhvooo, 12; te R. C. Green Auckkl1nd prehistory, cu!tlue MC"1l1'O Park /Iistor)}, York [w:] W. i J. M. Ins,Utu'te and and prehistory Da v i·dson, Museum, Pacz.fie prl'histor)}, M. E. Shu.tler, of Pacific Ho'wells, op. cit., S, of .'lre/weo!oQy Paper PolY/lesia'1 Ocerlllia, Islanders, t. al. 197:5. ,.;. 79: Cultures Ute G. W. G:·<.lCl', l'aClfic', T. G. "Jo:l,';;al ol' t. lG: 1'970, :;. 25 - 26. Groube, Tonga, Lapita pottery nad S,ooiety", t. HO: 1971, n.r 3, s. 306. 1975. nr I. s. op. cit., s. 31,3. the Oceanie and II, "Cur;·e.n.l ;\'lllthrop;Jjogy·'. .. , ,.;. 2r2ii-227: in 1'974, nr presented origills, Western 7; R. at Nice Samoa, Shutkr, ill L. M. Gmubc. Bul'icl.iill Reeen: Col!oque XXIII ol radio... , �STAN BADAN NAD PROCESEM ZASIEDLANIA 143 POLINEZJI PrOlo·Eastern Oceanic 1000 BC 1000 AD rono~'l Niul~f',l lh~a~1 c. GRI~;f<:N. Linguistic Ryc (zrócłłn: R. Oukiel's Fili~n settlement. Sama/w Tikopian Futuan Ellicefln 1. Podział wewmGtrzny subgrouping _.Journal of the ~~'.fA Easler jGzyków within Polynesian NW se HA' .... ' Marquaan R~ran pohnczy Polynesia: Society" Austral TiNA Maori Tahitian Rarotongan j.~k:!ich the irnpiicCłtions t. 75. 1966, nr for prehistofic 1. s. :H). dyC]e Samoa i Tonga zaczęły się szybko różnicować wkrótce po okresie inicjalnego zasiedlenia. Różnice kulturowe znajdują odzwierciedlenie we współczesnych klasyfikacjach lingwistycznych 14. Jqzyk proto-polinezyjski przebył okres długotrwałego i izolowi'.n?:'go rozwoju, w wyniku czego nastąpił jego rozdział na dwi€ subgrupy: 1'ongrtńską i Nuklearną Polinezyjską (język samoański i języki wschcdniopolinezyjskie) 1;. Pozostałości kulturowe ujawnione przez archeologów nie pozwalają na dokonanie LIstalen, gdzie dokonywał się proces rozwoJu języka proto-polinezyjskiego oraz jak doszło do wydzielenia się języka tongańskiego od pozostałych języków polinezyjskich 16. Tradycje i gen€alogie mieszkanców Samoa i Tonga nie sięgają zamierzchłych CZ<lSÓW, w których pojawili się w P.olinezji ich pierwsi przodkowie. Zarówno samoanskie podania mówiące o pojawieniu :.;ię Ta;:;aloa La i jego dzieci na Samoa przed około 40 generacjami, jak i tradycje R. C. G:'L'L'lI, Linguistic II prehistoriI' - 38; sertlemelIt. Pawley. !\. in morpholoGY. t5 B. Bigg" tf, Polynesian u,){)urna\ 8: dzielenie \000 lat), si\; subgrU'p, Len ,nie na obszarze Society", Po\yn€lSli,a, [w:] 00[ Linr}"uJistics in a pr'Occs a snbgronping Pe>ly,ncsi.an OkrL~"; i,zoiowa'lIC"go rozwoju go (do within ['olynesia: P.o\yne . ;,ian Society" langnages: u-f the 'PIH' langua.gcs (ec\.). T. T. Sebeoik subgrouping U.J "li l'Ila;! of lhc Oceania, jqzyka musiał Polinezji. The implication.s 1·9&6. nr based on siw red t. 75: \966. Current siG, irends in Ifni, trwaJ padł(,bnie l, for s' 6- innovations 1, s. 39 - G4. nr Hague-Par.i., pr-e~t,o-p~\i,nezyjskicgo dokonywać the t. 75: tingl/,istics. . ,;. 184 - 4>85. nj'ezwyKle dłu- j.a,k .,;'a:-11owy- �144 Jacek SchmicZt z Tonga wskazujące na samoański rodowód pierwszych Tongańc;~ykó\\' dotyczą kolejnej fali osadniczej na tych archipelagach 17. Samoa i Tonga staly się punktem wyjścia kolejnych ekspedycji morskich, które doprowadziły do odkrycia i zasiedlenia pozostałych części Polinezji zachodniej oraz niektórych archipelagów leżących na wschodzie Wyspa Futuna wchodzi w skład grupy Horn i stanowi wraz z Wyspami Wallis najbardziej wysuniętą na zachód część Polinezji zachodniej 18. Folklorystyczne i etnologiczne studia nad kulturą Futuny nie daly możliwości ustalenia pochodzenia jej mieszkańców. Polinezyjczycy z Futuny mogli przybyć z Samoa lub ze swych wcześniejszych siedzib leżących na zachodzie. Istnieje też możliwość, że reprezentują mieszankę różnych Ial migracyjnych. Ta ostatnia ewentualność wydaje się być najbardziej prawdopod0bna. Jeżeh tamtejsza kultura stanowi zlepek elementów różnorakiego pochodzenia, to elementy te musiały być bardzo podobne i nastąpilo ich pełne i trwałe zlanie się powodujące wytworzenie się nowych wartośei kulturDwych 19. Kultura mieszkańców Futuny i sąsiedniej wysepki AloIi jest pro~tszc.. niż w innych częściach Polinezji. Można to wytłumaczyć niską l"czcbnie populacją i relatywnie długą izolacją. Nie występuje tam wiele podstawowych cech samoańskiej i tongańskiej organizacji społecznej. Innym zjawiskiem jest zachowanie się na Futunie pewnych elementów kultury, które zostały zapomniane na innych obszarach. Niektóre cechy kuitllrowe występujące w dawnej Polinezjti, w tym także na Samoa, obecnie nie: są znane poza Futuną. Można tu przykładowo wymienić takie elementy jak: równoległe krokwie w owalnych domach, dziedziczenie pozycji mistrza-rzemieślnika czy techniki związane z odeskowaniem canoe 20. Równie zastanawiająca jest obecność na Futunie innych wytworów kultu· rowych współcześnie nieznanych na Samoa: odzieży z pilśnionej kory, fletów nosowych czy specyficznych w układzie platform-marae 21. Powyższe informacje pozwalają na wnioskowanie, ż.e kultura FuLuny jest pod wieloma względami nie tylko zachodniopolinezyjską, ale raczej wczesnopolinezyjska. Przyjęc.ie takiego rozumowania może okazać się po17 E. W. G·i.f{ord, Tongan myths and tuLes, BeNli·ce P. Bi.'ih0'P lV!w;cum, Bullel'in 3~. H2,'waii 19124, <;. 8 - 9; P. H. Buck, op. cit., s. 235. • 18 KIuc'Z'oIW2 pozyc;j,a ge()graficzna pomiQdzy S.aro·oa na ws'c;h.odzie i F;'dżi na poludnio wym za'chodZJie może spra,wić, że prowadzone tam ba'dan,i-a po'zlwa,l" zrekon-s1ruo'wać zaiiitniaJ.e w ,przeSlzlośc.i prz.esuniqcia Iud-nośC"i(}wedo Polinezji ZJcl1odniej i pOlZ'at'0n orbs,Z)ar. 19 E. G. Bu~i'oW's, Etln:o!ogy of Futuna ... , s. 231, 233. 20 P. H. Buck, Samami materiaL cuLture, Herni,c'e P. HiJ.'ihop MlI.~el1,m, BuIJetin 75, Hawaii 1'930, s 83 - 8'5, 665, 672. 21.K. P. Emory uważa, ź,e ~tare -ma-rae (-malae) z FlItuny bardz:o prlypallTIi'Oa po'dstaw'<Jwe budowle teg,o typu ze wsc.hordniej PoHnezjoi. 1 �STAN BADAN NAD PROCESEM ZASIEDLANIA 145 POLINEZ.Jl mocne w rozwiązywaniu wielu podstawowych kw-estii dotyczących ;:>czeobr2.żeń rozwojowych kultury polinezyjskiej 22. Analiza ceramiki odkrytej na wyspie wskazuje, że tamtejsze sekwencjt odpowiadają zasadniczo tym z Samoa i Tonga. Nie natrafiono j,;szcze tylK.o na stanowiska odnoszące się do warstwy reprezentującej wczesną wschodnią ceramikę Lapita, jednakże typy występujących tam toporów i formy niektórych naczyń pozwalają przypuszczać, że stanowiska t:łkie tam istnieją n Stwierdzono podobieństwo niektórych odkrytych na Fu· tU:lie wyrobów ceramicznych do znalezisk z Fidżi (Siga taka). Najst;n-szf' dotąd uzyskane datowanie C14 określi lo wiek badanej ceramiki na rok 24 200 ± 90 p.n.e. . Analiza jqzykoznawcza pod ważyła wcześniejsze ustalenia zakładające bliskie związki języka mieszkańców Futuny z językiem tongańskim i wykazało jego przynależność do subgrupy Nuklearnej Polinezyjskiej i bliskit pokrewieństwo z językiem samoańskim 2;,. Wyżej przedstawiona argumentacja pozwala na potwierdzenie obecności Futuny w sferze wpływów kultury zachodniopolinezyjskiej i umi-ejscowienie zasiedlenia wyspy już w 2 połowie I tysiąclecia p.n.e. lub wcześniej. Trudno jednak zlokalizować obszar, z którego dokonano kolonizacji wyspy. Etnologowie doszukują się źródeł kultury mieszkańców Uvea na wyspach Tonga. Wskazuj-e się tu na wysoki procent zbieżności w n;J.zewnictwie miejsc, podobne nazwy dla poszczególnych faz księżyca, typy toporków, konstrukcje platform pod domostwami, terminologię pokrewieństwa królewskiego, typy i nazewnictwo tańców itd.26 Występują też liczne dowody świadcząc-e na rzecz związków pomiędzy Uvea oraz S:nnoa i Futuna, jednakże wpływy tongańskie są wyraźnie dominujące. Jednak Tongańczycy nie byli pierwszymi zasie'clleńcami wyspy. E. G. BUTrJWS zebrał tradycje mówiące a trzech imigrantach będących pierwszymi ludź. mi na Uvea. Imion tych ludzi nie odnaleziono w tradycjach tongańskich. za~ niektóre interpretacje przypisujące im tongai1ski rodowód okazal~i sit; blt;-dne. O pre-tongańskim zaludnieniu może świadczyć także nazewnIctw'> nieKtórych nazw miejsc 27. Hipotetyczna ludność zamieszkująca Uvea Eth,lOlogy tJ Futmw ... , ..i. 233. 22 E. G. Burrows, 2:1 P. V. K'j·r<:h. Etno-archaeotogical Poi Jnesia): a preliminary :1-:' l, s. 58. 24 I bid., s. 40. 61. report, op. cit., s. -lO - 41. przypi.-; 25 A. Pa,wley, 26 E. G. BurrOM'';, Etlwology .;el;'~l, 2' 10 Lud, BulleUn 1'45, Haf\vaij Przykl.ado'Wo t. LXIX investigations "Joumal 19 nazw oj Uvea of the in F'u!tlna Po-lyne"ia:n and Uvea So'CiNy", (\iVestC"r[ t. 85: 1976. 5. ('v\'aUis Island), Bernice P. B:.-;h)p 1937. :;. 1'69 - 170 i i'n. uy·calJ <-ki·ch k~.\re''''P0l1Jduje z nazw<lmi z FutUllY. :\-Iu- �146 Jacek Schmidt o o Manua ~gVavau c" Ry,c.2. Kierunki mi~racji I- I\) o Niue Tongatapu za:si€ldleńczych w !Polinezj,j zachodniej przed pojawieniem się Tongańczyków mogła reprezentować wczesną zachodniopolinezyjską kulturę blisko związaną z tą z Futuny 28. W trakcie badań archeolog,icznych natrafiono na wyroby ceramiczne podobne do wytworów z Futuny. Odkryto też naziemne kopce i fortyfi·· ~O(acjestanowiące solidny dowód na prehistoryczne kontakty z Tonga. Zasiedlenie Uvea mogło nastąpić mniej więcej w tym samym czasie co Futuny tj. w I tysiącleciu p.n.e.29 Niektórzy językoznawcy są skłonni dopatrywać się ścisłych związków języka wyspiarzy z Uvea z językiem tongańskim i klasyfikują te Języki w jednej grupie 30. Andrew Pawley uważa, że brak jeszcze danych pozwalających na dokładne ustalenie powiązań języka uveańskiego z innym; językami polinezyjskimi i nie podejmuje się jego klasyfikacjii w ramach jakiejkolwiek grupy 31. Pomimo wielu niejasności jakie wiążą się"'z zasiedleniem Uvea, można obecnie dokonać kilku podstawowych ustaleń. Typowa zachodniopolineE. G. Burrows, Ethnology of Uvea ... , s. l7'1 - 17e. P. V. Kril'ch, op. cit., s. 61. 20 S. H. Elber:t, Internal relationship of Polynesian languages and dralects, "South-westrern Journal ;(If Ainthro):>orlogy", t. 9: 1953, nr 2, s. 169; R. C. Green, Li.nguistic ... , s. 34. 21 A. P:awley, op. cit., s. 61, przy,pios8. 28 29 �STAN BADAN NAD PROCESEM ZA:SIEDLANIA POLINEZJI 147 zyjska kultura wyspy była dziełem odkrywców przybyłych na Uvea w I tysiącleciu p.n.e. Bardzo możliwe, że istniały wtedy bardzo ścisłe po.. wiązania z Futuna i Samoa. Kolejna fala osadnicza przybyła z Tonga i wywarła decydujący wpływ na oblicze kulturowe wyspy. Niue jest samotną wyspą położoną w zachodniej części Polinezji pomiędzy archipelagiem ronga na zachodzie, Samoa na północy oraz Wyspami Cooka na wschodzie. Edwin M. Loeb uznał, że zasiedlenie wyspy nastąpiło na drodze kolejnych, izolowanych względem siebie migracji ludnościowych ~2. Tłumaczyłoby to fakt istnienia na Niue dwóch endogamicznych i antagonistycznych względem siebie społeczności wykazują·· cych pewne zróżnicowania antropologiczne, kulturowe i w mniejszym stopniu językowe. Zgodnie z lokalnymi przekazami, na wyspie pojawiły się trzy 5~ruPy osadników. Pierwsza migracja miała mieć miejsce około 700 roku n.e. i tworzyli ją Polinezyjczycy z Sawaii (Samoa). Lądowanie tych ludzi poprzedziły zwiadowcze penetracje grupy ich przodków. Drugą falę osadniczą stanowili Tongańczycy będący uczestnikami wojennej wyprawy morskiej. Doszło wtedy do walk pomiędzy wyspiarzami i tongail13kimi agresorami. Nowi przybysze pozostali na wyspie powiększając liczb~ osiadłych tam Tongańczyków, którzy przypłynęli wcześniej w małych, niezorganizowanych grupach. Wydarzenie to miało miejsce w początkach XVI wieku. Również z Tonga przybyła kolejna, trzecia grupa osadników pod koniec XVII wieku 33. Język Nieańczyków jest blisko spokrewniony z językiem tongańskim. S. H. Elbert uważa Niue za "kolonię" tongańską i język wyspiarzy z Niue włącza wraz z językiem tongańskim do jednej grupy językowej 34. Dane zebrane przez Elberta posłużyły do obliczeń, z których wynika, że Niuań ezycy odseparowali się od wyspiarzy z Tonga pomiędzy 400 - 800 rokiem n.e.35. Znawcy przedmiotu wskazują, że powyższe ustalenie wymagają sprawdzenia i dalszych badań 36. 32 E. M. Loeb, Historyand tradiJtions Bulletin 32, Hawaili 1'92:6, s. 23 - 24 i in. 33 of Niue, Bennie,e P. Bish::>,p Museurr: Ibid. S. H, EI!bert, op. cit., S, lB4, 169; Usta1enia A. Pawleya (op. c,it., .-;. 40 - 41). 35 R. C. Green, L.inguistic ... , s. 1,3. 3~ Elberta z{)Is't,ałypJitwi'OI'dzo:ne prz"z 36Aut.oi' .,ławnika Niue Dictionary, J. M. McEwen' zauwa.zył, w języku Niue (}becn1o·śćpewnej I~czby słów na'wiązują.cY'ch do jęzYI~a samoańs:k,ieg{) i języków w0;ohoo!l1Ji'Oipoihne-zy jnY'ch. Na tej ,pad!StalWieuważa, że dawny język Ni'ue był ściślej związany z tymi d'ialektami, alepóźni.ej na<SltąpiłsHny wpływ języka t'oug'u\:;kieg{l; A. A. Koskinen podaj'e, :i.e wi'e'le niueańs'kich nazw miej.sc nawiązuje do nazw samo.ał1~kich (A. A. KOis.k~nen, G~os w dyskusji, [w:] P. S. Bciłwooo, The prL'hisioTY ... 1~ , s. 21) . �148 Jacek Schmidt Archeolodzy umiejscawiają zasiedlenie wyspy około 470 roku n.f:. Do takiej oceny upoważniają datowania C14 uzyskane w położonej we wnętrzu wyspy osadzie Paluki 37. Pierwsi ludzie na Niue nie byli zbyt liczebni i mogli tworzyć zwiadowczą migrację poprzedzającą lądowanie 'Niększej grupy ich ziomków. Badania nad uprawami orzecha kokoso'Nego i innych owoców potwierdzają, że na Niue pojawiło się kilka grup ludzi w różnych odstępach czasu. Ograniczone analizy antropologiczne wyka.zują bliskie pokrewieństwo populacji niueańskiej z ludnJścią zachodniopolinezyjską 38. Powyższe ustalenia znajdują potwierdzenie w wynikacr: analizy" kształtu bazaltowych toporków i badaniach etnologicznych nad wybranymi elementami kultury materialnej Niue 39. Główny trzon zaludnienia Niue niewątpliwie pochodził z Tonga, jednakże obecny status języka Niue nie może być użyty jako argumepi, że wyspę skolonizowano tylko z tego obszaru 40. Liczne przeslanki wskazują na możliwość przybycia wczesnej fali osadniczej z Samoa lub innego pobliskiego obszaru. Umiejscawianie zasiedlenia Niue w V wieku n.e. jest naj ba rdzie j wiarygodne 41. Zasiedlenie Polinezji centralnej w s c h o d n i ej. Północne Wyspy Cooka (Manihiki) leżą w centralnej części Polin£zji, pomiędzy Tokelau na zachodzie i Wyspami Towarzystwa na południowym-wschodzie. W skład archipelagu wchodzą wyspy: Tongareva, Manihiki, Rakahanga, Pukapuka, Nassau, Suworowa, Palmerston. Każdy z mieszkańców atolu Tongareva wywodzi się z jednej z trzech głównych linii genealogicznych, a ich przodkowie zmieszali się ~ sobą poprzez małżeństwa mieszane42• Wodzem jednej z pierwszych grup osadników na atolu był Taruia. Podanie z Aitutaki (południowe Wyspy Cooka) mówi, że tenże Tantia był wodzem na tej wyspie. Został on zmuszony do opuszczenia swojej ojczyzny i pożeglował na Tongarevę. Dokładna ana,l7 M. M. Troitter, Niue Is~and, archaeological Bul,let.in 7, Chl"btchurch, New Zea:lal1Jd 197'9. s. 50. survey, Call'1l'I'bu.ry Mu"cum, ss Ibid., s. 57, 30 Ibid., s. 12, 49 i in. prehistory of Western Polynesia, Pap0r pre.'c,ILed at Nice in CoJ:1.oqueXXH ... , s. 31. 41 W 197·2 roiku uzyskano da-towanie CI4 w.