42 50 4499 https://zbiory.etnologia.uw.edu.pl/files/original/f705926a20c9e1eed761eba0a92f6a98.pdf 2cf16907a4108b9b84ed70ef15aab731 Dublin Core The Dublin Core metadata element set is common to all Omeka records, including items, files, and collections. For more information see, http://dublincore.org/documents/dces/. Title A name given to the resource Polska Sztuka Ludowa - Konteksty Text A resource consisting primarily of words for reading. Examples include books, letters, dissertations, poems, newspapers, articles, archives of mailing lists. Note that facsimiles or images of texts are still of the genre Text. Dublin Core The Dublin Core metadata element set is common to all Omeka records, including items, files, and collections. For more information see, http://dublincore.org/documents/dces/. Relation A related resource oai:cyfrowaetnografia.pl:publication:6352 Rights Information about rights held in and over the resource Licencja PIA Date A point or period of time associated with an event in the lifecycle of the resource 2007 Subject The topic of the resource summary Identifier An unambiguous reference to the resource within a given context oai:cyfrowaetnografia.pl:5927 Title A name given to the resource Noty o autorach , summary, contens / Polska Sztuka Ludowa - Konteksty 2007 t.61 z.1 Description An account of the resource Polska Sztuka Ludowa - Konteksty 2007 t.61 z.1 ; s.188-196 Creator An entity primarily responsible for making the resource PSL Konteksty - redakcja Language A language of the resource pol, ang Publisher An entity responsible for making the resource available Instytut Sztuki PAN Type The nature or genre of the resource czas. Format The file format, physical medium, or dimensions of the resource application/pdf PDF Text Text capture metadata for PDF documents Text noty o autorach.ps - 4/25/2007 2:17 PM Noty o autorach Teresa Ryf Esbert - studentka historii sztuki na Uni­ wersytecie w Bernie w Szwajcarii. Aleksander Jackowski - antropolog kultury i krytyk sztuki, autor wielu tekstów o współczesnej kulturze ar­ tystycznej, zwłaszcza ludowej. Organizator kilkudzie­ sięciu wystaw sztuki ludowej i naiwnej w kraju i zagra­ nicą. Ostatnio wydał Sztukę zwaną naiwną, N a skróty, Obrazy ludowe. Redaktor „Kontekstów”. Jerzy Jarnuszkiewicz (1919-2005) - studiował w Szko­ Wojciech Bałus - prof. dr hab., historyk sztuki, dy­ rektor Instytutu Historii Sztuki Uniwersytetu Jagiel­ lońskiego. Zajmuje się teorią i historią sztuki XIX i XX wieku (architektura, malarstwo, sztuka ogrodowa, sztuka sakralna). Redaktor rocznika „Modus. Prace z Historii Sztuki” i serii „Ars Vetus et Nova”. Członek rady redakcyjnej czasopisma ”Centropa. A Journal of Central Europe­ an Architecture and Related Arts” (Nowy Jork). A u­ tor książek: Mundus melancholicus. Melancholiczny świat w zwierciadle sztuki (1996), Malarstwo sakralne (2001), Figury losu (2002), Krakau zwischen Traditio­ nen und Wegen in die Moderne. Zur Geschichte der A r­ chitektur und der öffentlichen Grünanlagen im 19. Jahr­ hundert (2003), Sztuka sakralna Krakowa w wieku XIX. Część pierwsza (współautor, 2003). Zbigniew Benedyktowicz - antropolog kultury, re­ daktor naczelny miesięcznika „Konteksty. Polska Sztu­ ka Ludowa”. Członek redakcji „Kwartalnika Filmowe­ go”. Kierownik Pracowni Antropologii Kultury, Filmu i Sztuki Audiowizualnej Polskiej Akademii Nauk. A u­ tor prac z zakresu wyobraźni symbolicznej i antropolo­ gii współczesnej. Współautor książki Dom w tradycji lu­ dowej (1993). Autor pracy Portrety obcych (2000). Krzysztof Bielawski - adiunkt w Zakładzie Filologii Greckiej Instytutu Filologii Klasycznej UJ, w badaniach skoncentrowany na leksykografii greckiej i dramacie greckim okresu klasycznego. Tłumacz, wydawca, założy­ ciel i redaktor naczelny Wydawnictwa Homini, redaktor serii monografii naukowych, obejmującej m.in. Starożyt­ ne kulty misteryjne Waltera Burkerta, Grecy i irracjonalność Erica R. Doddsa, Homoseksualizm grecki Kennetha Dovera i Tragedia grecka w działaniu Olivera Taplina. Justyna Chmielewska - studentka Instytutu Etnolo­ gii i Antropologii Kulturowej UW oraz Instutu Orientalistycznego UW. Od 2002 roku prowadzi badania wśród Świętych Chrześcijan Syjonistów Muraszkowców na zachodniej Białorusi oraz zachodniej i połu­ dniowej Ukrainie. le Sztuk Zdobniczych i Przemysłu Artystycznego w Kra­ kowie, następnie w Warszawskiej Szkole Sztuk Zdobni­ czych i Malarstwa, początkowo w pracowni Tadeusza Breyera. Po wojnie kontynuował studia w ASP w War­ szawie, gdzie po uzyskaniu dyplomu w pracowni Fran­ ciszka Strynkiewicza. W 1950 r. prowadził Pracownię Kompozycji Brył i Płaszczyzn przy Wydziale Rzeźby. Od 1952 r. kierował samodzielną Pracownią Rzeźby z pra­ wem dyplomowania. W roku 1957 został docentem, a w 1968 otrzymał tytuł profesora zwyczajnego. Począ­ tek samodzielnej twórczości artysty przypada na czas okupacji i obejmuje małe formy, figurki, portrety w gip­ sie, studia natury. Realistyczne przedstawienia zastępuje z czasem inna skala obrazowania i ekspresji, dążność do monumentalizmu, heroiczności gestu. Z drugiej strony artysta rozwija bardziej prywatny, dekoracyjny styl wi­ doczny głównie w exlibrisach. W końcu lat 50. przecho­ dzi do zagadnień przestrzeni i otoczenia, widocznych w nowatorskich projektach pomnikowych. W początku lat 60. znikają z rzeźb Jarnuszkiewicza motywy figuralne i ekspresyjne interpretacje form na rzecz poznawania nowych możliwości pracy w metalu. Powstają geome­ tryczne konstrukcje z blachy i prętów, poetycko-ekspresyjne, pełne metaforycznych odniesień. Tworzy również konstrukcje skupione na mnożeniu przestrzeni, rytmizacji i dynamizacji kompozycji. W końcu lat 60. Jarnusz­ kiewicz powraca do przedstawień figuralnych, sięga po tematy o metafizycznym i duchowym sensie. Tworzy po­ mniki, jest też wybitnym medalierem, autorem monet obiegowych oraz rysownikiem i grafikiem. Artysta uczestniczył w kilkudziesięciu pokazach zbiorowych w kraju i za granicą, miał również wystawy indywidual­ ne; m. in.: 1964 - Ravne; 1966, 1970, 1990 - Warsza­ wa; 1972 - Montreal; oraz z okazji 75. Rocznicy Urodzin w CRP w 1994 roku. Przykładowe realizacje: 1950 grupy rzeźbiarskie na Cmentarzu-Mauzoleum Żołnierzy Radzieckich w Warszawie, 1952 - płaskorzeźby Hutnik i Nauczycielka na MDM w Warszawie, 1960 - Pomnik Adama Asnyka w Kaliszu, 1963 - ołtarz i krucyfiks w kościele w Quebec, Kanada, 1964 - kompozycja rzeź­ biarska w Ravne, Jugosławia, 1967 - Międzynarodowy Pomnik Pamięci Ofiar Faszyzmu w Oświęcimiu-Brzezince, 1968-71 - krucyfiks w kaplicy KUL-u w Lublinie, 1973-78 - cykl Kagańce, 1983 - Pomnik Papieża Jana Pawła II i Prymasa Wyszyńskiego na dziedzińcu 188 �noty o autorach.ps - 4/25/2007 2:17 PM NOTY O AUTORACH KUL-u w Lublinie, 1983 - Pomnik Małego Powstańca w Warszawie, 1983 - cykl Stacje Męki Pańskiej. Tadeusz Kantor (1915-90) - reżyser, twórca happenin­ gów, malarz, scenograf, pisarz, teoretyk sztuki, aktor we własnych przedstawieniach, wykładowca krakowskiej ASP. Czerpał inspiracje z konstruktywizmu i dadaizmu, malarstwa informel i surrealizmu. Kształcił się w Akade­ mii Sztuk Pięknych w Krakowie pod okiem wybitnego scenografa międzywojnia Karola Frycza. W roku 1955 grupa plastyków, krytyków i teoretyków sztuki pod jego kierownictwem założyła teatr CRICOT 2. Pierwszą pre­ mierą CRICOT 2 była Mątwa wg Witkiewicza (1956), W drugim przedstawieniu Cyrk, odnaleźć można było kolejny rozpoznawalny element ówczesnych widowisk Kantora - ambalaż. Ambalaż miał pozbawiać aktorów i przedmioty właściwego im kształtu, czynić z nich niezróżnicowaną materię. Kolejnym krokiem od ambalażu było przejście do „teatru informel” (1960-62) - teatru au­ tomatycznego, poddającego się przypadkowi, ruchowi materii. Aktorzy w przedstawieniu „teatru informel” W małym Dworku wg Witkiewicza (1961) - byli trakto­ wani na równi z przedmiotami, zostali całkowicie pozba­ wieni indywidualności. Ideę „teatru informel” zastąpiła koncepcja „teatru zerowego” (1962-64), pozbawionego akcji dziania się. Jej najpełniejszym wyrazem był spektakl Wariat i Zakonnica także wg Witkiewicza, wystawiony przez Kantora w 1963 roku. Następnie ewolucja prakty­ ki i estetyki akcji scenicznych doprowadziła Kantora do granicy teatru pojmowanego tradycyjnie. W roku 1965 powstają pierwsze polskie happeningi - Cricotage i Linia Podziału. Dwa lata później słynne: List oraz Panoramiczny Happening Morski. Rozczarowanie happeningiem przy­ wiodło Kantora na powrót do teatru. W 1972 roku po­ wstają Nadobnisie i Koczkodany wg Witkiewicza, w któ­ rych elementy happeningu zostały wchłonięte przez widowisko. Trzy lata później spektaklem Umarła Klasa rozwinął Kantor kolejny nurt w swym teatrze opatrzony przez autora mianem „teatru śmierci”. Właśnie do tego nurtu przypisywane są najwybitniejsze i najbardziej znane spektakle artysty: Wielopole, Wielopole (1980), Niech sczezną artyści (1985), Nigdy już tu nie powrócę (1988) oraz wystawione pośmiertnie Dziś są moje urodziny (1991), których motywem głównym jest śmierć, przemijanie i pa­ mięć oraz utrwalona w niej historia. W widowiskach „te­ atru śmierci” uwypukla się obecna w całej twórczości Kantora koncepcja „Realności Najniższej Rangi”. Agnieszka Karpowicz - asystentka w Instytucie Kul­ tury Polskiej na Wydziale Polonistyki Uniwersytetu Warszawskiego. Zajmuje się awangardową i neoawangardową kulturą artystyczną XX wieku oraz antropo­ logią słowa. Prezentowany tekst jest fragmentem roz­ prawy doktorskiej Kolaż. Awangardowy gest kreacji. Themerson. Buczkowski. Białoszewski. Książka ukaże się w 2007 roku. Ważniejsze publikacje: Słowo kolażu („Przegląd Huma­ nistyczny” 2005, nr 1), Ready-made. Przedmiot w pro­ zach Mirona Białoszewskiego, („Pamiętnik Literacki” 2006, z. 1). Jacek Leociak - adiunkt w Instytucie Badań Literac­ kich PAN, kierownik Zakładu Badań Nad Literaturą Holocaustu IBL PAN. Opublikował: Tekst wobec Za­ głady. O relacjach z getta warszawskiego (1997, przekład angielski 2004) oraz (wspólnie z Barbarą Engelking) Getto warszawskie, Przewodnik po nieistniejącym mieście (2001, przekład angielski ukaże się w 2006 w Yale University Press). Artykuły, szkice, recenzje publiko­ wał w „Pamiętniku Literackim”, „Tekstach Drugich”, „Tygodniku Powszechnym”, „Nowych Książkach”, „Res Publice” i „Res Publice Nowej”, „Midraszu”, „Gazecie Wyborczej” , „Rzeczpospolitej” oraz w książ­ kach zbiorowych. Zajmuje się literaturą dokumentu osobistego i formami zapisu doświadczeń granicznych (w tym doświadczenia Zagłady). Aleksandra Melbechowska-Luty - historyk sztuki, studia na UW, doktorat z nauk humanistycznych (UW 1966). Specjalizacja: historyk sztuki polskiej XIX/XX w. Adiunkt w Instytucie Sztuki PAN (gdzie pracowała w latach 1955-85), Pracownia Słownika Artystów Pol­ skich. Autorka 8 książek, m.in. Teofil Kwiatkowski (mo­ nografia), Ossolineum, Wrocław 1966; Widmo. Zycie i twórczość Ludwika De Laveaux, Wrocław 1988; Posągi i ludzie. Antologia tekstów o rzeźbie polskiej XIX w., IS PAN, Warszawa 1993 (wspólnie z Piotrem Szubertem); Mali mistrzowie polskiego pejzażu XIX w., Neriton, War­ szawa 1997; Nokturny. Widoki nocy w malarstwie pol­ skim, Arkady, Warszawa 1999 Sztukmistrz. Twórczość artystyczna i myśli o sztuce Cypriana Norwida, 2001; Posągi i ludzie. Rzeźba polska dwudziestolecia między­ wojennego 1918-1939, 2005. Marek Nowakowski - pisarz, debiutował w 1957 r. opo­ wiadaniem Kwadratowy na łamach „Nowej Kultury”, które opisywało świat marginesu społecznego. W kolej­ nych tomach (powieść Trampolina, 1964; zbiory opowia­ dań Silna Gorączka, 1963; Zapis, 1965; Gonitwa, 1967; Mizerykordia, 1971; Układ Zamknięty, 1972; Śmierć żół­ wia, 1973) pisarz poszerzał krąg peryferyjności. Następnie wydał Wesele raz jeszcze (1974), Robaki (1968); Książę no­ cy (1972); Chłopiec z gołębiem na głowie (1979), Raport o stanie wojennym (1982-1984), Notatki z codzienności (1983), Dwa dni z aniołem (1984), Wilki podchodzą ze wszystkich stron (1985), Grisz, Ja tiebia skażu (1986). Ra­ port o stanie wojennym zapewnił mu europejski rozgłos. Rozważania autotematyczne pojawiły się w tomach Por­ tret artysty z czasów dojrzałości, (1987), Karnawał i post (1989) oraz w opowiadaniu Bożydar z tomu Grecki bożek (1993). Po 1989 roku wydał m.in. Homo Polonicus (1992), Grecki bożek (1993 Strzały w motelu George 189 �noty o autorach.ps - 4/25/2007 2:17 PM SUMMARIES (1997), a także zbiory opowiadań, będących rodzajem nostalgicznego powrotu do Warszawy tuż-powojennej i jej barwnego półświatka (Powidoki, 1995, 1997). Dorota Piekarczyk - językoznawca, adiunkt w Zakła­ dzie Językoznawstwa Ogólnego UM CS w Lublinie. Autorka prac z zakresu językowego obrazu świata, m.in. książki Kwiaty we współczesnym językowym obra­ zie świata (Lublin 2006). Joanna Pietruszka - absolwentka Instytutu Etnologii i Antropologii Kulturowej Uniwersytetu Warszaw­ skiego. Interesuje się życiem codziennym w krajach postsocjalistycznych. Czesław Robotycki - etnograf, antropolog kultury, prof. dr hab., dyrektor Instytutu Etnologii i Antropolo­ gii Kulturowej UJ. Autor książek: Tradycja i obyczaj w środowisku wiejskim, Environment and Pollution (ra­ zem z M. Ekstromer), Etnografia wobec kultury współ­ czesnej, Nie wszystko jest oczywiste oraz 140 artykułów. Redaktor wydawnictw UJ: „Prace Etnograficzne”, serii „Anthropos”, Przewodniczący Rady programowej serii „Cultura”. Zajmuje się analizą różnych form polskiej kultury współczesnej i Europy środkowej (świadomość narodowa i etniczna, twórczość amatorska i inne formy ekspresji kulturowej, etos, obyczajowość itp.). (1930—39), Polacy na Biennale Sztuki w Wenecji 1895—99 oraz Poza kanonem. Sztuka polskich artystek 1880—39. Pu­ blikowała m.in. w „Biuletynie Historii Sztuki”, „Twór­ czości”, „Kresach”, „Znaku”, „Architekturze”. Paweł Stangret - absolwent filologii polskiej Uniwer­ sytetu Kardynała Stefana Wyszyńskiego w Warszawie. Doktorant Instytutu Badań Literackich PAN. Publi­ kował m.in. w „Didaskaliach”, „Tekstach Drugich”, „Teatrze”, „Dialogu”. Zajmuje się twórczością literac­ ką Tadeusza Kantora, interesuje go także pogranicze sztuk plastycznych i literatury. W IBL PAN przygoto­ wuje rozprawę doktorską na temat Lekcji mediolańskich Tadeusza Kantora pod kierunkiem prof. Marii Prussak. Obecnie na UKSW prowadzi konwersatorium Co to jest teatr? Jest stypendystą Polskiej Akademii Nauk. Bernd Stieghorst - kolekcjoner, pracował jako kura­ tor w muzeum rzeźby w Zurichu. Żyje i pracuje w Zurichu i Monachium. Joanna Szadura - językoznawca, adiunkt w Zakładzie Tekstologii i Gramatyki WspółczesnegoJęzyka Polskie­ go IFP UM CS w Lublinie. Swoje zainteresowania do­ tyczące problemów językowego obrazu świata i stereo­ typów językowych rozwija, uczestnicząc w pracach nad wydawanym w Lublinie Słownikiem stereotypów i symbo­ li ludowych. Członek Komisji Etnolingwistycznej Komi­ tetu Językoznawstwa Polskiej Akademii Nauk. Artur Rumpel - absolwent Śląskiej Akademii Me­ dycznej (farmacja) i Uniwersytetu Śląskiego (etnolo­ gia). Bada religijność ludową i symboliczne aspekty folkloru. Publikował w „Gadkach z Chatki”, „Panacei” i „Uniwersytecie Kulturalnym”. Mieszka w Rybniku. Wiesław Szpilka - etnolog (studia UJ), studia dokto­ Joanna Sosnowska - dr hab. historyk sztuki, docent Bartłomiej Walczak - socjolog, antropolog kultury w Instytucie Sztuki PAN w Warszawie. Ukończyła stu­ dia na Uniwersytecie Warszawskim, doktoryzowała się w Instytucie Sztuki PAN, tam też uzyskała habilitację w 2004 roku. Wykłada na Akademii Sztuk Pięknych w Warszawie. Zajmuje się polską sztuką XIX i XX wieku. Wydała Materiały do dziejów Instytutu Propagandy Sztuki w Wyższej Szkole Pedagogiki Resocjalizacyjnej Peda­ gogium w Warszawie. Zainteresowania badawcze: epi­ stemologia i metodologia nauk społecznych, metodo­ logia badań on-line, teoria i historia antropologii amerykańskiej, analiza i filozofia tekstu, narratologia i teorie dyskursu, yanomamologia. Summaries eidetic (phenomenological) ethnography, outlined in his previous texts. The experiences registered by Stoller are analysed with the assistance of the conception of triple mimesis (Paul Ricoeur) and instruments ap­ plied for text analysis. Regardless of the dramaturgy of the experience itself, the case of Paul Stoller is an excellent contribution to reflections on the boundary of cognition in anthropology, and the translatability of perspectives between distinct varieties of Lebenswalt. The dramatic history of the author of Money Has No Smell demonstrates that an attempt at a total opening up towards local cognitive categories, the detextualisation of culture, and the assumption of ”the skin” of the Bartłomiej Walczak Paul Stollers Project of Eidetic Ethnography A presentation of the controversial In Sorcery’s Shadow by Paul Stoller and Cheryl Olkes - a record of Stoller’s experiences with the Songhay in Niger. The au­ thor of this review formulated the thesis that Stoller’s mimetic involvement in sorcery and the resultant strong emotive (and psychosomatic) reaction are the consequence of an attempt at realising a programme of ranckie Instytut Sztuki PAN, pisze pracę doktorską poświęconą etnologicznej interpretacji kultury maso­ wej. Mieszka w Kościelisku. 190 �noty o autorach.ps - 4/25/2007 2:17 PM SUMMARIES Other may end in a significant deprecation of research objectives and a mimetic merge of two identities. The text is partly based on chapter V of the Ph. D. dissertation Podmiot a przedmiot poznania nauk społecz­ nych na przykładzie antropologii kulturowej. Analiza wy­ branych struktur narracyjnych w pisarstwie antropolo­ gicznym (The Subject and the Object of Cognition in the Social Sciences upon the Example of Cultural Anthropology. An Analysis of Selected Narration Structures in Anthropological Writings), presented in 2006 in the Institute of Applied Social Sciences at Warsaw University. Agnieszka Karpowicz The Collage Experiment. The Leopold Buczkowski Archive The "ephemera of memory” comprise a category con­ stitutive for the works of Leopold Buczkowski. Punctualistic, aleatoric non-fiction constructions create museum space in which the author tries to revive "Rusin words-sounds”, i. e. the living, dialogical and multicultural vernacular of pre-war Podolia. His sto­ ries, however, progress more in time than in space by creating simultaneously overlapping strata of myriad versions of events, myths, and imagery, enrooted in collective imagination. The homophonic quality of the ephemera corresponds to the fleeting nature of human memory. With attempts at capturing living speech and music as his point of departure, Buczkowski arrived at decontextualised records or even written down conver­ sation when, for instance, he creates narration com­ posed of quotations from Polish-French phrase-books. Only decontextualisation, characteristic for the writ­ ten word, is regarded by the author as a tool suitable for building a memory museum; he thus endeavours to create an archive of forms no longer existent after the Second World War, in this way salvaging a dying world and chronotypes doomed to oblivion. By setting up an archive of past forms of culture and art Buczkowski also conducts an in-depth analysis of modern culture based on the bourgeois ethos and wri­ tings which he holds responsible for the catastrophe of the Second World War. In the ”museum of memory” writing has assumed the shape of archaeology, i. e. the extraction of the relics and forms of a vanishing world from oblivion. This is the reason why narration brings to mind a collection. It re­ mains specific because its medium is the printed word. Just as in collections of objects, it constitutes an attempt at reaching, via material (here: the letter, the visible sign of writing), that which is invisible and impalpable forms of a world which perished in World War II. The instruments applied by the author are close to the techniques of twentieth-century art which also frequ­ ently turns into archaeology by gathering actual objects and the debris of contemporary civilisation. Prose by Buczkowski resembles a visual art collage, an assembla­ ge executed with the help of the recycling technique. Jacek Leociak Contemporary Antigone One the determinant of humanity mentioned by Giambatisto Vico is burial of the dead. The author of this study does not deliberate on burial conceived as attempts at taming dread of the deceased or an act stemming from fear of the impurity of the corpse. He is interested in testimonies describing situations in which the human corpse is defiled and the burial ritu­ al - violated, as well as in attempts at restoring the thus undermined order of things. Subsequently, he ponders on the nature of interment in extreme situ­ ations (such as the world wars or the Holocaust) and the cultural meanings borne by the act of defiling the corpse and desacralising the burial ground. The artic­ le starts with recalling classical tradition (Homer, So­ phocles, Virgil, and the Bible) and goes on to study re­ cords from the Warsaw ghetto (primarily those by Rachela Auerbach). In doing so the author focuses on burial comprehended as the obligation of the living towards those who were not allowed to survive. In this context, efforts to fulfil the burial ritual should be understood as a final protection of the foundations of humanity at the time of Shoah. Paweł Stangret A Concise History of the Avantgarde in Tadeusz Kantor’s Lekcje mediolańskie The article considers the presence of the avantgarde in the oeuvre of Tadeusz Kantor, and tries to capture the artist’s conceptions relating to contemporary art. The helpfulness of Lekcje mediolańskie (The Milan Lessons) lies in the fact that this publication is situ­ ated on a margin of Kantor’s theoretical reflections and artistic undertakings. The text shows how abs­ traction, Constructivism and Surrealism affected the work of the author of Umarła klasa (Dead Class). Lekcje mediolańskie also indicates the reasons why Kantor referred to precisely those three trends, sum­ ming up their role and significance in twentieth-cen­ tury art. Kantor returned to the bases of modern art in order to define his whole oeuvre and contempora­ neity as such vis a vis the listed currents. Aleksandra Melbechowska-Luty, Elegy and Drama. 191 The Niches, Passages and Thresholds of Jacek Sempoliński. In March 2006 the Studio Gallery in Warsaw held an exhibition of paintings and drawings by Jack Sempo­ liński, testifying to the considerable extent in which his oeuvre is connected with the ingenium of Kazi­ mierz on the Vistula, an exceptionally picturesque �noty o autorach.ps - 4/25/2007 2:17 PM SUMMARIES small town whose symbolic, myth and legend have successively grown in the course of past centuries. Sempoliński used to come here already as a child, and from 1979 he spends his summer vacations in an old thatched-roof cottage in nearby Męćmierz. The show featured numerous "Kazimierz” works (executed in mixed techniques) in which objects and motifs chan­ ge into sui generis phenomena of spiritual art, functio­ ning on a lower level and living a life of their own. The works in question include a Baroque statue of St. John from the parish church, transposed by the artist, The Crucified from the church of St. Anne, dramatic Heads of the dying Christ, simple crosses without the figure of Jesus, executed in pencil, water paint or pa­ stel, the local quarry with outlines of blocks of stone, the shadow of a cross or a skull, as well as views of the castle in Janowiec, a metaphor of the author’s recol­ lections and youthful experiences. Aleksander Jackowski Jerzy Jarnuszkiewicz In this fragment of a book currently in print, Aleksan­ der Jackowski reminisces about the outstanding sculp­ tor Jerzy Jarnuszkiewicz, recalling the post-war years, the 1950s and the 1960s in the artist’s oeuvre. This pe­ riod certainly differed from the contemporary condi­ tions of Polish art ”His era required memory and forced the artist to tackle the setting of lies and the gag of cen­ sorship. Today, young artists are free of such determi­ nants and feel no need to commemorate anything. The world of their imagination is open. They astonish and even shock, without having to paying any price for do­ ing so (...) Could a portrait of an artist, even such an acclaimed one, be of any interest at a time when all the components of art are changing, and when it has beco­ me outright embarrassing to speak about the categories of beauty and consider what which is ethical (...)?” The proposed text is also an attempt at personal me­ ditation on memory: ”We live in such rapid times that unrecorded memory vanishes instantly. Art? Everyday there appear more painters and sculptors than in the whole history of mankind. The rushing tide of facts is simply enormous. Which young intelligent person to­ day knows anything about Tadeusz Sieklucki, Tade­ usz Brzozowski, Józef Gielniak or Jerzy Panek? About the great artists? What are you working on at the moment? - I was asked by a female journalist from an important daily. - I’m writing about Jarnuszkiewicz... - And who’s he? Well, I am writing so that she would know”. Aleksandra Melbechowska-Luty Tribal Rhapsody. Private Notes on the Art of Magdalena Abakanowicz The numerous sculptures by Magdalena Abakanowicz (and her examples of related arts) include unusual vi­ sual concepts, meanings and contents relating to man’s individual and group experiences. Abakano­ wicz is interested in all that is alive: man, animal and plant, their diverse” bodies”, which she shapes or commemorates in anthropomorphic or biomorphic forms by using natural material, e. g. wool, canvas, ju­ te, hide, horsehair, and wood but also stone and me­ tal. The characteristic features of her works include monumentalism and a masterly treatment of ”mobile” textures which link the structures of the surface with the very core of a given composition. Abakanowicz is the author of highly unconventional fabrics known as Abakany; these by no means decorative or utilitarian objects comprise large-scale soft sculptures organising space. She finds the thread which ties together the structure of living organisms to be fascinating mate­ rial. The human figures which are, as a rule, incom­ plete, maimed, naked, headless, armless, and sexually undefined (derived from the myth of Androgyne), are accompanied by Sitting Figures, Backs, Heads, Faces, Self-portraits and the figures and heads of animals. Hundreds of figures - swathed in sacking or cast in bronze - are arranged in rows and crowds against the backdrop of a panorama of large towns, in parks and gardens or on the banks of rivers and lakes. These “collective” compositions carry universal symbolic messages and speak about ”primary things” extracted from the depths of time; simultaneously, they are transposed into contemporary life and evoke a meta­ phorical image of the endless ”migration of the pe­ oples”. Abakanowicz constantly resorts to the oldest motifs, such as the form of the circle. She executes ro­ und spoke constructions and rolled bearings, and in Israel arranges large circles composed of limestone in the Negev Desert. She also embarks upon the cathar­ sis motif and depicts perennial War Games involving wounded human bodies and war machinery - guns and missiles, resembling toppled trees. Her Sarcophagi bring to mind coffins and the covers of nuclear reac­ tors. Untamed imagination directs her towards archi­ tectural-town planning sculpture designed on an im­ mense scale. Abakanowicz is the author of visions of plant-entwined houses-gardens intended for Paris and the 640-metres high Hand Monument, probably the loftiest statue in the world, stretched towards the sky and commemorating the victims of Hiroshima. Her entire oeuvre refers to the existential and spiritual condition of homo universalis and all cultures, at the same time becoming part of the ”correspondence of the arts” since the compositions resound with the echoes of musical rhythm or correspond to the visions of poets (T. S. Eliot) and architects (Hand Monument evokes the conception launched by Le Corbusier who half a century earlier executed a sculpture of The Open Hand raised towards the heavens in the Indian town of Chandigarh). 192 �noty o autorach.ps - 4/25/2007 2:17 PM SUMMARIES Joanna Sosnowska An Old Female Artist Paints Wojciech Bałus Dan Brown, his Macho and the Qu­ estion of Truth Only recently has old age become the object of reflec­ tions pursued in assorted domains of science. Indubita­ bly, the reason for this phenomenon lies in constantly expanding longevity. We still do not have at our dispo­ sal criteria for determining the precise onset of old age, and prevailing opinions remain at odds. As a rule, it is accepted that old age is tantamount to maturity when spiritual issues predominate over material ones, parti­ cularly corporeal. Marcel Proust was an exponent of a contrary view claiming that the commencement of old age is marked by a changed attitude towards the surrounding world, when bodily relations, to use the expression coined by the writer, become more impor­ tant than spiritual ones. This is the moment when con­ tact with the object, the landscape and another person assumes a new significance, and becomes a nourish­ ment of sorts, indispensable for life and creativity. Późna twórczość wielkich artystów (The Late Works of Great Artists), a book by Mieczysław Wallis published more than thirty years ago and devoted predominan­ tly to aged artists - albeit not exclusively, since the very term ’’late works” does not have to denote creati­ vity dating from an artist’s old age, makes no mention of female artists as if the very problem did not pertain to them. From a statistical viewpoint, for centuries women tended to die earlier than men, but this was not the essential reason for the omission. The expla­ nation should be sought in the category of womanho­ od obligatory in our culture. Only a woman capable of fulfilling maternal functions was regarded as notewor­ thy. An old woman who had already completed all her duties towards the family and society, became a matron and was accepted only in this guise. Appa­ rently, the combined status of a matron and an artist was excluded. Those two social constructions could not be mixed, and female artists were refused the ri­ ght to have a family; for all practical purposes old fe­ male artists did not exist. Nevertheless, there always remained the sort of a woman who violated the impo­ sed rules of conduct, and frequently she was an artist. Already in her youth Olga Boznańska rejected the de­ mands of the patriarchal world and did not accept the functions deemed fitting for a woman by totally devo­ ting herself to art. By refuting all subjugation to co­ nventions, in time she drew attention to something which usually remains invisible, i. e. otherness atta­ ined by age itself. As an older woman she fascinated the visitors who appeared in her rather unkempt stu­ dio. Physical relations, understood as contact with ob­ jects and people, remained extremely important due to the very fact that she was a painter, and with age they grew even more intense. She needed them in the same manner as the one described by Proust, succum­ bing to the tide of life delineated by old age. In his critical comments about Dan Brown’s bestsel­ lers, W. Bałus, an historian of art, omits their widely commented factographic preposterousness and focu­ ses on the measures applied by the novelist in order to construct the leading protagonist as well as the lat­ ter’s conceptions about culture. Robert Langdon, the hero of Brown’s books, appears to be a scientific ma­ cho and an advocate of scientism, whose knowledge possesses all the traits of total unambiguity akin to ni­ neteenth-century visions of culture. Brown is descri­ bed as yet another "master of suspicions”, and his bo­ ok is regarded as a successive example of postmodern para-religious nonsense. Artur Rumpel Pious Inscriptions in the Tworki Deanery Folk songs are suffused with symbolic, in the past uni­ versally understood and today largely forgotten. A l­ most every song had not a single meaning but at least two or even more. A t present it has become impossi­ ble to discover all of them although in certain cases such an objective may be attained. The presented song Miała Kasia Jasia (Kate and her Johnny) descri­ bes the tragic death of a young man on the battlefield and the complicated love for a poor boy, disclosed by a sequence of legible symbols which create a logical whole. Czesław Robotycki Against Kopaliński and towards Bartmiński. On a Polish Dictionary of Folk Stereotypes and Symbols The title of the article suggests a cautious use of dic­ tionaries of catalogue-arranged symbols in all inter­ pretations of culture (in Poland the author of the most popular dictionary of this sort is W. Kopaliński). C. Robotycki claims that the anthropologist will find ethno-linguistic dictionaries of greater use. Dictiona­ ries of symbols list meanings without indicating their pragmatic context, while the latter variety locates symbolic meanings within the context of the vocabu­ lary, grammar and pragmatic rules. Such a dictionary has been written by Jerzy Bartmiński (together with a team of collaborators). The range of this publication encompasses folk symbols and linguistic stereotypes, making it possible to reconstruct the linguistic image of the world of culture. The author discusses the pre­ mises of the presented dictionary and the manner of their realisation; he also emphasises the importance of links between ethno-linguistic and anthropological reflections, indicating the long tradition of ethno-linguistics derived from the philosophy of the language, anthropology and linguistic studies. 193 �noty o autorach.ps - 4/25/2007 2:17 PM SUMMARIES Aleksander Jackowski “N a Skróty”. Postscript towards the maintenance of a continuum and resistan­ ce against the gradual loss of impact on one’s fate. A postscript to the autobiographical N a Skróty (Shortcuts) by the long-term editor-in-chief of ’’Pol­ ska Sztuka Ludowa” and a steady collaborator of the quarterly ’ Konteksty” ; the book was published seve­ ral years ago. Joanna Pietruszka On Those who Stayed Behind. A Stu­ dy on Old Age and the Looming Extinction of the Ukrainian Countryside A presentation of old age along the borderline betwe­ en contemporary society and a Ukrainian traditional rural community facing extinction. The portrayed gro­ up of people share their place of residence, age, and experiences of historical events as well as the progres­ sing disappearance of village life. Upon the basis of a local comprehension of the conception of age - wi­ thin the context of performed social roles and health, the author interprets the organisation of life and the changes transpiring within the community. Observa­ tions of daily life, communication and memory of the deceased serve as a foundation for describing strivings Justyna Chmielewska An Old Story of New Jerusalem An attempted reconstruction of the history of the Murashkovtsy Christian Holy Zionists - a religious communi­ ty established in the 1930s in present-day Western Bela­ rus and Ukraine. The chief protagonists are the prophets Ivan Murashko and Olga Kirylchuk-Korneychuk who, according to the Zionists, embodied the Second Coming of Christ. By basing herself on on-the-spot interviews the author tried to bring the reader closer to hagiographic narrations about the miracles and sanctity of the Father and Mother of Zion, as the founders of the movement were known, and the history of New Jerusalem - a holy city built in 1936-39 in Volhynia as a realisation of the idea of the Kingdom of God on Earth. We learn about prophets, apostles, holy blood and New Zion as well as about rejection and strong social stigma­ tisation. The post-war history of the group is branded with persecution, arrests and imposed wanderings from Volhynia across the Caucasus to Central Asia and fi­ nally to the environs of Odessa where more than 350 members of the congregation continue to reside. From the very onset the Zionists, engaged in imple­ menting their utopia, remained on the margin of so­ cial and religious life. Ridiculed by some and openly branded by others, they sought refuge in isolation, fled the outside world, and closed themselves in enclaves governed by rules formulated by the prophets. The presented text is an attempt at bringing the reader close to the alternative created by the Murashko ad­ herents in their New Jerusalem. Wiesław Szpilka No So Long Ago In 1981 ”Polska Sztuka Ludowa” published a survey on Ethnography - ethnology - anthropology of culture. What are they? What is their objective? The survey was a sui generis generation manifesto issued by researchers connec­ ted with the editorial board of ”Polska Sztuka Ludowa” (today: ’’Konteksty”), who at the time perceived ethno­ graphy as a ’ science without boundaries” and one which ”opts for freedom”. This methodological breakthrough (which coincided with the proclamation of martial law) became the reason why, according to the author of the article, Polish ethnography lost its innocence. The presented text, written in the form of a recollec­ tion, challenges oblivion. Józef Czapski wrote that ”personal reminiscences rebel against the reduction of our past, which has been already pigeonholed by hi­ storians and devoured by statistics and figures in the order of millions to become abstract and almost me­ aningless for the next generation”. Fot. Marta Leśniakowska 194 �noty o autorach.ps - 4/25/2007 2:17 PM Polska Sztuka Ludowa KONTEKSTY f CULTURAL ANTHROPOLOGY f ETHNOGRAPHY f ART 2007 rok LXI nr 1 (276). Indeks 369403. ISSN 1230-6142. Cena 15 zł INSTITUTE OF ART POLISH ACADEMY OF SCIENCES, SOCIETY LIBER PRO ARTE Contents 1 2007 B artłomiej W alczak Paul Stoller’s Project of Eidetic Ethnography A gnieszka K arpowicz The Collage Experiment. The Leopold Buczkowski Archive J acek L eociak Contemporary Antigone Paweł S tangret A Concise History of the Avantgarde in Tadeusz Kantor’s “Lekcje mediolańskie” A leksandra M elbechow ska -Luty Elegy and Drama. The Niches, Passages and Thresholds of Jacek Sempoliński A leksander J ackow ski Jerzy Jarnuszkiewicz W ojciech B ałus Gothic with no roots A leksandra M elbechow ska -Luty Tribal Rhapsody. Private Notes on the Art of Magdalena Abakanowicz B ernd S tighorst The Crowd and the Individual T eresa R yf E sbert Magdalena Abakanowicz J o a n n a S o sn o w ska An Old Female Artist Paints W ojciech B ałus Dan Brown, his Macho and the Question of Truth A rtur R umpel Pious Inscriptions in the Tworki Deanery C zesław R obotycki Against Kopaliński and towards Bartmiński. On a Polish Dictionary of Folk Stereotypes and Symbols 195 �noty o autorach.ps - 4/25/2007 2:17 PM CONTENTS J ERZY B artmiŃSKI Polish Dictionary Folk Stereotypes and Symbols A leksander J ackow ski “N a Skróty”. Postscript J o a n n a Pietruszka On Those who Stayed Behind. A Study on Old Age and the Looming Extinction of the Ukrainian J ustyna C hmielewska An Old Story of New Jerusalem W iesław S zpilka No So Long Ago K RZYSZTOF B ielawski A Pterodactyl in a Compote. The answer to Maciej Rychły 196 � https://zbiory.etnologia.uw.edu.pl/files/original/45053b5f3ca7837d810c90ec0045219b.pdf 5b21e1775c4e1d08005d959159c41e64 Dublin Core The Dublin Core metadata element set is common to all Omeka records, including items, files, and collections. For more information see, http://dublincore.org/documents/dces/. Title A name given to the resource Polska Sztuka Ludowa - Konteksty Text A resource consisting primarily of words for reading. Examples include books, letters, dissertations, poems, newspapers, articles, archives of mailing lists. Note that facsimiles or images of texts are still of the genre Text. Dublin Core The Dublin Core metadata element set is common to all Omeka records, including items, files, and collections. For more information see, http://dublincore.org/documents/dces/. Relation A related resource oai:cyfrowaetnografia.pl:publication:3621 Date A point or period of time associated with an event in the lifecycle of the resource 1993 Identifier An unambiguous reference to the resource within a given context oai:cyfrowaetnografia.pl:3398 Title A name given to the resource Noty o autorach / Polska Sztuka Ludowa - Konteksty 1993 t.47 z.3-4 Description An account of the resource Polska Sztuka Ludowa - Konteksty 1993 t.47 z.3-4, s.194 Language A language of the resource pol. Publisher An entity responsible for making the resource available Instytut Sztuki PAN Format The file format, physical medium, or dimensions of the resource application/pdf PDF Text Text capture metadata for PDF documents Text NOTY A r u n a s B u b n y s . h i s t o r y k , p r a c o w n i k Instytutu H i s t o r i i Akademii Nauk, zajmuje się relacjami O AUTORACH Litewskiej l i t e w s k o - p o l s k i m i , II w o j n ą ś w i a t o w ą . O p u b l i k o w a ł 3 teksty na l a m a c h „Lithuanii", w c h o d z ą c w dialog z L. T o m a s z e w s k i m . Mikalojus Kontantinos Ćlurlionls m.in. P o l s k i r o m a n t y z m a literatura B a ł t ó w (1973), r a t u r z e ś w i a t o w e j (1983). D z i a ł a ł w S a j u d i s i e , w s p ó ł z a ł o ż y c i e l r. partii K a r t a O b y w a t e l s k a . B y ł j e j w 1991 (1875-1911) - malarz, kom­ pozytor, s y m b o l i s t a , j e d e n z wielkich p r e k u r s o r ó w sztuki X X min. sztuki. W y k ł a d a ł w W i l e ń s k i m tyczne na UAM w Poznaniu. Był c z ł o n k i e m zespołu „Gar- w Krakowie. Profesor muzykologii, pianista, historyk Instytucie P e d a g o g i c z n y m na wydziale m u z y c z n y m . Wiele zrobił dla poznania i popularyzacji t w ó r c z o ś c i Ć i u r l i o n i s a . Autor p o d s t a w o w y c h p r a c o tym a r t y ś ­ dzienice", obecnie pracuje w Sejnach, gdzie z a ł o ż y ł F u n d a c j ę c i e Pavasario „ P o g r a n i c z e " (1991). J e s t jej p r e z e s e m . Z o r g a n i z o w a ł muzika wiele przewodniczącym. V y t a u t a s L a n d s b e r g i s , ur. 1932 w K o w n i e , s t u d i a m u z y k o l o g i c z n e w i e k u . W i ę c e j d a n y c h w art. J . A . Z i e l i ń s k i e g o . K r z y s z t o f C z y ż e w s k i - ur. w W a r s z a w i e w 1958 r. S t u d i a p o l o n i s ­ Litewska l i r y k a X X w. (1982), L i t e r a t u r a l i t e w s k a w o b e c p r z e m i a n w lite­ Sonata (1965), Ćiurlionio (1986). Z a ł o ż y c i e l daile Sajudisu Ćiurlionio (1976), i jego przewodniczący. sesji naukowych, imprez, spotkań m ł o d z i e ż y z różnych krajów. Jego nieustępliwości Redaktor naczelny kwartalnika stopniu s w ą n i e p o d l e g ł o ś ć . Prezydent Litwy w p i e r w s z e j k a d e ­ grody M ł o d y c h dacji „Krasnogruda". Laureat Na­ im. S t a n i s ł a w a W y s p i a ń s k i e g o , n a g r o d y F u n ­ POLCUL. Krzysztof Droba - teoretyk muzyki, wykładowca w Akademii „MMMM" w Stalowej Woli (1975-79), których utworów wykonano pora2 pierwszy w współczesnych kompozytorów Polsce ferencjami ur., 1949 L e c h M r ó z ur. 1939 r., e t n o g r a f , p r a c o w n i k k a t e d r y e t n o g r a f i i U W . litewskich. Od 1989 Litwie, mieszka i pracuje powyżej. S i g i l a s G e d a , p o e t a , krytyk l i t e r a c k i , t ł u m a c z , S e k r e t a r z Z a r z ą d u G ł ó w n e g o Z w i ą z k u P i s a r z y Litwy, d z i a ł a c z S a j u d i s u , z - c a red. nacz Ate­ pisma kulturalnego „ Ś i a u r e s Atenai" ( „ P ó ł n o c n e ny"), w y c h o d z ą c e g o w Wilnie. na Wydziale Sztuk P i ę k n y c h Uniwersytetu S t e l a n a s z a w i e . W 1957 Aleksander jako lektor n a Batorego. Uniwersytecie w po p o g r o m i e k i e l e c k i m w y j e c h a ł a d o Jackowski, ur. się tematyką kultury i redaktor naczelny 1920 r. w Warszawie, współczesnej War­ Izraela. studiował kulturze ludowej. Krytyk sztuki. W y k ł a d a artystyczne, na Katedrze Et­ nologii i Antropologii Kulturalnej UW. O r g a n i z a t o r k i l k u d z i e s i ę ­ ciu w y s t a w w kraju i z a g r a n i c ą sztuki ludowej o r a z n a i w n e j . Redaktor „ P o l s k i e j Sztuki L u d o w e j " od 1952 r. s t u d i o w a ł lituanistykę na U n i w e r s y t e c i e W i l e ń s k i m r„ i polonis­ tykę na U J , p r a c u j e w Instytucie Literatury Litewskiej i Folkloru Polskiej Uniwersytetu Komizm we Mickiewicz porary 1993 r. kierownik Katedry Wileńskiego. współczesnej prozie Autor llthuanian literaturę m.in. litewskiej (1985) (po l i t e w s k u ) : Echoes ko-polskiego Filologii monografii Adam (1984). of the Years. „Znad Wilii". Działacz Litwie. ści ludowej, monografii wiejskich a r t y s t ó w . ( 1 9 8 8 ) ; w s p ó ł a u t o r Słownika dnika Powszechnego". i przewodniczący W Koła latach 1936-1976 p o s e ł Poselskiego „Znak". na sejm Jedyny poseł, k t ó r y w 1976 r. m i a ł o d w a g ę g ł o s o w a ć p r z e c i w p o p r a w k o m Konstytucji w p r o w a d z a j ą c y m wiecznej przyjaźni ze z a p i s o k i e r o w n i c z e j roli Związkiem Prymasowskiej Radzieckim. Rady do PZPR Od Społecznej, 1981 w latach 1989-91 s e n a t o r R P . C z ł o n e k R a d y K r a j o w e j Unii D e m o k r a t y c z ­ nej. Wybitny z n a w c a problematyki niemieckiej. V a l a u t a s U r b a n a v l c i u s , a r c h e l o g , kierownik b a d a ń ruin Zamku logii, t a k ż e f i l m ó w krótkometrażowych. N p r b e r t a s V e l i u s , wybitny z n a w c a mitologu B a ł t ó w . Autor wielu prac z tego z a k r e s u . Tomas Venclova pozbawiony ur. 1937 r. obywatelstwa w Kłajpedzie, osiadł w poeta. W USA, wykłada k i c h " . A u t o r m . i n . t o m u w i e r s z y Rozmowa lite w jęz. polskim, n a k ł a d e m „ Z e s z y t ó w Literackich") ws- r.. p i s a r z ż y d o w s k i , z a m i e s z k a ł y do Autor p o w i e ś c i , 1978 w University. C z ł o n e k z e s p o ł u redakcyjnego „ Z e s z y t ó w w zimie Uniwersytetu Marii C u r i e - S k ł o d o w s k i e j w 1993 r. w W i l n i e , p i s z ą c y w j ę z y k u r o s y j s k i m Litwie. Polityk, redaktor m i e s i ę c z n i k a „ Z n a k " , c z ł o n e k r e d a k c j i „ T y g o ­ Contem¬ (1991). Grigorij] K a n o w l c z u r . 1929 ich D o l n e g o w Wilnie, autor wielu prac z z a k r e s u historii i a r c h e o ­ A l g i s K a l e d a , l i t e r a t u r o z n a w c a , t ł u m a c z , dr filologii; ur. w 1952 A N Litwy, od w r z e ś n i a i A l é Poćiulpalte, historyk sztuki, autorka p r a c z z a k r e s u t w ó r c z o ­ przewodniczący zwłaszcza dwutygodnika w ś r o d o w i s k u Polaków na i o dwóch Cyganów p o s e ł do p a r l a m e n t u Litwy w p o p r z e d n i e j k a d e n c j i , z a t o ż y c i e l autor tekstów etnicznych. Autor ( 1 9 7 1 ) , Geneza (1991). s o c j o l o g i ę n a UW u proł. S. O s s o w s k i e g o . A n t r o p o l o g kultury, wielu mniejszości k s i ą ż e k o C y g a n a c h : Cyganie S t a n i s ł a w S t o m m a (1908 r.) p r o f e s o r p r a w a , u r o d z o n y n a T a m a r a G o r d o n ur. 1911 r. w W i l n i e , u k o ń c z y ł a s t u d i a p l a s t y c z n e wojnie p r a c o w a ł a Zajmuje C z e s t a w Oklńczyc, absolwent uniwersytetu w Wilnie, adwokat, na w Warszawie. Szczegóły w tekście zamieszczonym Po i pracuje w Wilnie. (1988-89). kilkanaście muzykologicznymi. Eidrigevićius zwłasz­ cza t w ó r c z o ś c i ą w s p ó ł c z e s n y c h a r t y s t ó w litewskich. Mieszka V i k t o r a s L l u t k u s . historyk i krytyk sztuki. kieruje z e strony polskiej c o r o c z n y m i Polsko-Litewskimi kon­ Stasys ncji. „Wrzesień Muzyczny" w B a r a n o w i e (1983-86), „ C o l l e c t a n e a " na dużym L a i m a L a u c k a i t e - S u r g a l l i e n e , krytyk s z t u k i , z a j m u j e s i ę M u z y c z n e j w Krakowie. T w ó r c a festiwali, p o ł ą c z o n y c h z s e m i ­ nariami i odwadze z a w d z i ę c z a Litwa w H e n r y k W i s n e r u r . 1936, PAN w Warszawie. się literac­ (ukazał się D o k t o r h.c. Lublinie profesor, pracownik Zajmuje r. Yale dziejami Instytutu Historii Rzeczpospolitej s c e n a r i u s z y filmowych, d r a m a t ó w , wierszy, t ł u c z a c z . Z p o ś r ó d c z a s ó w Z y g m u n t a III i W ł a d y s ł a w a I V , d z i e j a m i L i t w y i s t o s u n ­ 7 p o w i e ś c i , w P o l s c e u k a z a ł y s i ę p r z e k ł a d y : Świece k ó w p o l s k o - l i t e w s k i c h . A u t o r k s i ą ż e k : Najjaśniejsza Rzeczpo­ spolita (1987), (1983 i 1987) i Modlitwy głupców na ( 1 9 8 9 ) , Nie odwracaj wietrze twarzy od śmierci (1992). K a n o w i c z b y ł p r e z e s e m T o w a r z y s t w a Ż y d ó w n a Litwie We w wrześniu 1993 r. w y j e c h a ł z Wilna i zamieszkał Izraelu. Halina K o b e c k a i t e , d r . filozofii, Moskiewskim z Tłumacz ur 1939 r. w T r o k a c h . zakresu estetyki literatury p i ę k n e j z j ę z y k ó w polskiej Studia Uniwer­ (1972 tureckich na Sajudi­ su. p r z e w o d n i c z ą c a T o w a r z y s t w a kulturalnego K a r a i m ó w Od listopada 1989 r. jest dyrektorem r.). litewski. W y k ł a d a ł a e s t e t y k ę w K o w n i e i Wilnie. C z ł o n e k S e j m u Litwie. i Litwini na generalnym D e p a r t a m e n t u do S p r a w N a r o d o w o ś c i p r z y R z ą d z i e Republiki litewskiej. V y ł a u t a s K u b i l i u s , u r . 1928 n a L i t w i e . K r y t y k i h i s t o r y k l i t e r a t u r y , ( 1 9 9 1 ) , Zygmunt ( 1 9 8 2 ) , Kirchoim III Waza (1991). M a g d a l e n a Z o w c z a k , etnolog, z a j m u j e s i ę z a g a d n i e n i a m i z po­ kulturą d u c h o w ą . Adjunkt w K a t e d r z e Etnologii i Antropologii kulturo­ w e j U W . A u t o r k a k s i ą ż k i Bohaterwsi. Mit i stereotypy, Wrocław 1991. Zita Żemaltyte, u k o ń c z y ł a w y d z i a ł artystyczny i h i s t o r i ę sztuki na Uniwersytecie ludowych. w Wilnie. Z a j m u j e Autorka monografii się twórczością ludowych artystów rzeźbiarzy, m.in. Lionginusa Ś e p k i i Ipolitasa U ż k u r n y s a . Andrzej Czajkowski, Beata Czech, Janina D o m a ń s k a , Agnieszka H a l e m b a , Renata Hryciuk, A n n a K o w a l c z y k , P a w e ł Kowalski, P a w e ł Ł a d y k o w s k i , E w a Moroz, Mikołaj O l s z e w s k i . Agnieszka p r a c o w n i k Instytutu L i t e r a t u r y i F o l k l o r u U W i l . D o k t o r f i l o l o g i i . Pokropek, A u t o r w i e l u a r t y k u ł ó w i p o n a d 10 k s i ą ż e k z z a k r e s u l i t e r a t u r y i V roku etnologii n a UW. 194 w wierze g r a n i c z a historii sztuki, formami ż y c i a religijnego w s i , w Wilnie i T a s z k i e n c i e . P r a c ę d o k t o r s k ą o b r o n i ł a na sytecie Litwa (1978), Rozróżnieni Łukasz Smyrski. Anna Wróblewska: studenci IV � https://zbiory.etnologia.uw.edu.pl/files/original/aca66223c5e8a2553f2596f66dfe0c58.pdf 2bcdca551ff4c1e506f95cd4b7eeb006 Dublin Core The Dublin Core metadata element set is common to all Omeka records, including items, files, and collections. For more information see, http://dublincore.org/documents/dces/. Title A name given to the resource Polska Sztuka Ludowa - Konteksty Text A resource consisting primarily of words for reading. Examples include books, letters, dissertations, poems, newspapers, articles, archives of mailing lists. Note that facsimiles or images of texts are still of the genre Text. Dublin Core The Dublin Core metadata element set is common to all Omeka records, including items, files, and collections. For more information see, http://dublincore.org/documents/dces/. Relation A related resource oai:cyfrowaetnografia.pl:publication:2505 Date A point or period of time associated with an event in the lifecycle of the resource 1994 Identifier An unambiguous reference to the resource within a given context oai:cyfrowaetnografia.pl:2328 Title A name given to the resource Noty o autorach / Polska Sztuka Ludowa - Konteksty 1994 t.48 z.3-4 Description An account of the resource Polska Sztuka Ludowa - Konteksty 1994 t.48 z.3-4, s.173 Language A language of the resource pol. Publisher An entity responsible for making the resource available Instytut Sztuki PAN Format The file format, physical medium, or dimensions of the resource application/pdf PDF Text Text capture metadata for PDF documents Text NOTY O AUTORACH Jerzy Prokopiuk - tłumacz literatury humanistycznej (niemieckiej, angielskiej, francuskiej, 78 wydanych pozycji), antropozof, religio­ znawca. Redaktor naczelny dwumiesięcznika ,,Gnosis", były prezes klubu Gnosis i klubu C. G. Junga. Tłumaczył m.in. Junga, Mistrza Ekharta, Anioła Ślązaka, Goethego, Schillera, Novalisa, Hegla, Steinera, Freuda, Fromma, Aldousa Huxleya, Eliadego. Kirsten Hastrup - Dunka, światowej sławy antropolog, profesor w Instytucie Antropologii w Uniwersytecie w Kopenhadze. Jej postać stała się podstawą sztuki Talabot wystawionej przez Odin Teater. Mircea Eliade - 1907-1986, ur. w Bukareszcie, studiował filozofię indyjską, wykładał historię religii i filozofię Wschodu w Bukaresz­ cie, Berlinie, Bernie i Londynie. W 1945 osiadł w Paryżu i podjął współpracę z wybitnym religioznawcą Georges Dumezilem. Wy­ kładał w Ecole Pratique des Hautes Etudes. Autor pomnikowego dzieła Traktat o historii religii. Publikował w języku francuskim wiele innych prac z zakresu religioznastwa i antropologii kultury. Marcin Brocki - student V roku Etnologii Uniwersytetu Wrocławs­ kiego. Jagna Knittel - etnograf, absolwentka UW, zajmuje się penetracją pogranicza kultury i natury, alternatywnymi systemami medycz­ nymi i różnicami światopoglądowymi. Tłumaczy z francuskiego. Maria Janion - historyk literatury i historyk idei, krytyk literacki. Profesor w IBL PAN, wykładowca na UW, w latach 1956-89 zajęcia w WS Pedagogicznej w Gdańsku, a następnie na Uniwersytecie Gdańskim. Opublikowała m.in.: Zygmunt Krasiński, debiut i doj­ rzałość, W-wa 1962; Romantyzm. Studia o ideach i sty tu, W-wa 1969; Romantyzm. Rewolucja. Marksizm. Kolokwia gdańskie, 1972; Hermeneutyka. Poznanie i terapia, 1974; Gorączka roman­ tyczna, 1975; Literatura wobec wojny i okupacji, 1976; Romantyzm i historia, 1978; Reduta. Romantyczna poezja niepodległościowa, 1979; Odnawianie znaczeń, 1980; Seria Transgresje; Czas formy otwartej, 1984; Wobec zia, 1989; Życie pośmiertne Konrada Wallenroda, 1990; Projekt krytyki fantazmatycznej, 1991. Maria Żmigrodzka - historyk literatury, krytyk literacki, prof, w IBL PAN w latach 1948-1992, wykładała na UMC-S w Lublinie w latach 1959-68 i na UJ 1976-92. Opublikowała studia poświęcone pozyty­ wizmowi i romantyzmowi: Orzeszkowa. Młodość Pozytywizmu, 1965; współautorka z prof. Marią Janion prac: Romantyzm i Histo­ ria, 1978; Słowacki mistyczny, 1980. Małgorzata Łukasiewicz - germanistka, tłumaczka m.in. Gadamera, Habernasa, Simmla, Hessego, Suskinda, Roberta Walsera. Zygmunt Krzak - doc. dr hab. Pracownik Instytutu Archeologii i Etnologii PAN. Zajmuje się prehistorią świata ze szczególnym uwzględnieniem megalitów i myśli ludzkiej. Najważniejsze dzieło to synteza megalitów Europy pt. Megality Europy. Autor 10 książek i 250 publikacji. OionizjuszCzubaia-dr folklorysta, badacz mitologii życia współczes­ nego (studia polonistyczne, doktorat z etnologii, Uniwersytet Wrocławski). Adiunkt w Zakładzie Teorii i Historii w Instytucie Nauk o Kulturze, Uniwersytet Śląski. Aleksander Jackowski - antropolog kultury (studia: socjologia UW), autor wielu tekstów o współczesnej kulturze artystycznej, zwłasz­ cza ludowej. Krytyk sztuki. Wykłada w Katedrze Etnologii i Ant­ ropologii Kulturowej UW. Organizator kilkudziesięciu wystaw sztuki ludowej i naiwnej w kraju i za granicą. Redaktor naczelny „Kontekstów". Adam Czyżewski - etnolog (studia UJ), antropolog kultury. W 1990 doktorat Idea miasta-ogrodu w Polsce 1899-1939. Obecnie przy­ gotowuje Słownik wierzeń i obyczajów ludowych w Polsce (na zamówienie Wydawnictwa Szkolnego). Monika Sznajderman - etnolog (studia UW), studia doktoranckie w Instytucie Sztuki PAN; pisze pracę doktorską poświęconą postaci błazna w kulturze. Autorka książki Zaraza. Mitologia dżumy, cholery i Aids. Wojciech Michera-archeolog, etnolog (studia UW); prowadzi zajęcia w Studium Kształcenia Otwartego (UW), w Państwowej Wyższej Szkole Teatralnej. Autor książki AntyDaniken. Jacek Olędzki - ur. w 1933 roku (studia UW). Etnolog na Wydziale Geografii i Studiów Regionalnych Uniwersytetu Warszawskiego. Współpracownik naszego pisma od 1959 r. Od kilkunastu lat łączy szczegółową i systematyczną pracę badawczą w Murzynowie koło Płocka z szerszą refleksją, obejmującą inne części Polski oraz znane mu z autopsji miejsca w Europie, Azji i Afryce. Elżbieta Umińska - studia filozoficzne na Uniwersytecie Warszaws­ kim (1965), etnograficzne w Podyplomowym Studium Etnografii na Uniwersytecie M. Kopernika w Toruniu. Interesuje się kulturą i sztuką ludową (folklor, plastyka, muzyka) filozofią i psychologią. Autorka książki Gry i zabawy dziecięce ^966) atakże recenzji, not i artykułów. Zbigniew Libera - pracownik Katedry Etnologii Uniwersytetu Wroc­ ławskiego. Autor kilku prac dotyczących semiotyki barw, etnobotaniki (m.in. z Adamem Paluchem, Lasowiacki zielnik, Kolbuszo­ wa 1993) medycyny ludowej (Etnomedycyna. Słowiańszczyzna zachodnia i wschodnia XIX-XX wiek - w druku) „antropologii ciała" (w druku - Rzyć, aby żyć. Rzecz antropologiczna w3aktach z prologiem i epilogiem; Wstęp do nosologii napisanej z wy­ czuciem antropologicznym). Andrzej Różycki - artysta fotografik, reżyser filmowy - dokumentalis­ ta. Studiował na Wydziale Sztuk Pięknych UMK w Toruniu, a także w Łódzkiej Szkole Filmowej. Autor wielu wystaw fotograficznych (m.in. Koszulki Panny Marii, Moje prywatne Kalwarie, Drzewo poznania, Raj tracony, Chusta Weroniki), twórca filmów dokumen­ talnych, w których opowiada o rzeczywistości symbolicznej, do której dostęp mają ludzie ze wsi, artyści i nawiedzeni (m.in. Kalwaria Marii Wnęk, Drzewa i Maska, czyli świat od początku, Nieskończoność dalekich dróg). Twórca nagrodzonego na Fes­ tiwalu w Krakowie filmu Podpatrzona i podsłuchana Zofia Rydel anno domini 1989. Ewa Korulska - polonistka, antropolog kultury, doktorat Mit chłopa w literaturze i sztuce 1863-1939, Warszawa 1993, msp w Instytucie Sztuki PAN. Wiesław Myśliwski - prozaik, dramaturg, redaktor naczelny kwartal­ nika „Regiony". Autor głośnych powieści nawiązujących do znaczeń kultury chłopskiej, wielokrotnie wznawianych i tłumaczo­ nych na wiele języków europejskich: Nagi sad, Pałac, Kamień na kamieniu oraz dramatów Złodziej, Klucznik, Drzewo. Roch Sulima - pracownik Katedry Kultury Polskiej UW, gdzie kieruje zespołem Do Badań Kultur Środowiskowych i Zróżnicowań Kul­ turowych. Autor wielu książek m.in. Folklor i literatura, Dokument i literatura, Literatura a dialog kultur, Słowo i Etos. Ryszard Ciarka - etnolog, pracownik Instytutu Sztuki PAN, Pracownia Antropologii Kultury, Filmu i Sztuki Audiowizualnej. Zajmuje się antropologią współczesności, autor wielu artykułów. Agnieszka Taborska - historyk sztuki, romanistka, zajmuje się tłumaczeniami literackimi. Wykłada literaturę francuską w Rhode Island School of Design w Providence USA. Autorka książki Szalony zegar (Nagroda Niemieckiej Akademii Dziecięcej, luty 1994) ; kolejna książka Polubić muzykę country. Dziennik amery­ kańskiej podróży (wyd. NOWA, grudzień 1994). Jeremy Rifkin - autor książek Biosphere Politics, Time Wars i A/geny, znany jest głównie dzięki pracom na temat środowiska natural­ nego oraz tekstom krytycznym o współczesnej technologii. Jest przewodniczących Greenhouse Crisis Foundation i Foundation on Economic Trends, Anatomia cheeseburgera („Granta" 38, zima 1991) stanowi fragment książki Beyond Beef. The Rise and Fall of the Cattle Culture. (E. P. Dutton, 1991). Małgorzata Haładewicz - absolwentka Filologii Angielskiej UAM w Poznaniu, specjalizuje się w socjolingwistyce. Współpracuje z klubem ekologicznym GAJA. Zatrudniona w charakterze nau­ czycielki języka angielskiego w Zespole Szkół Elektronicznych we Wrocławiu. łga Czaczkowska - doktorantka Instytutu Ekumenicznego Uniwer­ sytetu Lubelskiego. Blisko związana z pracą Światowej Rady Kościołów w Genewie. Jadwiga Rodowicz - japonistka, wykłada na UW. W latach 1979-89 pracowała w Zespole Teatru Gardzienice, obecnie zajmuje się badaniem teatru japońskiego. Autorka książki Pięć widzeń kobiety w teatrze No (Pusty obłok, W-wa 1993). Koji Kamoji - japoński malarz, wykształcony na Akademii Sztuki w Tokio, w 1959 roku przyjechał do Polski, studiował w warszaws­ kiej Akademii Sztuk Pięknych. Mieszka w Warszawie. Zadebiuto­ wał w 1965 roku w krakowskiej galerii Krzysztofory. Na stałe związany z Galerią Foksal w Warszawie. Tworzy reliefy z drewna, obrazy i instalacje, a najnowsze prace to reliefy z aluminium i drutu zbrojeniowego. 