-;ka,zująee na zasiedlenie wyspy okol'G 130 roku n.e. (R. Shutler, Recent ... , s, 118). Wynitk ten nie koresponduje z da'ny' mi otrzymanymi w trakcie flstc1!iJnichbadań. J'eiŻeli Niue byla fak-tycz:nie wmie"zkaL w tak wczesnym 'Okres.i·e. 1-0 dalsze bad'a'ni,a powilllny ujawnić obecność skorup ceramiczny'ch jakie z.!la~'ezi-onona Samoa, T{Jo'ga czy Uvea. I~ P. H. Buok, Ethnology of Tongareva, B~'rnice P. Bishop M-u'sell'm, BulleLn 92, Hawaii 1'932, s. 1'1- lit lO J. M. Dav,iid'son, The �STAN BADAN NAD PROCE:SEM ZASIEDLANIA POLISEZJI 149 liza Petera H. Bucka wykazała, że pierwsi zasiedleńcy wyspy mogli stanowić małą liczebnie grupę ludzi nie posiadających wykształconych kapłanów, czego dowodzą porównania list genealogicznych i M'ystępuJClce w nich braki. Kolejny przodek wyspiarzy z innej linii, Mahuta przybył na Tongarevę póżniej niż Taruia. Mahuta jest dobrze znany tak~e w tradycji Rakahangi. Rodzinna tragedia skłoniła go do opuszczenia tego atolu i osiedlenia się na Tahiti. Tradycje z innych wysp potwierdzają fakt odbycia podróży przez Mahutę z Rakahang.i na Tohgarevę via Tahiti 43, NIałŻ€!lstwo córki Mahuta doprowadziło do zejścia się lini Mahuta i Takatu-przodka wyspiarzy z kolejnej linii. Takatu należał do wcześniejszej fali osadniczej. Okres zasiedlenia atolu ustalany od Mahuta i Taruia wynosi 18 generacji, co umiejscawiałoby kolonizację wyspy w połowie XV slulecia. Jeżeli jednak wspomniane tradycje z Aitutaki i Tongarevy dotyczące Taruia mówią o tej samej osobie, to datę zasiedlenia należałoby cofnąć. o jedno stulecie 44. Kultura Tongarevy wykazuje ścisłe powiązania z kulturami Polinezji centralno-wschodniej i marginalnej 4;;. Wstępna penetracja archeologiczn:, przyniosła datowanie C14 na 710±70 lat przed dzisiejszą datą tj. 1240 ro-k n.e,46 Manihiki i Rakahanga. Chociaż obydwa atole dzieli odległość 2;> m!\ można mówić o ich pełnej jedności kulturowej i wspólnocie dziejowej. Tradycyjn3 historia Rakahangi przypisuje zasiedlenie obydwu atoli jednej rodzinie biologicznej, na czele której stał prześladowany wojownik. Wyprawie nie towarzyszyli wykształceni kapłani. W związku z tym informacje genealogiczne są zwięzłe i ubogie w szczegóły. Podanie o odkryciu atoli jest zmieszaniem historycznej narracji i mitu. Pierwszym człowiekiem na wyspach był Huku, żeglarz rodem z Rarotongi (Pd. Wyspy Cooka). Huku przypłynął na Manihiki ze swoją siostrą Tapairu i je] mężem Toa. Nazwy geograficzne i imiona własne wspomniane w tej tradycji potwierdzają rarotongańskie pochodzenie Huku. Żeglarz ten powrócil na Rarotongę, a jego siostra wraz z mężem pozostali na wyspach. Związk! krwi zadecydowały o daro-wiźnie nowej ziemi, jakiej dukonał Huku na rzecz Tapairu i Toa. Toa był wielkim wojownikiem, jednak prześladowania jakie go spotkały na Rarotondze skłoniły go do opuszczenia ojczyzny na stałe. Naczelnicy na Rarotonga zachowali w pamięci po dzień dzisiejszy fakt opuszczenia wyspy przez Toa. Pojawienie się Toa na Manihiki i RJ.- ,la Ibid., .•• Ibid., :1;t:Jlenia .~. 17, 19. s. 30; czasu, G~n('ak;g.·-e w którym z. Ra)'Dtongi '" Ibid., s. 11- 13, 178 -179,211212,216 R. ShuUer. Recent ... , s. 120. • ft i ~UWE'j ży1 TU'I'uia. - 2QO. Zelandii Llmoiliwiają d~)Klachc: �150 Jacek Schmidt kdhanga umiejscawia się w XIV wieku, co koresponduje z datowaniem zasiedlenia Rarotongi 47. Manihiki i Rakahanga znajdują się w sferze wpływów kultur Polinezjl wschodniej i marginalnej. Tamtejszy dialekt Jest blisko spokrewnIony z dialektami maoryjskimi, i tn zarówno w zakresie słownictwa jak i stosowania pewnych głosek 48. O związkach z Nową Zelandią świadczą również pewne znaleziska z zakresu kultury materialnej 49. Pukapuka jest najbardziej wysuniętym na zachód atolem z całej grupy Wysp Cooka. Analiza podań wyspiarzy nie umożliwia sprecyzowania obszaru, z którego dokonano odkrycia atolu. Niemniej tradycje Jdw0łują się do ścisłych kontaktów z wyspami leżącymi na zachodzie: Samoa, Tonga, Tokelau, Niue i prawdopodobnie także z Fidżi ;;0. Jak wskazujq listy genealogiczne, pierwsi mieszkańcy wyspy pojawili się około 600 :a: temu 51. Kultura Pukapuka zawiera szereg nawiązań do wszystkich subkultur polinezyjskich, jednakże jako całość moż·e być uważana za kulturę marginalną Polinezji zachodniej. Typowe zachodniopolinezyjskie elementy kulturowe można prześledzić w sferze kultury materialnej ;'2, organizacji spolecznej i mito-Iog.ii Pukapuka 53. Na uwagę zasługuje fakt, że związki kultury materialnej atolu z poszczególnymi wytworami kulturowymi występującymi tylko na wschodzie lub tylko na zachodzie są relatywnie małe. Poludniowe Wyspy Cooka leżą w centralnej części Polinezji pomiędzy Samoa na północnym-zachodzie i Wyspami Towarzystwa na północnym wschodzie. Zgodni~ z lokalnymi podaniami, centralna wyspa archi·. pelagu Rarotonga została odkryta zarówno z Polinezji zachodnie] ja;': i Wysp Towarzystwa. Samoański żeglarz Karika przypłynął na wyspe mniej więcej w tym samym czasie co Tangiia, tahitiański odkrywca Rarotongi 54. Badania etnologiczne i archeologiczne wykazały, że kultura samonI'lski'.. 17 >'cum, '<lS P. H. Buck. Ethnology of Manihiki Bu,He'hn 99, Hawaij W32. s. 14 - 22. Ib'id., S. m~rl RakClhanga, 51 P. Bi,,,.h.;.p:\L- 11 - 1:3. s. 141 - 143. 5Q E. i P. Beaglehole, Ethnology of Pukapuka, Bulletin I~SO, Hawa·ii 1938, .s. 378, 410 - 41'1, 41'S i i,n. ·19 Bernice Ibid., Ibid., Bern-ice P. Bi.~hop Mll.-;cun, S, 2'41, 37'7 - 37l:l. •~ Można ,tu przykladowo wymienić zbieżności w za,kre:"ie ty,pów ;'Clczykó\\', tcc~nik lowieck·ich, sYSttelffiówirygacyjnych przy kultywacji po"zcwgólnych upr;]'''' itd.; E.i P. HeGlJgleh~)~'e, op. cit., s. 41'3 - 4·1'1. 5~ G. MacGregor, Notes on the ethlwlogy of Pltkapuka, Bernice P. Bi':'!l"p ;\'L:i'C"dm. OocaS'io;na! P>apel'~, t. XI, nr 6. Hawa'ij 19135,s. 8. ;1 P. H. Buck, Wikingowie ... , s. 10'1 - 102. �STAN BADAN NAD PROCE5EM ZASIEDLANIA 151 POLINEZJI nie wywarła istotniejszego wpływu na Wyspach Cooka, których podłoże Kulturowe jest typowo wschodniopolinezyjskie. Wpływy z Wysp Towa·· rzystwa miały charakter bezpośredni lub też następowały poprzez mieszkańców Wysp Tubuai. Datowania C14 potwierdzają fakt zasiedlenia Rarotangi około 1290 ± 70 n.e. Proces zasiedleńczy na tym obszarze rozpoczął się jednak znacznie wcześniej 5'3. Południowe Wyspy Cooka jawią si(~ jako ważna granica pomiędzy subkulturami polinezyjskimi, zwłaszcza Nową Zelandią i Polinezją zachodnią. Nie ulega wątpliwości, że tamtędy wiodły szlaki migracyjne do Nowej Zelandii i Polinezji wschodniej. Językoznawcy wskazują na ścisłe związki języków Wysp Cooka, Nowej Ze· ;andii i Wysp Towarzystwa 56. Położony w centralnej części Polinezji archipelag Towarzystwa tworzą dwie grupy: Wyspy Na Wietrze oraz Wyspy Pod Wiatrem. Odkrywcą Wysp Pod Wiatrem miał być samoański żeglarz Taiwa, który wylądował na Raiatei i założył tam słynną osadę Opoa. Wydarzenie to mogło mieć miejsce, jak głoszą genealogie, około 850 roku n.e. Z kolei wielki przodek Tahitian, Taaroa przybył około 100 lat wcześniej z archipelagu hawajskiego 57. Zarówno tradycje lokalne jak i podania zapisane w innych częściach Polinezji wskazują na Wyspy Towarzystwa jako najważniejsze centrum rozprzestrzeniania się kultury polinezyjskiej. Najstarsze znaleziska odkryte na wyspach Maupiti i Huahine datowane są na 850 ± 70 rok n.e., jednakże położenie innych wyrobów w war.<:twachodkrytych poniżej tego datowania pozwoliło określić ich wiek na 650 rok n.e ..';B Nie natrafiono jeszcze na ślady najstarszego osadnictwa !Ja wyspach. Odkrywki archeologiczne prowadzone na innych wyspach archipelagu dostarczyły dowodów tylko na znacznie późniejsze osadnictwo. Znaleziska wykopane na wyspie Moorea pochodzą z XIII i XIV wieku i nic nie wskazuje, że Moor<.~abyła zamieszkała dużo wcześniej 59. Zarówno w sferze kultury materialnej jak i innych aspektach kull;"ry Wyspy Towarzystwa przejawiają silne związki z kulturami Nowej :;:; R kti'l~ Duff, oJ Prehistory the Southern Cook !.'!anc1s, Ca'n'tcrbu.ry Mus'cum, Bul· Chl'j",lchurch, New Zealand 10974, s, 10, 1'6 - 1'8. 146. :o" H. C. Gr,ec>l1,Lingllistie ... , :;. 38 - 29. tj. 57 E. S. C. Ha;ndy, History anel culture ill the Societu lslanels, Bcrni'ce P. Bi,· J:op :Vlu'l'um, Bulletin 79, Hawail 1930, ci, 5 - 6, 83 - 8,6; A. L. God'lewsikli, Drogi S'(J110U.' slońca, \Vrr:c!a'W 1'96:1. S, 9. K. P. Eim(),:'y i Y. H. Slin>e,tu,op. cit., s. 167 - 160; y, H. Sinoto ,i P. C. Maceo)', Report on the pre!iminaru excavation of all early habital'ion on HlLahine, Societ;; Islands, "J'DU Dna l d'r' la Societe des Ocea.niste.ci", t. 31: 19'75, nor '17, s. 183; R. Shutler, 501 P.ecent ... , s. 117 - 11'8. 5G Archeology on pelf,'; nI' the Mus'cum ;967. i. 217 - 220. thq island er! Nat'lI:"a'! Moorea, Hist{)ry", FrencJ] Polynesia, R. C. Green (led.), "A 11lthro,pCll·ogk;,J l t. 5'1, c.z. 2, New Pa· Y'H-:" �152 Jacek °.- __ --.:'-'17.:..0 .:..'6r:0'-- e (\ \ k s x- Schmidt .:..''TS.:..O -'1 Jarvis <: '.. 130 '40 Mą /.-? r Ir l~O". 10 '1""<9' •• s·aW~i <\.• I l Nukuhiwa" Tongarewo a (\ I N ••'"'''''''' ą Pukapuk&' -•• Tutuola f "1anua . ": hIk .0: :: Hiwaoa 'Manihiki Fatuhiwa Nassau w. ~Lworowil w- y • N iuat ~ .... .. • ··Wawa 20/-;-:'-.:~·~.:..·~-n-g-at-a+-'-'------'-"jF-"=--'-',--oii>4--i--+--.:..':..=-·'-... I I : C:--'l-l I '." -.--+----;-..--.-\~. .: Marutea _~__ ~~Man~arerwa_j eo Gena °l Pi tcai rn° '-- -'- -L --" Ryc. 3. Kderunki m·igracJi zasiedlel1czychw -'- PoEnezJi '-- centralnej i j i l L---' i wschodnlej Zelandii, Markizów i innymi społecznościami wschodniopolinezyj;;kirni. Analogiczne powiązania można prześledzić także we wczesnej kulturze archipelagu 60. Wyspy wchodzące w skład grupy Tubuai zostały zasiedlone z pobliskich Wysp Towarzystwa. Nastąpiło to prawdopodobnie wcześniej, niż k:nlonizacja Południowych Wysp Cooka, tj. pomiędzy VII a IX wiekiem n.e, Bliskie pokrewieństwo mieszkańców Wysp Cooka, Tubuai i Wysp Towarzystwa znajduje pełne odzwierciedlenie w języku, kulturze i świadomości wyspiarzy 61. Dotychczasowe u:::tnlenia etnologów i językoznawców pozwalają uważać, że odkrycie niezliczonych atoli wschodniopolinezyjskich Wysp Tuamotu było dziełem Tahitian i Markizyjczyków. Proces zasiedleńczy rozpoczął się już w IX wieku n.e.62 W stosunkowo bliskiej odległości od rozległego archipelagu Tuamotu leży grupa Mangarevy zwana też Wyspami Gambiera. Podstawy kultury '" E. S. C. Handy, Hi~tory .. " s. 9 - 67; Ralph Linton zaikladal, że kultura Wy,sp Towarzy.s'twa zajmuje pośrednie nlleJsce pCJmiędzy kamrplek.-;ami Samoa-Tonga i Markizy-Nowa Zelandia. Takie stanowisko zO.4alo poddane ostrej krytyce prze<: P. H. Bucka (Samoan material ... , S. 665). 61 R. T. Aiitken, Ethnology of Tubuai, Bernice P. Bishop Museum, Buile: in ·iii. Hawa:ii 1930, s. 80 - 83, 95 - 97, 165 - 166. tl2 R. C. Green, Linguistic ... , s. 26. �STAN BADAN NAD PROCESEM ZA'SIlCLiLANIA POLINEZJI 153 Mangarevy były oparte na wczesnej kulturze występującej na Wyspach Towarzystwa przed okresem przeniesienia' jej na Hawaje i Nową Ze]andię. Pierwsi osadnicy przypływali na wyspę w małych grupach z Tuamotu i byli reprezentantami prostej kultury rybackiej bez rozwiniętej teologii wymagającej stawianJa platform marae dla oddawania czci bogom. Jedyną rośliną wniesioną przez tych ludzi na wyspę był orzech kokosowy. Pierwsza zorganizowana wyprawa kierowana przez naczelnika Tupa wylądowała na Mangarevie około 1300 roku n.e. Nowi przybysze przywieźli ze sobą liczne rośliny uprawne występujące tylko na ,\..yspach wulkanicznych. Chlebowiec i banan mogą wyrosnąć tylko z młodych pędów co dowodzi, że Tupa kierował ukierunkowaną ekspedycją. która lądowała na Mangarevie nie dokonując w trakcie podróży dłuższych postojów na leźących na trasie atolach 63. Nie budzi żadnych wątpliwości bliskie pokrewieństwo kultury Mangarevy z lokalnymi kulturami wschodniej Polinezji i obszarów marginalnych, zwłaszcza Markizów i Wyspy Wie'1kanocnej 64. Analogiczne terminy na określenie wodza, najwyższego kapłana, kobiet o wysokim statusie społecznym, poszczególnych upraw czy też nocy i miesięcy księżyco'vych oraz liczne zbieinośc.i w sposobach budowy i typach domostw, rodzajach pożywienia pozwoliły na ustalenie markizyjskiego rodowodu wyspiarzy z Mangarevy 65. Aktualne sekwencje archeologiczne ustalone na wyspie obejmują ':)kres od około 1200 roku. Nie napotkano jeszcze materiału odnoszącego .się do okresu zasiedlenia wyspy. Cechy XIII i XIV-wiecznej kultury Mangarevy potwJerdzają bliskie pokrewieństwo z Markizami, skąd najprawdopodoib~iej nastąpiło oderwanie zespołu kulturowego Mungarevy 66. Glottochronologiczne ustalenia wskazują, że język Mangarevy odseparował się od języka markizyjskiego pomiędzy 800 - 850 rokiem 67. Samotna wysepka Pitcairn leży około 650 km na południe od Wysp Gambiera. Wła~llie tam osiedlili się buntownicy ze słynnej fregaty .,Bounty". Już wtedy wyspa była niezamieszkała, chociaż natrafiono na liczne ślady obecności dawnego osadnictwa polinezyjskiego. Rekonesans archeologiczny przeprowadzony przez Y. H. SinoeO poz. walił na ustalenie, że Pitcairn był zamieszkały już około 1335± 105 n.e.68P. H. Buck, Ethnology of Mangareva, Beruke P. Bishop Museum, Bualeit-jn 1938, s. 508. li< A. Metraux, F:thnology of Easter Island, Hel'ndce P. B;shop M-llseun:. Bulictin 160, Hawai'i 1'971, s. 417; R. Linton, The material culture of the !llcpquesas. Bernice P. Bis.hop :vIu,;eu7l1, Memoir, t. 8, nr 5, Hawd·ii 1'925, s. 296 - 29'1. 65 P. H. Buck. Ethnology of Mangareva ... , s. 509 - 51<2. 06 R. C. Green, Linguistic ... , s. 25. 67 S. H. Elhen,t, op. cit., s. 164, tabela 3. llJl R. .j M. E. ShuHer, op. cit., s. 87. .:l 1'37, Ha:waii �154 Jacek Schmidt Analiza toporków i innych wytworów wskazuje na markizyjskie fochodzenie pierwszych mieszkańców wyspy. Osadnicy z Markizów zasiedlili takŻ€ inną samotną wysepkę w tym regionie, Henderson. Stw,ierdzono tam obecność człowieka około 1150± ± 100 roku n.e.69 Archipelag Markizów tworzy 14 wulkanicznych wysp i wysepek leżących na wschodnim obrzeżu Polinezji. Sami wyspiarze lokalizują ojczyznę swoich przodków daleko na zachodzie i zwą ją: Tona Tapu ,(Tongatabu), Vevau (Vauvau), Hawai (Sawaii), Upou (Upolu), Fiti, Nui (Fidżi Nui). Obecność tychże nazw w Polinezji centralnej sugeruje, że markizyjscy osadnicy przesunęli się przez te obszary w swej wędrówce ze wschodniej Melanezji lub zachodniej Polinezji i nadawali odkrywanym w drodze lądom znane sobie nazwy 70. E. S. Craighill Handy podją~ się p:-óby ustalenia daty zasie'dlenia Markizów w oparciu o wyseiekcjonowane przez siebie podania i genealogie. Pierwszy osadnik imieniem Huku miał pojawić się na Hiva Oa pomiędzy 950 a 1100 rokiem n.e. lub nicco wcześniej 71. Liczne dowody z zakresu kultury, języka i antropologii pozwalają uważać Markizyjczyków za zwartą grupę polinezyjską. Tradycje i genealogie potw.ierdzają silną świadomość związku grupowego wszystkich wyspiarzy opartą na bazie wspólnego pochodzenia i jedności kulturowej, Istniejące zróżnicowanie regionalne pomiędzy północno-zachodnimi i południo,vo-wschodnimi wyspami archipelagu mają drugorzędne znaczenie i nie podważają słuszności powyższego wywodu 72, Kultura Markizóv.' zawiera wszystkie elementy typowe dla Polinezji wschodniej i całego obszaru marginalnego, zwłaszcza Nowej Zelandii 73. Porównanie kultury mark,izyjskiej z kulturami Samoa i' Tonga ujawniło obecność tak istotnych różnic, co upoważniło do przypuszczeń, że kompleksy te musiały być wywiedzione z różnych źródeł 74. Rewelacyjne wyniki archeologicznej ekspedycji R. C. Suggsa rzuciły nowe światło na prehistorię Markizów i cały proces zasiedlenia tego regionu Polinezji. Odkryte na wyspie Nuku Hiva stanowisko (NHaa1) odsłoniło dużą ilość przedmiotów analogicznych do wcześniejszych WytWDR' R, Shutler, Hece/Jt., , , s, 118, E, S, C. Ha'ndy. The native ... , s. 10 - 11. 14 - l!5. 24; R. C. Suggs, lliślori:'u: trrdit'orlS and archeology ill Polyne~ia, "Amerjc~itl AJnthropoil'OgiSlt", t, 62: 1960, nr "l. N .,. 7£":. " E. S. C. Ha'ndy. The native .. , . s. 24; R. Li'nlton, ,ap. ci't., .'i. 44-5. •• E. S. C. Handy, The native"., s. 2,1- 24; Na bl>Jl'ienie zróżnicowani,l zu:n ·.·2~ jQzykomawcy, " R. Lint'Oln, op, cit" s, 2g6 - 297, 31'8 - 319. 396, 458. H Ibid., s. 458; S, M, DaV'i'd'Son, op, cit., s, 45 - 46. W'ikl- �STAN BADAN NAD PROCESEM ZASIEDLANIA 155 POLINEZJI rów z Melanezji wschodniej, Samoa i Tonga 75. Natrafiono też na wyroby ceramiczne o cechach zbhżonych do Z'nalezisk fidżijskich i tongańskich iI. Datowanie C14 wykazało, że wyspa była zamieszkała w II wieku p.n.e. Powyższe odkrycia posłużyły R. C. Suggsowi do rekonstrukcji kolejnycn faz rozwojowych kultury markizyjskiej n. Jego ustalenia zostały zrewidowane i ostatecznie przyjęto, że okres zasiedleńczy rozpoczął się około 300 roku n.e.iB Datowanie zasiedlenia Markizów w oparciu a przekazy polinezyjskie okazało się całkowicie błędne. Jednakże zarówno tradycje jak i badania archeologiczne wyraźnie wskazują na Polinezję zachodnią jako obszar ojczysty markizyjskich przodków. Akceptacja tezy o zaludnieniu Polinezji wschodniej z obszaru Polinezji zachodniej wymaga jednak ustalenia, która pionierska kultura wschodnia była niewyróżnialna od kultury Polinezji zachodniej. Nie zostalo· to jeszcze udokumentowane archeologicznie. Co więcej, różnice pomiędzy wczesną kulturą wschodniopolinezyjską :ol jakąkolwiek kulturą Polinezji zachodniej są znaczni€ w,iększ€, niż zróżnicowanie zaobserwowane wewnątrz obszaru Polinezji zachodniej. Niektórzy badacze wysuwają ryzykowną hipotezę, że wschodnia i zachodnia Polinezja przedstawiają się jako rozbieżne układy o równym statusie z odległą, wspólną kulturą przodków istniejącą przypuszczalnie pDza obszarem Polinezji 711. Wpływ kultury zachodnich Polinezyjczyków-twórców Lopita na wschodnią Polinezję pozostaje nadal kwestią otwartą. Upowszechnjnnie poglądu o kolonizacji Markizów z Samoa jest stanowczo przedwczesne i nie poparte kostruktywnym materiałem dowodowym BO. Centralne położenie Wysp Towarzystwa w Polinezji, liczne reminisceacje odnoszące się do tego archipelagu, które przewijają się przez wiela podań polinezyjskich, a także ustalone powiązania kulturowe pozwalały traktować te wyspy jako główne centrum rozprzestrzeniania się kultury polinezyjskiej. Obecne ustalenia archeologiczne wskazują na Markizy jako równie ważny ośrodek, z którego zasiedlono większość wysp wschDdniDpolin€zyjskich. Dokładne ustalenie znaczenia obydwu archipelagów w prehistDrii Polinezji nie jest jeszcze możliwe, głównie z uwagi na słaby rozwój badań archeologicznych i brak odpowiednich stanDwisk z Wysp Towarzystwa. ;.; R. C. Suggs, nes'Cl. "AnlhnJ'pological Arrl~aeoL,ogy of Papers oJ the Nuku Hiva, American aMrque:;as of Iolan"ls, Natural French polU· History",., t. 4>9, cz. I, ~~ew YG'c1k 19'61, ii. 17'7 - 178. ;,; Ibid., s. 96 - 97. ;; lb'id., s. 2·0, 174, UH - 194. " R. i M. E. S'tutler, op. cit., S, 82 - 83. :. R. DuH, op. cit., .-;. 19 - 20; J. M. Davi'ds'on, op. ,,';okic j koncepcji są K. P. Emory j Y. H. Sinolto (op. cit.). <,'. "lp. L. M. Groube, op. cit., s. 81; P. S. Be1'1w<ood, cit., The :;. 'lu; P.rz{~<=,iw.nLkn:m! prehi.story ... , .s. 15 �156 Jacek Z a s ie d le n ie P o lin € Schmidt z j i m a r g i n a l n e j. Wyspy Hawajskie stanowią najbardziej wysunięty na północ archipelag polinezyjski. Tworzą go wyspy; Hawaii, Maui, Lanai, Kahoolaui. M{)lokai, Oahu, Kauai, Niihau oraz szereg skalistych, niezamieszkałych wysepek. Tradycje wskazują na tahitiańskie pochodzenie pierwszych odkrywców Hawajów. Pierwsi migranci z Wysp Towarzystwa pojawili-ó;q :101 8l wyspach w przedziale czasowym 900 - 1200 n.e. Wschadniopolinezyj.;ka kultura Hawajczyków przejawia szczególne związki z Wyspami Towarzystwa, Markizami i Nową Zelandią 62. Powiązania Hawajów z kompleksem markizyjsko-maoryjskim można prześledzić w tak,ich elementach kultury jak: forma i ogólny porządek dOlllostw, typy łodzi i technika ich budowy, formy kamiennych tłuczków, toporów, szczudła, deski do pływania itd. Zaobserwowano też liczne paralele markizyjsko-hawajskie nie występujące w kulturze Maorysów: kami<:nne platformy domostw, ceremonialne platformy kamienne, luk muz.yczny, typy bębnów 83. Do najbardziej charakterystycznych koneksji Hawajów z Wyspami Towarzystwa należy zaliczyć obecność zorganizowanego Kapłaństwa i scentralizowanej władzy z boskimi naczelnikami. Wymi·e:1icne elementy organizacji społecznej nie "Yystępują na Markizach 84. Odkrycia archeologiczne dokonane w zatoce Halawa na Molokai uja',vnily ślady osadnictwa na wyspie w okresie 600 - 1200 n.e. Kultura :Ylolo;:ai przejawiała wtedy wstępną adaptację do nowych warunków środowiskowych. W tym samym czasie została skolonizowana wyspa Oahu. gd!lO(;' odkryto wyroby datowane na 600 rok n.e. Najnowsze techniki dato·J·:ania wskazują na możliwość jeszcze wcześniejszego zaludnienia Oahu. Zespoły kulturowe Molokai i Oahu są wyraźnie spokrewnione ze znaleziska:uj pochodzącymi ze wcz'esnej fazy rozwoju kultury Markizów przypa~bJąc~J na lata 300 - 600 n.e. Wszystkie proponowane datowania odpowiadaj,,"j P')stulowanej dacie zasiedlenia Hawajów z obszaru Markizów. Jedno z 0:1.krytych stanowisk zostało uznane za reprezentatywne dla stadium pxzątkowego rozwoju kultury wschodniopolinezyjskiej-hawajskiej i wywiedzione z proto-wschodniopolinezyjskiego zespołu kulturowego 8;;. Główną Sl R. C. Suggs, '" Według P, H. Historical Bucika, ... , s. 766; P. H. Bouck, Wikingowie.,., pGwi<jzania .,<) zn~'czn.ic ,,·ilni.ejsze niż S3 R. Lin1.an, op. cit., S, 458. ]«nd'i'l 84 laid., S5 P. "Journ.aJ V. między Hawajami, Marki.zami ;;. 202· 20~. i :"i"";) Ze- s'ię prrzyp>uSZ:Cza (Sanwan ... , s, 662). s. 469 i in. Kirch, o'f the Halawa Polynesian Dune Society", site (Hawaiian Islands); (J prelirninarl! t. 80: 1971, nr 2, s, 228, 230, 2!33- 2.:34. ;·epor~. �STAN BADAN NAD PROCESEM ZASIEDLANIA pOLINEZJI 157 wysp~ archipelagu, IIawaii zasiedlono przed IX wiekiem n.e., chociaż najstarsze dotąd uzyskane datowanie proponuje rok 1250 n.e. Oddzielny problem wykraczający poza ramy tego artykułu stanowi kwestia dawnego osadnictwa na wysepkach Nihoa i Necker 86 . .Językoznawcy umiejscawiają język Hawajów w subgrupie języków polinezyjskich i wskazują na jego wydzielenie się z południowo-wschodniego dialektu Mdrkizów. Nastąpiło to wkrótce po zróżnicowaniu się języka markizyjskiego na dwa dialekty 87. Reasumując, można stwierdzić, że kolonizacja Hawajów nastąpiła z )'1arkizów i Wysp Towarzystwa. Pierwsi osadnicy markizyjscy przypłynt:1i na Hawaje w VI wieku n.e. lub nieco wcześniej. Późniejsza migracja z Wysp Towarzystwa rozpoczęła się około 1000 roku n.e. Polinezyjskie przekazy ustne przypisują odkrycie Nowej ZelandIi kil·· ku różnym żeglarzom: Kupe, Nuku lub Tai 88. Wydarzenie to miało miej .. sce około 950 - 1150 n.e.89 Trzysta lat później przybyła na Nową ZeJan-· dię duża grupa migrantów z Polinezji centralnej. Przypłynęli oni na kilku wielkich łodziach a nazwach do dziś znanych wśród społeczności rr:aoryskiej 90. Kultura Maorysów wywodzi się z centralnej i wschodniej Polinezji. WskaZUje na to m. in. podobieństwo wczesnych nowozelandzkich wytworów do znalezisk z Maupiti i Huahine w archipelagu Towarzystwa 91 Niezaprzeczalna oryginalność i niepowtarzalność wielu maoryjskich zjawisk kulturowych nie jest w stanie przesłonić bliskiego pokrewieństwa z kulturami Markizów, Hawajów i Wyspy Wielkanocnej 92. Roger Duff twierdzi, że Nowa Zelandia była początkowo zasiedlona przez tzw. Łowców Moa nie będących prostymi przodkami obecnych wyspiarzy. Klasyczna kultura Maori miała być dziełem załóg wspomnianej Wielkiej Flotylli. Wszystko jednak wskazuje, że kultura maoryjska ewoluowała stopniowo z fazy Łowców Moa bez żadnych gwałtownych przeobrażen i zewnętrznych stymulatorów 93. Kompleksowe badania archeologiczne pozwoliły na wydzielenie czterech zasadniczych okresów prehistorii Nowej Zelandii. Okres zasiedleńczy umiejscawia się pomiędzy 1000.,\ K. P. Emery, Archeology , s. " R. C. Green, LillglLl~tiC , s. 23 - 25. ," J. :vI.etge, Maorysi z Nowej Zeland'ii, Warszawa 1.97'1, s. 19 - 20. '9 Dokonane Wy'J.iCZL'lLtC z'Ol9talysprawdzone oj 'Óą bal'dzo wiarygodne. 90 G. Grey, Polyne;:ian mythology and ancient traditional history oj N('w Zealand race, Lan'don lS55, s. 136- 161. 91 K. P. Emory l Y. H. Si'noto, op. cit., s. 157, h'i9; Y. H. S,inoto i :P. C. l\LlcOoy, op. cit .. "~o 167 - Hi8, 18'4. •• R. Linton, op. cit., ..;. 458 - ło9; A. Metraux, op, cit., s. 417. u R. C. Suggs, Historical ... , s. 165. �1S8 Jacek Schmidt FIJI TONGA T' 'AMOTU POLYNESIAN SOCIETY ISLAND ISLAND MAQUESAS HAWAII EASTER ISLAND CHATHAM ISLAND NEW ZEALAND Ryc. 4. PQkrewieńsl~wo (Żródło: D. G. Sutton, wybranych po;pulacj; pJJim;zyjs!bc.h nnateri,ał'U sZlkrele'tGweg0 A culture history Society", of the C;,atham H'land' .. t. 89: 1980, nr l. s. '.8) w OIpaon:;iuo analizę l('lIrnal of tl!e pol;.'nesiall - 1200 rokiem n.e., co potwierdza informacje zawarte w tradyejach wyS' piarzy 94. Język Maori wykazuje najbliższe z\\-lązki z językami Tahiti i Raro· tongi. Jego wydzielenie nastąpiło w tym samym czasie, który postulują archeolodzy. Istnieje jednak jeszcze wiele niejasności rozwiązywalnych tylko na drodze intensywnych studiów językoznawczych 95. Wyspy Chatham leżą w odległości 860 km od wschodnich wybrzeży Nowej Zelandii. Specyfika kulturowa i nieco odmienny typ fizy~znJ mieszkańców Chatham przyciągnął uwagę badaczy różnych dziedzin aauki. Tradycje Moriori nie wspominają skąd przybyli pierwsi osadn.icy, jednakże zawierają informacje a dwóch falach kolonizacyjnych. J eżeli·lznamy genealogie wyspiarzy za wiarygodne, to póżniejsza migracja miała miejsce około 1175 roku n.e.96 Moriori reprezentowali typ kultury zbliżony do kultury Maorysów z Wyspy Południowej i mieszkal1ców Wyspy Wielkanocnej 97. ~.• R. Shutler, Rece-nt ... , s. lZO - 101. S. H. Elbe.rt, op. cit., s. 160, t:a!bel'a 2; R. C. Grt'e.n, linguistic ... , .-;. 27 - 28, 30 - 33. 96 H. D. SkiiOl11'N, The Morioris of Chatham Islands, Bern.ie'e P. Bij-shop Museum, t. IX, nor 1, Ha'wai-i -1'923,IS. 354 - 356, 128 - 129. 97 'H. D. Slkinne.r iW. Haudke, The Morioris, Memoirs {)If the Bei'nice lP. Boi."hO'p Museum, t. IX, nr 5, HiaIwarj !1'92JS,s. 35-1- 356. 95 �STAN BADAN NAD PROCESEM 180 I \ ",- ZASIEDLANIA 160 159 PoLINEZJI 140 ...•. ,.., ' \ - --- \ -\- -\ W"':Y-i1.• ...."~ ..... .' • 4'..., "", 'A> \ \ : :. ~ . O •••• q~ - - \ " (' \. Ol-"""=,,,,~W~. ~"o:--..lf-~_---:~~r-Gilberta' •••• '. :'0 ". / : , ,W·y Ellice, " Tokelau ,Rotuma'.. ~ , • ••. Fidżi" - - - -'- - - - - - ,, , " '.: •• I" samoa 201-·-'..R.'~: '..:..' ·...;o.~_---=..~:...k'-.;::;.... ~o" "" -~----ł--~---1!-----I .:. .,'.,. {Ją !~iatea·,·.::.!'>10J': .•.•" __ '~'i M_a_n_u~a+~\,.-.:.T.::;.:.:.h.:.,:i t:.:.i_·_·r;-~:":':"i::<;~''''':''~~_---::~~ Tonga , \ - -::' - . - - - - - • Rapanui .' 4011--~~--.!rl-:""L ..- / , I +-----;;--t":"-:""-_----t------1 Antropologowie fizyczni potwierdzili przynależność Moriori do rasy polinezyjskiej. Szczegółowe badania przeprowaidzone nad materiałem kostnym, formami szczęk .i podniebień ujawniły specyfikę ich związków z Maorysami. Pewne odrębności w typie fizycznym Moriori należy wyjaśniać jako cechy lokalne zaistniałe w trakcie długotrwałej izolacji genetycznej od innych grup wyspiarskich 98. SIady nowozelandzkiego pochodzenia mieszkańców Chatham są wi'6 D. G. Sulttoon, A culture of the Chatham nelSlia:n Sooiety", t. &9: 1000, nr 'l, s. 719. Islands, ,,1"he Jo'Urna:1 of the Poly- �160 Jacek Schmidt doczne także w ich języku. Język Moriori został sklasyfikowany jake dialekt języka maoryjskiego. Język ten wykazuje najniższy stopiell powiązań w całej grupie dialektów maoryjskich. St.anowi to odbicie długotrwałej izolacji, która rozpoczęła się natychmiast po odkryciu Wysp Chatham 99. Izolacja Chatham od Nowej Zelandii uniemożliwiła dwukierunKowe podróże pomiędzy tymi lądami 100. Najprawdopodobniejszym sposob€m zasiedlenia wysp był dryf jednej lub kilku łodzi. Nastąpiło to mniej więcej w tym samym czasi-e,co odkrycie Nowej Zelandii, tj. około 1000 roku n.e. Moriori wywodzą się z Wyspy Południowej lub wschodniego wybrzeża Wyspy Północnej 101. Ewentualna kolejna migracja na Ch..ltham nastąpiła jeszcze 'przed 1400 rokiem n.e. Chronologia zaludnienia Wyspy Wielkanocnej (Rapa Nui) i pochodzenie jej mieszkańców od blisko dwustu lat stanowi pasjonującą zagadb; dla rzesz badaczy i miłośników tajemnic. Odosobnione położenie geograficzne, gigantyczne posągi - moai, obecność pisma rongo-rongo, unikalne wytwory sztuki figuralnej to tylko niektóre zjawiska sprzyjające powstawaniu licznych sp€kulacji wokół problemu kolonizacji wyspy 102. Legendy o zasiedleniu wyspy składają się na ściśle związany ze sobą cykl folklorystyczny i przedstawiają istotne znaczenie dla badaczy p!zeszłasci Rapa Nui. Kolejne wersje podań wyspiarzy zostały zapisane na przestrzeni około stu lat 103. Tradycje wiążą odkrycie wyspy z osobą wodza Hotu Motua. Jego ojczyzną był najprawdopodobniej archip€lag Markizów. Spór jaki wynikł między Hotu Motua a jego bratem (lub też sąsiednim wodzem) Oroi skłonił tego pierwszego do opuszczenia ojczyzny i osiedlenia się na Rapa Nui 104. Badania archeologiczne ekspedycji T. Heyerdahla przyniosły s%ereg zaskakujących informacji o procesie zasiedleńczym i historii kultury wyspy. Laboratoryjnie potwierdzone datowanie C14 wykazało, że wyspa była zamieszana już w IV - V wieku n.e. 10,-'Wydzielono trzy Ulsadnicz.:: Ibic/., s. 70, 72; R. C. G;'cen, "Q Linguistic ... , s. 32. Na tych sz·cr·okościa·ch geQgr.aiiicanych bl'nieją bar·dzo ki ;;tmo.,[erycz.ne l Pacyfik jest 9ZJc!zególrrie niebezpiecLny. 101 D. G. SUit't'Oll, op. cit., s. 87 - 88. :00 dClIi, Pierwotni :tl" .-\. Posern-Z'ielihsoki, nad etnogcnetyc211ymi mieszkaiLcy powiqzaniami Oceanii Polinezji. z Amerukq, nl'ekoFLy,'Jtnc Niektóre ","arun- aspekty ba- ,.Etnogra:f.iJa Polska". t. 12: 1968, s. 3212- 358. "'" Pc'd"'ni'u zbierali za;'ówno nauko'WCy (l8ó3), bi . ,kup T. Jau:,',;·en (11870), W. Thomson (1Ma 40-te), IO~J. [ija", 1963, li'; A. :VIebraux V. KnoTo·zny, 11'1' 4, Datowa:nle ·S. jak ·1 niepl'O·fcsjona:l.iści: ,ks. H. Rils<el OBa6). K. Rout!t.'"CIge CI!U4), S. Eng.Jel't (1!1-40)'1 .iln. Legendy o zaseleni ostrora Paochi, (386±100 n.e.). "Sovjebkaja EI'1ogra- -143 - 153. "tO uzyskał C. S. Smith Jego ustalenia zostały �STAN BADAN NAD PROCI';SEM ZASIEDLANIA 161 POLINEZJI okresy w rozwoju kultury Rapa Nui, zrekonstruowano techniki stosowa· nE' przy wznoszeniu posągów i odkryto szereg cennych wytworów sztuki o 2echach zbliżonych do wyrobów peruwiańskich okresu przedinkaskiego 106. Język wyspiarzy jest zaliczany do rodziny języków wschodniopolinezy:.skich. Jego wyodrębnienie nastąpiło między 300 a 400 rokiem n.e., tj. przed wydzieleniem się pozostałych języków wschodniej Polinezji lU7. Nie me, podstaw do doszukiwania się w słownictwie i gramatyce języka rapanu.iskiego obcych wplywów zewnętrznych lOS. Wyspa Wielkanocna dzieli liczne cechy kulturowe z każdą z regionaln~ch kultur peryferyjnych Polinezji. Nie oznacza to, że każda z tych kultu,· miala bezpośredni wplyw na kulturę Rapa Nui czy jej zasicc11;:::nie. Należy założyć, że Rapanujczycy od€rwali się od swych ziomków zanim dokonał się rozwój lokalnych kultur Markizów czy Mangarevy. i\liesz-. kańcy tych wysp tworzyli w przeszłości zwartą grupę o jednej kulturze i zamieszkiwali na jednym terytorium. Wieki izolacji, odmienne warunki środowiskowe i różne sposoby adaptacji doprowadziły do powstania szereg'J lokalnych kultur wywodzących się ze wspólnego podłoża. Wiele danych wskazuje, że Rapa Nui została zasiedlona z Markizów 109. ZagadnieniEm otwartym pozostaje wpływ ludów Ameryki Południowej na oblicze kuHurowe wyspy 110. Przedstawione tu informacje o stanie badań nad zasiedleniem PolineZJi nie wyczerpują tematu i mogą stanowić tylko bardzo zwięzłe podsumowanie poziomu wiedzy w zakresie omawianej kwestii. EtnogenetycznE penetracje w Polinezji znajdują się nadal w fazie eksploratorskiej i t~-lko dalsze badania mogą przynieść wyjaśnienie prezentowanych problEmów. pc.:-..vierdzone w l:'CI~,rer Island, "Jolll'l1a! :M l.); tDkll dalszych ·of the badail: Polynesian w. S. Society·', Radiocarbon Ayre,;, t. 80: 1'971, nr dates Zob. np. T. Hcycrd'-l·hl. I.