173 � https://zbiory.etnologia.uw.edu.pl/files/original/026acd376f4cd804bbc33cac6413b1fb.pdf eb57153a87e4a9aee2447a82a65fcb7d Dublin Core The Dublin Core metadata element set is common to all Omeka records, including items, files, and collections. For more information see, http://dublincore.org/documents/dces/. Title A name given to the resource Polska Sztuka Ludowa - Konteksty Text A resource consisting primarily of words for reading. Examples include books, letters, dissertations, poems, newspapers, articles, archives of mailing lists. Note that facsimiles or images of texts are still of the genre Text. Dublin Core The Dublin Core metadata element set is common to all Omeka records, including items, files, and collections. For more information see, http://dublincore.org/documents/dces/. Relation A related resource oai:cyfrowaetnografia.pl:publication:2980 Date A point or period of time associated with an event in the lifecycle of the resource 1995 Identifier An unambiguous reference to the resource within a given context oai:cyfrowaetnografia.pl:2784 Title A name given to the resource Noty o autorach / Polska Sztuka Ludowa - Konteksty 1995 t.49 z.3-4 Description An account of the resource Polska Sztuka Ludowa - Konteksty 1995 t.49 z.3-4, s.223-224 Language A language of the resource pol. Publisher An entity responsible for making the resource available Instytut Sztuki PAN Format The file format, physical medium, or dimensions of the resource application/pdf PDF Text Text capture metadata for PDF documents Text R y s z a r d C i a r k a THE HEAD AT THE BOTTOM OFTHE BED K r z y s z t o f OR P R O P A E D E U T I C O F E T N O G R A P N Y T h i s j o c u l a r text is an attempt at a slightly caricaturist! description of semiotic-structural reflections about K u b i a k T H ESPEECH OF WRITTEN WORDS T h i s is a venture at tackling recollections and their written form.The the dependence between author o f the article arrived at the c o n c l u s i o n that the specificity of the a manuscript and the colourful personality o f its author would be arrangement o f the quilt and the speed with w h i c h one falls asleep. best captured by a filmed record. H e thus presents a project for a film about O t y l i a Z a c h u r a . resident o f a solitary mountain homestead, W o j c i e c h M i c h e r a T H E BOUGH O F AENEAS and her childhood w a r t i m e r e m i n i s c e n c e s . T h e brief and strikingly M e n o f antiquity universally believed that this fatal bough w a s the authentic diary is cited in its entirety in the article, w h i c h is the basis G o l d e n B o u g h w h i c h A e n e a s , obedient to the c o m m a n d s of S y b i l , broke for a screenplay. off on the e v e o f his dangerous journey to the land o f the dead - wrote the birthdays o f assorted members of the Z a c h u r a family, and the James F r a z e r 150 years ago in his Golden by notes with the dates of T h e author of the most important events in the lives o f their children. T h i s element endows article refers to this v i e w , and presents the mythical theme of travellers the text with a characteristic . . b i b l i c a l " rhythm. It also shows Great on their w a y to the other-world. H e deals with the existential dimension History as seen by ordinary people, and ordinary people as a fragment of of the journey, alluding to paintings and poetic visions. He also indicates History. the significance o f the golden bough Bough. It is supplemented against the backdrop o f the symbolic of the holy tree, and depicts the connection between the predecessors of Aeneas (in accordance On the , , S o - c a l l e d Jackowski with the texts by V i r g i l ) - T h e s e u s . P o l l u x . O r p h e u s and Heracles - with the myth about Jason and his expedition in search suggestions contained for the G o l d e n in a sixteenth-century Fleece. An Following album So-called Naive Naive Art Art by Aleksander by A l e k s a n d e r J a c k o w s k i w a s published in 1995. T h e book, w h i c h contains 91 biogramm.es o f naive a l c h e m i c a l w o r k , the artists, met with a lively response. T h e r e v i e w s indicated the necessity author examines the s y m b o l i c kinship o f this myth with the story o f of Heracles stealing apples from the garden o f the Hesperides. F i n a l l y , he non-professional art, and the relation between high and low culture. a new approach to such problems as professional and interprets the mediaeval legend of the H o l y G r a i l , the B i b l i c a l story of W e include a r e v i e w by H a n n а К i r c h n e r , T H E N I N E T Y S E C O N D the flood, and the S u m e r i a n epos about G i l g a m e s h as well as a mythical S I L H O U E T T E fragments o f r e v i e w s , w h i c h were presented in the prop - the staff o f Hermes and A e s c u l a p i u s , entwined by serpents. press, and an i n t e r v i e w h e l d b y Z b i g n i e w with the author o f So-called E w a D ż u r a k ELEMENTS NATIVE LITERATURE A N D RITUAL. IN C O N T E M P O R A R Y WRITTEN Benedyktowicz art and the autobiography Short cuts. TRADITIONAL NOVELS naive BY AMERICANS Danuta W a w i ł o w THEKLAN EXPERIMENT T h e typical feature o f the contemporary novel written by Native T h e history o f K L A N - C l u b of A r t i s t i c a l l y Inexhaustible People - is A m e r i c a n s is predominantly a combination of traditional and modern brief. It w a s founded in 1992 by young people aged from thirteen to over motifs, and a presentation of heroes balancing in a cultural void, situated twenty. T h e basic K L A N f o r m u l a w a s . and is. the right to creativity between cultures, and experiencing a feeling of alienation. T h e i r lot - writing poems, d r a w i n g , m a k i n g m u s i c , sculpting little clay birds and assumes the mythical dimension of a paradigmatic controversy between soon. F o r some participants o f the experiment it constitutes a significant good and evil. In an analysis of two novels: House stage in their life, a lesson in imagination and creative love. T h e founder Scott M o m a d a y and Ceremony Made of Down by N . by L e s l i e M a r m o n S i l k o . the author shows how myth and ritual interfere into the texts and help the heroes to overcome their complicated situation produced by the dissolution o f and author o f this article discovered K L A N to be a source o f knowledge about life, people, poetry and art. K L A N , w h i c h exists not only in W a r s a w but also in other towns, traditional culture. comprises a group o f people sharing a philosophy of life and art. W ł a d y s ł a w Ewa Ha s iо r ONPLEBEIAN ART K o r u l s k a CHILDREN KNOCK ONDOORS O F STONE T h e first contact with a poetic text is often d e c i s i v e for a child's T h i s is an interview with W . H a s i o r hold by A l e k s a n d e r J a c k o w s k i . T h e outstanding artist speaks about his collection of plebeian art approach to poetry, a n d e a n stir or stifle his imagination. Polish language - several thousand slides documenting the phenomenon in question as school lessons offer an opportunity for a w a k e n i n g and stimulating the well as the iconospherc of communist Poland. c h i l d ' s sensitivity towards the w o r d . O n e o f the available methods is to In his o w n w o r k s Hasior uses elements of folk, plebeian art: in the select examples, he recognizes authentic longing for beauty. B y create possibilities for individual creativity, and to demonstrate the c i r c u m s t a n c e s in w h i c h e v e r y o n e ' s ability o f articulating impressions annulling ..aesthetic c r i t e r i a " and rejecting the notion o f kitsch, the artist and emotions draws particular attention to private worlds, separated by a picket fence, creation, starts treating the poetic text as a natural mode o f expressing his w h i c h offer their o w n vision o f beauty. thoughts and feelings. N O T Y O M a ł g o r z a t a B a r a n o w s k a poetka, krytyk i historyk literatury. A u t o ­ rka k s i ą ż e k : Pamiętnik zja. Ta jest wasze mistyczny. życie. Surrealistyczna masowej w: Problemy i poe­ Autorka wielu artykułów o w y o b r a ź n i symbolicznej i kulturze masowej m i n . Pocztówka źni wyobraźnia wiedzy a kulturze jako wyraz, (Ossolineum autorka d w ó c h t o m ó w poetyckich: Miasto. Zamek O g ł a s z a w „ T w ó r c z o ś c i " Prywatną poezji. historię wyobra­ w 1986). Pirenejach. A U T O R A C H popularny z a r y s literatury p o z y t y w i s t y c z n e j Pozytywiści i inni ( P W N ) oraz książkę p o ś w i ę c o n a p o w i e ś c i kobiecej ( o d Ż m i c h o w s k i e j do Nałkowskiej) (IBL). Jacek Borowski — absolwent i p o g r a n i c z e m filozofii IFiS i antropologii. U W . Zajmuje s i ę estetyka Pracuje w W y d a w n i c t w i e Naukowym P W N . W o j c i e c h J . B u r s z t a dr hab., profesor w Katedrze E t n o l o g i i U A M . J a n u s z B a r a ń s k i etnograf, filozof, absolwent U J , doktorant w I n ­ stytucie Etnologii U J w K r a k o w i e . Z a j m u j e s i ę problemami ant­ Autor m.in. K s i ą ż e k : Wymiary antropologicznego poznania kultury 1992; Czytanie kultury. P i ę ć s z k i c ó w , 1995. R o g e r C a i l l o i s etnolog, socjolog i filozof francuski, znany ze swoich ropologii polityki i metodologia polityki. Z b i g n i e w B e n e d y k t o w i c z antropolog kultury, redaktor „ K o n t e k s ­ t ó w " . K i e r o w n i k P r a c o w n i Antropologii is activated. A c h i l d w h o has experienced the j o y of Kultury. Filmu i Sztuki A u d i o w i z u a l n e j . Autor prac o w y o b r a ź n i s y m b o l i c z n e j i antropologii s z e r o k i c h z a i n t e r e s o w a ń , r ó w n i e ż literaturą. W Polsce w y s z ł y d w a zbiory j e g o t e k s t ó w Żywioł i lad oraz Odpowiedzialność i styl. R y s z a r d C i a r k a etnolog, p r a c o w n i k Instytutu S z t u k i P A N , P r a c o w n i a w s p ó ł c z e s n e j , m i n . k s i ą ż k i (z D a n u t a B e n e d y k t o w i c z ) Dom w trady­ Antropologii K u l t u r y , F i l m u i S z t u k i A u d i o w i z u a l n e j . Z a j m u j e s i ę cji a n t r o p o l o g i ą w s p ó ł c z e s n o ś c i , autor w i e l u a r t y k u ł ó w ludowej. G r a ż y n a B o r k o w s k a - krytyk i historyk literatury, pracuje w I B L P A N , w y d a l a Dialog 222 powieściowy i jego konteksty; z ł o ż y ł a do druku James Clifford profesor antropologii, wykładał między h i s t o r i ę ś w i a d o m o ś c i na U n i v e r s i t y o f C a l i f o r n i a , Santa C r u z innymi Autor �Ewa z n a c z ą c y c h prac na lemat historii d y s k u r s u misyjnego, d o ś w i a d c z e n i a p o d r ó ż y i m u z e a l n i c t w a . A u t o r m.in. Predicament of Culture (1988) i w s p ó t e d y t o r zbioru t e k s t ó w o b r a z u j ą c y c h obecny p r z e ł o m w etno­ grafii Writing Culture Sztuki Orawie. s y m b o l u w filmie. Warszawa s i ę w s p ó ł c z e s n ą literaturą Indian A . P . M i e s z k a Kulturowej Zrealizował UW. Prowadzi pięć filmów K a t e d r z e Etnologii badania w dla T e l e w i z j i pod Lectures ( 1 9 8 1 ) Mea W h i t e m , 1987), The M i c h a ł G ł o w i ń s k i - prof., p r a c o w n i k n a u k o w y I B L P A N . Zaintereso­ Wojciech West is Dead Waters Michera - Dark archeolog, etnolog (studia UW); tradycji W y ż s z e j S z k o l e Teatralnej. A u t o r k s i ą ż k i AntyDiiniken zwłaszcza p o w i e ś c i X I X i X X w i e k u , z j a w i s k k o m u n i k a c j i literackiej. Autor min. Porządek, Poetyka Tuwima chaos, znaczenie. a polska tradycja 1968. Style odbioru literacka 1977, Mity Studium Kształcenia Otwartego ( U W ) , Marek N o w a k o w s k i - 1962. przebrane Pierwsze opowiadanie pisarz, autor w i e l u Kwadratowy p i e r w s z a k s i ą ż k a Ten stary złodziej Hasior - wybitny artysta, t w ó r c a rzeźb, pomników, K o l e j n o m i ę d z y i n n y m i : Robaki. inscenizacji p l e n e r o w y c h ( p o c h ó d ze sztandarami w Ł ą c k u ) . A u t o r Gdzie jest droga na Walne. Książę w i e l u w y s t a w w kraju i za g r a n i c ą . Powidoki. A l e k s a n d e r J a c k o w s k i antropolog kultury, krytyk sztuki: redaktor w prowadzi Państwowej i programów w książek „Nowa ( 1 9 5 9 ) , Beniek Miz.erykordia. Nocy, Raport i opowiadań Kultura" (1957), Kwiaciarz. Wesele (1961). raz o stalnie jeszcze, wojennym. Jest laureatem w i e l u n a g r ó d , m.in.: Nagroda Wolność P E N c l u b u . F r a n c j a , nagroda J u r z y k o w s k i e g o . N o w y Jork. . . K o n t e k s t ó w " . A u t o r w i e l u prac z zakresu sztuki ludowej i naiwnej. M a r i a J a n i o n historyk literatury i historyk idei. krytyk (z E . telewizyjnych. 1990. Władysław Łamem Proof (1993). zajęcia w na realizacji. ( 1 9 8 3 ) . The of Thirst i Polskiej i siedem wania b a d a w c z e prof, s k u p i a j ą s i ę m.in. w o k ó ł w s p ó ł c z e s n y c h funkcji książek i Ant­ Beskidach A d a m M a r s - J o n e s brytyjski pisarz i krytyk f i l m o w y . Autor Bostonem. literackich, teorii i historii form narracyjnych, chłopa 1993, msp w Instytucie f i l m ó w dla Katedry, kolejne trzy filmy s ą w D ż u r a k - etnolog (studia U W ) , pracuje w bibliotece na Harvar- dzie. Z a j m u j e 1863—1939, K u b i a k etnograf, pracuje w ropologii oraz w redakcji „ K o n t e k s t ó w " ; n a p i s a ł r o z p r a w ę doktorska na temat i sztuce PAN. Krzysztof (1986). D a r i u s z C z a j a etnolog (studia U J ) , pracuje w Katedrze E t n o l o g i i U J Ewa K o r u l s k a polonistka, antropolog kultury, doktorat Mit w literaturze Mieszka w Warszawie. Aneta literacki. Pierzchała na KUL-u. Profesor w I B L P A N , w y k ł a d o w c a na U W . w latach 1 9 5 6 — 8 9 z a j ę c i a D y p l o m w Katedrze T e o r i i Literatury ( K U L ) . S t u d i o w a ł a również w d z i e n n i k a r s t w o na U W . P r a c o w a ł a na W y d z i a l e P o l o n i s t y k i WS Pedagogicznej w Gdańskim. jrzałość. Rewolucja. meneutyka. Literaturo Poznanie Reduta. Romantyczna 1980; Seria 1989: krytyki i terapia, Życie poezja Uniwersytecie debiut gdańskie. i 1979: Konrada Wallenroda, współpracuje Sztuki UW. i filozofię UW, kultury „ Ż y c i a W a r s z a w y " . P u b l i k o w a ł a w „Akcencie" i „Dialogu". 1975: doktoranckie w I B L P A N . Pracuje w R e d a k c j i 1976: Polskiego. Z a j m u j e s i ę f i l o z o f i ą j ę z y k a , p o z n a n i a i teorią literatury. Odnawianie J u s t y n a S o b o l e w s k a studentka polonistyki U W . T e k s t jest fragmen­ 1984: 1990: Wobec Języka tem pracy magisterskiej pisanej na s e m i n a r i u m prof. Marii Janion. 1991. Kruk H i s t o r y k sztuki, filozof, autor w i e l u Słowników A n d r z e j S t a s i u k - poeta, pisarz. A u t o r k s i ą ż e k : Mury Hebronu, Projekt W i e s ł a w J u s z c z a k profesor w Instytucie Sztuki P A N i na W y d z i a l e Historii z działem polonistykę M a g d a l e n a S a g a n i a k s t u d i o w a ł a p o l o n i s t y k ę i f i l o z o f i ę U W . Studia Her­ i historia. Czas formy otwartej, do­ 1969: 1972; romantyczna. 1976; Romantyzm niepodległościowa. pośmiertne fantazmatycznej. Kolokwia 1974: Gorączka Transgresje; na Krasiński, Studia o ideach i stylu, W - w a Marksizm. wobec wojny i okupacji. znaczeń a następnie m.in.: Zygmunt W - w a 1962; Romantyzm. Romantyzm. z.la. Gdańsku, Opublikowała studiowała 1995. Wiersze K r a k ó w 1995 miłosne i nie, Opowieści galicyjskie. Biały Znak, Mieszka w Beskidzie Niskim L u d w i k S t o m m a profesor, etnolog, w y k ł a d o w c a w E c o l e Pratique des książek i artykułów, Hautes Etudes ( S o r b o n a ) . Hanna Kirchner i krytyk literacki, dr hab.. ur. w W a r s z a w i e , historyk t ł u m a c z k a . E d y t o r k a Dzienników Zofii kiej. Wieloletni p r a c o w n i k Instytutu B a d a ń Literatury P A N . l i c z n y c h rozpraw, s t u d i ó w i esejów M a r i l y n S t r a t h e r n profesor antropologii na U n i w e r s y t e c i e w literatury Nałkows­ chesterze a obecnie w Autorka pici. Autorka takich prac, j a k Gender Hasiora. i After Nature: Pokwitowanie dla wpłacającego wpłacający English Kinship Odcinek dla posiadacza rachunku zł wpłacający Zł Man­ badawcze k o n c e n t r u j ą s i ę przede w s z y s t k i m w o k ó ł kulturowego postrzegania o literaturze X X w i e k u . Z a ­ j m o w a ł a s i ę m.in. t w ó r c z o ś c i ą W ł a d y s ł a w a C a m b r i d g e . Jej zainteresowania of the Gift, Partial in the Twentieth Connections Century. Pokwitowanie dla wpłacającego zł wpłacający Dokładny adres Dokładny adres Dokładny adres na r-k na r-k na r-k AMOS AMOS AMOS ul. Zuga 12, WARSZAWA ul. Zuga 12, WARSZAWA ul. Zuga 12, WARSZAWA VIII Oddział PKO W-wa nr r-ku 1586-77578-136 VIII Oddział PKO W-wa nr r-ku 1586-77578-136 VIII Oddział PKO W-wa nr r-ku 1586-77578-136 Ktcmpd stempel siempcl podpis przyjmujuccgn [WKjpis pr/yjmuJ4CCjjt> podpis pr/.yimum^ego �Kazimiera S z c z u k a studiowała polonistykę ( K U L , U W ) . Publikowa­ Jerzy S. Wasilewski - etnolog, pracuje w katedrze ła m.in. w , . T y g o d n i k u L i t e r a c k i m " , „ K i n i e " . Doktorantka S z k o ł y i Antropologii N a u k S p o ł e c z n y c h P A N . Z a j m u j e s i ę r o m a n t y c z n y m mitem kobiety. n i k i e m c o r o c z n e j e k s p e d y c j i I H K M P A N do M o n g o l i i . M o n i k a S z n a j d e r m a n - etnolog (studia U W ) , studia doktoranckie w Instytucie S z t u k i P A N ; pisze p r a c ę doktorska p o ś w i ę c o n ą postaci b ł a z n a w kulturze. A u t o r k a k s i ą ż k i Zaraza. Mitologia dżumy, cholery Kulturowej U W . W też penetrację e t n o g r a f i c z n ą latach innych krajów Etnologii 1971-80 był uczest­ Prowadził A z j i . Autor książek: Podróże do piekieł, rzecz, o szamańskich misteriach. W - w a 1979. Tabu a paradygmaty etnologii, W - w a , 1989. i Aids. J a d w i g a W a i s adiunkt Z a k ł a d u F i l o z o f i i i S o c j o l o g i i A W F W r o c ł a w u k o ń c z y ł a s o c j o l o g i ę na W y d z i a l e F i l o z o f i c z n y m U n i w e r s y t e t u W a r ­ szawskiego w Danuta Wawiłow poetka, tłumaczka, autorka k s i ą ż e k dla dzieci i m ł o d z i e ż y , animatorka r u c h u K L A N . 1970 r. praca mgr. o F l o r i a n i e Z n a n i e c k i m u Prof. Jerzego S z a c k i e g o . doktorat o u k r y t y c h w nauce z a ł o ż e n i a c h aks­ A n n a W i e c z o r k i e w i c z absolwentka polonistyki j o l o g i c z n y c h (w P o z n a n i u u Prof. L e s z k a N o w a k a ) . Ostatnia publika­ adiunkt c j a to w 17 numerze pograniczem 1994 r. „ E d u k a c j i F i l o z o f i c z n e j " a r t y k u ł pt. Proces w „Procesie" Franza Kafki. w Zakładzie teorii Teorii kultury Kultury i IFiS literatury i etnografii P A N . Zajmuje oraz antropologią UW, się wę­ drówki. E r r a t a : W poprzednim zeszycie (2/1995) zdarzył się błąd, za który serdecznie przepraszymy Autorkę, pominięto bowiem w spisie treści jej nazwisko i tytuł artykułu. Należało po tekście p. Mariusza Czubaja podać: Magdalena Jaworska, Polesie. Pieśń o umieraniu. N a w s z y s t k i c h c z ę ś c i a c h blankietu n a l e ż y w p i ­ s a ć czytelni atramentem, d ł u g o p i s e m lub pis­ mem maszynowym jednakkowo kwotę PRENUMERATA „KONTEKSTÓW" cyf­ PRENUMERATA „KONTEKSTÓW" rami, i m i ę i n a z w i s k o w p ł a c a j ą c e g o , j e g o ad­ res, s i e d z i b ę o d d z i a ł u b a n k u w k t ó r y m p r o w a ­ dzony jest rachunek oraz numer i n a z w ę tego I półrocze I półrocze I I półrocze I I półrocze roczna roczna ilość egz. ilość egz. rachunku. Z a skutki w y n i k ł e z m y l n e g o w y p e ł n i e n i a blankietu ponosi o d p o w i e d z i a l n o ś ć wyłącznie wpłacający. �WARUNKI PRENUMERATY 1. W p t a i y na p r e n u m e r a t ę p r o w a d z o n a , przez „ R u c h " p r z y j m o w a n e s ą na o k r e s y k w a r t a l n e . C e n a p r e n u m e r a t y w y n o s i 3 zt za n u m e r (1 i 2 k w a r t a ł ) o r a z 4 zł z a n u m e r (3 i 4 k w a r t a ł ) . P r e n u m e r a t a ze z l e c e n i e m d o s t a w y za g r a n i c ę j e s t o 100% d r o ż s z a , W p ł a t y na p r e n u m e r a t ę - przyjmują: na teren k r a j u - j e d n o s t k i kolportażowe opaską". Wpłaty „Ruch": od osób istnieje i instytucji również możliwość z miejscowości, w których prenumeraty nie ma „pod jednostek k o l p o r t a ż u „ R u c h " n a l e ż y w n o s i ć d o R u c h S A O d d z . W - w a , u l . T o w a r o w a 28, k o n t o j a k niżej. - na z a g r a n i c ę - Z a k ł a d K o l p o r t a ż u Prasy i W y d a w n i c t w 0 0 - 9 5 8 W a r s z a w a , k o n t o P B K , X I I I W-wa D o s t a w a z a m ó w i o n e j prasy - Oddział 370044-1195-139-11 następuje: przez jednostki k o l p o r t a ż o w e „ R u c h " - w s p o s ó b u z g o d n i o n y z z a m a w i a j ą c y m . p r z e z u r z ę d y p o c z t o w e - p o c z t ą z w y k ł ą na w s k a z a n y adres, w r a m a c h o p ł a c o n e j p r e n u m e r a t y z w y j ą t k i e m z l e c e n i a d o s t a w y na z a g r a n i c ę p o c z t ą l o t n i c z ą d o o d b i o r c y z a g r a n i c z n e g o , k t ó r e j k o s z t w p e ł n i p o k r y w a prenumerator. T e r m i n y p r z y j m o w a n i a p r e n u m e r a t y na kraj i z a g r a n i c ę - d o 2 0 X 1 n a l k w a r t a ł r o k u n a s t ę p n e g o , d o 20 I I - na I I k w a r t a ł , d o 20 V na I I I k w a r t a ł , d o 20 V I I I na I V k w a r t a ł . 2. P r e n u m e r a t ę „ K o n t e k s t ó w " prowadzi także firma AMOS. Warszawa, ul. Zuga 12. 0 1 - 8 0 6 Warszawa ( t e l . 3 4 6 5 2 1 ) . W p ł a t y na o k r e s y p ó ł r o c z n e ( d w a z e s z y ł y l u b jeden p o d w ó j n y ) i r o c z n e p r z y j m o w a n e s ą na konto: A M O S . V I I I O d d z i a ł P K O W a r s z a w a N r 1586-77578-136. Dla u ł a t w i e n i a zamieszczamy 3. C e n a p r e n u m e r a t y obok w y d r u k o w a n y blankiet. r o c z n e j przez „ R u c h " l u b A M O S w y n o s i 14 zł. P r e n u m e r a t a za I p ó ł r o c z e : 6 z ł ; z a I I p ó ł r o c z e : 8 z ł : n u m e r p o j e d y n c z y 3 zł. w I p ó ł r o c z u i 4 z ł w I I p ó ł r o c z u . 4 Z e s z y t y b i e ż ą c e o r a z n i e k t ó r e d a w n e m o ż n a k u p o w a ć w I n s t y t u c i e S z t u k i P A N . W a r s z a w a u l . D ł u g a 28 (hall) lub tamże w D z i a l e W y d a w n i c t w , t e l . 31-32-71 w . 258. Sprzedaż także na r a c h u n e k , za zaliczeniem p o c z t o w y m l u b za g o t ó w k ę . 5. P r e n u m e r a t a z a p e w n i a o t r z y m a n i e p i s m a w cenie w y ż e j p o d a n e j , n i e z a l e ż n i e o d tego, o i l e d r o ż s z y w sprzedaży będzie numer. W y d a w n i c t w o Instytutu Sztuki Polskiej A k a d e m i i Nauk publikuje książki i czasopisma z z a k r e s u sztuki, teatru, filmu, m u z y k i , folkloru S t a ł ą s p r z e d a ż k s i ą ż e k i c z a s o p i s m k W y d a w n i c t w a IS P A N , p r o w a d z ą n a s t ę p u j ą c e Warszawa księgarnie: - „ H a r c f i l m " Księgarnia Festiwalowa, . al. Krasińskiego 34 G ł ó w n a Księgarnia Naukowa im. Bolesława Prusa, Krakowskie Przedmieście 7 - Księgarnia O R P A N . Pałac Kultury i Nauki - Księgarnia Fundacji Pomocy Bibliotekom Polskim. M a r s z a ł k o w s k a 74 " " ~ (kino ,.Kijów ) ..Hnrefilm", ul. Piłsudskiego 38 K s i ą g a n u a Akademicka, ul. Anny 6 K s i ą g a m i a „ S u s z c z y ń s k a " . pl. Wszystkich Świętych 7 K s i ą g a n u a Naukowa ..Elefent". ul. Podwale 6 - . /-лпг»лк! ™ u -лm-i , ,. • c Księgarnia O R P A N . Pl. M a n i Curie-Sklodowskiej 5 - Księgarnia Ossolineum. J a w o r z y ń s k a 4 Lublin - Księgarnia Uniwersytecka „ L i b e r " , K r a k o w s k i e P r / e d m i e ś - - Księgarnia w Centrum S/luki Współczesnej. Pałac Książąt - Ujazdowskich Księgarnia . . G r y f " . Foksal 10 Księgarnia ..Reprint". Krakowskie Przedmieście 71 Księgarnia „ O d e o n " . H o ż a 19 oraz pl. Unii Lubelskiej Księgarnia Zamku Warszawskiego. Świętojańska 2 - Księgarnia ..Akcent". Kościuszki 4 - Księgarnia Ossolineum. Łagiewniki 56 Białystok Łódź _ Księgarnia Ossolineum. Piotrkowska 181 Poznań - Księgarnia Uniwersytecka. Zwierzyniecka 7 Wrocław _ Księgarnia Ossolineum, Rynek 6 Gdańsk . . К Г а К О Ciugki spr/eda/ hurtową publikacji Wydawnictwa IS P A N prowadzi * Skład Księgarski „ E W A " - Antykwariat . . B i b l i o f i l " . Szpitalna 19 - „ H a r c f i l m " , Księgarnia Filmoznawcza, al. Krasińskiego 7 | Rodziewiczówny 4. 45-451 Opole tel. 374-28 u N u m e r liczy 28 ark. drukarskich. 4 0 ark. w y d a w n i c z y c h Fotoskład: „Iskra", ul. N i s k a 18/6, tel. 3 9 - 9 0 - 8 3 Druk: mgr i n ż . Piotr W ł o d a r s k i , ul. K s a w e r ó w 21: tel. 43-14-71 w. 240 N a k ł a d 1200 egz. � https://zbiory.etnologia.uw.edu.pl/files/original/b803bb6358a22e7b09f94e0b59f3436c.pdf f38ee8b82af5c81a6f717a9de501e059 Dublin Core The Dublin Core metadata element set is common to all Omeka records, including items, files, and collections. For more information see, http://dublincore.org/documents/dces/. Title A name given to the resource Polska Sztuka Ludowa - Konteksty Text A resource consisting primarily of words for reading. Examples include books, letters, dissertations, poems, newspapers, articles, archives of mailing lists. Note that facsimiles or images of texts are still of the genre Text. Dublin Core The Dublin Core metadata element set is common to all Omeka records, including items, files, and collections. For more information see, http://dublincore.org/documents/dces/. Relation A related resource oai:cyfrowaetnografia.pl:publication:3705 Date A point or period of time associated with an event in the lifecycle of the resource 1997 Identifier An unambiguous reference to the resource within a given context oai:cyfrowaetnografia.pl:3482 Title A name given to the resource Noty o autorach / Polska Sztuka Ludowa - Konteksty 1997 t.51 z.1-2 Description An account of the resource Polska Sztuka Ludowa - Konteksty 1997 t.51 z.1-2, s.225 Language A language of the resource pol. Publisher An entity responsible for making the resource available Instytut Sztuki PAN Format The file format, physical medium, or dimensions of the resource application/pdf PDF Text Text capture metadata for PDF documents Text Noty o autorach Franklin R. Ankersmlt - profesor teorii historii i historii intelektualnej na Uniwersytecie Groningen. Napisał m.in.: Narrative Logic. A semantic Analysis of the Historian Language, Hague/Boston/London 1983. Jest współtwórcą narratywistycznej teorii historii (obok Haydena White, Arthura C. Danto). Janusz Barański -etnograf, filozof, absolwent UJ; doktorat w Instytucie Etnologii UJ na temat propa­ gandy politycznej schyłkowego PRL-u. Zbigniew Benedyktowicz - antropolog kultury, redaktor „Kontekstów". Kierownik Pracowni Ant­ ropologii Kultury, Filmu i Sztuki Audiowizualnej. Autor prac o wyobraźni symbolicznej i antropologii współczesnej, m.in. książki (z Danutą Benedyk­ towicz) Dom w tradycji ludowej. Marcin Brocki - etnolog, doktorant śląskoznawczego studium doktoranckiego na Uniwersytecie Wrocławskim, stypendysta fundacji na rzecz nauki polskiej. Zajmuje się antropologią ciała i metodolo­ gicznymi problemami etnologii. Dariusz Czaja-etnolog (studia UJ). Napisał pracę doktorską o symbolu w filmie. Adiunkt w Instytucie Etnologii UJ, pracuje także w Instytucie Sztuki PAN, w redakcji „Kontekstów". Wydał książkę Mitologie popularne. Włodzimierz Filipek - wykładowca historii kultury i komunikacji masowej w ASP w Poznaniu oraz autor filmów dokumentalnych z zakresu historii najnowszej* dziejów kultury. Clifford Geertz - Profesor antropologii w Institute for Advanced Study, Princeton (New Jersey). Je­ den z najwybitniejszych antropologów swojej gene­ racji w Ameryce. Autor m.in. takich znaczących książek jak The Interpretation of Culture, Local Knowledge i Works and Lives. The Anthropologist as Author. Carlo Ginzburg - profesor historii nowożytnej Uniwesytetu Bolońskiego. Jego prace na temat wierzeń ludowych i heterodoksji religijnej w XVI i XVII w. cieszą się dużym uznaniem we Włoszech i i poza ich granicami. Aron Guriewicz - jeden z najwybitniejszych histo­ ryków rosyjskich. Autor m.in. takich książek jak Kategorie kultury średniowiecznej i Problemy śred­ niowiecznej kultury ludowej. Kirsten Hastrup - Dunka, światowej sławy ant­ ropolog, profesor w Instytucie Antropologii w Uni­ wersytecie w Kopenhadze. Autorka licznych ar­ tykułów i książek. Ostatnio m.in. współwydawca (wraz z P. Hervikiem) książki Social Experience and Anthropological Knowledge (1994). Jej postać stata się podstawą sztuki Talabot wystawionej przez Odin Teater. Aleksander Jackowski - antropolog kultury (stu­ dia: socjologia UW), autor wielu tekstów o współ­ czesnej kulturze artystycznej, zwłaszcza ludowej. Krytyk sztuki. Organizator kilkudziesięciu wystaw sztuki ludowej i naiwnej w kraju i za granicą. Ostatnio wydał Sztukę zwaną naiwną i Na skróty. Redaktor „Kontekstów". Wiesław Juszczak - profesor w Instytucie Sztuki PAN i UW, historyk sztuki, filozof, autor wielu książek i artykułów. Ostatnio wydał Fragmenty. Szkice z teorii i filozofii sztuki. St. Zbigniew Kamieński - studia ASP w Krakowie i Warszawie, dyplom w Pracowni Litografii, Wydz. Grafiki. Profesor w Katedrze Wychowania Plas­ tycznego, Wydziału Nauczycielskiego Politechniki Radomskiej, uczy także w liceum plastycznym. Uprawia rysunek, malarstwo, zajmuje się także plakatem. Współorganizator wystaw rysunku współczesnego. 26 wystaw indywidualnych. Udział w wielu ogólnopolskich i międzynarodowych wy­ stawach grafiki i rysunku i wystawach sztuki pol­ skiej za granicą. Witosław Klembowskl - student etnologii w Uni­ wersytecie Warszawskim. Maciej Krupa - antropolog kultury (studia UJ), redaktor polskiej sekcji radia BBC w Londynie. Jerzy Kutkowskl - ukończył Studium Reklamy w Warszawie. Malował w konwencji sztuki naiwnej (udział w licznych wystawach). Obecnie rysuje miasta (udział w ponad 70 wystawach w kraju i za granicą, 16 wystaw indywidualnych, prace w licz­ nych muzeach). Pracuje jako nauczyciel fotografii. Należy do Związku Polskich Artystów Plastyków. Mieszka w Radomiu. Jacques Le Goff - jeden z najwybitniejszych współczesnych historyków francuskich. Pośród je­ go prac znajdują się tak fundamentalne dzieła jak Kultura średniowiecznej Europy, Sakiewka i życie, Gospodarka i religia w Średniowieczu, Człowiek Średniowiecza (red.). Jurij MIchajłowiczŁotman- nieżyjący już wybitny literaturoznawca i semiotyk rosyjski. Inicjator słyn­ nej Letniej Szkoły w Kaariku i redaktor światowej sławy serii „Trudy po znakowym sistemam" (ze­ szyty naukowe Uniwersytetu Tartuskiego). Autor tekstów i książek z różnych dziedzin kultury, m.in. Semiotyka filmu, Struktura tekstu artystycznego, Aleksander Puszkin. Marcin Michalski - student etnologii w Uniwer­ sytecie Jagiellońskim. Stefan Morawski - emerytowany profesor w In­ stytucie Sztuki PAN, filozof, estetyk, krytyk sztuki. Redaktor naczelny „Polish Art Studies". Autor wielu prac z teorii sztuki i filozofii. WaldemarOkoń (ur. 1953)-historyk sztuki, poeta, eseista, pracownik Instytutu Historii Sztuki Uniwer­ sytetu Wrocławskiego. Wydał książki: Sztuka i nar­ racja. O narracji wizualnej w malarstwie polskim drugiej polowy XIX wieku (Wrocław 1988), Alegorie narodowe. Studia z dziejów sztuki polskiej XIX weku (Wrocław 1992), Sztuki siostrzane. Malarst­ wo i literatura w Polsce w drugiej połowie XIX wieku (Wrocław 1992), Wtajemniczenia. Studia z dziejów sztuki XIX I XX wieku (Wrocław 1996) oraz tom Wiersze północne (Wrocław 1991) i scenariusz widowiska teatralnego AntoniS., czyli Wieża Babel (Wrocław 1995). Jacek Olędzki - etnolog, pracuje na Wydziale Geografii i Studiów Regionalnych Uniwersytetu Warszawskiego. Autor tekstów do naszego pisma od 1959r. Od kilkunastu lat łączy szczegółową i systematyczną pracę badawczą w Murzynowie koło Płocka z szerszą refleksją obejmującą inne części Polski oraz znane mu z autopsji miejsca w Europie, Azji i Afryce. Adam Paluch - profesor etnologii, pracuje w In­ stytucie Socjologii Uniwersytetu Wrocławskiego. Zajmuje się medycyną niekonwencjonalną i ant­ ropologią ciała. Marcin Pastwa - student historii sztuki na Katolic­ kim Uniwersytecie Lubelskim. Stefania Peter - etnolog, absolwentka Instytutu Etnologii Uniwersytetu w Hamburgu, obecnie dok­ torantka Uniwersytetu Viadrina (Frankfurt n/Odrą) Czesław Robotycki -dr. hab., pracuje w Instytucie Etnologii UJ. Autor licznych artykułów i książek m.in. Etnografia wobec kultury współczesnej. Za­ jmuje się antropologią kultury współczesnej. Sławomir Sikora - etnolog (studia UW), sekretarz redakcji „Konteksty". Zajmuje się antropologią fil­ mu i fotografii. Maria Skiba - studentka V roku etnologii Uniwer­ sytetu Jagiellońskiego. Jest też śpiewaczką spec­ jalizującą się w wykonywaniu muzyki dawnej. Ludwik Stomma - profesor, etnolog, wykładowca w Ecole Pratique des Hautes Etudes (Sorbona). Autor m.in. takich książek jak Antropologia wsi polskiej XIX w. oraz Wzloty i upadki królów Francji. Wiesław Szpilka - etnolog (studia UJ), studia doktoranckie Instytut Sztuki PAN, pisze pracę dok­ torską poświęconą etnologicznej interpretacji kul­ tury masowej. Mieszka w Kościelisku. Monika Sznajderman - etnolog (studia UW), stu­ dia doktoranckie Instytutu Sztuki PAN; pisze pracę doktorską poświęconą postaci błazna w kulturze. Autorka książki Zaraza. Mitologia dżumy, cholery i Aids. Janusz Tazbir - profesor historii; od wielu lat zajmuje się badaniem dziejów kultury polskiej XVI—XVIII stulecia, jak również historię reformacji i kontrreformacji. Opublikował kilkaset artykułów i ponad 20 książek dotyczących tej tematyki, m.in. Rzeczpospolita i świat, Kultura Szlachecka w Po­ lsce. Rozkwit. Upadek. Relikty, Państwo bez sto­ sów, Reformacja w Polsce. Redaktor naczelny „Odrodzenia i Reformacji w Polsce" (1965-). Wojciech Tomasik, dr hab., profesor WSP w Byd­ goszczy, historyk literatury. Opublikował książki: Polska powieść tendencyjna 1949-1955. Problemy perswazji literackiej, Ossolineum, Wrocław 1988; Słowo o socrealizmie. Szkice, Wyd. WSP, Byd­ goszcz 1991 (wznowienie -1993); Od Bally'ego do Banfield (i dalej). Sześć rozpra wo„ mowie pozornie zależnej", Wyd. WSP, Bydgoszcz 1992. W latach 1995-1996 stypendysta Fundacji Sorosa (RSS HESP). Helen Wayne (Malinowska) - najmłodsza córka Bronisława Malinowskiego z pierwszego małżeńst­ wa. Uczęszczała do szkoły w Angliii, studiowała historię w USA. Po powrocie do Anglii pracowała w Foreign Office Information Department a następ­ nie kolejno w BBC Television, była reporterką pisma „Life". Wydała korespondencję Bronisława Malinowskiego z żoną, Elsie Masson Malinowską, The Story of Life. Terence Wright - profesor antropologii kultury, fotograf, wykładowca o mediach sztuki i antropolo­ gii wizualnej na wydziale humanistycznym w Uni­ wersytecie w Luton. Członek Oksfordzkiego Towa­ rzystwa Fotografików. Wojciech Wrzosek - filozof nauki. Zajmuje się filozofią humanistyki i współczesną historiografią. Jest autorem m.in. monografii Historia - Kultura - Metafora. Powstanie nieklasycznej historiografii. (Leopoldinum 1995) (wyd. ang. History - Culture -Metaphor. Facets of non-classical historiography. Poznań 1997) oraz licznych artykułów publikowa­ nych w kraju i za granicą. Uczestniczył w wielu konferencjach naukowych, prowadził badania i wykładałmiędzy innymi w Paryżu, Madrycie, Florencji, Turynie, Moskwie. Jest redaktorem naczelnym "Studiów Metodologicznych" i członkiem Komitetu Redakcyjnego międzynarodowego rocznika „Odysseus". 225 � https://zbiory.etnologia.uw.edu.pl/files/original/d449f01e91b30d3aa459082d11cf1343.pdf 59660eb16321a20bce594c56add00736 Dublin Core The Dublin Core metadata element set is common to all Omeka records, including items, files, and collections. For more information see, http://dublincore.org/documents/dces/. Title A name given to the resource Polska Sztuka Ludowa - Konteksty Text A resource consisting primarily of words for reading. Examples include books, letters, dissertations, poems, newspapers, articles, archives of mailing lists. Note that facsimiles or images of texts are still of the genre Text. Dublin Core The Dublin Core metadata element set is common to all Omeka records, including items, files, and collections. For more information see, http://dublincore.org/documents/dces/. Relation A related resource oai:cyfrowaetnografia.pl:publication:2645 Rights Information about rights held in and over the resource Licencja PIA Date A point or period of time associated with an event in the lifecycle of the resource 1997 Identifier An unambiguous reference to the resource within a given context oai:cyfrowaetnografia.pl:2460 Title A name given to the resource Noty o autorach / Polska Sztuka Ludowa - Konteksty 1997 t.51 z.3-4 Description An account of the resource Polska Sztuka Ludowa - Konteksty 1997 t.51 z.3-4, s.221 Language A language of the resource pol. Publisher An entity responsible for making the resource available Instytut Sztuki PAN Format The file format, physical medium, or dimensions of the resource application/pdf PDF Text Text capture metadata for PDF documents Text NOTY O AUTORACH Małgorzata Baranowska - poetka i historyk literatury. Autorka min. takich książek, jak fumi(mi& miiryczny. Snrrfa/лд tvyoomzrüü i poez/u, 7» y«( wuzr życie, Warszawa, Mwiqcr, /nfw wieW oraz wielu artykułów z za­ kresu wyobraźni symbolicznej i kultury masowej, dwóch tomów wierszy МкШо, Zamrt w Лг«лг/асА. Ogłasza w „Twórczości" Prywofną Aiffon; poez/i. Zbigniew Bcncdyktowicz - antropolog kultury, redaktor „Kontekstów". Kierownik Pracowni Antropologii Kultury, Filmu i Sztuki Audiowizualnej. Autor prac z zakresu wyobraźni symbolicznej i antropologii współczesnej, min. książki (z Danutą Benedyktowicz) Dom № fWyc/i Wowf/. John Berger - historyk sztuki, krytyk, pisarz. Autor min. takich prac, jak 77ie SwmfM ( W füf/wr« о/У/гц«о, Лг| ( W Afvo/u/ion. 77ie ¿oot о/77ii«^j, Ą%»»6y км/сглщ Лбом/ Looting, ЛмгЯ/ier Wm o/7f//mg, fig Ewrf/i, Олег i» Europo, G. Anna Beata Bohdziewicz - absolwentka etnografii UW, współpracowała przy robieniu filmów min. z W. Borowczykiem, K. Kieślowskim, K. Zanussim. Fotograf, autorka m.in. następujących cyklów fotografii: foWziermit czy/i Ломл&а o W i n i ЛимЩ Anf)y?wzfÓKft oraz profesjonalnej kartoteki aktorów polskich. Hubert Czachowski - etnolog (UAM), pracuje w Dziale Folkloru w Muzeum Etnograficznym w Toruniu; prowadzi zajęcia na UMK. Dariusz Czaja - etnolog, studia UJ. Napisał pracę doktorską o symbolu w filmie. Pracuje w Instytucie Etnologii UJ i w redakcji „Kontekstów" Redaktor książki MiWogif рори/дгле. Urszula Czartoryska - historyk sztuki, zajmuje się fotografią, emerytowany profesor Akademii Sztuk Pięknych w Poznaniu, starszy kustosz Muzeum Sztuki w Łodzi. Autorka książek frzygoaypWyczM/ofogrw/ii (1965). Or/ pop дли f/o izmti бомсергкн/ле/ (1973, 1976) oraz licznych artykułów. Krystyna Czerni - absolwentka historii sztuki UJ. Publikuje w „Znaku", „Tygodniku Powszechnym", „Odrze", „W Drodze". Gilíes Deleuze (1925-1996) - filozof francuski, wieloletni wykładowca na Uniwersytecie w Lyonie, Paris Vlll-Vincennes i College de France. Zajmował się przede wszystkim problemem uwarunkowanych historycznie i kulturowo obrazów myślenia, które mając charakter dynamiczny ciągle się zmieniają, choć więc wiecznie wracamy do tego co było, to stale wracamy inaczej. Jarosław jot-Drużycki - studiuje etnologię na UW. Redaktor pisma po­ święconego kulturze miasta „KurWar". Zajmuje się antropologią miasta. Richard Dyer - szef zakładu badań filmoznawczych - Joint School of Film and Literature - w Warwick University. Naukowiec, publicysta, działacz ruchu gejowskiego w Wielkiej Brytanii. Autor m.in. L/gAf Eiiferiuinmenf (1987) i Он/у biferfummenf (1992). Maria Jeczmyk - pracuje w Polskim Radiu S.A., program II, redakcja publicystyki kulturalnej. Autorka rozmów z artystami - cykl rozmów „Witryna sztuk wszelkich" oraz cyklu audycji Polska w Europie. Ryszard Kasperowicz - ukończył historię sztuki na KUL-u. Asystent w kated­ rze Historii i Teorii Doktryn Artystycznych (KUL). Przygotowuje pracę doktorską na temat B. Berensona. Ewa Klekot - absolwentka etnologii (UW): asystentka w Katedrze Etnologii i Antropologii Kulturowej UW. Zajmuje się sztuką popularną i uwarun­ kowaniami kulturowymi przekazu wizualnego. Andrzej P. Kowalski - archeolog, doktor filozofii, pracuje w Instytucie Archeologii i Etnologii UMK w Toruniu. Wojciech Michera - antropolog kultury (studia UW), twórca telewizyjny, prowadzi zajęcia na UW i w Akademii Teatralnej w Warszawie. Autor książki Ллг/Шликл. Bohdan Pociej - muzykolog, krytyk muzyczny. Napisał min. K/wyrywi/ci /гимекку (1969), Ддсй. Muzyki i wic/We (1972), Weu - dztw;* - /оллд (1972), Szkice z późnego го/лдлгуглш (1978), Mw/i/er (1993), ДдсА i/ego muzyk (1995). Publikuje m.in. w „Znaku", „Ethosie", „Tygodniku Po­ wszechnym", „Ruchu Muzycznym". Autor licznych audycji radiowych. Czesław Robotycki - dr hab., pracuje w Instytucie Etnologii UJ. Autor licznych artykułów i książek, m.in. Eino/ogiw wobfc Wfiwy нурокголг/. Zajmuje się etnologią kultury współczesnej. Andrzej Różycki - ukończył Wydział Sztuk Pięknych UMK oraz wydział reżyserski w łódzkiej Szkole Filmowej. Fotograf i filmowiec, autor licznych filmów dokumentalnych bardzo często o profilu etnograficznym, m.in. Ko.W&ifmmyMwm, M«yepr)'wwlneKwWne. СлнЛд УУгголШ. №'«WÍсголоУс дд/ftic/i amg. Zona Rydet (1911-1997) - wybitna fotografka. Autorka min. takich cyklów fotografii jak Mufy czfow/at, Awwr uciić" i wyobrwzw, MoWczono/ć" ¿Wabc/i (/róg oraz Zwpi'.; wc/okgiczw)'. Wzięła udział w ponad 350 wystawach. Magdalena Sicramska - historyk, od 1986 r. kieruje Muzeum Żydowskiego Instytutu Historycznego. Zajmuje się badaniem żydowskiej sztuki kultowej, a szczególnie jej symboliką. Publikowała artykuły z tej dziedziny. Sławomir Sikora - etnolog (studia UW). Sekretarz redakcji „Konteksty". Zajmuje się antropologią fotografii i filmu. Monika Sznajderman - etnolog (studia UW), studia doktoranckie IS PAN; pisze pracę doktorską poświęconą postaci błazna w kulturze. Autorka książki Zaraza. MiWog/a Ашпу, cWery i Лкк. Marcin Szporko - etnolog (studia UW), studiuje na Międzywydziałowych Studiach Doktoranckich UW. Zajmuje się antropologią współczesności, a w szczególności antropologią polityki. Joanna Tokarska-Bakir - etnolog, adiunkt w Katedrze Etnologii UW. Napisała WyzWeme przez zmy.?/y. ТуЫЫД/е Wicrpcye .rokrio/ogiczni!, До/ w otw Opwfrzwwd (w druku). Jadwiga Wais - ukończyła socjologię na Uniwersytecie Warszawskim. Zajmuje się pograniczem filozofii i literatury. Publikowała min. w „Studiach Filozoficznych", „Edukacji Filozoficznej". „Kontekstach". Obecnie jest adiunktem w Zakładzie Filozofii AWF we Wrocławiu. Helena Wayne (Malinowska) - najmłodsza córka Bronisława Malinowskiego z pierwszego małżeństwa. Uczęszczała do szkoły w Anglii, studiowała historię w USA. Po powrocie do Anglii pracowała w Foreign Office Information Department a następnie kolejno w BBC Television, była reporterką pisma „Life". Wydała korespondencję Bronisława Malinows­ kiego z żoną, Elsie Masson Malinowską, 77ie Sfory « / Li/g. Edgar Wind (1900-1971) - Profesor historii sztuki, urodzony w Niemczech. Znajomość historii sztuki łączył z głęboką wiedzą na temat starożytności klasycznej, filozofii i estetyki. Był związany z Instytutem Warburga oraz profesorem w University of Oxford. Autor m in. takich prac, jak Arf ( W Лпдгс/iy, Е/оды«к% о/ Дуглбо/i, SfWif.t m /цопал/Л arf, Giorgiong'i ТгглргЛд. Terence Wright - profesor antropologii kultury, fotograf, wykładowca o me­ diach sztuki i antropologii wizualnej na wydziale humanistycznym w Uniwe­ rsytecie w Luton. Członek Oksfordzkiego Towarzystwa Fotografików. 227 � https://zbiory.etnologia.uw.edu.pl/files/original/66e9a994cdb7e28f19d98858bdc9b4b7.pdf f1df5b126e958d2016647f7ff616815a Dublin Core The Dublin Core metadata element set is common to all Omeka records, including items, files, and collections. For more information see, http://dublincore.org/documents/dces/. Title A name given to the resource Polska Sztuka Ludowa - Konteksty Text A resource consisting primarily of words for reading. Examples include books, letters, dissertations, poems, newspapers, articles, archives of mailing lists. Note that facsimiles or images of texts are still of the genre Text. Dublin Core The Dublin Core metadata element set is common to all Omeka records, including items, files, and collections. For more information see, http://dublincore.org/documents/dces/. Relation A related resource oai:cyfrowaetnografia.pl:publication:2774 Date A point or period of time associated with an event in the lifecycle of the resource 1999 Identifier An unambiguous reference to the resource within a given context oai:cyfrowaetnografia.pl:2584 Title A name given to the resource Noty o autorach / Polska Sztuka Ludowa - Konteksty 1999 t.53 z.1-2 Description An account of the resource Polska Sztuka Ludowa - Konteksty 1999 t.53 z.1-2, s.220 Language A language of the resource pol. Publisher An entity responsible for making the resource available Instytut Sztuki PAN Format The file format, physical medium, or dimensions of the resource application/pdf PDF Text Text capture metadata for PDF documents Text NOTY O AUTORACH Janusz Barański - adiunkt w Instytucie Etnologii UJ. Autor prac m.in. o słowiańskiej kosmogonii, języku polityki, reklamie; obecne jego zainteresowania pozostają w zakresie tzw. studiów kulturowych. Zbigniew Benedyktowicz - antropolog kultury, redaktor „Konte­ kstów". Kierownik Pracowni Antropologii Kultury, Filmu i Sztuki Audiowizualnej. Autor prac o wyobraźni symbolicznej i antropologii współczesnej, m.in. książki (z Danutą Benedyktowicz) Dom w trady­ cji ludowej. Edyta Bielawska - studentka V roku Wiedzy o Teatrze Akademii Tea­ tralnej. Danuta Bolikowska - historyk (studia UW). Ukończyła Szkołę Nauk Społecznych PAN. Pracuje w Najwyższej Izbie Kontroli. Publikowa­ ła w „Karcie" i dodatku „Plus-minus" do „Rzeczypospolitej". Krzysztof Cibor - student V roku Katedry Etnologii i Antropologii Kulturowej UW. James Clifford - profesor historii świadomości, meta-antropolog, czo­ łowy przestawicie! postmodernistyczne antropologi kulturowej, wy­ kłada! m.in. historię świadomości na University of California, Santa Cruz. Autor znaczących prac na temat dyskursu w antropologii, do­ świadczenia podróży, muzealnictwa, m.in Predicament of Culture (1988), współautor i współ wydawca zbioru tekstów ukazujących przełom w antropologii Writing Culture (1986). Dariusz Czaja - etnolog, studia UJ. Napisał pracę doktorską o symbo­ lu w filmie. Adiunkt w Katedrze Etnologii UJ, pracuje także w Insty­ tucie Sztuki, w redakcji „Kontekstów". Redaktor książki Mitologie popularne. Tomasz Dobrowolski - chemik, biolog, fotograf i meloman. Od 1978 związany z Teatrem Cricot 2 Tadeusz Kantora, gdzie brał udział w tworzeniu sfery dźwiękowej spektakli: Gdzie są niegdysiejsze śnie­ gi. Nigdy tu już nie powrócę, Dziś są moje urodziny. W 1986 r. został zatrudniony w Cricotece, do końca związany z Teatrem Tadeusza Kantora jako realizator dźwięku. Jarosław jot-Drużycki - studiował w Katedrze Etnologii i Antropolo­ gii Kulturowej UW. Redaktor pisma poświęconego kulturze miasta „KurWar". Zajmuje się antropologią miasta. Pisze pracę magisterską na temat tramwaju. Pracuje w „Kontekstach". Małgorzata Dziewulska - w latach 1991-1996 była doradcą literac­ kim Teatru Starego w Krakowie. Obecnie jest kierownikiem literac­ kim Teatru Narodowego. Wykłada na Wydziale Wiedzy o Teatrze warszawskiej Akademii Teatralnej. Określa siebie przede wszystkim mianem „pisarza teatralnego". Wydała dwie książki: Teatr zdradzo­ nego przymierza (1980) oraz Artyści i Pielgrzymi (1995). Marzena Gierga - etnolog (studia UJ). Studia doktoranckie w Instytu­ cie Etnologii UJ; przygotowuje pracę doktorską poświęconą związ­ kom antropologii z historią i literaturą w oparciu o Kroniki włoskie Stendhala. Dwukrotna stypendystka do Włoch, staż w Instytucie An­ tropologii Kultury w Sienie. Katarzyna Gieryszewska - pracuje w Katedrze Etnologii i Antropolo­ gii Kulturowej UW. Przygotowuje doktorat na Wydziale Historycz­ nym UW. Zajmuje się religijnością nowych wyznań. Współpraca przy przygotowaniu programów telewizyjnych, min. „Swojskie kli­ maty". Jan Gondowicz - krytyk, wydawca, współpracownik „Tygodnika Po­ wszechnego"; wydał m.in. Marmur Josifa Brodskiego, Słownik ko­ munałów Gustawa Flauberta, Zoologifantastyczną uzupełnioną. Mie­ szka w Warszawie. Igor Gorzkowski - Asystent na Wydziale Aktorskim Wiedzy o Teatrze w warszawskiej Akademii Teatralnej. Dorota Gut - absolwentka Instytutu Etnologii UJ. Dorota Hall - studentka Katedry Etnologii i Antropologii Kulturowej UW Tomasz Kalczyński - absolwent Wiedzy o Teatrze Akademii Teatral­ nej. Zajmuje się pisaniem scenariuszy. Ireneusz Kamiński - student IV roku Instytutu Etnologii UJ. Agnieszka Kołakowska - studentka Międzywydziałowego Instytutu Studiów Humanistycznych UW. Joanna Kowalik - studentka V roku Wiedzy o Teatrze Akademii Tea­ tralnej. Zajmuje się fotografią. Katarzyna Kuszyńska - studentka IV roku Instytutu Etnologii UJ. Stanisław Łabiszewski - (1916-1985) fotograf samouk. Fotografował przede wszystkim na placach targowych i odpustach na terenie całej Polski, korzystając ze zrobionego przez siebie samego tzw. aparatu pięciominutowego. Mieszkał na warszawskiej Pradze. Olga Łobaczewska - historyk sztuki, doktor, badaczka białoruskiej sztuki i wytwórczości ludowej. Pracuje w Białoruskim Instytucie Problemów Kultury w Mińsku. Jest autorką kilkudziesięciu publika­ cji (w tym monografii Zbierahajuczy samabytnaść. Z historii narodnaha mastactwa ipromysłau Biełarusi, Mińsk 1998) i wielu przed­ sięwzięć organizacyjnych (konferencje naukowe i wystawy, m.in. Sztuka naiwna, Polesie, jakiego nie znamy, Białoruski rucznik). Anna Łoboda - studentka V roku Wiedzy o Teatrze Akademii Teatral­ nej i III roku italianistyki na Uniwersytecie Warszawskim. Agnieszka Makarewicz - studentka IV roku Instytutu Etnologii UJ. Dorota Nowak - studentka V roku Wiedzy o Teatrze Akademii Teatralnej. Marek Oziewicz - anglista, literaturoznawca, absolwent Instytutu Filo­ logii Angielskiej we Wrocławiu. Obecnie doktorant IFA UW, przy­ gotowuje pracę doktorską na temat Kronik narnijskich C S . Lewisa. Jacek Olędzki - etnolog, pracuje na Wydziale Geografii i Studiów Re­ gionalnych Uniwersytetu Warszawskiego. Autor tekstów do naszego pisma od 1959 r. Od kilkunastu lat łączy szczegółową i systematycz­ ną pracę badawczą w Murzynowie koło Płocka z szerszą refleksją obejmującą inne części Polski oraz znane mu z autopsji miejsca w Europie, Azji i Afryce. Chana Pollack - w 1997-1998 przebywała na rocznym stypendium w Polsce przyznanym przez Fulbright Research Scholar na zrobienie filmu, opartego w dużym stopniu na listach jej Babci pisane w jidysz (w latach 1920-1923) do męża, który poszukiwał miejsca do życia i pracy w Kanadzie i USA. Mieszka w Nowym Jorku. Magdalena Radkowska - studentka Katedry Etnologii i Antropologii Kulturowej i polonistyki UW. Tomasz Rakowski - student Katedry Etnologii i Antropologii Kulturo­ wej UW i Akademii Medycznej w Warszawie. Maksymilian Dawid Rejmer - student V roku Katedry Etnologii i An­ tropologii Kulturowej UW. Krzysztof Rekosz - inżynier, studiował też filozofię i wiedzę o teatrze. Mieszka w Warszawie. Dominika Rembelska - studentka V roku Wiedzy o Teatrze Akademii Teatralnej Artur Maciej Setniewski - student V roku Katedry Etnologii i Antro­ pologii Kulturowej UW. Piotr Szacki - etnograf, muzeolog, twórca kilkunastu etnograficznych zapisów filmowych koncentrujących się na problemach dawnych technik rzemieślniczych i tradycyjnych zawodów. Pracuje w Pań­ stwowy Muzeum Etnogarficznym w Warszawie. Autor wielu wy­ staw, między innymi wystaw problemowych próbujących odkryć no­ we sfery znaczeń i nowe obszary w muzeologii, np. Mieć (1991, 1992, 1998), Niezwykłość (1998/9). Jakub Szczuka - historyk sztuki ( K U L ) , doktorant przy Katedrze Teo­ rii Sztuki i Historii Doktryn Artystycznych ( K U L ) . Członek redakcji „Kresów" Wiesław Szpilka - etnolog (studia UJ), studia doktoranckie Instytut Sztuki PAN, pisze pracę doktorską poświęconą etnologicznej inter­ pretacji kultury masowej. Mieszka w Kościelisku. Marcin Szporko - antropolog kultury (studia UW), studia doktoranc­ kie ISNS (UW), zajmuje się folklorem politycznym. Joanna Tokarska-Bakir - antropolog kultury, adiunkt w Katedrze Et­ nologii i Antropologii Kulturowej UW. Autorka prac: Wyzwolenie przez zmysły. Tybetańskie koncepcje soteriologiczne; Łzy Hagar na pustyni. Wypisy z Simone Weil; Imago insolita. Hermeneutyczna lek­ tura źródeł etnograficznych. Agnieszka Tulik - absolwentka historii UW. Pracuje w Bibliotece Na­ rodowej w Warszawie. Marta Krystyna Tylkowska - studentka V roku Wiedzy o Teatrze Akademii Teatralnej. Tomoho Umeda - student V roku Katedry Etnologii i Antropologii Kulturowej UW. Marceli Zygała - student V roku Katedry Etnologii i Antropologii Kul­ turowej UW. �W poprzednim numerze: Zbigniew Benedyktowicz, Podróże, miejsca mityczne, przedmioty • Stanisław Cichowicz, Problemat Sartre'a (Rzecz) • Teresa Grzybkowska, Jacka Malczewskiego Finis Poloniae, Rewolucja 1905 roku czy wyznanie miłosne? • Witold Dobro­ wolski, Mitologia Malczewskiego • Maria Janion, Staw w Wielgiem czyli pomiędzy śmiechem a śmiercią • Zygmunt Kubiak, Hellenizm Jacka Malczewskiego • Zbigniew Herbert, Podróż, Elegia na odejście pióra, atramentu lampy (z to­ mu Elegia na odejście) • Tomasz Żukowski, Abym jak wiór ognisty spłonął w oddechu nocy - okupacyjne doświadcze­ nie świata w poezji Krzysztofa Kamila Baczyńskiego • Lech Sokół, Henrik Ibsen - mit osobisty • Dariusz Czaja, Toska­ nia. Trzy podróże • Marzena Gierga, Tajemnicze miejsca greckiej Sycylii. Syrakuzy miasem wielkich kobiet (cz. I) • Je­ rzy Wojciechowski, Szkicownik Jana Potockiego z jego podróży do Cesarstwa Marokańskiego • Marta Miskowiec, Ка­ по. Koszmarny upał, zmęczenie i kurz • Jarosław jot - Drużycki, Miasto, jego osobliwości i ich zbieracze • Sławomir Sikora, W Lizbonie jak na wsi • Jan Gondowicz, Kartografia a niektórzy pisarze • Francois Augieras, Podróż na Górę Atos " Marek Oziewicz, Co można znaleźć w szafie? Światy równoległe Kronik narnijskich CS. Lewisa (cz. I) • Kry­ stian Lupa, Miejsca i podróże mityczne • Grzegorz Graff, Cuda Polski - mityczna przestrzeń, mityczne dzieje • Maciej J. Dudziak, Etnografie Brunona Schulza. Próba antropologicznego ujęcia Ulicy Krokodyli jako analizy miasta • Albert Bajburin, Semiotyczne aspekty funkcjonowania rzeczy • Stanisław Cichowicz, Koan Zenona • Jerzy Wasilewski, Taj­ na historia przedmiotów • Leonid Stołowicz, Zwierciadło jako model semiotyczny, epistemologiczny, aksjologiczny • Jurij Cywjan, Rentgen, chirurgia, mikroskop w semiotyce wczesnego kina • Tomasz Rakowski, Ciało prześwietlone - Ra­ diografia i jej magia • Magdalena Radkowska, Przedmiot, podróż, miejsce mityczne. Projekt netnologii • Maciej J. Du­ dziak, Mikro-makro market. Przyjemność i groza ponowoczesnego rynku • Magdalena Radkowska, Przyszła do mnie z wizytą sprzedaż bezpośrednia • Michał Ajvaz, Sklep na ulicy Maisla • Krzysztof Cibor, Ten który wędruje. Historia pewnego przekaźnika, teraźniejszość pewnego przekazu • Wiesław Szpilka, Rower, narty, buty • Tomasz Rakowski, Trzy miesiące w fitness klubie • Andrzej Pilichowski-Ragno, O fotografiach Roberta Mapplethorpa • Tomoho Umeda, Gitara elektryczna • Zuzanna Grębecka-Ćwiek, Jak żywy? Końska dawka hiperrealności • Dorota Hall, Pielgrzymka do starej-nowej ziemi świętej • Anna E. Kubiak, Brudne misie czystych relacji, czyli rzecz o nostalgii w kulturze * Krzysztof Lipka, Szrukoj • Irena Huml, Kulturotwócza rola warszawskiej Akademii Sztuk Pięknych w mieście i w kraju - wybrane zagadnienia • Krystyna Duniec, Ibsen w Teatrze Telewizji • Elżbieta Waga, Ikonozofia wieczysta • Broni­ sław Malinowski, Dzienniki 1908-1913 zeszyt 3 • Daniel Gerould, Podróż Witkacego do tropików: itinerarium cejlońskie • Bronisław Malinowski, Dziennik 1914-1918 • Lech Sokół, Pożegnanie • Nasz Profesor O Bronisławie Malinowskim pisaliśmy już w numerze 3-4/1992: James Clifford, Samokreacja etnograficzna: Conrad i Malinowski w numerze 1-2/1997: Grażyna Kubica-Heller, Spotkanie z córką Bronisława Malinowskiego i jego biografem Grażyna Kubica-Heller, Rozmowa z Heleną Wayne Grażyna Kubica-Heller, Rozmowa z Michaelem Youngiem Helena Wayne (Malinowska), Wpływ kobiet na życie i dzieło Bronisława Malinowskiego Helena Wayne (Malinowska), Historia małżeństwa. Listy Bronisława Malinowskiego i Elisie Masson Terence Wright, Antropolog jako artysta: fotografie Malinowskiego z Trobriandów w numerze 3-4/1997: Helena Wayne (Malinowska), Historia małżeństwa. Listy Bronisława Malinowskiego i Elisie Masson Bronisław Malinowski, Pisane dla Anieli Zagórskiej w numerze 1/1998: Maria Ossowska, Bronisława Malinowskiego „Dziennik w ścisłym znaczeniu tego słowa " Clifford Geertz, Zaświadczające Ja. Dzieci Malinowskiego. Grażyna Kubica-Heller, Wstęp do dzienników Bronisława Malinowskiego 1908 - 1913 Bronisław Malinowski, Dzienniki, Zeszyt 1 w numerze 2/1998: Bronisław Malinowski, Dzienniki, Zeszyt 2 w numerze 3-4/1998: Bronisław Malinowski, Dzienniki, Zeszyt 3 Dziennik 1914-1918 Prenumerata „Kontekstów. Polskiej Sztuki Ludowej" za rok 1999 kwartalna - 5 zł; półroczna - W zł; roczna - 20 zł Wpłaty na prenumeratę przyjmuje firma AMOS, Warszawa, ul. Zuga 12 Konto: P K O BP V I I I Oddział Warszawa nr 10201084-77578-270-1-111 oraz RUCH, konto: P B K S.A. o/Warszawa, nr 11101053-16-551-2700-1-67 (z zaznaczeniem: prenumerata „Kontekstów") Prenumerata ze zleceniem wysyłki za granicę jest 150% droższa (AMOS); podrożona o realny koszt wysyłki (RUCH). � https://zbiory.etnologia.uw.edu.pl/files/original/294c446a98734f9b44375629711e6082.pdf 53acb4c3b459f1c7d4104a55d0dbf08e Dublin Core The Dublin Core metadata element set is common to all Omeka records, including items, files, and collections. For more information see, http://dublincore.org/documents/dces/. Title A name given to the resource Polska Sztuka Ludowa - Konteksty Text A resource consisting primarily of words for reading. Examples include books, letters, dissertations, poems, newspapers, articles, archives of mailing lists. Note that facsimiles or images of texts are still of the genre Text. Dublin Core The Dublin Core metadata element set is common to all Omeka records, including items, files, and collections. For more information see, http://dublincore.org/documents/dces/. Relation A related resource oai:cyfrowaetnografia.pl:publication:2886 Date A point or period of time associated with an event in the lifecycle of the resource 2002 Identifier An unambiguous reference to the resource within a given context oai:cyfrowaetnografia.pl:2691 Title A name given to the resource Noty o autorach / Polska Sztuka Ludowa - Konteksty 2002 t.56 z.1-2 Description An account of the resource Polska Sztuka Ludowa - Konteksty 2002 t.56 z.1-2, s.260-262 Language A language of the resource pol. Publisher An entity responsible for making the resource available Instytut Sztuki PAN Format The file format, physical medium, or dimensions of the resource application/pdf PDF Text Text capture metadata for PDF documents Text NOTY O AUTORACH n y m . Członek K o m i t e t u N a u k o w e g o p e r i o d y k u „Ouaderni U r b i n a t i d i C u l t u r a Classica,, (od 1995 r ) . Członek K o m i t e t u Noty o autorach Wydawniczego periodyku „Mediterraneo A n t i c o : Economie Societa C u l t u r e " . O s t a t n i o został m i a n o w a n y r e d a k t o r e m n a ­ czelnym periodyku „Annali dell'Istituto U n i v e r s i t a r i o O r i e n ­ tale" (Sezione filologico-letteraria), w którego Komitecie Re­ d a k c y j n y m pracował o d m o m e n t u jego założenia (1979). Najważniejsze publikacje: I i lingvaggio politico nel Prometeo di Eschilo. Saggio di semantica, R o m a 1975; Legislazione orale Małgorzata Baranowska - p o e t k a , k r y t y k i h i s t o r y k litear- e tragedia greca. Studi sullAntigone di Sofocle e sulle Supplici di tury. A u t o r k a m . i n . t a k i c h książek, j a k Pamiętnik mistyczny, Euńpide, N a p o l i 1979; Storia e biografia nel pensiero antico, Ro- Surrealna wyobraźnia i poezja, To jest wasze życie, Warszawa. m a - B a r i 1983 (wspólnie z B. G e n t i l i m ) ; Platone sociologo delia Miesiące, lata wieki oraz w i e l u artykułów z zakresu wyobraź­ comunieazione, M i l a n o 1 9 9 1 , wydanie rozszerzone i u a k t u a l ­ n i symbolicznej i k u l t u r y masowej, dwóch t o m ó w wierszy n i o n e : Lecce 1996; Parmenide di Elea, Poema sulla natura, In- Miasto, Zamek w Pirenejach. Ogłasza w „Twórczości" Prywat­ troduzione, testo, traduzione e note di G . Cerri, M i l a n o 1999. ną historię poezji. Jest także a u t o r e m literackiego przekładu i wstępu d o Iliady. Omem, Iliadę, M i l a n o 1986. Przekład t e n został wyróżniony pierwszą nagrodą X X V I edycji k o n k u r s u „Citta d i M o n s e l i c e " . Krystyna Bartol - filolog klasyczny, hellenista, profesor U n i ­ wersytetu i m . A d a m a M i c k i e w i c z a w Poznaniu; interesuje się poezją grecką różnych okresów, zwłaszcza jej aspektami w y ­ Barbara Czarniawską - k i e r u j e Katedrą Studiów Zarządza­ k o n a w c z y m i ; a u t o r k a licznych prac teoretycznych i i n t e r p r e ­ nia w I n s t y t u c i e B a d a ń n a W y d z i a l e E k o n o m i i i Prawa H a n ­ t a c y j n y c h z tej dziedziny, m . i n . m o n o g r a f i i Greek Elegy and d l o w e g o n a U n i w e r s y t e c i e w G e t e b o r g u . Jest m i a n o w a n y m Iambus. Studies in Ancient Literary Sources (1993), książki; profesorem Europejskiego I n s t y t u t u Z a a w a n s o w a n y c h S t u ­ Studia teoretyczno- i historyczno-literackie nad dialogiem pseudo- diów Zarządzania w B r u k s e l i , członkiem Szwedzkiej Królew­ -Plutarclw. „ O muzyce" (1995) oraz pierwszego całościowego skiej A k a d e m i i N a u k oraz Szwedzkiej Królewskiej A k a d e m i i przekładu na język polski d i a l o g u pseudo-Plutarcha O muzy­ T e c h n i k i . W b a d a n i a c h zajmuje się głównie procesami k o n ­ ce ( 1 9 9 2 ) . Jej autorstwa jest też t o m I (Jakub i elegia) d w u t o ­ t r o l i w złożonych organizacjach, a o s t a t n i o k o n c e n t r u j e się m o w e j p u b l i k a c j i Liryka grecka. Wybór tekstów i komentarz n a zagadnieniach zarządzania w i e l k i m i m i a s t a m i . M e t o d o l o ­ p o d r e d . Jerzego Danielewicza (t. I I Melika w opr. J. D . ) . giczne ujęcie jakie uprawia w s w o i c h b a d a n i a c h polega na O b e c n i e pracuje n a d k o m e n t o w a n y m przekładem wybra­ łączeniu t e o r i i i n s t y t u c j i z podejściem n a r r a t y w i s t y c z n y m . n y c h pism Filodemosa oraz Mędrców przy uczcie A t e n a j o s a . Opublikowała wiele prac dotyczących zagadnień Uczestniczy j a k o współautor w p r z y g o t o w a n i u a k a d e m i c k i e ­ i a d m i n i s t r a c j i publicznej w języku p o l s k i m , szwedzkim, wło­ go podręcznika h i s t o r i i l i t e r a t u r y greckiej. s k i m i a n g i e l s k i m . O s t a t n i e p u b l i k a c j e m . i n . t o : Narrating Zbigniew Benedyktowicz - a n t r o p o l o g k u l t u r y , r e d a k t o r o f C h i c a g o Press, 1997), A Narrative Approach to Organiza­ biznesu the Organization: Dramas of Institutional Identity ( U n i v e r s i t y naczelny miesięcznika „Konteksty. Polska Sztuka L u d o w a " . Członek redakcji „Kwartalnika Filmowego". Kierownik Zakładu A n t r o p o l o g i i K u l t u r y , F i l m u i S z t u k i A u d i o w i z u a l ­ tion Studies (Sage, 1998), Writing Management ( O x f o r d U n i ­ versity Press, 1999), A C i t y Reframed ( H a r w o o d , 2 0 0 0 ) . W y d a ł a również G o o d Novels, Better Management (z Pierre G u i l l e t de M o n t h o u x , H a r w o o d , 1994), Translating Organi­ nej. A u t o r prac z zakresu wyobraźni symbolicznej i a n t r o p o ­ zational Change (z G u j e S e v o n , de G r u y t e r 1996) oraz Orga­ logii współczesnej. Współautor książki D o m iv tradycji ludo­ wej ( 1 9 9 3 ) . A u t o r pracy Portrety obcych ( 2 0 0 0 ) . nizing Metropolitan Space and Discourse (z R o l f S o l l i , 2 0 0 1 ) . Antonina Bereza - absolwentka e t n o l o g i i n a U W ; s t u d e n t ­ ty; Accounting, Management and Information Publikowała artykuły w : Accounting, Organizations and Socie­ ka I S N S , U W . Technologies; Consultation; International Studies of Management & Organi­ zation; Journal of Management Studies; Management Commu­ nication; Management Learning; Organization; Giovanni Cerri - ur. w 1940 r. w Rzymie, profesor zwyczaj­ Organization Studies; Scandinavian Journal of Management Studies i Studies ny l i t e r a t u r y greckiej na W y d z i a l e L i t e r a t u r y i Filozofii I n s t i ­ t u t e U n i v e r s i t a r i o O r i e n t a l e w N e a p o l u . D o tematów, n a in Cultures, Organizations and Societies. których k o n c e n t r o w a ł się w dotychczasowej pracy badaw­ czej należą: związek między oralnością a p i s m e m w k o m p o ­ Mathieu Deflem - profesor socjologii n a P u r d u e U n i v e r s i ­ zycji i rozprzestrzenianiu tekstów p o e t y c k i c h w epoce archa­ ty. A u t o r o k o ł o 4 0 p u b l i k a c j i poświęconych socjologii p r a w a icznej i klasycznej; epos h o m e r y c k i ; słownictwo polityczne i k o n t r o l i społecznej (w t y m prac n a t e m a t organizacji i dzia­ w liryce i tragedii; teorie antyczne na t e m a t n a t u r y i celów łania i n s t y t u c j i p o l i c y j n y c h ) , a także h i s t o r i i socjologii i a n ­ o p o w i a d a n i a historycznego i biograficznego; m e c h a n i z m y tropologii. narracyjno-ekspresywne, za p o m o c ą których m i t jest usta­ wicznie a k t u a l i z o w a n y jako p a r a d y g m a t sytuacji i n d y w i d u a l ­ Jacek Dziekan - absolwent p o l o n i s t y k i K U L , r e d a k t o r tygo­ n y c h i społecznych; rytuały, ideologia i k u l t u r a dionizyjska; d n i k a l o k a l n e g o w Dębicy. Publikował w „ K o n t e k s t a c h " , j e ­ t e c h n i k a d r a m a t u r g i c z n a t r a g e d i i a t t y c k i e j V w. p.n.e.; myśl d e n z autorów książki Ojczyzny słowa. platońska ze szczególnym uzwględnieniem t e o r i i k o m u n i k a ­ c j i i p o e t y k i ; filozofia i poezja Ksenofanesa z K o l o f o n u i Par- Izabella Dzienisiewicz - ukończyła etnografię ( U n i w e r s y t e t mcnidesa z Elei. Warszawski). Jest w trakcie pisania pracy magisterskiej. Po­ Inicjator, koordynator i redaktor prac zbiorowych, organizator siada także d y p l o m t e c h n i k a księgarza. O b e c n i e z p o w o d u międzynarodowych k o n f e r e n c j i n a u k o w y c h . W w y d a w n i c t w i e b r a k u możliwości znalezienia pracy w zawodzie pracuje jako A r g o (Lecce) kieruje serią „II vello d'oro", w której publikowa­ menadżer b i u r a w k a n c e l a r i i p r a w n i c z e j . Interesuje się a n ­ ne są teksty greckie i łacińskie oraz studia o świecie antycz­ tropologią k u l t u r y współczesnej. 260 �NOTY O AUTORACH Jan Gondowicz - k r y t y k , wydawca, współpracownik „Tygod­ Anna Malanowska - absolwentka p o l o n i s t y k i U W , studia n i k a Powszechnego"; wydał m . i n . Marmur Josifa Brodskie­ d o k t o r a n c k i e w I n s t y t u c i e K u l t u r y Polskiej U W , pisze pracę go, Słownik komunałów doktorską poświęconą p r o b l e m a t y c e legend t e a t r a l n y c h . G u s t a w a Flauberta, Zoologię fanta­ styczną uzupełnioną. Mieszka w Warszawie. Peter Martyn - d o k t o r n a u k h u m a n i s t y c z n y c h , a d i u n k t za­ Tomasz Grygiel - d o k t o r , absolwent U W , laureat N a g r o d y t r u d n i o n y w I n s t y t u c i e S z t u k i P A N i wykładowca, zajmuje i m . Prof. dr. Władysława Tatarkiewicza, p r a c o w n i k n a u k o w y się k w e s t i a m i związanymi z historią, strukturą przestrzenną, I n s t y t u t u S z t u k i P A N . Prowadzi badania n a d r e c e p c j ą sztu­ i socjologiczną oraz tożsamością miast. Przygotuje pracę h a ­ k i włoskiej w światowym dziedzictwie, teorią i filozofią sztu­ bilitacyjną wokół p r o b l e m a t y k i wspólnych k o r z e n i o d cza­ k i . A u t o r l i c z n y c h prac d r u k o w a n y c h w k r a j u i zagranicą. sów starożytnych w p r o j e k t o w a n i u a r c h i t e k t o n i c z n y m oraz Teresa Grzybkowska - profesor, bada sztukę polską i gdań­ c h o d n i ą Azję, s u b k o n t y n e n t y europejski i i n d y j s k i oraz Pół­ ską w kontekście sztuki europejskiej i t r a d y c j i antycznej. Te­ n o c n ą Afrykę. układzie przestrzennym miast na obszarze o b e j m u j ą c y m za­ m u zagadnieniu poświęciła k i l k a książek, m . i n . M i t Erosa w sztuce polskiej ( 1 9 9 3 ) , Artyści i patrycjusze gdańscy ( 1 9 9 6 ) , Aleksandra Melbechowska-Luty - h i s t o r y k sztuki, studia Świat obrazów Jacka Malczewskiego ( 1 9 9 6 ) ; sesje M i t Odysa na U W , d o k t o r a t z n a u k h u m a n i s t y c z n y c h ( U W 1966). Spe­ ( 1 9 9 8 ) . W y s t a w y Mitologia Jacka Malczewskiego cjalizacja: h i s t o r y k sztuki polskiej X I X / X X w. A d i u n k t w I n ­ w M u z e u m C z a r t o r y s k i c h w K r a k o w i e ( 1 9 9 6 ) , Aurea Porta stytucie S z t u k i P A N (gdzie pracowała w l a t a c h 1 9 5 5 - 1 9 8 5 ) , Rzeczypospolitej w M u z e u m N a r o d o w y m w G d a ń s k u ( 1 9 9 7 ) . P r a c o w n i a Słownika Artystów Polskich. A u t o r k a 35 a r t y k u ­ w Gdańsku Założyła studia h i s t o r i i sztuki na U n i w e r s y t e c i e G d a ń s k i m łów i 7 książek, m . i n . Teofil Kwiatkowski w 1998, gdzie wykłada. W i e l e podróżuje. O s s o l i n e u m , W r o c ł a w 1966; Widmo. Zycie i twórczość Ludwi­ (monografia), ka De Laveaux, W r o c ł a w 1988; Posągi i ludzie. Antologia tek­ I S P A N , Warszawa 1993 Aleksander Jackowski - a n t r o p o l o g k u l t u r y (studia: socjo­ stów o rzeźbie logia U W ) , a u t o r w i e l u tekstów o współczesnej kulturze ar­ (wspólnie z P i o t r e m S z u b e r t e m ) ; Mali mistrzowie polskiego polskiej XIX w., tystycznej, zwłaszcza l u d o w e j . K r y t y k sztuki. O r g a n i z a t o r pejzażu XIX w., N e r i t o n , Warszawa 1997; Nokturny. Widoki kilkudziesięciu wystaw sztuki l u d o w e j i n a i w n e j w k r a j u i za nocy w malarstwie polskim, A r k a d y , Warszawa 1999; Sztuk­ granicą. O s t a t n i o wydał Sztukę zwaną naiwną, mistrz. Twórczość' artystyczna i myśl o sztuce Cypriana Norwi­ Na skróty, Obrazy ludowe. R e d a k t o r „Kontekstów". da, N e r i t o n , Warszawa 2 0 0 1 . Magdalena Jagiełło - ukończyła Katedrę E t n o l o g i i i A n t r o p o ­ Jacek Olędzki - e t n o l o g , d r h a b i l i t o w a n y , pracuje n a W y ­ logii K u l t u r o w e j ( U W ) . W 2000 r uczęszczała na Uniwersytet dziale G e o g r a f i i i Studiów R e g i o n a l n y c h U n i w e r s y t e t u W a r ­ Wiedeński w ramach programu stypendialnego Sokrates/Era- szawskiego. A u t o r tekstów d o naszego pisma o d 1959 r. O d smus. A k t u a l n i e studiuje p o d y p l o m o w o w C e n t r u m Studiów k i l k u n a s t u l a t łączy szczegółową i systematyczną pracę ba­ Latynoamerykańskich U W . Pasjonuje się kulturą i historią dawczą w M u r z y n o w i e koło P ł o c k a z szerszą refleksją obej­ M e k s y k u . Planuje kontynuować specjalizację w tej dziedzinie. m u j ą c ą i n n e części Polski oraz znane m u z autopsji miejsca w Europie, A z j i i Afryce. Iwona Jędrzejewska - A b s o l w e n t k a Wydziału P o l o n i s t y k i U n i w e r s y t e t u Warszawskiego. O d r o k u 1994 d o 2001 miesz­ Zbigniew Osiński - teatrolog, profesor zwyczajny w I n s t y t u ­ kała w U p p s a l i w Szwecji. N a Uppsala U n i v e r s t t e t s t u d i o w a ­ cie K u l t u r y Polskiej na W y d z i a l e P o l o n i s t y k i U W , p r o j e k t o ­ ła między i n n y m i filologię szwedzką i lingwistykę. W Szwecji dawca oraz d y r e k t o r artystyczny i n a u k o w y O ś r o d k a B a d a ń pracowała j a k o tłumacz tekstów n a u k o w y c h . Po p o w r o c i e Twórczości Jerzego G r o t o w s k i e g o i Poszukiwań do Polski pracuje d l a w y d a w n i c t w a JACEK SANTORSK1 & CO. n o - K u l t u r o w y c h we W r o c ł a w i u . A u t o r w i e l u książek i arty­ Przekład powieści A g n e t y Pleijel Lord Nevermore jest jej d e ­ kułów z zakresu h i s t o r i i i t e o r i i t e a t r u , edytor tekstów: Jerze­ b i u t e m jako tłumacza l i t e r a t u r y p i ę k n e j . go G r o t o w s k i e g o , Mieczysława Osterwy, Wacława Radulskiego, Teatral- L i m a n o w s k i e g o , Juliusza Konrada Swinarskiego. Ewa Klekot - ukończyła archeologię i etnografię n a U W ; Najważniejsze książki: Teatr Dionizosa, Romantyzm w polskim adiunkt w Instytucie Etnologii i Antropologii Kulturowej teatrze współczesnym, W y d a v ^ n i c t w o L i t e r a c k i e 1972; Gro­ U W ; zajmuje się k u l t u r o w y m i u w a r u n k o w a n i a m i przekazu towski i jego Laboratorium, P I W , Warszawa 1980; Grotowski wizualnego oraz popularną r e c e p c j ą sztuki. wytycza trasy, Pusty O b ł o k , Warszawa 1993; Grotowski. Źró­ dła, inspiracje, konteksty, W y d a w n i c t w o słowo/obraz t e r y t o ­ Agnieszka Kula - ukończyła studia w Katedrze E t n o l o g i i i A n t r o p o l o g i i K u l t u r o w e j U W . Praca magisterska Rewaloryza­ ria, G d a ń s k 1998. Złożył w w y d a w n i c t w i e slowo/obraz tery­ toria książkę Pamięć Reduty. cja kulturowej przestrzeni miasta. Dzielnica El Raval i M u z e u m Sztuki Współczesnej w Barcelonie ( p r o m o t o r : prof, dr hab. A n n a Andrzej Pieńkos - a d i u n k t w I n s t y t u c i e H i s t o r i i S z t u k i Zadrożyńska, 2001). Publikowała w „Poznaj Świat" i „Gazecie U W . W r a z z żoną, J o l a n t ą Chrzanowską-Pieńkos, o p u b l i k o ­ Studeckiej". wał Słownik artystyczny Paryża i regionu lle-de-France (War­ szawa 1996) i Leksykon polskiej sztuki XX w. (Poznań 1997). Michał Łuczewski - S t u d e n t K o l e g i u m Międzywydziało­ Prace z zakresu h i s t o r i i sztuki nowoczesnej (książka Okrop­ w y c h I n d y w i d u a l n y c h Studiów H u m a n i s t y c z n y c h U W ( W y ­ ności sztuki, G d a ń s k 2 0 0 0 ) , k r y t y k i artystycznej i eseistyki dział Psychologii i I n s t y t u t Socjologii) oraz C o l l e g i u m l n v i - dotyczącej k u l t u r y publikował w l i c z n y c h czasopismach. sibile (filozofia p o l i t y c z n a , h i s t o r i a i d e i ) . O b e c n i e zajmuje się z a g a d n i e n i a m i awansu społecznego, stereotypami spo­ Agneta Pleijel - bardzo znana i c e n i o n a szwedzka p o e t k a , łecznymi oraz związkami między n a c j o n a l i z m e m a p a t r i o t y ­ d r a m a t u r g i powieściopisarka. O p r ó c z k i l k u t o m ó w poezji: z m e m . Publikował w „Kulturze i Społeczeństwie", „Res P u ­ ,Anglar, dvargar" ( 1 9 8 1 , Anioły, karły), „Ogon u r en drom" blice N o w e j " i „Studiach Socjologicznych". (1984, Oczy ze s n u ) , wydała również powieści: „Yindspejare" 261 �NOTY O AUTORACH (1989, Psia Tomasz Wit Szarszeń - student drugiego r o k u międzywydzia­ G w i a z d a ) , „Fungi" (1993) i „En vinter i Stockholm" (1997, (1987, K t o zważa na w i a t r ) , łowych I n d y w i d u a l n y c h Studiów H u m a n i s t y c z n y c h ( M I S H ) . Pewnej zimy w S z t o k h o l m i e ) oraz najnowszą, opublikowaną Interesuje się antropologią miasta i f i l m u . Fotografuje. „Hundstjarna" w r o k u 2000 L o r d Nevermore. Lord Nevermore przetłuma­ czony zosta! na wiele języków, m i n . : f r a n c u s k i , n i e m i e c k i , Jerzy Sławomir Wasilewski - e t n o l o g , d o k t o r h a b i l i t o w a n y , angielski, w i o s k i , hiszpański. W Polsce powieść ukaże się pracuje w Katedrze E t n o l o g i i i A n t r o p o l o g i i w przekładzie I w o n y Jędrzejewskiej n a k ł a d e m W y d a w n i c t w a U W . W l a t a c h 1971-80 był u c z e s t n i k i e m corocznej ekspedy­ Jacek S a n t o r s k i ćk C o . jesienią tego r o k u . c j i I H K M P A N do M o n g o l i i . Prowadził też p e n e t r a c j ę e t n o ­ Karolina Siemion - absolwentka e t n o l o g i i ( U W ) . Z a j m u j e kieł, rzecz o szamańskich się antropologią miasta i fotografią. a paradygmaty etnologii, Warszawa Kulturowej graficzną i n n y c h krajów A z j i . A u t o r książek: Podróż do pie­ misteriach, Warszawa 1979, Tabu 1989. Sławomir Sikora - e t n o l o g (studia U W ) . Sekretarz redak­ cji „Konteksty". Z a j m u j e się antropologią f o t o g r a f i i i f i l m u . Grzegorz Sokół - absolwent K E i A K U W . O p r ó c z zagadnień związanych z symboliką narodową w sztuce d e w o c y j n e j i n t e ­ resuje się szeroko p o j m o w a n ą problematyką kształtowania tożsamości - n a r o d o w y c h , p o n a d n a r o d o w y c h oraz osobi­ Summary of articles Krystyna Bartol, Read, Read Homer... Giovanni Cerri, Odysseus - A Hero Who Tells His Own Story T h i s t e x t by an o u t s t a n d i n g I t a l i a n classical p h i l o l o g i s t , an stych, zwłaszcza z perspektywy i n d y w i d u a l n e j , a także współ­ expert o n Greek archaic l i t e r a t u r e , a translator o f the Iliad, czesną teorią n a u k h u m a n i s t y c z n y c h . O d stycznia 2002 d o k ­ t o r a n t na wydziale E t n o l o g i i Europejskiej na U n i w e r s y t e c i e w L u n d w Szwecji, w r a m a c h i n t e r d y s c y p l i n a r n e g o p r o j e k t u " G r a n i c e Europy". a n d a scholar whose scientific investigations c o m b i n e p u r e ­ ly literary studies w i t h investigations c o n c e r n i n g the p h i l o ­ sophical reflections o f Greek t h i n k e r s , is an e x t r e m e l y i n t e ­ resting proposal o f a „centrifugal" a p p r o a c h t o the t e x t o f the Odyssey. C e r r i seeks a d e f i n i t i o n o f the personal i d e n t i ­ ty o f Odysseus, the h e r o o f H o m e r ' s p o e m , at the same t i m e Lech Sokół - D y r e k t o r I n s t y t u t u S z t u k i P A N , d r h a b i l i t o ­ posing a q u e s t i o n a b o u t the reasons for the v i t a l i t y o f the as­ wany, wykładowca A k a d e m i i Teatralnej w Warszawie, histo­ sorted images o f this figure i n the literary oeuvre o f all ryk dramatu i teatru, komparatysta. A u t o r publikacji o W i t ­ epochs. W h i l e d e m o n s t r a t i n g the characterological m u l t i - k a c y m , S t r i n b e r g u i Ibsenie, m . i n . Groteska w teatrze S. 1. -aspect n a t u r e o f Odysseus, C e r r i strives at c a p t u r i n g an ele­ Witkiewicza ( 1 9 7 2 ) , August Strinberg ( 1 9 8 1 ) , Witkacy i Strin- m e n t m e r g i n g p a r t i c u l a r aspects o f his personality, a n d berg: dalecy i bliscy (1995). ascribes f u n d a m e n t a l relevance t o a n analysis o f t h e he­ ro's a u t o b i o g r a p h i c a l discourse. I n d o i n g so, he proves t h a t A n n a Spissowa - absolwentka e t n o g r a f i i UJ, kustosz d y p l o ­ secondary n a r r a t i o n , i . e. the tale a b o u t himself, presented m o w a n y M u z e u m Etnograficznego w K r a k o w i e . Zaintereso­ by Odysseus at the c o u r t o f the k i n g o f the Phaeacians, is - w a n i a n a u k o w e k o n c e n t r u j ą się wokół zagadnień muzeal­ n i c t w a , zwłaszcza skansenowskiego, in anthropological dimension - a paradigmatic evocation of k u l t u r y sepulklarnej, h u m a n c o g n i t i o n . F u r t h e r m o r e , he demonstrates t h a t the tradycyjnego z d o b n i c t w a wnętrz, a szczególnie n o w e j estety­ i n t r o s p e c t i v e s t a t e m e n t made by the m a i n h e r o remains c l o ­ k i mieszkań na wsi i w mieście. sely c o n n e c t e d w i t h the emergence o f his self-awareness o f Katarzyna Suchcicką - j a k o p o e t k a d e b i u t o w a ł a kiem Nie powstrzymana mięśniem szybuję this process, w h i c h seems t o seal the personal i d e n t i t y of tomi­ nagrodzonym w konkursie „Pokolenie, które wstępuje" w r o k u 1986. Po d e b i u c i e w y d a l a t o m y p o e z j i Sycenie w W y d a w n i c t w i e K a l a m b u r ( W r o c ł a w 1987) i Niebieska pończocha dawnictwie L i t e r a c k i m (Kraków 1 9 9 3 ) . Jest w Wy­ Laureatką przez T o w a r z y s t w o P o e t y c k i e N e w H a m p s h i r e . Jej wiersze były p u b l i k o w a n e w a n t o l o g i a c h Over the Rainbow, M i c h i ­ gan 1990; D a n River Anthology, A n A n t h o l o g y of Maine Contemporary ve discourse represents an already m o u l d e d personality, i t allows i t t o c o m e i n t o b e i n g i n an objective w o r l d . I n this sense, H o m e r ' s n a r r a t i o n , focused w i t h i n the lens o f the N a r o d o w e g o K o n k u r s u Poetyckiego U S A organizowanego Aglow. every person. T h u s , albeit the a u t o b i o g r a p h i c a l , retrospecti­ 1990; Ambers Polish Women's awareness (or rather, self-awareness) o f the m a i n h e r o , reve­ als - as i f i n the spirit o f Berkeley's esse est percipi - the p r o ­ m i n e n c e o f the w o r d i n shaping o u r images o f the w o r l d . Aleksandra Melbechowska-Luty, Cywilizacja - Trans- Atlantyk. The Ocean, Ships and Havens of Norwid and Gombrowicz 1996 I n 1958, M a r i a Dąbrowska w r o t e a b o u t a c e r t a i n s p i r i t u a l oraz S n u ć miłość. Polska poezja miłosna od X I V w i e k u W ł o ­ kinship between Cyprian N o r w i d and W i t o l d Gombrowicz, Poetry R e g i n y G r o l , H o s t P u b l i c a t i o n s A u s t i n , Texas d z i m i e r z a B o l e c k i e g o , B e r t e l s m a n , Warszawa 2 0 0 0 . P u b l i ­ t w o Polish writers a c e n t u r y apart. B o t h shared a similar k o w a ł a również wiersze, k r y t y k i i eseje w p o l s k i c h p i s m a c h stance, features, passions, t h o u g h t s , o u t s t a n d i n g intellects, literackich. originality, innovativeness, u n c o m m o n personalities a n d a special U k o ń c z y ł a filologię polską n a U n i w e r s y t e c i e W a r s z a w s k i m . O d 1990 r jest dziennikarką telewizyjną, a u t o r k ą p o n a d 40 programów m . i n . z serii Skąd ta wrażliwość, poświęconych Autorów i Kompozytorów ZAiKS. a critical a ruthless attitude assessment towards of their s u r r o u n d i n g a n d i n t r o d u c e d i n t o the i n t e l l e c t u a l life o f the of n e w n o t i o n s , reflections, concepts a n d theories o f art Na­ groda. Jest c z ł o n k i e m Stowarzyszenia Pisarzy Polskich oraz Związku life, e p o c h his o w n v i s i o n o f the w o r l d . N o r w i d was a precursor l i t e r a t u r z e i sztuce. Zrealizowała także f i l m y d o k u m e n t a l n e o tematyce l i t e r a c k i e j : Nowa Fala oraz Kościelscy i ich b o n d ; b o t h disclosed contemporary Obecnie, (subsequently Gombrowicz continued became the by the modernists), co-author of while "self-aware" l i t e r a t u r e , thus preceding "negative experience" art. T h e w związku z p o b y t e m n a p l a c ó w c e d y p l o m a t y c z n e j , zamiesz­ biographies o f the t w o m e n also c o n t a i n experiences as kuje w S z t o k h o l m i e . 262 � https://zbiory.etnologia.uw.edu.pl/files/original/99c9f3dd06a03443a2936a072ab0ca02.pdf 0a648b1512f230d8af6b3949a7b20693 Dublin Core The Dublin Core metadata element set is common to all Omeka records, including items, files, and collections. For more information see, http://dublincore.org/documents/dces/. Title A name given to the resource Polska Sztuka Ludowa - Konteksty Text A resource consisting primarily of words for reading. Examples include books, letters, dissertations, poems, newspapers, articles, archives of mailing lists. Note that facsimiles or images of texts are still of the genre Text. Dublin Core The Dublin Core metadata element set is common to all Omeka records, including items, files, and collections. For more information see, http://dublincore.org/documents/dces/. Relation A related resource oai:cyfrowaetnografia.pl:publication:2923 Date A point or period of time associated with an event in the lifecycle of the resource 2002 Identifier An unambiguous reference to the resource within a given context oai:cyfrowaetnografia.pl:2727 Title A name given to the resource Noty o autorach / Polska Sztuka Ludowa - Konteksty 2002 t.56 z.3-4 Description An account of the resource Polska Sztuka Ludowa - Konteksty 2002 t.56 z.3-4, s.284-286 Language A language of the resource pol. Publisher An entity responsible for making the resource available Instytut Sztuki PAN Format The file format, physical medium, or dimensions of the resource application/pdf PDF Text Text capture metadata for PDF documents Text Roberto DaMatta - profesor a n t r o p o l o g i i na uniwersytecie N o t r e D a m e , U S A , członek Brazylijskiej A k a d e m i i N a u k ; d o k t o r a t z zakresu a n t r o p o l o g i i społecznej uzyskał n a H a r v a r d U n i v e r s i t y w 1970, międzynarodowe uznanie przyniosły m u studia o brazylijskich rytuałach n a r o d o w y c h i komparatystyczne badania z zakresu k u l t u r y społecznej zmierzające d o wyjaśnienia istoty brazylijskich f e n o m e n ó w k u l t u r o w y c h (kar­ nawały, parady, procesje, bohaterowie l u d o w i , gry i zabawy, hazard). A u t o r d w u n a s t u książek, m . i n . Carnivals, Rogues and Noty o autorach Heroes: An Interpretation of the Brazilian Dilemma; A Divided World: Apinaye Social Structure; The Brazilian Puzzle. Aleksandra Banaszkiewicz - d o k t o r a n t k a w I Katedrze Pe­ d i a t r i i A k a d e m i i M e d y c z n e j w Warszawie. Robert Darnton - Profesor h i s t o r i i w P r i n c e t o n U n i v e r s i t y Małgorzata Baranowska - poetka, k r y t y k i historyk l i t e a r t u ( U S A ) . Prócz sławnej Wielkiej rzezi kotów, jest a u t o r e m tłu­ ry. A u t o r k a m . i n . t a k i c h książek, jak: Pamiętnik mistyczny, Sur- m a c z o n y c h n a wiele języków książek: Mesmerism and the End realrui wyobraźnia i poezja, To jest wasze życie, Warszawa. Miesią­ of the Enlightenment in France ( 1 9 6 8 ) ; The Business of Enligh­ ce, lata wieki oraz wielu artykułów z zakresu wyobraźni symbo­ tenment: A Publishing History of the Enc^clope'die, i 775-1800 licznej i k u l t u r y masowej, dwóch tomów wierszy Miasto, Zamek ( 1 9 7 9 ) ; The Literary Underground of the Old Regime ( 1 9 8 2 ) ; w Pirenejach. Ogłasza w „Twórczości" Prywatną historię poezji. The Kiss of Lamourette: Reflections in Cultural History ( 1 9 8 9 ) ; Zbigniew Benedyktowicz - a n t r o p o l o g k u l t u r y , r e d a k t o r naczełny miesięcznika „Konteksty. Polska Sztuka L u d o w a " . C z ł o n e k r e d a k c j i „Kwartalnika F i l m o w e g o " . K i e r o w n i k Zakładu A n t r o p o l o g i i K u l t u r y , F i l m u i S z t u k i A u d i o w i z u a l ­ n e j . A u t o r prac z zakresu wyobraźni symbolicznej i a n t r o p o ­ logii współczesnej. Współautor książki D o m w tradycji ludo­ wej ( 1 9 9 3 ) . A u t o r pracy Portret} obcych ( 2 0 0 0 ) . Asa Boholm - h i s t o r y k społeczny i a n t r o p o l o g , pracuje na uniwersytecie w G ó t e b o r g u ( I n s t i t u t for A d v a n c e s Studies i n Social A n t h r o p o l o g y ) , napisała m . i n . : The Doge of Venice: The Symbolism of State Power in the Renaissance ( 1 9 9 0 ) , Ve­ netian wbrlds. Nobility and the C u l t u r a l construction of Socie­ ty ( 1 9 9 3 ) , Political Ritual ( 1 9 9 6 ) . Suzanne Chappaz-Writhner - e t n o l o g ze Szwajcarii, p r a c u ­ je w I n s t y t u c i e E t n o l o g i i U n i w e r s y t e t u N e u c h a t e l . Wykłada­ ła n a U n i w e r s y t e c i e w N e u c h a t e l , Lozannie, Bazylei. O b e c ­ nie nie jest związana z żadnym ośrodkiem badawczym. Zaj­ m u j e się b a d a n i a m i n a d karnawałem, w t y m m . i n . kategorią taksonomicznej transgresji w r y t a c h i n w e r s y j n y c h i dziełach literackich, postaciami hybrydycznymi i sobowtórami, a szczególnie postacją „dzikusa" w obrzędach i literaturze ( k o n t e k s t europejski). G ł ó w n e p u b l i k a c j e : M a s k i z Lotschental. Prezentacja i krytyka źródeł związanych z maskami Z Lótschental, w : „Les A n n a l e s valaisannes", „Bulletin de la S o c i e t ć d'histoire d u Valais r o m a n d " , 4 9 ć m e a n n ć , 1975; Tu­ Berlin Journal, 1989-1990 ( 1 9 9 1 ) ; The Forbidden Best-Sellers of Prerevolutionary France, and the Clandestine Literatures in France 1769-1789 ( 1 9 9 5 ) . Ewa Domańska - a d i u n k t w I n s t y t u c i e H i s t o r i i U n i w e r s y ­ t e t u i m . A d a m a M i c k i e w i c z a w Poznaniu. Z a j m u j e się współczesną angloamerykańską teorią i historią h i s t o r i o g r a ­ f i i . A u t o r k a książki Mikrohistorie: spotkania w między światach ( 1 9 9 9 ) . Pod jej r e d a k c j ą ukazały się w Polsce - Historia: o je­ den świat za daleko? ( 1 9 9 7 ) , Pamięć, etyka i historia. A n g l o amerykaństka teoria historiografii lat dziewięćdziesiątych ( 2 0 0 2 ) , а w S t a n a c h Z j e d n o c z o n y c h - Encounters: Philoso­ phy of History After Postmodernism ( 1 9 9 8 ) . W r a z z M a r k i e m Wilczyńskim opublikowała zbiór artykułów H a y d e n a W h i te'a - Poetyka pisarstwa historycznego ( 2 0 0 0 ) . Stypendystka N u f f i c ( R i j k s u n i v e r s i t e i t G r o n i n g e n ; 1992-3); F u l b r i g h t a ( U n i v e r s i t y o f C a l i f o r n i a , Berkeley; 1995-96) i F u n d a c j i Kościuszkowskiej ( S t a n f o r d U n i v e r s i t y ; 2 0 0 0 - 0 1 ) . Fellow scholar n a U n i v e r s i t y o f C a l i f o r n i a , Santa C r u z (1997) i C o r n e l l U n i v e r s i t y , I t h a c a - N Y ( 1 9 9 8 ) . Visiting pro­ fessor w D e p a r t m e n t o f Social a n d C u l t u r a l A n t h r o p o l o g y , Stanford University (2002). O b e c n i e pracuje n a d książką o n i e - h i s t o r y c z n y c h p o d e j ­ ściach d o przeszłości zwracając uwagę n a p r o b l e m y i d e o l o g i ­ zacji h i s t o r i i , etycznego z w r o t u w t e o r i i h i s t o r i i , k r y t y k i h i ­ storiografii, neo-idealistycznej o r i e n t a c j i w myśleniu o prze­ szłości, pamięci j a k o dyskursu a-historycznego oraz możliwo­ ści de-estetyzacji dyskursu historycznego. rek, Głupiec i Smok. Postacie karnawału z górnego Valais, Neuchatel, Institut d'ethnologie, Paris, M a i s o n des sciences deWojciech Dudzik - t e a t r o l o g i k u l t u r o z n a w c a , pracuje w I n s t y t u c i e K u l t u r y Polskiej U n i w e r s y t e t u Warszawskiego, gdzie m . i n . prowadzi zajęcia z a n t r o p o l o g i i w i d o w i s k oraz a u ­ tyką, w: Opowiedzieć innych. Refleksje i praktyki etnologiczne,torskie k o n w e r s a t o r i u m „Karnawały w k u l t u r z e " ; w l a t a c h r e d . ] . H a i n a r d , R. Kaehr, Lozanna 1997, Payot; Temat wiedzy 1994-1999 wykładał gościnnie w N i e m c z e c h , n a u n i w e r s y t e ­ zakazanej w «Piaskunie» E. T. A. Hoffmanna. Od rytu inwersji cie w Tybindze. A u t o r studiów z zakresu h i s t o r i i t e a t r u X X do dzieła literackiego, „Ethnologie francaise" X X X I I , 2 ( n u m e r w i e k u (Wilama Horzycy dramat niespełnienia, 1990), polskiej poświęcony e t n o l o g i i szwajcarskiej). myśli t e a t r a l n e j (edycja p i s m Franciszka S i e d l e c k i e g o 1'homme, 1995 ( d o k t o r a t ) . D w a artykuły obrazujące ostatnie poszukiwania badawcze: Dzikus - między reprezentacją a prak­ Barbara Chmielewska - s t u d e n t k a V r o k u rusycystyki. Języ­ k i obce są jej hobby, k t ó r e m u poświęca wiele w o l n e g o czasu; jest współredaktorem gazety studenckiej „Magister", w w o l ­ n y c h c h w i l a c h pisze o p o w i a d a n i a d l a dzieci. Dariusz Czaja - e t n o l o g , studia UJ. Napisał pracę doktorską o s y m b o l u w fiłmie. Pracuje w I n s t y t u c i e E t n o l o g i i UJ i w re­ d a k c j i „ K o n t e k s t ó w " . R e d a k t o r książek Mitologie popularne (1994) i Metamorfozy ciała ( 1 9 9 9 ) . Mariusz Czaja - absolwent teatrologii i e t n o l o g i i n a U n i w e r ­ sytecie Jagiellońskim, d o k t o r a n t wydziału historycznego n a UJ. 284 0 sztuce scenicznej, 1991), współautor - z Leszkiem K o l a n k i e w i c z e m - podręcznika a k a d e m i c k i e g o Teatr w kulturze. Zagadnienia i wybór tekstów, 1 9 9 1 , eseista (Wieża Hólderlina 1 inne miejsca, 2000). Błażej Dzikowski - absolwent anglistyki U W , student k u l t u roznawstwa, uczestnik s e m i n a r i u m dr W . D u d z i k a „Karnawa­ ły w K u l t u r z e " . Prozaik. Jego powieść p t . Pies ukazała się je­ sienią 2002 r o k u n a k ł a d e m w y d a w n i c t w a Z i e l o n a Sowa. Umberto Eco - włoski semiotyk, estetyk i pisarz; zajmuje się m . i n . teorią literatury, estetyką średniowieczną oraz środka­ m i przekazu; profesor uniwersytetów we F l o r e n c j i i B o l o n i i ; �NOTY O AUTORACH (Dzieło otwarte, Pej­ Karl Kerćnyi ( 1 8 9 7 - 1 9 7 3 ) , w y b i t n y węgierski hellenista, zaż semiotyczny, Nieobecna struktura); autor głośnych erudy- zajmował się przede wszystkim grecką mitologią i historią re­ c y j n y c h powieści (Imię róży, Wahadło Foucaulta, Baudotino), l i g i i . Spośród bardzo l i c z n y c h jego książek (pisanych p o n i e ­ m i e c k u ) w Polsce ukazały się: Hermes przewodnik dusz; Mi­ esejów, felietonów (Zapiski na pudelku od zapałek). steria Kabirów. Prometeusz; Dionizos. Kerćnyi znany jest t a k ­ wniósł w y b i t n y wkład d o t e o r i i s e m i o t y k i Jan Gondowicz - k r y t y k , w y d a w c a , współpracownik „Tygo­ d n i k a Powszechnego"; wydał m . i n . Marmur Josifa Brodskie­ go, Słownik komunałów G u s t a w a Flauberta, Zoologię fanta­ styczną uzupełnioną. Mieszka w Warszawie. Dorota Hall - a n t r o p o l o g kultury, d o k t o r a n t k a w Szkole N a ­ uk Społecznych przy IFiS P A N . Prowadzi zajęcia w I n s t y t u c i e E t n o l o g i i i A n t r o p o l o g i i K u l t u r o w e j U W , zajmuje się kulturą N e w A g e , a w szczególności jej p o p u l a r n y m i przejawami. Aleksander Jackowski - a n t r o p o l o g k u l t u r y , autor w i e l u tekstów o współczesnej kulturze artystycznej, zwłaszcza l u ­ d o w e j . K r y t y k sztuki. O r g a n i z a t o r kilkudziesięciu wystaw sztuki l u d o w e j i n a i w n e j w k r a j u i za granicą. O s t a t n i o w y ­ że ze współpracy z C . G . J u n g i e m i k o ł e m Eranosa. Marta Kolankiewicz - ukończyła studia w Instytucie Studiów Iberyjskich i Iberoamerykanskich U n i w e r s y t e t u Warszawskie­ go (2001) przez d w a lata (1998-2000) studiowała również w i e ­ dzę o kulturze w Instytucie K u l t u r y Polskiej ( U W ) . Antoni K r o h - h i s t o r y k k u l t u r y , l i t e r a t . Długoletni współ­ p r a c o w n i k k w a r t a l n i k a „Konteksty - Polska Sztuka L u d o ­ wa". W l a t a c h siedemdziesiątych komisarz konkursów i w y ­ staw sztuki l u d o w e j K a r p a t Polskich. Współautor w y s t a w : Łemkowie, Duchy epoki, czyli pierwsza wojna światowa trwa do dziś, Spisz i i n n y c h . Opublikował m . i n : Współczesna rzeźba lu­ dowa Karpat Polskich ( 1 9 7 9 ) , Sklep potrzeb kulturalnych ( t o m dał Sztukę zwaną naiwną, Na skróty, Obrazy ludowe, Polska szkiców o P o d h a l u , 2 0 0 0 ) , Tatry i Podhale (Seria W y d a w n i c ­ twa Dolnośląskiego A to Polska właśnie, 2 0 0 2 ) , O Szwejku Sztuka Ludowa. Redaktor „Kontekstów". Michał Jagiełło - a b s o l w e n t p o l o n i s t y k i w U n i w e r s y t e c i e J a g i e l l o ń s k i m w K r a k o w i e . O d m ł o d y c h lat związany z gó­ r a m i . T u r y s t a , t a t e r n i k , a l p i n i s t a , r a t o w n i k górski. O d 1962 r. związany z G O P R i T O P R . U c z e s t n i k p o n a d 2 5 0 w y p r a w r a t u n k o w y c h . O d j e s i e n i 1989 d o jesieni 1997 w i ­ c e m i n i s t e r k u l t u r y . O d czerwca 1998 r. d y r e k t o r B i b l i o t e k i Narodowej. i o nas (emocje polsko-czeskie w X I X i X X w ) . W przygoto­ w a n i u m . i n . : Prywatny leksykon współczesnej polszczyzny (Wspólnie z Barbarą Magierową; słownik n o w y c h zjawisk w polszczyźnie potocznej p o 1945 г.). A n n a E . Kubiak - a n t r o p o l o g k u l t u r y , a d i u n k t w I n s t y t u c i e Filozofii i Socjologii P A N . A u t o r k a pracy n a t e m a t n o w y c h ruchów r e l i g i j n y c h p t . Delicje i lewa ręka Kryszny (IFiS P A N , Warszawa, 1997; nagroda i m . Stanisława Ossowskiego), za­ Pisarz i publicysta. A u t o r k i l k u n a s t u książek z obszaru h i s t o r i i literatury, historii idei, literatury f a k t u i prozy artystycznej. mierza opublikować swoje Dzienniki, prowadzone podczas Góry, a szczególnie Tatry są j e d n y m z najważniejszych tema­ d w u l e t n i c h badań t e r e n o w y c h n a d r u c h e m H a r e Kryszna. tów jego twórczości. O s t a t n i o opublikował: Partnerstwo dla O d 1996 r o k u prowadzi badania n a d kulturą N e w A g e przyszłości. Szkice o polityce wschodniej i mniejszościach narodo­ w Polsce, A n g l i i , Szkocji i D a n i i . Przygotowuje d o d r u k u wych; w y d . 2, poszerzone, Warszawa 2000. Próba rozmowy. książkę p t . N E W A G E . Szkice o katolicyzmie odrodzeniowym i „Tygodniku Powszechnym" 1945 - 1953, Warszawa 2001. Gałązka kosodrzewiny. Najdaw­ Robert Kulpa - studiuje wiedzę o k u l t u r z e n a U n i w e r s y t e ­ niejsze wypadki tatrzańskie w piśmiennictwie pohkim; wyd. 3, po­ cie W a r s z a w s k i m i F i l m o z n a w s t w o w K r a k o w i e . Interesują szerzone, Warszawa 2001. Wolanie w górach; w y d . 6, poszerzo­ ne, Warszawa 2002. Trójkątna turnia, Warszawa 1996. Za gra­ nią grań, Warszawa 1998. Jawnie i skrycie, Warszawa 2000. Grzegorz Janikowski - absolwent Wydziału Wiedzy o Teatrze A k a d e m i i Teatralnej w Warszawie i T h e Samuel Beckett C e n ­ tre for D r a m a and Theatre Studies, T r i n i t y College w D u b l i n i e . D o k t o r a n t Szkoły N a u k Społecznych I n s t y t u t u Filozofii i So­ cjologii P A N , redaktor „Pamiętnika Teatralnego" i „Sceny", wykładowca A k a d e m i i Teatralnej w Warszawie i jej Filii w Bia­ łymstoku. Publikował teksty, recenzje, przekłady m . i n . w „Dia­ logu", „Teatrze", „Notatniku Teatralnym", „Więzi", dwutygo­ d n i k u k u l t u r a l n y m „Sycyna", „Rzeczpospolitej" i „Życiu". Justyna Jaworska - d o k t o r a n t k a w i n s t y t u c i e K u l t u r y Polskiej U W , współpracuje z miesięcznikiem „Dialog". Łada Jurasz-Dudzik - filolog, współpracuje z k i l k o m a warszaw­ skimi oficynami wydawniczymi jako redaktor merytoryczny, tłumaczy z języka francuskiego i niemieckiego, obecnie pracuje nad przekładem pism autobiograficznych H e r m a n n a Hessego. Małgorzata Just - a b s o l w e n t k a K a t e d r y E t n o l o g i i i A n t r o ­ p o l o g i i K u l t u r o w e j ( U W ) , interesuje się różnorodnymi zja­ w i s k a m i w r a m a c h r u c h u N e w A g e , między i n n y m i twór­ czością jego reprezentantów, o b e c n i e również o d w o ł a n i a m i do t r a d y c j i c e l t y c k i e j w n a r o d o w y m s a m o o k r e ś l e n i u się m i e s z k a ń c ó w B r e t a n i i . W c z e ś n i e j zajmowała się p r o b l e m a ­ tyką u c h o d ź c ó w i opublikowała artykuł: Inny Świat ( I I I 1999) w b i u l e t y n i e Polskiego T o w a r z y s t w a A f r y k a n i s t y c z nego „Afryka" poświęcony z a g a d n i e n i o m i c h a d a p t a c j i w Polsce. 285 go współczesne przemiany w k u l t u r z e polskiej, zwłaszcza f u n k c j o n o w a n i e w jej obrębie k a t e g o r i i gender oraz t e o r i i queer. Referował n a k o n f e r e n c j i „Zrozumieć p ł e ć " , W r o c ł a w 2002 oraz „Różnica i tożsamość. K u l t u r a o d m i e ń c ó w wobec marginalizacji i h o m o f o b i i " , Warszawa 2002 r. Iwona Kurz - Pracuje w Instytucie Kultury Polskiej Uniwersy­ tetu Warszawskiego, gdzie obroniła d o k t o r a t o wizerunkach fil­ m o w y c h gwiazd w Polsce lat 1955-1968, i zajmuje się specjaliza­ cją „Animacja k u l t u r y " . K i e r u n k i badań: antropologia ciała i płci, historia obyczajów i życia codziennego w Polsce w X X wie­ k u , antropologia filmu i audiowizualności. Publikowała między i n n y m i w „Kinie" i w „Dialogu", stale współpracuje z interneto­ w y m tygodnikiem „Latarnik". Wiosną 2002 r o k u przebywała na stypendium w Indiana University w B l o o m i n g t o n ( U S A ) . Hollis Urban Liverpool - h i s t o r y k i e t n o m u z y k o l o g , b . m i ­ nister k u l t u r y w Republice T r y n i d a d u i Tobago; badacz kar­ nawału trynidadzkiego i jego a k t y w n y uczestnik, opublikował cztery książki, m . i n . Rituals of Power and Rebellion: The Car­ nival Tradition in Trinidad and Tobago (1993), n a podstawie której doktoryzował się n a uniwersytecie w M i c h i g a n ; j a k o w y k o n a w c a calypso nagrał wiele płyt, w czasie karnawału zo­ stał pięciokrotnie w y b r a n y M o n a r c h ą Calypso T r y n i d a d u i Tobago, ośmiokrotnie otrzyma) tytuł „St. T h o m a s Calypso K i n g o f the W o r l d " , a d w u k r o t n i e „World Calypso M o n a r c h " . Piotr Machul — dziennikarz, m u z y k folkowy. Ukończył p o ­ lonistykę n a U n i w e r s y t e c i e W a r s z a w s k i m . O b r o n i ł pracę magisterską na t e m a t m u z y k i w s p e k t a k l a c h „Gardzienic". Studiował też d z i e n n i k a r s t w o . O d 1991 r. związany z G a r - �NOTY O AUTORACH dzienicami. Brał udział w l i c z n y c h p r o j e k t a c h t e a t r u . A b s o l ­ w e n t gardzienickiej A k a d e m i i P r a k t y k T e a t r a l n y c h . Aleksandra Melbechowska-Luty - historyk sztuki, studia na U W , d o k t o r a t z n a u k humanistycznych ( U W 1966). Specjali­ zacja: historyk sztuki polskiej X I X / X X w, a d i u n k t w Instytucie S z t u k i P A N (gdzie pracowała w latach 1955-1985), Pracownia Słownika Artystów Polskich. A u t o r k a 35 artykułów i 7 ksią­ żek, m . i n . Teojil Kwiatkowski (monografia), Ossolineum, W r o ­ pie Beribazu. Mieszka w Warszawie. Wiesław Szpilka - e t n o l o g (studia U J ) , s t u d i a d o k t o r a n c k i e I n s t y t u t S z t u k i P A N , pisze pracę doktorską p o ś w i ę c o n ą etnologicznej i n t e r p r e t a c j i k u l t u r y masowej. Mieszka w K o ­ ścielisku. Filip Taranienko student K o l e g i u m M I S H U W oraz I I r o k u Specjalizacji Nowogreckiej przy Wydziale Polonistyki ( O B T A claw 1966; Widmo. Zycie i twórczość Ludwika De Laveaux, W r o ­U W ) . Publikował w „Odrze" i poświęconym muzyce chrześci­ claw 1988; Posągi i ludzie. Antologia tekstów o rzeźbie polskiejjańskiej k w a r t a l n i k u „Ruah". Śpiewa w warszawskiej scholi gre­ goriańskiej Sanctae Crucis. W r a m a c h p r o j e k t u „Ludus D a n i e XIX w., IS P A N , Warszawa 1993 (wspólnie z P i o t r e m Szuber­ tem) ; Май mistrzowie polskiego pejzażu XIX w., N e r i t o n , War­lis" współpracował ze Scholą Teatru Wiejskiego Węgajty. szawa 1997; Nokturny. dy, Warszawa 1999. Widoki nocy w malarstwie polskim, Arka­ Victor Turner - ( 1 9 2 0 - 1983) w y b i t n y a n t r o p o l o g k u l t u ­ ry, badacz terenowy, religioznawca; p o d o k t o r a c i e n a u n i ­ wersytecie w M a n c h e s t e r (Schism and Continuity in an Afri­ Wojciech Michera - a n t r o p o l o g k u l t u r y , a d i u n k t w I n s t y t u ­ can Society: The Study of Ndembu Village Life, 1957) prze­ cie K u l t u r y Polskiej U W , wykładowca w A k a d e m i i Teatral­ niósł się d o U S A i t a m w r o k u 1968 uzyskał profesurę n a nej w Warszawie, twórca telewizyjny. A u t o r książki Antiuniwersytecie w C h i c a g o , a p o dziesięciu l a t a c h został p r o ­ -Daniken oraz w i e l u p u b l i k a c j i z zakresu a n t r o p o l o g i i fesorem a n t r o p o l o g i i i religioznawstwa n a U n i v e r s i t y o f V i r ­ wybraźni. ginia; a u t o r k o n c e p c j i d r a m a t u społecznego oraz communi­ tas, badacz rytuału i jego symbolicznej s t r u k t u r y . N a j b a r d z i e j Dietz-Rudiger Moser - germanista o zainteresowaniach znane prace T u r n e r a - oprócz trzech m o n o g r a f i i afrykań­ folklorystycznych i m u z y k o l o g i c z n y c h , profesor u n i w e r s y t e ­ skiego p l e m i e n i a N d e m b u z Z a m b i i - t o : The Ritual Process: tu monachijskiego, dyrektor Instytutu Historii Literatury Structure and Anti-structure ( 1 9 6 9 ) , Dramas, Fields and Me­ Bawarskiej, r e d a k t o r k w a r t a l n i k a „Literatur i n B a y e r n " ; a u ­ tor k i l k u n a s t u książek, m . i n . Fastnacht. Fasching. Kameval. taphors: Symbolic Action in Human Society ( 1 9 7 4 ) , Variations Das Fest der verkehrter Welt ( 1 9 8 6 ) , Maskeraden auf Schlittenof the Theme of LimiriaUty ( 1 9 7 7 ) , Image and Pilgrimage i n ( 1 9 8 7 ) , Brauche und Feste im christlichen Jahreslauf ( 1 9 9 3 ) , Christian Culture: Anthropological Perspectives ( 1 9 7 8 ) , From Ritual to Theater: The Human Seriousness of Play ( 1 9 8 2 ) . Lexikon der deutschen Gegenwartsliteratur ( 1 9 9 7 ) . Włodzimierz Karol Pessel - s t u d e n t wiedzy o k u l t u r z e w I n s t y t u c i e K u l t u r y Polskiej U W , r e d a k t o r naczelny stu­ d e n c k i e g o miesięcznika „Uniwersytet K u l t u r a l n y " i prezes S t u d e n c k i e g o Koła K u l t u r o z n a w c z e g o . Z zamiłowania skand y n a w i s t a : interesuje się zwłaszcza kulturą duńską, a obec­ nie pisze pracę magisterską o M u m i n k a c h f p o d k i e r u n k i e m prof. R o c h a S u l i m y ] . Publikował w S t u d e n c k i m K w a r t a l n i ­ k u N a u k o w y m „Rubikon" i w „Res Publice N o w e j " . Andrzej Pieńkos - a d i u n k t w I n s t y t u c i e H i s t o r i i S z t u k i U W . W r a z z żoną, J o l a n t ą Chrzanowską-Pieńkos, o p u b l i k o ­ wał Słownik artystyczny Paryża i regionu lle-de-France ( W a r ­ szawa 1996) i Leksykon polskiej sztuki XX w. (Poznań 1997). Prace z zakresu h i s t o r i i sztuki nowoczesnej (książka Okrop­ ności sztuki, G d a ń s k 2 0 0 0 ) , k r y t y k i artystycznej i eseistyki dotyczącej k u l t u r y publikował w l i c z n y c h czasopismach. Marta Pietrzykowska - s t u d e n t k a p o l o n i s t y k i i V r o k u wie­ dzy o k u l t u r z e n a U W . Z a j m u j e się uczeniem o b c o k r a j o w c ó w polskiego. Publikowała m . i n . w „Odrze", „Kulturze Współ­ czesnej", sekretarz r e d a k c j i „Sztuka i Filozofia". Tomasz Rakowski - d o k t o r a n t w I n s t y t u c i e K u l t u r y Pol­ skiej U W , r e d a k t o r antropologicznego pisma „Opcit", lekarz. Z a j m u j e się antropologią ciała i antropologią nędzy. Czesław Robotycki - a n t r o p o l o g k u l t u r y , profesor d r h a b . K i e r o w n i k I n s t y t u t u E t n o l o g i i UJ. A u t o r l i c z n y c h artykułów i książek, m . i n . Etnografia wobec kultury współczesnej, Nie wszystko jest oczywiste. Z a j m u j e się analizą różnych f o r m polskiej k u l t u r y współczesnej (świadomość n a r o d o w a , twór­ czość amatorska, teatr a l t e r n a t y w n y , obyczajowość s u b k u l ­ t u r ) . Jest r e d a k t o r e m serii w y d a w n i c t w a UJ Anthropos. Maciej Różalski - s t u d e n t filozofii na U n i w e r s y t e c i e W a r ­ szawskim. Z fascynacji kucharz (absolwent szkoły k u l i n a r ­ n e j ) . C z ł o n e k grupy muzycznej „Super G i r l ćk R o m a n t i c Boys". O d dwóch l a t zajmuje się brazylijską C a p o e i r a w g r u ­ 286 Jerzy Sławomir Wasilewski - e t n o l o g , d o k t o r h a b i l i t o w a n y , pracuje w Katedrze E t n o l o g i i i A n t r o p o l o g i i K u l t u r o w e j U W . W l a t a c h 1971-80 b y l u c z e s t n i k i e m corocznej ekspedy­ c j i I H K M P A N d o M o n g o l i i . Prowadził też p e n e t r a c j ę e t n o ­ graficzną i n n y c h krajów A z j i . A u t o r książek: Podróż do pie­ kieł, rzecz o szamańskich misteriach, Warszawa 1979, Tabu a paradygmaty etnologii, Warszawa 1989. � https://zbiory.etnologia.uw.edu.pl/files/original/70f0bce26aededbe69650e99b3daf7ca.pdf fc7d665c078e558ed509bffc4e7df4d5 Dublin Core The Dublin Core metadata element set is common to all Omeka records, including items, files, and collections. For more information see, http://dublincore.org/documents/dces/. Title A name given to the resource Polska Sztuka Ludowa - Konteksty Text A resource consisting primarily of words for reading. Examples include books, letters, dissertations, poems, newspapers, articles, archives of mailing lists. Note that facsimiles or images of texts are still of the genre Text. Dublin Core The Dublin Core metadata element set is common to all Omeka records, including items, files, and collections. For more information see, http://dublincore.org/documents/dces/. Relation A related resource oai:cyfrowaetnografia.pl:publication:5355 Rights Information about rights held in and over the resource Licencja PIA Date A point or period of time associated with an event in the lifecycle of the resource 2003 Identifier An unambiguous reference to the resource within a given context oai:cyfrowaetnografia.pl:4976 Title A name given to the resource Noty o Autorach / Polska Sztuka Ludowa - Konteksty 2003 t.57 z.3-4 Description An account of the resource Polska Sztuka Ludowa - Konteksty 2003 t.57 z.3-4; s.340-343 Language A language of the resource pol Publisher An entity responsible for making the resource available Instytut Sztuki PAN Format The file format, physical medium, or dimensions of the resource application/pdf PDF Text Text capture metadata for PDF documents Text Dipesh Chakrabarty - historyk, profesor na Wydziale Języ­ ków i Cywilizacji Poludniowo-Azjatyckich Uniwersytetu w Chcicago (Chicago University). Zajmuje się przede wszystkim współczesną historią i historiografią Azji Połu­ dniowej oraz teorią postkolonializmu i jej wpływem na pisar­ stwo historyczne. Chakrabarty jest współredaktorem pisma „Critical Inquiry", redaktorem „Postcolonial Studies" i współpracownikiem „Public Culture" i „American Histori­ cal Review". Opublikował m.in. Habitations of Modernity: Noty o autorach Essays in th Wake of Subaltern Europe: Postocolonial (2000), Rethinking Franklin R. Ankersmith - historyk, profesor Uniwersytetu Groningen. Stworzył, wraz z Haydenem White i Arthurem C. Danto, narratywistyczną teorię historii. Autor wielu publikacji w tej dziedzinie, m. in.: Narrative Logic. A semantic Analysis of the Historian Language, Hague/Boston/London 1983. W "Kon­ tekstach" nrl-2: 1997 opublikowaliśmy na prawach pierwo­ druku polski przekład artykułu Ankersmitha Język a doświad­ czenie historyczne, który ukazał się w książce Historische Sinnbil­ dung, ed. Klaus E. Müller and Jörn Rüsen, Hamburg 1997. Maciej Bańkowski - absolwent Instytutu Anglistyki Uni­ wersytetu Warszawskiego, tłumacz (angielski i niemiecki) i redaktor tekstów anglojęzycznych, ukazujących się w cza¬ sopismach polskich i zagranicznych. Małgorzata Baranowska - poetka, krytyk i historyk litera­ tury. Autorka m.in. takich książek, jak Pamiętnik mistyczny, Surrealna wyobraźnia i poezja, To jest wasze życie, Warszawa. Miesiące, lata wieki oraz wielu artykułów z zakresu wyobraź¬ n i symbolicznej i kultury masowej, dwóch tomów wierszy Miasto, Zamek w Pirenejach, Prywatną Prywatna historię poezji. Powrót Ogłasza w "Twórczości" Ostatnio wydała Posłaniec historia pocztówki, uczuć. Warszawa 2003. Joanna Benedyktowicz - studentka historii na Uniwersyte¬ cie Warszawskim. Zbigniew Benedyktowicz - antropolog kultury, redaktor naczelny miesięcznika „Konteksty. Polska Sztuka Ludowa". Członek redakcji „Kwartalnika Filmowego". Kierownik Pra­ cowni Antropologii Kultury, Filmu i Sztuki Audiowizualnej Polskiej Akademii Nauk. Autor prac z zakresu wyobraźni symbolicznej i antropologii współczesnej. Współautor [z: Danutą Benedyktowicz] książki Dom w tradycji ludowej (1993). Autor pracy Portrety obcych (2000). Anna Beata Bohdziewicz - absolwentka etnografii UW, współpracowała przy robieniu filmów m.in. z W. Borowczy¬ kiem, K. Kieślowskim, K. Zanussim. Fotograf, autorka m.in. następujących cyklów fotografii: Fotodziennik, czyli Piosenka o końcu świata, Antypocztówek oraz profesjonalnej kartoteki aktorów polskich. Ostatnio pracuje nad cyklem Antypocztówka z... , cykl ten obejmuje miasta takie jak Warszawa, Ber¬ lin, Cannas, Jerozolima, Pekin. Współpracuje z pismami „Konteksty", „Tygodnik Powszechny", „Zeszyty Literackie", „City". Marcin Brocki - adiunkt w Katedrze Etnologii i Antropo¬ logii Kulturowej Uniwersytetu Wrocławskiego, autor książki Język ciała w ujęciu Wolską) Clifford antropologicznym, Geertz. Lokalna współredaktor (z D. lektura. Publikuje artykuły na temat komunikacji niewerbalnej, antropologii ciała i me¬ todologicznych problemów współczesnej etnologii. 340 Thought Working-Class Studies and (2002), Provincializing Historical History: Bengal, Difference 1890-1940 (1989). Andrzej Dąbrowski - kurator Galerii Sztuki Współczesnej „Bunkier Sztuki", filozof, pisze doktorat pt. Intencjonalność świadomości na Uniwersytecie Warszawskim. Publikuje m.in. w „Nowych Książkach", „Przeglądzie Powszechnym", „Pryncy­ pia", „Kwartalniku Filmowym". oraz w „Respublice Nowej". Dariusz Czaja - antropolog kultury, absolwent etnologii UJ. Adiunkt w Instytucie Antropologii Kultury i Etnologii UJ, członek redakcji „Kontekstów". Redaktor książek Mitologie popularne (1994) i Metamorfozy ciała (1999). Zajmuje się zja¬ wiskami kultury współczesnej, publikuje artykuły z dziedziny antropologii filmu, teorii symbolu, myślenia mitycznego. W druku jest jego książka Smak fragmentu. Narracje antropo­ logiczne (Wydawnictwo Uniwersyteckie, (2003). Mariusz Dobkowski, historyk. Zajmuje się religiami histo¬ rycznymi i symboliką religijną. Specjalizuje się w herezjach średniowiecznych i nurtach dualistycznych. Redaktor na¬ ukowy prac zbiorowych: Nurty chrześcijaństwa, Wydawnic­ two Semper, Warszawa 1995 oraz Kościoły, wspólnoty, herezje, Wydawnictwo Semper, Warszawa 1997. Autor artykułów naukowych, popularnonaukowych i recenzji; uczestniczy w przygotowywaniu haseł do wielotomowej publikacji Reli¬ gia. Encyklopedia PWN. Współpracuje z pismem "Gnosis" i tygodnikiem "Polityka". Jan Gondowicz - krytyk, wydawca, współpracownik „Tygo¬ dnika Powszechnego"; wydał m.in. Marmur Josifa Brodskie¬ go, Słownik komunałów styczną uzupełnioną. Gustawa Flauberta, Zoologię fanta­ Mieszka w Warszawie. Katarzyna G ó r s k a - studentka wiedzy o kulturze w Instytu¬ cie Kultury Polskiej Uniwersytetu Warszawskiego; redaktor¬ ka „Uniwersytetu Kulturalnego" - uniwersyteckiego mie¬ sięcznika poświęconego zjawiskom antropologii kultury; au¬ torka artykułu na temat pocztówek: Odkryte karty, Polityka, N r 51-52 (2381)/2002. Mikołaj Gumilow (1886-1921) - rosyjski poeta i teoretyk poezji, podróżnik, żołnierz I wojny światowej, współtwórca szkoły akmeistów, mąż Anny Achmatowej, rozstrzelany z wyroku CzK w ramach skierowanej przeciw intelektuali¬ stom prowokacji, nazwanej „spiskiem Tagancewa". Jo Harper - dziennikarz i tłumacz, w 1991r. ukończył sto¬ sunki międzynarodowe na Bristol University (praca magi¬ sterska: The Historic Compromise in Italy, 1976-79), a w 1999r. uzyskał tytuł doktora nauk politycznych w Lon­ don School of Economics (The sources of the SdRP's political legitimation in Poland, 1989-93). O d 1997r. na stałe mieszka i pracuje w Polsce. Współpracował m.in. z „Dow Jones New- �NOTY O AUTORACH swires, „The Guardian" (Londyn), „Media Marketing Euro­ pe" (Londyn). Obecnie tłumaczy dla MSZ i jest korespon­ dentem „Platts" w Polsce. Jan Hartman - filozof i bioetyk, dr habilitowany w Instytucie Fi­ lozofii Uniwersytetu Jagiellońskiego; założyciel i redaktor naczel­ ny pisma Principia i szef Centrum Dokumentacji Filozofii Polskiej. Autor m.in. Heurystyka filozoficzna (1997) Jak poważnie filozofię (1999) Techniki metaflozofii rze Młodych". Początkowo zajmował się problematyką krajo­ wą, np. w zbiorze Busz po polsku. O d wczesnych lat 60. podró­ żował po Afryce, Ameryce Łacińskiej i Azji, śledząc konflikty polityczne i wydarzenia wojenne, później po Rosji i krajach byłego ZSRR. Opublikował m.in.: Kirgiz schodzi z konia, Gdy­ by cala Afryka, III, Heban, studiować Chrystus z karabinem lowa, Cesarz, Lapidarium, Lapidarium na ramieniu, Imperium, Lapidarium IV, Z Afryki Wojna futbo­ II, Lapidarium oraz zbiór wierszy Notes. (2001), Short Studies in Bio- ethics (2003) oraz licznych artykułów, esejów i przekładów. Kerwin Lee Klein - historyk, profesor Uniwersytetu w Ber­ keley. Autor m.in głośnej książki Frontiers of Historical Imagi­ Bogusław Jędruszczak, ur. w 1949 roku w Warszawie. Ab­ solwent Wydziału Historycznego Uniwersytetu Warszaw¬ skiego. Wieloletni nauczyciel historii, wiedzy o kulturze i społeczeństwie w warszawskich szkołach średnich, obecnie w L X X X I Liceum Ogólnokształcącym im. A . Fredry. Zainte¬ resowania skupione wokół problematyki życia społeczeństwa polskiego w latach wojny i okupacji, historii Warszawy, za¬ głady Żydów zaowocowały kilkunastoma publikacjami pra¬ sowymi i opracowaniami historycznymi. nation. Wiesław Juszczak - profesor Instytutu Historii Sztuki Uni­ wersytetu Warszawskiego i Instytutu Sztuki PAN. Historyk sztuki, filozof, autor wielu książek i artykułów oraz tłumaczeń (w tym literatury pięknej). Wybitny znawca malarstwa pol¬ skiego XIX i XX w. Obecnie jego główne zainteresowania ba¬ dawcze to filozofia sztuki oraz historia religii. Prowadzi wy¬ kłady monograficzne poświęcone m. in. archaicznej greckiej myśli o sztuce, koncepcji sztuki u Platona, teorii sztuki u He¬ ideggera oraz związkom sztuki i religii. Opublikował m. i n . Wojtkiewicz i nowa sztuka, Warszawa 1965; Jan Warszawa 1972; Postimpresjoniści, polskie: modernizm, 1979; Fakty ptaki albo Fragmenty. Warszawa 1973; Stanisławski, Warszawa 1979; Zasłona "O granicach: okresu powieści", w rajskie Warszawa 1981; Szkice z teorii i filozofii sztuki, Warszawa 1995. oraz przekłady Coctail Party Eliota oraz dwóch poematów Blake'a: Milton, Zaślubiny Nieba of Native America, Bohdan Kos - doktor fizyki ( U W ) , tłumacz z hebrajskiego (Sefer Jecira), znawca kabały, poeta (Podróż zludna, Tikkun, Warszawa 1992), jego wiersze ukazały się także w antolo­ giach: Mrok i gwiazda. Mroczna poezja miłosna, mowa w słowie, Das land Ulro nach Schliessung Orfeusz. dar Roz­ Zimtländen. Wydawca (wraz z Iwoną Arkuszewską prowadzi wydawnic­ two Tikkun). Publikował w „Gnosis", „Znaku", „Odrze", „Manuskripte" (czasopismo literackie - Austria), „Czasie Kultury", „Kulturze Niezależnej". Obecnie bezrobotny. Waldemar Kuligowski - antropolog kultury, adiunkt w In¬ stytucie Etnologii i Antropologii Kulturowej U A M w Pozna¬ niu, autor i redaktor kilkudziesięciu prac, w tym: (wspólnie z W. J. Bursztą) Dlaczego pejzaże i Piekła (Wydawnictwo Universitas). stości Marcin A . Kafar - etnolog i antropolog kultury; studia w Katedrze Etnologii UŁ. Autor artykułów i szkiców publi¬ kowanych w pracach zbiorowych i czasopismach. Zakres za¬ interesowań: historia idei, krytyka literacka, antropologia współczesności. Ireneusz Kania - pisarz, tybetolog, tłumacz-poliglota. Au¬ tor 60 przekładów z języków europejskich i orientalnych (francuski, włoski, hiszpański, portugalski, rumuński, an¬ gielski, niemiecki, greka, łacina, hebrajski, sanskryt, palijski, tybetański rosyjski) oraz zbiorów esejów O Kabale i Zoharze (1994), Ścieżka nocy (2002) i księgi wypisów starobuddyjskich Muttavali (1999). Katarzyna Kaniowska - antropolog kultury, dr hab., pra¬ cownik Zakładu Metodologii i Teorii Kultury w Katedrze Et¬ nologii Uniwersytetu Łódzkiego, wykładowca w Katedrze Etnologii i Antropologii Kulturowej Uniwersytetu Wrocław¬ skiego. Zajmuje się metodologicznymi problemami współ¬ czesnej antropologii, powiązaniami wspólczesnej refleksji fi¬ lozoficznej z antropologią kultury. Autorka artykułów doty¬ czących tej problematyki. Opublikowała Opis - klucz do ro¬ kultury Conquest Jan Andrzej Kłoczowski O P . Profesor, doktor habilitowa­ ny, filozof, teolog i historyk sztuki. Dominikanin, wykładow­ ca Papieskiej Akademii Teologicznej, Rektor Kolegium Do­ minikanów w Krakowie. Zajmuje się filozofią religii. kultury tekstu (2000). Ryszard Kapuściński - reportażysta, eseista, publicysta, po­ eta; laureat wielu nagród literackich. Debiutował w "Sztanda­ 341 kościotrup (1999); Antropologia (2001), Siedem (2002); Ojczyzny zumienia the European Malarstwo Warszawa 1977; Młody Weiss, Warszawa i wyobraźnia, Narrating 1890 - 1990, Berkeley 1997. Klein analizuje w niej niezmier¬ nie ważny w historiografii, antropologii i krytyce literackiej symbol „amerykańskiej granicy", który istnieje od chwili przy­ bycia do wybrzeży Ameryki pierwszych przybyszy z Europy. szkiców słowa. Narracyjne red. z W. J. Bursztą); Edukacja nie wstaje. refleksyjna. Ponowoczesne O rzeczywi­ do antropologii wymiary w świecie kultury kultury miłości (2002 popularnej (2002 - red. z P. Zwierzchowskim). Włodzimierz Lengauer - historyk, profesor w Instytucie Hi¬ storycznym Uniwersytetu Warszawskiego. Główny przedmiot jego zainteresowań badawczych stanowi historia starożytnej Grecji okresu archaicznego i klasycznego, a zwłaszcza proble¬ matyka ustroju, świadomości społecznej, kultury, mentalno¬ ści oraz religii. Jest członkiem Polskiego Towarzystwa Filolo¬ gicznego, Polskiego Towarzystwa Historycznego, Komitetu Głównego Olimpiady Historycznej, Komitetu Nauk o Kultu¬ rze Antycznej PAN (od 1995 r.) oraz Rady Naukowej Insty¬ tutu Filologii Klasycznej. Pełni funkcję zastępcy przewodni¬ czącego Zarządu Krajowego Funduszu na Rzecz Dzieci. Jest też członkiem Rady Redakcyjnej czasopisma „Meander", członkiem redakcji „Ars Regia" i „Przeglądu Historycznego". Najważniejsze publikacje: Greek Commanders in the 5th and 4th Centuries B. C. Politics and Ideology: A Study of Warszawa 1979; Pojęcie równości w greckich tycznych. V wieku Od Homera do końca 1988; Religijność starożytnych Greków, Militarism, koncepcjach p.n.e., poli­ Warszawa Warszawa 1994. J. Krzysztof Lenartowicz. Architekt, pracował w Danii, Szwajcarii i Libii. Autor i współautor projektów i realizacji, laureat i współlaureat nagród i wyróżnień w międzynarodo¬ wych i krajowych konkursach architektonicznych. Profesor �NOTY O AUTORACH Wydziału Architektury Politechniki Krakowskiej, Gastdo­ zent Fachhochschule Münster. Prace naukowe z zakresu teorii architektury, psychologii architektury (O psychologii archi­ Mieczysław Porębski - wybitny historyk i teoretyk sztuki, profesor dr hab. Uniwersytetu Jagiellońskiego. Autor m. in.: tektury wadzenie 1992; Słownik psychologii architektury 1997) i teorii Granica Współczesności do sztuki 1909 - 1925 XX (1966), Ikonosfera wieku (1965), Kubizm. (1965), Pożegnanie (1972), Sztukaainformacja z Wpro­ krytyką projektowania architektonicznego. Zainteresowania: archi­ tektura polskich kresów wschodnich, rysunek. (1997), Polskość jako sytuacja Barbara Major - absolwentka Katedry Etnografii UJ. Pracu­ je w Galerii Sztuki w Częstochowie. Czesław Robotycki - antropolog kultury, profesor dr hab. Kierownik Instytutu Etnologii UJ. Autor licznych artykułów i książek, m.in. Etnografia Peter Martyn doktor nauk humanistycznych, adiunkt za­ trudniony w Instytucie Sztuki PAN, wykładowca, zajmuje się kwestiami związanymi z historią, strukturą przestrzenną i socjologiczną oraz tożsamością miast. Przygotowuje pracę habilitacyjną dotyczącą problematyki wspólnych korzeni od czasów starożytnych w projektowaniu architektonicznym oraz układzie przestrzennym miast na obszarze obejmującym zachodnią Azję, subkontynenty europejski i indyjski oraz Północną Afrykę. Zbigniew Osiński - teatrolog, profesor zwyczajny w Instytu¬ cie Kultury Polskiej na Wydziale Polonistyki UW, projekto¬ dawca oraz dyrektor artystyczny i naukowy Ośrodka Badań Twórczości Jerzego Grotowskiego i Poszukiwań Teatralno-Kulturowych we Wrocławiu. Autor wielu książek i arty¬ kułów z zakresu historii i teorii teatru, edytor tekstów: Jerze¬ go Grotowskiego, Mieczysława Limanowskiego, Juliusza Osterwy, Wacława Radulskiego, Konrada Swinarskiego. Najważniejsze książki: Teatr Dionizosa, teatrze towski wytycza współczesnym, Romantyzm PIW, Warszawa 1980; trasy, Pusty Obłok, Warszawa 1993; Gro­ Grotowski Grotowski. Źró­ dła, inspiracje, konteksty, Wydawnictwo słowo/obraz teryto­ ria, Gdańsk 1998. Złożył w wydawnictwie słowo/obraz tery­ toria książkę Pamięć Reduty, do której wejdą oba publikowa¬ ne tutaj teksty. Elżbieta Paczkowska-Łagowska - Prof. dr hab., historyk fi­ lozofii w Instytucie Filozofii Uniwersytetu Jagiellońskiego, ostatnio wydała Logos życia. Filozofia gu Wilhelma Diltheya, hermeneutyczna w krę­ słowo/obraz/terytoria, Gdańsk, 2001 Henryk Paprocki - teolog, historyk Kościoła Wschodniego, tłumacz, znawca twórczości Dostojewskiego, duchowny pra­ wosławny. Ewelina Pawlus - doktorantka Instytutu Historii Sztuki UJ, stypendystka The School of A r t History, University of St An¬ drews, Szkocja. 2001/2002 - specjalista ds. public relations w Galerii Sztuki Współczesnej „Bunkier Sztuki" w Krakowie. Zajmuje się zagadnieniami związanymi ze sztuką ziemi, envi¬ ronmental art, sztuka performance. Publikuje w „Formacie". Andrzej Pieńkos - adiunkt w Instytucie Historii Sztuki UW. Wraz z żoną, Jolantą Chrzanowską-Pieńkos, opubliko­ wał Słownik artystyczny Paryża wobec kultury współczesnej, Nie wszystko jest oczywiste. Zajmuje się analizą rożnych form polskiej kultury współczesnej (świadomość narodowa, twór­ czość amatorska, teatr alternatywny, obyczajowość subkul­ tur). Jest redaktorem serii wydawnictwa UJ Anthropos. Sławomir Sikora - etnolog, adiunkt w Instytucie Etnologii i Antropologii UW, pracuje również w redakcji „Kwartalnika Filmowego" (ISPAN). Zajmuje się antropologią fotografii i filmu Tomasz Sikora - religioznawca, adiunkt w Zakładzie Feno­ menologii Religii UJ. Autor książki Użycie środków halucyno­ gennych a religia (1999). Lech Sokół - profesor, dyrektor Instytutu Sztuki PAN, wy­ kładowca Akademii Teatralnej w Warszawie; historyk drama¬ tu i teatru. Autor publikacji o Witkacym, Strinbergu i Ibsenie, m.in. Groteska w teatrze S. I. Witkiewicza berg (1981), Witkacy i Strinberg: (1972), August Strin- dalecy i bliscy (1995). w polskim Wydawnictwo Literackie 1972; i jego Laboratorium, (1986), Deska (2002). i regionu Ile-de-France (War­ szawa 1996) i Leksykon polskiej sztuki XX w. (Poznań 1997). Prace z zakresu historii sztuki nowoczesnej (książka Okrop¬ ności sztuki, Gdańsk 2000), krytyki artystycznej i eseistyki dotyczącej kultury publikował w licznych czasopismach Maria Poprzęcka - historyk sztuki, profesor zwyczajny w In¬ stytucie Historii Sztuki UW. Specjalizuje się w historii, kry¬ tyce i teorii sztuki X I X i XX wieku. Ostatnio opublikowała Pochwała malarstwa, Gdańsk 2000. 342 Włodzimierz Staniewski - wybitny twórca i teoretyk te¬ atru. W czasie studiów polonistycznych (w Krakowie i we Wrocławiu) pracował w Teatrze S T U Krzysztofa Jasińskiego, w roku 1971 powołany przez Jerzego Grotowskiego do Te­ atru Laboratorium. W 1977 roku zakłada Ośrodek Praktyk Teatralnych „Gardzienice". Autor (reżyseria, scenariusz, struktura muzyczna, rozwiązania przestrzenne) wszystkich przedstawień Ośrodka Praktyk Teatralnych (Gargantua i Pantagruel na podstawie Francois Rabelais, Gusła na pod¬ stawie I I i IV cz. Dziadów Adama Mickiewicza, Żywot Proto¬ popa Awwakuma, Carmina Burana, Metamorfozy na podsta­ wie Apulejusza), wystawiane w Polsce i za granicą (m. in. w Nowym Jorku, Bostonie, Seulu, Sao Paulo, Amsterdamie, Londynie, Nancy, Berlinie, Toronto, Sztokholmie). Autor i realizator idei Wypraw i Zgromadzeń organizowanych na wsiach, odbył także wiele zagranicznych wędrówek badaw¬ czych (m.in. do Laponii, Meksyku, Korei Południowej, Gre¬ cji), by porównać tradycyjne ceremoniały, techniki ruchu, głosu, dialogowania, organizowania przestrzeni z technika¬ mi, które wprowadził do pracy Ośrodka. Po dwudziestu la¬ tach pracy warsztatowej i dydaktycznej z młodzieżą w Gardzienicach, stworzył w 1997 roku Akademię Praktyk Taetralnych; wykładał i prowadził zajęcia dla aktorów w USA, Meksyku, Francji, wielkiej Brytanii, Szwecji, Kanadzie. Piotr Szacki - etnograf, muzeolog, twórca kilkunastu etno¬ graficznych zapisów filmowych koncentrujących się na pro¬ blemach dawnych technik rzemieślniczych i tradycyjnych zawodów. Pracuje w Państwowym Muzeum Etnogarficznym w Warszawie. Autor wielu wystaw, między innymi wystaw problemowych próbujących odkryć nowe sfery znaczeń i no¬ we obszary wmuzeologii, np. Mieć (1991, 1992, 1998), Nie­ zwykłość (1998/9). Magdalena Sztandara - etnolog (UJ), studia doktoranckie na Wydziale Historycznym UJ, pisze pracę doktorską o foto- �NOTY O AUTORACH grafii etnograficznej i „etnograficzności" fotografii. Obecnie pracuje jako asystentka w Katedrze Kulturoznawstwa i Folk¬ lorystyki Uniwersytetu Opolskiego. Iwona Święch - etnolog, kustosz Muzeów: Etnograficznego w Toruniu i Ziemi Kujawskiej i Dobrzyńskiej we Włocławku, obecnie Muzeum Historii Fotografii w Krakowie. Autorka i współautorka wielu wystaw z zakresu sztuki i folkloru np. „Alchemiczny krąg Teofila Ociepki", „Kujawskie skrzynie wianne", „Ikony", „Wigilia - czas oczekiwania, czas magii", cykl o ludowych rzeźbiarzach. Autorka scenariuszy wnętrz skansenowskich oraz publikacji z zakresu kultury ludowej i muzealnictwa. Jean-Pierre Vernant (ur. 1914), profesor honorowy w Collège de France, założyciel (1964) i dyrektor (do 1985) Centre de Recherches Comparées sur les Sociétés Ancien­ nes (Centre Louis Gernet) w Paryżu. Nestor francuskich hellenistów, jeden z najwybitniejszych na świecie znawców kultury greckiej. Autor pionierskich prac o charakterze an­ tropologicznym na temat mitu, religii i greckiej myśli. Opu­ blikował m. i n . : Les origines de la pensée grecque myśli greckiej 1996); Mythe the et société en Grèce ancienne gures de l'Autre en Grèce l'amour. Soi-męme Lech Trzcionkowski - doktor historii, pracuje w Katedrze Historii Starożytnej KUL. Zajmuje się historią religii staro¬ żytnej Grecji; autor licznych artykułów publikowanych w prasie specjalistycznej Jerzy Sławomir Wasilewski - etnolog, dr hab., pracuje w Katedrze Etnologii i Antropologii Kulturowej UW. W la¬ tach 1971-80 był uczestnikiem corocznej ekspedycji I H K M PAN do Mongolii. Prowadził też penetrację etnograficzną innych krajów Azji. Autor książek: Podróż do piekieł, rzecz 0 szamańskich misteriach, Warszawa 1979, Tabu a paradygma¬ ty etnologii, Warszawa 1989. Stephanie West - filolog klasyczny i papirolog, profesor w Hertford College w Oksfordzie. Badaczka starożytnej lite¬ ratury greckiej, wybitna znawczyni Homera (jest m . i n . współautorką trzytomowego A Commentary on Ho­ mer's Odyssey) i Herodota. ses de l'intelligence. croux Dans Cóż po filozofie? ka myślenia Heidegger Eseje filozoficzne i problem zła, Hermes Filozofia jako sztu¬ i Eros. Eseje Dru¬ 1997. debiut i dojrzałość (1962), Romantyzm. 