~kussttJo OSI roea Pasch i, lV!o3kva 1"982, s. ,R. C. Gre(.,n. Ling1l-istic .... s.25; S. H. Elbert. op. cit., '.>. UH. lU" K. P. Emory, na: '.:>t the Polynesi<un 109 :\. Motraux. £'aBter Islands pastri.oTt in the pre/listory Sc}ciety", 't. 8i: 1'972. nr l. ;;. 6l. Op. cit., s. 416 - 4019: Uprawy '..'iJ Polynesia, wY.S'tQPlljcjC(' n.a wys!pie zwy·"p \vu.lkaaliczJlych. A'naliza toporów. platfc,rm -ahu, ku::·uI'Owych w.';,kazuje na 3peeyLi'cz:1C wiQzi ~ :\'larkizami. tlO T. Heyer-dahl. op. cit. 11 I.ud. t. lXIX oj Jrom .:. s. SO:\. słowniotwa ii.l: ,.JoUl'pocho-d7"<1 i innych cech �162 Jacek Schmidt .Tacek Schmidt STATE OF HESiEA.RCH ON PROCESS OF :POP.ULATION łN POLYNESIA (.summary) The a·rtic'le i-s ,JOn a'ttempt to c()ll1!dC'n~e current. 'siate of rasear<:h on proce,,:; Ot ;llJiciaJ opolpulatio;nin Polynas:ia. Var.jous documents h.arve boon gathel'ed from mam}' fields of e:thnogene/tic ques'ts: infOItrnati()l1 'inc1uded in tra'IlJ,,:mis-sions and Poly·nasian ge'neaJ'ogies, .sitatements made by .ethnologist·s and .also the latest Te.sul·t, o[ arch~ologica:l, hnguistic, <l'n'thrdpolOlgic·alresearch, etc. Thereare several malin quesHons to be aru;werci and their exp13:1·a,tiQJl shauJd becOlme a tU:'1l1'ilI1.g poi.nt in carried c1hnogenetic researc.h. They den-at.e problem of dJrvi'Si{)ln·of the P.olynesi<lJn cu!ttU['c ilnt;) tw'o s'U'bculiture.:>:ealsiern am wootel1n. Start·u,:; of the .9uibcultures il1:eerus to be ex-pll,a'inoo .as w€lH 'ais !bum e ajnrl reason:; of their division, and alSoo chron'01cgical 'pha,se.s w the i~oJated development. In ad:ditioon, 'illlitroductOl'y statements, deahng 'W,it'h two principal IPTeJ1i..;tO;<ic<rl centers o:f cultilirC and migration: Soci.cty Island.s and Marąuc'*l.s, neoo more oPrcc:bi'cln e x'pl.aIllalt j,OTI.s. Thewhole .recons'truc'tion of pl'ocess of population in >Poiynesiais not p'09S~'bł,' nCiW, fiorst ,(yfa'H because of 'too 'Wea.k expansiun oi archeol1'Clg,ic.,l'l re.'i>carch <.l:1da1<;·,) difficuililiie.s of co-rr,elaiion o1'final 're9uits of pa.rticuiar fieWs of j'ntere~t. � https://zbiory.etnologia.uw.edu.pl/files/original/fe73f2cfa1ffa44e6fd87beae7bdb015.pdf a1733092552f67fb4af8083cdbc58f4d Dublin Core The Dublin Core metadata element set is common to all Omeka records, including items, files, and collections. For more information see, http://dublincore.org/documents/dces/. Title A name given to the resource Etnografia Polska Subject The topic of the resource etnografia, etnologia Description An account of the resource czasopismo Date A point or period of time associated with an event in the lifecycle of the resource 1958- Rights Information about rights held in and over the resource Licencja PIA Format The file format, physical medium, or dimensions of the resource pdf Language A language of the resource polski Creator An entity primarily responsible for making the resource IAiE PAN ( d.IHKM PAN) Publisher An entity responsible for making the resource available IAiE PAN Text A resource consisting primarily of words for reading. Examples include books, letters, dissertations, poems, newspapers, articles, archives of mailing lists. Note that facsimiles or images of texts are still of the genre Text. Dublin Core The Dublin Core metadata element set is common to all Omeka records, including items, files, and collections. For more information see, http://dublincore.org/documents/dces/. Relation A related resource oai:cyfrowaetnografia.pl:publication:1612 Date A point or period of time associated with an event in the lifecycle of the resource 1998 Identifier An unambiguous reference to the resource within a given context oai:cyfrowaetnografia.pl:1492 Title A name given to the resource Tacy sami, ale inni. Potoczna interpretacja rzeczywistości pogranicza / ETNOGRAFIA POLSKA 1998 t.42 Description An account of the resource ETNOGRAFIA POLSKA 1998 t.42, s.161-172 Creator An entity primarily responsible for making the resource Schmidt, Paweł Language A language of the resource pol. Publisher An entity responsible for making the resource available Instytut Archeologii i Etnologii PAN, Instytut Historii Kultury Materialnej PAN Format The file format, physical medium, or dimensions of the resource application/pdf application/pdf PDF Text Text capture metadata for PDF documents Text „Etnografia Polska", t. X L I I : 1998, z. 1-2 P L ISSN 0071-1861 PAWEŁ SCHMIDT Katedra Etnologii Uniwersytetu Ł ó d z k i e g o T A C Y SAMI, A L E I N N I . POTOCZNA INTERPRETACJA RZECZYWISTOŚCI POGRANICZA Żyjemy w dziwnym kraju, a raczej w kraju dziwnych ludzi. Na każdym kroku można tu spotkać przejawy tak niezwykłej solidarności narodowej (choćby w czasie ostatniej powodzi), jak też, o wiele częściej, swoistej seg­ regacji dyktowanej lokalnym szowinizmem. Wzajemny antagonizm miast, a nawet osiedli i ulic w tych miastach, jest na tyle utrwalony w świadomości przeciętnego Polaka, że ten może, mówiąc o jakiejkolwiek części kraju, stwier­ dzić z przekonaniem - „Tam nas nie lubią". A jednak nas. Owo my, swoiste poczucie przynależności do jednej, w miarę spójnej grupy narodowej, przejawia się głównie poprzez istnienie autostereotypu Polaka - z reguły człowieka gościnnego, patrioty, lecz jednocześnie upar­ tego i nad wyraz ambitnego („co, Polak nie potrafi?"). Poczucie wspólnoty prowadzi nieraz do absurdalnych sytuacji faworyzowania cech powszechnie uznanych ze negatywne, jeśli tylko są udziałem kogoś, kogo możemy w pew­ nym kontekście włączyć do grupy ludzi określanych pojęciem my. Spójrzmy: informacja o zatrzymaniu pijanego grabarza, który szedł (!) mając we krwi bodaj siedem promili alkoholu nie wywołuje zgorszenia czy oburzenia. Prze­ ciwnie - obok rozbawienia, pojawiają się sądy świadczące o niezwykłym dokonaniu tego człowieka - „Jak on to zrobił? Gigant, geniusz!". Nic tylko wystawić mu pomnik jako honorowemu przedstawicielowi narodu polskiego w Księdze Rekordów Guinessa. Ten przykład jest oczywiście żartobliwie przejaskrawiony, jednak w jakiś sposób istniejący w naszej rzeczywistości. W pewnych wypadkach można się spotkać z identyfikowaniem się z ludźmi powszechnie pogardzanymi, uważa­ nymi za „zakały społeczeństwa", co jest uzasadnione tylko jednym - zgodnoś­ cią z ogólnie podzielanym wizerunkiem własnym. Pewne cechy wyróżniające danych ludzi i kształtujące ich obraz dostrzega­ my przede wszystkim u przedstawicieli innych nacji. Jeśli cechy te są podobne i podobnie postrzegane, mówi się o zbieżnościach w „charakterze narodo­ wym" czy wręcz o „narodowych sympatiach". Rzecz w tym, że Polacy uloko­ wali te sympatie dość daleko - kraje śródziemnomorskie, Węgry, Francja. Powszechnie podzielane zdanie o sąsiadach jest zdecydowanie negatywne, często motywowane wydarzeniami historycznymi. Ale także odmiennością �162 PAWEŁ S C H M I D T cech uznawanych za powszechne i przekładanych poprzez obowiązujący wo­ bec danego narodu stereotyp na pojedynczych jego przedstawicieli. Wśród sąsiednich Polakom narodów szczególne miejsce zajmują Słowacy. O ile pozostałe nacje postrzegane są wybitnie negatywnie (mimo dostrzegania pewnych pozytywów, np. pracowitość i umiłowanie porządku u Niemców), 0 Słowakach nie krążą żadne opowieści, podania czy choćby anegdoty, co mogłoby stworzyć powszechnie znany wizerunek tego narodu. W przeciwieństwie do innych sąsiadów, Słowacy nie są ani dobrzy, ani źli. Oprócz tego, że są często łączeni i myleni z Czechami, oprócz dostrzegania „śmieszności" ich języka, oceniani są przez zdecydowaną większość Polaków tak, jak choćby mieszkańcy Hondurasu - czyli w ogóle. Można to traktować jako „wyjątek potwierdzający regułę" lub przykład na to, że niczego niemal nie można w badaniu relacji społecznych generalizować, nakładając na owe badania ściśle określone i ustalone teorie czy metody, mające „uporządkować" działania naukowe. Chciałbym przedstawić tutaj sytuację pewnego pogranicza, jednak nie tyle pod kątem świadomości tożsamości narodowej jego mieszkańców, lecz przez pryzmat ich potocznej wiedzy o świecie, która przekłada się na ich tożsamość lokalną i etniczną. Od 1994 roku prowadzę badania na polskim Spiszu i Podhalu. Oba regiony oddzielone są od siebie rzeką Białką, będącą ściśle określoną granicą pomiędzy terenami zamieszkałymi przez Górali podhalańskich i Spiszaków. To silnie zaznaczone rozgraniczenie samo nasuwa pomysł badania i opisywa­ nia obu grup wraz z relacjami zachodzącymi między nimi przy pomocy kategorii ugruntowanych w antropologii, tj. swój - obcy oraz orbis interior 1 exterior. Zwłaszcza po wysłuchaniu opinii o sąsiadach, typu: Spiszacy to nieludzie, o d m i e ń c y bez określonej n a r o d o w o ś c i . T a m gdzie przychylniejszy wiatr, zależnie z której strony, tak oni chcą b y ć raz Polakami, raz S ł o w a k a m i [...] Zawiść do S p i s z a k ó w dziedziczy się w genach. T a k o Spiszach m ó w i ł m ó j dziadek, moja matka i j a też. T o j u ż jest 1 tradycja ( A Z E A 6264) . Powyższa wypowiedź zdaje się potwierdzać binarny schemat: swój - to k t o ś znany, przez co bezpieczny, „ o s w o j o n y " , postrzegany pozytywnie; obcy - nieznany, przez co niebezpieczny, inny, postrzegany i oceniany negatywnie (por. Stomma 1986). Przy zastosowaniu tego modelu świata społecznego sytuacja wydaje się prosta i jasno określona. Tłumaczy ewentualny antagonizm, „zawiść" dwóch sąsiadujących ze sobą grup, nawet przekonanie o dziedziczności nastawienia, postaw, poglądów o obcych, bo skoro oni rzeczywiście są obcy, a zatem niebezpieczni itd... Jednak tłumaczenie to wydaje się nazbyt proste w zesta­ wieniu z otaczającą nas zawiłą rzeczywistością pełną cech i zjawisk nieokreś­ lonych lub przynajmniej określonych znacznie słabiej niż przedstawione wyżej kategorie. L . Mróz zauważył, że 1 Archiwum Z a k ł a d u Etnografii U Ł , dalej: A Z E A . �T A C Y SAMI, A L E INNI 163 jest prawie niemożliwe, by jakakolwiek s p o ł e c z n o ś ć czy kultura tak prosto widziała różnicę między s o b ą a wszystkim, co się poza n i ą znajduje, by nie czyniła różnicy m i ę d z y sąsiednią grupą lub plemieniem - odmiennym wprawdzie jakimiś elementami, ale m a j ą c y m szereg cech w s p ó l n y c h [...], a tymi którzy z gruntu są odmienni - kolorem skóry, religią, językiem, g o s p o d a r k ą , a w i ę c czynnikami odgrywjącymi bardzo istotną rolę w określaniu własnej grupy ( M r ó z 1979, s. 158). Wywód ten posłużył jego autorowi do wyszczególnienia wśród obcych innych, mniejszych kategorii, nie wnikając jednak w istotę dualistycznego podziału, zmieniając go tylko w nieco bardziej złożoną strukturę. Czy jednak porównując dwie badane grupy jesteśmy jako badacze skazani na rozbijanie podzielanego przez nie świata na dwie odrębne, przypisane im analogicznie części? Celowo za teren badań wybrałem polski Spisz i Podhale. Mieszkańcy tych dwóch regionów określają je, co prawda, jako dwie odrębne jednostki prze­ strzenne stanowiące terytoria dwóch grup, istniejące jednak jakby w większej przestrzeni wspólnej dla obu społeczności, której to przestrzeni niektórzy nadają miano góralszczyzny: G ó r a l , to k t o ś , kto urodził się tutaj [pod Tatrami - P.S.]. W innych górach, to j u ż niegórale. Po drugiej stronie Tatr mieszkają górale słowaccy. G ó r a l e mieszkają także n a Spiszu, Orawie i Liptowie ( A Z E A 6258); G ó r a l , to mieszkaniec gór. Niegórale, to cepry. Ale inny góral z Podhala, inny z B e s k i d ó w ( A Z E A 6279). Pozostaje to w zgodzie z istniejącym w świadomości mieszkańca Podtatrza modelem przestrzennym świata. W świecie tym własne terytorium, a więc takie, które jest zamieszkane przez ludzi uznawanych za swoich, jest ograniczone nie tylko do regionu (np. Podhala, Spiszą, Orawy) czy nawet wsi, ale także do danego przysiółka, ulicy, osiedla. Częste są przypadki waśni, rywalizacji mło­ dzieży z dwóch części jednej miejscowości, np. między Bukowiną Dolną i K l i ­ nem (Podhale), między Wojtyczków Potokiem i Pawlikami (wieś Rzepiska na Spiszu). Stąd przy rozpatrywaniu relacji międzygrupowych z uwzględnieniem kategorii swój - obcy nie wystarczy chyba wyróżnienie kilku poziomów obcości. Należałoby się zastanowić także czy swój oznacza swój w każdej sytuacji. Tu dochodzimy do relacji pomiędzy przedstawieniem i opisem danego zjawiska, a kontekstem, w jakim owo zjawisko jest sytuowane przez opisują­ cego je człowieka. Rozpoczynając badania i wiedząc (na podstawie obserwacji dokonanych podczas wielokrotnych wyjazdów „niebadawczych" na Podhale i Spisz) o wza­ jemnej niechęci przejawianej przez członków obu grup do siebie, starałem się znaleźć „obiektywne" czynniki, które służą samookreśleniu się Spiszaków i Górali podhalańskich oraz podkreśleniu przez nich odrębności względem siebie. Ta sama religia i stosunek do niej, te same podstawy gospodarcze (identyczny sposób uprawy ziemi i hodowli, mocna pozycja turystyki w budżecie prawie każdego gospodarstwa, podejmowanie takich samych zajęć pozarolniczych i na tę samą skalę) nie sprzyjały ich wyróżnieniu. Rozmówcy mówiąc o różnicach między badanymi grupami podkreślali odmienności w stroju i gwarze. Jednak te dwa kryteria również okazały się zawodne, a przynajmniej niewystarczające �164 PAWEŁ S C H M I D T dla wykazania „obiektywnych różnic" warunkujących poczucie odrębności i tożsamości etnicznej. Strój ludowy, tak na Spiszu, jak na Podhalu, jest (lub w przypadku Spiszą, był) silnie zróżnicowany pomiędzy poszczególnymi wsiami, co zresztą uniemożliwiło opracowanie monografii stroju podhalańskiego dla potrzeb Atlasu Polskich Strojów Ludowych. Omówienie zaś w tym wydawnictwie stroju spiskiego (Starek 1954) wykazuje istnienie trzech podstawowych jego odmian, z których każda dzieli się na podtypy - otrzymujemy więc ilość odmian ubioru niemal równą ilości wsi w tym regionie. Jeśli chodzi o gwarę, różnice w mowie Podhalan i Spiszaków nie są aż tak wielkie, by uniemożliwiały wzajemne zrozumienie się. Oba dialekty należą zresztą do tej samej grupy gwar góralskich polskich (Sowa 1990). Można więc stwierdzić, że nie istnieją żadne obiektywne - a więc możliwe do wyróżnienia także z zewnątrz - kryteria podziału mieszkańców tej części Podtatrza na Spiszaków i Podhalan oprócz historycznych różnic w osadnictwie obu regionów ( X I I I - X V I I w.). Mimo to: Spisok to Spisok, a nie G ó r o ] ( A Z E A 6278); Po drugiej stronie