0 ideach i stylu (1969), Romantyzm. lokwia gdańskie i okupacji zmatycznej Rewolucja. (1972), Humanistyka. (1974), Gorączka romantyczna Czas formy otwartej; Konrada Wallenroda Poznanie znaczeń Ko­ terapia wobec woj­ (1980), (1990), Projekt krytyki co przeżyłeś, Eseje o wojnie tak, ale razem z naszymi umarłymi, 2001. Wampir. Biografia i Seria Wobec zła (1989), Zycie po­ (1991), Czy będziesz wiedział, Zyjąc tracimy życie. Niepokojące Studia Marksizm. (1975), Literatura (1976), Odnawianie 1 duch inności (1996), Płacz generała. Do Europy 343 l974; La cuisine du sa- Maria Janion - historyk literatury i historyk idei, krytyk li¬ teracki. Profesor IBL PAN. Prof. Janion prowadzi semina­ rium w Szkole Nauk Społecznych przy IFiS PAN. W latach 1956-89 zajęcia w WS Pedagogicznej w Gdańsku, a następ­ nie na Uniwersytecie Gdańskim. Opublikowała m. in. Zyg­ śmiertne Aleksander Wolicki - historyk, adiunkt w Instytucie Histo¬ rii Uniwersytetu Warszawskiego. Zajmuje się starożytną Gre¬ cją; autor licznych publikacji dotyczących epigrafiki greckiej. La métis des Grecs O d redakcji: W poprzednim tomie zamieściliśmy niepełny tekst noty o Prof. M a r i i Janion prof. Janion. Obecnie zamieszczamy całą informację o wydanych ostatnio książkach. Autorkę serdecznie przepraszamy. Transgresje. gie kilkudziesięciu artykułów, esejów, rozpraw oraz kilkuna¬ stu przekładów książek filozoficznych. l972; Mythe Daniel Vogel - anglista (absolwent Uniwersytetu Wrocław­ skiego), wykładowca Nauczycielskiego Kolegium Języków Obcych w Raciborzu. ny Szestowa 2000); wspólnie z Pierre V i - et tragédie en Grèce ancienne l'oeil du miroir Jest autorem m . i n . Wiedza myśli Lwa la mort, 1999; L'homme crifice en pays grec l979; wspólnie z Françoise Frontisi-Du- munt Krasiński, Studium 1985; Lindividu, et l'autre en Grèce ancienne et tragédie deux l986; wspólnie z Marcelem Detienne, Les ru- Cezary Wodziński, filozof, dr hab., w Instytucie Filozofii 1 Socjologii PAN. Główne obszary jego zainteresowań to me¬ tafizyka, ontologia, aksjologia, hermeneutyka, fenomenolo¬ gia, filozofia dialogu, filozofia języka, apofatyka filozoficzna. i zbawienie. (Źródła l965; My­ l974; La mort dans les yeux. Fi- ancienne grec (red.) l993 (Człowiek Grecji dal-Naquet, Mythe 1962 et pensée chez les Grecs Gdańsk 2002 Prace wybrane, t.1-5, Kraków 2000-2002. (1998). Warszawa 2000 tematy egzystencji, symboliczna, fanta­ Kobiety Warszawa � https://zbiory.etnologia.uw.edu.pl/files/original/36236439bae37ed20d61ec687bd95a4c.pdf eced9b5e1d84cb204d4042c187a97c38 Dublin Core The Dublin Core metadata element set is common to all Omeka records, including items, files, and collections. For more information see, http://dublincore.org/documents/dces/. Title A name given to the resource Polska Sztuka Ludowa - Konteksty Text A resource consisting primarily of words for reading. Examples include books, letters, dissertations, poems, newspapers, articles, archives of mailing lists. Note that facsimiles or images of texts are still of the genre Text. Dublin Core The Dublin Core metadata element set is common to all Omeka records, including items, files, and collections. For more information see, http://dublincore.org/documents/dces/. Relation A related resource oai:cyfrowaetnografia.pl:publication:5441 Rights Information about rights held in and over the resource Licencja PIA Date A point or period of time associated with an event in the lifecycle of the resource 2004 Identifier An unambiguous reference to the resource within a given context oai:cyfrowaetnografia.pl:5059 Title A name given to the resource Noty o autorach / Polska Sztuka Ludowa - Konteksty 2004 t.58 z.3-4 Description An account of the resource Polska Sztuka Ludowa - Konteksty 2004 t.58 z.3-4 ; s.258-260 Language A language of the resource pol Publisher An entity responsible for making the resource available Instytut Sztuki PAN Format The file format, physical medium, or dimensions of the resource application/pdf PDF Text Text capture metadata for PDF documents Text Jan Gondowicz- krytyk literacki i tłumacz. Archeolog wyobraźni. Współpracuje, prócz "Kontekstów", z "Nowymi Książkami", "Literaturą na Świecie" i "Tygodnikiem Powszechnym". Autor kilku tysięcy recenzji. Przekładał między innymi Biełego, Charmsa, Brodskiego, Flauberta, Jarry'ego, Queneau i Topora. Wydał bestiariusz Zoologia fantastyczna uzupełniona (1995). Usiłuje opublikować trzy książki własne i szereg ekscentrycznych tłumaczeń. Były dziennikarz, były krytyk filmowy, były wydawca. Utrzymuje się (z trudem) z redagowania dzieł polskich pisarzy współcze­ snych i skopanych przekładów. Mieszka w Warszawie. N o ty o autorach Wojciech Brojer - absolwent Wydziału Elektroniki Politechniki Warszawskiej, pracownik Instytutu Historii PAN w Warszawie. Wydał m.in. Sefer jecira - Księga Stworzenia (1995 , współautor); Diabeł w wyobraźni śre­ dniowiecznej (2003). Założenie Domu Bożego jest fragmentem przygotowywanej książki Studia nad wzgórzem Moria. Zygmunt Krzyżanowski - urodzony 11 lutego (30 stycznia nowego stylu) 1887 roku pod Kijowem. Miejsce jego urodzenia, nie zostało dokładnie ustalone. W 1919 roku, w pierwszym numerze pisma "Zori", ukazał się debiut Krzyżanowskiego - osadzony w epoce niemieckiego Sturm und Orangu dialogowy esej o urokach niepewności, ]acobi i ,,Jakoby". Późniejsze utwory nie zostały jednak opublikowane przez dłuższy czas. Dopiero w dziewięć lat po śmierci Krzyżanow­ skiego, czyli w roku 1959, w Związku Pisarzy powoła­ no na fali odwilży stosowną komisję, mającą udostęp­ nić jego twórczość czytelnikom. Pierwsze prozy Krzyżanowskiego ukazały się w prasie dopiero na przełomie 1988 i 1989 roku. By mogły przebić się do publiczności, musiał upaść komunizm. Mateusz Braun- absolwent Instytutu Etnologii i Antropologii UW Ryszard Ciarka- sekretarz redakcji "Kwartalnika Filmowego", pracownik Instytutu Sztuki PAN. Andrzej Coryell- malarz i rzeźbiarz mieszkający w Bazylei. W 1978 r. opublikował zbiór wierszy Les chameaux du myope (Wielbądy krótkowidza) wyd. Caracteres, Paryż. Powieść Spółka z lwem, wydano w 1986 r. w wyd. Czytelnik, a w 1991 r. -w języku francuskim- wyd. Actes Sud. Jest autorem aforyzmów i przypowieści, które ukazały się w ZeszYtach Uterackich, Frazie, Uteracjach, Aspektach, Toposie. W 2002 r. zrealizował film krótkometrażowy Album rodzinny, a w 2004 r. następny- Wodna kaligrafia. Wojciech Dąbrowski - antropolog pracujący w Australii i Papui-Nowej Gwinei. Studiował na Wydziale Afrykanistyki Uniwersytetu Warszawskiego. Doktoryzował się na Uniwersytecie Narodowym w Canberze (Australia), pisząc pracę na temat reakcji ludności Gór Zachodnich w Nowej Gwinei na obecność misji katolickiej. Wykładał na Uniwersytecie Narodowym w Canberze, Uniwersytecie Sydnejskim i na Uniwersytecie Macąu­ arie w Sydney. Pracował z Aborygenami Nowej Połu­ dniowej Walii przy zbieraniu materiałów dokumentują­ cych ich prawa do własności ziemi w ramach nowego ustawodawstwa federalnego (Native Title). Jest konsultantem naukowym filmów dokumentalnych i fabularnych poświęconych PNG i Trobriandom (Black Harvest, Joe Leahy's Neighbours, First Contact, Szlachetny Dzikus, In the Savage Land) i historii emigracji do Australii (Amnesia). Ostatnio pracuje wśród Aborygenów i nie-Aborygenów przy rozwijaniu metod nauczania opartych na zindywidualizowanej opiece mentorskiej. Krystyna Dudzińska - etnograf, Instytut Etnologii i Antropologii Kulturowej UW, badania nad religijnością necprotestantów na Podlasiu i Ukrainie, Religijność ewangelicznych chrześcijan-baptystów w dowisku prawosławnych i katolików (2003). Julia Hartwig - poetka, eseistka i tłumaczka, laureatka wielu nagród i wyróżnień. Opublikowała następu­ jące tomiki poetyckie: Pożegnania, Wolne ręce, Dwoistość, zieleń, Czuwanie, Obcowanie, Czułość, Nim opatrzY się Zobaczone, Przemija postać świata oraz ostatnie zbiory poetyckie- nie ma odpowiedzi (2001), za który była nominowana do Nagrody Nike, Wiersze amerykańskie (2002) oraz Błyski (2002); szkice: Z niedalekich podróży, Dziennik amerykański; monografie: Apolinaire, Gerard de Nerval; książki dla dzieci (pisane wraz z Arturem Międzyrzeckim): ]aś i Małgosia, Przygody poziomki, Tomcio Paluch, Wielki pościg. Agata Kapturkiewicz - studentka IV roku Etnologii i Antropologii Kulturowej UW oraz I roku Wiedzy o Teatrze na Akademii Tetralnej, pracuje jako asystentka w filmie. Ewa Klekot - ukończyła archeologię i etnografię na UW; adiunkt w Instytucie Etnologii i Antropologii Kulturowej UW; zajmuje się kulturowymi uwarunkowaniami przekazu wizualnego oraz populamą recepcją sztuki. Bartłomiej śro­ 258 Kowal -jest doktorantem Katedry Języ­ koznawstwa Ogólnego i Bałtystyki UW, a także studentem etnologii. Interesuje się językoznawstwem i antropologią oraz związkami między tymi dwiema dziedzinami. �NOTY O AUTORACH Lubomir Kosiński - zm. w 2004 r. starszy kustosz, w dziale Dokumentacji Archiwalnej i Fotograficzno-Filmowej Państwowego Muzeum Etnograficznego w Warszawie. kie w Instytucie Lingwistyki Stosowanej UW (2000). Stypendium badawcze w Universitat Trier i Centre Universitaire de Luxembourg (2002). Praca dydaktyczna dla Goethe-Institut w Warszawie (2002-2004). Anna E. Kubiak- antropolog kultury, adiunkt w Instytucie Filozofii i Socjologii PAN. Autorka pracy na temat nowych ruchów religijnych Delicje i lewa ręka Kryszny, 1997, za którą otrzymała nagrodę im. Stanisła­ wa Ossowskiego; zamierza opublikować swoje Dzienniki prowadzone podczas dwuletnich badań terenowych nad ruchem Hare Kryszna. Od 1996 roku prowadzi badania nad kulturą New Age w Polsce, Anglii, Szkocji i Danii. Przygotowuje do druku książkę NEW AGE. Lech Mróz - Profesor dr hab. etnolog, zajmuje się problemami etnicznymi, autor wielu prac o Cyganach m.in. Anna Kucio - absolewntka Instytutu Romanistyki Uniwersytetu Warszawskiego. Do jej zainteresowań badawczych należy szeroko rozumiana wielokulturowość i komunikacja międzykulturowa, w szczególności kwestie dotyczące frankofonii (stosunki etniczne, zmiana językowa i kulturowa we francuskich obszarach językowych świata, literatura wyżej wymienionych). Lechosław Lameński- dr hab., prof. nadzw. KUL, historyk sztuki i krytyk, Dyrektor lnsrytutu Historii Sztuki KUL, a zarazem Kierownik Katedry Historii Sztuki Nowoczesnej, autor monografii: To- masz Oskar Sosnowski 181 0-1886 rzeźbiarz polski w RzYmie, 1997; oraz wielu artykułów, wstępów do katalogów, recenzji i haseł do encyklopedii, głównie z zakresu sztuki polskiej (architektury, rzeźby i malarstwa) od II poł. XIX wieku do 1939 roku. Aleksandra Metbechowska-Luty - historyk sztuki, studia na UW, doktorat z nauk humanistycznych (UW 1966). Specjalizacja: historyk sztuki polskiej XIX/XX w. Adiunkt w Instytucie Sztuki PAN (gdzie pracowała w latach 1955-1985), Pracownia Słownika Artystów Polskich. Autorka 46 artykułów i 7 książek, m.in. Teofil Kwiatkowski (monografia), Ossolineum, Wrocław 1966; Widmo. Życie i twórczość Ludwika De Laveaux, Wrocław 1988; Posągi i ludzie. Antologia tekstów o rzeź­ bie polskiej XIX w., IS PAN, Warszawa 1993 (wspólnie z Piotrem Szubertem); Mali mistrzowie polskiego pejzażu . XIX w., Neriton, Warszawa 1997; Nokturny. Widoki nocy w malarstwie polskim, Arkady, Warszawa 1999. Grzegorz Pawłowski - absolwent filologii germańskiej KUL (1999). Studia humanistyczne w Centre Universitaire de Luxembourg (1994-95) oraz w Universitat Salzburg (1997). Praktyka metodyczno-dydaktyczna w Centre de Langues, stypendium Ministre des Affaires Culturelles Grancl-Ouche de Luxembourg (1996). Praca w charakterze reportera i nauczyciela fotografiki w ramach Academie d'ete w Larochette, Echtemach i Luksemburgu dla Cercle Europeen pour la Propagation des Artes ( 1997, 1998). Studia doktoranc- Dzieje Cyganów- Romów w Rzeczpospolitej XV-XVIII w., Warszawa 2001; Etnos Przebudzony [red.] Warszawa 2004. Dyrektor Instytutu Etnologii i Antropologii Kulturowej UW Andrzej Pieńkos - adiunkt w Instytucie Historii Sztuki UW. Wraz z żoną, Jolantą Chrzanowską-Pień­ kos opublikował Słownik artystyczny Paryża i regionu Ile-de-France (Warszawa 1996) i Leksykon polskiej sztuki XX w. (Poznań 1997). Prace z zakresu historii sztuki nowoczesnej (książka Okropności sztuki, Gdańsk 2000), krytyki artystycznej i eseistyki dotyczącej kultury publikował w licznych czasopismach. Magdalena Prosińska - absolwentka Katedry Etnologii i Antropologii Kulturowej UW (praca magisterska na temat pielgrzymek na Podhalu) i Studiów Ochrony Światowego Dziedzictwa (World Heritage Studies) na Wydziale Architektury Folitechniki Brandenburskiej w Cottbus (praca magisterska na temat zmian w tradycyjnej, drewnianej architekturze Nungów z Van Quan, w północno-wschodnim Wietnamie). Zainteresowania badawcze i projekty dotyczące zmian w krajobrazie kulturowym wsi, dokumentacja, ochrona i rozwój dziedzictwa. Mieszka w Berlinie. Tomasz Rodowicz - historyk filozofii (ATK), aktor, i muzyk. W 1972 założył z przyjaciółmi w Warszawie pierwszy w Polsce ośrodek socjoterapii dla młodzieży uzależnionej. W latach 1974-76 współpracował z Teatrem Laboratorium we Wrocławiu przy projektach parateatralnych. Zaproszony przez Włodzimierza Staniewskiego, współtworzy z nim Ośrodek Praktyk Teatralnych "Gardzienice", gdzie pracuje do dziś. W 1985 wyreżyserował w Munster (Niemcy) Prometeusza wg Ajschylosa. W latach 1992-94 współpracował z teatrem Tanto w Wiedniu, w 1996 w duńskim Oyfn Veg. W "Gardzienicach" jest współodpowiedzialny za stronę muzyczną projektów; w 2000 r. wydał płytę z muzyką antyczną Metamorfozy. W Akademii Praktyk Teatralnych prowadzi trening fizyczny i zajęcia głoso­ we. Pracuje nad projektem Orkiestra Antyczna. Maria Rogińska- doktorantka nych przy IFIS PAN. Szkoły Nauk Społecz­ Maciej Rożalski - absolwent Instytutu Filozofii i Socjologii Uniwersytetu Warszawskiego, obecnie na studiach doktoranckich w Instytucie Sztuki PAN. Zajmuje się zagadnieniami z zakresu pogranicza antropo- �rzył logii kultury, filozofii kultury i estetyki - szczególnie rolą ruchu, tańca, krwawej ofiary, spożywania w sztuce i rytuałach różnych kultur i systemów religijnych. Sam zajmuje się teatrem, między innymi jako uczestnik akademii Ośrodka Praktyk Teatralnych "Gardzienice" oraz jako performer teatrów ulicznych. Towarzystwo Kursów Naukowych, konwersatorium i Przyszłość (DiP) , współdziałał ze śro­ dowiskami katolickimi - Klubem Inteligencji Katolickiej, z "Tygodnikiem Powszechnym", z ,,Więzią", z Katolickim Uniwersytetem Lubelskim, z "Laskami" i z Duszpasterstwami Ludzi Pracy. Szczególnie bliskie kontakty miał z kościołem św. Stanisława Kostki i z górnikami. W roku 1980 w Gdańsku został doradcą "Solidarności" i działał w niej do końca swoich dni. Udział w ruchu "Solidarność" widział jako dalszy ciąg uczestnictwa w Powstaniu Warszawskim. Brał udział w wielu konferencjach międzynarodo­ wych, m.in. Rencontres de Geneve, Klub Rzymski, W.F.S.F, Wiłton Park. Zarówno w swojej twórczości, jak i działalności reprezentował myśl niepodległościowego i humanistycznego socjalizmu, ładu społecznego opartego na idei braterstwa i chrześcijańskiego personalizmu. Było to permanentnym "powstawaniem" przeciwko wszelkim przejawom totalitaryzmu i nieprawościom władzy. Był członkiem polskiego PEN Clubu, który w r. 1990 ustanowił nagrodę jego imienia. Autor kilku książek i ok. 150 artykułów. Najważniej­ sze pozycje: O socjalistycznym humanizmie, Zapiski z lat 1950-1953, Próby świadectwa, niepokoje amerykańskie, Doświadczenie Maja Stachowiak - studentka Kolegium Międzywy­ działowych Indywidualnych Studiów Humanistycznych na UW; w ramach studiów realizuje minimum programowe w Instytucie Antropologii Kulturowej i Etnologii oraz w Instytucie Stosunków Międzynaro­ dowych. Tomasz Wit Szerszeń- student MISH-u na UW oraz w Studium Fotografii w PWSFTViT w Łodzi. Publikował w "Kontekstach". Wiesław Szpilka - etnolog (studia UJ), studia doktoranckie Instytut Sztuki PAN, pisze pracę doktorską poświęconą etnologicznej interpretacji kultury masowej. Mieszka w Kościelisku. Jan Strzelecki, urodzony 4 VII 1919 r. w Warszawie, zmarł 11 VII 1989 r. w wyniku brutalnego napadu w do dziś niewyjaśnionych okolicznościach. Był socjologiem-filozofem, publicystą, eseistą. Rozpoczęte przed wojną studia kontynuował W czasie wojny; studiował na tajnym uniwersytecie. Działał w grupie młodzieży "Płomienie" związanej z organizacją ,,Wolność- Równość- Niepodległość". Współredago­ wał pisma młodzieży socjalistycznej "Płomienie", "Mło­ Socjalistyczna" i "Droga". Uczestniczył w działa­ niach bojowych, m.in. w pomocy Warszawskiemu Gettu. W Powstaniu Warszawskim walczył w batalionie "Żywiciel" (AK). Dwukrotnie ranny, odznaczony Krzyżem Walecznych i Krzyżem Powstańczym. Powojnie, w 1946 r., został asystentem prof. Stanisława Ossowskiego w Katedrze Socjologii Uniwersytetu Warszawskiego, a także przewodniczącym akademickiego Związku Niezależnej Młodzieży Socjalistycznej (AZNMS), członkiem PPS i jej Rady Naczelnej. (Po połączeniu PPR i PPS stał się członkiem PZPR, z której go usunięto w roku 1978 za permanentną dzież działalność opozycyjną). Już w roku 1946 był aresztowany pod zarzutem należenia do WIN, zwolniony dzięki ostrej interwencji władz PPS. Od tego jednak czasu był stale, aż do tragicznej śmierci, inwigilowany przez służby bezpieczeństwa. W 1952 r. usunięty z pracy na UW jako "ideologiczny demoralizator młodzieży akademickiej". Nigdy więcej nie pozwolono mu wrócić do pracy z młodzieżą. W latach 1957-1988 pracował w Polskiej Akademii Nauk. Uczestniczył w wielu inicjatywach niezależnych i opozycyjnych - był współtwórcą i prezesem Klubu Krzywego Koła, współpracował z KOR-em, współtwo- Socjalizmu model liryczny, Kontynuacje, Solidarite. Analyse d'un mouvement social (wyniki badań socjologicznych przeprowadzonych wspólnie z prof Alainem Touraine). Jadwiga Brzezińska-Strzelecka - psycholog. Studiowała na Uniwersytecie Warszawskim u prof. Stefana Baleya, prowadzącego Katedrę Psychologii wychowawczej. Kolejno pracowała: jako asystentka swego profesora, jako redaktor literatury dla dzieci i młodzie­ ży, w spółdzielni wydawniczej Czytelnik, następnie jako psycholog w Poradni Społeczno Wychowawczej. Pełniła też niejednokrotnie funkcję biegłego sądowego w procesach nieletnich przestępców. W czasie wojny należała do AK. Odznaczona medalem "Sprawiedliwej wśród Narodów Świata" Agnieszka Śmiertka - studentka Instytutu Etnologii i Antropologii Kulturowej UW, absolwentka Instytutu Anglistyki Uniwersytetu Warszawskiego. Interesuje się kulturą Wielkiej Brytanii XIX i XX wieku, a w szczególności życiem codziennym w czasach wiktoriańskich oraz kulturą niderlandzkiego obszaru językowego. Gabriela Świtek - historyk sztuki. Adiunkt w Zakła­ dzie Dziejów Myśli o Sztuce, Instytut Historii Sztuki Uniwersytetu Warszawskiego. Absolwentka University of Cambridge (wydział architektury, praca doktorska z dziedziny historii i filozofii architektury, 1999). Kurator w Zachęcie Narodowej Galerii Sztuki w Warszawie (m.in. kurator wystawy Daniela Libeskinda, Fundamenty pamięci, 2004). / 260 �NOTY O AUTORACH Jerzy Sławomir Wasilewski- etnolog, doktor habilitowany, pracuje w Katedrze Etnologii i Antropologii Kulturowej UW W latach 1971-80 był uczestnikiem corocznej ekspedycji IHKM PAN do Mongolii. Prowadził też penetrację etnograficzną innych krajów Azji. Autor książek: Podróż do piekieł, rzecz o szamań­ skich misteriach, Warszawa 1979, Tabu a paradygmaty etnologii, Warszawa 1989. Seweryn A. Wisłocki - etnolog, krytyk sztuki, eseista. Zajmuje się śląską sztuką nieelitarną, (współtwór­ ca Kolekcji Sztuki Nieprofesjonalnej w Muzeum Śląskim), oraz problematyką interetniczności kultury śląskiej. Autor licznych publikacji, m.in. książki Górniczy Śląsk w sztuce Górnego Śląska. Mit, sacrum, kreacja (1996). Anthony Vidler - historyk i krytyk architektury nowoczesnej i współczesnej. Absolwent m.in. Wydziału Architektury, University of Cambridge. Wykładał m.in. w Princeton University School of Architecture oraz na Wydziale Historii Sztuki, University of California, Los Angeles. Od 2002 dziekan The Cooper Union School of Architecture w Nowym Jorku. Specjalizacja: francuska architektura od czasów Oświecenia do współczesności. Ważniejsze publikacje: The Writing on the Walls: Architectural Theory in the Late Enlightenment (Princeton Architectural Press, 1987), Claude-Nicolas Ledoux: Architecture and Social Reform at the End of the Ancien Regime (MIT Press, 1990), The Architectural Uncanny: Essays in the Modem Unhomely (MIT Press, 1992), Warped Space: Architecture and Anxiety in Modem Culture (MIT Press, 2000). Joanna Zalewska - studentka Instytutu Etnologii i Antropologii Kulturowej UW. Psycholog. Pracuje w Instytucie Psychologii Zdrowia przy Polskim Towarzystwie Psychologicznym, gdzie współtworzy portal internetowy poświęcony tematyce psychologicznej. Interesuje się antropologią współczesności. Magdalena Zowczak, etnolog, dr hab., profesor w Instytucie Etnologii i Antropologii Kulturowej Uniwersytetu Warszawskiego. Zajmuje się antropologią religii: związkami między kulturą religijną a tożsamością, studiami nad apokryfem i modlitwą oraz współczesną ekspresją religijną. Prowadziła badania etnograficzne na Litwie, Białorusi i Ukrainie. Napisała m. innymi: Bohater wsi. Mit i stereotypy, Wiedza o kulturze, Wrocław 1991, Biblia ludowa. Interpretacje wątków biblijnych w kulturze ludowej, Wyd. FUNNA, Wrocław 2000, współautorka tomu Podole i Wołyń. Szkice etnograficzne, DiG, Warszawa 2003. Summary of articles Grzegorz Pawłowski My Home, Jerusalem Reminiscences from a voyage to the Eternal City of Jerusalem. The effect of awaiting successive images has assumed the shape of a series of photographs which document experiencing the fragmented shapes ofhistory. Wojciech Brojer The Establishment of the House of God As long as they wandered, God accompanied them and preceded them in the Ark of the Covenant and below the Tabernacle. Once they settled clown in the Promised Land, it became necessary to build Him a House. Who, and in what manner was to decide where in the homeland of the twelve generations of Israel should the Tempie of Jehovah be erected? The answer to this question is to be found in the texts of the Jahvist (ninth century B. C.), cited in chapter 24 of 2 Samuel (2 Kings) and repeated (almost) faithfully seven hundred years later in the Chronides (l ChronicIe, 21). The account given by Samuel is immersed in the political re ality of the emergent Kingdom of Israel and Juda, the organisational undertakings of King Da- vid, and the revolt against the new structures. The inspiration, however, came from God (the wrath of Jehovah), and the foundation of the House of God was composed of hierophancy together with its drastic consequences and the abrupt intrusion of divine energy into earthly reality; the Temple's construction site emerged in a dramatic dialogue between God and David. Heretofore destructive energy assumed the form of Jehovah's altar in Jerusalem and on M t. Zion -land obtained from the King of the Jebusites. Anthony Vidler The Architectural Uncanny. Essays in the Modem Unhomely. Unhomely Houses is the first chapter of Anthony Vidler's The Architectural Uncanny: Essays in the Modem Unhomely (MIT Press, 1992), in which the author traced the motif of haunted houses recurring in Romantic literature, i. a. in the stories of Edgar Allan Poe (The Fall of the House of Usher), Victor Hugo (Les Travailleurs de la mer), and E. T. A. Hoffmann (The Golden Flower Pot, Rath Krespel). By analysing literary imagesof unusual houses and, at the same time, refer- �ring to The "Uncanny", the celebrated text by Sigismund Freud, Vidler attempted to define the element of the "uncanny" as a special experience in architecture. Assorted symptoms of spatial eeriness, e. g. the feeling of disorientation, instability, and claustrophobia experienced when faced with the abyss of an imaginary void, a labyrinth or a prison, are discovered also in literary descriptions by Thomas De Quincy (Confessions of an English Opium-eater) and Charles Nodier (Piranese, contes psychologiques), one of the many examples of the Romantic, sometimes "mistaken" interpretations of Giambattista Piranesi 's Carceri d'Invenzione series. agent, obtained thanks to a pact with an unclean spirit and used to expand an insufferably cramped flat, leads to an explosion of the void: the flat hecomes a breeding ground for an alternative, prison-like universe. Tomasz Rodowicz Home, or Wandering in Time An account of the first excursion made by the actors of the Gardzienice Theatre in Septernber 1982 to northern Norway (Lapland) and the only nomadic tribe in Europe, the Sami. lts members have retained their distinctness, identity, occupation (reindeer breeding) and archaic songs known as JOJK. A moving description of the experience of seeking the reindeer, loneliness, and the feeling of being los t, together with an attempt at defining the true nature of the home. Mańa Rogińska, The Road Home. Certain Aspects of the Model of theWorld in Russian Orthodox Narration from the End ofthe century. Andrzej Coryell Drawing a Home A reflection by an author of aphorisms and poetry, expressing the dream-like dimension of a home. In the presented reflections on the organisation and conceptualisation of Iiving space in post-Soviet Russia (1991-2004) the loss of the habits of sacralising space is confronted with a tangible longing for the Home, conceived as a sacral locum. The author attempted to examine, in the spirit of structuralism and phenomenology, the status of the home in models of the word contained implicitly (K. Levi-Strauss) in Russian mythology. She sought an image of the home in eontemparary Russian Orthodox narration (upon the basis of 900 documents of daily life) by resorting to a presumption of a profound analogy between the religious and secular order, disclosed by Russian history as a whole. In this perspective, the text delves into the theme of the home and the border, the home and prison, the home envisaged as a stop along the way, members of the household and newcomers, the home and fate, the home and the family, sight and sound in the space of the home, static and dynamie qualities, and time and eternity. The author analysed concepts of the smalt and large home (Fatherland, native land), which appear as elements of a wartime image of the world, typical for comemporary Russia. Jan Gondowicz, Collector of Fissures A biogramme of Sigismund Dominikovich Krzhizhanovsky vel Zygmunt Krzyżanowski (1887-1950), whose voluminous prose and numerous essays were revealed in Russia some fifteen years ago. This sophisticated and concise author - a Pole writing in Russian - transformed philosophical and physical concepts into succinct and astonishing tales worthy of Calvin, Buzzatti, Landolfi, Rosendorfer or Borges, and maintained in their spirit. Zygmunt Krzyżanowski Quadraturite This novel (Kvadraturin, 1926) from the collection Chem lyudi miortvi, not published during Zygmunt Krzyżanowski' s lifetime, starts in the manner of Bulhakov and ends in a truły Kafkaesque vein. A miraculous Jerzy S. Wasilewski On the Trail of an Imaginary Escape The Long March by Slavomir Rawicz - a description of an impressive escape to British lndia across Mongolia, Tibet and the Himalayas, accomplished by a Pole arrested by the Russians in 1939 and detained in a Siberian labour camp - has recently enjoyed a worldwide career, and is treated as a document. To an ethnographer farnihar with the terrains in question it remains obvious fiction, brimming with naive images of the East and glaring errors in depictions of cultural reality. The plot is full of infantile inventions, and totally lacks details which simply had to be included if the described events really took place. A critical review of episodes, landscapes, and portrayals of the natives proves that the book was written by someone who had never been there. The current popularity of the publicarion demonstrates the degree to which the boundary between the virtual and the real has become obliterated. The reader is increasingly less concerned with finding out whether something was an historical fact or fiction, vero or merely bene trovato. Maciej Rożalski Candomble Candomble is a generał term pertaining to a group of religious cults in Brazil. There is no single, strict definition of the essence of this phenomenon, which cannot be even described as a cohesive religious formula, since Candomble is extremely differentiated and syncretic. Depending on the region in which it takes place the ritual is composed of various elements. Diverse impacts, partially of Catholicism and partly of local Indian culture, together with the religious beliefs brought over from Africa by black slaves, produced a unique mixture characteristic for the multi-cultural and ambiguous qualities of its form. As a rule, men- 262 �SUMMARY OF ARTICLES tion is made of a set of cults, thus avoiding eventual problems associated with definitions. There does exist, however, a certa in joint feature typical for all offshoots of Candomble and worthy of special attention - so-called passession which, according to the adherents of the cult, is a manner in which the pantheon of the worshipped deities reveals itself. The gods descend into dancers selected for this purpose by assuming eontroi over their bodies. The nature of this divine passession remains unexplained. On the other hand, it is known that it appears both in Brazil and in other cults of African origin in Cuba and Haiti, not to mention large parts of Africa, where it originated. lt is even possible that this form of religious activity was present already in the rituals of ancient Greece. The author tells one of the stories about Candomble, the Brazilian cult of possession. Jacek Olędzki Poetic Diaries. Peru, the Iconosphere of the Most Extraordinary Petroglyphs In 2002 the author organised at Warsaw University a ("ceiling") display of Peruvian petroglyphs. In this extremely personał sketch he describes his interest in the phenomenon, and takes the opportunity to present anthropological themes and publications which he regards as important. Jacek Olędzki Quiet and Loud A highly personał interpretation of Rondo de Gaulle'a (The de Gaulle Rondo), a book by Olga Stanisławska - a reporter's account of a trip to Africa. Dąbrowski Verandah Verandah is a description of the first four weeks of Wojciech Z. the author's stay in New Guinea and the historical event which took place at the time- a missionary expedition across the jungle to terrains which up to then have remained heathen. For two years the author conducted on-the-spot work in the Western Highlands of Papua-New Guinea. His research concerns changes of the consciousness among tribes of the Hagen culture, living in Jimi Valley, which in the second half of the twentieth century found themselves under the impact of a powerful gravitation of Western civilisation. In contrast to many other earlier colonised lands, Papua-New Guinea, which from the 1930s remained under Australian administration, did not experience a mass-scale influx of settlers and the resultant sudden attack launched against its tribal organisation. Magdalena Prośińska Feeding a Dead The reportage, written by an ethnographer working in Van Quan, North-eastern Vietnam, tells a story of her experience of meeting a lady-shaman called a then singer, who invites her to assist in a ritual called feeding of a dead person. The Tay shaman calls the soul ofMr. Tuan, who died one hundred days before and leads him through dangers of an Underground world. An army of the Then spirits helps the shaman and Mr. Tuan to reach the Land of Ancestors. The artide describes preparations for the ritual and gives many details about the ceremcny and people taking part in it. Jan Strzelecki, Jadwiga Strzelecka The presented block Tomasz Szerszeń BRISEES or Traces of Africa. On the African Journal of Michel Leiris In Poland, Michel Leiris is associated predominantly with the surrealistic movement and placed within a constellation of such names as Georges Bataille or Antonin Artaud (the recently translated into Polish De la litterature consideree comme une tauromachie /Lustro Tauromachii l stems from Bataillean inspiration which explains such an interpretation of Leiris' writing in Poland). Meanwhile, Leiris was also an ethnographer. Years later, interest in his works was disclosed by such influential anthropologists as James Clifford. The author of text presented in this issue concentrates his attention on Afrique fantorne (1934) - a journal written by Leiris during his ethnographic expedition across Africa. The journey came as a breakthrough for Michel Leiris: all problems, topies, manners of writing characteristic for his later works originate in Afrique fantome. This intriguing text evades all classifications: it combines the features of an intimate diary, an adventure story, an ethnographic treatise, and traveller's notes ... The author stresses the connection between "ethnography", "art'' and "life" - Afrique fantorne is simultaneously "ethnograhy" and "autobiography". of texts relating to the tragically deceased ]an Strzelecki sociologist, mountaineer, political activist and publicist, encompassed predominantly that part of his life which was associated with mountain climbing and research expeditions. The texts inducle reminiscences by Strzelecki's wife, Jadwiga, documenting his mountain excursions (primarily in the Tatra M ts.); an interview conducted by Andrzej Wilczkowski, brimming with fascinating anecdotes, in which Strzelecki recalled his first encounters with the mountains and the beginnings of his career as a mountain clirober and alpinist; Strzelecki's "ethnographic" recollections from an International Sodological Seminar held in Vittakivi (Finland), as well as his private notes and letters linked with the Spitsbergen expedition. Wiesław Szpilka On Sealskins "Sealskining" is a special type of skiing which thanks to a suitable construction of the skis, the bindings, and the shoes, and by using two glued-on strips of fa brie makes it possible to reach, and descend from, every arbitrarily chosen spot. Ski-touringand ski-Alpine mountaineering also describe the phenomenon in question, which offers a feeling of unrestrained liberty, but also the experiences of exertion, pain and hazard. �Andrzej Pieńkos The San Michel Book and Home From the time of eighteenth-century expeditions the island of Capri remained a popular destination of artists and researchers alike. In 1876 Axel Munthe, a young physician from Sweden, feli under the spell of the island's beauty and commenced building his dream residence, which he named Villa San Michel. In 1929 he published his life's work, an autobiographical novel entitled The Book from San Michel, a source of information about a profound fascination with classical culture, which gave rise to the construction of the author's highly individual home. The villa was not subjected to any architectural conceptions, nor did its owner employ a professional architect. The end result was the outcome of inspiration sought among the ruins of Capri and the labaur of severallocal workers. A. Pieńkos analysed this interesting example of hazardous architectural eclecticism, and inquired into the essence of this phenomenon, the limits of aesthetic fascination, and the arbitrariness of an artistic collage. longing to existence, albeit free from the commonplace and banality; in this unique manner, he elevates and consecrates details of daily life, devising his own imaginarium of man's real and supra-sensual existence. De Tramecourt uses gouache, pasteis and oil paint; he seeks special texture effects and strives to improve impasto and glaze. As a habitual partkipant in artistic life, he frequently showed his works in assorted Polish, German and French cities. The most relevant impulse in selecting the artist's path of life proved to be a deeply encoded determination and a conviction that he must devote himself to art, which has become the sole reason for his existence. Lechosław Lameński, To Conserve, to Restore, or Perhaps Simply to Tear It All Down? A review of three books written upon the initiative of Jarosław Krawczyk, editor-in-chief of the monthly "Mówią Wieki", concerning the history of the protection and conservation of monuments of architecture: Wokół Aleksandra Metbechowska-Luty Places, Traces, Sha- dows. On the Oeuvre of Daniel de Tramecourt As an artist Daniel de Tramecourt is both an amateur and a professional. He had never graduated from an Academy of Fine Arts, and in 1964-1967 he attended an secondary arts school in Lublin, where he learned the basie warkshop skilis and embarked upon individual work. For long he has succumbed to various fascinations, and is captivated by the art of Bosch, the Surrealists, Witold Wojtkiewicz, Jean Dubuffet, and Francis Bacon; in about 1995 he chose his master- the acclaimed painter Jacek Sienicki, in whose works he discavered a spiritual affiliation. De Tramecourt applied graphic techniques and drew and sculpted a lot, but painting remains the core of his oeuvre. He recreates the surrounding world: sites, landscapes, houses, interiors and objects, but also that which he sees with the "inner eye" and which had been rendered indelible in traditional mernory - archetypical motifs taken from philosophy, literature, art, the Bibie and mythology, and thus those realms which contain the ever-present idea of returnability, the "eterna! return" to the sources. In this manner, his art not only mirrors substitutes of reality, but glows with the shadows of "primary things". During the 1980s de Tramecourt painted quasi-ludic grotesques, intensively "coloured" genre scenes enacted in the market square of Kazimierz Dolny. Subsequently, he entered the domain of the human dwelling - up this very day de Tramecourt executes magnificent likenesses of the universal space of the home and metaphorical, usually deformed, portraits of men and women shouldering the heavy burden of existence, but also endowed with a secret spirituallife. De Tramecourt paints still life compositions and utensils: tables, chairs, fish, wine, fruit and flowers, which become iconic signs be- Wawelu. Antologia tekstów z lat 190 1-1909 (Abo- ut Wawel. An Anthology ofTexts from the Years 19011909, Warszawa-Kraków 2001), Alois Riegl, Georg Dehio i kult zabytków (Alois Riegl, Georg Dehio and the Cult of Historical Monuments, Warszawa 2002) and Zabytek i historia. Wokół problemów konserwacji i ochrony zabytków w XIX wieku. Antologia (The Historical Monument and History. On the Conservation and Protection of Historical Monuments During the Nineteenth Century. An Anthology, Warszawa 2002). Ewa Klekot National Heritage Monumentsand the Re- lation towards the Past Ewa Klekot wrote about the modern and postmodern comprehension of the concepts of "history" and "heritage", the rhetoric which emotionally appropriates ("colonises"} past experiences, precisely as an "heritage", in order to legitimise the presence, and the role played within such rhetoric by the concept of "monuments of the past". The artideisan introduction to texts presenting the outcome of the research conducted by students of the Institute of Ethnology at Warsaw University among visitors touring the royal castles in Cracow and Warsaw. Joanna Zalewska (National heritage monuments - who do they belong to?} examined egalitarianism and elitism, as well as participation and exclusion in the attitudes of visitors touring the monuments. Agnieszka Śmiertka (Monuments and guidebooks, or the source of the tourist's knowledge about what is worth seeing} studied the image of the two castles as seen by individual tourists using guidebooks. Anna Kucio (Knowledge about national heritage monuments upon the example of the Royal Castle in Warsaw 264 �SUMMARY OF ARTICLES and Wawel Castle) clemonstrared the fact that knowledge about national heritage monuments is not histofical but haphazard lore about the past, whose part is composed of symbols and patriotic feelings. real name of the famous naive painter from Krynica, known as Nikifor, was Epifaniusz Drowniak. The tria! was the outcome of years-long efforts on the part of the Łemko Union to recognise the artist's Łemko descent. Bartłomiej Kowal (Between tourism and religion. Experiences of national heritage upon the example of the Royal Castle in Warsaw and Wawel Castle) - with a differen- Peter Martyn, The former highway inn of Paweł Out- tion between the concepts of "emotional experiencing" and "experiencing as such" as his point of departure, the authar showed how in the case of visitors at Wawel Castle and the Royal Castle in Warsaw tourist experiences change into experiencing the "national heritage". Agata Kapturkiewicz (Must a national heritage monument be authentic?) described the ways in which a tourist understands authenticity, and the manner in which the latter influences the evaluation of a given site as a heritage monument. Maja Stachowiak (Power and politics within the context of national heritage monuments in the opinion of the visitors) attempted to reconstruct the common understanding of the concepts of "power" and "politics", and wrote about the ways of situating them within the space of national heritage monuments: the inclusion of the former and the exclusion of the latter. Wiesław Szpilka Wit Persona! notes made after reading Dariusz Czaja's Sygnatura i fragment. Narracje antropologiczne (Signa tu re and Fragment. Anthropological Narrations), a book which demonstrates how assorted spaces of culture can become the domain of ethnographic analysis. A eonfrontarion of various perceptions, forms of presence, and shapes of the same, performed in order to come elaser to the ultimate sense. Mateusz Braun A True Myth, or How Karol Wojtyła Became the Pope The historical event of the election ofKarol Wojto the office of Pope, as perceived by the community of Gorlice, possesses the symptoms of a mirade and is located within mythical space. The story recounted by the authar pertains to the oath sworn by the Pope's father during the battle of Gorlice, one of the bloodiest clashes during World War l. This tale has aU the features necessary to create a myth about the miraculous intervention of Providence. tyła Seweryn A. Wisłocki, Mostowski at Poronin: an historie monument of wooden architecture in (dire) peril This open letter is intended to inform readers of the threat that an appallingly ill-conceived 'road improvement" scheme poses not only to an outstanding example of vernacular wooden architecture but equally a place of exceptional natura! beauty. The planning scheme, which forms part of the generał transforming of the highway from Cracow to Zakopane into a dual carriageway, is intended to link this concrete and tar-macadammed 'zakopianka" with the regional road that leads to Slovakia. The apparent indifference shown by the !ocal authorities of Poronin towards the former inn at the confluence of the Poroniec mountain stream and River Zakopianka may be explained partly by its overexaggerated association with V.l. Lenin, but also by the likelihood that the 'Tatras Junction" is merely a sign of what is to come; namely, the entire area's redevelopment. The forces of change currently moving in on an enclave of uniqueness, where people achieved a remarkable degree of harmony with a beautiful but harsh natura! environment, may be seen as part of an ongoing catastrophe. The entire region could only have been spared the worst excesses of modern 'civilisation' if the !ocal highlanders themselves had demonstrated an intuitive foresight which, due to a paradoxical course in their more recent history, they seem to have all but completely forfeited. Having in large part introduced themselves to the ~merican' way of life by escaping - much like the lrish - rura! poverty and overcrowding, embracing with arms ever wider outstretched successive achievements of the industrial and techno-informational ages, the Highlanders currently find themselves between the devil of material well-being that has so long enticed them and the growing despair of witnessing their once safe, but now insecure, homeland being turned into a spiritual no less than an environmental wasteland. The Court Rules that Nikifor is EpifaniuszDrowniak On 26 March 2003, aftera seven-years long tria!, the Regional Court in Muszyna proclaimed that the Nr inw. .J(,..'(.~ ............ . � https://zbiory.etnologia.uw.edu.pl/files/original/5f656a1f5421269e918241b219e99e03.pdf e2ab330e9d55ddd97be1d51260c5c45c Dublin Core The Dublin Core metadata element set is common to all Omeka records, including items, files, and collections. For more information see, http://dublincore.org/documents/dces/. Title A name given to the resource Polska Sztuka Ludowa - Konteksty Text A resource consisting primarily of words for reading. Examples include books, letters, dissertations, poems, newspapers, articles, archives of mailing lists. Note that facsimiles or images of texts are still of the genre Text. Dublin Core The Dublin Core metadata element set is common to all Omeka records, including items, files, and collections. For more information see, http://dublincore.org/documents/dces/. Relation A related resource oai:cyfrowaetnografia.pl:publication:6296 Rights Information about rights held in and over the resource Licencja PIA Date A point or period of time associated with an event in the lifecycle of the resource 2006 Subject The topic of the resource PSL Konteksty - czasopismo Identifier An unambiguous reference to the resource within a given context oai:cyfrowaetnografia.pl:5873 Title A name given to the resource Noty o autorach, summaries / Polska Sztuka Ludowa - Konteksty 2006 t.60 z.2 Description An account of the resource Polska Sztuka Ludowa - Konteksty t.60 z.2, s.178-189 Creator An entity primarily responsible for making the resource PSL Konteksty - redakcja Language A language of the resource pol Publisher An entity responsible for making the resource available Instytut Sztuki PAN Type The nature or genre of the resource czas. Format The file format, physical medium, or dimensions of the resource application/pdf PDF Text Text capture metadata for PDF documents Text 178-188 noty.ps 9/7/2006 4:34 PM NOTY O AUTORACH Noty o autorach „Rzeczpospolita”, „Kino”, „Psyche-Info”. Tłumacz siedmiu książek o medytacji z angielskiego (m.in. Umysł zen, umysł poczatkujacego Shunryu Suzukiego, Wolność od autorytetu Toni Packer,) oraz tekstów po­ etyckich (m.in. Sutra Pradźnia Paramita). Tłumacz wystąpień artystów teatru: Peter Brook, Eu­ genio Barba, Robert Wilson, Christopher Hampton, Peter Greenaway, Pina Bausch, Ellen Stewart, Sanjukta Panigrahi, Ariel Dorfman. Tłumacz, researcher, reporter i dziennikarz m.in.dla: BBC (od 1989), CNN, NBC, CBS, CBC, National Geographic TV. W 2005 roku odznaczony medalem „Gloria Artis” przez Ministra Kultury. Krzysztof Bielawski, adiunkt w Zakładzie Filologii Aleksandra Hirszfeld - doktorantka Instytutu Filozo­ Greckiej Instytutu Filologii Klasycznej UJ, w bada­ niach skoncentrowany na leksykografii greckiej i dra­ macie greckim okresu klasycznego. Tłumacz, wydaw­ ca, założyciel i redaktor naczelny Wydawnictwa Homini, redaktor serii monografii naukowych, obejmują­ cej m. in. Starożytne kulty misteryjne Waltera Burkerta, Grecy i irracjonalność Erica R. Doddsa, Homoseksu­ alizm grecki Kennetha Dovera i Tragedia grecka w ak­ cji Olivera Taplina. Julia Holewińska - ur. 1983, absolwentka Wiedzy Anna Bogdanowicz - członek Stowarzyszenia T e­ Małgorzata Jabłońska - ur. 1981. Studentka teatro­ atralnego „Chorea”; studentka IV roku Wiedzy o T e­ atrze na Uniwersytecie Jagiellońskim; absolwentka Fi­ lologii Angielskiej na Uniwersytecie Śląskim, Akade­ mii Praktyk Teatralnych „Gardzienice”. Bierze udział w projektach Stowarzyszenia: Tańce Labiryntu, Orkie­ stra Antyczna i przedstawianiu Tezeusz w labiryncie; zajmuje się pisemnym i ustnym przekładem z i na ję­ zyk angielski. logii w Instytucie Polonistyki UJ. Zajmuje się mitoznawstwem oraz kulturowym uwarunkowaniem tech­ nik posługiwania się ciałem. Aktualnie w trakcie re­ dakcji pracy magisterskiej na temat condidtio humana zapisanej w partyturze cielesnej aktora. Agata Diduszko-Zyglewska - absolwentka Akade­ mii Praktyk Teatralnych w Gardzienicach (1999) i Instytutu Anglistyki UW (2003); doktorantka In­ stytutu Sztuki PAN; prezes Stowarzyszenia “Sztuka Społeczna”. Krystyna Duniec - adiunkt w Zakładzie Teatru In­ stytutu Sztuki PAN. Autorka rozpraw i artykułów z zakresu historii teatru i teatru współczesnego, książ­ ki Kaprysy Prospera. Szekspirowskie inscenizacje Leona Schillera. Jacek Dobrowolski ukończył anglistykę na UW, po­ eta, tłumacz, autor wielu utworów m.in. Raróg - po­ emat dramatyczny, Reprint, 1991, Partytury - tom wierszy, Wydawnictwo Przedświt, 1997, Dziewanna dramat poetycki, wydawnictwo doM wYdawniczy tCHu, 2006, wiersze pisane po angielsku drukowane w biuletynach ośrodków zen w U.S.A. oraz w książce - Zen Master Seung Sahn: Bone of Space. Autor esejów i recenzji publikowanych w: „Teatr” (stały współpra­ cownik), „Res Publica Nowa”, „Odra”, „Konteksty”, fii Uniwersytetu Warszawskiego specjalizująca się w problematyce współczesnych sztuk audiowizualnych. 0 Teatrze w Akademii Teatralnej. Publikowała w „Sce­ nie”, „Teatrze”. Z rosyjskiego tłumaczy eseje o teatrze 1 dramaty współczesne. Stypendystka Ministra Kultury i Dziedzictwa Narodowego. Aleksander Jackowski - antropolog kultury i krytyk sztuki, autor wielu tekstów o współczesnej kulturze ar­ tystycznej, zwłaszcza ludowej. Organizator kilkudzie­ sięciu wystaw sztuki ludowej i naiwnej w kraju i zagra­ nicą. Ostatnio wydał Sztukę zwaną naiwną, N a skróty, Obrazy ludowe. Redaktor „Kontekstów”. Mikołaj Jewrieinow - (1879-1953), rosyjski drama­ turg, teatrolog, reżyser, jeden z założycieli „Bezpań­ skiego Psa”. Autor nowatorskich teorii dotyczących teatralizacji życia. Katarzyna Kasia jest doktorantką w Zakładzie Estety­ ki Uniwersytetu Warszawskiego. Aktualnie zajmuje się badaniem hermeneutycznej estetyki włoskiej, a przede wszystkim koncepcji formy w filozofii sztuki Luigiego Pareysona. Ewa Klekot - ukończyła archeologię i etnografię na UW; adiunkt w Instytucie Etnologii i Antropologii Kulturowej UW; zajmuje się kulturowymi uwarunko­ waniami przekazu wizualnego oraz popularną recepcją sztuki. Tłumaczyła z angielskiego m.in. Egipt na wysta­ wie świata Mitchella i Potęgę wizerunków Freedberga (Wydawnictwo UJ, Kraków 2005). 178 �178-188 noty.ps 9/7/2006 4:34 PM NOTY O AUTORACH Dariusz Kosiński - adiunkt w Katedrze Dramatu Uniwersytetu Jagiellońskiego, antropologizujący hi­ storyk teatru i dramatu. Ostatnio opublikował książki Sceny z życia dramatu (Księgarnia Akademicka 2004) i Dramaturgia praktyczna. Polska sztuka aktorska XIX wieku w piśmiennictwie teatralnym swej epoki (Societas Vistulana 2005). Stale współpracuje z „Didaskaliami”, regularnie publikuje w „Dialogu”. Aleksandra Koś ur.1978, doktorantka w Instytucie Filozofii UW, prowadzi zajęcia z filozofii społecznej na Uniwersytecie Szczecińskim, licencjat w dziedzinie fo­ tografii intermedialnej na A SP w Poznaniu, publikuje teksty naukowe (np. „Nowa Krytyka”), publicystyczne (np. „Pogranicza”) i literackie (np. „Rita Baum”), or­ ganizuje imprezy artystyczne (np. we współpracy z T e­ atrem Kana), sporadycznie pokazuje własne prace. Alicja Kuczyńska filozof, estetyk. Autorka wielu pu­ blikacji z zakresu estetyki i historii estetyki w tym ksią­ żek m.in. Sztuka jako filozofia w kulturze włoskiego rene­ sansu (1988); Filozofia I teoria piękna Masilia Ficina (1972); Piękny stan melancholii. Filozofia niedosytu i sztuka (1999). Uczennica Władysława Tatarkiewicza, opublikowała Władysław Tatarkiewicz, Wybór pism es­ tetycznych (2005); Art Transforming Life. On Tatarkie­ wiczs Aesthetics (2006). Alicja Kuczyńska jest profe­ sorem zwyczajnym na Uniwersytecie Warszawskim. Bogna J. Obidzińska - IB w UW C of the Adriatic 1996, mgr w Instytucie Filozofii UW 2001, doktorant­ ka w IF UW, publikacje m.in. w „Sztuce i Filozofii” oraz „Nowej Krytyce”. Dorota Porowska , studia polonistyczne na Uniwersy­ tecie Warszawskim. W latach 1984-2004 aktorka Ośrodka Praktyk Teatralnych „Gardzienice”. Od 2002 prowadzenie formacji Tańców Labiryntu. Współudział w tworzeniu i prowadzeniu Stowarzyszenia Teatralne­ go „Chorea”. W 2004 współreżyserowanie (razem z Elżbietą Rojek) spektaklu Tezeusz w labiryncie. N a­ stępnie udział w spektaklu Po ptakach, powstałym we współpracy z Earthfall Dance.Na przełomie 1991/1992 roku razem z Anną Zubrzycką dostała nagrodę za ko­ biecą rolę roku w spektaklu Carmina Burana. Jerzy Prokopiuk (ur. 1931) - religioznawca, filozof, psycholog, gnostyk, antropozof - jest przede wszyst­ kim znany jako tłumacz i popularyzator literatury hu­ manistycznej (głównie ezoterycznej, religioznawczej, filozoficznej i psychologicznej) z niemieckiego, angiel­ skiego i francuskiego obszaru językowego; jest twórcą i redaktorem naczelnym Gnosis oraz prezesem hono­ rowym Klubu Gnosis. Do autorów 113 przełożonych przezeń (i wydanych w latach 1957-2001) książek należą m.in. Mistrz Ec- khart, Anioł Ślązak, Telemann, Goethe, Schiller, N o­ valis, Hegel, Schleiermacher, R. Steiner, G. Wehr, E. Bock, Freud, Jung, E. Neumam, Pauli, Kerenyi, Max Weber, W.F. Otto, van der Leeuv, U. von Balthasar, C.F von Weizsacker, E. Junger (litereatura niemiec­ ka), R. Benedict, Fromm, Galbraigth, Hillman, A. Huxley, E.O. James, P. Johnson, Koestler, Laing, S. Leak, Mayendorff, D. Morris, S. Runciman (literatura angielska i amerykańska), Eliade i Sedir (literatura francuska), jak również H. Hesse, B. Goetz i M. Ende (beletrystyka). Kilkanaście przełożonych przezeń ksią­ żek, nie zostało jeszcze wydanych. Jego dokonania translatorskie zostały uwieńczone nagrodą Instytutu Polsko-Niemieckiego w Darmsztacie w roku 1987, zaś w dwa lata później został laureatem nagrody Stowa­ rzyszenia Tłumaczy Polskich. Wspomnieć nadto należy, iż Jerzy Prokopiuk jest au­ torem niemal trzystu esejów, artykułów i wywiadów publikowanych tak w periodykach naukowych, jak i zwróconych do szerszej publiczności, w prasie kultu­ ralnej. Od lat sześćdziesiątych prowadzi też bogatą działalność odczytową. Dotychczas ukazały się następujące książki Jerzego Prokopiuka: Labirynty herezji, Warszawa 1999, Ścieżki wtajemnicze­ nia. Gnosis aeterna, doM wYdawniczy tCHu, Warsza­ wa 2000. W czerwcu 2001 roku ukazał się w Gdyni trzeci tom esejów J. Prokopiuka - Nieba i piekła. Jesienią 2003 ukazały się dwa tomy Szkice antropozoficzne i pierwszy tom Zapisków życia duchowego —Światłość i radość —Inspiracje i refleksje. Tomasz Rodowicz - Historyk filozofii, aktor, muzyk. W 1972 założył z przyjaciółmi w Warszawie pierwszy w Polsce ośrodek socjoterapii dla młodzieży uzależnio­ nej. W latach 1974 - 76 współpracował z Teatrem La­ boratorium we Wrocławiu przy projektach parate­ atralnych. Współzałożyciel Ośrodka Praktyk Teatral­ nych „Gardzienice”, gdzie pracował przez 28 lat. W 1985 roku wyreżyserował w Munster (Niemcy) „Prometeusza” wg. Ajschylosa. W latach 1992 - 94 współpracował z Teatrem Tanto w Wiedniu, w 1996 z duńskim Oyfn Veg. W „Gardzienicach” był odpo­ wiedzialny za stronę muzyczną projektów; w 2000 r., razem z zespołem Gardzienic, wydał płytę z muzyką antyczną (w aranżacjach Macieja Rychłego) ze spek­ taklu Metamorfozy. W 2001r wraz z Maciejem Ry­ chłym powołał w OPT Gardzienice projekt muzyczno - badawczy Orkiestra Antyczna, który dotyczył naj­ starszych, praktycznie nieznanych źródeł muzyki euro­ pejskiej. W 2003r. grupa wydała płytę Orkiestra An­ tyczna. W 2003 r. w wyniku współpracy Orkiestry A n­ tycznej z walijską grupą Earthfall Dance powstał spek­ takl Hodç Galatan , którego T. Rodowicz był współreżyserem. W lutym 2004r. wraz z Elżbietą Rojek i D o­ rotą Porowską powołał Stowarzyszenie Teatralne 179 �178-188 noty.ps 9/7/2006 4:34 PM NOTY O AUTORACH Chorea, którego jest prezesem T. Rodowicz jest auto­ rem muzyki do pierwszego spektaklu grupy Tezeusz w labiryncie (2004). We wrześniu 2005r. odbyła się premiera spektaklu Po ptakach, wspólnej produkcji Stowarzyszenia Chorea oraz walijskiej grupy Earthfall Dance. Tomasz Rodowicz jest współreżyserem spekta­ klu i odtwórcą jednej z głównych ról. Piotr Schollenberger - obronił w czerwcu 2006 r. pra­ cę doktorską poświęconą problemowi doświadczenia es­ tetycznego pod kierownictwem prof. dr hab. Alicji Ku­ czyńskiej w Zakładzie Estetyki Instytutu Filozofii UW Marcin Sutryk jest doktorantem na wydziale Filozofii w Instytucie Socjologii i Filozofii Uniwersytetu War­ szawskiego. Zajmuje się też malarstwem. Elżbieta Rojek - rozpoczęła karierę wokalną w 1986 roku z zespołem „Orkiestra św. Mikołaja”, zajmującym się tradycjami muzycznymi Łemków i Hucułów. W 1990 roku rozpoczęła współpracę z Ośrodkiem Prak­ tyk Teatralnych „Gardzienice”, zaś w 1994 dołączyła do niego na stałe. Wystąpiła w spektaklach Avvakum, Car­ mina Burana oraz Metamorfozy. W roku 2002, w ra­ mach działalności „Gardzienic” rozpoczęła, wraz z Do­ rotą Porowską, pracę nad projektem Tańce Labiryntu, który zajmował się tańcem antycznym, inspirowanym ikonografią zapisaną na wazach starożytnej Grecji. Za­ grała główne role we wspólnym projekcie (finansowa­ nym ze środków unijnego programu Kultura 2000) A n­ tycznej Orkiestry Gardzienic i brytyjskiego teatru tańca Earthfall, zatytułowanym Hode Galatan (2003), oraz Tezeuszu w labiryncie (2004), będącym jednocześnie jej debiutem reżyserskim wspólnie z Dorotą Porowską. Elż­ bieta Rojek brała również udział w filmie „Gardzienice Trening Aktorski” (2001) Michała Tarkowskiego i Włodzimierza Staniewskiego, jak również w filmie Jac­ ka Petryckiego „Metamorfozy” (2005). Płyty z jej udzia­ łem to: „Metamorfozy: muzyka antycznej Grecji” (2000) i „O miłości przy grabieniu siana” (2004) - pły­ ta oparta na poezji Wandy Czubernatowej. Maciej Rożalski - absolwent Instytutu Filozofii i Socjologii UW, obecnie na studiach doktoranc­ kich w Instytucie Sztuki PAN. Zajmuje się zagadnie­ niami z zakresu pogranicza antropologii kultury, fi­ lozofii kultury i estetyki - szczególnie rolą ruchu, tańca, ofiary w sztuce i rytuałach różnych kultur i systemów religijnych. Sam zajmuje się teatrem, między innymi jako uczestnik akademii Ośrodka Praktyk Teatralnych Gardzienice oraz jako perfor­ mer teatrów ulicznych. Alicja Sawicka - Absolwentka filozofii Uniwersytetu Warszawskiego (temat pracy magisterskiej: Czy możliwe są normy odbioru dzieła teatralnego?), doktorantka z Za­ kładzie Estetyki Instytutu Filozofii UW. Ma na swoim koncie publikacje poświęcone teatrowi oraz insceniza­ cjom Anny Augustynowicz (miesięcznik „Dialog”). Tomasz Szerszeń - absolwent Międzywydziałowych Indywidualnych Studiów Humanistycznych (MISH) na UW, doktorant w IS PAN, robi również dyplom na kierunku Fotografia w Szkole Filmowej w Łodzi. Od 2005 członek redakcji „Kontekstów”. Małgorzata Szum - krytyk teatralny; od 1992r. publi­ kacje w pismach: „Teatr” ; „Didaskalia”; „Dialog” ; „Scena” m.in. na temat dramaturgii i teatru brytyj­ skiego; W latach 2001-2005 Wicedyrektor Instytutu Kultury Polskiej w Londynie. Martin Litchfield West - ur. 1937. Od 1991 roku Se­ nior Research Fellow w All Souls College w Oksfordzie (uprzednio: w latach 1974-1991 Professor of Greek na University of London, w Bedford College, później w Royal Holloway i Bedford New College; w latach 1960-1963 Junior Woodhouse Research Fellow, w St. John’s College w Oksfordzie i w latach 1963-1974 Fel­ low and Praelector in Classics w University College w Oksfordzie), członek Akademii Brytyjskiej, Akade­ mii Europejskiej w Londynie i Akademii Umiejętności w Getyndze, uznawany za najwybitniejszego żyjącego grecystę, jest autorem kilkunastu ważnych książek, m. in. na temat metryki greckiej, krytyki tekstów, poezji elegijnej i jambicznej, oraz licznych edycji krytycznych. Laureat Nagrody Balzana (2000) w kategorii nauk hu­ manistycznych, społecznych oraz sztuk pięknych „za mistrzowskie edycje i komentarze poezji greckiej od Homera po tragedię attycką oraz za pionierskie studia nad nadal burzliwie dyskutowanymi - związkami po­ między Grecją i Orientem”. Autor ważnych monografii: Early Greek Philosophy and the Orient, Oxford 1971, Textual Criticism and Edi­ torial Technique, Stuttgart 1973, Studies in Greek Elegy and Iambus, Berlin 1974, Greek Metre, Oxford 1982, The Orphic Poems, Oxford 1983, Introduction to Greek Metre, Oxford 1987 (wyd. pol. pt. Wprowadzenie do metryki greckiej, przekł. J. Partyka, Kraków 2003), Stu­ dies in Aeschylus, Stuttgart 1990, Ancient Greek Music , Oxford 1992 (wyd. pol. pt. Muzyka starożytnej Grecji, przekł. A. Maciejewska, M. Kaziński, Kraków 2003), The East Face of Helicon: West Asiatic Elements in Gre­ ek Poetry and Myth, Oxford 1997. Jerzy S. Wasilewski - etnolog, doktor habilitowany, pracuje w Katedrze Etnologii i Antropologii Kulturo­ wej UW. W latach 1971-80 był uczestnikiem corocz­ nej ekspedycji IHKM PAN do Mongolii. Prowadził też penetrację etnograficzną innych krajów Azji. Autor książek: Podróż do piekieł, rzecz o szamańskich miste­ riach, Warszawa 1979, Tabu a paradygmaty etnologii, Warszawa 1989. 180 �178-188 noty.ps 9/7/2006 4:34 PM NOTY O AUTORACH Wiesława Wierzchowska - historyk i krytyk sztuki, redaktor w pismach PROJEKT i ASPIRACJE, stała współpraca z pismem krytyków POKAZ. Kuratorka wielu wystaw, autorka wywiadów z artystami, tekstów o sztuce, wstępów do katalogów wystaw. Opublikowa­ ła m.in. „Współczesny rysunek polski” (1982), „Sąd nieocenzurowany” (1989, drugi obieg), „Autoportrety (1991), «Andrzej Mierzejewski» (1997), «Aleksandra Jachtoma» (2003, ze Zbigniewem Taranienko), opra­ cowanie korespondencji «Panek-Gielniak» (2006, z Elżbietą Dzikowską). Danuta Wróblewska - Studia na Uniwersytecie War­ kę artystyczną. 1956 - 1983 praca w redakcji czasopi­ sma «Projekt». 1984 - 1989 współtwórczyni utworzo­ nego w Muzeum Archidiecezji Warszawskiej działu sztuki współczesnej. W latach 80. udział w ruchu kul­ tury niezależnej. 1990 - powołana do prowadzenia ga­ lerii Kordegarda (do 2001). W latach 80. i 90. publi­ cystka w czasopismach «Dom»,”Dom i wnętrze», «Po­ kaz». W 1995 założyła Muzeum Rzeźby A.Karnego w Białymstoku. Od 2001 roku ścisła współpraca z gale­ rią STUDIO. 2004 2006 redaktorka «Aspiracji» wyda­ wanych przez Akademię Sztuk Pięknych w Warszawie. Autorka i kuratorka wystaw, także autorka tekstów z zakresu polskiej sztuki współczesnej. szawskim w Instytucie Historii Sztuki. Uprawia kryty­ Podpis pod zdjęcie do Contents: Trening, Bułgaria, Radopy, maj 2005, od lewej Dominika Gorzkiewicz, Adam Biedrzycki, Dorota Porowska, fot. Andrzej Koziara 181 �178-188 noty.ps - 9/7/2006 4:34 PM Anna Bogdanowicz Summaries Zbigniew Benedyktowicz Continuity Jerzy S. Wasilewski The Travelling Ethnologist. Triste Arctique in a shamanic costume, under a festival masque The everyday life of the Eveny (so Vitebsky, 2005), a group of reindeer herders of Yakutia (Siberia) is split or dissociated in several ways. The male herders, mi­ grating continuously in the taiga, are separated from their settled-down womenfolk, which results in a ba­ sic discontinuity in the transmission of culture. With the post-soviet economic collapse animal husbandry lost its meaning. The purpose of the reindeer herders festival in Topolino is to re-establish hope and a sen­ se of meaning. Organized and choreographed by local authorities, which accounts for its bureaucratic folk­ lore and political nostalgia, it gives nevertheless the herders a rare chance “to show off themselves and to look at the others”. A crucial personage of the old culture, the shaman, moved away to the capital city, where the custo­ mers are. And so did another unusual member of the Eveny group, Anatoliy Alekseev, an outstan­ ding culture broker who introduced Savey, a sha­ man from the taiga, to the modern city public. With his truly tricksterian qualities, he provides an impressive mix of mythological and scientific expla­ nations for Savey’s actions, thus enriching their spiritual dimension and contributing to their at­ tractiveness (see his unusual photos from a shamanistic séance , showing allegedly supernatural po­ wers at work). CHOREA The chapter concerning Theatre Association „Cho­ rea” consists of the texts that provide the short glimpse at the three-year period of the Associa­ tion’s diverse activities. Though so young, the A sso­ ciation has its share in the history of its founders the former actors of The Center for Theatre practices “Gardzienice”: Tomasz Rodowicz, Elżbieta Rojek and Dorota Porowska. The Association continues artistic work and research around the culture of Ancient Greece, that its founders begun in Gardzienice. The two main areas of interest and exploration are an­ cient Greek music and dance and the priciple of choreia i. e. simultaneous use of dance, music and voice in performance. The Bulgarian “Banka" with Cheese and Spinach.” Tur­ kish" Coffee and Vine Leaves, or on the Need for Expe­ riencing the Different in the Theatrical Quest The text that opens the chapter (Bulgarian ‘banitza’with cheese and spinach, turkish coffe and vine leaves. About the need to experinece the Other in theatre rese­ arch) is an impression after the group’s journey to Bul­ garia between May and June 2005. It is a subjective account of a few meetings with Bulgarian folk cultu­ re, witch were also a search for inspiration to theatre work with iconography and music of Ancient Greece. Tomasz Rodowicz Why Antiquity, or the Condition of Europe The Chorea Theatrical Society (2004-2006) Too Late - The “Bulgaria-Balkan Epic” Project The text by Tomasz Rodowicz - one of the funders of the Association concerns the origins of the Associa­ tion and situates the phenomenon in the wider histo­ rical context and in the context of the personal expe­ rience of the author. The text is an attemt to sum up the hitherto achievements of the Association and sketch the plans for upcoming projects. Martin L. West Forward to the past translated by Marianna Cielecka Martin L. West Music af Ancient Greece. Its Transmission Then and Now translated by Sara Rodowicz, checked by Wło­ dzimierz Lengauer Martin L. West Ancient Greek Music: its transmission then and now translated by Maciej Kaziński, Anna Bogdanowicz The author of the three followig texts - Martin L. W est - the prominent clacissist and musicologist, author of Music of Ancient Greece (Polish translation by A. Maciejewska and M. Kaziński, Homini Publi­ shing House, 2003) visited Poland in October 2004 at the invitation of the Theatre Association Chorea and Homini Publishing House. During the visit he gave two of the three lectures published here (Music a f Ancient Greece. Its Transmission Then and Now In­ stitute of Art, Polish Institute of Science, Warsaw and Man, Destiny and Death in Indoeuropean Tradi­ tion, Jagiellonian University, Kraków). Krzysztof Bielawski The Paeans of Delphi —Historical Context Article by Krzysztof Bielawski is a fragment of the book (Poetic Texts of Greek music fragments) that is being prepared for publishing. He places the paeans that were performed at the occasion of Delphic fe­ stivals, in the religious, social and political context. 182 �178-188 noty.ps 9/7/2006 4:34 PM SUMMARIES Małgorzata Jabłońska He also writes about the performers - the technitai - artists of Dionysios that were associated in the guilds. Dariusz Kosiński Clouds Essay Clouds by Dariusz Kosiński is reflection after performance After the Birds (Theatre Association Chorea in cooperation with Earthfall Dance). The au­ thor situates the performance in the context of the contemporary theatre and music phenomena in Po­ land, inspired by the culture of Antiquity. He developes his iterpretation in relation to the text of Aritophanes The Birds, which was the pretext for the per­ formance. Dorota Porowska Theseus and the Labyrinth Dances Dorota Porowska writes about the beginning of the work with the group of the Dances of the Labyrinth, interweving the personal reflections with the techni­ cal explenations of the methods of work and giving some resources for the research that accompanied ńreadingi vase painting through the body. She also writes about the myth that became the basis for the performance Theseus in the Labyrinth and she explains interpretative traits that constitute the ńrealityi of the performance. Agata Zyglewska-Diduszko Theseus in the Labyrinth Then Agata Zyglewska, in her review of the prformance organizes her reasoning around the theree chosen motives: ‘Woman and Bull’, ‘Theseus and La­ byrinth’ and ‘Community’. She also stresses the cere­ monial - ritualistic traits as one of most crucial quali­ ties of the performance. Małgorzata Szum The light of Antic: Hode Galatan — Earthfall/Choreafirst part of the trilogy The text by Małgorzata Szum is an extended review of the performance Hode Galatan , which was produced in co-operation with Welsh company Earthfall Dan­ ce. The performance was the result of putting toge­ ther modern, urban form of choreography represented by the Welsh directors Jim Ennis and Jessica Cohen and interpretations of ancient Greek music performed by Ancient Orchestra run by the Polish director of the piece - Tomasz Rodowicz. The author notices in the piece the question about the form of art related to a an artist’s desire of experiencing the sacred. A t the same time there is a search for authenticity and a new language of expression reaching to the Greek roots of theatre and exploring the principle of chorea - the tri­ -unity of poetry, music and dance. The Dance —the Drama of the Body —the Order of the World The subject of the work on iconography of Ancient Greece is also undertaken by Małgorzata Jabłońska. In her text she undertakes profound interpretation of the labyrinth of signs: dance, gesture, body, rhythm, ri­ tual and those that are created in the relations and actions of the characters from the story in the performace Theseus in the Labyrith. She also records frag­ ments of different versions of the myth and in relation to these she draws her associations and possible lines of interpretation. Elżbieta Rojek A Few Thoughts On the Training The author analyses the emergent form of training that has been the result of many years of her work on Ancient Greek dance “reading” the movement from the paintings on ancient vases, relieves and other iconographic sources. She also talks about other inspira­ tions: film, diverse form of dance, literature, and gives an example how a piece of text was made into a piece of movement. She places her discoveries in the wider context of dance theory and research quoting for example Polish dance anthropologist Roderyk Lange. She concludes her text with a statement that training in itself does not have a stable value, it constantly de­ velops and inspires new projects. She also mentions that in her research she plans to look for the “three-di­ mensional” kind of movement that would be useful in exposing the meaning and the emotional content of dance. Maciej Rychły A Pterodactyl in a Compote — Subjective Notes from Work on Classical Music in Chorea The last text by musician and composer Maciej Rychły Pterodactylus in Stewed Fruit - Subjective N o­ tes from the work on Ancient Music with Chorea (The­ atre Association Chorea) is a collection of often hu­ morous reflections about the work with remaining fragments of Ancient Greek musical notation and composing music on their basis. The author writes about all the intricacies of the process, finds surpri­ sing analogies and in the end, appears to be a gifted storyteller. Krystyna Duniec The Body in the Theatre. From Transcendence to Trans­ gression Krystyna Duniec in her text analyzes functions of hu­ man body in a contemporary theatre. She shows how an artistic function of actor body has been changing during a discussion of different theatrical and theore­ tical concepts of the XX century art. 183 �178-188 noty.ps 9/7/2006 4:34 PM SUMMARIES Ewa Klekot, Tomasz Szerszeń “Anthropology is Not Enough to Understand What Hap­ pens with Man in the Face of Beauty...". A Record of a Conversation about D. Freedberg’s “The Power of Ima­ ges: Studies in the History and Theory of Response" The book by David Freedberg makes an important attempt at examining the image from an anthropolo­ gical vantage point. Although the author is by tra­ ining an art historian he challenged his discipline by writing that the whole discourse which emerged and grew around ’’art” is a mere evasion. The image al­ ways exerts a similar impact upon the recipient - Fre­ edberg drew attention to, i. a. the Freudian motif of suppression, and underlined the religious character of art and the image. The point of departure for rese­ arch into art is the question of iconoclasm. The pre­ sented text is a recorded conversation about the titu­ lar publication. Transformations of the Category of Aesthetics in the World of the Multimedia Alicja Kuczyńska Shall I Close My Eyes to See? It is true that we live in a world of images although their existence remains sightly ambiguous: increasin­ gly often they are shown not only in a completed form but are merely generated. For quite some time now, their exclusive and indisposable feature has ceased to be eyewitness perception comprehended literally, sin­ ce the winner in the competition with it is spontane­ ous imagination and its derivatives. Images exist, press all round us, and populate in great numbers all possible regions of cognition. Katarzyna Kasia The Author Within the context of the so-called “death” of the au­ thor in contemporary art I analyse two phenomena: the non-existent author (and his works) and collecti­ ve creativity rendered possible by the www web. I al­ so refer to real examples of unreal authors, inquiring into the merits of their works and pondering on the manner in which they are perceived by contemporary philosophy. Bogna J. Obidzińska Painting of the Pre-Raphaelites, or the Composition Which Can Be Itself In order to fulfil the function of depicting something else than itself, the painting must leave the the centre of attention. It is this act of departure that art wishes to avoid. Successive attempts at rendering the representing-represented dichotomy whole proved to be ineffective - abstraction resigns from the represented, illusionism - from the representing, academic realism transforms the represented in its own fashion, and al­ though the symbol combines both elements, the reci­ pient, while noticing them, incessantly wavers betwe­ en one and the other, unable to encompass both si­ multaneously. The Pre-Raphaelites insisted on the authenticity of art understood as creation based directly on Nature and according to its laws. The outcome of their work is painting which presents itself and thus makes it po­ ssible to establish contact with the reality to which it belongs and refers. In an aesthetic experience the Prerap h aelite oeuvre reveals both the image and the depicted world. Alicja Sawicka The Director’s Intentions. A Record of Assumptions This text is a “record” of assumptions about the inten­ tions motivating Krzysztof Kieslowski and the opi­ nions which this director could have voiced in a di­ scussion on "The eye, the view, representation. The image in culture”. All the questions and answers co­ me from the author of the article. The basic point of reference is a series of TV films made in 1988/1989 under the joint title of Decalogue. By citing the statements made by the director (K. Kie­ slowski About Myself, Kraków 1997) and proposing an interpretation of selected fragments of the Decalogue, the author outlines the artistic path followed by Kie­ ślowski (a departure from the documentary film for the sake of the feature film) as a consequence of per­ ceiving the danger that might be created by the power wielded by the director over the viewers of his films. In order to preserve a so-called director’s sincerity the artist begins to deprive himself of the right to use cer­ tain means while working on a concrete film. Reli­ nquishing them one after the other, he is finally is left with nothing and compelled to resign from making movies. This takes place in a situation when the di­ rector becomes aware of the necessity of taking into consideration three intermingling perspectives: the author or authors, the protagonists, and the spectator. As a consequence - he also experiences the need to suggest to the spectator the existence of these view­ points, a task achieved with the assistance of certain “signs”. The director is forced to leave behind assor­ ted traces of his presence in the film: sufficiently am­ biguous so that their meaning could not be identified with a certain single thought which he supposedly wi­ shed to express and at the same time sufficiently unambiguous so that they could be noticed by the spectator and recognised not as signs referring to so­ me sort of meanings. Unwilling to appear in the role of a judge (and not wishing to allow the recipient to assume such a rank) the director must accomplish wi­ thin the film an “interiorisation” of a single percep­ tion, i. e. his own and the spectator’s. The basic pro­ blem which concentrates the analyses and interpreta­ tions proposed by the author of this text, is the possi­ 184 �178-188 noty.ps 9/7/2006 4:34 PM SUMMARIES bility of implementing the above-outlined ideal and indicating those of its consequences which could turn against the good intentions of the artist who wishes to retain his honesty as a director. Piotr Schollenberger “Transcendental Narcissism" and the Philosophy of Art The author discusses the question of “narcissism”, specifically understood in the phenomenological works of Merleau-Ponty, in which it denotes a percep­ tion that discovers truth within itself, the unexpres­ sed, pre-rational truth of the world as it is, which best captures the process of painting as a work of art. Merleau-Ponty believes that although it evades the cla­ ims made by the rationalising description, the relation between the visible and the invisible generates a lingu­ istic, discursive meaning. In other words, it is possible to speak about art in the language of philosophy and, in addition, to speak well by doing justice to a given work of art, or not. Does the philosophical discourse apply pa­ inting as an illustration, or perhaps it unites in a com­ mon objective the solution of the mystery of visibility, or discovers within it its own “silent” reflection? Regardless of the answers we give to these questions, the problem of “narcissism” - a perception which finds the truth wi­ thin itself - remains a problem not only of contempora­ ry philosophy but also of contemporary art. Maciej Rozalski The “Animation" of the Image as a Method of Creating a Theatrical Work The text focuses on the possibility of “animating” an already completed work of art which serves as a the­ me and source of inspiration in the process of creating another artwork. The author cites the example of the efforts pursued by the “Gardzienice” company while referring to ancient Greek vase painting, primarily the Francois Vase, as well as iconographic themes relating to the Greek Cabiri mysteries. simir Malevich. This was the form which in the ar­ tist’s oeuvre acted as a point of departure and a goal, by designating the beginning or signalising the end. Furthermore, the form in question encloses all the su­ prematist accomplishments of the painter. The artic­ le tries to decipher the form of the square as a unique boundary. Aleksander Jackowski Hasior Recalled Greenaway d la “Greenaway" —or an Englishman’s Cre­ ative UNIVERSE in a Nutshell is a cursory survey of the wide spectre of films by Peter Greenaway from the per­ spective of innumerable webs composed of events, symbols and figures. The whole Greenaway oeuvre, his collages - the reference to earlier and later works, the creation of imagery and installations or theatrical-ope­ ra spectacles which supplement his cinematic pursuits - enable the spectator to enter premises full of artifacts created not necessarily in a manner resembling the conditions and events transpiring in our world, and to cross the boundaries of a separate Universe. The artic­ le is an attempt at finding a key to this sophisticated multi-level world composed of a labyrinth of images, and at placing Greenaway’s work within a certain fra­ mework of contemporary philosophical thought, toge­ ther with the prime ascertainment that the world de­ picted by the author of The Pillow Book ceased presen­ ting something and became art solus ipse, part of the post modern current of multiplying Borgesian maps. The creative Universe, including every film, comprises maps of a new world, a new self-reference hyper-reali­ ty, a film model of simulation. The spectator - invited to take part in the game, to watch the film world, to celebrate the webs of connections, and to seek keys and open successive domains concealing myriad refe­ rences and finely constructed mini-truths, enters a world of a schematic construction as subtly knit as Descartes’ model of reality, a Magic World of a Creati­ ve Universe built by a certain Englishman. Aleksandra Kos The Text of the Image Although the perception of the photograph as a “mir­ ror of reality” is universal, it cannot be upheld. The process of noticing the complexity of relations betwe­ en language and reality is by no means a new discove­ ry. Already at the very outset of photography there appeared theoretical opinions indicating that it faith­ fully registers only the physical world while the rema­ ining meaning is created by a cultural superstructure. Photography is a text. Jerzy Prokopiuk Marcin Sutryk “The Black Square” by Kasimir Malevich The author attempts to define the role played by the form of the square in the suprematist painting by K a­ 185 What we can do with Gurdjieff? a renowned Polish anthroposophist and translator (R. Steiner, C. G. Jung, E. Fromm, M. Eliade), puts Gur­ djieff s teachings in a historical theosophical context. He sees them as syncretic, anti-Christian, pseudo-Su­ fi and negative Gnostic teachings. Still his advice is not to fight them but to transform them. Zbigniew Osinski Contribution to the Reception of Gurdjieff The interest in Gurdjieff disclosed by Grotowski was the outcome of his years-long friendship with Peter Brook, starting with the 1960s. Its evidence includes the correspondence, cited in the article, between the �178-188 noty.ps 9/7/2006 4:34 PM SUMMARIES Customs Office in Zgorzelec and Jędrzej Selle (in 1966-1971 deputy head of administration at the La­ boratorium Theatre in Wrocław, in 1972-1978 head of organisation entrusted with the duties of deputy director), who in December 1968 brought Grotowski’s books over to Poland. The more than ten titles, primarily classics of literature, philosophy and mysti­ cism, included French translations of Gurdjieff ’s Belzebub’s Tales to His Grandson , 1950 (Récits de Belzébuth a son petit-fils) and P. D. Uspiensky’s In Search of the Miraculous: Fragments of an Unknown Teaching, 1949 (Fragments dun enseignement incon­ nu), highly regard by the Gurdjieff circles. In the light of the documents cited in the article the beginnings of more profound interest in Gurdjieff could be dated as 1968. I discuss the copy of Uspiensky’s book given to me by Grotowski in 1982, prior to his final departure from Poland. I also recall that the part of the young Gurdjieff in Jeanne de Salzmann’s and Peter Brook’s Me­ etings with Remarkable Men (1978) was supposed to have been played by Ryszard Cieślak. Grotowski was not interested in having some of his te­ xts, originally published in the West, translated in Po­ land. They included his study on Gurdjieff - A Kind of Volcano. An Interview with Jerzy Grotowski, based on three meetings with Michel de Salzmann in Paris in 1991, published in French in Switzerland in 1992, and in English in the U SA in 1996. In this case, however, the Polish translation was issued in November 2001, almost three years after Grotowski’s death. His heirs agreed to the request made by Peter Brook, who tur­ ned to them in connection with a publication prepa­ red upon the occasion of a conference held in Wro­ cław - “Towards the essence. Georgiy Ivanovich Gur­ djieff - impact and significance”. It is a great pity that we do not have at our disposal a precise list of Grotowski’s book collection, and that all chances for such a list will be lost irreversibly. Gro­ towski was to a considerable degree influenced by a dialogue with certain book, as I mentioned more extensively in the article Dzieło Jerzego Grotowskiego jako przedmiot badań (The Works of Jerzy Grotowski as a Topic of Research), published in this issue of “Konteksty”. Finally, I would like to mention that, as far as I know, Grotowski never connected his name with any of the Gurdjieff groups; on the other hand, he harboured the conviction, which he shared with others, including me, about the absence of any sort of a missionary inc­ lination both on the part of Gurdjieff himself and his followers. Naturally, we cannot exclude the possibili­ ty that even if he had not met Peter Brook, Grotow­ ski could have stumbled upon Gurdjieff in some other way. These are, however, mere speculations which it is best to evade. Jacek Dobrowolski „Guru Gurdjieff" a Polish poet, critic and translator, criticizes Gurdjieff following Anthony Storr’s diagnosis published in his Feet of Clay. Saints, Sinners and Madmen: a Study of Gurus as a charismatic, highly narcissistic manipula­ tor who abused his students. Dobrowolski sees his te­ aching as a distorted Sufi doctrine combined with wild theosophical theories of his own making. Nikolai Evreinov Towards the Philosophy of the Theatre The author poses a question about the essence of the theatre by opposing the generally accepted perception of the theatre as entertainment or narrowly compre­ hended “art”. Nikolai Evreinov saw the presence of the theatre in simplest human activity, claiming that each person possesses a theatrical drive and instinct which compel him to conduct constant transforma­ tions both of reality and himself. Stress is placed on the fact that we render our life theatrical already in childhood, if only in the assorted games we play. The role of games among Indian tribes, Mexicans, etc. is also discussed. Finally, Evreinov was one of the first to introduce the concept of the theatralisation of life, which remains fundamental for such domains as the anthropology of the theatre or performance studies. Julia Holewińska A Pearl from an Old Curiosity Shop A t attempt at a brief presentation of the life and works of Nikolai Evreinov - one of the leading figures of the Russian Silver Age. This extended biogramme mentions both Yevreinov’s involvement in successive artistic initiatives, including the establishment of the “Under the Homeless Dog” club, his activity in “The Crooked Mirror”, and theoretical texts. The author draws attention to the multitude of pro­ fessions pursued by Evreinov, who was a director, a philosopher, an actor, a playwright and a theoreti­ cian of art. Sprostowanie: W poprzednim numerze pisma w artykule pani Aleksandry Melbechowskiej-Luty pt. Harmonia mundi. Kilka refleksji o obrazowaniu Stanisława Fijałkowskiego, na s. 105 doszło do pomylenia podpisu pod jedną z ilu­ stracji. Zamiast Grafika komputerowa, 2002 powinien być podpis Orion linoryt 1969. Za pomyłkę przepraszamy. 186 �178-188 noty.ps 9/7/2006 4:34 PM Polska Sztuka Ludowa KONTEKSTY ♦ CULTURAL ANTHROPOLOGY ♦ ETHNOGRAPHY ♦ ART^ 2006 rok LX nr 2 (273). Indeks 369403. ISSN 1230-6142. Cena 15 zł INSTITUTE OF ART POLISH ACADEMY OF SCIENCES, CULTURE FOUNDATION, LIBER PRO ARTE Contents 2 2006 Zbigniew B enedyktowicz Continuity J ERZY S. W asilewski The Travelling Ethnologist. Triste Arctique in a shamanic costume, under a festival masque Chorea A n n a B OGDANOWICZ The Bulgarian “Banica” with Cheese and Spinach.” Turkish” Coffee and Vine Leaves, or on the Need for Experiencing the Different in the Theatrical Quest T OMASZ R odowicz Why Antiquity, or the Condition of Europe The Chorea Theatrical Society (2004-2006) Too Late - The “Bulgaria-Balkan Epic” Project M ARTIN L. W est Forward to the past translated by Marianna Cielecka M ARTIN L. W est Man, Destiny and Death in Indoeuropean Tradition translated by Sara Rodowicz, checked by Włodzimierz Lengauer M ARTIN L. W est Ancient Greek Music: its transmission then and now translated by Maciej Kaziński, Anna Bogdanowicz K rzysztof B ielawski The Paeans of Delphi —Historical Context D ariusz K osiński Clouds D o ro ta Porow ska Theseus and the Labyrinth Dances A g a t a Zyglew ska -D iduszko Theseus in the Labyrinth M ałgorzata S zum “The World on Antiquity" Hode Galatan — Earthfall/Chorea- First Part of the Trilogy M ałgorzata J abło ń ska The Dance —the Drama of the Body —the Order of the World 187 �178-188 noty.ps 9/7/2006 4:34 PM El żbieta R ojek Several Thoughts on Training A Few Thoughts On the Training? M aciej R ychły A Pterodactyl in a Compote —Subjective Notes from Work on Classical Music in Chorea K rystyna D uniec The Body in the Theatre. From Transcendence to Transgression Ew a K lek o t , T om asz S zerszeń “Anthropology is Not Enough to Understand What Happens with Man in the Face of Beauty ...’’. A Record of a Conversation about D. Freedberg’s “ The Power of Images: Studies in the History and Theory of Response" Transformations of the Category of Aesthetics in the World of the Multimedia A licja K uczyńska Shall I Close My Eyes to See? K atarzyna K asia The Author B o g n a J. O bidzińska Painting of the Pre-Raphaelites, or the Composition Which Can Be Itself A licja S aw icka The Director’s Intentions. A Record of Assumptions Pio tr S chollenberger “Transcendental Narcissism" and the Philosophy of Art M aciej R ó żalski The “Animation" of the Image as a Method of Creating a Theatrical Work A leksandra H irszfeld Greenaway d la “Greenaway" —or an Englishman’s Creative UNIVERSE in a Nutshell A leksan dra K oś The Text of the Image M arcin S utryk “The Black Square" by Kasimir Malevich A leksander J ackow ski Hasior Recalled J erzy Prokopiuk What we can do with Gurdjieff? Zbigniew ó sinski Contribution to the Reception of Gurdjieff J acek D obrow olski Guru Gurdzijew N ikolai Evreinov Towards the Philosophy of the Theatre J ulia H olew ińska A Pearl from an Old Curiosity Shop 188 � https://zbiory.etnologia.uw.edu.pl/files/original/d1fc0a70d32de1c10029f7b688a66552.pdf f169a34bb709d7840c216818097ac698 Dublin Core The Dublin Core metadata element set is common to all Omeka records, including items, files, and collections. For more information see, http://dublincore.org/documents/dces/. Title A name given to the resource Polska Sztuka Ludowa - Konteksty Text A resource consisting primarily of words for reading. Examples include books, letters, dissertations, poems, newspapers, articles, archives of mailing lists. Note that facsimiles or images of texts are still of the genre Text. Dublin Core The Dublin Core metadata element set is common to all Omeka records, including items, files, and collections. For more information see, http://dublincore.org/documents/dces/. Relation A related resource oai:cyfrowaetnografia.pl:publication:5313 Date A point or period of time associated with an event in the lifecycle of the resource 2003 Identifier An unambiguous reference to the resource within a given context oai:cyfrowaetnografia.pl:4935 Title A name given to the resource Noty o autorach/ Polska Sztuka Ludowa - Konteksty 2003 t.57 z.1-2 Description An account of the resource Polska Sztuka Ludowa - Konteksty 2003 t.57 z.1-2; s.287-290 Language A language of the resource pol Publisher An entity responsible for making the resource available Instytut Sztuki PAN Format The file format, physical medium, or dimensions of the resource application/pdf PDF Text Text capture metadata for PDF documents Text Hanna Baltyn - absolwentka Wydziału Wiedzy o Te­ atrze Akademii Teatralnej w Warszawie; historyk, kry­ tyk, tłumaczka, wydawca, redaktor, pisała doktorat pod kierunkiem prof. Zbigniewa Raszewskiego (Świat widowisk Warszawy XIX wieku). Były pracownik IS PAN („Polish A r t . Studies") i Ministerstwa Kultury i Sztuki. Przez ostatnie 10 lat była redaktorem wydaw­ nictwa Egmont. Współpracuje z Polskim Radiem, stale publikuje recenzje książkowe w „Nowych Książkach" i teatralne w „Teatrze" i „Teatrze Lalek". Okazjonalnie współpracuje z tzw. prasą kobiecą. Opublikowała wy­ wiad-rzekę z Antonim Marianowiczem (Zycie surowo wzbronione). Przełożyła m.in. oksfordzką Historię Teatru pod redakcją Johna Russela Browna (wyd. Bertel¬ smann). Przełożyła także pod pseudonimem Marek Karpiński setki książeczek dla dzieci; także wierszem. Maciej Bańkowski - absolwent Instytutu Anglistyki UW. Urodzony w Warszawie w wieku 5 lat wyjechał wraz z rodzicami do Anglii, gdzie wychowywał się do 15 roku życia. Po 15 letnim pobycie w Polsce (1966-81) wyemigrował ponownie do Austrii, gdzie przebywał do 1995r. Obecnie mieszka w Polsce, zajmuje się tłuma¬ czeniami (angielski, niemiecki) oraz redakcją tekstów anglojęzycznych ukazujących się w Polskich i zagra¬ nicznych czasopismach. Współpracuje m.in. z redak¬ cją „Kontekstów" oraz warszawskim biurem „Reader's Digest" (Przegląd). Małgorzata Baranowska - poetka, krytyk i historyk literatury. Autorka m.in. takich książek jak Pamiętnik mistyczny, Surrealna wyobraźnia i poezja, To jest wasze życie, Warszawa. Miesiące, lata wieki oraz wielu artyku­ łów z zakresu wyobraźni symbolicznej i kultury maso­ wej, dwóch tomów wierszy Miasto, Zamek w Pirene­ jach. Ogłasza w „Twórczości" Prywatną historię poezji. Zbigniew Benedyktowicz - antropolog kultury, re¬ daktor naczelny miesięcznika „Konteksty. Polska Sztu¬ ka Ludowa". Członek redakcji „Kwartalnika Filmowe­ go". Kierownik Pracowni Antropologii Kultury, Filmu i Sztuki Audiowizualnej Polskiej Akademii Nauk. Au¬ tor prac z zakresu wyobraźni symbolicznej i antropolo¬ gii współczesnej. Współautor książki Dom w tradycji lu­ dowej (1993). Autor pracy Portrety obcych (2000). Dorota van Bercken - tłumaczka literatury nider¬ landzkiej, tłumaczyła m.in. książkę dla dzieci pisarki Thei Beckman, mieszka w Warszawie. Anna Bolecka - polonistka, powieściopisarka, studia UW. Zadebiutowała w 1989 roku powieścią Leć do nie­ ba. W 1994 roku opublikowała powieść Biały kamień, za którą otrzymała nagrodę im. Stanisława Reymonta. Kolejna powieść Kochany Franz (1999) została wyróż¬ niona nagrodą Pen-Clubu. Obie te powieści są prze¬ tłumaczone na kilka języków, m.in.: niemiecki, nider287 Noty o autorach landzki, duński i portugalski. W roku 2002 ukazała się powieść dla dzieci pt. Latawce. Mieszka w Warszawie. Wojciech Bońkowski - absolwent italianistyki i mu­ zykologii UW, tłumacz. Z zamiłowania enolog - wraz z Markiem Bieńczykiem wydał ostatnio przewodnik Wina Europy. Dariusz Czaja - antropolog kultury, absolwent etno­ logii UJ. Adiunkt w Instytucie Antropologii Kultury i Etnologii UJ, członek redakcji „Kontekstów". Redak­ tor książek Mitologie popularne (1994) i Metamorfozy ciała (1999). Zajmuje się zjawiskami kultury współcze­ snej, publikuje artykuły z dziedziny antropologii filmu, teorii symbolu, myślenia mitycznego. W druku jest je¬ go książka Smak fragmentu. Narracje antropologiczne (Wydawnictwo Uniwersyteckie, 2003). Małgorzata Dziewulska - autorka książek Teatr zdra­ dzonego przymierza oraz Artyści i pielgrzymi. Zajmuje się obsługą literacką teatrów: Starego, Narodowego, obecnie Dramatycznego. Wykładowca Akademii Te¬ atralnej w Warszawie. Hanna Faryna-Paszkiewicz, dr historii sztuki, pra­ cownik Instytutu Sztuki Pan, kierownik Pracowni Bi¬ bliograficznej. Redaktor i współautor tomów w serii „Polska Bibliografia Sztuki", 1801-1944. Autorka licz¬ nych artykułów z zakresu historii architektury i plasty¬ ki XX wieku oraz o tematyce varsavianistycznej, dru¬ kowanych m.in. w „Architekturze", „Kronice Warsza¬ wy", „Biuletynie Historii Sztuki" w serii Biblioteka To­ warzystwa Opieki nad Zabytkami, a także dwóch mo­ nografii o historii i architekturze Saskiej Kępy (wyd. 1998 i 2001), monografii Władysław Podkowiński, Aleja Zasłużonych. Cmentarz Powązkowski, Cmentarze Żydow­ skie w Warszawie; współautorka Atlasu Zabytków Archi­ tektury w Polsce (2001) i Przewodnika po Wyspach Kana­ ryjskich (2003). Współpracuje z redakcjami encyklope¬ dii (Saur, WEP), a także z Polskim Radiem. Amelia Franas - studentka V roku etnologii UJ. Jan Gondowicz - krytyk, wydawca, współpracownik „Tygodnika Powszechnego"; wydał m.in. Marmur Josifa Brodskiego, Słownik komunałów Gustawa Flauberta, Zoologię fantastyczną uzupełnioną. Mieszka w Warszawie. �NOTY O AUTORACH Ruth Ellen Gruber - amerykańska pisarka, dzienni­ karka i fotograf, od wielu lat mieszka w Europie, obec­ nie w Umbrii i w Budapeszcie. Przez ponad dziesięć lat była korespondentką United Press International (m.in. w Rzymie, Brukseli, Londynie, Belgradzie, Wiedniu oraz w Warszawie, w której pracowała w okresie pierwszej Solidarności i stanu wojennego i skąd w 1983 roku została wydalona pod fałszywym zarzutem szpiegostwa). Jest autorytetem w sprawach dotyczących współczesnych Żydów europejskich. Wy¬ kłady z tej dziedziny wygłaszała na uniwersytetach amerykańskich (m.in. Harvard, Brandeis, Brown, Hunter College) i w placówkach europejskich (m.in. Moses Mendelssohn Zentrum w Poczdamie, Dom A n n y Frank w Amsterdamie). Jest autorką kilku ksią­ żek (m.in. Upon the Doorposts of Thy House: Jewish Li­ fe in East-Central Europe, Yesterday and Today (1994); Jewish Heritage Travel: A Guide to East-Central Europe (1992/94/99). Wkrótce, nakładem wydawnictwa Po¬ granicze ukaże się polski przekład jej ostatniej książki Virtually Jewish: Reinventing Jewish Culture in Europe (University of California Press, 2002). Jej artykuły i reportaże ukazują się od lat w prasie amerykańskiej (m.in. „New York Times", „International Herald Tri­ bune", „Business Week", „Media Studies Review") i izraelskiej („Ha'aretz"). Miała także kilka wystaw fo¬ tograficznych we Włoszech i na Węgrzech. Julia Hartwig - poetka, eseistka i tłumaczka, laure­ atka wielu nagród i wyróżnień. Opublikowała nastę­ pujące tomiki poetyckie Pożegnania, Wolne ręce, Dwoistość, Czuwanie, Obcowanie, Czułość, Nim opa­ trzy się zieleń, Zobaczone, Przemija postać świata oraz ostatnie zbiory poetyckie - Nie ma odpowiedzi (2001), za który była nominowana do Nagrody Nike, Wiersze amerykańskie (2002) oraz Błyski (2002); szki­ ce: Z niedalekich podróży, Dziennik amerykański; mo¬ nografie: Apolinaire, Gerard de Nerval; książki dla dzieci (pisane wraz z Arturem Międzyrzeckim): Jaś i Małgosia, Przygody poziomki, Tomcio Paluch, Wielki pościg. Maria Janion - historyk literatury i historyk idei, kry¬ tyk literacki. Profesor IBL PAN, wykładowca na UW. W latach 1956-89 zajęcia w WS Pedagogicznej w Gdańsku, a następnie na Uniwersytecie Gdańskim. Opublikowała m.in. Zygmunt Krasiński, debiut i dojrza­ łość (1962), Romantyzm. Studia o ideach i stylu (1969), Romantyzm. Rewolucja. Marksizm. Kolokwia gdańskie (1972), Humanistyka. Poznanie i terapia (1974), Go­ rączka romantyczna (1975), Literatura wobec wojny i okupacji (1976), Odnawianie znaczeń (1980), Seria Transgresje. Czas formy otwartej; Wobec zła (1989), Ży¬ cie pośmiertne Konrada Wallenroda (1990), Projekt kry¬ tyki fantazmatycznej (1991), Czy będziesz wiedział, co przeżyłeś, Kobiety i duch inności (1996), Płacz generała. Eseje o wojnie (1998). 288 Piotr Kłoczowski - eseista, edytor, wydawca m.in. Konstantego Jeleńskiego, Jana Kotta, Kawafisa (wspól­ nie z Zygmuntem Kubiakiem), Nicola Chiaromonte. W 1993 roku ogłosił swoje rozmowy z Józefem Czap­ skim. Wykłada w Akademii teatralnej w Warszawie. Bohdan Kos - doktor fizyki ( U W ) , tłumacz z hebraj­ skiego (Sefer Jecira), znawca kabały, poeta (Podróż złudna, Tikkun, Warszawa 1992), jego wiersze ukazały się także w antologiach: Mrok i gwiazda. Mroczna po­ ezja miłosna, Orfeusz. Rozmowa w słowie, Das land Ulro nach Schliessung dar Zimtländen wydawca (wraz z Iwo­ ną Arkuszewską prowadzi wydawnictwo Tikkun). Pu­ blikował w „Gnosis", „Znaku", „Odrze", „Manuskrip­ te" (czasopismo literackie - Austria), „Czasie Kultu¬ ry", „Kulturze Niezależnej". Obecnie bezrobotny. Antoni Kroh - historyk kultury, literat. Długoletni współpracownik kwartalnika „Konteksty - Polska Sztuka Ludowa". W latach siedemdziesiątych komi¬ sarz konkursów i wystaw sztuki ludowej Karpat Pol¬ skich. Współautor wystaw: „Łemkowie, Duchy epoki, czyli pierwsza wojna światowa trwa do dziś", „Spisz" i innych. Opublikował m.in: Współczesna rzeźba ludo­ wa Karpat Polskich (1979), Sklep potrzeb kulturalnych (tom szkiców o Podhalu, 2000), Tatry i Podhale (Seria Wydawnictwa Dolnośląskiego A to Polska właśnie, 2002), O Szwejku i o nas (emocje polsko-czeskie w XIX i XX w). W przygotowaniu m.in.: Prywatny lek­ sykon współczesnej polszczyzny (wspólnie z Barbarą Magierową; słownik nowych zjawisk w polszczyźnie po­ tocznej po 1945 r.). Danuta Kuźnicka - jest adiunktem w Instytucie Sztu¬ ki Polskiej Akademii Nauk, gdzie pełni funkcję kierow¬ niczki Zakładu Historii i Teorii Teatru. Wykłada w Akademii Teatralnej im. Aleksandra Zelwerowicza w Warszawie. Prowadzi badania nad teatrem współcze¬ snym i teorią teatru. Obecnie pracuje nad monografią poświęconą twórczości Jerzego Grzegorzewskiego. Lew Łosiew - profesor literatury rosyjskiej i dziekan rusycystyki w Dartmouth College, prozaik, eseista, po¬ eta. Opublikował m.in. On the Beneficence of Censor¬ ship: Aesopian Language in Modern Russian Literature, Poetika Brodskogo oraz ośmiu tomów poetyckich i pro¬ zatorskich. Jerzy Łoziński - filozof i tłumacz, pracuje jako starszy wykładowca w Zakładzie Filozofii Nowożytnej Wy­ działu Filozofii i Socjologii UW. Zbysław Marek Maciejewski (16 V I 1946 Pohulanka - 2 X 1999 Kraków) Odbył studia na Wydziale Malarstwa krakowskiej Akademii Sztuk Pięknych. Dyplom uzyskał w pracow¬ ni Wacława Taranczewskiego w 1969 roku. Był profe- � https://zbiory.etnologia.uw.edu.pl/files/original/e3d896dd04f390c7c74d8236ade0e3b9.pdf 9d9cf4c7076a42be597466e1680dadb8 Dublin Core The Dublin Core metadata element set is common to all Omeka records, including items, files, and collections. For more information see, http://dublincore.org/documents/dces/. Title A name given to the resource Polska Sztuka Ludowa - Konteksty Text A resource consisting primarily of words for reading. Examples include books, letters, dissertations, poems, newspapers, articles, archives of mailing lists. Note that facsimiles or images of texts are still of the genre Text. Dublin Core The Dublin Core metadata element set is common to all Omeka records, including items, files, and collections. For more information see, http://dublincore.org/documents/dces/. Relation A related resource oai:cyfrowaetnografia.pl:publication:6495 Rights Information about rights held in and over the resource Licencja PIA Date A point or period of time associated with an event in the lifecycle of the resource 2005 Subject The topic of the resource streszczenie Identifier An unambiguous reference to the resource within a given context oai:cyfrowaetnografia.pl:6068 Title A name given to the resource Noty o autorach/ Summaries/ Contents/ Polska Sztuka Ludowa - Konteksty 2005 t.59 z.2 Description An account of the resource Polska Sztuka Ludowa - Konteksty t.59 z.2, s.142-151 Creator An entity primarily responsible for making the resource Polska Sztuka Ludowa - Konteksty-redakcja Language A language of the resource pol., ang. Publisher An entity responsible for making the resource available Instytut Sztuki PAN Type The nature or genre of the resource czas. Format The file format, physical medium, or dimensions of the resource application/pdf PDF Text Text capture metadata for PDF documents Text Noty o autorach Hartmann mógł wyjechać do Monachium na studia dyrygenckie (1908-1912) u Felixa Mottla, ucznia i przyjaciela Richarda Wagnera. Spotkanie z Gurdżije­ wem w 1916 roku w St. Petersburgu stanowiło punkt zwrotny w jego życiu. Przez następnych dwanaście lat de Hartmann i jego żona Olga pracowali blisko z Gur­ dżijewem. W latach 1922-1929 mieszkali w instytucie Gurdżijewa we Francji, gdzie skomponowanych zosta­ ła większość utworów. W końcu lat czterdziestych i na początku pięćdziesiątych Jeanne de Salzmann zaprosi­ ła go na koncerty muzyki, którą skomponował z Gurdżijewem. W tym okresie de Hartmann nadzorował proces wydawania zapisów nutowych oraz skompono¬ wał nowe utwory do ruchów i świętych tańców Gurdżijewa. NOTY BIOGRAFICZNE AUTORÓW BLOKU O GURDŻIJEWIE: Peter Brook (ur. 1925) jest dyrektorem Międzynaro­ dowego Ośrodka Twórczości Teatralnej w Paryżu. Wcześniej pracował jako reżyser i dyrektor w The Royal Shakespeare Company w Wielkiej Brytanii. Wystawił wiele przełomowych przedstawień teatral­ nych, do których należą: Marat/Sade, Sen nocy letniej i Mahabharata. We współpracy z Jeanne de Salzmann wyreżyserował film Meetings with Remarkable Men (Spotkania z wybitnymi ludźmi). Jego książka The Emp¬ ty Space (Pusta przestrzeń), podejmująca problematykę istoty i roli teatru, należy do najważniejszych publika­ cji o teatrze XX wieku. Henriette Lannes (1899-1980) była londyńską wysłanniczką Jeanne de Salzmann. Dzięki niej Praca w Anglii posiada tak silne podstawy. Przez ponad trzy dziesięciolecia pracowała w Londynie, przyjmując na siebie dodatkowo odpowiedzialność za prowadzenie pracy w Lyonie. Była gwarantem etosu, dynamiki i ukierunkowania Pracy. James Moore jest autorem biografii Gurdżijewa (1991) oraz książki Gurdjieff and Mansfield (1980). Pracuje w Londonie w Gurdjieff Studies Group. Pauline de Dampierre, pracowała jako adwokat i dziennikarka. Spotkała Gurdżijewa w 1942 roku i do swej niedawnej śmierci była jedną z głównych prowa¬ dzących pracę w Paryżu. Rozmowy z nią na temat na¬ uczania Gurdżijewa ukazały się w czasopismach „Para­ bola" i „Material for Thought". Fritz Peters jest autorem dwóch tomów wspomnień 0 Gurdżijewie: Boyhood with Gurdjieff (1964) oraz Gurdjieff Remembered (1965). Joanna Haggarty była członkinią The Gurdjieff Socie¬ ty of London i została wprowadzona w Pracę przez mat­ kę, uczennicę Piotra D. Uspieńskiego. Uczestniczyła w ostatnim wykładzie Uspieńskiego w 1947 roku w Londynie, a następnie dołączyła do grupy prowa­ dzonej przez Kennetha Walkera. Gurdżijewa spotkała na krótko w 1949 roku, po czym, w tym samym roku rozpoczęła naukę ruchów z Alfredem Etievantem. Brała udział w dwóch filmach dokumentujących Ru¬ chy oraz w filmie Petera Brooka Spotkania z wybitnymi ludźmi. Przez wiele lat była jedną z głównych nauczy¬ cielek Ruchów w Londynie i w Norwegii. Zmarła w 1994 roku. Laurence Rosenthal jest kompozytorem, pianistą 1 dyrygentem. W jego dorobku znajdują się kompozy¬ cje do wielu filmów i realizacji telewizyjnych. Dokonał aranżacji i orkiestracji muzyki do filmu Spotkania z wy­ bitnymi ludźmi Petera Brooka, na którą składały się liczne fragmenty skomponowane przez Gurdżijewa i Thomasa de Hartmanna. Razem z Lindą Daniel¬ -Spitz i Charlesem Ketchamem opracował wydanie krytyczne Music for the Piano Gurdżijewa i de Hart­ manna (Wergo/Schott Recordings). Thomas de Hartmann (1885-1956) był kompozyto¬ rem i pianistą, który współpracował bezpośrednio z Georgijem I . Gurdżijewem w latach 20. XX wieku. Po uzyskaniu dyplomu konserwatorium w St. Peters¬ burgu (1903) rozpoczął karierę baletem Szkarłatny kwiat, wystawionym w petersburskim Teatrze Marińskim z Anną P. Pawłową, Tamarą P. Karsawiną, Micha¬ iłem M . Fokinem i Wacławem Niżyńskim w obsadzie. W uznaniu dla tego przedstawienia car Mikołaj I I zwolnił go z czynnej służby wojskowej, aby umożliwić mu całkowite poświęcenie się muzyce. Dzięki temu de 142 Jeanne de Salzmann (1889-1990), córka Julesa Allemanda, znanego szwajcarskiego architekta, studiowa¬ ła muzykę (fortepian, kompozycję i dyrygenturę) w konserwatorium w Genewie. Była tancerką i na¬ uczycielką rytmiki oraz uczennicą Emile'a Jaques-Dalcroze'a, z którym pracowała w Hellerau w Niemczech, w awangardowym instytucie sztuki, tańca i teatru. Spotkała tam malarza i scenografa, Alexandra de Sal¬ zmanna, którego poślubiła w 1917 roku. Podczas re¬ wolucji w Rosji mieszkała z mężem w Tiflisie w Gruzji, gdzie otworzyła szkołę tańca i muzyki. W 1919 roku kompozytor Thomas de Hartmann przedstawił mał¬ żeństwo de Salzmannów Gurdżijewowi. Spotkanie to miało decydujące dla nich znaczenie. Z upływem lat �NOTY O AUTORACH Jeanne de Salzmann stała się najbardziej zaufaną asy­ stentką Gurdżijewa, który pod koniec życia wyznaczył ją na kontynuatorkę swej pracy. Pod jej kierownic­ twem nauczanie Gurdżijewa rozwinęło się i poszerzyło. Doprowadziła ona do połączenia wielu grup pracują­ cych w odosobnieniu. Nadzorowała publikacje i tłu­ maczenia książek Gurdżijewa. Przez ponad czterdzieści lat pracowała z uczniami, by zachować i przekazać da­ lej ćwiczenia i tańce opracowane przez Gurdżijewa. Wyjątkowy cykl filmów dokumentalnych zatytułowa­ ny Sacred Dances daje świadectwo jej pracy i stanowi niezrównaną dokumentację nauczania Gurdżijewa. cudownego), tomu opublikowanego w języku angiel­ skim dwa lata po jego śmierci, a następnie w przekła­ dach na wiele języków pod tytułem Fragments of an Unknown Teaching (Fragmenty nieznanego nauczania). Dzieło to stanowi najbardziej klarowną wykładnię idei Gurdżijewa i jest jedną z przyczyn wzrostu ich oddzia­ ływania. Spotkanie z Gurdżijewem w Moskwie w 1915 roku stanowiło punkt zwrotny w jego życiu. Odtąd za swój główny cel Uspieński uznał studiowanie i stoso¬ wanie w praktyce idei przekazywanych przez niego. Rozstał się jednak z Gurdżijewem w 1918 roku na Kaukazie, gdzie pracował z nim przez prawie rok, a na­ stępnie przez Konstantynopol dotarł do Londynu (1921). Wygłaszał tam wykłady i organizował prywat­ ne spotkania. Po raz ostatni spotkał Gurdżijewa w Pa­ ryżu w 1930 roku. Lata I I wojny światowej spędził w Stanach Zjednoczonych, wygłaszając wykłady w Nowym Jorku. Na początku 1947 roku powrócił do Londynu, gdzie zmarł. Michel de Salzmann (1923-2001) był odpowiedzial­ ny za prowadzenie grup w Paryżu, w Holandii oraz w Genewie, a także podczas letnich spotkań w Alpach Szwajcarskich, w trakcie których zbierali się członko¬ wie różnych grup z całego świata. O d 1990 roku do śmierci w sierpniu 2001 doktor de Salzmann kierował siecią fundacji, towarzystw i instytutów Gurdżijewa na świecie. Jego przyjaciele oddają mu cześć jako jednej z największych postaci duchowych XX wieku. Grzegorz Ziółkowski (ur. 1970) pracuje w Zakładzie Dramatu i Teatru Uniwersytetu Adama Mickiewicza w Poznaniu oraz jako Dyrektor Programowy Ośrodka Tchesslav Tchechovitch (Czesław Czechowicz) spo­ Grotowskiego we Wrocławiu. Jest autorem monografii tkał Gurdżijewa w Konstantynopolu w 1921 roku Teatr Bezpośredni Petera Brooka (2000). Razem z Ewą i tam podjął z nim pracę, którą kontynuował w Prieuré Guderian-Czaplińską przetłumaczył na język polski i w Paryżu aż do śmierci Gurdżijewa w 1949 roku. Tom książkę Petera Brooka Ruchomy punkt (2004). Współ­ jego wspomnień Tu l'aimeras — Souvenirs sur G. I. Gur- redagował dwa zeszyty specjalne „Pamiętnika Teatral­ djieff został opublikowany w lutym 2005 roku. Angiel¬ nego" poświęcone Jerzemu Grotowskiemu (2000, skie tłumaczenie tej książki ukaże się drukiem w koń¬ 2001). Razem z Paulem Allainem zredagował zeszyt cu 2005 roku. specjalny „Contemporary Theatre Review" na temat teatru polskiego po 1989 roku. Z Jarosławem Fretem Henri Tracol był dziennikarzem i fotografem, który zorganizował czternastą sesję Międzynarodowej Szko¬ obserwował hiszpańską wojnę domową jako dyrektor ły Antropologii Teatru Eugenia Barby (2005). agencji prasowej republikanów. Pracował następnie w Musée de l'Homme w Paryżu i został rzeźbiarzem. Przez dziesięć lat był bliskim uczniem Gurdżijewa. Ja¬ ko czołowy przedstawiciel nauczania został prezyden¬ tem Instytutu Gurdżijewa we Francji i razem z Jeanne NOTY O POZOSTAŁYCH A U T O R A C H : de Salzmann zredagował francuskie wydanie Opowie­ ści Belzebuba. Eugenio Barba urodził się w 1936 r. we Włoszech, do­ rastał we wsi Gallipoli. Po ukończeniu akademii woj­ Tilo Ulbricht jest emerytowanym naukowcem, który skowej w Neapolu zrezygnował z kontynuowania woj­ prowadził badania w różnych dziedzinach, takich jak: skowej kariery śladami swojego ojca i rozpoczął studia kwasy nukleinowe, pochodzenie życia, środowisko na¬ nad francuską i norweską literaturą oraz historią reli­ turalne, dieta i zdrowie. Pracował także w krajach roz¬ gii na Uniwersytecie w Oslo. wijających się, zarządzając badaniami w rolnictwie. Je¬ W 1961 r. Barba przyjechał do Warszawy aby stu­ go nauczycielami w Pracy byli najbliżsi uczniowie Gurdiować reżyserię teatralną w Państwowej Wyższej dżijewa. Jest członkiem rady The Gurdjieff Society of Szkole Teatralnej. Po roku dołączył do Jerzego Gro­ London. towskiego, wówczas stojącego na czele Teatru 13 Rzę­ dów, w którym Barba spędził następne trzy lata. Jego pierwsza książka poświęcona Grotowskiemu: In Search Piotr Demianowicz Uspieński (1878-1947), rosyjski autor, myśliciel i mistyk. Książka Tertium Organum, of a Lost Theatre (W poszukiwaniu teatru straconego) którą napisał w 1911 roku, ukazała się w Nowym Jor¬ została opublikowana w 1965 r. we Włoszech i na Wę¬ ku w 1922 roku, przynosząc mu międzynarodową sła¬ grzech. W ciągu ostatnich 36 lat Barba wyreżyserował wę. Zostanie jednak zapamiętany przede wszystkim ja­ 23 przedstawienia, niektóre wymagające prawie dwu­ ko autor In Search of the Miraculous (W poszukiwaniu letnich przygotowań. Do najbardziej znanych należą 143 �NOTY O Ferai (1969), Min Fars Hus (Dom mego ojca, 1972), Brecht's Ashes (Popioły Brechta, 1980), The Gospel According to Oxyrhincus (Ewangelia z Oxyrhynchos, 1985), Talabot (1988), Kaosmos (1993) oraz Mythos (1998). W 1979 r. Barba założył Międzynarodową Szkołę Antropologii Teatru ISTA. Jest członkiem rad redak­ cyjnych takich periodyków jak „The Drama Review", „Performance Research", „New Theatre Quarterly" oraz „Teatro e Storia". Wśród jego ostatnich publika­ cji, przetłumaczonych na wiele języków, wyróżnić war­ to: The Paper Canoe (wyd. Routledge), Theatre: Solitu­ de, Craft, Revolt (wyd. Black Mountain Press), Land of Ashes and Diamonds. My Apprenticeship in Poland, fol­ lowed by 26 letters from Jerzy Grotowski to Eugenio Bar¬ ba (wyd. Black Mountain Press) oraz The Secret Art of the Performer, napisany we współpracy z Nicolą Savaresem (wyd. Centre for Performance Research/ Routledge). Eugenio Barba otrzymał doktorat honoris causa uniwersytetów w Àrhus, Ayacucho, Bolonii, Hawanie, oraz Warszawie, jak również odznaczenie „Reconnaissance de mérite scientifique" Uniwersyte­ tu w Montrealu. Przyznano mu m.in. Nagrodę Duń­ skiej Akademii, Nagrodę Meksykańskich Krytyków Teatralnych, nagrodę Diego Fabbri, Miedzynarodową Nagrodę Pirandello oraz Nagrodę Sonning Uniwersy¬ tetu w Kopenhadze. Zbigniew Benedyktowicz - antropolog kultury, re¬ daktor naczelny kwartalnika „Konteksty. Polska Sztu¬ ka Ludowa". Członek redakcji „Kwartalnika Filmowe­ go". Kierownik Pracowni Antropologii Kultury, Filmu i Sztuki Audiowizualnej Polskiej Akademii Nauk. Au¬ tor prac z zakresu wyobraźni symbolicznej i antropolo­ gii współczesnej. Współautor książki Dom w tradycji lu­ dowej (1993). Autor pracy Portrety „obcego" (2000). Roberta Carreri urodziła się w 1953 r. w Mediolanie (Włochy). W 1974 r. dołączyła do Odin Teatret pod¬ czas pobytu grupy we włoskiej miejscowości Carpignano. Jej teatralne doświadczenia zostały opisane w The Actors Way, pod redakcją Erika Exe Christoffsena. Carrieri prowadzi warsztaty dla aktorów z całego świa¬ ta, oraz demonstrację pracy, zawodową autobiografię zatytułowaną Traces in the Snow (Slady we śniegu). Dwa razy do roku kieruje imprezą Odin Week (Ty¬ dzień Odin) organizowaną w Holstebro. Henryk Jurkowski - teatrolog, profesor w Akademii Teatralnej w Warszawie. Teoretyk i historyk teatru lalek. Również autor prac z zakresu folklorystyki, semiologii, antropologii. Krytyk teatralny publikujący swe prace w czasopismach „Scena", „Teatr", „Dialog" i inne. Dramaturg i tłumacz. Do najważniejszych prac historycznych należą: trzytomowe Dzieje teatru lalek (PIW 1970-1984); do prac teoretycznych: Szki­ ce z teorii teatru lalek (POLUNIMA-Łódź), do dzieł dramatycznych Tryptyk staropolski wystawiony w Te­ atrze Lubelskim (1972). Szeroka działalność zagra­ niczna w Międzynarodowym Stowarzyszeniu Teatrów Lalek U N I M A (sekretarz generalny, prezydent, pre­ zydent honorowy). Stała współpraca ze szkołami te­ atralnymi (w charakterze profesora gościnnego) w Londynie, Stuttgarcie, Charleville-Mezieres i Pra­ dze czeskiej. Ostatnio opublikował: Antologia Klasycznych Tekstów Teatru Lalek - Barok - Roman­ tyzm. PWST Wrocław 1999; Antologia Klasycznych Tekstów Teatru Lalek, Modernizm, PWST Wrocław 2001; Antologia Klasycznych Tekstów Teatru Lalek. W kręgu polskich tradycji. PWST Wrocław 2003; Metamorfozy Teatru Lalek w XX Wieku, Errata, War¬ szawa 2002. Tage Larsen urodził sie w 1949 r. w Randers (Da­ nia). Choć pracę w Odin Teatret rozpoczął w 1971 r. jako „złota rączka", szybko zdobył pierwsze aktor­ skie doświadczenia. Zmęczony życiem w teatrze od¬ szedł w 1974 r. powróciwszy prawie natychmiast, w Odin Teatret pozostał do 1987 r., gdy zainauguro­ wał działalność własnej grupy teatralnej, Yorick Teatret. Larsen również nauczał w Nordkisk Teater Skole w Ârhus. W 1997 r. ponownie dołączył do Odin Teatret. Iben Nagel Rasmussen urodziła się w 1945 r. w Ko¬ penhadze (Dania). Pierwszy członek grupy, który do¬ łączył do teatru po jego przyjeździe do Holstebro w 1966 r. Historia jej pracy aktorskiej została opisana w The Actor's Way, pod redakcją Erika Exe Christoffersena. Podstawowym projektem pedagogicznym Rasmussen są coroczne spotkanie aktorskie, które służą wymianie artystycznych doświadczeń oraz tworzeniu spektaklu, którego nazwa pochodzi od grupy „Vindenes Bro" (Most Wiatrów). Mirella Schino wykłada historię teatru i spektaklu na uniwersytecie dell'Aquila. Współredaktor „Teatro e Storia". Jej badania obejmują komedię dell'arte, dziewiętnastowieczny teatr europejski, historię reżyse¬ rii teatralnej, oraz współczesny teatr eksperymentalny. O d 1987 r. uczestniczy w Międzynarodowej Szkole Antropologii Teatru ISTA. Do najważniejszych publi¬ kacji Schino należą: Il segreto delia Commedia dell'arte (we współpracy z Nando Taviani, wyd. Casa Usher, Florencja 1982); Il teatro di Eleonora Duse (wyd. I I Mulino, Bolonia 1992); Il crocevia sulponte d'Era. Storie e von da una generaliom teatrale. 1974-1995 (wyd. Bulzoni, Rzym 1996); Teorici, registi e pedagoghi vol. III, w: Storia delteatro moderno e contemporaneo (wyd. Einaudi, Turyn 2001); Profilo delteatro ita Kano. Dal XV al XX secolo (wyd. Carocci, Rzym 2003); La nascita delia regia teatrale (wyd. Laterza, Rzym 2003); Racconti del Grane Attore (wyd. Citta d i Castello, Edi¬ mond 2004). �NOTY O AUTORACH Paweł Soszyński - doktorant w Instytucie Kultury Polskiej UW, promotorem pracy magisterskiej „Taniec labiryntu - hermeneutyka doświadczenia mitu" i po­ wstającego w Zakładzie Teatru i Widowisk IKP dokto¬ ratu na temat fenomenologii doświadczenia u Jerzego Grotowskiego jest prof. Leszek Kolankiewicz. Autor powieści. Ferdinando Taviani - profesor historii teatru (Uniwer­ sytet dell'Aquila, Włochy). Tematyka jego badań obję­ ła komedię dell'arte, dziewiętnastowieczny teatr z naci¬ skiem na kulturę aktorów, teatr Pirandella, zwłaszcza relacje pomiędzy praktykami scenicznymi i dramatem, oraz - w odniesieniu do teatru XX wieku - „sztukę ak¬ torów", teatry eksperymentalne i anomalne, a takze re¬ lacje pomiędzy praktykami scenicznymi i dramatyczny¬ mi. Jeden z założycieli „Teatro e Storia" oraz Międzyna¬ rodowej Szkoły Antropologii Teatru ISTA. Julia Varley urodziła się w 1954 r. w Londynie (Wiel­ ka Brytania). W 1976 r. zadebiutowała w Odin Teatret. Poza aktorstwem, Varley zajmowała się również scenariopisarstwem, reżyserią oraz kwestiami organi­ zacyjnymi. Jej artykuły drukowano na łamach „Mime Journal", „New Theatre Quarterly", „Teatro e Storia", „Conjunto", oraz „Lapis and Mascara". Wyreżysero­ wała dwa przedstawienia dla Teatru Pumpenhaus (Niemcy - 1992) oraz Semillas de Memoria wraz z Aną Woolf (Argentyna - 1999). Od 1980 r. Varley bierze udział w organizowaniu Mię­ dzynarodowej Szkoły Antropologii Teatru ISTA. Członek Magdalena Project od chwili jego powstania w 1986 r. Stoi na czele Transit Festival - Międzynaro­ dowego Festiwalu i Spotkań Teatralnych. Torgeir Wethal urodził się w 1947 r. w Oslo (Norwe­ gia). Od 1964 r. bierze udział we wszystkich zespoło¬ wych występach Odin Teatret. Jego aktorskie wspo¬ mnienia zostały spisane w The Actor's Way, pod redak­ cją Erika Exe Christoffersena. Wethal kieruje produk­ cją Odin Teatret Film, jest reżyserem filmów prezentu­ jących występy grupy, jak również poswięconych pra­ cy Decroux, Cieślaka i aktorów Odin Teatret. Gurdjieff was a „Greek-Armenian spiritual teacher who remains an enigmatic figure and an increasingly influential force i n the contemporary landscape of new religious and psychological teachings. [...] He brought to the West a comprehensive model of esote¬ ric knowledge and left behind him a school embody¬ ing a specific methodology for the development of consciousness", Michel de Salzmann writes i n a bio¬ graphical note included i n the selection. [More information can be found at the web-sites of The International Association of Gurdjieff Founda­ tions (www.iagf.org) and of Gurdjieff International Re­ view (www.gurdjieff.org).] The articles are grouped i n six sections: Recep­ tion, Towards the Essence, Teaching, Belzeebub and Movements, Gurdjieff — the Man, and Bibliography. In the first section, Grzegorz Ziółkowski writes about how little Gurdjieff teaching is known i n Poland. The situation is only now beginning to change - the first Polish group supervised by a qualified teacher has been recently formed. The author underlines that i n Poland interest i n Gurdjieff is mostly (but not exclusively) due to Jerzy Grotowski for whom Gurdjieff constituted an important reference point since the late 1970's. Summaries Special Section on G . I . Gurdjieff and His Teaching Edited by Grzegorz Ziółkowski, Consulted with Ti¬ lo Ulbricht, in Collaboration with James Moore In his General Introduction Peter Brook explains the motives for publishing i n „Konteksty" a section devo¬ ted to G. I . Gurdjieff and his teaching: „In November 2001, The Grotowski Centre i n Wrocław organised a special seminar to enable Polish students and thin¬ kers to acquaint themselves with a vast subject - the teaching of George Ivanovitch Gurdjieff. The consi¬ derable interest that the three days of meetings and discussions aroused led to a powerful wish to under¬ stand the subject more fully and more deeply. This is¬ sue of 'Konteksty' is a first attempt to respond to this demand. It brings together the experiences of many who have devoted a considerable part of their lives to following the Gurdjieff teaching". 145 �SUMMARIES The second part is a collection of texts based on speeches delivered at the „Towards the Essence" con¬ ference organised by the Grotowski Centre in Wro¬ cław (2001). For Peter Brook, James Moore, Lauren¬ ce Rosenthal and Tilo Ulbricht an encounter with Gurdjieff's understanding formed a central axis of their lives. I n their capacities as a theatre and film di¬ rector (Brook), a writer (Moore), a musician and composer (Rosenthal), and a scientist (Ulbricht) they present their own essential perception of what this te¬ aching means today. The third part, Teaching, expresses the opinions of those who worked with Gurdjieff directly and of the „second generation" of his pupils - as in the case of Ja­ mes Moore and especially Jeanne de Salzmann; it is on her shoulders that Gurdjieff placed responsibility for a continuation of his work. Her guidance made it possible to develop and expand Gurdjieff's teaching and to draw together many of his pupils and separate groups. She also supervised the translation and publi¬ cation of Gurdjieff's written works. Over a period of forty years, Jeanne de Salzmann worked tirelessly with her pupils to preserve and transmit the exercises and dances originally taught by Gurdjieff. Her First Initia¬ tion is a pitiless critique of those human beings who in reality 'are not what they believe to be.' Only the ac­ ceptance of this idea and observation without precon¬ ceptions can place wo/men on the path leading to¬ wards truth - Jeanne de Salzmann firmly states. Thomas de Hartmann and P. D. Ouspensky also belong to those who met Gurdjieff (already in pre-revolutionary Russia) and collaborated with him. The former helped Gurdjieff to translate his musical ideas into actual notes on paper. „De Hartmann's musical credentials were impeccable", Rosenthal writes. „He had studied at the Moscow Conservatory with the well-known Taneyev, as had his contemporaries Rachmaninov and Scriabin. He became not only Gurdjieff's lifelong disciple, but also his devoted collabo¬ rator, dedicating his deep musical sensibilities to the realisation of Gurdjieff's musical ideas". „'Ouspensky will be chiefly remembered for In Search of the Miracu¬ lous, published posthumously in 1949 and later in se¬ veral foreign languages under the title Fragments of an Unknown Teaching. This work is by far the most lucid account yet available of the teaching of G. I . Gurdjieff, and it has been a principal cause of the growing influence of Gurdjieff's ideas", John Pentland adds in a biographical note on the Russian philosopher and thinker. The section contains fragments of their prin¬ cipal books: De Hartmann's Our Life with Mr Gur­ djieff, written with his wife, Olga, and Ouspensky's In Search of the Miraculous (a selected fragment focused on remembering oneself). Texts by Michel de Salzmann and Henri Tracol, which come next in this section, concentrate on dif¬ ferent aspects of the teaching. De Salzmann's article: 146 Seeing: The Endless Source of Freedom, which demon­ strates the psychological background of the author, puts emphasis on the quality of seeing: „As one begins to realise that the fundamental aim is to become awa¬ re of the whole of oneself, then the sacred quality of 'seeing' becomes as important as what is seen, and a balance begins to appear „. It should be highlighted that from 1990 until his death in August 2001, Dr. de Salzmann directed the network of Gurdjieff founda¬ tions, societies, and institutes around the world. In his Remembering Oneself Henri Tracol, President of the Gurdjieff Institute in France, evokes Gurdjieff's lucid remark: „When you remember oneself, what exactly is it that you remember?". His text testifies to the multifaceted questioning conducted by the author. In a chapter entitled The Revelation in Question from the biography Gurdjieff: An Anatomy of a Myth James Moore pauses in his narrative on Gurdjieff's li¬ fe to present his teaching as a multilevelled structure encompassing not only the totality of human existen¬ ce but also cosmology and a vision of the entire uni¬ verse. „Gurdjieff's ideas and methods, in all their bre¬ athtaking scope, are constellated around the idea of conscious evolution", accentuates the biographer. He concludes his exhaustive account by declaring that „If this man cannot be understood without his teaching, neither can the teaching be understood without the man". Gurdjieff's teaching is transmitted directly by his disciples and followers whose working tools include the writings of their master and special gymnastics known as Movements. A distinctive place among the books written by Gurdjieff is reserved for Beelze­ bub's Tales to His Grandson, first published in English in 1950, i . e. a year after Gurdjieff's death. It is, as Mi¬ chel de Salzmann notices, „an unprecedent vast and panoramic view of man's entire life on Earth as seen by beings from a distant world. Through a cosmic al¬ legory and under the clock of discursive anecdotes and provocative linguistic elaborations, it conveys the essentials of Gurdjieff's teaching". The next section focuses on the word and the dance as the vehicles of teaching, and includes texts by Henri Tracol (Thus Spake Beelzebub), who together with Jeanne de Sal­ zmann worked on the French edition of Beelze­ bub's Tales to His Grandson, and by Joanna Haggarty (Some Aspects of Movements) and Pauline de Dampier¬ re (The Role of Movements) who taught the sacred dances for many years. The section on Gurdjieff — the Man encompasses a short comprehensive biographical text by Michel de Salzmann, written for Mircea Eliade's The Encyclopa¬ edia of Religion, and three testimonies by Gurdjieff's pupils from different periods. In Boyhood with Gurdjieff Fritz Peters, a boy when he met Gurdjieff in Prieuré (south of Paris) during the 1920s, describes how strongly the master emphasised incessant work �SUMMARIES on developing one's self. Tcheslaw Tchechovitch's vi¬ vid evocation (The Dvadsatniki) of Constantinople in 1921, when the town teemed with refugees from the Bolshevik revolution in Russia, shows the importance attached by Gurdjieff to the fact that those around him were responsible human beings capable of over¬ coming obstacles created by historical turmoil. Hen¬ riette Lannes in To Recognize a Master, addressed to Gurdjieff's pupils in 1957, on the eighth anniversary of his death, evokes the impact of the master's force which she experienced in direct contact with him du¬ ring the 1940s. True teaching is validated by the qu¬ ality of the teacher's presence. The selection ends w i t h the editor's bibliography of sources on Gurdjieff i n Polish and with text of Michel de Salzmann. This view is further enhanced by Michel de Salzmann in his valuable guidelines to those readers who can easily become lost in the abundance of Gurdjieff literature. I n the closing section devoted to written sources De Salzmann stresses „the awakening power emanating from his [Gurdjieff's] presence" and points out that „All those who approached him were marked indelibly by the experience", adding that „A definitive cha¬ racteristic of a living teaching or 'way' is that i t can¬ not be found i n any book". He acknowledges howe¬ ver that some books can be helpful as support while working on one's self, as well as that „testimony is a necessity". His sober remarks on the position of the written in understanding Gurdjieff's teaching can be revealing especially for those who tend to confuse definitions with the living process of trans¬ mission. 