Białki to farbowani G ó r a l e , mieszani, nieprawdziwi. Bo prawdziwi G ó r a l e to tylko u nas, n a Podhalu mieszkają ( A Z E A 6273); G ó r a l niekoniecznie musi u r o d z i ć się w górach. Wystarczy, że w nich mieszka. Ale Spisza­ kiem jest ten, który się tu urodził i w y c h o w a ł ( A Z E A 6288); Ja nie czuję potrzeby nazywania się G ó r a l e m . Jestem Słowak, ale określiłbym się Spiszakiem ( A Z E A 6290). W tych i wielu innych wypowiedziach widać wyraźne rozgraniczenie, na­ wet opozycję terminów Góral i Spiszak. Istnieje ona jednak jedynie w kon­ tekście szczegółowego określenia etnicznego. Tu Góral nie oznacza już miesz­ kańca „góralszczyzny", lecz konkretnego, wybranego spośród ogółu człowie­ ka, uznającego siebie i uznawanego przez innych za Podhalanina. W innych kontekstach Spiszak może być swój dla mieszkańca Podhala i odwrotnie - w czasie pielgrzymki na Jasną Górę, w pracy w PKS czy GS, wreszcie gdy rozmowa dotyczy problemów związanych z gospodarką rolną w południowej Polsce czy braku letników w sezonie. Ów swój jest wtedy znajomym z pielgrzymki, kolegą z pracy, przedstawicielem tej samej grupy zawodowej. Nawet w kontekście etniczności ten konkretny człowiek nie jest sprowadzany do jednego mianownika z resztą członków własnej grupy, którzy w tym konkretnym kontekście są obcy .Wielość poziomów identyfikacji wpły­ wających na tożsamość jednostki w grupie, jak też całych grup, komplikuje budowę świata społecznego do tego stopnia, że możemy mówić co najwyżej o swojskości w pewnym, jasno określonym kontekście czy sytuacji. Klasyczne ujęcie kategorii swój-obcy należy zaś chyba odnieść tylko i wyłącznie do grup o znacznie niższym poziomie dystrybucji wiedzy niż w społeczeństwie współ­ czesnym. Takich, w których członek danej grupy był tym, czym b y ł - jednym ze swojego ludu [...] Był tym, kim był - nie podlegającą wyobcowaniu j e d n o s t k ą , bezpiecznie ukrytą i p o d t r z y m y w a n ą przy życiu w kokonie zwyczajów od urodzenia, a ż do śmierci (Mead 1978, s. 3-4). �T A C Y SAMI, A L E INNI 165 Jednak w takim wypadku badanie tożsamości czy problemów identyfikacji mija się z celem, gdyż w tego typu grupach problem ten nie istniał - wobec braku grup odniesienia, braku jakiejkolwiek alternatywy. W kontekście etniczności samookreślenie się jednostki jako członka danej grupy polega tylko i wyłącznie na przeświadczeniu, że ona nim jest. Podzielane przez wszystkich członków grupy przekonanie typu: „jestem Spiszakiem", „on jest Spiszakiem" nie wymaga z reguły specjalnego tłumaczenia czy „uprawomacniania" na mocy ustalonych tradycją praw i norm. Jest jednym ze składników wiedzy inter subiektywnej, wspólnej dla ogółu społeczności, przyjmowane jest jako oczywiste. Według J.C. Turnera kategoria c z ł o n k o s t w a jest warunkiem koniecznym i wystarczającym, by p o w s t a ł a grupa (za: Bikont 1986, s. 770). Dopiero po ustaleniu „kto jest k i m " , swoim czy nie, następuje proces interpretacji tego faktu - dopasowywanie go do ogólnie podzielanego modelu świata społecznego czy to w celu utwierdzenia się w tym przekonaniu, czy też dla wytłumaczenia sobie samemu podobieństw, różnic, zasadności identyfika­ cji. Podobieństwo z sytuacją przedstawioną przez M . Mead jest tylko pozorne. Tam oczywistość bycia jednym z nas wynikała z izolacji świadomościowej. Tutaj, z ogólnie panującego domniemania, że świat jest taki sam dla wszystkich oraz, że w stosunku do wszystkich przejawia te same właści­ wości (Turner 1985, s. 474). To domniemanie zaś pozwala członkom grupy z a a n g a ż o w a ć się w proces typifikacji. D z i ę k i niej jednostki m o g ą efektywnie u s t o s u n k o w a ć się do otaczającego je świata, albowiem nie są zmuszane do analizowania k a ż d e g o niuansu i konkretnej ich sytuacji. Ponadto typifikacja ułatwia wejście w świat, daje bowiem m o ż l i w o ś ć traktowania innych j a k o typowe obiekty danego rodzaju (Turner 1985, s. 475). Jeśli więc ktoś zostanie uznany za typowego członka grupy i sam podziela owo przekonanie, trudno byłoby zmienić ów stan rzeczy, podając argumenty choćby najbardziej obiektywne i przekonujące. Tym bardziej, że przekonanie o człon­ kostwie w grupie warunkuje „wyznawanie" tego samego stylu życia, tych samych norm, nakazów, zachowań. Takie upodobnienie się członków grupy do siebie w sytuacji, gdy występują oni jako reprezentanci danej społeczności czy etnosu nie jest spowodowane „myśleniem grupowym", gdyż takowe nie istnieje. Grupa składa się z wielu jednostek, które mając prawo do indywidualnego rozumowania skłaniają się jednak do podzielania systemu myślenia, zachowań, działań reprezentowanych przez daną społeczność czy raczej przez większość jej człon­ ków. W grupie funkcjonującej na poziomie tożsamości społecznej jej c z ł o n k o w i e w y k a z u j ą mniejszą rozpiętość z a c h o w a ń , n i ż by na to wskazywały indywidualne różnice m i ę d z y nimi (Bikont 1986, s. 774). Proces interpretacji, uświadamiania sobie własnej tożsamości, jak też utrwalania się i uświadamiania tożsamości zbiorowej, polega na wykrywaniu, �166 PAWEŁ S C H M I D T postrzeganiu podobieństw między ludźmi uznanymi za swoich oraz, i chyba bardziej, na odnajdywaniu i postrzeganiu różnic między nimi, a innymi - zna­ nymi obcymi. Wyobrażenie o tym, że oni mieszkają w tym samym świecie, podzielają i ulegają tej samej rzeczywistości, co my, prowadzi do nasilenia się poczucia odrębności. Tłumaczenie zaobserwowanych zjawisk kryteriami włas­ nego świata, własnej kultury, a więc przekładanie pewnego modelu rzeczy­ wistości zbudowanego z typowych elementów na ogół rzeczywistości, powo­ duje niezrozumienie czy może mylną interpretację działań członków sąsiedniej społeczności. Wywołuje przekonanie o tym, że oni naprawdę są inni, nawet mimo pozornego podobieństwa, skoro w danej sytuacji zachowują się inaczej niż my. Ta odmienność nie jest jednak spowodowana tylko innym sposobem ubierania się, odmienną mową czy innymi „obiektywnymi" różnicami. Jej sednem jest właśnie inna interpretacja tej samej (w przekonaniu obserwato­ rów) rzeczywistości, tłumaczonej potoczną wiedzą o sąsiadach, ale i o sobie samym. Z sytuacją taką spotykamy się najczęściej na terenie pogranicza, gdzie częstotliwość kontaktów międzygrupowych, częstsze i bardziej wyraziste peł­ nienie przez jednostki ról reprezentantów grupy, sprzyja postrzeganiu zjawisk odmiennych od znanych, własnych, swoich. N a Spiszu, to p ó l mszy po polsku, p ó ł po słowacku - to jak to wszystko zrozumieć? ( A Z E A 6265). Różnica pomiędzy językami - polskim i słowackim - nie jest oczywiście tak wielka, by mogła spowodować kłopoty ze zrozumieniem tekstu, wypowiedzi, a tym bardziej liturgii, która jest taka sama zarówno w kościele polskim, jak i słowackim. „To wszystko", czego nie można zrozumieć oznacza tu raczej całość sytuacji, w pewnym sensie niepojmowalnej dla Górala podhalańskiego - członka grupy jednolitej etnicznie, językowo i narodowo. Dwunarodowość społeczności mieszkającej w jednej wsi czy choćby regionie, uważającej się za spójną grupę (i postrzeganej tak przez Podhalan), nie istnieje w góralskim (podhalańskim) modelu świata społecznego, a przynajmniej silnie się z nim kłóci. Góral, to człowiek przekonany o swej wartości, potomek ludzi, którymi była zafascynowa­ na cała elita kulturalna i intelektualna Polski przełomu X I X i X X wieku. Skoro ówcześni Górale byli stawiani za wzór, ich kultura i gwara miała być rzekomo ostoją, skansenem „prawdziwej" kultury polskiej, występowanie w ich kraju i utożsamianie się z innymi wartościami, z wartościami innej kultury wydaje się uderzać w góralską godność, jest dla nich uwłaczające. Góral jako symbol polskości i wolności w nieistniejącym na skutek zaborów kraju przetrwał właściwie do dziś w świadomości samych Górali. Stąd czują się oni poniekąd nadal bastionem mającym chronić czystości kultury polskiej przed obcymi wpływami, a nawet źle w ich mniemaniu pojętą nowoczesnością. No, j a k my by z Bronkiem flaske wypili, to my by jescy zaśpiywali! Ino nie tak, jak piscy ta małpa, ta z tego, jak mu tam, „Krywań". K r y w a ń to przecie... Bo to Polska przyjmuje nazwę Giewont, abo co insego. K r y w a ń [...] to słowacka góra. T o tak te cymbały po tych zespołach nazwy jakieś, sam nie wie o co chodzi, nie wie - jakieś sobie nazwy wymyśla i pieje jak ta Górniak. Była fajno na pocatku, teroz sie wygina jak glizdo jakaś, jakieś cupiradło francowate takie ( A Z E A 6894). �T A C Y SAMI, A L E INNI 167 W świadomości Górala poczucie wartości, wyższości własnej osoby, grupy i kultury jest czymś naturalnym. Oczywistym tak samo jak jego tożsamość, może nawet jest jednym z silniej widocznych jej przejawów. I podobnie jak w przypadku samookreślenia się jest ono wtórnie interpretowane w celu „uprawomocnienia", nadania mu znaczenia niezaprzeczalnego faktu. G ó r a l e , to p o c h o d z ą od szlachty [...] Nasz papież jest z gór. N o i my dobre ludzie jesteśmy ( A Z E A 6887). Odnoszenie się do innych z lekceważeniem, określane przez Górali jako hardość, twardość, jest oceniane przez nich jak najbardziej pozytywnie. Wy­ śmiewane jest natomiast przez Spiszaków, którzy przeciwstawiają temu własny „charakter", żyjąc wedle swego mniemania „spokojniej": M y tu żyjemy powolutku, po cichutku, jak u Pana Boga za piecem ( A Z E A 6289). Ów spokój, częste podkreślanie faktu życia na prowincji - nie spotkałem się (w przeciwieństwie do Podhala) z centralnym, nadrzędnym sytuowaniem własnego regionu i kultury przez Spiszaków - przejawia się w pewnych sytuac­ jach u tutejszej ludności brakiem jakiejkolwiek aktywności wobec wydarzeń historycznych, politycznych, „godzeniem się" z koleją losu, naturalnym sta­ nem rzeczy. Cecha ta, interpretowana u sąsiednich Górali jako „niechciejstwo" czy wręcz tchórzostwo, jest przez Spiszaków motywowana (analogicznie do hardości, zadziorności Podhalan), „uprawomamiana". Nadaje się jej zna­ czenie „charakteru społecznego" czy cechy wyróżniającej i oczywiście pozy­ tywnej, nawet pożytecznej: Podczas I I wojny światowej Spisz należał do Słowacji, a granica [...] przebiegała w z d ł u ż Białki [...] Podhalanie nie rozumieli naszej sytuacji [niestawiania czynnego oporu hitlerowcom - P.S.]. U w a ż a l i , że trzymamy sztamę z okupantem i czerpiemy z tego jakieś korzyści. W y s t ę p o w a l i oni zbrojnie przeciw Niemcom, jak to G ó r a l e [...] Natomiast Spiszacy nie przeciwstawiali się i dlatego ocalili swe życie ( A Z E A 6338). Lata 1939-1948, a więc okres wojny i pierwsze lata powojenne, pełnią dosyć istotną rolę w postrzeganiu i interpretowaniu rzeczywistości społeczno-kulturowej u reprezentantów omawianych grup. Wydarzenia, które miały miejsce w tym czasie są często podstawą interpretacji postrzeżonych zachowań i cech sąsiadów, a także własnego nastawienia wobec nich. Wywoływanie historycznych zdarzeń służy tłumaczeniu wzajemnej niechęci, odnoszącej się jednak do całości grupy jako zespołu typowych jej reprezentantów, nie zaś do konkretnych, znanych osób, które są często znajomymi, krewnymi - postrze­ ganymi więc w kontekście prywatnych relacji interpersonalnych, a nie przyna­ leżności grupowej czy etnicznej. Wyraźne oddzielenie dwóch aspektów po­ strzegania tych samych, bądź co bądź, osób widać w porównaniu wypowiedzi informatów starszych i młodzieży: M y mieszkali z tej strony Białki, no to jak j a dziecko urodziła, to w nocy przyszli i nawet strzyloł jeden do mnie. W y b i ł szybę w okni i strzyloł, a j a była pierwszy dzień po porodzie. D o s t a ł a m szoku, nie wiedziała, co się stało, co oni zrobili. D o s t a ł a m silnego krwotoku. T o cud, że w y z d r o w i a ł a m . �168 PAWEŁ S C H M I D T T o nie b y ł jedyny taki wypadek. Trzy razy u nas byli, ale na szczęście nikt z rodziny nie zginął. Zabierali nam konie, świnie, owce, a my musieli stać i n a to patrzeć. I byli tacy, co byli nawet znajomi, ale nic nie m o g l i ś m y im zrobić. Teraz w i ę k s z o ś ć z nich uciekła do Ameryki. Obecnie nie m a ich w Polsce ( A Z E A 6337); N a n a s z ą zagrodę kilkakrotnie napadali ci zbóje i zachowywali się bezwzględnie wobec nas, nie zważając nawet na to, że przed wojną byli z nami zaprzyjaźnieni. Pewnego popołudnia, w 1943 roku, siedziałem z ż o n ą w domu [...] Nagle zaczęły ujadać psy i przez okno zobaczyłem jak bandyci grasują po naszym p o d w ó r k u . Z d ą ż y ł e m tylko złapać dziecko na ręce i uciec w las. Ż o n a została... Bandyci wybili szybę w oknie i zaczęli strzelać. N a szczęście ż o n a zagrzebała się cała w pierzynę, tak iż wyglądało, że nikogo nie m a w domu [...] T o cud, że przeżyła do dziś. [...] Sam kiedyś widziałem tego bandziora, który n a p a d ł n a m ó j dom i żonę, i jedynymi słowami jakie do niego wyrzekłem b y ł o pytanie, czy m a jeszcze w domu ten karabin, z którego strzelał do mojej żony, po czym odszedłem, nie czekając n a o d p o w i e d ź ( A Z E A 6338). Młodzież, tak spiska, jak i podhalańska, nie postrzega się nawzajem przez pryzmat wydarzeń z okresu wojny. Młodzi Spiszacy i Podhalanie są dla siebie bardziej mieszkańcami dwóch różnych wsi, czasem regionów, niż reprezentan­ tami grup pozostających w konflikcie: Ś m i e s z n e jest nazywanie mnie Spiszakiem, a Podhalanina Podhalaninem. Nie ma p o d z i a ł ó w , granic. Jestem obywatelem polskim ( A Z E A 6286). Ludzie młodzi, tj. uczniowie, osoby zaraz po ukończeniu szkoły, są dla siebie przede wszystkim kolegami, znajomymi, nieraz nawet krewnymi. Od­ czuwanie relacji prywatnych między tymi ludźmi powoduje zacieranie ostrych podziałów i granic. Ważniejsza w tym przypadku jest ich tożsamość społeczna, nawet osobista tożsamość jednostki (dostrzeganie u siebie i innych cech indy­ widualnych), niż przynależność etniczna. Wróćmy jednak do konfliktu z czasów wojny. Dlaczego wydarzenia te nie były przyczyną jedynie prywatnych konfliktów między rodzinami (z takimi przykładami można spotkać się do dzisiaj, zwłaszcza na Podhalu), a zostały przełożone na ogół społeczności, skoro ludzie uwikłani w konflikt po obu stronach z reguły dobrze się znali, a przynajmniej rozpoznawali się nawzajem? Przypomnijmy: ludzie żyją w przekonaniu, że świat jest taki sam dla wszyst­ kich. Odmienne odnoszenie się do niego, postrzeganie go, nie zmienia tego domniemania. Powoduje jedynie odmienny sposób postrzegania innych, nie zaś ich świata, który jest tym samym otoczeniem, co nasze. Nawet ci inni mogą być podobni, tylko myślą inaczej, skoro w tych samych warunkach działają inaczej niż my. Postrzeganie różnic w działaniach prowadzi więc do powstania poczucia odmienności, odrębności wobec grupy sąsiedniej czy jakiej­ kolwiek grupy odniesienia. Interpretacja działań innych, obcych, zachodzi zaś bardziej pod wpływem prób zrozumienia racjonalności tych działań, niż symbo­ licznego postrzegania i rozumowania: T a w r o g o ś ć taka była, bo m y ś m y byli pod Słowacją, no to tu nie było wojny, a w Polsce była. N o to tam b y ł a bieda, a tu był s p o k ó j . T u jedzenie b y ł o , normalnie m o ż n a b y ł o żyć. Ludzie handlowali m i ę d z y sobą, a ci którzy zazdrościli drugim przechodzili przez w o d ę i napadali. Konie zabrali, c z ł o w i e k a zbili i rzucili byle gdzie. Odwetu ż a d n e g o nie b y ł o , bo była taka sprawa, że oni tam mieli broń, bo tam wojna była, a tu nie było. Z widłami nie m o ż n a było przecież wyskoczyć ( A Z E