14th Session of Ista The Wrocław session of the International School of Theater Anthropology (ISTA) was held on 1-15 April 2005. The author of the project was Eugenio Barba, director and head of the forty years old Odin Teatret company, which every few years gathers in assorted places all over the world a group of researchers dealing with the theatre in order to jointly delve into the secrets of the art of acting.The prime objective and premise of the functioning of ISTA is an extensive theoretical and practical study of the manners of creating a theatrical spectacle. Barba and his coworkers try to capture the essence of the origin of that which may be described as the phenomenon of theatrical qualities by applying scientific research methods and so-called theatrical quests. The articles entitled „ISTA- Wrocław 2005" document the workshops, spectacles and lectures which comprised this yearOs session, enhanced with an attempt at a meta-reflection on the meaning and premises of the Barba project in general. 147 Henryk Jurkowski Craig in the World of Ideas This summary of the book Swiat Edwarda Gordona Craiga. Przyczynek do historii idei (The World of Edward Gordon Craig. A Contribution to the History of Ideas, in print) contains numerous statements fully documented in the publication. The author embarked upon a verification of many of the terms proposed by Craig, i . e. the theatrical artist. Contrary to common¬ ly held views, Craig did not ascribe it to the director, but had in mind an authentic artist, regardless whe¬ ther the latter fulfilled the functions of the author of the staging, the director or merely the stage designer. The aversion expressed by Craig in relation to re­ ady texts (e. g. Shakespeare) was the outcome of the same premises - an „artist of the theatre" should mo¬ uld his output from the beginning to the very end. Craig regarded the work performed by painters and graphic artists, who decided about every detail, as exemplary, since it involved selecting the material over which they subsequently dominated. This appro¬ ach proved to be a source of conflicts between Craig and genuine actors, by no means complaisant. Natu¬ rally, he appreciated outstanding actors, capable of transforming their personality and body. Nonetheless, he envisaged the possibility of creating a theatre which would apply assorted means of expression. I n 1905 he planned to open the International Uber-ma¬ rionette Theatre, with a seat in Dresden. The with¬ drawal of promoters compelled Craig to focus on his conceptions by conducting a theatrical laboratory and school in Florence. This was the period of the origin of his first (unpublished) texts reflecting his interest in the theatre of the ritual and the mystery play theatre. It was also at that time that Craig presented his famo¬ us essay The Actor and the Uber-marionette, issued in the debuting periodical „The Mask". This was not me¬ rely an attack launched against the egoism and me¬ diocrity of the art of acting, but a manifesto in favour of the theatre of the ritual, inspired by publications about the primeval religious rites of India. It was also a demonstration in favour of the plastic arts theatre, which placed the dynamic plastic metaphor in the fo¬ refront. Craig transferred elements of this approach to his scenarios intended for the puppet theatre. His re¬ flections on the theatre (with a predominance of ob­ jective elements over subjective ones) remained influ­ enced by Nietzsche, from whom he also probably fo¬ stered the term „uber-marionette". This was not the only inspiration! He also borrowed animosity towards realism and the social service of the theatre, which is not to say that he did not support social solidarism and even state institution benefits for the sake of... the theatre. Neglected by the British theatrical milieu (throughout his whole life Craig dreamed of being ap¬ pointed director of an English theatre) he valued all �SUMMARIES signs of recognition by fascist Italy, Soviet Russia and even the victorious Third Reich i n occupied Paris. E. G. Craig was a complicated man, frequently inconsistent and naive; at the same time, he remained a creator gifted with extraordinary imagination, whose im¬ pact upon the twentieth-century European theatre appears to be still insufficiently studied. Henryk Jurkowski The Art of Acting as an Expression of Philosophical Dualism In order to resolve an inquiry into the character of theatrical mimesis the author examined all the „mimetic" impulses which constitute either a certain con¬ text or the sources of theatrical performance. The text starts with a reflection on the conception propo¬ sed by Huizinga, i . e. to treat playing i n general as a source of human culture (homo ludens). This introduction is the reason for an analysis of children's ga¬ mes, whose point of departure is the activity of an in¬ fant who, deprived of the mother's breast, tries to dominate the objects which replace it. In this manner there opens up a domain of psycho¬ logical analyses which lead to the notion of art accor¬ ding to Freud, Jung and, predominantly, Nietzsche. A l l these authors perceived art as a phenomenon of the objectivising „I" which, i n the opinion of Jung, produces myths and thus parallel worlds i n a confir¬ mation of man's inclination towards mimesis, mentio¬ ned already by Aristotle. The existence of the pheno¬ menon of mimesis is also attested by contemporary anthropological research which, following the exam¬ ple of James Frazer, acknowledges that mimesis po¬ ssesses magical and pragmatic functions. Michael Taussig drew attention to mimesis conceived as a manner of existing with the Others, which implies the multi-functional nature of emulation. Otherness possesses also a specific internal dimen¬ sion, disclosed i n the use of persons deformed mental¬ ly or physically as representatives of supernatural for¬ ces. Such an attitude yielded the inveterate tradition of the mythical jester, whose functions were subjected to assorted transformations, and provided an example of the presence of mimesis upon the borderline of re¬ ality and daily life. 148 A distinct issue involves the application of the mask as a likeness of the Other, to be tamed and tau¬ ght how to establish contact. In classical tragedy the image of the Other persisted up to the time of perti¬ nent critical reflection, as i n the case of every deple¬ ted myth. In the theatre, the mask lost its sacral func¬ tions, making way for the human actor, a fact which evoked a new situation. As a rule, psychologists asso¬ ciate the act of creativity with echoing the divine act of creation. The actor is deprived of such opportuni¬ ties, since he is not a substance that could exist bey¬ ond him. (The only exception is the puppeteer who employs artificial substance). The ensuing complica¬ ted situation demands that the actor define the de¬ gree of his involvement i n creating the depicted world. One could say, therefore, that the actor (or the performer as such) enjoys an extensive scale of possi¬ bilities defined by a chance for a dualistic or monistic conception of the world. The former vision originates from Plato, and claims that all that which we produ¬ ce is a reflection of the world of ideas. The actor's ro¬ le and his impression of a character i n a play corre¬ spond to this approach. The monistic vision based on Fichte's idealism, which assumes that the source of all phenomena lies i n the uniform spiritual „I", makes it possible for the actor to regard himself to be the gate¬ way and path towards becoming acquainted with the world. The dualistic vision i n the actor's performance is confirmed by the metaphors devised by Diderot, An¬ toine, Mikhail Chekhov and, naturally, Brecht. The monistic vision springs from the deliberations of Ar¬ taud, the „Living Theatre" and Grotowski. The who¬ le issue, however, becomes even more complicated i n a situation when the initiator of the conception of the actor's performance is the director, and especially when he treats the thespian as material for his own vi¬ sions (Kantor). In those cases, the dualistic visions harboured by the director (I, the creator - they, the actors, my material creation) does not have to concur with the stance of the performers who find their own justification for the situation i n which they found themselves. These are the complications i n the exi¬ stence of mimesis which one simply cannot foresee. �XIV S E S J A ISTA WYBRANA DOKUMENTACJA Program XIV sesji ISTA Eugenia Barba: Jak doszło do powstania ISTA Eugenio Barba: Antropologia teatru Eugenia Barba: Improwizacja: pamięć, nieciągłość powtórzenie Hfa'ra w Krzyżowej Concertum Mundi Ci?/oie n™ nym/ana - barter J •Synipo^ium „Improwizacja: pamięć, powtórzenie, nieciągłość" Antologia - bukiet kwiatów. Sceny z wielu tradycji Improwizacje Przedstawienia: Ora efe Ofe/o; Bonjour, Monsieur Decroux, Topeng; Sen Andersena Wykłady Festiwal „Wschodnia Lima" iorum Wymiany Prezentacje Wydawnictwa (tylko w języku polskim) Mai Lanfeng. Mistrz opery pekińskiej, pod red. Ewy Gudenan-Czaplinskiej i Grzegorza Ziółkowskiego Barba Eugenio, 5avarese Nicola: Sekretna sztuka aktora. S!ji\-r,tk antropologii teatru, red. wyd. polskiego Leszek Kojanfcfewifcz, przełożyli Jarosław Fret i inni Technika i kreatywność (tylko w języku polskim* Masaiau Llufs: Technika i kreatywność. Rozmowy z aktorami Odin Zealzet: Thorgeirem Wethalem, Iben Nage! Hasjpusien, Robertą Carreri i Juiią Varley.(1995), pod red. Gj^egójza Ziółkowskiego",.przełożyła Agnieszka Cieślak Syrnposiur ' . Pres wL Pub lita Met"Can fan Master of Pe Grzegorz Zió Barba E Słownik an Dictionary Leszek Kola Teehniqu Mas With Od, Rasmu text ed Cieślak ?ry pekińskiej [Mei L, ' Ewa Guderian-Cza % Acknowledge" Tho Grotowski Ośrodek Grotowskiego jest instytucją łączącą przedsięwzięcia artystyczne i badawcze, które odpowiadają na wyzwania postawione przez praktykę artystyczną Jerzego Grotowskiego. Ośrodek istnieje od 1990 roku i działa w dawnych pomieszczeniach Teatru Laboratorium na Rynku Starego Miasta we Wrocławiu oraz w leśnej bazie w Brzezince koło Oleśnicy. Patronat nad Ośrodkiem sprawują Władze Miasta Wrocławia. The Grotowski Centre is an institution which combines artistic and scholarly research projects that correspond to the challenges laid down by Jerzy Grotowski s artistic practice, f-ounded in 1990 the Centre operates from the former Laboratory Theatre premises locat­ ed in Wroclaw's Old Market Square and from the forest base of Brzezinka near Oleśnica. Dyrektor/ Director: Jarosław Fret Dyrektor Programowy/ Programme Director: Grzegorz Ziółkowski 0 £ A 0 D f K GfLOTOWSPifGO/Tflf GKOTOWSfci CENTRE Rynek-Ratusz 21, 50- 101 Wrocław (Poland) Tel. (48) 71 34 45 320 / Fax (48) 71 34 34 267 E-mail: sekretariat@grotcenterart.pl / wwwgrotcenter.art.pl �Polska Sztuka Ludowa KONTEKSTY • CULTURAL ANTHROPOLOGY • ETHNOGRAPHY • A R T * 2005 rok LX nr 2 (269). Indeks 369403. ISSN 1230-6142. Cena 15 zł I N S T I T U T E OF A R T P O L I S H A C A D E M Y OF SCIENCES, CULTURE F O U N D A T I O N , LIBER PRO A R T E C o n t e n t s 2 2005 ZBIGNIEW BENEDYKTOWICZ The Puzzleman and Riddle of Mankind. - Anthropology of Theatre Georgiy Ivanovich Gurdjieff Material edited by Grzegorz Ziółkowski, consultant: Tilo Ulbricht, cooperation: James Moore, editor of translations: Grzegorz Ziółkowski Introduction by Peter Brook Reception GRZEGORZ ZIÓŁKOWSKI The Reception of the Teachings of Georgiy Ivanovich Gurdjieff in Poland Towards Essence PETER BROOK Introduction: " Towards Essence" PETER BROOK Playing a Part in Life JAMES MOORE Speech Given in Wrocław in November 2001 LAURENCE ROSENTHAL Towards Essence TILO ULBRICHT Introduction to Teaching about Great Laws Teaching THOMAS DE H A R T M A N N Our Life with Master Gurdjieff (fragment) PYOTR D. USPIENSKY Fragments of Unknown Teachings. In Search of the Miraculous (fragment) JEANNE DE SALZMANN First Initiation MICHEL DE SALZMANN Seeing: The Endless Source of Freedom HENRI TRACOL JAMES MOORE „Remembering Oneself" The Revelation in Question Beelzebub and Movements HENRI TRACOL Thus Spake Beelzebub JOANNA HAGGARTY Some Aspects of Movements Role of Movements - an interview with Pauline de Dampierre 150 �Gurdjieff M I C H E L DE SALZMANN - the Man Georgiy Ivanovich Gurdjieff FRITZ PETERS Boyhood with Gurdjieff TCHESSLAV TCHEKHOVITCH HENRIETTE LANES (Czesław Czechowicz) Faithful of the Twentieth Day Recognize a Master Bibliography GRZEGORZ ZIÓŁKOWSKI Bibliography of Sources in Polish on Gurdjieff and His Teachings MICHEL DE SALZMANN Reference to Literature on Gurdjieff Editorial note Expressions of gratitude HENRYK JURKOWSKI Craig in the World of Ideas HENRYK JURKOWSKI The Art of Acting as an Expression of Philosophical Dualism 14th Session of I S T A (International School of Theatre Anthropology) - Improvisation Memory, Repetition, Discontinuity MACIEK RożALSKI EUGENIO BARBA JULIA VARLEY A Utopia Which Managed to Come into Being The Origin of ISTA. Translated by Katarzyna Kasia ISTA - Tale of Transformation. Open Letter to the Participants and Chairpersons of the 14th ISTA Session, Wrocław, 2005. Translated by Maciek Rożalski NANDO TAVIANI Experiencing the Theatre between Improvisation and Premeditation. Translated by Katarzyna Kasia Improvisations by Odin Teatret Actors. Translated by Jolanta Kossakowska PAWEŁ SOSZYŃSKI Andersen's Dream PAWEŁ SOSZYŃSKI EUGENIO BARBA Slow Motion Children of Silence. Reflections on the Fortieth Anniversary of Odin Teatret - To Special People — Friends of Odin Teatret. Translated by Zofia Dworakowska EUGENIO BARBA Winning the Difference - Letter to a certain Historian with an Unmanageable Autobiographical Memory. Translated by Katarzyna Kasia Notes on the authors of texts Summaries of articles Contents 151 �W następnych zeszytach Kontekstów n r 3 i 4/2005 poświęconych tematowi: Oko, wzrok, spojrzenie: obraz w kulturze ukażą się m.in. Françoise Frontisi-Ducroux Oko, wzrok, spojrzenie - kilka greckich przedstawień przełożyła Magdalena Garncarek * Mauro Manichetti Lustro, odbicie i świat Dionisosa przełożył W. Michera, współpraca A . Dudzińska-Facca * Krystyna Bartol Korespondencja sztuk. Simonides i inni. * Katarzyna Pietruczuk Ślepiec i widz - Edyp w Kolonos Sofoklesa * Judith Okely Wizualizm i krajobraz: patrzeć i widzieć w Normandii przełożyła i Iwona Kurz * Szymon Wróbel Czarowanie reprezentacji * Jerome Baschet Inwencyjność i seryjność średniowiecznych przedstawień. W kierunku poszerzonej metody badania ikonografii. Przełożył Jan Mackiewicz * Kornelia Binicewicz Najlepszy obraz świata. Ekfrazy Zmartwychwstania Piera delia Francesca. * Wiesław Juszczak Ekfraza imagnacyjna: eidolon Heleny. * Eleusis - dyskusja wokół książki Karla Kerenyiego z udziałem Juszczaka, W. Lengauera, L . Kolankiewicza i K . Bielawskiego * Włodzimierz Lengauer Eleusis * Krzysztof Bielawski Pajany delfickie - kontekst historyczny. * François Lissarrague, Alain Schnapp Imagerie des Grecs ou Grèce des imagiers? Przełożyła Małgorzata Grąbczewska * Jaś Elsner Seeing and Saying: A Psychoanalytic Account of Ekphrasis, przełożył W. Michera * Yannis Papadopoulos Wild animals - Theatre Gods, przełożyła Iwona Kurz * Wojciech Michera Kobieta-wąż * Cynthia Klestinec Vesalius i kultura druku: publiczna sekcja zwłok jako rytuał intymny, przełożyła Katarzyna Przyłuska * Jonathan Simon Invisible and visible technology. The anatomist, the corpse and the public. Honoré Fragonard and Gunther von Hagens, przełożyła Katarzyna Przyłuska * Łukasz Zaremba Wenecja - Kinszasa. Niewidzialne miasta * Anna Wieczorkiewicz, Kobieta-Małpa, Kobieta-Niedźwiedź. Historia s pojrzenia na Julię Pastranę * Tomasz Szerszeń Warszawa - Paryż: obrazy destrukcji * Aleksandra Melbechowska-Luty „Posąg jest przezroczem, duchowym widziadłem. przypomnień o mitach i magii skulptury. * Janusz Barański Antropologia, między przed- a ponowoczesnością wróżb na nowy wiek.* Stanisław Fijałkowski Kilka problevnéw budowy obrazu w pismuach Kilka - garść Wadysława Strzemińskiego. * Aleksander Jackowski W kręgu sztuki trudnej do nazwania (Krzysztof Okoń, Rt)man Śledź, Władysław Rząb). * Anna Niedźwiedź Sztuka czytania ikon. (Robin Cormack, „Malowanie duszy. Ikony, maski w religijności typu ludowego. Kilka uwag na przykładzie Częstochowskiej. materiałów dotyczących wizerunku * Anna Niedźwiedź Symbolika ran z obrazu Matki Boskiej Częstochowskiej Matki Boskiej w twórczości niezależnej lat osiemdziesiątych. * Anna Krynicka Xięga i Księga - dwie przestrzenie doświadczenia (czytania), szkic topograficzny. * Marta Steiner Opera z pachnącego z Michałem Kokotem. portu. * Hubert Czachowski Formy duszy. Rozmowa � https://zbiory.etnologia.uw.edu.pl/files/original/780fbfa9012befdc93ef0b991bc9cebd.pdf 365572f7780531bfae09183319e78578 Dublin Core The Dublin Core metadata element set is common to all Omeka records, including items, files, and collections. For more information see, http://dublincore.org/documents/dces/. Title A name given to the resource Polska Sztuka Ludowa - Konteksty Text A resource consisting primarily of words for reading. Examples include books, letters, dissertations, poems, newspapers, articles, archives of mailing lists. Note that facsimiles or images of texts are still of the genre Text. Dublin Core The Dublin Core metadata element set is common to all Omeka records, including items, files, and collections. For more information see, http://dublincore.org/documents/dces/. Relation A related resource oai:cyfrowaetnografia.pl:publication:3056 Date A point or period of time associated with an event in the lifecycle of the resource 2001 Identifier An unambiguous reference to the resource within a given context oai:cyfrowaetnografia.pl:2860 Title A name given to the resource Noty reżyserskie. "Żywot protopopa Awwakuma", "Carmina Burana", "Metamorfozy" / Polska Sztuka Ludowa - Konteksty 2001 t.55 z.1-4 Description An account of the resource Polska Sztuka Ludowa - Konteksty 2001 t.55 z.1-4, s.328-330 Creator An entity primarily responsible for making the resource Staniewski, Włodzimierz Language A language of the resource pol. Publisher An entity responsible for making the resource available Instytut Sztuki PAN Format The file format, physical medium, or dimensions of the resource application/pdf PDF Text Text capture metadata for PDF documents Text Włodzimierz Staniewski • NOTY REŻYSERSKIE Snuliśmy razem marzenia o lepszym świecie. WŁODZIMIERZ Niekoniecznie na tej ziemi. Nie na tej ziemi? N a jakiej więc? Odpowiedź była zawsze jedna: na ziemi swojego ser­ ca, swojej duszy, swojego umysłu. STANIEWSKI Noty reżyserskie Żywot protopopa Awwakuma I może, być może, na ziemi Sztuki. Ostatnią pieśń ptzedstawienia streścić można w zda­ niu: Wszelkie stworzenie śpiewa pieśń chwały. Carmina Burana Wierzę, że geniusz sztuki mieszka w każdym stworze¬ niu. Metamorfozy Carmina Burana Nota reżyserska z roku 1998 do programu występów w Gandawie (Belgia) w ramach „Ghent Festival" Żywot protopopa Awwakuma Nota reżyserska z roku 1993 do programu występów w Japonii w ramach „Toga Festival" „Duszo moja, duszo moja, czemu śpisz? Obudź się i powstań, przeklęta!... Zasnęłaś snem zgubnym, zadrzemałaś wśród jadła i napoju. Patrzaj, miłująca łajno!" - woła A w w a k u m w jednej z kluczowych scen przedstawienia i okłada się służącym do mszy trybularzem. Cudu objawienia moż­ na pragnąć tak mocno, że gotowym jest się poświęcić i życie, i przedmioty czci. Historyczny A w w a k u m stał się żywą pochodnią. Spłonął na stosie jako obrońca starej wiary. Spektakl „Gardzienic" powstał w czasie stanu wo­ jennego w Polsce, jako dowód, iż nawet z głębi rozpa­ czy i nienawiści do politycznego wroga śpiewać można pieśń życia. Jedna z koncepcji polskiego romantyzmu głosi, iż Duch spętany jest przez materię. Dla uwolnienia D u ­ cha niezbędny jest chrzest krwi (uświęcona ofiara). W czasie stanu wojennego wołanie do duszy, aby się przebudziła, było wołaniem o cud wolności. Cud się spełnił. Łaska politycznej i społecznej wolności spłynę­ ła. Więc czemuż ja, artysta, stojąc dziś na rozstajach dróg, wołam: Duszo moja, duszo moja, powstań? Podczas pracy nad Awwakumem cały nasz zespół wędrował po wsiach polsko-rosyjskich, polsko-ukra­ ińskich. Powoływaliśmy Zgromadzenia, należące do wielowiekowej tradycji. Śpiewaliśmy, recytowaliśmy teksty, pokazywaliśmy sceny z prób przedstawienia. Piliśmy z ludźmi wódkę i przeklinaliśmy podłe życie, słuchaliśmy i uczyliśmy się ich pieśni, przyglądaliśmy się ich ruchom, spaliśmy w i c h łóżkach. Życie „natutalizowało" spektakl. Tak - wtedy, wędrując - byliśmy Bractwem A r t y ­ stów Życia. Oryginalne Carmina Burana to antologia poezji dwunasto- i trzynastowiecznej, która przez wiele lat po­ zostawała w ukryciu, w klasztorze, w Alpach Bawar¬ skich. Została ponownie „odkryta" i opublikowana dopiero w X I X wieku. Oak gdyby wielcy cenzorzy obawiali się śpiewania tych „wolnomyślicielskich" pieśni śpiewa¬ nych zbyt głośno; sławienia kultu miłości, emancypacji Erosa, wolności idei i przebudzenia duchowego; często j skierowanego ostrzem satyry przeciw wszechwładnej regule Kościoła.) W naszym spektaklu poezja ta splata się z anglonormańską opowieścią o Ttistanie i Izoldzie, pocho­ dzącą z tej samej ery historycznej i - podobnie - na- j. leżącą do fundamentalnych dzieł kultury europej­ skiej. Przedstawienie zrodziło się z tych dwóch dziel | literackich. Napisano, że legenda o Tristanie i Izoldzie to „naj­ piękniejsza i najbardziej wzruszająca pieśń o splocie mi­ łości i śmierci, jaką zna literatura europejska". X I I i X I I I wiek to oktes ogromnych przemian na ca łym kontynencie europejskim. Był to czas wielkiej na¬ dziei na odnowę świata. Tak, jakby cała intelektualna i duchowa energia epoki skupiła się na idei miłości. Jat gdyby istnienie i wartość idei miłości były jedynym wa­ runkiem istnienia kultury i cywilizacji. Nasze przedstawienie traktuje o miłości. Rozumiem miłość jako spotkanie wolnego dudni z pieśnią. Z tego bierze się ruch. Ruch ciała, myśli! uczucia. T o pieśń, to inkantacja daje początek wszystkiemJ w naszej sztuce. Sztuka jest religią indywidualistów. Spektakl jest łańcuchem alegorii, symboli i skoja-l rzeń, oryginał literacki zaś - pretekstem do ich snucia! Jak w malarstwie Hieronima Boscha. Bosch nie interj pretuje. O n stwarza. Alegorie w jego obrazach są pląl taniną hieroglifów. Żadną miarą nie da się w nich o i l 328 �Włodzimierz Staniewski • NOTY REŻYSERSKIE i l | I | |--« IIHIT-S .- ¿ 1 1 I Oficyna i fragment pałacu, styczeń 1990 r. Fot. D a n u t a Kuciak naleźć historii czy też racjonalnych przesłanek. T o ra­ czej tematy. Pojawiają się i znikają, jak tematy w m u ­ zyce, i wyczuwa się w nich wysoki akord wołania. W o ­ łania do duszy, do Ducha. Wołania o cud objawienia. Hieronim Bosch był członkiem Bractwa Wolnego D u ­ cha. Bractwa artystów życia. Dramaturgia muzyczna przedstawienia została głów­ nie skonstruowana - głównie - z przetransponowa­ nych elementów muzyki tradycyjnej. Były one zbierane podczas Wypraw do odległych osiedli. Są tam fragmen­ ty melodii śpiewanych po wsiach, o których można po­ wiedzieć, iż są odwieczne. W niektórych dźwiękach, frazach, uważny słuchacz usłyszy echo średniowiecza. Jedna z fraz śpiewana podczas przedstawienia zosta­ ła zapisana na pośladku nagiej postaci z obrazu Piekło muzykantów (śpiewana do słów „Ego sum Abbas Cucaniensis" - w Carmina Burana numer 222). Niektóte fragmenty są humorystycznie sparafrazowane z Carla Orffa, a także, są też fragmenty zaadaptowane z inter­ pretacji Carmina Burana René Clemencica; np. „Bonum est confidete", nr CB 27., „Ecce torpet probitas". W ciągu k i l k u zaledwie lat naszego życia granice państw europejskich zmieniły się, społeczne i poli­ tyczne systemy upadły. Ktoś obwieścił koniec histo­ rii. Koło Fortuny obróciło się o sto osiemdziesiąt stopni. A l e ludzie pozostali tacy sami. Być może tylko bar­ dziej rozdrażnieni, bardziej zagubieni. T y m samym jed­ nakże marzenia ich stały się bardziej frenetyczne, a pa­ sje - bardziej gwałtowne. Tak gwałtowne niekiedy, iż zdaje się, że statek o na­ zwie „Ziemia" podniósł Czarny Żagiel. Metamorfozy Nota reżyserska z roku 1999 do programu występów w Gardzienicach Drodzy Goście, Dwudziestoletnim już zwyczajem pokazujemy jedne­ go wieczoru dwa zdarzenia: to starsze odchodzące, i to nowe, wschodzące. Scenografia ptzedstawienia jest stwotzona z arche­ typowych obrazów, przetransponowanych z odwiecz­ nych mitów, takich jak Koło Fortuny czy Łódź z czar­ nym żaglem. T o statsze Carmina Burana, nazwane niegdyś etnooratotium,-traktujemy jako utwór - w pełnym tego sło­ wa znaczeniu - teatralny. T o nowe, „wschodzące", utworem teatralnym jeszcze nie jest. Carmina Burana była zrobiona w roku 1990, w roku, w którym rozpoczęła się nowa epoka. Do bycia utworem, bycia spektaklem musi dojrzeć, zapracować na odzienie, na rekwizyt, na scenografię. 329 J �Włodzimierz Staniewski * NOTY REŻYSERSKIE Tak, „zapracować", ponieważ nie mamy w zwyczaju przystrajać czegoś, co nie okrzepło i nie określiło swo­ jej osobowości. Parę słów o tym „nie-spektaklu". Jak każda praca u nas (od zawsze od początku), tak i ta ma za swoje źró­ dło muzykę. Muzyka jest początkiem i istotą każdej tzeczy, którą powołujemy. T u , w tej pracy, pierwszy raz zmieniliśmy naszą filo­ zofię i nie od żywych ludzi nauczyliśmy się muzyki, a od kamieni. O d żywych kamieni. Bo tej antycznej muzyki Grecji, od V wieku p.n.e do I I w n.e., ślady pozostały (w wielu przypadkach) tylko wyryte na kamieniach. Śpiewać z kamienia, to jakby śpiewać kamień, dając świadectwo temu, że jest o n przynajmniej tak żywy jak przyroda. To, na co was zapraszamy w I I części wieczoru, to przede wszystkim śpiewanie w starożytnych tonacjach, starożytnych liniach melodycznych, głosami dzisiejszymi. Trochę to wszystko przerobione, np. tempa, rytmy, dyna­ mika... A może „nie-przerobione", może organicznie zgodne z Duchem Epoki, bo linii życia rytmu nikt nie jest w stanie odtworzyć. Można tu pójść jedynie za intuicją. Gardzienice, oficyna 1996 r. Fot. Joanna Holcgreber po drodze - osobliwe owoce, np. Oberża Artystyczna „Złoty Osioł" przy Grodzkiej 5A, pod naszym adresem; powstał scenariusz znanego dramaturga angielskiego Howarda Brentona. Był o n owocem naszej współptacy z Royal Shakespeare Company. Z tego scenariusza adaptacji Złotego Osła została pieśń pt. You Are Broken śpiewana po angielsku. Pieśni te pozostają w związku z księgą, do której filo­ zofii odwoływaliśmy się w pracy. Jest to wielka księga przełomu, kiedy odchodził Stary Bóg Dionizos i A p o l ­ lo i wkraczał Nowy Bóg Chrystus. Księgę napisał wiel­ ki Apulejusz z Madaury, który o sobie i o sobie bliskich mówił: „My, rodzina platońska, znamy to, co uroczyste, radosne, święte, wzniosłe, niebiańskie...". Jeszcze jedna powiastka. O naszym śpiewaniu w czasie prób, późną nocą w Gardzienicach, w sali jak stodoła, na wzgórzu między lasami, w „miejscu, które I nie istnieje", gdzie snują się smętek i niedola; o tym śpiewaniu w skalach pitagorejskich; w słotne jesienne noce, kiedy buty grzęzną w błotnej mazi, a czerń nieba siada na duszy; w czasie zimowych nocy, kiedy śnieg i zimne wiatry ze stepów Azji zabijają każdą radość ży¬ cia. Podczas tych nocy przychodziły grzać się i łasić dzi¬ kie, przegnane psy- Apulejusz z I I w n.e. był Platończykiem, stąd u nas esencje z Platona: o naturze duszy, o naturze miłości, o misteriach przemian. O t y m ztesztą wszystkim, o czym w Metamorfozach Apulejusz, Platończyk, mówi językiem alegorii. To, co państwu zaśpiewamy, „to" - mówiąc języ­ kiem malarzy - zagruntowanie płótna pod obraz. Formę, jaką „to" ma obecnie, nazywam „esejem te­ atralnym". Ze sporego zestawu ćwiczonych (ptzez ostatni t o k albo i dłużej) pieśni wybieramy na każdy wieczót nieco inny układ, sondując n i m głębię, jaką chcemy osią­ gnąć, i namierzając kierunek, w którym - już wkrótce - wszystko nieodwracalnie pójdzie. Zostają ciekawostki. W przeszłości podchodziliśmy wielokrotnie do Apulejusza i do pieśni z kamienia, po czym zarzucaliśmy ten temat. Powstały jednak z tego - Psy były pierwszymi świadkami naszych Wypraw w Starożytność. Ich oswajanie się to jeszcze jedno zwy­ cięstwo Pitagorasa, który chciał leczyć muzyką i muzy­ ką stroić duszę wszelkiej żywej natury. I jeszcze jedno. Jest dziś i trzecie zdarzenie wieczoru. Mamy więc „tryptyk", a nie - jak zwyczajowo - dyptyk. T y m zdarzeniem jest ten budynek - Oficyna - i ten park. Oficyna dźwignięta z kompletnej ruiny to nasz największy utwór. A park też niedługo już „zagra" w całej swojej krasie. 330 �WOKÓŁ „ŻYWOTA PROTOPOPA AWWAKUMA". Z PROF. JERZYM NOWOSIELSKIM ROZMAWIA MONIKA KUBAT Prof. Jerzy Nowosielski: Jeszcze przed I I wojną i w biednej Rosji, i tutaj w naszej Galicji Wschodniej powstały szkoły malowania ikon tradycyjne, bizantyj­ skie, a po wojnie to się rozszerzyło na kresy jak zaraza! Wokół „Żywota protopopa Awwakuma"* Monika K u b a t : Zaraza? - Zaraza. O n i zrobili z kanonu formalnego ikony h i ­ storycznej jakiś kanon dogmatyczno-religijny. Teraz całą Grecję obmalowują jakimiś straszliwymi bohoma­ zami według kanonu. O n i nie mają pojęcia, jak malo­ wać ikonę, żeby malować ikonę, to trzeba namalować obraz, trzeba być malarzem, a to nie są malatze, tylko to są ideolodzy. - Uwzględniają j e d n a k tradycję, tak w sztuce ikony. Z prof. Jerzym Nowosielskim rozmawia Monika Kubat ważną - Ale tradycja musi być żywa, ona nie może być odgrzewaniem statych kotletów. - Trzeba j e d n a k trzymać się kanonu, to nie­ zbędne. - Trzeba się trzymać konwencji, ale nie konwencji wymyślonej, ideologicznie usankcjonowanej, tylko ży­ wej konwencji, rozwijającego się malarstwa. O n o musi być żywe, nie może być kapliczką artystyczną. Byłem parę razy w Grecji i widziałem, co tam się dzieje. Cóż na to można poradzić - taka jest moda. - Czy można tu m ó w i ć o profanacji ikony? - Nie, to jest po prostu kapliczka artystyczna, zatra­ cono łączność pomiędzy pojęciem ikony historycznej, obrazem, ikona to obraz, i możliwością tworzenia obra­ zu dzisiaj. - Czyli to, co się maluje jest martwe? - Tak, zaczęto stosować przepisy, w dziesięciu to daje dobre rezultaty, bo są też tam zdolni artyści, ale reszta to są sakramenccy kanciarze! - Jak się ma kwestia zwierząt do tematyki za­ wartej w ikonie? Wiadomo, że jest to temat raczej pomijany. - Kwestia zwierząt jest zaniedbana w chrześcijań­ stwie, bo stosunek religii chrześcijańskiej do zwierząt każdej: greckiej, prawosławnej, rzymskokatolickiej, protestanckiej - jest haniebny! Nie mamy sumienia, jeśli chodzi o zwierzęta i los jaki i m przygotowujemy. My jako gatunek naczelnych, czyli homo sapiens. - Pan jednak obdarza zwierzęta cechami aniel­ skimi. - Oczywiście, że tak, bo podejrzewam, że tak jest, ptzeczuwam to. Poza t y m ten związek istnieje nawet w symbolice ikonograficznej, w symbolice ewangeli­ stów. To nie jest mój wymysł. Stosunek chrześcijan do zwierząt to jest jeden wielki skandal religijny, skandal sumienia ludzkiego. T o dotyczy wszystkich - od pro­ stych chłopów, którzy rżną prosiaki bez miłosierdzia, po biskupów i po papieża — wszyscy oni są nieczuli na te sprawy. T o są tomiści nieuleczalni. - A kto jest dla P a n a odbiorcą sztuki - prosty człowiek czy ten świadomy widz sztuki? K t o ją le­ piej odbiera? - N i k t nie odczuwa ikony w tej chwili, w naszych czasach. Właściwie ja maluję tylko dla siebie, ludzie te­ go zupełnie nie rozumieją. O n i w swoim własnym su­ mieniu usprawiedliwiają moją akcję. Ja właściwie unieszczęśliwiam ogół wiernych, malując te ikony. O n i tego nie lubią, nie rozumieją. Dla tych paru osób, któ­ re rozumieją, warto to zrobić. - C z y myśli P a n o jakiejś konkretnej grupie? - Nie, to są poszczególne osoby. Czasem mi dają znać o tym, że zostały uszczęśliwione przez to, że oglą­ dały to, co ja maluję - J a też do n i c h należę. T o , co mnie tu przy­ gnało do Pana, to przekonanie, że Pana malar­ stwo zawiera element nadprzyrodzony. - Każde dobre malarstwo zawiera element nadprzy­ rodzony, dobry impresjonizm Renoira czy Moneta też zawierał w sobie element nadprzyrodzony. - Polem P a n a twórczości jest nie tylko sfera malarstwa? - Całe życie drzemał we mnie oprócz malarza jakiś niezrealizowany architekt i w końcu, pod koniec życia zaptoponowano, m i zaprojektowanie i wybudowanie cetkwi. Ja postawiłem twardy warunek: kochani, mu­ si być wszystko dokładnie według tego, jak ja zapro­ jektuję. Jeśli pojawią się najmniejsze kontestacje czy sprzeciwy, to ja ustępuję. Tyrańskim sposobem na nich wymogłem, że zbudowali m i całość, tak jak chciałem. - C z y trudno było to osiągnąć? - Nawet nietrudno, bo zrobiłem szczegółowy pro­ jekt, który mój kolega architekt przełożył na język ry* Wywiad przeprowadzony w sierpniu 1998 r. jest fragmentem pracy magisterskiej M o n i k i Kubat p t . Żywot protopopa Awwakuma, Awwakuma na podstawie u t w o r u literackiego: Żywot przez niego samego nakreślony przedstawienia O P T protopopa i wybór innych pism oraz „Gardzienice", napisanej p o d kier. prof. Czesława Hernasa (Wrocław 2000). Uniwersytet Wrocławski, I n ­ stytut Filologiczny, Filologia Polska. 331 �WOKÓŁ „ŻYWOTA PROTOPOPA AWWAKUMA". Z PROF. JERZYM NOWOSIELSKIM ROZMAWIA MONIKA KUBAT sunków technicznych. Teraz majster bez rysunków technicznych nic nie potrafi zrobić. Nie jest teraz tak, jak było w czasach Michała Anioła, gdy o n robił rysu­ nek framugi okiennej u Św. Piotra, to kamieniatz wie­ dział dokładnie, jak to zinterpretować. Teraz bez ry­ sunku majster nie potrafi nic zrobić. Zrobiliśmy to na spółkę z moim przyjacielem i sama się cerkiew wybudo­ wała. Ja tam tylko parę razy byłem. - W j a k i m stopniu nawiązuje do teatru antycz­ nego? - Teatt antyczny to jest akcja sakralna. W teatrze antycznym były trzy wejścia. Gdy projektowałem deko­ rację teatralną do różnych sztuk, m.in. do Antygony i Sędziów, nigdy nie miałem na myśli, żeby jakoś naśla­ dować tradycję teatru antycznego, ale jak zrobiłem projekt, to każdy projekt w jakimś sensie był realizacją tej tradycji. Jakby to się działo w mojej podświadomo­ ści. T o samo jest w kościele i cerkwi - ttzy wejścia. L i ­ turgia Kościoła chrześcijańskiego jest w jakimś sensie kontynuacją teatru antycznego. - J a k P a n dobiera kolory zarówno w malar­ stwie, j a k i w architekturze? - A tego to ja nie wiem w ogóle. Ja w ogóle nie do­ bieram kolorów. One m i się same dobierają, to dzieje się jakoś intuicyjnie. - C z y w takim razie potrzebna jest wizja? - Musi być wizja. Jest takie staroświeckie słowo na­ tchnienie. Bez tego nie biorę się do roboty. - J a k powstał projekt c e r k w i w Białym Borze, czy był on skutkiem wielu przemyśleń? - Nie, ja całe życie marzyłem o zbudowaniu cerkwi, robiłem dziesiątki szkiców, rysunków itd. T o się wszystko zsumowało w pewną określoną wizję i zastosowałem to. - C z y jest w tym jakaś archetypiczna c h ę ć bu­ dowania? - Licho wie! W e mnie może siedziała żyłka archi­ tekta, której nie mogłem zrealizować, bo nie miałem przecież uprawnień architekta ani też żadnych zamó­ wień. Dopiero potem zwrócono się do mnie z taką pro­ pozycją. - Czy zgodziłby się P a n ze stwierdzeniem, że postawienie c e r k w i przez osobę, która jest mala­ rzem, to jest uprzestrzennienie obrazu - N i e chciałbym teoretyzować. N i e widzę bezpo­ średnich związków intuicji malarskich z intuicjami ar­ chitektonicznymi. - Czy są to dwie różne osoby w j e d n y m czło­ wieku? - Są to rzeczy autonomiczne w stosunku do siebie. - A P a n j a k o scenograf? - Jako scenograf mam wiele wspólnego z architektutą. Jest to budowanie architektury na wydzielonej przesttzeni. Miałem różne podejścia do tego zadania. Urządzałem w Wesołej pod Warszawą właściwie pustą 332 architekturę kościoła według swojej myśli - to już była praca nad prawdziwą architekturą. - C e r k i e w w Białym Borze jest bardzo nowo­ czesna. Z j a k i m odbiorem się spotkała. Czy Pan rozmawiał z parafianami? - Ja z nimi nie rozmawiałem. W Białym Borze jest publika składająca się z tych wszystkich osób powypędzanych w akcji „Wisła". I m się teraz świetnie powodzi; to są panowie inżynierowie, panowie doktorzy, adwoka­ ci. Moje mieszkanie wobec ich mieszkań to jest nędza. O n i swoje przeżyli, zostali odseparowani od kultury cer¬ kiewnej na dobrych pięćdziesiąt lat. Jaka konsekracja' Przyjechał metropolita greckokatolicki z Ptzemyśla. Mieszkańcy Białego Boru raz w życiu widzieli biskupa. O n i chcieli powrócić do tradycji, tylko że nie bardzo wiedzieli, co to jest. Dla nich to było wielkie przeżycie, zdziwienie, że tak to wszystko wygląda. - A duchowni, którzy sprawowali pieczę nad cerkwią? - T a m była masa księży greckokatolickich i metro­ polita z Przemyśla. O n i już byli jakoś zakorzenieni, w tradycji. A l e tamtejsi ludzie? Dla nich to byl szok, oni do moich realizacji architektonicznych nie mieli żadnych zastrzeżeń, oczywiście jeżeli chodzi o tamtej¬ szą inteligencję, bo ona nie pamiętała niczego. Starsi natomiast ptzeklinali mnie. Co on zrobił? - pytali. Nie mam pojęcia, jak to się ułoży. Jest tam takie liceum ukraińskie, pensjonat. Jest tam dużo młodzieży inteli-J gentnej, to i m się moja praca podobała, ja to właściwie dla n i c h robiłem. - W n i c h nadzieja? - Tak, bo oni będą stanowili w przyszłości o tychl sprawach. - J a k a jest i c h świadomość sztuki? - T o jest młodzież inteligentna, a przynajmniej t a l ką stara się być. Jest bardzo otwarta na takie akcje, ja-| kiej ja dokonałem. - T o jest wierząca młodzież? - Wierząca, to są mądrzy młodzi ludzie, którzy przy I chodzili i mnie ściskali, mówili, jacy są m i wdzięczni, ż J ja to tak zaaranżowałem. - Jakie znaczenie m a dla P a n a architekturami ikonie? - M a dość duże znaczenie dlatego, że na ikonie pra-| wie nie istnieje. Istnieje, ale niezwykle rzadko, pejzaż Istnieje tło architektoniczne. Sceny, które się dzieją ikonie, są albo w kościele, albo w jakimś pałacu, i tam oczywiście architektura jest obecna. Wizja zrealizowa na z logiką ikony. Architektura na ikonie jest. - C z y zgadzałby się P a n , że jest na iko „dzianie się", że istnieje ruch? - T a m są pewne sytuacje przestrzenne i właścr w osiemdziesięciu procentach te sytuacje przestrzel ne „dzieją się" w tamach jakiejś architektury, przed- �WOKÓŁ „ŻYWOTA PROTOPOPA AWWAKUMA". Z PROF. JERZYM NOWOSIELSKIM ROZMAWIA MONIKA KUBAT Cerkiew w Białym Borze, widok fasady. Fot. W . Kryński stawionej oczywiście na wzór ikoniczny. T o ma swój rodowód w antyku hellenistycznym, w malarstwie te­ go okresu architektury było dużo. Ona była o wiele bardziej przesttzenna i tealistyczna niż w późniejszych ikonach. Później się troszeczkę zmieniła w pewien schemat, w architekturę klasycznej ikony, ale ikona wywodzi się z malarstwa antycznego. - Ile do dzisiaj pozostało w ikonie cech grec­ kich? - Wszystko w niej jest greckie. Ikona to dalszy ciąg sztuki helleńskiej. - Staram się znaleźć na ikonie r u c h . Pomaga m i w tym m a t e r i a ł filmowy i zdjęciowy O P T „ G a r d z i e n i c e " zrobiony do przedstawienia pt. Żywot protopopa Awwakuma. Zespół przy pracy nad tym spektaklem p r a c o w a ł też z ikonami, p r z y p a t r y w a n o się gestom tam p o k a z a n y m , u k ł a d o m ciał, śledzono istnienie samej ikony, jej konteksty. U d a ł o m i się odnaleźć na zdję­ c i a c h , w materiale f i l m o w y m analogiczne sceny zbiorowe z tymi, które przedstawiane są na iko­ nach. 333 �WOKÓŁ „ŻYWOTA PROTOPOPA AWWAKUMA". Z PROF. JERZYM NOWOSIELSKIM ROZMAWIA MONIKA KUBAT - Trudno m i się zgodzić. Ruch na ikonie istnieje, ale ja osobiście nie umiałbym tego opisać. - P a u l Evdokimow mówi o „człowieku ukrytym w swoim sercu", taką m a w y m o w ę ciało przebóstwione n a ikonach. - A l e Evdokimow to doktryner! - Chciałabym się przeciwstawić i wręcz napi­ sać o „człowieku objawionym w gestach". - Tak, czy t u nie ma ruchu? T o jest szalenie dyna­ miczny sposób ujęcia postaci. Tak, t u jest bardzo dużo ruchu, dopiero pani zwróciła m i uwagę na ten problem. Przecież to nie są postaci zastygłe, istnieje jakaś relacja dynamiczna, przestrzenna między tymi postaciami. - Chciałabym zapytać o postać Jana Chrzciciela. Przy pracy nad wspomnianym tematem, przy prze­ glądaniu reprodukcji ikon, zwróciło moją uwagę je­ go samotnictwo, przedstawiony jest j a k zaniepoko­ jony młodzieniec, o zmierzwionej czuprynie; nawet jeśli występuje obok Matki Bożej, adorując Chry­ stusa, w scenie Deesis, jego oczy są daleko. - Tak, występuje często sam, jako postać ze skrzy­ dłami. Jest to osobistość niesłychanie dynamiczna. T k w i ona między rzeczywistością Starego i Nowego Testamentu. Jego charakterystyczna niepewność, gdy z więzienia posyła do Chrystusa, czy to T y jesteś, czy może jeszcze mamy na kogoś czekać. Pewność nastąpi­ ła z przybyciem Chrystusa nad rzekę Jotdan, ale potem Jan zatracił tę pewność. Jest to przecież człowiek Stare­ go Testamentu, który stoi przed zagadką czegoś zupeł­ nie nieznanego, w stosunku do czego nie ma on żadne­ go określonego przykładu. T a k było do jego śmierci pozostał na skraju dwóch światów, i przez to samo jest dynamiczny. - T e ż tragiczny. - Głęboko tragiczny i dynamiczny. - A Matka B o s k a pokazana jest dynamicznie, w dwóch układach obok siebie: raz z rękami roz­ wartymi, następnie ze zwartymi, co sugeruje k o ­ lejne etapy r u c h u . M a się wrażenie, że raduje się, klaszcze w dłonie. - N i e byłby P a n za ideą Kościoła roztańczone¬ go - „ciesz się i tańcz", to słowa zapisane n a górze Athos. - T o niech sobie robią derwisze. Ja byłbym ostrożny w tych sptawach. - Proszę o skomentowanie basmy, obrzeża ikony. (por. Matka Boża Uodigitńa, s. 341) - A tak, obrzeża. T o są prorocy. - Szalenie dynamiczni, a przede wszystkim ich zwoje! - Dlaczego zwoje są dynamiczne? Bo k i m są proro­ cy? T o byli ludzie, którzy przeciwstawiali się prawu. Bo­ ży szaleńcy, o n i wszyscy byli poddani działaniu Ducha Św. - objawił i m się nad Jordanem i przemówił przez proroków. Prawo było od Mojżesza, a prorok od Ducha Świętego. Duch był zawsze w opozycji do prawa. Cała sttuktura myślowa, która się nam narzuca - prorok to jest sumienie. Sumienie, dobrze, ale musi być dobrze uformowane. Sumienie dobrze uformowane nie jest su­ mieniem. Natchnienia Ducha Św. nie da się uformo­ wać. D u c h tchnie, kędy chce. Jakby prorocy Statego Testamentu byli dobrze uformowani, nie byliby prorO' kami. Katoliccy hierarchowie boją się, żeby ten Duch Św. za bardzo się nie rozszalał! - Zgodzi się więc P a n , że o n i się tu rozszaleli. - Tak, nie byliby prorokami, i to widać. T o są ruchy zupełnie nie do przewidzenia, tak, szaleńcze. - Jeśli wszystko się rusza i szaleje, to musi mieć ciało, a jeśli jest ono przemienione, to z ziemskości pozostaje r u c h tylko. - Zostaje szaleństwo. - A ono przecież mieszka w ciele, w gestach. - Tak, ale tylko w papirusach, jest przeniesione na; ich natchnione teksty. - A l e mają przecież r ę c e , głowy, nogi! - A l e najważniejsze, co o n i trzymają w ręce i co fru­ wa! - Fechtunek więc? - T a k można powiedzieć. - A ciała proroków są przemienione? - A l e tu obserwujemy r u c h ciała, w pierwszym ujęciu Matka Boża jest pochylona, w następnym już wyprostowana. - Ciało przemienione jest w M a r i i Theotokos i dla-! tego Ona jest otoczona szaleństwem proroków. - W j a k i sposób istnieje ciało n a ikonie? - Ciało jest wielką tajemnicą, zostało przeklęte przez Lucyfera, dlatego ciało jest grzeszne. Lucyfer nie chciał, żeby ciało zostało przebóstwione. - Bo t u są przedstawione różne stany duchowe. W czasie takiego nabożeństwa, gdzie jest zwyczaj roz­ kładania rąk, np. u Ormian, Koptów, Syryjczyków, to istnieją różne stany entuzjastyczne. Tertulian ostrze­ gał jednak swoich współczesnych chrześcijan: jak wznosicie ręce w czasie nabożeństwa, to nie wznoście ich zbyt wysoko. Ostrzegał przed pewną egzaltacją. Nawoływał do zachowania umiaru. - N a ikonach jest. - Jest, ale to jest ciągle wojna z Lucyfetem. - T o , co biologiczne, jest od Lucyfera? - T o , co biologiczne. Bóg to chciał przebóstwić, j a Lucyfet się temu sprzeciwił i oplugawił ciało, oskarżył ciało. Cały dramat naszej duchowości na tym polega. - Chciałabym zapytać o nagość, wspomina Pan w swoich wypowiedziach o erotyzmie n a ikonie. - Nie, to jest gest orantki antycznej. T o są modyfi­ kacje tego samego układu, to są warianty, rozbicie pewnej idei ikonicznej na różne warianty. 334 �WOKÓŁ „ŻYWOTA PROTOPOPA AWWAKUMA". Z PROF. JERZYM NOWOSIELSKIM ROZMAWIA MONIKA KUBAT - Nagość jest czymś najbardziej świętym i najbar­ dziej ptzeklętym. - Nadzy są piekielnicy, nagi jest Chrystus na krzyżu, nadzy są męczennice czy męczennicy. - Mało tego. Naga jest jeszcze jedna osoba na iko­ nie Sądu Ostatecznego. Zauważa pani, jaka jest bli­ skość Raju i Piekła, to jest bezpośrednie sąsiedztwo. Między Rajem a Piekłem jest nagi mężczyzna przywią­ zany do kolumny, bardzo podobnej do kolumny biczo­ wania. Jest nad n i m napis. Był rozpustnikiem, dlatego nie może być zbawiony, był miłosierny, dlatego nie mo­ że być potępiony. O n stoi jakby jakiś zwornik pomiędzy Rajem zbawionych a Piekłem potępionych. O n jest I w pionie u góry nad n i m Chrystus i - Nagość to tajemnica? - Nagość jest wielką tajemnicą. N a progu tej tajem­ nicy stoi anioł z mieczem ognistym. Jak wypędzono Adama i Ewę z Raju, postawiono tam z mieczem ogni­ stym anioła. Chodziło o to, że skoro skosztowali z drze­ wa wiadomości dobrego i złego, to żeby nie skosztowa­ l i z drzewa życia. - C z y m dla P a n a jest wstyd? - W s t y d w przeżyciach ludzkich, szczególnie w przeżyciach erotycznych, jest najpiękniejszym, co moglibyśmy sobie wyobrazić; przezwyciężenie uczucia wstydu jest wielkim misterium. Jak słucham Radia Ma­ ryja, tam się ciągle modlą publicznie, uważam, że jest to bluźnierstwo. Wstyd w przeżyciach między kobietą a mężczyzną jest rzeczą nadzwyczaj wstydliwą. Uwa­ żam, że modlitwa jest jeszcze bardziej wstydliwa, dlate- Jerzy Nowosielski, Św. Szymon Stupnik, cerkiew Zaśnięcia Najświętszej M a r i i Panny, polichromia 335 �WOKÓŁ „ŻYWOTA PROTOPOPA AWWAKUMA". Z PROF. JERZYM NOWOSIELSKIM ROZMAWIA MONIKA KUBAT go nie wolno jej profanować. Już Pan Jezus powiedział, jeżeli chcesz się modlić, to wejdź do izby, zamknij drzwi i tam się módl. - Czy przezwyciężenie wstydu jest według P a ­ na inicjacją? - T o jest niewątpliwie sakralna inicjacja. Pospolitowanie tego naturalnego poczucia wstydu jest szalonym grzechem. T o się nazywa nieczystość. T o jest to, z czym się na co dzień spotykamy. N a ten temat nie wie nikt, kto się nie zakochał. T o już patriarcha Bartłomiej po­ wiedział - na marginesie przeżycia mężczyzny i kobiety - jeżeli się zakochali, to ja z n i m i do sypialni nie wejdę. Ja nigdy nie byłem w sex-skopie i mnie to nie interesu­ je, a po drugie sprawia m i przykrość. - Zmieniając trochę temat, czym dla P a n a jest twórczość? - Nie wiem. Dotąd to był sposób na życie. Ja inaczej nie potrafiłem żyć. Teraz to już niczym. Człowiek jak się rodzi nagi, tak umrze nagi, musi zostawić wszystko, co mu na tym świecie przysługiwało. - Wszystko to proch marny, pogarda dla cia­ ła... - Dlaczego, przecież jest Słowo, które się ciałem stało. - A asceza? Są tacy, którzy skrajnie się umar­ twiali, skrajnie wierzyli. - Są tacy. T o jest pewien gatunek przeżycia religij­ nego, jest to pewna dewiacja, która z objawieniem Lo­ gosu, który stał się ciałem, niewiele ma wspólnego. Są różne szczeble dojrzewania duchowego, możliwe, że ta­ ki szczebel skrajnej ascezy na jakimś etapie jest po­ trzebny. - A męczennicy, którzy dali się odzierać ze skóry, kroić, palić? - Nic na ten temat nie mogę powiedzieć, bo bym się nie dał pokroić, ze strachu bym umarł! - Czy nie jest to grzech przeciw temu, co zosta¬ ło nam dane? - Ciało dane nam zostało w Raju. Bóg stworzył człowieka: mężczyznę i kobietę. T o jest wielka świę­ tość, która została splugawiona przez anioła upadłego. - T ę plugawą część niszczą asceci. - W jakimś sensie tak, ale nie można ich za to w i ­ nić, bo spełniają pewną funkcję kosmiczną, oczyszcza­ jącą. - C z y tworząc, czuł się P a n rewolucjonistą? - T o się wszystko działo samo przez się. - Czyli to nie była w a l k a o wartości? Protest? - Nie miałem żadnego programu. - Czy ma P a n swojego duchowego ojca? - Nie, nie mam nikogo. W ciągu całego mojego ży­ cia, rozwoju mojej osobowości oponowałem przeciw duchowemu ojcostwu. - - Był taki sprzeciw w mojej psychice. - N a pewno m a P a n uznanie dla pewnej grupy twórców. - Oczywiście dla wielu. Choćby dla Teofana Greka, dla Rublowa, Dionizego, Modiglianiego i dla wielu, z których bogactwa czetpałem. Modigliani ma wiele wspólnego z malarstwem ikonowym, o n młodo umarł i właściwie nie zdążył określić swojej indywidualności duchowej malarstwa. A l e to, co malował, niektóre rze­ czy, to jest bardzo święta sprawa. - G d y zobaczyłam cerkiew w Białym Borze, pomyślałam o Matissie i jego swoistym dziele, ka­ plicy D o m i n i k a n e k w V e n c e , którą wybudował, C z y P a n a sytuacja twórcza jest podobna? - N i e , dlatego że Matisse tworzył na terenie wła­ ściwie pozbawionym tradycji liturgicznej i był skazany na własną pomysłowość, to, co zrobił, jest jego wy­ łączną zasługą. Natomiast ja czerpałem z tradycji li­ turgicznej Kościoła Pierwszego Tysiąclecia. Byłem bardzo mocno usadowiony w tej ttadycji: zewnętrzna j ściana to jest proscenium, a dalsza część to bazylika starorzymska; dlatego że liturgia bizantyjska ciągle t k w i korzeniami bardzo silnie w tych dwóch trady­ cjach. Ja byłem prowadzony za rękę, starałem się tyl­ ko wyeksplikować tę moją świadomość tradycji litur­ gicznej. ' - C z y nie umniejsza to zasług malarza? - Matisse'owi? Nie, on był tylko skazany na własna intuicję. O n był bardziej samodzielny ode mnie. - Tworzył też dla Kościoła. - N i e wiem, czy sobie zdawał sprawę z tego. Gdy to, robił, był już bardzo chory. Powiedział, że to, co tu ro­ bi czy szkicuje, to tak jakby jakiś anioł wodził jego rę¬ kę. - C h c ę zapytać o atmosferę, która panuje na ikonie, o stosunek postaci tam przedstawionych względem siebie. - Między Marią Theotokos a Logosem jest wichet natchnienia D u c h Św. naokoło! - A czy można m ó w i ć o cieple w znaczeniu | ludzkim? - Nie zauważam. Przynajmniej w tej chwili nie zda-! ję sobie z tego sprawy. A l e o cieple można mówić tam, gdzie występie jakaś siła nadprzyrodzona. ma A M a t k a B o ż a UmÜienijel Tak, to jest czułość! W r a c a j ą c do cielesności, j a k i e zabarwienie | dla P a n frywolność? - Ja to źle odbieram, dlatego że to jest lekceważę*: nie, pogranicze jakiegoś niepoważnego traktowania,! T o jest profanacja Erosa. - C z y l i Eros istnieje tam, gdzie jest zapładnianie D u c h a , P i ę k n o . - Tak, tak. Eros jest konktetnym bogiem. Dlaczego? 336 �WOKÓŁ „ŻYWOTA PROTOPOPA AWWAKUMA" Z PROF. JERZYM NOWOSIELSKIM ROZMAWIA MONIKA KUBAT �Jerzy Nowosielski, Droga Krzyżod Sąd u Piłata, (fragment: FaryzeJ kościół franciszkański na Azoradj Kraków, akryl na desce Jerzy Nowosielski, Droga Krzyżowi Chrystus Trzy Marie „Olej niosąc! pociesza (fragment: Trzy Marie! kościół franciszkański na Azoraclj Kraków, akryl na desce 338 ��WOKÓŁ .ŻYWOTA PROTOPOPA AWWAJKUMA". Z PROF. JERZYM NOWOSIELSKIM ROZMAWIA MONIKA KLBAT �WOKÓŁ „ŻYWOTA PROTOPOPA AWWAKUMA". Z PROF. JERZYM NOWOSIELSKIM ROZMAWIA MONIKA KUBAT �WOKÓŁ „ŻYWOTA PROTOPOPA AWWAKUMA" Z PROF. JERZYM NOWOSIELSKIM R07MAWIA MONIKA KUBA I ��WOKÓŁ ŻYWOTA PROTOPOPA AWWAKUMA". Z PROF. JERZYM NOWOSIELSKIM ROZMAWIA MONIKA KUBAT Fragment obrzędu misteryjnego, Villa dei Misteri, megalografia, Pompeje Jerzy Nowosielski, Villa dei M i s t e r i (fragment), 1975, akryl na płótnie �WOKÓŁ „ŻYWOTA PROTOPOPA AWWAKUMA". Z PROF. JERZYM NOWOSIELSKIM ROZMAWIA MONIKA KUBAT - W y c i ą g a P a n je? - A emocje i namiętności mają coś wspólnego 2 ikonami? - Bardzo rzadko. - W ramach odkurzania? - Nie, w ramach oglądania. - Namiętność to jest pasja - w logicznym jakimś spelnieniu się to tak. Między kobietą a mężczyzną pa­ sja jest realna. Tu, na ikonie, to jest cierpienie, pathos po grecku znaczy cietpienie. - N i e ma P a n chęci spotykania się z nimi? - Mam, ale na razie m i wystarczy. - Mówi P a n też o swoich niedobrych obra­ zach. - Jaki jest związek między ikoną a sztuką abs­ trakcyjną? - M a m też dużo niedobrych. - Niedobre znaczy nieprawdziwe? - Byli tacy w Polsce koloryści, żaden z nich nie na­ malował nigdy złego obrazu, bo się tego bali jak diabły święconej wody, ale nikt też nie namalował genialnego obrazu. Mówiłem swoim studentom tak: nie bójcie się namalować złego obrazu, bo jeśli ktoś nie namaluje złe­ go, to nie namaluje tego genialnego. Te niedobte to niewypały, ale to trzeba popełnić. - Sztuka abstrakcyjna to aniołowie! - W Trójcy Św. Rublowa określił P a n anioły jako protezy. - Rzeczywiście to są protezy, bo anioł to musi być realizacja abstrakcyjna. A l e , co robić, mamy ludzi ze skrzydłami. Ja pani pokażę parę aniołów [pokazuje foldeI ! wystawy, która odbyli się w 1998 r. w Krakowie w Galerii famacH- Rublow dzisiaj tak malowałby anioły. Jak bytem młody, urzekł mnie surrealizm, ale potem m i przeszło. Byłem kiedyś silnym ateistą. - Sztuka objawia czy coś ukrywa? - Ja w ogóle nie wiem, czy istnieje. Moje malarstwo na pewno objawia, siebie jestem pewny. Widziała pani kiedyś takiego zarozumiałego faceta jak ja? - Wspomina Pan w swoich wypowiedziach, że bez tego doświadczenia nie byłoby Pana twórczości. - Tak, trzeba przejść wszystkie te etapy - to była inicjacja w twórczość. Ateizm jest bardzo pożytecznym stanem świadomości. Oczyszczającym od różnych nale­ ciałości. - Czy geometryzacja znaczy zawsze odmaterializowanie? - Przeważnie tak. Twór geometryczny jest przeważ­ nie tworem umysłu ludzkiego, a koncepcja intelektual­ na jest zawsze niematerialna. - Ma Pan dzisiaj młodych ulubionych twór­ ców? - Niestety nie, bardzo słabo znam to środowisko, ze swoimi studentami straciłem właściwie kontakt. - Jako nauczyciel ma P a n poczucie klęski? - Tak. Można stworzyć pewne warsztatowe dyspo­ zycje, które ustrzegą człowieka przed szukaniem po omacku. Tylko do tego przydaje się nauczyciel. - Za resztą stoi talent, wizja? - Za resztą stoi Pan Bóg. Miałem takie zdolne stu­ dentki i takich zdolnych studentów, tyle w nich na­ dziei pokładałem, ale to się bractwo zmarnowało. - Co to znaczy? - Zajęli się czymś innym. Nie można chałturzyć. Nie można zarabiać pieniędzy, ale jak to tobić. Ja nie robiłem pieniędzy, byłem utrzymywany przez żonę, któ­ ra za mnie robiła pieniądze, ale potem się odwróciło. - Nie myślał Pan o tym? - Nie potrafiłem tego tobić. - Skoro o kobietach. Chciałby P a n namalować kobietę, jakiej Pan jeszcze nie spotkał? - Szanuję samoświadomość twórcy... Chodzi P a n do teatru? - Dużo miałem kontaktu z teatrem Kantora, sam robiłem scenografię do kilku przedstawień. Nie próbo­ wałem nic pisać dla teatru. - A oglądać? - Najbardziej lubię oglądać obrazy! - Obrazy to teatr? - Czy ja wiem? Lubię oglądać nabożeństwa dobre. Pontyfikalne nabożeństwa greckie to jest teatr. - Czuje się P a n j a k widz? - Nie, jak współtwórca. - Pełne uczestnictwo? - Jakby mnie nie było, to po co by ten biskup bło­ gosławił świecami, kogo by miał błogosławić. Mnie bło­ gosławi i ja jestem m u potrzebny, tak samo jak on mnie jest potrzebny. Tak jest przecież z obrazami - maluje się i wystawia. - P a n mówi, że dla siebie maluje. - Zawsze mam nadzieję, że ktoś jest. Miałem wiele razy dowód na to, że ktoś jest, bo m i powiedział. T o może być kolejarz. Kiedyś malowałem taki pejzaż w plenerze. Podchodzi do mnie takie panisko, okazało się, że to kolejarz, jak mu się to sttasznie podobało. O n to czuł całym sobą. Może być profesor uniwersytetu i nic nie czuje. Taki, kto odbierze obraz, zawsze się znajdzie. - C h c ę , żeby P a n wiedział, że jestem kolejną osobą, która odczuwa to, co P a n tworzy. - Jestem 'bardzo szczęśliwy z tego powodu. Bardzo pani dziękuję za miłą wizytę i rozmowę. - Wydaje mi się, że już namalowałem. - Ma Pan koło siebie swoje obrazy? - Tak, wszystko jest w skrzyniach. - 345 T o j a dziękuję, za wszystko, za twórczość. � https://zbiory.etnologia.uw.edu.pl/files/original/db85b2bd1a05046f74758d32d28398f3.pdf 21f16f8ec6dd74ff6096a93b1a56374e Dublin Core The Dublin Core metadata element set is common to all Omeka records, including items, files, and collections. For more information see, http://dublincore.org/documents/dces/. Title A name given to the resource Etnografia Polska Subject The topic of the resource etnografia, etnologia Description An account of the resource czasopismo Date A point or period of time associated with an event in the lifecycle of the resource 1958- Rights Information about rights held in and over the resource Licencja PIA Format The file format, physical medium, or dimensions of the resource pdf Language A language of the resource polski Creator An entity primarily responsible for making the resource IAiE PAN ( d.IHKM PAN) Publisher An entity responsible for making the resource available IAiE PAN Text A resource consisting primarily of words for reading. Examples include books, letters, dissertations, poems, newspapers, articles, archives of mailing lists. Note that facsimiles or images of texts are still of the genre Text. Dublin Core The Dublin Core metadata element set is common to all Omeka records, including items, files, and collections. For more information see, http://dublincore.org/documents/dces/. Relation A related resource oai:cyfrowaetnografia.pl:publication:708 Date A point or period of time associated with an event in the lifecycle of the resource 1970 Identifier An unambiguous reference to the resource within a given context oai:cyfrowaetnografia.pl:652 Title A name given to the resource Nowa dziedzina deficytowa - etnografia Europy / ETNOGRAFIA POLSKA 1970 t.14 z.2 Description An account of the resource ETNOGRAFIA POLSKA 1970 t.14 z.2, s.207-214 Creator An entity primarily responsible for making the resource Zadrożyńska-Barącz, Anna Language A language of the resource pol. Publisher An entity responsible for making the resource available Instytut Archeologii i Etnologii PAN, Instytut Historii Kultury Materialnej PAN Format The file format, physical medium, or dimensions of the resource application/pdf application/pdf PDF Text Text capture metadata for PDF documents Text .Etnografia P o l s k a " , t. X I V z. 2 A N N A Z A D R O Z Y N S K A - B A J R Ą C Z NOWA DZIEDZINA DEFICYTOWA — ETNOGRAFIA EUROPY 1 K u l t u r ę ludową poszczególnych krajów europejskich przyzwycza­ iliśmy się rozważać najczęściej w powiązaniu tylko z ich historią, pro­ blemami gospodarki czy przemianami społecznymi. Rzadko umieszczamy je na szerszym tle. I tak na przykład w etnograficznych rozważaniach nad Polską w najlepszym wypadku nawiązujemy do Słowiańszczyzny (pojęcia, którego realność już niejednokrotnie kwestionowano) czy do terytoriów geograficznie sąsiednich. Nigdy prawie nie prowadzi się rozważań nadających problematyce szczegółowej charakteru egzemplifikacji procesów dziejących się na całym terytorium Europy i zrozumia­ łych tylko w ujęciu całościowym, tłumaczących jednocześnie prawidło­ wości jak i wyjątkowe wypadki w kulturze Europy. Przyczyny takiego traktowania zjawisk europejskiej kultury ludowej tkwią w genezie i historii etnografii. Przyczyny te uwarunkowane nie­ zwykle skomplikowanymi w Europie procesami politycznymi, gospo­ darczymi, społecznymi i kulturalnymi doprowadziły po pierwsze do różnic zainteresowań pomiędzy Europą zachodnią a środkową i wschod­ nią i preferowania innych badań. Następnie doprowadziły do wyodręb­ nienia się w ramach zainteresowań europejską kulturą ludową do tego, co G. de Rohan-Csermak nazywa „szkołami narodowymi". Kraje Europy zachodniej w związku z rozwijającym się kapitali2 1 N i e s ą d z ę , by t e n k o m u n i k a t m ó g ł w y c z e r p a ć c a ł o ś ć p r o b l e m a t y k i d o t y c z ą c e j etnografii E u r o p y . P o w i n i e n j e d y n i e j ą n a s z k i c o w a ć i z a s u g e r o w a ć k i e r u n k i r o z ­ w a ż a ń i s y t u a c j i w s p ó ł c z e s n y c h b a d a ń w tej d z i e d z i n i e . N a z w i s k a u c z o n y c h spo­ tykane w t e k ś c i e są n a z w i s k a m i n a j c z ę ś c i e j doskonale z n a n y m i w n a s z y m ś r o d o ­ w i s k u . Dlatego t e ż n i e s t a r a m s i ę p o d a w a ć a n i d o k ł a d n y c h b i b l i o g r a f i i p r a c w y ­ mienianych badaczy, ani c h a r a k t e r y z o w a ć ich postaw teoretycznych. T y m r ó w n i e ż tłumaczę małą ilość przypisów. 2 G . d e R o h a n - C s e r m a k , L e s écoles ethnographiques nationales et L'eth­ nologie européene, [ w . ] Vie Congres Internationale des Sciences Anthropologiques et Ethnologiques, P a r i s 30 j u i l l e t — 6 a o û t 19(60, M u s é e de l ' H o m m e , P a r i s 1963, s. 237-243. �208 ANNA ZADROŻYNSKA-BARĄCZ stycznym systemem produkcji zmuszone zostały do rozszerzania swych rynków zbytu drogą ekspansji kolonialnej. Ekspansja ta przybiera na sile szczególnie w wieku X I X , kiedy to bardzo wyraźnie polityka kra­ jów Europy zachodniej kieruje się prawie wyłącznie na zdobywanie nowych kolonii i utrzymanie wpływów na terytoriach już posiadanych. Wiąże się to w sposób oczywisty z koniecznością rozwoju zainteresowań badawczych w krajach kolonialnych w celu właściwego nimi zarządzania i eksploatacji. Jednocześnie na plan dalszy przesunięto badania nad własną kulturą ludową, t y m bardziej że bodźców do tego typu badań w postaci na przykład ograniczenia samodzielności politycznej kra­ je te nie posiadały. Dlatego to w Europie zachodniej wyodrębnia się dość wcześnie antropologia kulturalna czy społeczna jako dziedzina zajmująca się teorią i metodologią badań nad społecznościami „pier­ wotnymi", lecz nie uwzględniająca prawidłowości rozwoju i przemian kultury w społecznościach europejskich. Badaniami tego typu zajmują się geografia i ekonomia. 