A 6289). �T A C Y SAMI, A L E INNI 169 Jednak zbrojnych wypadów Podhalan na wsie spiskie nie można tłumaczyć jedynie różnicami majątkowymi czy okazją - posiadaniem broni. Może więc wychowanie w cieniu legend i podań o „zbójnikach równających świat"? Na Podhalu dawni zbójnicy do tej pory otaczani są szacunkiem, w przeciwieńst­ wie do Spiszą, gdzie hruba gazdówka liczyła się o wiele bardziej niż chodzenie za bucki. Poszukajmy jednak gdzie indziej. W piekarni w Bukowinie pracuje kobieta z Jurgowa. Kierownik się nieraz z niej n a ś m i e w a . Nabija się, że j a k wjeżdżali Niemcy, to Jurgowianie ich kwiatami witali ( A Z E A 6269); W czasie wojny p o z o s t a w a l i ś m y w konflikcie. Z a Niemca Spiszacy pogrzebali orła b i a ł e g o na Czarnej G ó r z e . Spiszacy trzymali z Niemcami ( A Z E A 6263). Może więc urażone uczucia patriotyczne? Poniekąd tak. Zastanówmy się - kim jest Góral. Górale podhalańscy podkreślają na każdym niemal kroku swoją polskość. Traktują Polaków jako naród lepszy od innych, męski, twar­ dy, buńczuczny. Cechy typowe Polaków są więc zgodne z wyróżnikami góralskości, z autostereotypem „prawdziwego Górala". Po dziewiętnastowiecznej góralofilii przejawianej przez elitę kulturalną Polski, a ostatnio po pontyfikacji Papieża-Górala, przepojeni poczuciem własnej wyższości Górale stali się wybra­ nymi spośród wybranych. W czasie wojny solidaryzowali się z całym walczącym z okupantem narodem. Oprócz walki z hitlerowcami, znaleźli wroga polskości całkiem blisko, na Spiszu, traktując tamtejszą ludność tak jak volksdeutsch'y. Administracyjna i polityczna granica pomiędzy Generalną Gubernią (Podhale) i faszystowską Republiką Słowacji (Spisz) nie podzieliła wspólnej rzeczywistości Spiszaków i Podhalan na dwa odmienne światy. Umożliwiła tylko wyłączenie tych pierwszych, nie stawiających czynnego oporu przeciw okupantom, poza margines polskości i góralskości, co mogło pociągnąć za sobą uprawomocnione w ten sposób, opisane wcześniej działania: Spiszacy, to tchórze, a nasz Góral, to twardy Góral. Oni w czasie wojny skumali się z Niemcami. M y nigdy b y ś m y tak nie zrobili. Korzyść korzyścią, ale patriotami Podhalanie zawsze byli ( A Z E A 6264). Uznanie pewnych działań zachodzących w ściśle określonej sytuacji za typowe dla danej społeczności może powodować wzajemną niechęć, wrogość i jej nasilanie się. Nieistotne w tym momencie jest to, czy sytuacja, w której dane działanie miało miejsce była również typowa dla wzajemnych kontaktów. Nawet wyjątkowość sytuacji, w tym przypadku wojny, przyspiesza tworzenie stereotypów. Wizerunek grupy sąsiedniej powstaje w sytuacji ekstremalnej na zasadzie postrzeżenia choćby jednego działania. W życiu codziennym także często oceniamy ludzi na podstawie jednostkowych zachowań. Choćby powie­ dzenie „prawdziwych przyjaciół poznaje się w biedzie", również odnosi się do powstawania wizerunku danej osoby w sytuacji ekstremalnej, nie zachodzącej na co dzień, nietypowej. Takie „pobieżne" kreowanie wizerunków innych, zwłaszcza obcych, prowa­ dzi do powstania w modelu rzeczywistości społeczno-kulturowej konstruktów, które pozornie wydają się być uproszczeniami czy uogólnieniami pewnych elementów tego modelu: �170 PAWEŁ S C H M I D T T u my Spiszaków nazywamy Słowakami. T o tak jak Litwa i Ł o t w a - dla nas Ruscy ( A Z E A 6272). O ile jednak przekładanie nazwy Ruscy na inne narodowości można jeszcze „na siłę" tłumaczyć niewiedzą czy właśnie uproszczeniem modelu rzeczywistości w świadomości przeciętnego Polaka, to trudno odnieść takie działanie do sytuaq'i pogranicza, gdzie wzajemna bliskość i częstotliwość kontaktów wyklucza niezna­ jomość samookreślenia się sąsiadów. Tutaj celem tego działania jest dyskredytac­ ja obcej grupy, podkreślenie własnej odmienności, odrębności, uwydatnienie identyfikacji z większą grupą, w tym przypadku narodem polskim: Przyjeżdżają tu Polacy z Polski centralnej, to dla nich jest normalne, że są tu Polacy i S ł o w a c y . A dla tych P o l a k ó w [Podhalan - P.S.], którzy całe życie zwalczają i będą zwalczać S ł o w a k ó w tutaj, na Spiszu, to oni zawsze c o ś w y m y ś l ą ( A Z E A 6290). Oczywiście można całą tę sytuację omówić i zinterpretować przy zastoso­ waniu opozycji swój - obcy. W rzeczywistości pogranicza wyraźniej, niż na obszarach o jednolitej lub przynajmniej podobnej świadomości etnicznej ich mieszkańców, zarysowują się ostre podziały, podkreślane są różnice - te „prawdziwe" (obiektywne) i istniejące tylko w celu odróżnienia się od innych, tłumaczenia otaczającego świata i zachodzących w nim zjawisk. Jednak chyba nie tylko w przypadku badań czy choćby obserwacji omówionego tu po­ granicza nasuwają się pewne wątpliwości. Świat społeczny, zwłaszcza współ­ czesna rzeczywistość, jest bowiem bardziej złożony niż binarny model oparty na ściśle określonych kategoriach swojskości i obcości. W polskiej antropologii skupiono się na badaniu kultury wsi polskiej. Wprowadzając różne metody badań i interpretaq'i zapomniano jakby, że kultura ta nie pozostaje tą samą, odizolowaną strukturą zbudowaną z jasno określonych elementów, posiadających jedno jedyne znaczenie zrozumiałe przez wszystkich. Z kolei współcześni reprezentanci kultury wsi polskiej częściej jawią się jako uczestnicy kultury masowej, integrującej mniejsze grupy w jeden, w miarę spójny, homogeniczny organizm. Ludzie ci nie ograniczają już pojęcia swojego świata, jak też świata w ogóle, do dobrze znanej, „bezpiecznej" i „oswojonej" przestrzeni. Wraz z poszerzeniem się wiedzy o świecie i , co za tym idzie, samego świata, w społeczeństwie współczesnym świat ten z prostej struktury czystych znaczeń i kategorii zmienił się w skomplikowany zespół różnych obszarów rzeczywistości, powiązanych ze sobą, często zachodzących i nakładających się na siebie. Całość tej rzeczywistości jest z reguły trudna do pojęcia, niezrozumiała współczesnemu człowiekowi. Jak pisze Ferdinand Fellmann: Dwudziestowieczny relatywizm p o g r ą ż a J a w a n o n i m o w o ś c i struktur. R o s n ą c a matematyzacja nauk przyrodniczych i społecznych s p o w o d o w a ł a , że jednostka czuje się j u ż tylko oczkiem w sieci, której w z ó r pozostaje dla niej niezrozumiały. Pojęcie świata traci tym samym swoją p o z y t y w n ą w y m o w ę . Świat, niegdyś kwintesencja teologicznego ładu, administrowanego przez Boga, redu­ kuje się do „ ś w i a t a odniesień" wtórnych s y s t e m ó w (Fellmann 1993, s. 48-49). Z owej nadmiernie skomplikowanej i rozbudowanej rzeczywistości każdy człowiek wybiera te jej wycinki, na podstawie których stara się odnaleźć �171 T A C Y SAMI, A L E INNI lub nawet ukonstytuować sens otaczającego go świata. W ten sposób wnika w labirynt kontekstualności zjawisk, które z reguły nie posiadają jednego, wspólnego dla wszystkich odbiorców w każdym czasie i w każdej sytuacji znaczenia. Nasza wiedza o świecie, tak potoczna, jak i naukowa, zawiera konstrukty, to znaczy zbiory abstrakcji, generalizacji, formalizacji, idealizacji specyficznych dla p o s z c z e g ó l n y c h p o z i o m ó w or­ ganizacji myślenia. Ściśle m ó w i ą c , nie istnieją nagie fakty. Wszystkie fakty są zawsze j u ż faktami wyselekcjonowanymi z kontekstu wszechświata przez a k t y w n o ś ć naszego u m y s ł u . F a k t y są zatem zawsze zinterpretowanymi faktami albo ujmowanymi za p o m o c ą sztucznej abstrakcji w ode­ rwaniu od kontekstu, albo r o z w a ż a n y m i w ich w ł a ś c i w y m kontekście [...] Nie znaczy to jednak, że w życiu codziennym czy w nauce nie jesteśmy w stanie ująć rzeczywistości świata. Znaczy to po prostu, że ujmujemy tylko pewne jego aspekty, te mianowicie, które są dla nas w a ż n e albo ze względu na nasze codzienne sprawy, albo z punktu widzenia zespołu akceptowanych reguł proceduralnych, zwanych m e t o d ą n a u k o w ą (Schiitz 1984, s. 139-140). Dlatego nie można generalizować postaw czy nastawień współczesnego Polaka wobec sąsiednich nacji. Dlatego też, wspomniany na wstępie pijany grabarz może być, w zależności od potrzeby, a nawet nastroju obserwa­ tora, postrzegany raz negatywnie, raz pozytywnie. Dlatego także różne może być rozumienie tak ściśle przecież, wydawałoby się, określonych kategorii swojskości i obcości. LITERATURA B i k o n t A. 1986 Tożsamość społeczna w świetle prac H. Tajfela i J.C. Turnera, „Przegląd psycho­ logiczny", t. 29, nr 3, s. 769-783. Fellmann F. 1993 Świat przeżywany i świat duchowy. Feomenologiczne pojęcie teoria kultury, [w:] Świat przeżywany. a protestancka Fenomenologia i nauki społeczne, świata Warszawa, s. 48-102. Mead M. 1978 Kultura i tożsamość. Studium dystansu międzypokoleniowego, Warszawa. Mróz L. 1979 Świadomościowe wyznaczniki dystansu etnicznego, „Etnografia Polska", t. 23, z. 2, s. 157-168. Schiitz A. 1984 Potoczna i naukowa interpretacja scientystyczne ludzkiego działania, tendencje w socjologii współczesnej, Sowa F. 1990 System fonologiczny polskich gwar spiskich, W r o c ł a w . Starek E. 1954 Strój spiski, P o z n a ń . Stomma L. 1986 Antropologia kultury wsi polskiej XIX w. Warszawa. T u r n e r J. 1985 Struktura teorii socjologicznej, Warszawa. [w:] Kryzys i schizma. Warszawa, s. 137--192. Anty- �172 PAWEŁ S C H M I D T PAWEŁ S C H M I D T THE SAME B U T DIFFERENT. 'COMMMON SENSE INTERPRETATION' OF T H E SOCIAL R E A L I T Y OF ETHNIC B O R D E R L A N D Summary T h e text published here was the author's paper read at the 19'* General Meeting of the Polish th Sociological Society Sept. 22 1997 in Katowice. The author presents the problems of the ethnic borderland or rather the interpretation of particular concepts concerning it. ("difference", "familiar­ ity", "strangeness") in the perspective of the "common knowledge" peculiar to its inhabitants. H e emphasizes the plurality and diversity of problems in order to point to the usefulness of social phenomenology (i.e. sociology of knowledge) in anthropological studies. T h e author stresses the role of "justification" of social phenomena by their interpretation in terms of shared constructs of common knowledge. O n the ethnic borderland experience of difference belongs to the basic components of people's everyday life and thus common knowledge becomes an essential instrument of interpretation of the behaviour both of one's own people and 'the others'. Translated by Anna Kuczyńska-Skrzypek � https://zbiory.etnologia.uw.edu.pl/files/original/43bb001974c5eeeae0df4bcd7177f8ae.pdf e15cb2d53658b8aa92b81f9461031090 Dublin Core The Dublin Core metadata element set is common to all Omeka records, including items, files, and collections. For more information see, http://dublincore.org/documents/dces/. Title A name given to the resource Książki Text A resource consisting primarily of words for reading. Examples include books, letters, dissertations, poems, newspapers, articles, archives of mailing lists. Note that facsimiles or images of texts are still of the genre Text. Dublin Core The Dublin Core metadata element set is common to all Omeka records, including items, files, and collections. For more information see, http://dublincore.org/documents/dces/. Relation A related resource oai:cyfrowaetnografia.pl:publication:5022 Rights Information about rights held in and over the resource Licencja PIA Date A point or period of time associated with an event in the lifecycle of the resource 2010 Subject The topic of the resource interenet - aspekt etnograficzny strony internetowe Beskid Żywiecki Laliki (gm.Milówka) społeczność lokalna Identifier An unambiguous reference to the resource within a given context oai:cyfrowaetnografia.pl:4658 Title A name given to the resource www.laliki.masternet.pl - nowy wymiar społeczności lokalnej / Homo interneticus: etnograficzne wędrówki w głąb sieci Description An account of the resource Etnograficzne wędrówki w głąb sieci Homo interneticus; ; pod red.Ewy Jagiełło i Pawła Schmidta s.48-58 Creator An entity primarily responsible for making the resource Schmidt, Paweł Language A language of the resource pol Publisher An entity responsible for making the resource available Wydawnictwo Portalu Wiedza i Edukacja Type The nature or genre of the resource e-book Format The file format, physical medium, or dimensions of the resource application/pdf PDF Text Text capture metadata for PDF documents Text Paweł Schmidt - www.laliki.masternet.pl. Nowy wymiar społeczności lokalnej Paweł Schmidt UNIWERSYTET ŁÓDZKI www. laliki.masternet.pl Nowy wymiar społeczności lokalnej P odstawowym problemem, z jakim chciałbym się uporać w ramach tego tekstu, jest relacja pomiędzy stroną internetową odnoszącą się do świata konkretnej społeczności lokalnej, a samą społecznością i jej światem. Ponadto chcę za­ stanowić się nad aspektem metodycznym badania społeczności forum internetowe­ go w odniesieniu do badań społeczności lokalnej. W badanym przeze mnie przypad­ ku, strona www.laliki.masternet.pl nie tylko traktuje (raczej traktowała, ponieważ nie istnieje od 2008 roku) o rzeczywistości lokalnej społeczności wsi Laliki na Ży­ wiecczyźnie, ale była administrowana i współedytowana przez członków tej spo­ łeczności. Można odnieść wrażenie, że strona poświęcona konkretnej społeczności terytorialnej, a taką jest społeczność lokalna, nadaje tej społeczności nowy wymiar celowości działania, może nawet istnienia. Chcę zatem zrozumieć, jaka jest relacja pomiędzy światem społecznym badanej społeczności i odnoszącą się do niej rzeczy¬ wistością strony internetowej, oraz czym dla badacza społeczności jest rzeczywis¬ tość takiej strony. Zanim jednak przejdę do tych problemów, konieczne jest choćby pobieżne wyjaś¬ nienie pojęcia społeczność lokalna. Za klasykami polskiej myli społecznej, Florianem Znanieckim i Stanisławem Ossowskim, przyjmuję, że społeczność lokalna jest grupą powstałą wokół wartości, jakąjest jej (grupy) terytorium i której intencjonalne współ­ działanie (zob. Ossowski 1983, Znaniecki 1986) nakierowane jest na to terytorium i je¬ go mieszkańców. Intencjonalność działania i stałość interakcji pomiędzy członkami spo¬ łeczności nadają takiej grupie wymiar wspólnotowy. Ten zaś, w zestawieniu aspektem terytorialnym powoduje, że nie tylko w przypadku rozważań o społecznościach tra¬ dycyjnych, ale także współcześnie . ..zjawisko wspólnoty lokalnej - jako jedności miejsca, grupy, sieci interakcji i wzo­ rów kultury - ów idealny konstrukt, [...] odzyskuje swoją konkretność i pełnię. Ponowne zbieganie się czynników, kiedyś przesądzających o istocie zjawiska, a następnie pod¬ ległych procesom rozpadu i dekompozycji, okazuje się zatem w pewnych warunkach możliwe także obecnie, choć oczywiście powstałe dziś formy nie mogą być traktowane �Paweł Schmidt - www.laliki.masternet.pl. Nowy wymiar społeczności lokalnej 49 jako identyczne pod każdym względem z wcześniejszymi. (Bukraba-Rylska 2008: 54) Z wcześniejszymi, a więc bądź z tradycyjnymi, bądź takimi, które badacze wsi i społeczności lokalnych uznali za tradycyjne (pomijam tu rozważania Ludwika Stommy i Stanisława Węglarza o mityzacji kultury ludowej) - oparte na wspólnocie pochodzenia i więzów krwi, na ładzie społecznym rozumianym jako odzwierciedle¬ nie boskiego porządku, wreszcie na sposobie dystrybucji wiedzy zdeterminowanym bezpośrednim przekazem treści kulturowych. Laliki - „rzeczywista" społeczność lokalna Laliki są przykładem nowoczesnej wspólnoty lokalnej. Zgodnie z twierdzeniami Iza­ belli Bukraby-Rylskiej „nowoczesność" tej wspólnoty polega na zerwaniu z tradycyjną wizją wsi rolniczej zamieszkałej wyłącznie przez „rdzennych mieszkańców". Laliki aspirują do stania się miejscowością turystyczną, letniskową, taki też opis znajduje się na większości stron WWW, na których nazwa miejscowości się ukazuje. Jednak po­ łożenie wsi - z dala od wymaganej dla kurortu infrastruktury, skomplikowany dla przybysza układ przestrzenny zabudowań i form rzeźby terenu sprawia, że pojawiają się w mediach także informacje takie, jak notka zamieszczona w Newsweeku: Miejsce, w którym nie ma w zasadzie nic. Kilka chałup, jeden wyciąg - podwójny orczyk na Duży Rachowiec, żadnej infrastruktury. Do wypożyczalni sprzętu czy więk­ szego sklepu trzeba wędrować do Zwardonia albo za słowacką granicę, gdzie narcia¬ rze za bezcen kupują trunki niezbędne na długie zimowe wieczory. Słowem - dziura zabita dechami. Ale jeśli ktoś raz odwiedził Laliki, to zawsze tam wraca. Nigdzie las wokół tras narciarskich nie szumi tak pięknie, nigdzie nie ma takich góralskich pierzyn i tylko tu schabowe mają średnicę większą od talerza. (Laliki 2002) Nic więc dziwnego, że gdy przywiozłem pewnego lata do Lalik grupę studentów, po drodze ze stacji PKP do miejsca zakwaterowania usłyszałem wyrzut: „Gdzie pan nas przywiózł, panie doktorze?" W tej „dziurze zabitej dechami" mieszka ponad tysiąc osób, z których prawie po¬ łowa to przybysze z okolicznych miejscowości, góralskich i śląskich, mieszkający tu z racji małżeństwa z laliczaninem lub wskutek niedalekiej przeprowadzki, oraz gór¬ nicy z Górnego Śląska - właściciele działek letniskowych - obecnie na emeryturze, ze stałym zameldowaniem w Lalikach. Taka sytuacja rodzi problem dla badacza przy¬ wiązanego do tradycyjnego ujęcia społeczności lokalnej - śląscy przybysze, zwani przez rdzennych mieszkańców hanysami, są nie tylko włączani do własnej grupy, ale są jej pełnoprawnymi członkami, wręcz reprezentantami, głównie przez aktywność w działaniach na rzecz wspólnoty. Jawi się tutaj wyraźne oddzielenie kontekstu społecznego i etnicznego w obrazie własnym społeczności laliczan. Z tradycyjną wizją społeczności lokalnej kłóci się także to, że większość mieszkań¬ ców Lalik ma co najmniej średnie wykształcenie, w niemal wszystkich gospodarstwach korzysta się z Internetu - powstaje zatem obraz społeczności będącej zaprzeczeniem tradycyjnej, niepiśmiennej i izolowanej od świata zewnętrznego społeczności wsi. Dodatkową „kontrowersją" jest terytorium uznawane przez badaną społeczność za swoje. Mimo istnienia administracyjnych granic sołectwa Laliki, większość moich rozmówców miała problem z opisaniem, gdzie „kończą się" Laliki. O ile zachodnie �Paweł Schmidt - www.laliki.masternet.pl. Nowy wymiar społeczności lokalnej 50 granice wsi są niepodważalne - istnieją w świadomości mieszkańców jako histo­ rycznie utrwalona granica Żywiecczyzny i Śląska Cieszyńskiego (obecnie jako gra¬ nica powiatów Żywieckiego i Cieszyńskiego), o tyle pozostałe granice są nie tyle nie postrzegane ile nieznany jest ich dokładny przebieg. Laliki należą administracyjnie do gminy Milówka, jednak adres pocztowy odwołuje się do poczty w Zwardoniu leżącym w sąsiedniej gminie Rajcza. Osiedle Suche jest podzielone między mieszkańców Lalik i Szarego, od której to wsi Laliki odłączyły się w 1948 roku. Jednak część gospodarzy z Suchego nie pogodziła się secesją i pozostała przy dawnej gromadzie i późniejszym sołectwie. Na Pawlicznem (jedno z osiedli Lalik) i sąsiednim Tarlicznem (osiedle sołectwa Kiczora w gminie Rajcza) mieszkańcy domów położonych przy granicy gmin odprowadzają podatki do gminy Rajcza, zaś drogę łączącą oba osiedla odś¬ nieżają służby opłacane przez gminę Milówka. Ten administracyjno-przestrzenny cha­ os uwidacznia się także w przekazach medialnych - wspomniany przez Newsweek wy­ ciąg Rachowiec „przypisany" jest do Lalik, mimo że znaczna część stoku narciarskie¬ go przebiega przez teren leżącego w innej gminie Zwardonia. Zabytkowa kapliczka na Pawlicznem - chluba Laliczan, którzy j ą własnymi siłami odrestaurowali - poja¬ wia się na stronie spanie.pl jako atrakcja turystyczna gminy Rajcza. Mieszkańcy Lalik, zarówno „rdzenni górale", jak przybysze ze Śląska, starają się przeciwdziałać chaosowi administracyjnemu i niejasnemu wizerunkowi własnej wsi. W 2002 roku zawiązało się Stowarzyszenie na Rzecz Rozwoju Wsi Laliki, od 2006 roku Laliki są uczestnikami finansowanego przez Unię Europejską Programu Od¬ nowy Wsi Województwa Śląskiego. Działania liderów społeczności - głównie za¬ rządu wspomnianego stowarzyszenia - skupiają się na negocjacjach dotyczących przebiegu drogi ekspresowej S69, zabezpieczeniu pasa wzdłuż drogi, budowy kła¬ dek dla pieszych itp. Ponadto, w czasie reformy systemu edukacji mieszkańcy Lalik „wywalczyli" powiększenie i modernizację budynku miejscowej szkoły, nie udało im się jednak przekonać władz gminy do utworzenia w Lalikach gimnazjum. Starszą inic¬ jatywą była społeczna budowa kościoła parafialnego usytuowanego blisko skrzy¬ żowania dróg prowadzących do Zwardonia i Koniakowa, co podkreśliło „centralność" tego miejsca. Oddolna inicjatywa mieszkańców Lalik i Zwardonia prowadzi do wyodrębnienia w strukturach administracyjnych Polski nowej gminy. Rozgoryczenie mieszkańców Zwardonia (gmina Rajcza) i Lalik (gmina Milówka) sięga zenitu. Jedni podnoszą głos tylko po to, by siać ferment i szerzej zaistnieć, nie¬ ważne w jakim kontekście. Drudzy twierdzą, że ten plan jest dobry, bo ich gminy o nich nie dbają. O co chodzi? Rozgoryczonym mieszkańcom zamarzyło się utworzenie włas¬ nej gminy. Nieśmiało planują secesję, bo ich macierzyste gminy, jak twierdzą, o nich zapominają. [ . ] W skład nowej gminy, wg pomysłodawców, miałyby wejść również Kiczora (gmina Rajcza), oraz niektóre przysiółki. Nowa gmina miałaby wtedy 33 km kw. i ok. 2,5 tys. Mieszkańców. (mal 2008) Podejmowanie wspólnych działań na rzecz własnej społeczności ma tutaj przede wszystkim wymiar, który można określić obywatelskim. Świadomość możliwości dokonania zmian w świecie własnej społeczności opiera się w przypadku laliczan na świadomości uwikłania w struktury administracyjne państwa, takie jak: gmina, po­ wiat, województwo, oraz świadomości praw obywatelskich - prawa do stowarzyszeń, wolności słowa i tym podobnych. Celowo pomijam tutaj inne działania społeczne po¬ dejmowane przez mieszkańców Lalik i noszące cechy intencjonalnego współdzia¬ łania, takie jak rodzinna i sąsiedzka pomoc w pracach polowych, działania w ramach wspólnoty leśnej i tym podobne, gdyż intencjonalność takich działań nie zawsze �Paweł Schmidt - www.laliki.masternet.pl. Nowy wymiar społeczności lokalnej 51 odnosi się do kontekstu całej społeczności lokalnej i jej terytorium. W działania na rzecz poprawy infrastruktury oraz przeciwdziałania chaosowi administracyjno-prze¬ strzennemu uwikłała się znaczna część mieszkańców Lalik, zarówno mieszkańców rdzennych, jak i przybyszów, którzy nie są zaangażowani w tradycyjne formy współdziałania. Ponadto obywatelski wymiar intencjonalnego współdziałania na rzecz własnej społeczności uwidocznił się także w Internecie. Laliki - „wirtualna" społeczność lokalna Jedną z form intencjonalnego współdziałania było stworzenie w 2004 roku przez jednego z laliczan internetowego vortalu Lalik - laliki.masternet.pl. Przeniesienie działań społecznych ze „świata rzeczywistego" w „świat sieci" nie oznacza tutaj kre¬ acji nowej, samoistnej rzeczywistości. To raczej przeniesienie, choć nie idealne od¬ zwierciedlenie, rzeczywistości społeczno-kulturowej Lalik za pośrednictwem me¬ dium informatycznego, jakim jest Internet. Tak jak Laliki są powiązane relacjami i odniesieniami z szerszą rzeczywistością (gmina, powiat, Polska, świat), tak vortal i zawarte w nim forum powiązane zostały z globalnymi zasobami sieci (portal zos¬ tał założony na kanadyjskim serwerze masternet, był widoczny w wyszukiwarkach internetowych, pojawiał się w linkach umieszczonych na innych stronach WWW) oraz z fizyczną rzeczywistością przyrodniczą (przez zamieszczanie treści do¬ tyczących konkretnych miejsc, nie tylko Lalik). Treści postów na forum.laliki.masternet.pl podzieliłem roboczo na dwie kategorie - globalne i lokalne. W pierwszej grupie znajdują się wpisy: „na świecie", „w Polsce" i ponadprzestrzenne „po godzinach" - miejsce dla postów o filmie, muzyce, grach, dowcipach - czyli o szeroko rozumianej rozrywce. Posty lokalne, to ogłoszenia typu „kwatery szukam", informacje o Lalikach i okolicach zamieszczane przez użytkow¬ ników forum i często „przeklejane" z innych stron, wreszcie subiektywne opisy Lalik w rubryce Laliki dla mnie są... Należy pamiętać, że badane forum było ogólnodostępne, jak niemal wszystkie strony WWW i forum internetowe. Jak zauważyła Anna Błaszczyk, Podejmując decyzję korzystania z sieci należy mieć na uwadze to, że ma ona cha¬ rakter publiczny. Jest to jedna z jej zalet, a zarazem największe przekleństwo, ponie¬ waż każdy z każdym może się połączyć, czy ktoś ma na to ochotę czy nie (Błaszczyk 2001: 70) Do kwestii publiczności informacji zamieszczanych w sieci powrócę w dalszej części tekstu. Na razie istotne dla moich rozważań jest to, że mimo lokalności forum jego użytkownikami stali się nie tylko mieszkańcy Lalik ale także mieszkańcy oko¬ licznych wsi (głównie Milówki i Kamesznicy), letnicy odwiedzający Laliki od czasu do czasu oraz osoby bezpośrednio z Lalikami nie związane, przebywające na forum ze względów towarzyskich lub z czystej ciekawości. Zespół użytkowników forum przypominał początkowo przypadkowy zbiór osób przebywających w tym samym czasie w atrakcyjnej turystycznie miejscowości - do czego wszak Laliki aspirują - w niektórych odsłonach obecnych było więcej „turystów" niż miejscowych. W wielu postach, zwłaszcza zamieszczanych przez administratora strony po¬ chodzącego z Lalik, prezentowana była atrakcyjność Lalik. Były to informacje o ze¬ spole dziecięcym „Spod Kikuli", doniesienia z zawodów narciarstwa biegowego i biathlonu (biatlonistka Magdalena Gwizdoń i biegacz Janusz Krężelok to rodowici �Paweł Schmidt - www.laliki.masternet.pl. Nowy wymiar społeczności lokalnej 52 Laliczanie), wreszcie fotorelacje z prac rewitalizacyjnych przy kapliczce na Pawlicznem. Była to próba swego rodzaju idealizacji wsi - omijanie przyziemnych, acz ważkich problemów związanych głównie z sytuacją ekonomiczną społeczności lub nieprzychylnością urzędników na rzecz prezentacji świata wyobrażonego, dostosowanego do oczekiwań własnych i przedstawień innych, podobnych światów w Internecie. Internet stał się na naszych oczach pozytywną alternatywą dla nie-elektronicznej rzeczywistości kulturowej; omija bowiem i unieważnia opresyjne stratyfikacje społeczne, podziały rasowe, klasowe, etniczne, ekonomiczne i płciowe; jest realną manifestacją Wie¬ ży Babel, symbolem wolności dla każdego języka, każdego głosu i punktu widzenia. (Kuligowski 2002: 95) Opis sieci dokonany przez Waldemara Kuligowskiego odnosi się do hipertekstualności i demokratyzacji Internetu, które umożliwiają kreację rzeczywistości ta¬ kiej, jaką chciałby j ą widzieć autor zamieszczanej informacji. Z drugiej strony te sa¬ me cechy globalnej sieci mogą spowodować negatywną ocenę intencji autora. Rzeczy¬ wistość bardzo szybko zaczęła dominować nad próbami wyidealizowania Lalik. Na¬ leży bowiem pamiętać, że za nickami użytkowników forum stali autentyczni ludzie realizujący swoje Ja w rzeczywistym świecie, doświadczający rzeczywistości Lalik bez pośrednictwa elektronicznego medium. Istotny jest tutaj brak anonimowości na forum Lalik. Niemal wszyscy użytkow¬ nicy ujawnili choć część swoich danych personalnych - najczęściej było to miejsce zamieszkania, rzadziej adres e-mail lub autentyczne zdjęcie wykorzystywane jako awatar. Względną gwarancję anonimowości posiadali użytkownicy spoza Lalik (tych rzeczywistych) i okolic wsi. Jednak miejscowi, mimo „ukrywania się" za nic¬ kami, rozpoznawali się bez problemów. Świadczyły o tym wpisy typu: > zanim poszedłeś na studia miałeś inne poglądy lub zwroty demaskujące tożsamość ukrytą za nickiem użytkownika forum, jak na przykład: > niech Pan coś z tym zrobi Panie Józku. W ostatniej wypowiedzi widać dodatkowo przeniesienie formy grzecznościowej z rzeczywistych interakcji, co z zasady jest obce „nielokalnym" forum internetowym, gdzie, podobnie jak w całym Internecie, zgodnie z przyjętą przez internautów netykietą dochodzi do zrównania partnerów interakcji poprzez zaniechanie grzecznościowych zwrotów typu „Pan", „Pani" i zniwelowania dystansu pomiędzy użytkownikami forum. Umożliwia to nie tylko zachowanie względnej anonimowości wynikającej ze specyficznej właściwości kontaktów zawieranych w Intenecie, w którym „jesteś tym, kim mówisz, że jesteś, i na tym założeniu tworzy się z czasem sieć kontaktów społecz­ nych" (Castells 2003: 150), ale także wywarcie większej presji na adresata wypowie¬ dzi poprzez bezpośrednie kierowanie komunikatu do pozornie znanej - wszak nazy¬ wanej „per ty" - osoby. Ograniczenie gwarancji anonimowości na forum Lalik nie przeszkodziło przero¬ dzeniu się wpisywanych postów w swoisty Hyde Park . Forum, zwłaszcza w czasie 1 1 Nota bene taka grupa postów także istniała w ramach opisywanego forum. Podejmowane tam tematy nie dotyczyły jednak świata Lalik, lecz odnosiły do ogółu rzeczywistości. Były to sądy i opinie o „wyda­ rzeniach z kraju i świata", wypowiedziach polityków, czy wreszcie o ogólnoludzkich postawach i war­ tościach. Ze względu na zawartość postów (niecenzuralność lub „niepolityczność") były one często usuwane z forum przez moderatora). �Paweł Schmidt - www.laliki.masternet.pl. Nowy wymiar społeczności lokalnej 53 wyborów parlamentarnych, samorządowych czy wreszcie wyborów na stanowisko wójta lub sołtysa, stało się miejscem wymiany poglądów politycznych i personal¬ nych ataków. Była to kolejna płaszczyzna przeniesienia rzeczywistych interakcji do świata sieci. Co ciekawe, w dyskursie, prowadzonym często w niezbyt kulturalny sposób, brali udział ludzie mający stałą możliwość wymiany poglądów face to face, a mimo to wybierali przekaz i kontakt zapośredniczony przez Internet. Aktywność na forum stała się alternatywnym sposobem oddziaływania na rzeczywistość społecznokulturową społeczności lokalnej. Stała się działaniem społecznym samym w sobie na¬ kierowanym nie na społeczność samego forum, ale na społeczność lokalną Lalik. Wymiana zdań w realu stała się jakby mniej wiążąca - przypominała ustalanie cze¬ goś „na gębę". Post na forum zaczął nabierać siły sprawczej oddziałującej bezpoś¬ rednio na nie-elektroniczną rzeczywistość. Można tutaj postawić tezę, że forum Lalik nie stanowiło odrębnej, samoistnej rzeczywistości. Stało się nie tyle odzwierciedleniem znanej, własnej rzeczywistości, ile narzędziem dla działań podejmowanych na rzecz własnej społeczności, a przy¬ najmniej działania takie wspomagającym, względnie - z punktu widzenia badacza - nową sferą podejmowanych działań i interakcji. Dostrzeżenie potrzeby zmiany Działanie bezpośrednie (interakcje rzeczywiste) Aktywność na forum (interakcje wirtualne) Oddziaływanie na świat społeczności lokalnej Należy przy tym pamiętać, że rozpatrujemy tutaj nie tyle rzeczywiste działanie i współdziałanie, ile działanie i współdziałanie intencjonalne. Uwaga badacza kieruje się