3 Kraje Europy środkowej i wschodniej, zamieszkane przeważnie przez Słowian, o niskim w porównaniu z Zachodem poziomie gospodarki, o skomplikowanej historii i konfliktach politycznych, musiały szukać uzasadnień swych dążności separatystycznych w stosunku do, krajów nad nimi dominujących. Walki narodowowyzwoleńcze, u których podłoża leżały przede wszystkim trudności natury ekonomiczno-społecznej, wska­ zywały na konieczność zasadniczych reform ustrojów gospodarczych, a te z kolei wymagały samodzielności politycznej. Ideologie ruchów narodowowyzwoleńczych podkreślają więc wady ekonomii i ucisk na­ rodu. Nawołują do wystąpienia społeczeństwa przeciw zaborcom w imię własnej historii, tradycji, kultury. W kulturze natomiast poszukują pierwiastków autentycznych, rodzimych, wyróżniających ją od kultury zaborców. Za nurt najbardziej trwały i rodzimy uznana zostaje kultura ludowa i ona staje się t y m elementem, na którym ideologie tego typu ruchów w Europie środkowej i wschodniej opierają uzasadnienia dążeń do samodzielności politycznej, i za pomocą którego odbywa się mobili­ zacja najszerszych kręgów narodu. Badaniami własnej kultury ludowej zajęła się etnografia, włączając do swych rozważań poza rekonstruk­ cjami kultury ludowej próby opracowań teorii dotyczącej prawidłowości, rozwoju i przemian tej kultury oraz jej stosunku do kultury zwanej niekiedy elitarną. Ten podział zainteresowań badawczych pomiędzy Europą zachodnią a środkową i wschodnią należy wiązać ponadto z dużo wcześniej rozpo­ czętymi procesami ekonomicznymi obydwu tych części. Otóż w wieku X I X obserwujemy już tylko efekty kilkuwiekowych tendencji różnicuG e o g r a p h i e h u m a i n e , é c o n o m i q u e et sociale. �ETNOGRAFIA EUROPY jących. Z a c h ó d przechodzi bardzo w c z e ś n i e na gospodarkę typu kapita­ listycznego z oczywistym p o ł o ż e n i e m nacisku na rozwój p r z e m y s ł u . W s c h ó d natomiast od okresu gospodarki folwarcznej k r o c z y ł prawie w y ł ą c z n i e po linii produkcji rolnej . I o ile słuszne będzie charaktery­ zowanie gospodarki Zachodu jako gospodarki p r z e m y s ł o w e j z zapleczem m o d e r n i z u j ą c e g o s i ę rolnictwa, o tyle gospodarka wschodu jest przede wszystkim oparta na rolnictwie z bardzo słabo r o z w i n i ę t y m p r z e m y s ł e m . Dlatego też warstwa związana z produkcją rolną a uznana za tę, która przechowuje treści kultury określane jako najdawniejsze i charaktery­ styczne dla narodu, w krajach Europy środkowej i wschodniej jest w a r s t w ą liczebnie najsilniejszą, s t a n o w i ą c ą j e d n o c z e ś n i e n a j w i ę k s z y problem gospodarczy i kulturowy tej części kontynentu. O d w o ł y w a n i e się w i ę c do niej, zainteresowanie jej ż y c i e m jest uzasadnione w wypadku konieczności określenia narodu, kiedy n a l e ż y w y k a z a ć różnice z naro­ dem kraju zaborczego i p o d o b i e ń s t w a z narodami r ó w n i e ż w a l c z ą c y m i 0 w o l n o ś ć . K r a j e Europy ś r o d k o w e j i wschodniej nie m i a ł y w i ę c warun­ k ó w do rozwoju innych z a i n t e r e s o w a ń poza w ł a s n ą kulturą. Co w i ę c e j nie m i a ł y potrzeby rozwijania tych zainteresowań, podczas gdy zainte­ resowanie w ł a s n ą kulturą i w ł a s n y m narodem s t a n o w i ł o najistotniejszą k o n i e c z n o ś ć w dążeniu do samodzielności politycznej. Badania w i ę c nad teorią kultury i k u l t u r ą w obydwu tych częściach Europy przebiegają odmiennie i posiadają o d m i e n n ą egzemplifikację. Istnieje wiele teorii kultury wypracowanych w badaniach nad s p o ł e ­ c z e ń s t w a m i plemiennymi. Teorie kultury ludowej rzadko n a w i ą z u j ą do ich ustaleń i bazy p o j ę c i o w e j . Znacznie później n i ż w badaniach nad s p o ł e c z e ń s t w a m i plemiennymi, pod koniec wieku X I X , odnajdujemy w badaniach nad Europą n a w i ą ­ zania do o g ó l n y c h r o z w a ż a ń nad formami życia i kultury c z ł o w i e k a . Wiąże się to z opracowaniem i zastosowaniem metody geograficznej 1 rozważań typu historycznego. N a l e ż y tu w y m i e n i ć przede wszystkim nazwiska F . Ratzla, J . Brunhes'a, Vidal de la Blache'a, S. Passarge'a, V . Jacoby'ego, A. Meitzena czy p ó ź n i e j s z e nieco r o z w a ż a n i a R. G r a d manna. Zainteresowania w ł a s n ą kulturą l u d o w ą w krajach europejskich da­ tują s i ę na koniec wieku X V I I I i początek X I X , czyli wiążą s i ę z okre­ sem romantyzmu p o s z u k u j ą c e g o p i ę k n a w poezji ludowej i ludowej literaturze ustnej. Wtedy to prawie we wszystkich krajach w y c h o d z ą zbiory o p o w i a d a ń ludowych i pieśni, opisy o b y c z a j ó w itd. W Anglii 4 5 4 A . M ą c z a k , U źródeł nowoczesnej gospodarki europejskiej, O m e g a n r 81-82, W a r s z a w a 1967. O p i e r a m s i ę tu g ł ó w n i e n a a r t y k u ł a c h z a w a r t y c h w „ E t h n o l o g i a Europaea", n r 1:1967 z. 1-2, o r a z n a a r t y k u l e R o h a n - C s e r r n a k , op. cit. 5 14 — Etnografia Polska, t. X I V , z. 2 �210 ANNA ZADROŻYNSKA-BARĄCZ wydaje je Th. Percy, w Niemczech — J. G. Herder, bracia Grimm, w Rosji — Czułkow, w Szwecji — S. G. Geler i A. A . Afzelius, na Węgrzech — G. Gaal, w Finlandii — E. Lännrot,, w Bułgarii — bracia Miładinow, w Serbii — V. Karażić i t d . Stopniowo opisy te przeradzają się w systematyczne badania i stają się odrębną gałęzią nauki — folklo­ rystyką. Ten drugi etap znaczą nazwiska Finów — A . Aarna i K . K r o h na, Niemców — J, Meiera i J. Boltego, Czecha — J. Polivki, Anglika — S. Thompsona, Szweda- — C. W. von Sydowa, Węgrów — S. Solymossyego i J. Hontiego, Francuzów — A. van Gennepa i A. Sebillota, Estoń­ czyka — W. Andersona, Norwega — R. Chrystiansena, Holendra — J. de Vriesa, Flamandczyka — M . de Meyera, Irlandczyka — S. O. D u i learga, Hiszpana — A. Espinosy czy Rosjanina — J. Sokołowa. Prace opierają się o wypracowaną już metodologię zastosowaną konsekwent­ nie. Prace C. Brailoiu, B. Bartoka, V. Stoina, A. C. Väisänena, W. D a n kerta czy E. Pittarda poszerzają zainteresowania folklorystów o sferę twórczości muzycznej i prowadzą do zainteresowań sztuką ludową w ogóle. Z tego samego okresu datują się zbiory strojów, rzeźby w drze­ wie, ceramiki, sprzętów oraz początkowe zainteresowania budownictwem ludowym. Jest to w zasadzie początek europejskiej etnomuzeologii da­ jącej pierwsze materiały do późniejszych studiów nad kulturą mate­ rialną, prowadzone w oparciu o wszelkiego typu kolekcje i muzea. Rozpoczynają się studia analityczne i porównawcze. Tu należy wymie­ nić nazwiska takich badaczy, jak H . Th. Bossert, J. Heierli, G. Palotay, A. Spamer, A. Tzigara-Samurcas, J. Vydra, S. Erixon, L . de Hayos Sainz itd. Jest to już zdecydowane wyjście poza etap opisu w etnografii. Ze­ brane materiały służą do opracowań pod kątem określonych teorii, naj­ częściej nawiązujących do nurtu historycznego w etnografii oraz zwią­ zanych z metodą geograficzną zapoczątkowaną przez Ratzla. T Jednocześnie ruchy narodowowyzwoleńcze dają bodziec do badań etnogenetycznych. Najznakomitsze prace tego nurtu (cały czas świado­ mie pomijam historię etnografii polskiej) to gigantyczne monografie dotyczące rozważań pochodzenia europejskich ugro-finów, nawiązujące do migracji ludów Azji na tereny Europy. Trzeba t u wymienić znane monografie U . T. Sireliusa i J. Jako. Innym nurtem są badania dotyczące najdawniejszych dziejów euro­ pejskiej kultury materialnej, które szczególnie rozwinęły się w krajach skandynawskich , co jednak nie wyklucza badaczy z reszty kontynentu. Są to między innymi: Szwed A . Oldeberg, Norweg G. Gjessing, D u ń 6 6 K r a j e s k a n d y n a w s k i e n a s k u t e k specyficznego u t o ż s a m i e n i a k u l t u r y n a r o d o ­ wej z l u d o w ą 'bardzo w c z e ś n i e r o z p o c z ę ł y s y s t e m a t y c z n e z b i e r a n i e z a b y t k ó w k u l ­ t u r y l u d o w e j . N a j w c z e ś n i e j t e ż r o z w i n ę ł y u siebie m u z e a l n i c t w o etnograficzne. �ETNOGRAFIA EUROPY 211 czycy A. Steensberg, P. V. Glob, G. Hatt, Finowie T. Itkonen, S. Pälsi, Estończyk R. Indreko, Niemcy O. Paret, H . Reinarth, Francuz A. Varagnac, Szwajcarzy L . Rütimeyer i H . G. Waćkernagel, Anglik J. G. D. Clark czy E. C. Curwen. Metodykę tych prac można już wiązać z me­ todami wypracowanymi nad społeczeństwami pierwotnymi. Z t y m też nurtem należy wiązać badania nad technologią prowadzone we Francji już współcześnie przez A. Leroi-Gourhana, włączającego materiał z te­ renów Europy w ogólne rozważania nad technologią, a prowadzące do ustaleń teoretycznych dotyczących zachowań się człowieka w określo­ nym środowisku i dysponującego określonym wyposażeniem technicz­ nym. Następstwem tych prac. mogą być prace A. Bielensteina czy P. Scheuermeyera. Badania tego typu oraz tradycja korzystania z me­ tody geograficznej doprowadziły do rozpoczęcia pracy nad atlasami etnograficznymi w prawie każdym z krajów europejskich. Innym jeszcze nurtem w badaniach kultury europejskiej są prace francuskiej géographie humaine, économique i sociale. Badaniami t y m i zajmują się tacy uczeni, jak P. George czy M . Bloch, interesujący się osadnictwem wiejskim, gospodarką i związaną z nimi kulturą w per­ spektywie całego świata ze stopniowym zawężaniem do Europy i Fran­ cji. Nie odrywając Europy od innych kontynentów klasyfikują zjawiska tu spotykane względem zjawisk analogicznych w reszcie ekumeny. Nie sposób również nie wspomnieć o badaniach typu etno-socjologicznego nad instytucjami społecznymi, zwracających uwagę na wielopłaszczyznowość powiązań zjawisk społecznych, i to nie wyłącznie na gruncie europejskim. Tu należy wymienić nazwiska A. Bacha, A. Spa­ mera, V. von Geramba, W. Presslera, R. Weissa, D. Gustiego, J. Caro Baroja, J. de Vriesa, R. Corsa, A. Nesheima czy K . R. V. Wikmana. Uzu­ pełniające te zagadnienia badania nad prawem z punktu widzenia etno­ logii prowadzą K . Taganyi, R. Maunier, F. Kiinsberg, E. A. Virtanen. W zasadzie rozwój dziedziny, którą chcielibyśmy nazwać etnografią Europy, datuje się na początek naszego stulecia. Jednak przez jego pierwsze ćwierćwiecze prace poszczególnych uczonych i badaczy były izolowane w granicach własnych krajów i koncepcji. Niemniej narastała wciąż konieczność porozumienia i wymiany doświadczeń. Stan wiedzy i coraz większa liczba zajmujących się t y m tematem uczonych wyma­ gały już nie tylko porozumienia, ale również podjęcia pierwszych prób zbiorowych opracowań czy nawet syntez. W roku 1925 wychodzi Atlas der Völkerkunde R. Karutza, a w 1926 — praca Illustrierte Völkerkunde G. Buscharia, gdzie między innymi znajdują się rozważania M . i A. Haberlandtów nad pojęciem etniki europejskiej oraz przegląd ludów po­ chodzenia indoeuropejskiego. Wreszcie w roku 1928 w Pradze odbywa się Kongres Sztuk Ludowych, na którym spotykają się po raz pierwszy �212 ANNA ZADROŻYŃSKA-BARĄCZ najznamienitsi przedstawiciele badań nad Europą. Zasadniczym tema­ tem obrad stało się ujednolicenie używanej terminologii. Pojęcia wyko­ rzystywane w publikowanych pracach odzwierciedlały stanowiska teo­ retyczne poszczególnych uczonych. Ujednolicenie więc terminologii, a t y m samym w pewnym stopniu ujednolicenie stanowisk teoretycznych okazało się jednak niemożliwe. Przede wszystkim same koncepcje doty­ czące rozwoju kultury europejskiej nie zostały jeszcze dokładnie w y ­ pracowane. Nie istniała zatem możliwość ustępstw czy wyjaśnień. Ten brak chociażby jednej zwartej koncepcji dotyczącej kultury Europy skazał etnografię Europy na nurt boczny w stosunku do badań i teorii wypracowanych w odniesieniu do społeczeństw plemiennych. Niemniej stale postępująca potrzeba międzynarodowej współpracy w tej dziedzinie doprowadziła do ponownego spotkania na kongresie w Paryżu w 1937 r. W tym też roku wychodzi pierwszy numer czaso­ pisma „Folk-Liv" pod redakcją i duchowym patronatem Sigurda E r i xona. Po I I wojnie światowej uczeni i badacze problemów Europy zna­ leźli możliwości współpracy w ramach organizacji międzynarodowych kongresów nauk antropologicznych i etnologicznych. Obecnie mamy wiele dziedzin i prac badawczych, które składają się na etnografię Europy. Każdy kraj posiada w tej dziedzinie pewne osiąg­ nięcia. Każdy kraj prowadzi u siebie prace badawcze typu monografii, atlasów czy nawet prób syntez etnografii własnego kraju. Nadal jednak problem stanowi regularna wymiana doświadczeń i konfrontacja włas­ nych osiągnięć z osiągnięciami innych. Nadal podstawową trudnością jest widzenie całościowe procesu rozwoju i przemian w kulturze Europy, niepanowanie nad procesami przebiegającymi w makrostrukturze i od­ biciem ich w tym, co zwiemy mikrostrukturą. Biorąc ponadto pod uwagę podstawowe pojęcia, którymi posługiwaliśmy się do tej pory: kultura ludowa, narodowa, elitarna, naród, lud, wieś czy miasto — stajemy przed koniecznością zdania sobie sprawy, że zmieniły one dawno już swoją treść, że znaczą dziś co innego i że stosowanie ich nadal w tra­ dycyjnym rozumieniu prowadzić może do nowych nieporozumień za­ miast wyjaśniać stare. Nie znaczy to, że chcę proponować zupełnie inną terminologię, czy tę uważam za zupełnie bezużyteczną. Uważam tylko, że jest niewystar­ czająca przy analizie procesów w społeczeństwach europejskich. Pro­ cesów, które już dawno przekroczyły granice państw i narodów. Nato­ miast zmiany treści wymienionych pojęć są wynikiem procesów gospo­ darczych typu industrializacji, przynoszących zmiany społeczne typu urbanizacji. I obydwa te procesy znajdują odbicie w kulturze, którą coraz częściej zaczynamy nazywać masową, w braku lepszego, bardziej różnicującego terminu. �213 ETNOGRAFIA EUROPY Dlatego też synteza etnografii Europy nie może przebiegać po l i n i i syntez kultury poszczególnych narodów czy krajów. Nie może obierać d o w o l n e g o stanowiska teoretycznego, nie może być zbiorem d owolnych monografii czy opisem krajoznawczym poszczególnych części Europy. Musi iść po linii uzgodnienia stanowisk teoretycznych, musi wieloaspektowo ujmować obraz kultury Europy współczesnej. Rozpoczęta współpraca uczonych w tej dziedzinie na kongresie w Pa­ ryżu trwa nadal. W roku 1967 rozpoczęto wydawanie międzynarodowego pisma „Ethnologia Europaea", którego założycielem ponownie stał się S. Erixon i zespół skupiony wokół jego osoby. Komitet Redakcyjny tego świetnie zapowiadającego się i rokującego olbrzymie nadzieje półrocznika stanowią uczeni ze wszystkich zainteresowanych krajów. Zestaw artykułów w dwu pierwszych zeszytach tego pisma budzi zrozumiałe zainteresowanie. Piszą S. Erixon, G. de Rohan-Csermak, A. Varagnac, A. Hultkranz i inni znani badacze problemów Europy. Z inicjatywy również S. Erixona odbywają się corocznie kongresy poświęcone Euro­ pie i regularnie publikuje się z nich sprawozdania w „Ethnologia Euro­ paea". Należy więc żałować, że zeszyty tego pisma dostajemy nieregu­ larnie i że Polska nie ma możliwości korzystania z wymiany doświad­ czeń podczas wspomnianych kongresów, których nie przerwała śmierć ich założyciela. Jedynym przedstawicielem Polski na ostatnim (w 1968 r.) kongresie w Lizbonie był prof. dr W. Dynowski. W Polsce badania nad etnografią Europy ograniczają się do rozważań prowadzonych w kilku ośrodkach uniwersyteckich. Stroną teoretyczną problemów europejskich zajmuje się prof. W. Dynowski, zagadnieniami szczegółowymi i powiązaniami z teorią kultury wypracowaną na spo­ łeczeństwach pierwotnych — doc. doc. A. Waligórski i Z. Sokolewicz, zagadnieniami dotyczącymi pogranicza słówiańsko-germańskiego — doc. T. Wróblewski. Należy tu również włączyć wszystkich badaczy Sło­ wiańszczyzny i Polski, którzy wnieśli wkład do badań nad Europą. Do tej pory największym osiągnięciem w dziedzinie syntezy Europy jest program wykładów z etnografii Europy dla studentów I I I i I V roku etnografii. Program ten został zasadniczo opracowany przez warszawski ośrodek uniwersytecki, lecz konsultowany był wiele razy ze wszystkimi innymi ośrodkami uniwersyteckimi w Polsce, a ponadto z prof. Tokariewem ze Związku Radzieckiego. Program ten zawiera część dotyczącą możli­ wości zastosowania dotychczas już istniejących teorii do rozważań i tłu­ maczenia procesów europejskich. Zawiera część omawiającą zasadnicze typy makro- i mikrostruktur Europy oraz podstawowe procesy mające 7 ' Pozostałe zeszyty „Ethnologia Europaea" są prawie nieosiągalne bliotekach z niewiadomych przyczyn. nawet w bi­ �214 ANNA ZADROZYŃSKA-BARĄCZ wpływ na ukształtowanie się obecnego obrazu Europy — etnicznego, językowego, kulturowego. Obejmuje więc całość problematyki tak z punktu widzenia historii, jak i przestrzennego tłumaczenia zjawisk na terytorium Europy. Trudność w jego realizacji polega na tym, że nie ma specjalisty mogącego pokusić się o ujęcie całości tej problema­ t y k i nawet przy dowolnej egzemplifikacji każdego zagadnienia. Przedstawiona sytuacja badań nad etnografią Europy wykazuje, że obecnie s t a n o w i ona dziedzinę chyba najbardziej deficytową polskiej etnografii, by użyć terminu zapożyczonego z artykułu prof. Dynowskiego . Jest to dziedzina deficytowa ze względu na stronę teoretyczną, materiałową, kadrę zajmującą się t y m i problemami (najczęściej i tak ubocznie, dodatkowo), wymianę międzynarodową w dziedzinie informa­ cji, nie mówiąc już o możliwościach badań i zdobywania oryginalnych materiałów. Przez okres pięciu lat egzotyka •— w 1964 r. dziedzina jeszcze defi­ cytowa — odnalazła wielkie możliwości dzięki badaniom prowadzonym przez ekspedycję mongolską, możliwości dokonania podsumowań dzięki publikacjom książkowym, artykułom czy tomom studiów mongolskich. I chociaż w wyniku współpracy z Bułgarską i Mongolską Akademią Nauk zaplanowano w warszawskim I H K M P A N studia porównawcze nad współczesnymi przemianami kultury oparte na materiałach zebra­ nych podczas badań w tych krajach i posiadanych materiałach z terenu Polski, to jednak Europa — kontynent najbliższy, pozostaje nadal nie­ znana. Kontynent nie do zbadania i nie do zrozumienia. 8 8 t. 7: W. D y n o w s k i , 1964. Z dziedzin deficytowych etnografii, „Etnografia Polska", J � https://zbiory.etnologia.uw.edu.pl/files/original/0cd71495c5b0ac132943ec892c08e745.pdf 1e77164bc72fe0d1b9bead8010818dee Dublin Core The Dublin Core metadata element set is common to all Omeka records, including items, files, and collections. For more information see, http://dublincore.org/documents/dces/. Title A name given to the resource Polska Sztuka Ludowa - Konteksty Text A resource consisting primarily of words for reading. Examples include books, letters, dissertations, poems, newspapers, articles, archives of mailing lists. Note that facsimiles or images of texts are still of the genre Text. Dublin Core The Dublin Core metadata element set is common to all Omeka records, including items, files, and collections. For more information see, http://dublincore.org/documents/dces/. Relation A related resource oai:cyfrowaetnografia.pl:publication:2786 Date A point or period of time associated with an event in the lifecycle of the resource 1999 Identifier An unambiguous reference to the resource within a given context oai:cyfrowaetnografia.pl:2595 Title A name given to the resource Nowe przestrzenie antropologii wizualnej / Polska Sztuka Ludowa - Konteksty 1999 t.53 z.3 Description An account of the resource Polska Sztuka Ludowa - Konteksty 1999 t.53 z.3, s.68-70 Creator An entity primarily responsible for making the resource Sikora, Sławomir Language A language of the resource pol. Publisher An entity responsible for making the resource available Instytut Sztuki PAN Format The file format, physical medium, or dimensions of the resource application/pdf PDF Text Text capture metadata for PDF documents Text Nowe przestrzenie antropologii wizualnej Sławomir S i k o r a Rethinking Visual Anthropology, red. Marcus Banks i Howard Morphy, Yale University Press, New Haven and London 1997 Chociaż termin „antropologia wizualna" nie zadomowił się jeszcze na dobre w języku polskim, a może nawet w mys'leniu samych etnologów (a sądzę - nieskromnie - że „Kon­ teksty" mogą się uznać za lidera w dziedzinie jego propago­ wania w Polsce, poświęcając numery specjalne temu zaga­ dnieniu - 3-4/1992 i 3-4/1997, jak również „rozrzucone" na przestrzeni lat pojedyncze teksty), a oto termin ów pojawia się już odbity w kolejnym lustrze autorefleksji w postaci książki Rethinking Visual Anthropology. Chyba od czasów sławnej książki Leacha - Rethinking Anthropology (1961) kiedy to termin rethinking prawdopodobnie po raz pierwszy pojawiał się w tytule dzieła etnograficznego, od czasu do cza­ su gości on tam ponownie, sugerując już nie tylko powtórne przemyślenie jakichś' zagadnień, lecz raczej przemyślenie głębsze, sięgające podstaw dziedziny, przemyślenie osadzone w nowym czasie. Takie ambicje niesie również i ta nowa książka wydana przez Yale University Press, wydawnictwo, które można uznać za zasłużone na polu antropologii wizual­ nej: kilka lat temu opublikowało ono bowiem inną znaczącą książkę z tego zakresu - Anthropology and Photography 1860-1920 (pod redakcją Elizabeth Edwards, 1992), którą „synekdochicznie", w postaci przedrukowanego tekstu Terence'a Wrighta Fotografia: teorie realizmu i konwencji, gościlis'my na łamach naszego pisma (nr 3-4/1997). Wprawdzie, jak powiada Jay Ruby (nieobecny w książce), antropologia wizualna narodziła się z prostego faktu, że kul­ tura manifestuje się poprzez widzialne symbole, to jednak od pomysłu ukazania na wystawie w Antropological Hall na World's Columbian Exposition w 1893 roku (współorganizo­ wanej przez Franza Boasa) czternastu Kwakiutlów, czy też sprowadzenia do Paryża Senegalczyków, aby w czasie Expo­ sition Ethnographique de l'Afrique Occidentale pływali w fontannie (1895), do czasu kiedy antropologia zaczęła wi­ dzieć nie tylko to, co znajduje się po drugiej stronie lustra, lecz także zwracać pilniejszą uwagę na samo lustro i własne w nim odbicie (a jednym z pierwszych poważnie „gnębio­ nych" problemem reprezentacji miał - wedle Jamesa Clifforda - być Michel Leiris), upłynęło nieco czasu. Owa relacja zwrotnos'ci, odejs'cia od włas'ciwej aparatowi fotograficznemu „jasnos'ci widzenia", została, jak sądzę, nieźle sportretowana w ostatnim, przed długim milczeniem, filmie Antonioniego, w Zawodzie reporter. Pojawia się tam mianowicie scena roz­ mowy, którą reporter stara się przeprowadzić z miejscowym kacykiem, przywódcą rebelii w Afryce: „Locke: Wczoraj, kiedy filmowaliśmy pana w wiosce, jak rozumiem, przywołano pana jako czarownika. Czy nie jest to niezwykłe, zważywszy na fakt, że spędził pan kilka lat we 68 Francji i Jugosławii? Czy nie zmieniło to pana nastawienia do pewnych plemiennych zwyczajów? Czy nie uderzają pana one teraz jako fałszywe, a może nawet złe dla plemienia? Tubylec: Panie Locke. Istnieję doskonałe odpowiedzi na pańskie pytania. Ale nie sądzę, aby pan zrozumiał, jak mało może się pan z nich dowiedzieć. Pańskie pytania zdecydowa­ nie bardziej odsłaniają pana, niż moje odpowiedzi traktowa­ łyby o mnie. Locke: Zadałem je szczerze. Tubylec: Panie Locke. Możemy porozmawiać, ale tylko pod warunkiem, że będzie w tym nie tylko to, co pan uzna za szczere, lecz także to, co ja uznam za uczciwe. Locke: Oczywiście..." Przywódca rebelii odwraca kamerę - w centrum obrazu pojawia się obecnie Locke. „Tubylec: Teraz możemy rozmawiać. Może pan zadać te same co poprzednio pytania." W tej nowej roli reporter czuje się już mniej pewnie. Z owego nieco już trudniejszego położenia zdają sobie także sprawę autorzy omawianego tomu. Redaktorzy zbioru wyznają, że choć antropologia wizual­ na jest już dziedziną całkiem nieźle zinstytucjonalizowaną, to stale kłopocze się z podobnymi jak i cała antropologia pro­ blemami, m.in. problemem zdefiniowania własnego zakresu i własnych granic. Antropologia zajmuje się prawie wszyst­ kim i ma wielką skłonność, by niczego nie pozostawiać poza obrębem własnych zainteresowań. Takie interdyscyplinarne ciągoty antropologii sprawiają, że istnieje w niej stałe napię­ cie między tendencjami odśrodkowymi i dośrodkowymi. A wśród zalewu tematów i subdyscyplin nieustająco pojawia się pytanie, czy to, co robimy stale, jest jeszcze antropologią. I choć można sądzić, że miejsce w centrum nie zapewnia peł­ nego komfortu, to być może właśnie - jak chcą tego autorzy wstępu, Howard Morphy i Marcus Banks - powrót do cen­ trum, do ogólniejszych pojęć dyscypliny, stanowi o jej zwar­ tości. Owa otwartość dyscypliny u jednych wzbudza niepo­ kój, innych zaś najwyraźniej przyciąga: słowa Margaret Mead - że w antropologii istnieje rodzaj wolności, można robić cokolwiek i nazywać to antropologią - miały sprawić, że Clifford Geerz wkroczył na antropologiczne ścieżki. (Na marginesie warto zauważyć, że na tę skłonność dyscypliny do poruszania się po peryferiach, granicach dyscypliny - margi­ nalnych tematach i tematach z marginesu zwracał już uwagę w ogłoszonej niegdyś w niniejszym piśmie ankiecie Zbi­ gniew Benedyktowicz [nr 2/1981].) Rzeczywiście omawiany tom mieści w sobie bardzo róż­ norodne wątki: znajdujemy tam m.in. zagadnienia z pograni- �cza antropologii wizualnej i antropologii rytuału, świata me­ diów, antropologii krajobrazu, antropologii sztuki. Oto kilka tytułów kolejnych rozdziałów, które winny zaświadczyć o szerokości przedsięwzięcia: First exits from observational realism: narrative experiments in recent ethnographic films (P. Loizos), Burlesquing knowledge: Japanese quize shows and models of knowledge (D. P. Martinez), Computer softwa­ re as a medium: textuality, orality and sociality in an artifi­ cial intelligence research culture (G. Born), To see and not to see: looking as an object of exchange in the New Guinea Highlands (G. Gillison). Czymże jest zatem antropologia wizualna? Antropologia wizualna podąża dwoma nurtami: z jednaj strony zajmuje się (z czym czasem ją się przede wszystkim łączy) środkami, które antropolog mógł wykorzystać w bada­ niach innych kultur - głównie fotografią, filmem i wideo (prawdopodobnie pierwszą poważną książką na ten temat by­ ła Visual Anthropology: Photography as a Research Method, wydana pierwotnie w 1967 r. przez Johna Colliera, Jr., a w poszerzonej wersji wraz z Malcolmem Collier w 1986 ro­ ku, oraz zredagowany przez Paula Hockingsa zbiór artyku­ łów Principles of Visual Anthropology [1975]), z drugiej stro­ ny (i wydaje się to późniejszym, choć obecnie - także w oma­ wianym tomie - wysuwającym się na pierwszy plan pomy­ słem, obejmującym również tzw. indigenous media) wiąże się z badaniem systemów wizualnych i „widzialnej kultury". Jeśli zważymy na fakt, że większość działań człowieka ma swój aspekt wizualny, to przywołane przez autorów wstępu słowa Iry Jacknis: „W rzeczywistości wielu antropologów uprawia antropologię wizualną, nie zdając sobie z tego spra­ wy" - brzmią zasadnie, i choć u jednych być może zasieją za­ męt, to innym dodadzą zapewne otuchy. Warto jednak pamię­ tać, że antropologia wizualna zdecydowanie nie ogranicza się do zwykłego badania tego, co widzialne. Zainteresowana jest problematyzowaniem tego, co widzialne w odniesieniu do procesów kulturowych, w celu zrozumienia istoty przedsta­ wień wizualnych i sposobów, w jakie widzenie i to, co wi­ dzialne, staje się częścią konceptualnego świata ludzi. W nie­ których tekstach obserwujemy np. subtelną grę tego, co wi­ dzialne i niewidzialne, nałożoną na to, co materialne i niema­ terialne, „rzeczywiste" i „nierzeczywiste". do zbierania danych etnograficznych (które dopiero później miały być analizowane), co odróżniało ją od Gregory Batsona, który pojmował aparat/kamerę jako narzędzie eksploracji - zwraca na to uwagę David MacDougall (współautor tomu). Niemniej nie przeszkodziło to wspomnianym autorom stwo­ rzyć jedną z pierwszych prac z antropologii wizualnej Balinese Character, gdzie zestawienia fotografii miały przekazy­ wać prawdę niemożliwą do przekazania samym słowem. Za­ rysowana powyżej rozbieżność wydaje się pobrzmiewać bli­ źniaczo wobec zdania Jaya Ruby'ego, że zamiast filmów o antropologii należy robić filmy antropologiczne. Można się zastanawiać, dlaczego fotografia zniknęła w znacznym stopniu z prac etnograficznych. Jednego z powo­ dów należy upatrywać w nadmiernej teoretyzacji dyscypliny, która sprawia, że fotografie z terenu mogą spokojnie egzysto­ wać w muzeum, jednak na ścianach założonego przez Radcliffe-Browna Institute of Social Anthropology znajdują już miejsce członkowie antropologicznego establishmentu. Foto­ grafie zaczęto utożsamiać z muzeum, kulturą materialną, dawnymi metodami, a tym samym paradoksalnie z „antropo­ logią na odległość". Poglądowi Kirsten Hastrup, że film i fo­ tografia antropologiczna, w odróżnieniu od prac pisanych, wiąże się z „opisem rozrzedzonym", towarzyszy mniemanie Maurice'a Blocha - iż antropologowie, którzy poświęcają zbyt wiele czasu filmowi antropologicznemu, „tracą ufność do swych własnych idei" (przytaczane przez MacDougalla). To ostatnie zdanie wyrwane z kontekstu może nieść nawet pozytywne konotacje, ale nie o to chyba Blochowi chodziło. W pracy pojawia się ciekawa kwestia paralelizmu (bądź też jego braku) pomiędzy podejściem do materiału wizualne- Pośród celów, jakie stawiają przed sobą redaktorzy tomu, znajdują się między innymi: „powtórne przemyślenie miejsca antropologii wizualnej w obrębie całej dyscypliny, jak rów­ nież powtórne przemyślenie samej subdyscypliny. A w szcze­ gólności mamy na celu rozwikłanie związków pomiędzy an­ tropologią wizualną, filmem i fotografią". Zauważając słu­ sznie, że film (i rozważania o nim) zdominował antropologię wizualną, autorzy wstępu przestrzegają przed łatwymi roz­ wiązaniami: „Można postrzegać antropologię wizualną jako przedmiot łatwy w nauczania antropologii - wystarczy jedy­ nie stworzyć program filmów etnograficznych. (...) wyświe­ tlać po prostu filmy etnograficzne w celu dostarczenia łatwo strawnej etnograficznej karmy. Taki program (...) z łatwością może odwieść studentów od antropologii w stronę tworzenia filmów dla nich samych." W najgorszym zaś razie może pro­ wadzić do tego, że film etnograficzny pojawi się w roli babysittera, który zastąpi zapracowanych nauczycieli. To, że nie ma jedności w podejściu do spraw wizualności, uwidacznia się już w rozbieżności w podejściu do wykorzy­ stania aparatu fotograficznego i kamery. Nawet tak zasłużona dla popularyzacji antropologii wizualnej osoba jak Margaret Mead skłaniała się, by pojmować aparat i kamerę jako środki 69 �go i panującymi aktualnie modelami teoretycznymi. Taką rozbieżność zauważają autorzy wstępu już u Spencera i Gillena: ich podejście do fotografii miało w sobie więcej z ducha obserwacji uczestniczącej w stylu Malinowskiego niż z podejścia ewolucjonistycznego. Temat ten pojawia się rów­ nież w znaczący sposób w tekście Anny Grimshaw (The eye in the door: anthropology, fdm and the exploration of interior space). Choć jej tekst koncentruje się na zestawieniu W. H. R. Riversa, antropologa i psychologa, z filmowcami D. W. Griffithem i Dżigą Wiertowem, to jednak zwraca ona także uwa­ gę na uderzającą symetrię pierwszych czterech dziesięcioleci rozwoju filmu i antropologii kończącą się ustanowieniem „naukowej etnografii" i „filmu dokumentalnego" w latach 30. Wyróżnia trzy pary postaci zaświadczające o tym paralelizmie:А. C. Haddon (organizator etnograficznej wyprawy do Cieśniny Torresa, 1898) i Louis Lumiere (1895, rejestracja scen z życia codziennego), Malinowski (1922 - publikacja Argonautów Zachodniego Pacyfiku) i Flaherty (1922 - Nanook of the North) - w obu przypadkach autorka wskazuje na podobne wizje świata, statyczne spojrzenie „pojedynczego" oka; choć Flaherty'emu można by przypisać szeroko rozu­ mianą funkcjonalistyczną perspektywę, to jednak ten amator, badacz i goszczony w Hollywood filmowiec reprezentował wszystko, co budziło zagrożenie u Malinowskiego; ostatnia para to Radcliffe-Brown i John Grierson. Autorka postuluje zmianę perspektywy - „zwizualizowanie" antropologii po­ ciągałoby za sobą umieszczenie jej nie tyle w kontekście lite­ ratury (co się ostatnio powszechnie robi), ile sztuk wizual­ nych. Cytując zdanie Malinowskiego „Rivers jest Riderem Haggardem antropologii; ja będę jej Conradem", paradoksal­ nie łączy Malinowskiego ze zdecydowanie bardziej zacho­ wawczą perspektywą - śledzącym okiem, które widzi, lecz nie jest widziane, postawą renesansowego artysty, który szczegółowo analizuje to, co obserwowalne („nacisk położo­ ny został na miejsce człowieka w świecie, harmonię, holizm i integrację"); stanowisko Riversa, odmiennie, łączyłoby się bardziej z wewnętrznym okiem wyobraźni (mind's eye), zde­ cydowanie większą refleksyjnością podejścia, które próbuje łączyć perspektywę zewnętrzną i wewnętrzną; Rivers mie­ ściłby się - jej zdaniem - bliżej tego, co za Johnem Bergerem można by nazwać przełomem kubistycznym, momentem przekształcenia w naszym rozumieniu koncepcji świata: gdzie nie ma już pojedynczego punktu widzenia, z którego patrzy się na znajdujący się na zewnątrz obraz, lecz raczej wielość spojrzeń i perspektyw. „Przez krótki twórczy mo­ ment kubiści odkryli sposób na zsyntetyzowanie całości i części, struktury i procesu, przedmiotu i podmiotu." „Kubi­ ści - twierdzi Berger - zdali sobie sprawę, że świadomość jest częścią natury." W antropologii wizualnej zawsze sporo mówiło się o pro­ blemie rozróżnienia między sztuką i nauką. Zazwyczaj jed­ nak dyskusje owe koncentrowały się na tym, jak oddzielić, zarysować jasną, widoczną dla wszystkich linię, która odróż­ ni naukę od reszty (tzn. sztuki). Wedle autorów wstępu zbyt często film etnograficzny pojmowany bywa w naiwnie reali­ stycznej, dokumentalnej perspektywie, jako pragnienie udo­ kumentowania tego, co widzialne (w takiej też formie trafia do studentów). Jednocześnie przeoczony zostaje fakt, że przedstawia on wówczas najczęściej sposoby widzenia sa­ mych twórców, którzy nie zdają sobie nawet z tego sprawy. Nie wszystkie rzeczy dadzą się również w takiej manierze sportretować. W podejmowanych (przede wszystkim daw­ niej) staraniach dyskryminowania (w sensie odróżnienia, ale 70 w konsekwencji także dyskredytacji) tego, co można uznać za sztukę (znamienne jest zastrzeżenie Batesona w rozmowie z Mead: „...artists is not a term of abuse in my vocabulary"), dostrzec można jasną analogię do zarysowanego przez Clifforda Geertza problemu wyrzeczenia się jednego z rodziców, zatajania literackiego przodka antropologii na rzecz nauko­ wego („mamy skłonność - podobnie jak pewien północnoafrykański muł, który mówił zawsze o bracie swojej matki, koniu, nigdy zaś o własnym ojcu, ośle - zatajać z korzyścią dla tych rzekomo bardziej godnych szacunku." Dzieło i ty­ cie. Antropolog jako autor - w druku, Wydawnictwo KR). Kwestii tej w ciekawy sposób dotyka tekst Elizabeth Edwards Beyond the Boundary: a consideration of the expressive in photography and anthropology, który stara się wykazać użyteczność fotografii w antropologii i pomyślany jest raczej jako zamierzenie badawcze i propozycja do dysku­ sji niż przedstawienie jakiegokolwiek jasno określonego mo­ delu. „Polaryzacji twórczości wizualnej nie należy koniecz­ nie odczytywać w kategoriach opozycji: realistyczny versus ekspresyjny, dokument versus sztuka, lecz jako powiązane i dialektycznie wzajemnie ze sobą zależne zjawiska." Autor­ ka, odwołując się zresztą do Kracauera, powiada także: „Fo­ tografia może komunikować na temat kultury, życia ludzi, doświadczeń i wierzeń nie na poziomie powierzchniowego opisu, lecz jako wizualna metafora, która łączy przestrzeń te­ go, co widzialne i niewidzialne, która komunikuje nie tyle przez paradygmat realistyczny, ile przez liryczny wyraz." Tym samym może ona odsłaniać głębsze znaczenia i metafo­ ry kulturowego istnienia. Co ciekawe, autorka eksplorując przestrzeń między antropologią a sztuką, wybiera przykłady wykraczające poza antropologię (wykorzystanie realistycz­ nego dokumentalnego obrazu antropologicznego w kulturze popularnej, turystyce; fotografie z pogranicza dokumentu et­ nograficznego i ekspresji estetycznej współczesnej artystki oraz wykorzystanie dokumentów antropologicznych w sztu­ kach wizualnych, reklamie). Badając tę pośrednią przestrzeń (opozycja fakt-dokument/fikcja-alegoria - przynajmniej od czasu wystąpienia w tej sprawie Clifforda i Asada - nie po­ krywa się z opozycją prawda/fałsz), postuluje, że można ją pojmować jako pokrewną temu, co w psychoanalizie David Winnicott nazwał „paradoksalną trzecią przestrzenią", która nie znajduje się ani w świecie fantazji (ekspresji), ani też w zewnętrznym wspólnym świecie rzeczywistym. Mieści się niejako w obu naraz. Nie pierwszy to przykład szukania wyj­ ścia poza sztywną dychotomię, by wspomnieć tylko o trze­ cim znaczeniu Barthes'a czy piśmie pod znamiennym tytu­ łem „Third text". Kończąc to z konieczności krótkie i wybiórcze omówie­ nie, warto podkreślić, że autorzy tomu zdecydowanie wy­ kraczają poza etnografię postulatywną, która zastanawiała­ by się przede wszystkim nad tym, jaka antropologia być winna. Znajdujemy tam twórcze analizy, które ukazują nam antropologię wizualną taką, jaka ona być może, jaka w rze­ czy samej jest. Wprawdzie po przeczytaniu zredagowanego przez Banksa i Morphy'ego wyboru tekstów nadal pewnie nie mamy w głowie jasno zdefiniowanego, otoczonego flan­ kami terytorium, jakie zajmuje antropologia wizualna, to jednak w kontekście przywołanego na początku istnienia odśrodkowych i dośrodkowych sił w antropologii, warto przypomnieć metaforę „wycieczki" jaką Barthes rozwija w Wykładzie - wzbogaceni o dary, jakie może ona ze sobą nieść, wiemy zdecydowanie więcej o krainie, przez którą przyszło nam wędrować. � https://zbiory.etnologia.uw.edu.pl/files/original/7f4ab283967a9a37c6f1a96588751818.pdf feeea05ef136ffdaf510d0edf94008ae Dublin Core The Dublin Core metadata element set is common to all Omeka records, including items, files, and collections. For more information see, http://dublincore.org/documents/dces/. Title A name given to the resource Polska Sztuka Ludowa - Konteksty Text A resource consisting primarily of words for reading. Examples include books, letters, dissertations, poems, newspapers, articles, archives of mailing lists. Note that facsimiles or images of texts are still of the genre Text. Dublin Core The Dublin Core metadata element set is common to all Omeka records, including items, files, and collections. For more information see, http://dublincore.org/documents/dces/. Relation A related resource oai:cyfrowaetnografia.pl:publication:2550 Date A point or period of time associated with an event in the lifecycle of the resource 1996 Identifier An unambiguous reference to the resource within a given context oai:cyfrowaetnografia.pl:2369 Title A name given to the resource Nowe tendencje w muzealnictwie / Polska Sztuka Ludowa - Konteksty 1996 t.50 z.1-2 Description An account of the resource Polska Sztuka Ludowa - Konteksty 1996 t.50 z.1-2, s.66-75 Creator An entity primarily responsible for making the resource Laskowska, Justyna Language A language of the resource pol. Publisher An entity responsible for making the resource available Instytut Sztuki PAN Format The file format, physical medium, or dimensions of the resource application/pdf PDF Text Text capture metadata for PDF documents Text Nowe tendencje w muzealnictwie Justyna Laskowska Stykając się od 1992 r. z działalnością muzealną dostrzegłam wśród muzealników rosnący ferment dotyczący metod pracy oświatowej ze zwiedzającymi, a jednocześnie rosnącą refleksję filozoficzną nad sensem istnienia muzeów w ogóle. Frustracja tradycyjnym sposobem pojmowania roli muzeum i skostniałymi metodami pracy dydaktycznej pojawiła się na zachodzie j u ż około 20 lat temu i doprowadziła do prób tworzenia muzeum „ a l t e r n a t y w n e g o " .Obecnie każde szanujące się muzeum posiada szeroko rozwinięty dział popularyzatorski, w którym „trust m ó z g ó w " pracuje nad urozmaiceniem i udos­ konaleniem dróg kontaktu z publicznością, tak aby znaleźć najtrafniejszy sposób przekazania przeogromnej wiedzy zgro­ madzonej w formie eksponatów (z których dodajmy tylko niewielka część zamknięta jest w gablotach, gross umiera nieoglądane przez nikogo w kazamatach magazynów), zwraca­ jąc uwagę nie tylko na ilość podanej wiedzy, lecz również na jakość tego „ p o d a w a n i a " . Problem leży nie tylko w metodzie, lecz również w refleksji filozoficznej, która towarzyszy nowym działaniom. I znów, na zachodzie ten typ rozważań pojawił się daleko wcześniej niż u nas. Przykładem tego jest fragment z rozdziału książki Jamesa Clifforda The Predicament of Culture XXth. Century Ethnog­ raphy, Literature and Art opublikowany w tłumaczeniu Joanny Irackiej w „ K o n t e k s t a c h " (nr 1/1993). W tym samym numerze znaleźć możemy refleksje Wojciecha Michery pt. Tajemnica butów, czyli pochwała muzeum. Jako ciekawe uzupełnienie przemyśleń Jamesa Clifforda proponuję rozprawkę filozoficzną Anny Kubiak pt. Krótki tekst o totalu opublikowaną w „Społe­ czeństwie O t w a r t y m " nr 3 (1994). Dotyczy ona jednej z istot­ nych cech „osobowości europejskiej", t j . skłonności do totaliz­ mu. W „Plastyce i wychowaniu" nr 2, 1993 r. parę słów o zastosowaniu nowych metod opublikowała również autorka tego artykułu. Podstawą mojej refleksji stały się też dwie publikacje, będące podsumowaniem dwu sympozjów muzealniczych: jednego, które odbyło się w Katowicach w 1991 r. („Śląskie Prace Etnograficzne", 1993 r.) i drugiego, które odbyło się dwa lata później w Berlinie („Zeitschrift fiirEthnologie", 1993 r. z. 118). To ostatnie podjęło się kilku różnych bloków tematycznych: - muzea etnograficzne w oczach nieeuropejczyków; kolekcje a dziedzictwo kulturowe; - ranga obiektów muzeal­ nych a ich konserwacja; - edukacja i profesjonalizm - aktyw­ ność antropologa w muzeum; - przyszłość ekspozycji etno­ graficznych i przyszła rola muzeów. Pod tymi tytułami kryją się takie zagadnienia jak aspekt prawny „ m i g r a c j i " obiektów kulturowych, nieuświadamiane relacje między „ p r o d u c e n t a m i " obiektów a kolekcjonerami, muzea wobec żądania zwrotu niektórych przedmiotów, prawa autorskie do koncepcji eks­ pozycji muzealnych, projekt tworzenia wystaw „na ż ą d a n i e " zwiedzających - zasięg współpracy ze zwiedzającymi. Naj­ większym zaskoczeniem tego sympozjum było odkrycie, że pozaeuropejscy muzealnicy akceptują kształt i działalność europejskich muzeów etnograficznych. Dla moich rozważań szczególnie ciekawym okazał się artykuł Charlesa Hunta z Marischal Museum przy Uniwer­ sytecie w Aberdeen pt. Muzea - arena sacra oraz artykuł Briana Durrans z Departament of Ethnography. British Musem of London pt. Przyszłość ekspozycji etnograficznych. Chciałabym również zapoznać czytelnika z przemyśleniami Janusza Byszewskiego, który wraz z Mają Parczewską, pracując 66 w Laboratorium Edukacji Twórczej Centrum Sztuki Współ­ czesnej w Warszawie stał się spiritus movens projektu „Innemuzeum''. Projekt ten jest realizowany od 1992 r. Jak widzimy więc data narodzin polskiego „alternatywnego muzeum" jest bardzo świeża: niestety aż do lat 90. panował u nas niepodzielnie smutny model nudnego, zakurzonego muzeum. Ale szczęśliwie nasz muzealny noworodek czuje się dobrze i ładnie się rozwija zważywszy, że w projekcie „Inne muzeum" wzięły j u ż udział następujące muzea warszawskie: Narodowe, Wilanowskie, Zie­ mi, Zamek Królewski, Historyczne, Literatury, Łowiectwa Żydowski Instytut Historyczny; a spoza Warszawy: Zamkowe w Malborku, Lubelskie, Łańcuckie, Muzeum Sztuki w Łodzi, Okręgowe w Toruniu, B W A w Koninie, Płockie, Morskie w Gdańsku. Regularnie przez dwa ostatnie lata odbywają się warsztaty w różnych muzeach, spotkania dyskusyjne dla pra­ cowników oświatowych, oraz zajęcia grup pracujących nad rozwiązaniem konkretnych problemów. Na ten rok planowana jest sesja wyjazdowa, którą zorganizuje Sekcja Edukacji Muze­ alnej przy Polskim Komitecie INSEA (Międzynarodowe Stowa­ rzyszenie Edukacji Przez Sztukę). Niezależnie od projektu „Inne muzeum", zajęcia alternatyw­ ne prowadzą Muzeum Etnograficzne, Archeologiczne, Techniki w Warszawie, wypracowując swą własną specyfikę. Zanim przejdę do przedstawienia konkretnych technik pracy ze zwiedzającymi, chciałabym podsumować znane mi refleksje teoretyczne dotyczące tego tematu. To, co ja, językiem potocz­ nym nazywam nudą muzeów, znalazło pogłębioną analizę u wymienionych wyżej autorów. Wojciech Michera tak definiu­ je muzealną rzeczywistość: „najczęściej jest próbą odtworzenia i zaprezentowania czegoś, co istniało wcześniej, lub gdzie indziej. Próba ta przybiera charakter platońskiej mimesis, jest: chęcią zbliżenia się do ideału. Jest to jednak próba zawsze mniej lub więcej nieudana. Poszczególne elementy stworzonej sytua­ cji muzealnej są wprawdzie oryginalne, ale w całości jest ona tylko kopią. Jej wartość to stopień podobieństwa do oryginału; w istocie ważny jest tylko on. (...) Ujęcie to umieszcza widza wyłącznie w kontekście oryginału, usiłuje przenieść go w tamta rzeczywistość; kontekst aktualny, związany ze światem widza, nie jest istotny, a nawet w próbie tej przeszkadza." Wobec takiej rzeczywistości autor postuluje zmianę rozumienia funkcji mu­ zeum na wzór arystotelesowskiego pojmowania sztuki, które łączy naśladownictwo (mimesis) z twórczym uporządkowa­ niem rzeczywistości. „Rzecz j u ż nie w skopiowaniu uprzedniej rzeczywistości, lecz raczej, według słów Paula Ricoeura, w jej przerwaniu, dokonaniu wyrwy otwierającej przestrzeń fikcji." Dzięki przejściu do dynamicznego traktowania muzeum „stanie się [ono - przyp. J.L.] wtedy przestrzenią twórczą, przestrzenia aktywnej penetracji rzeczywistości. (...) Jest to zarazem rezyg­ nacja z pretensji do quasi-magicznego przenoszenia się 'tam', w tamten kontekst". Dla Michery punkt ciężkości „nowego muzeum" leży nie w kontekście przeszłości, które roztacza da-, na ekspozycja, lecz w kontekście obecnego doświadczenia wi­ dza. Kontakt między tymi dwoma kontekstami następuje po­ przez symboliczne traktowanie przeszłości. W tak rozumianym zdarzeniu muzealnym horyzont naszego życia „ulega jednak poszerzeniu, musi otworzyć się na obcy kontekst zjawiska, które n a p o t k a ł " . Owo otwarcie możliwe jest, wg Michery, dzięki traktowaniu eksponatów muzealnych nie jak elementów in­ struktażowych, lecz na takim eksponowaniu, które by wykorzy; stywało ich stronę symboliczną. Podkreślenie symbolicznośO. „zdarzenia" umożliwia jego „ p r z e ż y c i e " . Dzięki temu uda się zachować autentyzm całego przedsięwzięcia. „Autentyzm sym­ boliczny to sformułowanie tylko pozornie paradoksalne. W zda­ rzeniu muzealnym ma ono specjalne zastosowanie. T y m bo­ wiem co wyróżnia prawdę symboliczną, jest jej dynamiczność, ekstatyczność. Nie można bowiem o niej powiedzieć, że jest (gotowa), ona jest odkrywana. Nie tkwi w dziele, lecz jest przez nie wywoływana, ewokowana, by nie powiedzieć prowokowa­ na; wobec niej dopiero się ujawnia. M a zatem charakter egzystencjalny, bo z biernego 'wystawienia' czyni 'zdarzenie', a z widza - jego uczestnika. (...) Unikamy w ten sposób naprawdę paradoksalnej sytuacji, gdy widz w muzeum jest zjednej strony niewątpliwie niezbędny, z drugiej (...) widz jest tylko dodatkiem." O ile dla Michery zdaniem-kluczem wydaje się być: „muze­ um może być miejscem wtajemniczenia" to Janusz Byszewski z Centrum Sztuki Współczesnej stworzył swoisty kanon brzmią­ cy: „możemy wyobrazić sobie muzeum bez obiektów, nato­ miast nie może ono funkcjonować bez o d b i o r c ó w ' ' . To parado­ ksalne sformułowanie nie postuluje „spalenia bibliotek" lecz tylko daje nam do zrozumienia, że w muzeum najważniejszy jest człowiek, który do niego przychodzi. Muzeum staje się pretekstem do samoobserwacji, eksponatami stajemy się my sami. Te założenia Byszewskiego są niezwykle zgodne z reflek­ sjami poety Jamesa Fentona (cytowanego przez Jamesa Cliffor­ da we wspomnianym na wstępie artykule), który odkrywa w jednym ze swych wierszy kolekcję etnograficzną jako miejsce fascynacji nieznanymi obszarami własnego „ j a " . Artykuł Clifforda wysuwa pewne tezy, dotyczące idei leżą­ cych u podłoża istnienia współczesnych muzeów. Clifford widzi te idee jako chorobliwy wręcz objaw „zachodniego indywidua­ lizmu posiadania", który j u ż w X V I I w. wyłonił ideał osobyposiadacza. Ideał ten stał się elementem europejskiej tożsamo­ ści. „Tożsamość, czy to kulturowa, czy indywidualna zakłada z góry konieczność kolekcjonowania, gromadzenia dóbr arbit­ ralnie systematyzowanych według wartość i znaczenia. (...) Kolekcjonowanie i wystawianie to zjawisko decydujące dla tworzenia się Zachodniej tożsamości." Konieczność gromadze­ nia przedmiotów dla określenia swej tożsamości ma swe lustrzane odbicie w uprzedmiotowianiu się tożsamości grupo­ wej. Tą stroną zjawiska zajmuje się Anna Kubiak w Krótkim tekście o totalu: „Typ to postrzeganie jednostki (również przez samą siebie) nie jako odrębnej osoby, ale poprzez wypełnianie przez nią społecznych typizacji, wzoru reguł związanych z określoną grupą społeczną. Jeśli jednostka utożsamia się z typem to dochodzi do uprzedmiotowienia tożsamości (totalself). Tożsamość jest sztywna, stała, zamknięta w granicach typu. Wysiłek takiej jednostki kieruje się w stronę wypełnienia roli świadka autowizerunku grupy, przyczyniając się do jego podtrzymania wśród uczestników i wobec otoczenia. Rośnie w ten sposób maska owej społeczności. Konsekwencją jest pośpiech w głoszeniu zadekretowanej doskonałości. (...) W ten sposób dochodzi do mylenia persony społeczności z osobą, rozumianą personalistycznie. Jednostka przestaje być świad­ kiem jej prawdy wewnętrznej - dotyczącej osoby, a w każdym razie jej rozwój jest znacznie zahamowany. Osoba zaś żyje oddzielnym życiem lub pozostaje stłumiona, ponieważ zawsze tylko fragment osobowości poddaje się typizacji." Podsumo­ wując: „osobowość europejska" wymaga kolekcjonowania. Jednocześnie inna cecha tej osobowości - skłonność do totaliz­ mu stymuluje działania, w oparciu o które wzmacnia się swój wizerunek. Tego typu działaniem jest kontynuowanie kolekcji taki sposób by tworzyła ona jednolity obraz społeczności i całego „ p o s i a d a n e g o " przez nią świata. Podobnie rzecz się miała z teatrem europejskim w dobie odkrywania Nowego -Wiata - jak twierdzi S. Mullaney. Dramat stał się wówczas °dzajem rytuału celebrującego odkrycia nie poprzez prezenta­ cje- lecz poprzez dostosowanie. „Przykładem takiego działania wystawienie sztuki o przybyciu Henryka I I do Rouen w r w Brazylii w 1550 r. Etnograficzne spostrzeżenia i wiedza 0 Rouen była autentyczna, zdumiewająco dokładna i bogata w szczegóły, jednakże nie starała się zrozumieć kultury brazylij­ skiej, lecz przetworzyć j ą paradoksalnie we własny s t y l . " Dalej podobne wnioski formułuje Mullaney wobec ówczesnych kole­ kcji. „Wczesne kolekcje nie są jedynie próżnym zestawieniem rzeczy dziwnych i odległych. Kolekcje są rytualnym procesem włączenia pojawiających się kultur w jaśniejący obraz elżbietańskiej sceny." Patrząc pod trochę innym kątem, muzea stwarzając złudzenie adekwatnego przedstawienia świata, najpierw wyrywając przedmioty z ich szczególnego kontekstu (czy to kulturowego, historycznego czy intersubiektywnego) i każąc i m reprezen­ tować abstrakcyjne całości: np. maska plemienia Bambara staje się etnograficznym metonimem kultury Bambara. Następnie, w celu przechowywania i wystawiania danego przedmiotu, wypracowany zostaje schemat klasyfikacji, a tym samym rzeczywistość kolekcji, jej spójny porządek, niweczy historię tworzenia i przeznaczenie tego przedmiotu" (J. Clifford). Schemat klasyfikacyjny, a także sposób wystawiania „opiera się na rozstrzygnięciach teoretycznych i jest stymulowany przyję­ tym modelem rzeczywistości. Z tego wynikają koncepcje 1 założenia ideowe muzeum - stwierdza Czesław Robotycki w artykule Teorie kultury a muzea etnograficzne („Śląskie Prace Etnograficzne", Katowice 1993). Dalej autor podaje przykłady niektórych takich kontaminacji. Są to: ewolucjonizm („nauka to swoisty skarbiec ludzkiej wiedzy, do którego kolejne pokolenia dokładają swoje u d z i a ł y " ) . Przykładem takiej koncepcji wy­ stawienniczej były „Człowiek i materia" oraz „Środowisko i technika" Leroi-Gourhana w Musee de 1'Homme. W Polsce układ stałych ekspozycji opierano na założeniach dyfuzjonistycznych K. Moszyńskiego, S. Poniatowskiego i E. Frankow­ skiego. Również współczesna antropologia interpretacyjna ma swą muzealniczą awangardę w wystawach kubistów i surrealistów zderzających prymitywną sztukę Afryki z wytworami sztuki europejskiej. Postmodernizm i dekonstrukcjonizm prze­ konują, że przedmiotem zainteresowania historyka sztuki i etno­ loga może być twórczość w ogóle, t j . np. kicz, apokryfy lub twory naszego codziennego otoczenia. W zasadzie wszyscy współcześni krytycy muzealnictwa świadomi są presji kolejnych europejskich wizji świata na kształt wystawiennictwa. Ustosunkowują się do tego zagad­ nienia bądź neutralnie, tak jak np. Robotycki lub Aleksander Jackowski dochodzący źródeł powstawania polskich ekspozycji etnograficznych w patriotyzmie porozbiorowym, romantyzmie J.J. Rousseau, marksizmie i postulujący jedynie dopasowanie muzealnictwa do nowych trendów teoretycznych opartych na rozbudowaniu kontekstów kulturowych. Inni oskarżają pewne prądy naukowe za kryzys muzealniczy, np. Charles Hunt („Zeitschrift fur Ethnologie", nr 118, 1993), który stwierdza: „ W końcu funkcjonalizm strukturalny, stał się 'dominującą ideologią od lat 60.', skoncentrował się na badaniach abstrak­ cyjnych systemów społecznych i ich analizie synchronicznej, opuścił ostatecznie muzea. (...) Ten podział spowodował wiele nieszczęśliwych konsekwencji. Po pierwsze: muzea stały się ośrodkami badania kultury materialnej rozumianej jako prymi­ tywna technologia, bądź nabrały charakteru kolekcji sztuki i rzemiosła. Muzealnicy-etnografowie stracili impet intelektual­ ny i motywację do poszukiwania filozoficznego podłoża dla swej działalności. Muzea stały się ciałami bez głów. Po drugie: francuski strukturalizm, kreując nowe podejście do obiektów kultury materialnej, szczególnie ich ikonicznego i symbolicz­ nego charakteru oraz nowy rodzaj komparatystycznych badań międzykulturowych, stał się bodźcem do odejścia od empirycz­ nych badań terenowych. Dopiero postmodernizm przywrócił pozytywne nastawienie do muzeów, wysoko szacując ich wartość semiotyczną oraz ich funkcję odbicia współczesnych struktur teoretycznych." J e s t Ten sam autor sięga jednak również głębiej, pod powierz- 67 �chnię zależności teoria-praktyka, zastanawiając się, podobnie jak Clifford, nad sensem istnienia m u z e ó w w ogóle, w przeci­ wieństwie do Clifforda jest on jednak optymistą, twierdząc, że „ m u z e u m jest manifestacją struktury raczej nie funkcji europej­ skiego społeczeństwa i odpowiada na głęboką potrzebę rozu­ mienia siebie i innych." Gdzie indziej dodaje jeszcze: „Dzieje muzeów są w swej istocie dziejami społecznej historii wiedzy i krytyczne na nie spojrzenie może poszerzyć samoświadomość badaczy." Podobnie widzi sens istnienia muzeów Brian Durrans („Zeits­ chrift fiir Ethnologie", nr 118, 1993). „Muzea nie tylko kolekcjonują i przechowują fragmenty kultur, są też częścią kultury, specjalną przestrzenią, gdzie żyjące kultury umierają a umarłe wracają do życia. Klucz do aktywności muzeów ma charakter holistyczny. (...) Jest w muzeach coś takiego, że ludzie zwiedzają je, niezależnie od tego są oprowadzani przez spec­ jalistę pełniącego funkcje edukacyjne, czy też nie. Oznacza to, że istnieje część zwiedzających przygotowanych do tworzenia własnych znaczeń, na bazie zawartości muzeów, atmosfery refleksji i ich własnej w y o b r a ź n i . " A więc wiąże się to z przeżyciem osobistym - podkreśla autor - którego to nie dostarczają nam współczesne mass-media, nastawione bądź na masowy odbiór kultury, „a jeżeli nawet zwężają odbiór do prywatności (walkman, rzeczywistość wirtualna) to ma to charakter mechaniczny, nie organiczny, co w efekcie daje indywidualizm wyalienowany." Pomimo że obaj ci autorzy powołują się na przemyślenia Clifforda, żaden z nich nie jest aż tak krytycznie nastawiony do idei leżących u podłoża istnienia muzeów jak sam „ m i s t r z " . Podkreślmy raz jeszcze, że w operacjach intelektualnych przed­ stawicieli kultury europejskiej, uwidaczniających się poprzez działalność muzealniczą, Clifford widzi niebezpieczeństwo. W ten właśnie sposób członek cywilizacji Zachodu lub przed­ stawiciel warstwy oświeconej, tworząc, narzuca swoją klasyfi­ kację, która dodatkowo naznaczona jest często nacjonalizmami lub różnego rodzaju centryzmami i odkrywa, ale i zdobywa, zagarnia inne kultury, staje się ich posiadaczem. „Nadawanie znaczenia w muzealnej klasyfikacji i ekspozycji jest mis­ tyfikowane jako odpowiednie przedstawienie". Kolekcje dążąc do całościowości przedstawienia, stają się mikrokosmosami, a przetworzone przez nasze systemy wartości włączają się w nasz makrokosmos, dopasowując się do niego i karmiąc drzemiącą w każdym z nas potrzebę totalnej jedności. Anna Kubiak w Krótkim tekście o totalu bardzo ciekawie analizuje konsekwencje postawy totalnej. Na wstępie cytuje wnioski S. Rosenzweiga i E. Levinasa, filozofów zajmujących się „syntezą prawdy" - jak nazwali oni totalizm, głoszące, że wywodzi się on ze starożytnej Grecji, gdzie powstała idea sprowadzenia struktury bytu do jednej zasady, mającej uchwy­ cić jego istotę (i gdzie dodajmy powstała idea muzeum - choć przyznać trzeba nie w takiej jak obecnie formie). Jakie jednak wnioski w artykule Kubiak mogą nam pomóc zrozumieć rzeczywistość współczesnego muzealnictwa? Najważniejsza wydaje się występująca wraz z totalizmem skłonność do absolutyzacji, tematyzacji i uprzedmiatawiania. W muzeach uprzedmiotowieniu w eksponaty podlegają całe kultury. Ulega­ my w ten sposób złudzeniu, że sprowadzamy te kultury do „esencji rzeczy", a przez to jesteśmy w posiadaniu wiedzy pewnej, wszystko wyjaśniającej. „Uprzedmiotowienie wyraża się w utożsamieniu 'rzeczy', o którą chodzi, z przedmiotem, a więc z czymś zewnętrznym (...). Wobec uprzedmiotowionej rzeczy kształtuje się stosunek właściciela. (...) Z pozycji właściciela rzeczy jedyną formułą są niepodważalne twier­ dzenia. Pytania bywają tylko retoryczne. Możliwy okazuje się tylko monolog w imieniu rzeczy. Nawet jeśli skrywa się pod maską rozmowy jest zamknięty na o b e c n o ś ć . " Czyż te słowa żywcem nie przypominają stylu tradycyjnego „ o p r o w a d z a n i a " po muzeum? Następną pochodną totalizmu jest absolutyzacja. „Absolutyzowanie własnej rzeczy [np. własnych systemów 68 poznawczych, wg których konstruuje się kolekcje - J.L.] będzie więc wymagało jej ochrony i będzie izolować wobec groźnej w tym przypadku obcości. (...) Konsekwencją traktowania 'bezwarunkowości' prawdy jako prawdy ważnej dla wszystkich jest - zdaniem Jaspersa - nietolerancja, niezdolność do komuni­ kowania się z innymi, żądza władzy, 'instynkt niszczenia' " . J a k i już powiedziałam tradycyjne „ z w i e d z a n i e ' ' nie daje możliwości uniknięcia ani zafałszowań postrzegania obcych kultur ani wyżej wymienionych konsekwencji postawy totalnej. Oczy wiś-, cie sytuacja ta przedstawiona jest przeze mnie w sposób przejaskrawiony. Po wizycie w muzeum ani my ani nasze dzieci nie wypadamy z niego w postaci nietolerancyjnej, niszczyciels­ kiej hordy. Ale przecież kiedyś nasi milusińscy zmieniają się w tragedię. Smutną rzeczą jest uzmysłowienie sobie, że muzea, hołdując starej formie edukacji przekazują nam wiedzę obar­ czoną takimi konsekwencjami psychologicznymi, jak te wymie­ nione przez Annę Kubiak czy Jaspersa. Na zakończenie przeglądu refleksji powołanych do życia kryzysem muzealnictwa, proponuję j e d n ą jeszcze tezę głoszoną przez Charlesa Hunta w oparciu o idee Emila Durkheima. Nie; pasuje ona do ogólnej tonacji cytowanych tu wypowiedzi, lecz jest równie interesująca. „Uprzywilejowany status kolekcji muzealnych, wzięty pod uwagę w perspektywie durkheimowskiej, sugeruje, że należą one do kategorii materialnego tabu. Dzielą one tę kategorię ze zwłokami, odpadkami, ekskremen­ tami, z którymi to posiadają wspólną własność, a mianowicie postrzegane są jako skażone, niebezpieczne, niedotykalne. Wszystkie te przedmioty są trzymane w ściśle określonych miejscach. Granice tych miejsc są oznaczone i bronione przez bardziej lub mniej całościowe rytuały przejścia. Wszystkie te przedmioty są wyrwane z kontekstu ich używalności i do-j prowadzone do upadku, tj. do istnienia bez celu. Jako anomaliesą one groźbami dla uporządkowanej percepcji i dlatego muszą być uwieńczone w klasyfikacyjnym Gułagu. Muzea są też wyraźnie oddzielone od takich przybytków jak sklepy czy domy towarowe, zawierające przedmioty dostępne. Zawartość muzeów traktowana jest z religijnym respektem. Jest to widoczne nie tylko w dużych muzeach, gdzie pielgrzymi tysiącami przy­ chodzą przed słynnymi dziełami kultu lub sztuki, ale także w małych muzeach wypełnionych dewocyjną ciszą wobec reliktów niegdysiejszej świetności. Sakralność muzeum od­ powiada poglądowi, że zwiedzanie kolekcji jest rytuałem, dodajmy o charakterze dewocyjnym. W rytuale jest akcep­ towane, że uczestnicy nie do końca rozumieją procedury, które mają tam miejsce. Wiadomo, że wielka część zwiedzających nie jest dostatecznie przygotowana edukacyjnie lub zdolna emoc­ jonalnie uchwycić całość idei i wrażeń, które są w stanie wywołać przedmioty. Od tego są eksperci interpretujący kolek­ cje. To spostrzeżenie nie zaprzecza możliwościom edukacyj­ nym muzeów, a jedynie, jeżeli wyobrażenie muzeum jako świętego środowiska ma uzasadnienie, mogłoby wskazać spo­ sób, w który wizyty w muzeum stałyby się bardziej satysfakc-; jonujące. A więc rytuał wzmacnia uczucie bardziej niż wiedzę, dwuznaczność bardziej niż objaśnienie, przeżycie dramatyczne bardziej niż bierny odbiór, tajemnicę nad d o w ó d . " : Ten passus kieruje moje myśli ku artykułowi Wojciecha Michery - pozostanę jednak wśród bardziej do mnie przema­ wiających idei odczytujących rzeczywistość współczesnego muzeum w oparciu o wspomnianą wyżej potrzebę totalnej jedności świata i widzenia Europejczyka jako posiadacza Wydają się one mieć zasadniczy wpływ na istnienie muzeóW: w obecnej formie. Mają również swe konsekwencje w sposobi* percepcji. Przyglądałam się ostatnio swoim dzieciom zwiedza­ jącym wystawę w Muzeum Etnograficznym. Stefan (lat 7). ekspozycję „Być wojownikiem" przeleciał lotem torpedowym aż pod sam koniec stanął jak wryty przed Wojnami Gwiezd­ nymi. Dopiero wówczas wrócił się i spokojnie obejrzał całość Joanna (lat 12) z równym brakiem zainteresowania przemierza­ ła salę afrykańską i zatrzymała się dopiero na widok torebek z koralików, obecnie bardzo modnych. Moje dzieci wyraźnie poszukiwały czegoś znajomego wśród niezrozumiałego dla nich materiału. Udało im się w Wojnach Gwiezdnych i torebkach z koralików znaleźć idee jednoczącą ich doświadczenia wcześ­ niejsze z obecnymi, cudzymi, innymi i zechciały wówczas przyjąć to wydarzenie do swojej pamięci. Taki typ reakcji u dzieci zwiedzających muzea jest, według moich doświadczeń z czasów pracy w muzeum, czymś nagminnym. Ale zdarzają się też sytuacje zupełnie nadzwyczajnych reakcji dziecka. Byłam wiele lat temu na kieleckiej wystawie malarstwa naiwnego. Wśród zwiedzających znalazła się także jakaś dziewczynka z futerałem na skrzypce. Obok niej szła koleżanka i dziewczęta szeptem wymieniały uwagi. Przy jednym z dzieł zatrzymały się na dłużej, stały w milczeniu, a w pewnym momencie panna z futerałem wyjęła skrzypce i zaczęła grać do obrazu. Fenomenologowie, których sądy podsumowuje artykuł Anny Kubiak, podsuwają nam inny pomysł na sposób zdobywania wiedzy, który może okazać się bardziej owocny w pracy popularyzatorskiej muzealników. Radzą traktować „prawdę rzeczy jako odsłanianie procesu jej egzystencji. (...) Prawda - w tym przypadku - jest tą która się dzieje (i którą się czyni) [a więc tą, która staje się 'nasza' - J.L.], nie zaś obiektywnym przedmiotem poznania. (...) Systemowość wiedzy wyrasta ze stanowiska esencjonalizmu. Jego przeciwieństwo, rozumienie prawdy jako źródła, nie ma 'okazji' by ulec 'nostalgii totalności' (...)