tutaj bardziej w stronę intencji autorów działań, niż na rzeczywisty efekt podej¬ mowanych akcji. Działanie społeczne nakierowane jest na konkretne, postrzeżone przez autorów działania zjawisko w konkretnej, doświadczanej przez nich rzeczy¬ wistości społeczno-kulturowej. Działanie wymaga zatem określenia celu, założenia planu i efektu działania, a więc uprawomocnienia jego racjonalności. Intencją działania jest zatem dostrzeżenie potrzeby zmian w otaczającej człowieka rzeczywistości - dla¬ tego każde działanie jest wywołane jakimś motywem, który dla badacza może być bardziej zajmujący niż sam efekt działania, będący bardziej istotny dla autora działa¬ nia. W badaniu współdziałania w ramach społeczności lokalnej może być przydatne po¬ szukiwanie zgodności motywów partnerów interakcji, jaką jest samo współdziałanie. Można powołać się tutaj na przekładalność motywów działania przedstawioną przez Alfreda Schutza (1984: 172-176). Według Schutza ludzie podejmują działania spo­ łeczne w oparciu o dwa rodzaje motywów - motyw ażeby i motyw ponieważ. Lider społeczności zbierający podpisy pod petycją działa z „motywem ponieważ" - ponie¬ waż został do tego sprowokowany polityką władz gminy. Działa także z „motywem aże¬ by" - ażeby efektom tej polityki się przeciwstawić, ażeby pozyskać zwolenników �Paweł Schmidt - www.laliki.masternet.pl. Nowy wymiar społeczności lokalnej 54 i udowodnić masowością protestu błędy działań władz. Ludzie podpisujący się pod pe¬ tycją działają z „motywem ponieważ" - ponieważ zostali sprowokowani działaniem li­ dera, oraz z „motywem ażeby" - zgodnym tutaj z zakładanym efektem działania samego lidera. Przedkładając podpisaną petycję lider działa nadal z tym samym „motywem ażeby", ale także z nowym „motywem ponieważ" - ponieważ został teraz zobligowany do takiego działania przez swych współdziałających. Taka zależność pomiędzy moty¬ wami działań powoduje uprawomocnienie podjęcia jakiegokolwiek działania na rzecz własnej społeczności, powoduje uprawomocnienie jego racjonalności, wreszcie kształ¬ tuje szczególny rodzaj interakcji, której partnerzy czują się współautorami działań społecz¬ nych. Przekładalność i zgodność motywów charakteryzuje zarówno interakcje rzeczy¬ wiste, jak i interakcje podejmowane na forum wsi Laliki. Na forum Lalik podjęto działania na rzecz społeczności lokalnej. Po tragicznej śmierci trzynastoletniej mieszkanki Lalik - która na ruchliwej drodze krajowej biegnącej przez Laliki wpadła pod rozpędzonego mercedesa, wychodząc zza gimbusa odwożącego j ą ze szkoły w Milówce - rozpętała się dyskusja o braku gimnaz¬ jum w Lalikach. Jak wspomniałem wcześniej, w latach poprzedzających reformę szkol¬ ną zbudowano tu szkołę mającą pomieścić uczniów ośmioklasowej podstawówki. Po reformie samorząd nie zorganizował w nowym budynku gimnazjum, co spotkało się z niezadowoleniem laliczan. Po wypadku, ożywione dyskusje na forum dopro¬ wadziły do wystosowania ponownego protestu do władz gminy w sprawie gimnaz¬ jum w Lalikach - niestety bezskutecznego. W 2006 roku doszło na łamach forum do krytyki działań ówczesnego sołtysa Lalik. Część postów miała charakter „osobistych wycieczek" czy wręcz oszczerstw, jednak treści postów na tyle wpłynęły na mieszkańców Lalik (oczywiście dyskusja prowa¬ dzona była równolegle także poza siecią), że sołtys został odwołany, a nowym wybra¬ no prezesa Stowarzyszenia na Rzecz Rozwoju Wsi Laliki. Działania podejmowane na forum znalazły odzew także w okolicznych społecz¬ nościach, gdzie forum było dość uważnie śledzone. Na stronie Milówki www.milówka.pl znalazłem następującą rozmowę: > podobno odwołali soltysa milowki ???? > a naszego się nie da odwołać. to by było fajnie ??????!!!!!!! (wpis mieszkańca wsi Szare - P. S) (.) > da się odwołać każdego, ale jako „szary obywatel" możesz tylko postarać się o pod­ pisy 10% wyborców sołectwa pod wnioskiem i skierować go do rady gminy. (.) > a co się dzieje z sołtysem Milówki? > ano siedzi na forum Lalik Forum wsi Laliki stało się dodatkowym obszarem intencjonalnego współdziałania społeczności lokalnej. Nadało społeczności Lalik nowy wymiar - dyskusje prowa¬ dzone na co dzień w bezpośrednich kontaktach zostały przeniesione w bardziej for¬ malny aspekt komunikacji internetowej - zostały zarchiwizowane w zasobach sieci, a co za tym idzie, upublicznione. Upublicznienie działań powoduje, że nie można się z nich wycofać bez narażenia się na kompromitację. Należy bowiem pamiętać, że w „lokalnych" dyskusjach brali udział ludzie spoza społeczności Lalik, oraz o tym, że do zamieszczonych na forum treści potencjalny dostęp miał każdy użytkownik Internetu. �Paweł Schmidt - www.laliki.masternet.pl. Nowy wymiar społeczności lokalnej 55 Jak wspomniałem, aktywność na forum stała się działaniem samym w sobie mającym wpływ na rzeczywistą społeczność lokalną. W 2008 roku forum i cały internetowy vortal wsi Laliki zniknęły z sieci. Nie znam przyczyn likwidacji strony - może wpłynęło na to zbytnie upolitycznienie forum, może po prostu spowodowane było ukończeniem studiów przez administratora strony i podjęcie przez niego pracy w Katowicach. Czas mojego uczestnictwa na forum był istotnym rozszerzeniem kontekstu badań prowadzonych w realnej społeczności. Czy samo forum stało się dla mnie terenem badań? laliki.masternet.pl - wirtualny teren badań? Aby odpowiedzieć na to pytanie, trzeba rozsądzić czym jest teren badań etnologicznych oraz jaka jest zależność między „rzeczywistym" światem społeczności lo¬ kalnej, a jego „wirtualnym" przedstawieniem w sieci. Sens słowa teren w pracach etnologicznych ostatniej dekady wskazuje na jego po¬ szerzenie o znaczenia wykraczające poza rozumienie terenu jako kategorii prze¬ strzennej. Terenem może być literatura, człowiek i tworzone przez niego wyobrażenia, sieci powiązań społecznych i inne obszary badawcze kojarzone wcześniej z przed¬ miotem, czy obiektem badań, nie zaś z polem, w którym badania te są prowadzone. Jak zauważył Marcin Brocki: teren często jest traktowany jako metafora, jako „teren". Za przykładem Jamesa Clifforda pojawiają się w naszej etnologii głosy, że bycie w terenie należy traktować jako figurę retoryczną, zapominając niekiedy, że zmetaforyzowanie terenu było wy¬ nikiem tego, że literalne znaczenie nie obejmowało złożoności pozyskiwania danych w terenie, a w szczególności sztucznie separowało teren od jego reprezentacji. (Brocki 2006: 62) Zmetaforyzowany „teren" może być traktowany zatem jedynie jako kontekst, w któ¬ rym badacz umieszcza swoje rozważania o człowieku i jego rzeczywistości, jednak w takim przypadku rodzi się pytanie: po co badaczowi badania terenowe? Jestem zwo¬ lennikiem empirycznego poznania świata. Traktuję zatem teren jako rzeczywisty świat, w którym badani przeze mnie ludzie realizują swoje życie, tworząc więzi międzyludz¬ kie, sieci powiązań społecznych, podejmując działania, które to więzi, sieci powiązań i działania są przedmiotem moich badań. Tak rozumiany teren jest nie tylko kontekstem umożliwiającym ugruntowanie wiedzy o świecie poprzez odniesienie jej do konkret¬ nego przykładu, ale źródłem wiedzy o konkretnym świecie, dla której kontekstem staje się „pozaterenowa" wiedza, dzięki której mogę zinterpretować pozyskane w terenie dane. Zdaję sobie sprawę, że dane te - pozyskane poprzez wywiad lub własne postrzeżenia spisane w formie notatek - stanowią nie tyle samoistne fakty ile przykłady przed¬ stawienia tych faktów dokonane przez badanych i przez mnie samego. To jednak nie zmienia istoty samego terenu i bycia w nim. Wskazuje jedynie na wspomniane przez Marcina Brockiego ograniczenia wynikające z literalnego sensu słowa teren. Badanie społeczności lokalnej Lalik polegało na ograniczonym uczestnictwie w tej społeczności. Uczestnictwie ograniczonym czasem spędzanym w Lalikach oraz dys¬ tansem pomiędzy członkami społeczności, a mną i moimi współpracownikami - stu¬ dentami. Dystansem, który na wielu poziomach interakcji udawało się skrócić, ale nie zniwelować. Uczestnictwo, mimo tych ograniczeń, było jednak uczestnictwem pole¬ gającym na kontakcie z ludźmi - ich emocjami, troskami, przeżyciami, które stawały �Paweł Schmidt - www.laliki.masternet.pl. Nowy wymiar społeczności lokalnej 56 się urzeczywistnione bądź w rozmowie, bądź we wspólnym doświadczeniu. Poszerzenie terenu badań o badanie forum stworzonego i użytkowanego przez mieszkańców świata będącego terenem moich badań poszerzyło asortyment źródeł wiedzy o badanym świecie oraz kontekst do interpretacji zasobów tej wiedzy. Bada¬ nia polegające na byciu w terenie oznaczają uczestnictwo w życiu badanych ludzi. Podobnie badanie forum polegało na uczestnictwie w nim. Należy jednak pamiętać, że uczestnictwo w forum to kontakt z prezentacją autorstwa prawdziwego człowieka, ale nadal jedynie z prezentacją. Możliwe, że pisząc odpowiedź na posta, ów człowiek jest bardziej szczery niż w kontakcie twarzą w twarz, ale po pierwsze nie sposób tego zweryfikować, po drugie, mimo wzbogacenia form wypowiedzi elektronicznej o róż¬ nego rodzaju akronimy, homofony czy emotikony, w kontakcie zapośredniczonym przez Internet brakuje pozawerbalnej sfery interakcji. Nie przeciwstawiam tutaj rzeczywistego świata badanej społeczności jemu od¬ zwierciedleniu w Internecie. Oczywiście nie sposób traktować obrazu świata przed¬ stawionego na stronie WWW jako równoważnego dla samego badanego świata, choćby przez wspomnianą wcześniej idealizację tego obrazu. Podobnie sieci powiązań mieszkańców tego świata nie przekładają się w pełni na sieci powiązań użytkowników forum. Jednak forum nie stało się dla mnie nowym terenem badań, a jedynie teren ów poszerzyło. Traktuję wypowiedzi na forum tak samo, jak wypowiedzi w rozmowie z badanymi, sytuacje opisane na forum tak, jak opowieści wywołane wywiadem, użyt­ kowników forum, tak jak moich rozmówców. Forum staje się zatem zjawiskiem w re­ alnym świecie, zjawiskiem stanowiącym przedmiot badań, nie zaś odrębnym światem i - co by z tego wynikało - odrębnym terenem badań. Badanie forum bez wcześniej¬ szej wiedzy o Lalikach nabytej przez pobyt w rzeczywistym terenie powodowałoby, że treści forum mogłyby być dla mnie po prostu niezrozumiałe (nie mówiąc o tym, że nudne), na pewno zaś wyrwane z kontekstu, jakim jest tutaj rzeczywisty świat bada¬ nej społeczności. Takie rozumienie forum laliki.masternet.pl (jak też każdego forum będącego przed¬ miotem badań etnologicznych) jest moim zdaniem zgodne z rozumieniem jego użyt¬ kowników, a zwłaszcza mieszkańców Lalik. Forum, o czym pisałem wcześniej, stało się narzędziem i miejscem wypowiedzi badanych ludzi, którzy odwoływali się do rzeczy¬ wistego świata będącego ich miejscem realizacji działań i działań tych celem. Forum, podobnie jak cały Internet, mimo wytworzenia swoistych dla siebie znaczeń, prezenta¬ cji i sieci powiązań, jest przede wszystkim komunikatem (por. Castells 2003) lub zbio¬ rem komunikatów posiadającym nierozerwalne odniesienia do świata realnego. Forum staje się więc efektem działania oraz miejscem dla podejmowania kolejnych działań przez członków badanej społeczności lokalnej. Rozumiejąc społeczność lo¬ kalną jako wspólnotę intencjonalnego współdziałania i dostrzegając nową formę współdziałania w postaci lokalnego forum internetowego, musiałem włączyć samo forum w obszar badań. Uczestnictwo w forum pozwoliło mi „być na bieżąco" z ba¬ daną społecznością w czasie mojej nieobecności w Lalikach. Niewątpliwie pozwoliło na ugruntowanie wiedzy o przedmiocie i obszarze badań, ale nie mogło zastąpić rze¬ czywistego kontaktu z rzeczywistymi ludźmi. Przebiegało niejako równolegle do „fi¬ zycznego" badania lokalnej społeczności Lalik. �Paweł Schmidt - www.laliki.masternet.pl. Nowy wymiar społeczności lokalnej 57 Badacz Teren „rzeczywisty" Uczestnictwo w społeczności (kontakt z człowiekiem) Teren „wirtualny" Uczestnictwo w forum (kontakt z prezentacją) Pełny ogląd badanej rzeczywistości społeczno-kulturowej Podstawą badań był kontakt z człowiekiem - stałym uczestnikiem rzeczywistości społeczno-kulturowej Lalik. Forum stało się dodatkowym narzędziem umożliwiającym dotarcie do ludzi, do których w czasie badań prowadzonych w Lalikach z różnych przy¬ czyn dotrzeć nie mogłem. Przez świadomość kontaktu z prezentacją proponowaną przez użytkowników forum nie prowadziłem przez Internet rozmów mogących za¬ stąpić rzeczywisty wywiad. Wymiana uwag na forum ograniczała się do krótkich ko¬ mentarzy mających wywołać wygłoszenie opinii nie zaś pełnych opowieści wykra¬ czających poza formę postu czy komentarza. Próba wywołania opowieści o Lalikach zgłoszona w poście umieszczonym w zakładce Laliki dla mnie są... spełzła na niczym. Mimo dużej liczby (ponad 1200) odsłon nikt nie odpowiedział na mój apel. Ponadto „rozmowy" na forum nie mogły zastąpić rzeczywistego kontaktu z ludźmi, uczestnic¬ twa w społeczności i związanej z nim obserwacji działań, zachowań i wzorów kultury. Po pierwsze dlatego, że obcowanie z prezentacją, nie z żywym człowiekiem ogranicza sposób komunikacji do wyrażeń czysto językowych, po drugie, społeczność forum różniła się od społeczności Lalik nie tylko „składem osobowym" ale także formami wypowiedzi i wzorami zachowań, mimo względnego przeniesienia realnych więzi i wzo¬ rów ze świata „realnego" w świat elektroniczny. Forum wsi Laliki stało się dla mnie dodatkowym narzędziem badawczym, a ra¬ czej dodatkowym polem obserwacji i ograniczonego uczestnictwa w badanej społecz¬ ności. Dla społeczności tej, odnosząc się do poruszonych we wstępie rozważań Izabelli Bukraby-Rylskiej, forum poszerzyło sieć interakcji, co za tym idzie po¬ większyło zasób wzorów kultury, rozumianych jako wiedza członków społeczności o sposobach realizacji celu współdziałania. Literatura: Błaszczyk A., Przestrzeń w wymiarze wirtualnym, [w:] Przestrzenie miejsca, węd¬ rówki. Kategoria przestrzeni w badaniach kulturowych i literackich, red. Ko¬ walski P., Uniwersytet Opolski, Opolskie Towarzystwo Przyjaciół Nauk, Opole 2001, s. 69-78. Brocki M., Zaangażowanie - dystans - struktura wiedzy antropologicznej, [w:] Kul¬ tura profesjonalna etnologów w Polsce, red. Brocki M . , Górny K., Kuligowski W., Uniwersytet Wrocławski, Wrocław 2006, s. 61-70. Bukraba-Rylska I . , Socjologia wsi polskiej, PWN, Warszawa 2008. �Paweł Schmidt - www.laliki.masternet.pl. Nowy wymiar społeczności lokalnej 58 Castells M., Galaktyka Internetu. Refeleksje nad Internetem, biznesem i społeczeń¬ stwem, Dom Wydawniczy Rebis, Poznań 2003. Kuligowski W., Internet jako Ziemia Obiecana czy post coitum triste, Kultura i Społeczeń­ stwo, rok XLVI, nr 1, 2002, s. 91-101. Laliki, Laliki k. Zwardonia, Newsweek, 10.11.2002, s. 94. Ossowski S., O osobliwościach nauk społecznych, PWN, Warszawa 1983. Schutz A., Potoczna i naukowa interpretacja lidzkiego działania, [w:] Kryzys i schizma. Antyscjentystyczne tendencje w socjologii współczesnej, red. Mokrzycki E., Pań¬ stwowy Instytut Wydawniczy, Warszawa 1984, s. 137-192. Znaniecki F., Grupy społeczne jako wytwory uczestniczących w nich jednostek, [w:] Znaniecki, Szacki Jerzy, Państwowe Wydawnictwo Naukowe, Warszawa 1986, s. 293-308. Źródła internetowe: www.forum.laliki.masternet.pl: dostęp - lipiec 2005-październik 2007. mal, Laliki, Zwardoń. Secesja przy granicy?, www.naszemiasto.pl/katowice/wydarzenia, 09.05.2008. www.milówka.com: dostęp - 20.11.2008. www.spanie.pl: dostęp - 12.10.2009. �