." Są to, podsumujmy, postulaty poznania poprzez „przeży­ cie". Dokładnie w tym kierunku idzie współczesne muzealnict­ wo. Brak autentyczności w muzeach wyczuwany jest nie tylko przez dzieci. Jak zwrócił uwagę Clifford nie ma tu mowy 0 autentyczności przedstawianych kultur. Autentyczny jest jedynie kontekst klasyfikacyjny, np. przedstawienie ewolucyj­ nej koncepcji historii lub wielowymiarowości kultury. W takiej sytuacji Clifford postuluje pozbawienie eksponatów autorytatywności przez zaznajomienie zwiedzającego również z tezami towarzyszącymi powstawaniu danej kolekcji. „ N a bardziej intymnym poziomie, zamiast pojmować przedmioty jedynie jako znaki kultury i artystyczne obrazy, możemy przywrócić im, tak jak to czyni Fenton, ich utracony status fetyszy - to jest nie przedmiotów dewiacyjnych czy egzotycznego 'fetyszyzmu', ale naszych własnych fetyszy. Ta krytyka, z konieczności osobista, nadałaby kolekcjonowanym przedmiotom raczej siłę przywią­ zania niż samą tylko zdolność pouczenia czy poinformowania (...). Widziane jako niepoddające się klasyfikacji, mogłyby nam przypomnieć o naszym braku zdolności posiadania siebie (self-possesion), o sztuczkach, do których się uciekamy usiłując gromadzić świat wokół siebie." Pewne analogie do tego rozumowania odnajdujemy we wspomnianym j u ż wyżej szkicu Janusza Byszewskiego. Mając za sobą doświadczenia w pracy z młodzieżą w Laboratorium Edukacji Twórczej zaryzykował on owo stwierdzenie, że muzeum powinno stać się tylko pretekstem do samoobserwacji. Jakie są praktyczne konsekwencje takiej postawy refleksyjnej? Po pierwsze zwiedzający ma prawo do „dyskusji" ze zgroma­ dzonymi dziełami. Dyskusja ta ma polegać na odnalezieniu własnych ocen, uświadomieniu emocji towarzyszących kontak­ towi z przedmiotem. Odkrywanie samego siebie z jednej strony 1 pozbawienie eksponatu cech autorytetu daje możliwość żywego dialogu. Muzeum traci ów irytujący współczesnych stncte instruktażowy charakter. „Akcent z oceny zewnętrznej zostaje przeniesiony na ocenę wewnętrzną. Przyznanie ważnego miejsca ocenie indywidualnej sprzyja łatwiejszemu przyjęciu "mych ocen. Droga do zrozumienia, akceptacji innych po­ glądów prowadzi tylko poprzez wyrobienie własnego s ą d u . " tym miejscu rozumowanie Byszewskiego ujawnia jego negatywny stosunek do tradycyjnego systemu edukacji, w któjym brak jest sposobności na wyrabianie własnych poglądów. 'e jest to miejsce na poruszanie tak szerokiego tematu jak żywa °ecnie dyskusja nad niedostatkami współczesnych systemów zkolnych. Warto jednak zauważyć, że kwestia ta jest jednym w z korzeni prób znalezienia „alternatywnego muzeum", które mogłoby uzupełniać owe braki. Doświadczenia edukacyjne warsztatów twórczych prowadzonych w Centrum Sztuki Współczesnej doprowadziły do sformułowania twierdzenia, że stosując metodę „od własnego przeżycia twórczego ku zro­ zumieniu przeżycia innych l u d z i " i poszerzając możliwość wyboru, zwiększa się tolerancję i akceptację sądów wydawa­ nych przez innych, a więc także przez autorytety. W „innym muzeum" zwiedzający nie uczy się o czymś, lecz wykorzystuje przedstawiony mu materiał do własnego rozwoju. „Inaczej mówiąc: poprzez własne doświadczenie twórcze, poprzez włas­ ny wysiłek i trud, pokonywanie własnych ograniczeń, własną naukę języków sztuki, poprzez własne próby wypowiadania się na tematy ważne dla nas, dzielenie się emocjami - prowadzi droga do zrozumienia twórczości innych." Warto tu zwrócić uwagę na szalenie atrakcyjną dla prowadzących warsztaty sytuację, która wytwarza się podczas tak prowadzonych zajęć, a mianowicie na to, że powstaje w niej dwustronny obieg informacji; efekt wspólnej pracy, przy podkreślaniu jej i n ­ dywidualnego nastawienia, jest zawsze nieznany. Wobec tego prowadzący nie popada w rutynę, gdyż ma możliwość uczyć się od tych, których uczy. Przyznać jednak trzeba, że przeprowa­ dzenie zajęć twórczych wymaga zwielokrotnionego wysiłku przygotowawczego ze strony prowadzących. Przede wszystkim należy wiedzieć z kim będą odbywały się zajęcia. Postulat znajomości zwiedzającego tzn. znajomości jego zakresu wie­ dzy, możliwości precepcyjnych związanych z wiekiem (np. umożliwienie małym dzieciom poznawania obiektów poprzez wszystkie zmysły), oczekiwań, a nawet pochodzenia społeczne, realizowany jest już na zachodzie od lat. Każdy scenariusz wystawy musi posiadać ściśle określonego i dobrze poznanego adresata. Program „Inne muzeum" ma w tej sprawie na­ stępującą propozycję. Wizytę klasy w muzeum należy trak­ tować jako środkowy element triady: - zajęcia prowadzone przez nauczyciela w klasie jako wprowadzenie do zajęć muzealnych - działania muzealne z pełnym współuczestnictwem nau­ czyciela - zajęcia w klasie podsumowujące wizytę w muzeum. Realizacja tego planu wymaga nowych metod pracy przygo­ towawczej: wernisaży dla nauczycieli, druków edukacyjnych dla uczniów i nauczycieli, warsztatów specjalnie przygotowa­ nych dla nauczycieli, wypraw, gier. Potrzeba kontaktowania się z adresatem wystawy znalazła ostatnio swe odbicie także w postulacie notowania jego oczeki­ wań. Wniosek ten w osobie Andreasa Grotę został postawiony na konferencji w Berlinie, w marcu 1993 r. Jeszcze wcześniej, bo w 1991 r„ potrzebę tę dostrzegła Maria Michalska, na konferencji muzealniczej w kwietniu 1991 r. w Katowicach, a następnie wyraziła j ą w artykule Zamysł twórczy a odbiór społeczny (na przykładzie wystawy monograficznej „Polskie szopki ludowe"; „Śląskie Prace Etnograficzne", Katowice 1993 г.). Spontaniczne reakcje, wyrażające się w tak licznych pisemnych wypowiedziach, świadczyły o zawiązaniu się dialo­ gu; stanowiły odpowiedź na propozycje zawarte w treści i formie wystawy. Spowodowało to uświadomienie sobie, niejako na nowo i z całą ostrością, pewnych powszechnie znanych i banalnych faktów oraz ustaleń: - wystawa jako forma przekazu i jako integralny utwór (dzieło) sugeruje absolutne komunikowanie się; - wystawa, rozumiana jako znak czy system znaków, wy­ zwala aktywność, ponieważ znak czy symbol to zarazem określenie przeszkody do przezwyciężenia - przezwyciężenia w postaci uczestnictwa bądź ekspresji; - wystawa ma charakter utworu (dzieła) artystycznego [mu­ zealnicy uzmysławiają sobie ostatnio, że wystawy jako dzieła artystyczne powinny być objęte prawami autorskimi - patrz „Zeitschrift fur Ethnologie" z 1993 r. - J.L.], a każdy tego rodzaju przekaz - o charakterze artystycznym i intelektualnym 69 �- konkretyzuje się ostatecznie dopiero poprzez percepcję odbiorcy, tzn. - zgodnie z ingardenowskim stwierdzeniem - stanowi zaledwie schemat nieokreślony, a jego konkretyzacja dokonuje się w każdorazowym przeżyciu estetycznym, intelek­ tualnym odbiorców i ono dopiero stanowi nieodzowne uzupeł­ nienie procesu twórczego i samego d z i e ł a " . Publiczność od­ wiedzająca muzea jest sama w sobie bardzo ciekawym odbiorcą, gdyż manifestuje potrzeby znajdujące się poza ramami społecz­ nymi kultury masowej (radio, telewizja, prasa). Zaliczana jest do tzw. publiczności bezpośredniej, badanej znacznie rzadziej niż odbiorcy kultury masowej. „Nasuwa się w tym miejscu nieodparcie myśl: jak wielkie możliwości stwarzałoby wyko­ rzystanie tej poniekąd naturalnej skłonności dużej części w i ­ dzów do artykułowania swoich opinii (...). Taka myśl, czy też propozycja, nie jest niczym nowym ani odkrywczym. Już K. Moszyński, pisząc w 1926 r. na temat wystaw etnograficznych w muzeach regionalnych, zachęcał do stawiania pytań zwiedza­ jącym, do nakłaniania ich do współpracy z muzeum. (...) Wymienione działania prowadziłyby zarazem do aktywnej formy odbioru zdarzeń muzealnych." W tym samym kierunku idą zmiany wprowadzane przez twórców „innego muzeum". Nawet „ z w y k ł e " oprowadzanie wygląda tu inaczej. W r ó ć m y jeszcze raz do stwierdzenia, że eksponat zostaje pozbawiony autorytetu. Oznacza to także, że nie zakładamy oczywistości spotkanego obiektu. Pojęcie oczy­ wistości jest dla Byszewskiego świadectwem nieuwagi pat­ rzącego. Wobec tego autor szkicu proponuje operowanie nie­ wielką liczbą eksponatów, tak by kontakt z nimi wymagał zatrzymania się, pogłębionego patrzenia, odkrywania tego, co w przedmiocie ukryte. „Istotne wydaje się stwarzanie warun­ ków do refleksji nad tematem, obiektem, problemem, zamiast pobieżnego, wymuszonego tempem, powierzchownego 'po­ znania' wszystkiego." Wreszcie ostatni postulat twórców alternatywnej działalności muzealnej: „Przestrzeń 'innego muzeum' nie jest tylko miejs­ cem kontaktu 'wysokiej kultury' ze zwykłymi odbiorcami. Jest to przestrzeń, w której mogą zaistnieć wystawy zorganizowane zgodnie z zasadą 'demokratyzacji m e d i ó w ' , oznacza to, że zapełnić je mogą własną aktywnością także ci, których nazywa­ my odbiorcami czy publicznością." Funkcjonujący od dwu lat program „Innego muzeum" wypracował interesującą refleksję metodologiczną. Porównaj­ my rodzime przemyślenia z wieloletnimi j u ż doświadczeniami muzealników zachodnich. Oto jak widzą rolę przewodników muzealnych autorzy broszury pt. Teach the mind, touch the spirit, będącej pomocą naukową dla nauczycieli-opiekunów grup zwiedzających Muzeum Naturalne w Chicago: „Rola przewodników grup polega na ułatwianiu wzajemnego od­ działywania pomiędzy dziećmi i eksponatami, a nie na za­ stępowaniu eksponatów. (...) Już nasze najwcześniejsze do­ świadczenie obejmuje, przede wszystkim, poznanie przedmio­ tów. Słyszymy, widzimy, wąchamy, smakujemy, czyli dostar­ czamy sobie, za pomocą zmysłów, informacji, które potem wpływają na formułowanie przez nas definicji świata. Z czasem jednak inne zdolności, takie jak mówienie, czytanie, pisanie, stają się w a ż n e . " „Ulepszenia w oświacie, transporcie, druku oraz telekomunikacji oznaczają, iż ludzie w zachodnim świecie przyzwyczajeni są do szybkiego i skutecznego komunikowania się za pomocą słowa mówionego bądź pisanego. Generalnie jednakże uczniowie nie są jednak przyzwyczajeni do oceniania znaczenia wytworów ludzkiej ręki jako formy komunikacji i nie rozwijają sposobów analizy tego ważnego źródła historycz­ nego" [źródła wiedzy w ogóle - J.L.] - z przewodnika dla nauczycieli S. Morris z English Hertage. „ S ą jednak ludzie, dla których nauka z przedmiotami jest o wiele łatwiejsza i przyno­ sząca i m więcej satysfakcji. Łatwo mogą się o tym przekonać nauczyciele, przyprowadzający swoich uczniów do muzeum. Bardzo często dzieci, które w szkole są zaklasyfikowane do grupy 'wolno uczących s i ę ' , w muzeum ujawniają uderzający 70 wręcz talent wiedzy sytuacyjnej. Lekcje muzealne więc poma­ łów jest ono zrobione? Jak poszczególne elementy są ze sobą gają w kształceniu każdego dziecka. Faktem jest, że każdy z nas przemieszczane?" albo: „Czy są jakieś ozdoby? Czy są jakieś lubi doświadczać przedmioty na sobie, lub patrzeć na nie, części ukryte lub trudne do zobaczenia?" dotykać ich, badać przy użyciu zmysłów, tak by w końcu stały Zajęcia zbliżone do ostatnio opisanych prowadzone są się naszymi własnymi ideałami. Nauka z przedmiotami jest warszawskim Muzeum Literatury, przy czym połączone są z jednej strony ciekawa, zabawna czasami, ale także jest jedną z elementami literackimi, np. z konfrontacją postaw z możliwości ukierunkowania zainteresowań, zdolności, czyi opisanych w Konradzie Wallenrodzie. Również wiele zabaw wręcz rozwoju psychicznego dziecka. Nawet najprostsze przed­ plastycznych proponuje Zamek Królewski w Warszawie, nie mioty jak np. spinacz do papieru posiada siłę angażującą naszą wspominając j u ż o Muzeum Narodowym. uwagę i zmuszającą nas do myślenia. (...) Przedmioty sąj W 1992 r. prowadziłam zajęcia w Muzeum Archeologicz­ interdyscyplinarne. M o g ą także służyć jako pomoc do nauki nym. Wykonywaliśmy wówczas z dziećmi między innymi o innych przedmiotach. (...) Nauczać przedmiotów i za ich biżuterię neolityczną. Do zajęć wybraliśmy miedź, ze względu pomocą można także tych, którzy nie umieją ani pisać ani jej archaiczność oraz łatwość obróbki. Posługiwaliśmy się czytać. (...) Praca z przedmiotami wpływa także na rozwój drutem miedzianym, cieńszym nieco od ówcześnie używanego, umiejętności wysławiania się, uporządkowanie procesu myś­ za to bardziej przystosowanego do rąk naszych młodych lowego oraz sposób kreowania się. Ćwiczenie ze spinaczem rzemieślników. Cieńszy drut nie wymaga też użycia wielu ujawnia umiejętność (lub jej brak) percepcji powiązanej ściśle-" narzędzi. Każde dziecko dostaje jedynie cęgi oraz metalowe z obserwacją, która potem służy do opisu, porównań, analizy,' rdzenie, służące do produkcji ozdobnych sprężynek. Motywem wniosków, uogólnień, formułowania tez, hipotez, przytaczania zdobniczym, najprostszym do wykonania, a zatem najpopularargumentów, (...) bowiem chodzi głównie o wydobycie i oda nijszym jest spirala. Otrzymujemy j ą skręcając drut cęgami lub powiędnie wykorzystanie tego co wiedzą dzieci, a nie tego co. nawijając na rdzeń. Przeplatając drut pomiędzy odpowiednio potrafią powiedzieć na dany temat bez zaangażowania w roz­ wbitymi w deseczkę pręcikami, uzyskujemy wzór ósemkowy ważany problem." lub węzłowy. Drut można misternie okręcić cieńszym druci­ kiem lub ażurować. W ten właśnie sposób dzieci wykonują Przy tak sformuowanych założeniach programów alternatyw­ szpile i pierścionki. Przy okazji prezentowane są zabytki nych otwiera się droga dla najróżniejszych eksperymentów archeologiczne. Uczniowie wykonują też z modeliny kopie wyobraźni. Oto jak wygląda lekcja muzealna w Muzeum szklanych paciorków neolitycznych. Paciorki występują w prze­ Historii Naturalnej w Chicago. Każde z dzieci dostaje 6 spina-i różnych formach: kuliste, elipsoidalne stożkowate itd. Mogą czy do papieru i wykonuje na nich ok. 25 operacji służących być jednobarwne, lub ozdabiane kolorowymi paseczkami, z założenia powiększeniu siły obserwacji, tworzeniu nowych rzeźbione, mozaikowe. Mieszając niedokładnie kilka barw perspektyw skojarzeniowych oraz uczeniu się kierowania włas-' otrzymuje się wzór z nieregularnych smug. Przesuwając masą nym myśleniem. Dzieci wykonują między innymi takie zadania: w dół i górę uzyskuje się falowanie kolorowego pasma. ,,1) Wyjmij spinacze, przyjrzyj się i m chwilę, a następnie nie Wszystkie te metody dzieci mogą wykorzystać przy wyrobie patrząc na nie spróbuj jeden z nich naszkicować. Porównaj swój paciorków z modeliny. Po połączeniu paciorków z miedzianymi rysunek z rzeczywistym przedmiotem. Czy są jakieś różnice? 2) sprężynkami powstają oryginalne naszyjniki, które dzieci mogą Wyobraź sobie, że rozmawiasz z osobą, która nigdy nie widziałaze sobą zabrać. Muzeum Archeologiczne, mimo że nie bierze spinacza. Opisz go jej na głos. 3) Spójrz ponownie na spinacze, udziału w programie „Inne muzeum", również, jak widzimy, Czy są jednakowe? Wybierz jeden i opisz go pisemnie, tak by uznało za zasadne wprowadzenie nowego typu zajęć ze zwie­ ktoś inny mógł na podstawie tego opisu odnaleźć ten właśnie dzającymi. Taki wydaje się być w y m ó g chwili. spinacz. 4) Jak odróżnić stary spinacz od nowego? Z jakiego materiału wykonany jest spinacz? Jakie są jego cechy charak­ Inną znaną m i próbą eksperymentalnego potraktowania terystyczne? Wymień rzeczy, które są mniej lub bardziej rzeczywistości muzealnej są działania Wojciecha Michery elastyczne. Jakie rzeczy są cięższe, a jakie lżejsze od spinacza? w Czarnym i w Biskupinie. Nie uczystniczyłam w tych 5) Czego używano zanim pojawił się spinacz? Jakie są inne zajęciach, znam je tylko z opisu umieszczonego w „Konteks­ sposoby spinania kartek? i t d . " tach" (nr 1-2/1993). Trudno jest m i zatem powiedzieć, czy to w o n e 1 n a Przykładem mniej ekscentrycznych, lecz nie mniej cieka­ wych, zajęć muzealnych niech będzie lekcja pt. Mówiące obrazy z Dulwich Picture Gallery w Londynie. Założenia wstępne M następujące: nauka przy pomocy sztuki pomaga w zrozumieniu wielu problemów np. powiązań pomiędzy chemią a malarst­ wem. W zakresie samej sztuki młodzież nauczana jest takich umiejętności jak koordynacja ręki i oka, techniki malarskie, problemy krajobrazu, perspektywy, portretu itd. Dla każdego rodzaju zajęć przygotowany jest odpowiedni kwestionariusz, według którego kierunkuje się myślenie uczniów. W pewnym momencie pojawia się aktor w stroju „z e p o k i " i poprzez improwizację prezentuje dany warsztat malarski. Element ten wprowadza widza w klimat epoki, skupia uwagę na szeregi wiadomości, a także ożywia wizję malarzy i ich dzieł. Łatwiej też „ m a l a r z o w i " ocenić styl współczesny i porównać do własnego stylu. Zajęcia na temat portretu prowadzone sa w oparciu o następujący kwestionariusz: „Wybierz portret, który Cię interesuje. Opisz tło i akcesoria. Co mogą one oznaczać? Opisz ubiór. Dlaczego ta postać jest tak ubrana? Opisz wyraz twarzy, nastrój. Czy praca wywiera na Tobie jakieś wrażenie? Opisz pozę, gesty. Co one mogą oznaczać? Opi detale. Jak nazywa się oglądana postać? Kto namalował tea portret i kiedy? Dlaczego wybrałeś ten właśnie portret?" Obok tych pytań pojawiają się pytania bardziej szczegółowe npw odniesieniu do nakryć g ł o w y ! " Z jak wielu różnych materia sZ - same działania czy też braki w opisie wywołują we mnie uczucie niedosytu, a nawet sprzeciw. Michera nazywa swoje działania dotykaniem rzeczywistości. Ale o jaką „rzeczywistość" mu chodzi. Deklaruje chęć poszerzenia muzealnego zdarzenia tak, by otworzyło się ono na kontakt z obcością i zachowało autentyzm przedsięwzięcia. Jednocześnie jednak zarzuca próbę rekonstrukcji dawnych obrzędów (pogrzebowych w wypadku Biskupina i zaduszkowych w wypadku Czarnego). Mówi wręcz, że jego działania „nie byłyby taką rekonstrukcją nawet wtedy, gdyby pochodziły 'z epoki' (a są przecież całkowicie naszym pomysłem). Żadnych zatem złudzeń bezpośredniego kontaktu z minioną rzeczywistością ludów dawnych epok (...). Nigdy bowiem nie da się w spotkaniu - nawet z żywą osobą - uniknąć pośrednictwa symbolicznego. Ale pośrednictwo takie nie musi °yć traktowane jako przykre ograniczenie - dzięki niemu właśnie to, co się dzieje w Biskupinie lub na Czarnym, nie jest "keją przenoszenia się ' g d z i e ś ' , lecz przeciwnie - poszerze­ niem własnej, realnej rzeczywistości." Zastanawiam się, czego owiedzieć możemy się o obecnym kontekście, rezygnując P° nania onego? Nie nawiązując kontaktu z tamtą rzeczywis' ą , lecz tworząc sobie swój własny kontekst kręcimy się wokół ogona własnej rzeczywistości, kopiując siebie samego możliwości „ p r z e r w a n i a " ciągu własnych doświadczeń 'asnych skojarzeń. Obcej rzeczywistości nie można włączyć własne życie bez przeżycia i nawet bez prostej rekonstrukcji. z z o s c e z w e Tego typu działania zaprzeczają wręcz współczesnym koncep­ cjom rozumienia „rzeczywistości muzealnej", gdzie wszystko dąży właśnie do doświadczenia przeżycia obcej kultury, nienaszej rzeczywistości czy osobowości twórczej innego człowie­ ka. O co więc Michera chce poszerzyć własną rzeczywistość? Autor wielką wagę przykłada do symbolizmu naszych działań. Wkracza w życie swoich podopiecznych jako etnograf, prezen­ tując i m pewien typ widzenia ich zachowań. Przedstawia zatem im jedną z konstrukcji interpretujących rzeczywistość, ale to wcale nie jest rzeczywistość grobów biskupińskich czy cerkwi w Czarnym. Jest to rzeczywistość tej tylko interpretacji. I jest to jeszcze według mnie heppening o charakterze wysoce abstrak­ cyjnym, gdyż zakłada uniwersalizm przeżyć ludzkich. Jako heppening działania takie są dla mnie zrozumiałe. Jednakże w niewielkiej tylko mierze wykorzystują one ogromne moż­ liwości jakie daje muzeum - możliwości wejścia w twórcze działania innych. Na poziomie mimesis I I I (przypomnijmy „jest to aspekt, który włącza do sfery aktu twórczego o d b i o r c ę " ) działania Michery są niewystarczające gdyż, zamykają odbiorcę w kręgu tylko jego własnej twórczości. Zaryzykowałabym za Byszewskim twierdzenie, że tego typu działania są powoływa­ niem do życia martwych znaków - martwych poprzez właśnie swój wysoce abstrakcyjny zasięg. „ W Biskupinie pragnęliśmy przywrócić d w ó m eksponatom status grobów, a całej prze­ strzeni muzeum nadać symboliczny charakter cmentarza. Wie­ czorna pora pozwala uniknąć spotkania z turystami - mogłoby ono spowodować, że podjęte działania staną się niezamierzo­ nym heppeningiem. Zapadający zmrok, podobnie jak stroje przywołujące skojarzenia z monastyczną modlitwą, to także pomoc w stworzeniu odpowiedniego nastroju. Wszystko trwa ok. 20-30 min., wypełnionych przede wszystkim śpiewem. Kilkunastu uczestników zdarzenia okrąża salę, ogarniając j ą i wypełniając dźwiękami określającymi początek owego czasu skupienia. Później, przy każdym z grobów, śpiew, wspomagają­ cy milczenie dźwięk fletu, cichy znak dzwonka oraz kwiaty materializują niejako pamięć o z m a r ł y m . " Drugie wydarzenie, które chciałabym przedstawić dla porównania miało miejsce parę lat temu w jednym z amerykańskich muzeów. W muzeum tym znajdują się doczesne szczątki kilku w o d z ó w indiańskich. Niesiony ekspiacyjną falą jubieluszu odkrycia Ameryki, dyrek­ tor tego muzeum zaproponował współcześnie żyjącym człon­ kom plemienia, oddanie im tych szczątków. Rada plemienia podziękowała i poprosiła o czas na debatę wewnątrzplemienną. Któregoś dnia w muzeum zjawili się Starsi plemienia, w ob­ rzędowych strojach i obwieścili swoją decyzję. Ponieważ utrzymanie świętych relikwi jest szalenie kosztowne, a oni są biednym plemieniem, proszą o zatrzymanie „ w o d z ó w " w mu­ zeum, a jednocześnie proszą o możliwość odprawiania rytuałów w muzeum. Tak też się stało. Symbole ożyły poprzez rzeczywi­ ste zaangażowanie Indian w swą przeszłość, a chociaż na ogół towarzyszą ich obrzędom zwiedzający, nikt nie obawia się „niezamierzonego heppeningu". Postmodernizm tak żywo obecny we współczesnej nauce, spełnił też rolę katalizatora wobec kryzysu muzealniczego. Niewątpliwie stał się on świeżym oddechem dla starzejących się koncepcji, wyłonił kilka niezauważalnych do tej pory prob­ lemów jak np. oderwanie się od europocentrycznego światopo­ glądu i otwarcie na inne systemy znaczeń; potrzebę stworzenia atmosfery autorefleksji, zmobilizowania widza do aktywnego odbioru ekspozycji - a co za t y m idzie nawiązanie kontaktu ze zwiedzającymi przez badania ich opinii, a nawet włączenia ich do tworzenia koncepcji wystaw; współpraca muzealników z twórcami kultur reprezentowanych przez obiekty muzealne. Zdarza się obecnie, że twórcy ci zapraszani są w charakterze „specjalistów" do organizowania wystaw. Innym żywotnym problemem jest wyrwanie się z zaklętego kręgu interpretacyjności, np. przez użycie języka poezji w miejsce tradycyjnych etykietek przy obiektach, jak postuluje Charles Hunt: „Praw­ dopodobnie jest nie do uniknięcia przedstawianie przedmiotów 71 �Propozycja wystawy i lekcji muzealnej dla klas 1-6 szkoły podstawowej. afy zarówno niebezpiecznej nudy wśród martwych, niedotykal­ nych eksponatów, jak również niebezpieczeństwa wiecznego NA TRIOBR A N D A C H feksperymentu, w którym gubi się poznawcza rola muzeum? Jednym słowem, co zrobić, by przedmioty ożyły i nauczyły nas P o ś r o d k u sali ustawiona jest makieta w s i Omarakana t z e g o ś rzeczywistego o obcych kulturach lub dawnych czasach, z Triobrand. W a ż n e jest, by b y ł o to prawie d o k ł a d n e jej przeniesie nie, łącznie z wymiarami. a pośrednio o nas samych? Dzięki mniej wyszukanej formie, a jednocześnie, dzięki Makieta powinna być wykonana w g p o n i ż s z e g o planu. Konieczne jest także zaznaczenie p o s z c z e g ó l n y c h części wioski, ndywidualnemu zbliżeniu z eksponatami, zajęcia warszaws­ tak j a k na rysunku p o n i ż e j . kich placówek realizujących program „Inne muzea" wydają się (bardziej odpowiadać wymogom współczesnych muzealników. Plan w i o s k i Omarakana (Triobrandy) (Oczywiście każde muzeum ma swoją specyfikę, swoje moż­ liwości, ale i swoje ograniczenia. W Muzeum Archeologicznym (można stać się na moment biskupińskim garncarzem i borykać się z technicznymi problemami obróbki gliny lub modelowania biżuterii miedzianej. W Muzeum Etnograficznym można stać się twórcą ludowej wycinanki, pisanki lub wypróbować ar­ chaicznych narzędzi do produkcji odzieży, w Muzeum Narodo­ wym lub w Centrum Sztuki Współczesnej można zmierzyć się z technikami plastycznymi i odnaleźć w sobie własne narzędzia ekspresji. Ale tak bliskiego kontaktu z eksponatem nie możemy spodziewać się np. w Muzeum Ziemi, gdzie dziecko nie ma szans na zerwanie liścia z karbońskiego drzewa, a w Muzeum С З С Э Ewolucji nie przejedzie się na dinozaurze. To zadanie dla ulica wioskowa wesołych miasteczek (bez ironii). Podstawowym zadaniem tu nie wolno g o t o w a ć • a < - tutaj koncentruje się życie domowe wystaw jest ukazanie przedmiotów i kryjącej się w nich wiedzy, a nie dostarczenie zwiedzającym dobrej zabawy. Nie mniej ^ - tutaj wolno g o t o w a ć boisko element zabawy, z podkreśleniem naukowej roli wyobraźni tańców w młodych umysłach spotykamy w każdym działaniu muzeal­ nym. Jak pisałam w swym artykule sprzed roku („Plastyka i Wychowanie" nr 2/1993) w procesie dydaktycznym wykorzy­ stywana jest naturalna ciekawość dziecka, drzemiąca w nim cmentarzysko żyłka odkrywcy i wreszcie dziecięcy ejdetyzm, dla sprowoko­ wania samodzielnego myślenia, swobodnej gry wyobraźni oraz dostrzeżenia trudu ludzkiej wynalazczości; by dzieci dotykając 0 0 0 0 0 0 D przedmiotów i bawiąc się nimi zastanowiły się nad ich dziejami. Od 1992 r. prowadzę zajęcia muzealnicze dla studentów Etnologii U W . Staram się zaznajomić moich studentów z zało­ żeniami alternatywnego muzeum i przygotować ich do pracy muzealnej w nowym stylu. Założyłam na wstępie, zgodnie z zasadą - aby coś zrozumieć trzeba to najpierw przeżyć, że studenci będą odbywać zajęcia w charakterze dzieci. Dlatego też uczestniczą oni w działaniach muzealnych robiąc dokładnie to samo, co młodzi goście alternatywnych programów. M a m nadzieję, że dzięki temu zbliżą się do odczuć swoich przyszłych „ofiar". Jednocześnie przekazywana i m jest przez pracow­ ników muzeów wiedza specjalistyczna dotycząca budowy tego typu lekcji. Sprawdzianem dla mnie są samodzielne scenariusze lekcji sporządzane przez studentów pod koniec cyklu semina­ riów. Na zakończenie chciałabym przedstawić efekty naszej wspólnej pracy, inspirowanej poszukiwaniem alternatywnych działań muzealnych. Poniżej prezentuję dwa takie scenariusze. Katarzyna Hilchen KONSPEKT LEKCJI MUZEALNEJ W MUZEUM ZIEMI PAN W WARSZAWIE (al. Na Skarpie 20/26) D L A : dzieci z klasy drugiej szkoły podstawowej, w wieku 8-9 lat CZAS T R W A N I A : ok. 60 min. T E M A T : Z W I E R Z Ę T A Z PREHISTORII CELE: - przekazanie dzieciom informacji o życiu na Ziemi przed milionami lat; o ewolucji gatunków - zachęta do korzystania ze zbiorów muzealnych jako pomocy (i urozmaicenia) w zdobywaniu wiedzy - wyrabianie wśród dzieci przekonania, że zbiory muzealne mogą być pretekstem do zabawy V C 3 krąg chat mieszkalnych • krąg spichlerzy na yam mm chata wodza O spichlerz wodza jako elementów trwałych struktur raczej, niż jako przedstawi­ cieli pewnej dysputy ideologicznej, w której znaczenie jest płynne i czułe na zmieniające się warunki historyczne. Problem w tym jakich użyje się słów do ich opisu. I m więcej tych słów użyjemy i i m bardziej będą one specjalistyczne, tym bardziej zaciemnimy znaczenia tych przedmiotów. Film, wideo czy realistyczne symulacje tylko komplikują sytuację. Poezja, która zawiera znaczenia między słowami, może być drogą mówienia 0 przedmiotach należących przecież do niejednoznacznych rzeczywistości." Postmodernizm otworzył muzeom drogę do eksperymentu. 1 z tej właśnie strony doczekał się on krytyki. W eksperymencie nie ma co prawda nic zdrożnego, tym bardziej, gdy jest on czyniony świadomie, tzn. gdy twórcy eksperymentu kontrolują w nim siebie samych i użyte przez się narzędzia. Eksperyment jest też praktycznym sprawdzeniem nowych koncepcji. Ale stała obecność w muzeach eksperymentu może oczywiście 72 Katarzyna W a s z c z y ń s k a nużyć, i znów tym bardziej im bardziej ekspozycja staje tylko polem wyrażania potrzeb estetycznych lub co gorsS wbrew swej pierwotnej funkcji oddala nas od oglądu innyd kultur w nieopanowanej pogoni za samym sobą. Brian Durraff należy do zdecydowanych krytyków postmodernizmu: „Kieł* nek nieinterpretujący zwany postmodernizmem jest objawet kryzysu światopoglądu naukowego. Obecnie, w globalnej rec* sji, towarzyszącej bezprecedensowemu kryzysowi spolecznen* i środowiskowemu, wyobrażenie postępu całkowicie porzuco* i staramy się nauczyć nie obawiać, a kochać chaos. Щ Postmodernizm jest bardzo pretensjonalnym i w ogóle dziwact nym paradygmatem. Pomimo skłonności do uogólnień ludZ* przecież nadal potrzebują identyfikacji z grupą lokalną, (rady cją. Obok tendencji zjednoczeniowych istnieją przecież tende* cje nacjonalistyczne. Wystawy w starym stylu: wystawy regtf nów, konkretnych kultur zapewniają realizację takich potrzeb. Czy istnieje pośrednia ścieżka działań muzealnych, omijając щ 1 73 �METODY: - pokaz filmu wideo - gra - pogadanka - pokaz eksponatów POMOCE: - film wideo o ewolucji gatunków, którym dysponuje Muzeum Ziemi - eksponaty skamieniałości, czaszki i szkielety zwierząt czwar­ torzędowych ze zbiorów Muzeum Ziemi - szarfy (35 po 7 każdego rodzaju) w pięciu grupach: prekambr paleozoik napisy na szarfach mezozoik kenozoik - trzeciorzęd kenozoik - czwartorzęd - plansza do gry + kostka do gry (z trzema oczkami - ma­ ksymalnie) ew. nagrody dla zwycięskiej drużyny: w formie małych figurek dinozaurów (do kupienia w kioskach i skle­ pach z zabawkami w cenie kilku tysięcy) - plastelina (2 pudełka po 6 kolorów) podzielona na 35 niewielkich porcji + muszle, kamyki, patyczki TOK ZAJĘĆ: 1. Przy wejściu rozdanie (losowo) dzieciom szarf 2. Przekazanie informacji o tym gdzie powstało życie na ziemi - z pytaniem typu: jak myślicie, gdzie? + [przy planszy ilustrującej podział na okresy] przekazanie informacji o podziale dziejów Ziemi zwrócenie uwagi dzieci na ich własne szarfy co jest na nich napisane; połączenie się dzieci w grupy i ustawienie się według kolejności er 3. [ W sali prezentującej eksponaty: skamieniałości] Pogadanka na temat: skąd wiemy o zwierzętach żyjących na ziemi przed setkami czy dziesiątkami milionów lat? Podkreślenie roli wykopalisk. Zaprezentowanie eksponatów: skamieniałości. 4. Rozdanie plasteliny + muszelek, patyczków, k a m y k ó w każde dziecko może samo sprawdzić jak powstawały ska­ mieniałości przez odciskanie różnych form w plastelinie. 5. Przejście do sali wideo. Pokaz filmu o ewolucji gatunków, z zaznaczeniem er (poznanych j u ż przez dzieci) - czas trwania ok. 20 min. 6. Uzupełnienie lub rozszerzenie niektórych podanych przez film informacji: - podkreślenie najważniejszych elementów, które później będą wykorzystane w grze, np. „ciało gadów było pokryte łuską, a ich krew była zimna. Musiały się wygrzewać na słońcu, żeby zgromadzić ciepło, które da i m siłę do porusza­ nia się - stąd żagle na grzbietach niektórych z n i c h . " 7. Prezentacja eksponatów: czaszek zwierząt czwartorzędo­ wych + komentarz. 8. Utrwalenie wiadomości w formie gry planszowej: - ponowny podział na grupy według szarf z nazwami er - drużyna po konsultacji odpowiada na pytania związane z polem na którym stanęła w wyniku rzutu kostką - jeśli nie odpowiedzą cofają się o jedno pole. PYTANIA: pole nr 1: Patrząc na te zwierzęta, przypomnijcie gdzie narodzyło się życie? nr 2: Co to są skamieniałości? Dlaczego są dla nas ważne? nr 3: Jakie zwierzęta żyły wśród glonów i nimi się żywiły? nr 4: W co wyposażone były ryby w paleozoiku? nr 5: Jak nazywają się zwierzęta, które pierwsze nau­ czyły się oddychać powietrzem? nr ó: Do czego służył żagiel na grzbiecie niektórych gadów? nr 7: Jaką długość (od nosa do ogona) osiągały naj­ większe dinozaury? 74 nr nr 8: Ile milionów lat królowały na Ziemi dinozaury? ata wodza zarezerwowana dla prowadzącego). W y b ó r ma 9: Czy tyranozaur był drapieżnikiem czy roślinożer- j wierciedlać zasadę patrylokalności, czyli zamieszkania ra­ cą? dżiny w domu męża - ojca rodziny podstawowej, nr 10: Dinozaury czy ssaki były zwierzętami stałociepl- ponowne zebranie wszystkich na placu. nymi? prowadzący lekcję pełni rolę naczelnika wioski. Objaśnia on nr 11: Od czego pochodzi nazwa „ s s a k i " ? funkcjonowanie wioski trobriandzkiej: ziemia dookoła wsi jest nr 12: Dlaczego zwierzęta na Ziemi się zmieniały? j s n o ś c i ą wodza i jego krewnych, zaś mieszkańcy wioski nr 13: Jakiego współcześnie żyjącego zwierzęcia b y ł o _ j ą na polach i w ogrodach j ą otaczających. Zebrane przez przodkiem i jak się nazywało przedstawione na j , j plony dzielone są na części, które następnie są oddawane: rysunku zwierzę? _ wodzowi - najlepsze owoce yamu, jako wypełnienie świadczeń należnych naczelnikowi wioski; NA T R O B R I A N D A C H (Katarzyna Waszczyńska) _ kjewnym - wypełnienie świadczeń krewniczych, okreś­ lających zasadę, że „brat żony wypełnia spichrz jej m ę ż a " ; Propozycja wystawy oraz lekcji dla klas 1-6 szkoły pod-' _ pozostałą częścią wypełniają własny spichlerz, stawowej. ^ ogrodach wioski pracują wszyscy, zarówno kobiety, jak Wystawa . ż y ź n i . Kobiety zajmują się ponadto domem i zajęciami cn oc w z a r a c u c n m c C Z czółno, którą podarują wodzowi) jest to niezgodne z rzeczywis­ tością trobriandzką, ale potrzebny jest motyw współdziałania i rywalizacji pomiędzy grupkami. W ó d z wynosi z chaty przedmioty wymiany: naszyjniki (soulowa) i naramienniki (mwali). Każda z rodzin dostaje mniejsze (mogą być to korale imitujące naszyjniki i naramien­ niki). Przed samą wymianą - krótkie przedstawienie jej zasad i charakteru. Kula to wymiana mająca na celu zaspokojenie potrzeby kontaktów pomiędzy ludźmi. M a ona charakter obrzędowy. Odbywa się według określonych tradycją reguł, w wyznaczo­ nym czasie. Otoczona jest magicznymi rytuałami. Uczestnictwo w Kula jest związkiem trwałym, nakłada różne obowiązki, ale i przywileje. Łączy ludzi w stałe stosunki wzajemnej wymiany darów i usług. Dlatego obowiązują następujące zasady: - raz w Kula zawsze w Kula - dar musi być przyjęty i odwzajemniony o takiej samej wartości lub wyższej; zasada uczciwości i równoważności, - nie wolno zmuszać do dania daru, ani nie wolno się go domagać, - zasada hojności. Przed przystąpieniem do zabawy w Kula, wyszukanie przez dzieci zaznaczonych stron świata i pokazanie, w którą stronę powinny poruszać się naszyjniki, a w którą naramienniki. Teraz następuje zabawa dozorowana przez prowadzącego, czuwające­ go nad prawidłowością wymiany. Gdy j u ż zostanie dokonana wymiana, ponownie zbierają się na placu tańców, gdzie od­ powiadają na pytania dotyczące Kula i jej przebiegu. Chodzi o utrwalenie zasad jej funkcjonowania. Powinny także paść pytania o samą wioskę i jej organizację dla sprawdzenia jak wiele informacji zostało zapamiętane przez dzieci (na tej podstawie powinno się bądź ograniczać przekazywane treści, bądź je rozszerzać). Przez cały czas dzieci powinny same zadawać pytania. Na tym kończy się dzień w wiosce trobriandzkiej, ale jutro zaczyna się nowy z n o w ą grupą dzieci... Wyżej przedstawiona lekcja oprócz nauki o samej społeczno­ ści trobriandzkiej, ma za zadanie nauczyć wzajemnego współ­ działania, prawidłowego kontaktowania się pomiędzy sobą, wzajemnego akceptowania, ale także nauczyć rzeczy pod­ stawowych, jak np. kierunki świata, posługiwanie się m a p ę itp. Pośrodku sali makieta wsi z Trobriand - Omarakany J gospodarskimi. Czynności te m o g ą być wykonywane jedynie na prawie dokładne jej przeniesienie, łącznie z wymiarami; wg ulicy znajdującej się pomiędzy kręgiem spichrzy a kręgiem poniższego planu z zaznaczeniem poszczególnych części wio- chatjki Co 2-10 lat do wioski dochodzi wielki „obieg , tzn. Dookoła sali, na dużych planszach, udających trójwymiaro- następuje wielkie święto związane z wymianą Kula. Do tej we - zdjęcia tamtejszych mieszkańców - Trobriandczyków wymiany cała wieś przygotowuje się przez czas pomiędzy przy ich codziennych i świątecznych zajęciach. Chodzi o zro- wymianami. Kula dotyczy wszystkich mieszkańców, ale najbienie wrażenia „ b y c i a " w tej wiosce. W dali sączące się/ ważniejsza odbywa się pomiędzy wodzami wioski. Wymienia nagranie rozmów, śpiewów, przyrody. Poniżej tablic - re­ nę są naszyjniki i naramienniki z muszli spondylusa (przejście prezentatywne eksponaty ułożone tematycznie: narzędzia po- do gablotki i pokazanie, jak wyglądają). Naszyjniki są wymietrzebne przy budowie chat, łodzi; narzędzia pomocne przy pracy niane ze wschodu na zachód, naramienniki odwrotnie z zachodu w ogrodzie; podstawowe przedmioty z wyposażenia chat;, na wschód. Przed Kulą, we wsi mężczyźni przystępują do spódniczki z rafii; naszyjniki oraz naramienniki z muszli budowy czółen, które umożliwiają wzięcie udziału w wymianie spondylusa. pomiędzy wioskami. Przy wejściu duża mapa przedstawiająca Australię i Oceanię Tak przygotowane dzieci zaczynają „żyć życiem Trobriand- schematycznie, z wyraźnym zaznaczeniem położenia Wysp czyka". Na początek rozchodzą się po sali w poszukiwaniu Trobrianda i wsi (mniej więcej). Kolejną planszą graficzną pożywienia - yamu-bulw jadalnych (które imitują grapefruity) powinna być plansza z planem wsi Omarakana z zaznaczonymi a następnie znoszą je do swoich domów, gdzie dokonują poszczególnymi jej częściami. podziału na grupy potrzebne do wypełnienia wyżej wymienioPonad całością zdjęć - bardzo wyraźne zorientowanie i za- nych świadczeń. Teraz następuje wzajemne przynoszenia zbioznaczenie kierunków: wsch., p d „ pn., zach. rów - po kolei grupa po grupie. W pewnym momencie przynoszenia „ b u l w " przybiega nie­ Żadnych podpisów ani tekstów wprowadzających (nauczanie nielogistyczne!). znany dzieciom pracownik muzealny (a la Trobriandczyk) Celem wystawy, jak i lekcji jest pokazanie systemu społecz­ i zawiadamia wszystkich, że czas szykować czółna, bowiem nego panującego na Trobriandach, życia społecznego Melane- zbliża się Kula. Pomimo że zajmują się tym tylko mężczyźni, zyjczyków tam mieszkających z zaznaczeniem takich momen­ tutaj współpracują całe „ r o d z i n y " , które mają za zadanie tów, jak praca w ogrodzie, zakładanie spichrzy poszczególnych zrobienia czółna jak największego z papieru. Po jego wykonaniu mieszkańców i spichrza wodza, budowa łodzi, kula - wymiany zbierają się na placu, gdzie w konkursie wybierane jest najlepsze międzywioskowej i między wyspowej. Lekcja Trobriandy to wyspy położone na pd-wsch. od Papui - Nowej BIBLIOGRAFIA Gwinei. Stolica - Kiriwina. Ludność mieszkająca to Malanezyjczycy nazywani popularnie od nazwy samych wysp - Trobrian-1 Byszewski J., Parczewska M. Michalska W. 1993 Zamysł twórczy a odbiór społeczny (na przykładzie wystawy mono­ 1992 Deklaracja programowa projektu pt. „Inne muzeum". Centrum dczykami. graficznej „Polskie szopki ludowe" „Śląskie Prace Etnograficzne". Sztuki Współczesnej, Warszawa. Zabawa w wyszukanie na mapie wstępnej wysp i próby Clifford J. nazwania mieszkańca i mieszkanki Trobriand (Trobriandczy,, '992 O kolekcjonowaniu sztuki i kultury, „PSL: Konteksty" nr 1, 1993. Michera W. Trobriandka) - chodzi o utrwalenie nazwy i oswojenie się z tym Durrans B. 1993 Tajemnica butów, czyli pochwala muzeum, „PSL-Konteksty", nr 1. egzotycznym tematem. 1993 The future of ethnographie exhibitions, „Zeitschrift fiirEthnologie", 1994 O symbolicznym dotykaniu rzeczywistości, „PSL-Konteksty", nr 1. Wejście do wioski. Krótkie przedstawienie jej części, spraw­ z. 118 Morris S. dzenie z planszą zgodności rozmieszczenia poszczególnych Hunt Ch. J993 The museum: a sacred arena, „Zeitschrift fiir Ethnologie", z. 118. 1983 Л teacher's guide to using portraits, English Heritage. budynków. Zebranie grupy pośrodku - na placu tańców. Jackowski A. Krótkie omówienie organizacji społeczności z wytłumacze­ Mullaney S. •993 Czy muzea etnograficzne mogłyby powstać dzisiaj?, „Śląskie Prace 1983 Strange things, gross terms, curious customs: the rehersal of cultures niem (przystępnym) jej nazw. Etnograficzne". in the late Renaissance, „Representations", nr 3. Trobriandczycy są społecznością matrylinearną, tzn. że wsze­ Kubiak A. Robotycki Cz. lkie pochodzenie, jak i dziedziczenie dóbr jest w linii matki - p? 1994 Krótki tekst o totalu, „Społeczeństwo Otwarte" nr 3. 1993 Teorie kultury a muzea etnograficzne, „Śląskie Prace Etnograficzne'' matce. Uprzednio podzielona grupa ma rodziny podstawowe, tj,^°*ska-Otwinowska J. matka, ojciec, (dla uproszczenia) jedno dziecko - wybierając Voris H., Sendzielarz M., Blackman C. Biżuteria według pradawnych wzorów, „Plastyka i Wychowanie", nr 2. Teach the mind, touch the spirit. Muzeum Naturalne w Chicago swojego przedstawiciela z rodzin podstawowych wymienia: kto po k i m dziedziczy. Następnie łączone są po dwie rodziny podstawowe celem utworzenia „wspólnot interesów i więzó* k r w i " , czyli krewni w linii matki - jest to potrzebne przy dalszych działaniach. Podzielona grupa dostaje zadanie wy­ brania sobie odpowiedniej chaty i spichrza przy chacie (wyjątek - ; 75 � https://zbiory.etnologia.uw.edu.pl/files/original/b65ca66e2ffb67c4ee33b2106afd62f4.pdf 11d6a2b5cba50fd38e379aa7c398db79 Dublin Core The Dublin Core metadata element set is common to all Omeka records, including items, files, and collections. For more information see, http://dublincore.org/documents/dces/. Title A name given to the resource Polska Sztuka Ludowa - Konteksty Text A resource consisting primarily of words for reading. Examples include books, letters, dissertations, poems, newspapers, articles, archives of mailing lists. Note that facsimiles or images of texts are still of the genre Text. Dublin Core The Dublin Core metadata element set is common to all Omeka records, including items, files, and collections. For more information see, http://dublincore.org/documents/dces/. Relation A related resource oai:cyfrowaetnografia.pl:publication:5398 Date A point or period of time associated with an event in the lifecycle of the resource 2004 Identifier An unambiguous reference to the resource within a given context oai:cyfrowaetnografia.pl:5016 Title A name given to the resource Nowojorskie domy / Polska Sztuka Ludowa - Konteksty 2004 t.58 z.3-4 Description An account of the resource Polska Sztuka Ludowa - Konteksty 2004 t.58 z.3-4 ; s.21-34 Creator An entity primarily responsible for making the resource Vidler, Anthony Language A language of the resource pol Publisher An entity responsible for making the resource available Instytut Sztuki PAN Format The file format, physical medium, or dimensions of the resource application/pdf PDF Text Text capture metadata for PDF documents Text ANTHONY VIDLER awiedzony dom jest niewątpliwie najpopularniejszym toposem dziewiętnastowiecznej niesamowitości. Jako motyw przewodni zarówno literackich fantazji, jak i odrodzenia stylów historycznych w architekturze, opisywany w baśniach, horrorach i powieściach gotyckich, zapoczątkował specyficzny rodzaj pisarstwa, który pod koniec wieku został utożsamiony z romantyzmem. Właśnie taki dom stał się ulubionym miejscem niesamowitych wydarzeń; swojski charakter siedliska historii rodu i nostalgii, ostatniego, najbardziej intymnego schronienia dla prywatności, tym bardziej pogłębiał grozę inwazji obcych duchów. Zagłada Domu Usherów Edgara Allana Poego jest tego modelowym przykładem: "Gdy po raz pierwszy zamajaczył mi przed oczyma, targnęła mą duszą sam nie wiem dlaczego - nieuskromiona żałość. [... ] nieuskromiona, bowiem uczucia tego nie koiły owe na wpół rozkoszne, gdyż spowite poezją wrażenia, jakich zazwyczaj doznaje umysł na widok najgroźniejszych naturalnych przejawów okropności i spustoszenia".' W wyglądzie opisanego przez Poego Domu Usherów nie było jednak nic takiego, co m<?głoby wyzwolić przeczucia "upiornych zwidywań". "Załobne mury" i "okna zgasłym podobne źrenicom" były opustoszałe, lecz wszelkie przejawy spustoszenia odnosiły się bardziej do fantazji narratora niż do jakiegoś niezwykłego detalu budowli. Patrząc obiektywnie, stare posadzki, rzeźbione stropy, obicia na ścianach i rycerskie trofea wyglądały dość znajomo. "Atmosferę" spowijającą dom, grobowe wyziewy "podnoszące się ze spróchniałych drzew, szarych ścian i głuchej topieli", trudno było uznać za "ulotne wrażenia", oczywiste efekty sennych marzeń. Świadomość zakorzenienia tych właściwości w domu, w każdym jego kamieniu obdarzonym fatalną mocą - świadomość, że sam dom był niesamowitą mocą- przyszła powoli, bezwiednie, wbrew rozumowi; wobec całkowicie normalnego otoczenia brak widocznej grozy wzbudzał tym większy niepokój. To co znajome N wywoływało niepokojące wrażenie niezwyczajności: "Aczkolwiek otaczające mnie przedmioty [... ] różniły niewiele lub nie różniły się wcale od tych, do których nawykłem od dzieciństwa; aczkolwiek rozpoznawałem niezwłocznie te rzeczy, tak dobrze mi znane, mimo to nie wychodziłem z podziwu, iż zwyczajne zjawiska mogą rozniecać takie niezwyczajne urojenia".Z W tym modelowym, nawiedzonym domu Poego można było odnaleźć wszelkie oznaki nawiedzenia starannie zebrane od romantycznych poprzedników pisarza. Miejsce było opustoszałe, mury bez wyrazu i prawie dosłownie "bez twarzy", okna "podobne źreni­ com", ale bez oznak życia- "zgasłe". W dodatku była to skarbnica wielu wieków pamięci i tradycji wpisanych w mury i przedmioty: w ściany "wyblakłe doszczętnie w przebiegu wieków", w pokruszone kamienie, pociemniałe meble, sklepione i mroczne komnaty. Tak naprawdę było to prawie muzeum, rodzaj kolekcji się Nieswojskie domy* Niektóre języki nowożytne nie mogą oddać naszego wyrażenia "niesamowity dom" inaczej, jak tylko przez opis: "dom, w którym straszy". Sigmund Freud, Niesamowite podobnej do zbioru Alexandra du Sommerard w Hotel de Cluny, zachowanej dla upamiętnienia rodu. Ród prawie wymarł - pochłonięty przez historię, która wyziewami z grobu, z rodzinnej krypty, wypełnia­ ła tę żywą niegdyś siedzibę; jej mury przypominały "stare wiązania drzewne, co butwieją od dawna w zatęchłym, nie przewietrzanym podziemiu". 3 Dom był więc kryptą przeznaczoną do własnego pochówku; to wydarzenie zapowiadała "zaledwie widoczna rysa", która poczynając od dachu zbiegała w dół. We wnętrzu znajdował się namalowany przez Ushera obraz jego własnego grobu, przedstawienie, które poprzez swoją "abstrakcyjność" wydało się narratorowi najbardziej niesamowite: Pewien fantastyczny, mniej wszakże w abstrakcjach zaprzepaszczony utwór mojego przyjaciela postaram się, acz nieudolnie, nakreślić tu w słowach. Nieduży ten obrazek przedstawiał wnętrze jakiegoś niezmiernie długiego, prostokątnego podziemia czy tunelu o niskich ścianach, gładkich i białych, pozbawionych wszelkich przerw i ozdób. Niektóre szczegóły uboczne miały naprowadzać na domysł, że tunel ten znajduje się niesłychanie głęboko pod powierzchnią ziemi. Na całej jego ogromnej przestrzeni nie widniało nigdzie wyjście ani pochodnia lub jakiekolwiek inne, sztuczne źródło światła, a jednak powódź jaskrawych blasków roztaczała się wszędzie i zatapiała czeluść upiorną, nieodgadnioną poświatą. i Porzucone domy, rzeczywiste czy też wyimaginowane, wywierały na widzu podobne wrażenie. Domy na wyspach Jersey i Guernsey opisane przez Victora Hugo - wierne obrazy jego własnego wygnania na obczyźnie - podobne były do Domu Usherów, z tą tylko różnicą, że nie były "nawiedzone" przez jakiegoś wymyślonego ducha rodziny, lecz przez zabobony mieszkańców wysp. Zdarza się czasem na Jersey lub Guernsey, na wsi, a nawet przez jakieś puste zakątki lub przez ludną ulicę, napotykamy dom o zabarykadowanym wejściu; ostrokrzew tarasuje drzwi; okna parteru zabite są deskami przypominającymi jakiś ohydny plaster; okna wyższych pięter są jednocześnie otwarte i zamknięte, gdyż wszystkie futryny są zaryglowane, lecz wszystkie szyby wybite. iw mieście, że przechodząc Taki dom, zabity przez własną pustkę oraz przesądy panujące w okolicy, "jest domem nawiedzanym [une maisan visionee]. W nocy przychodzi doń diabeł". 5 �chii romantycznych gatunków niesamowitość była blisko powiązana - choć zaskakująco odmienna - z bardziej majestatyczną i poważną "wzniosłością", podstawową kategorią tęsknoty, nostalgii i nieosiągalnego. Usiłując zdefiniować szczególne uczucie wywołane przez Dom Usherów, Poe odróżnił je wyraźnie od bardziej przerażających wrażeń towarzyszących zazwyczaj wzniosłości: "Zlodowaciała, zniżyła się, omdlała dusza - potępieńczym zrozpaczeniero przepoiła się myśl, której żadna tortura wyobraź­ ni ku niczemu wzniosłemu pobudzić nie mogła". 8 Wszystkie podgatunki - groteska, karykatura, baśń, melodramat, opowieść o duchach, horror- tradycyjnie uznawane były za formy wywrotowe wobec solidnych podstaw i transcendentnych ambicji wznio- Spośród wszystkich "umarłych domów" jeden szczególnie fascynował Hugo - opustoszały dom we wsi Plainmont na wyspie Guernsey. W ciągu siedmiu lat Hugo powrócił tam trzykrotnie, aby wykonać szkice domu z różnych stron; uczynił z niego motyw przewodni w Pracownikach rrwrza. Naszkicowany w sepii, niewielki, jednopiętrowy, kamienny domek wyglądał zwyczajnie. Budynek o czterech oknach zamurowanych na parterze, jednych drzwiach, stromym dachu i kominie wydawał się jedynie archetypicznym "domkiem dla dzieci", zwykłą kompilacją podstawowych elementów zamieszkiwania. Jak zauważa Hugo, "położenie jest pięk­ ne, dom w dobrym stanie. [... ] Dom ten, zbudowany z granitu i jednopiętrowy, stoi wśród zieloności. Nie robi wrażenia ruiny. Nadaje się do zamieszkania. Ma grube mury i mocny dach. W ścianach nie brak ani jednego kamienia, a na dachu ani jednej dachówki". Jednak dom uważany był za nawiedzony i pomimo swojej prostoty "wyglądał tajemniczo". Opuszczone miejsce, prawie całkowicie otoczone przez morze, było prawdopodobnie zbyt piękne: "położenie jego jest wspaniałe, a tym samym złowieszcze". Kontrast pomiędzy zamurowanymi oknami na parterze a otwartymi, pustymi oknami na piętrze, "wychodzącymi na ciemne wnę­ trze", nadawał całej budowli niby-antropomorficzny charakter: okna "są jak oczodoły po wyrwaniu oczu". Zagadkowa inskrypcja nad zamkniętymi drzwiami potę­ gowała atmosferę tajemniczości, przypominała o budowie domu i o jego porzuceniu przed Rewolucją: "ELM-PBILG 1780". Również cisza i pustka podkreślały tę grobową aurę: "rzekłbyś grobowiec z oknami, przez które duchy mogą patrzeć na światło dzienne". Hugo wyjaśnia nawiedzenie domu, odwołując się do tajemnic wpisanych w lokalną tradycję. Kim byli pierwotni mieszkańcy domu? Dlaczego dom porzucono? Dlaczego nie ma właściciela? Dlaczego nikt nie uprawia pola? Te pytania - pozostawione bez odpowiedzi z jakichś nieznanych i metafizycznych powodów - potęgowały ogólną atmosferę: "Dom ten jest niepokojący w południe, jakiż musi być o północy? Patrząc nań, spogląda się na zagadkę . [... ] Nie wiadomo. W tych kamieniach jest święta groza. Mrok panujący w zakazanych pokojach jest więcej niż mrokiem: to- nieznane".6 W dalszym opisie Hugo, dom strzeżony przez grozę paradoksalnie staje się schronieniem dla tych, których nawiedzenie nie przeraża; jest to dom przemytników i renegatów, wygnańców i uciekinierów. Tylko ci z marginesu mogą się czuć jak w domu w tak niespokojnej siedzibie. Legenda o przestępstwie tutaj popełnionym, o winie nie do zmazania, która doprowadziła do upadku domu, określa jego teraźniejszość. W taki oto sposób koło historii domu zabijanego przez wspomnienia zamyka obraz grobu zamieszkiwanego przez jego grabieżców: "Dom, podobnie jak człowiek, może stać się trupem. Wystarcza, by zabił go zabobon. Wówczas jest straszny". 7 Jednak tego rodzaju "groza" nie w pełni odpowiada odczuciu opisanemu przez Edmunda Burke'a; w hierar- słości. Odnajdując podstawową przyczynę wzniosłości w grozie, Burke jednocześnie przyznawał, że nie wszystko, co wzbudza grozę, jest wzniosłe. 9 Podobnie Kant w swoich opisach wzniosłości - której źródło znajduje się w umyśle skłaniającym się ku temu, by "nieosiągalność przyrody ujmował myślowo" - nie odnosi jej do wszystkich idei rzeczy nieosiągalnych: We wszelkich próbach osiągnięcia wzniosłego wyrazu kryły się pułapki, takie jak nagłe przejście od rzeczy wzniosłych do przyziemnych, czy nawet do nonsensu. Retorzy - od Longinusa do Jeana Paula Richtera rozpoznali tę skłonność wzniosłości do popadania w śmieszność, w skrajne przeciwieństwo, które posiadało jednak wiele cech podobnych do swojej bardziej poważnej poprzedniczki. "Brzydota - stwierdza Burke - jest raczej zgodna z wyobrażeniem wzniosłości. Nie chcę jednak żadną miarą, by miał ktoś zrozumieć, że brzydota sama jest wzniosłym wyobrażeniem, chyba że łączy się z jakościami, które budzą silną grozę". 1 0 Niesamowitość wydawała się jednak najbardziej przewrotna ze wszystkich kategorii, nie tylko dlatego, że była z łatwością trywializowana, ale również dlatego, że niekiedy była niemożliwa do odróżnienia od wzniosłości. To błędnie zdefiniowane, jednak coraz bardziej popularne wrażenie, Burke zaliczył do odczuć kojarzonych z tajemniczością wzbudzającą grozę, umieszczając je obok nocy i całkowitej ciemności: "jak znacznie noc powiększa nasz lęk zawsze, ilekroć grozi niebezpieczeństwo i jak bardzo myśli o duchach i gnomach, o których nie jesteśmy w stanie utworzyć jasnych wyobrażeń, opanowują umysły".ll Tak wielka była groźba niesamowitości w okresie romantyzmu, że Hegel - w próżnym wysiłku, aby zachować pamięć o autentycznej wzniosłości w hebrajskich tekstach próbował zamknąć drzwi do sfery "zjawisk magicznych, magnetycznych, demonicznych, wytwornej upiorności jasnowidztwa, chorobliwych stanów lunatycznych", wyganiając ciemne moce z jasnej i przejrzystej krainy sztuki. Hegel musiał jednak pogodzić się z powszechnym zainteresowaniem tymi "niepojętymi mocami" wśród jemu współczesnych, chociaż kryje się w nich "niepoznawalna prawda przerażającej, niezrozumiałej i nieuchwytnej grozy",l 2 22 �Anthony Vidler • NIESWOJSKIE DOMY spół cech charakterystycznych. Niesamowitość byłaby podejrzana, dziwna; lepiej określona przez "lęk" niż grozę, czerpiąca swą siłę bardziej z nieokreśloności, utajonego niepokoju niż z jasno określonego źródła strachu, bardziej z nieprzyjemnego nawiedzenia niż z oczywistego objawienia. W tym przypadku angielskie słowo [uncanny- przyp. tłum.] wydaje się bardziej pomocne niż Freud skłonny był przyznać: beyond ken - oznaczające dosłownie "bez wiedzy" - pochodzi od canny, posiadający wiedzę lub lat później Freud wykazał, że jest - czy też wydaje się - kategorią estetyczną, która leży w obszarze tego "co w ogóle budzi lęk", to znaczy w granicach tradycyjnej wzniosłości (N 235).* Jednak Freud wyznaczył sobie zadanie określenia "tej szczególnej cechy, która dopuszcza rozróżnie­ nie w obrębie tego, co należy do sfery lęku, pierwiastka 'niesamowitego"'. Wręcz z przyjemnością podjął badania na przekór "estetycznym wywodom, które [... ] zajmują się raczej tym, co piękne, wspaniałe, pociągające, [... ] aniżeli tym, co temu przeciwne, co odpychające, przykre" (N 235) - czyli badania nad marginesami wzniosłości wbrew jej uznanym źródłom. Dla Freuda niesamowitość była niewątpliwie szczególnie użytecz­ nym narzędziem, dzięki któremu można było wypuścić powietrze z balonu pustej estetyki z korzyścią dla wiedzy psychoanalitycznej. Była to potyczka odzwierciedlająca jego większy atak na psychologię metafizyczną: Ponad osiemdziesiąt więc złowroga, niepokojąca, niesamowitość umiejętność. 13 Psycholog Ernst Jentsch- w eseju z 1906 roku, od którego Freud rozpoczyna swoje dociekania - wykazał istnienie bliskich związków pomiędzy psychologią a języ­ kiem: "Nasz język niemiecki utworzył całkiem niezłą konstrukcję w słowie unheimlich. Niewątpliwie oznacza ono, że ktoś, kto doświadcza uczucia niesamowitości, nie jest całkiem zu Hause [w domu], że nie jest heimisch [swojski], że sprawa jest mu obca". 14 Jentsch przypisał uczuciu niesamowitości zasadniczy warunek- niepewność spowodowaną "brakiem orientacji", poczuciem czegoś nowego, obcego i wrogiego, co ogarnia stary, znajomy, zwyczajny świat. Jak to streszcza Freud, Jentsch Nie ma żadnych wątpliwości co do tego, że należy ono [ "niesamowite"- przyp. tłum.] do dziedziny tego, co przeraźliwe, wywołu­ jące lęk i grozę, równie pewne jest i to, że słowa tego używa się nie zawsze w ostro odgraniczonym znaczeniu, tak że najczęściej zlewa się ono właśnie z tym, co w ogóle budzi lęk. Można jednak oczekiwać, że istnieje jakiś szczególny rdzeń usprawiedliwiający stosowanie specyficznego słowa określającego pojęcie. Chcielibyśmy się dowiedzieć, czym jest ów wspólny rdzeń, który dopuszcza na przykład rozróżnienie w obrębie tego, co w ogóle należy do sfery lęku, pierwiastka "niesamowitego". (N 235) uznaje [... ], że zasadniczym warunkiem zaistnienia niesamowitego uczucia jest niepewność intelektualna. Niesamowite zawsze byłoby więc właściwie czymś, w czym, by tak rzec, nie mamy rozeznania. Im lepiej człowiek orientuje się w świecie, tym trudniej przychodzi mu odnosić wrażenie niesamowitości w rzeczach lub wydarzeniach. (N 236-237) Wrażenie "niesamowitości" było więc uczuciem szczególnie trudnym do zdefiniowania. Nie była to ani wszechogarniająca trwoga, ani łagodny niepokój; niesamowitość lepiej nadawała się do opisania jako coś, czym nie jest, niż za pomocą własnej natury. Dlatego też łatwo dawała się odróżnić od przerażenia i wszystkich silnych doznań strachu. Nie była w pełni identyfikowana z doznaniami parapsychologicznymi: to, co magiczne, halucynacyjne, mistyczne i pozaziemskie, niekoniecznie implikowało "niesamowitość". Nie była również obecna we wszystkim, co wydawało się obce, dziwne, groteskowe czy fantastyczne; stanowiła przeciwieństwo karykaturalności i deformacji, które poprzez swoje przerysowanie nie wzbudzały strachu. Posiadając cechy wspólne wszystkim rodzajom strachu, niesamowitość ujawniała się poprzez swoją nieokreśloność, spotęgowaną przez liczne, nieprzetłumaczalne słowa, które miały wskazywać na obecność niesamowitego w różnych językach. Podjęta przez Freuda próba definicji w oparciu o lingwistykę komparatywną legła w gruzach, zderzając się z unheimlich, inquietant, sinistre, lugubre, etrange, mai asan aise, sospechoso, de mai aguero, siniestroi oczywiście uncanny, słowem samym w sobie nieprzetłuma­ czalnym. Greka oferuje po prostu "xenos" (dziwaczny, obcy), a łacina jedynie locus suspectus, czyli "niesamowite miejsce" (N 237). A jednak, pomimo irytacji Freuda, w ostatecznym efekcie ten kolaż słów wyznacza jeśli nie słowo, to przynajmniej pole skojarzeń, ze- I chociaż Freud kwestionuje granice tego wyjaśnie­ nia- stwierdzając, że definicja Jentscha "nie jest wyczerpująca" - to jednak podkreśla ono pierwszy zwią­ zek pomiędzy niesamowitym a przestrzenią i otoczeniem, związek "orientacji", "rozeznania". Dla Freuda wielorakie znaczenia i skojarzenia niemieckiego słowa unheimlich okazały się bardziej obiecujące. Posłużyły mu do wyjaśnienia działania niesamowitości jako systematycznej zasady, jak również do ostatecznego określenia obszaru niesamowitości w tym, co domowe, swojskie. Umożliwiły również odnajdywanie niesamowitości w doświadczeniu indywidualnym jako nieświadomego produktu powieści rodzinnej. W tym celu Freud świadomie doszedł do definicji unheimlich poprzez znaczenie przeciwstawne heimlich; podkreślił w ten sposób niepokojącą afiliację pomiędzy nimi oraz uznał pierwsze znaczenie słowa jako bezpośredni rezultat tego drugiego. Odwołując się obficie do cytatów z dziewiętnasto­ wiecznych słowników, Freud pozwolił, aby jego argument, by tak rzec, sam się rozwinął (N 237-241). 15 I tak w Warterbuch Daniela Sandersa z 1860 roku heimlich jest definiowane przede wszystkim jako "należący do domu", "nieobcy", "znajomy". Jest łączone z domowym, "lubym i przytulnym", "rozkosznym uczuciem cichego zadowolenia itd., przyjemnym spokojem i pewnym schronieniem, takim jakie wywoływane w za23 �mkniętym, zamieszkanym domu". Sanders przywołuje wiele przykładów: "Zniszczyć samowitość [Heimlichkeit - przyp. tłum.] ojczyzny". "Ciche, miłe i samowite [heimlich- przyp. tłum.] -miejsce, jakiego tylko moż­ na by sobie życzyć". ,,Wyobrażaliśmy sobie, że to takie wygodne, takie ładne, takie przytulne i samowite". ,,W cichej samowitości, ciasno otoczony przez cztery ściany". Fisarze szwabscy i szwajcarscy zdawali się szczególnie podatni na tego rodzaju wyrażenia; Sanders podaje termin w jego lokalnej i malowniczej odmianie [heimelich, heimelig- przyp. tłum.]: "Jak samowity był później wieczór Iva, gdy leżał w domu". "W domu było mi samowicie". "Ciepła izba, samowite popołudnie". "Chata, w której siadywał on często tak samowicie, tak radośnie ... w gronie znajomych". Sło­ wo heimlich odnosi się więc do domowości (Hauslichkeit), bycia w domu (heimatlich) lub bycia w sąsiedz­ twie (jreundnachbarlich) .16 A jednak ukryte za tymi obrazami szczęścia, wyzierające zza przykładów przytaczanych przez samego Sandersa, pojawia się coś, co na pewno nie jest heimlich: "Człowiek, niedawno jeszcze całkiem obcy"; "protestanccy posiadacze nie czują się samowicie ... w otoczeniu katolickich poddanych"; "co z daleka przychodzi... na ogół wcale nie żyje samowicie z ludźmi". Uświadomiwszy sobie wtargnięcie obcego, Sanders zdaje się martwić, że "ten sposób użycia zasługuje na to, by stać się powszechnym, by zachować to dobre słowo od zestarzenia się, ponieważ łatwo je pomylić z [trzymanym w ukryciu]". Sanders obawia się, że heimlich zwróci się przeciwko sobie i przyjmie jako jedyne to drugie, główne znaczenie, czyli "schowane, trzymane w ukryciu, tak aby inni o tym się nie dowiedzieli": "samowicie (za czyimiś plecami) coś czynić"; "samowite miejsce (w którym można skryć własne bogactwo)". Przejście od domu do prywatności, prywaty ("samowita komnata"), do tajemniczego, magicznego ("samowita sztuka [czary]") było zbyt proste. Jak zauważa Sanders, był to niedaleki krok od unheimlich: "w przeciwnym znaczeniu: niesamowicie: niemiło, budząc grozę: 'Który ukazał się prawie obok niego, niesamowicie, upiornie ... 'Odczuwa niesamowitą grozę"'. "Niesamowicie i nieruchomo jak obraz z kamienia". "Niesamowite mgły zwane też mlecznymi".l7 Definiując słowo heimlich w Deittsches Warterbuch (1877), bracia Grimm, niestrudzeni kolekcjonerzy folkloru i mitu, w podobny sposób prześledzili ideę swojskości związanej z domem i domowym ogniskiem, poczuciem bezpieczeństwa, wolności od lęku - swojskości, która stopniowo przekształciła się w coś przeciwnego - nieswojskość: 4. Ze swojskiego, domowego rozwija się dalej pojęcie tego, co ukryte przed wejrzeniem obcych oczu, ukrytego, tajemnego ... "samowicie" stało się słowem oznaczającym ukrycie ... rad w sprawach wagi państwowej, które trzeba trzymać w tajemnicy, noszą miano samowitych radców przymiotnik, który w dzisiejszym uzusie językowym został zastąpiony urzędnicy udzielający 24 słowem "tajny" ... samowity dla poznania, mistyczny, alegoryczny: samowite znaczenie, mysticus, divinus, occultus, figuratus. Inne znaczenie ma słowo "samowite" w podanych niżej przykła· dach, gdzie oznacza ono to, co niedostępne poznaniu, nieświadome: ... Proces nabierania zrwczenia tego, co ukryte, niebezpieczne ... rozwija się dalej, toteż słowo ,,samowite" otrzymuje zrwczenie, jakie skqdinqd posiada słowo "niesamowite" [... ]: "Czasem czuję się jak człowiek wę­ drujący nocą, wierzący i przejmuje w upiory: każdy zaułek jest mu samowity grozą".lB Freud był zafascynowany tym powolnym przechodzeniem domowego, swojskiego w nieswojskie; ucieszył się z odkrycia, że "'samowite' to słowo, które rozwinęło swe znaczenie podług zasady pewnej ambiwalencji, aż w końcu stopiło się z przeciwnym mu pod względem znaczenia słowem 'niesamowite"' (N 241). Również Sanders przytacza fragment potwierdzający ową tendencję: "słówko 'samowite' pośród wielu odcieni swego znaczenia ujawnia także ten, który jest zbieżny z jego przeciwieństwem, to znaczy ze słowem 'niesamowite'". To cytat z dramaturga Karla Ferdinanda Gutzkowa, zawierający zdanie: "My określamy to mianem niesamowitego, pan nazywa to samowi tym". Lecz psychoanalityka Freuda bardziej zaintrygowała pierwsza część cytatu: ,,Wszystkie gry w chowanego są samowite [... ]?" ... Co rozumieją jako samowite? ... - "Cóż... wydaje mi się, że ta rzecz się przedstawia tak samo jak z zasypaną studnią czy wyschniętym stawem. Nie moż­ na przejść nad nimi nie uświadamiając sobie za każdym razem, że kiedyś znowu może się tam pojawić woda". My określamy to mianem niesamowitego, pan nazywa to samowi tym" .19 Znaczenie zasypanej niegdyś studni, z której nieoczekiwanie tryska woda, znaczenie unheimlich porównywane do niepokojącego powrotu, znajduje potwierdzenie w innych przykładach podanych przez Sandersa - tych, które łączą pojęcie unheimlich jako "ukrytego" ze znaczeniem czegoś "pochowanego". Tak jak sen był w pewnym sensie heim'lig, tak cmentarze były "ciche, miłe i samowite- miejsce, jakiego tylko można by sobie życzyć na wypoczynek", a akt pochówku niczym więcej jak "rzuceniem w doły, w samowitości [Heimlichkeiten - przyp. tłum.]". "Mam korzenie l całkiem samowite l" - wykrzykuje autor cytowany przez Sandersa- " l w głębi l jestem ugruntowany". 20 W tym znaczeniu unheimlich zdaje się wyrastać ponad heimlich, innymi słowy, powstaje na nowo po okresie pozornego uśpienia, wyzwala się z oków domowego ogniska. Według Freuda to przypisane znaczenie znajduje potwierdzenie w aforyzmie cytowanym przez Sandersa, a zapożyczonym od filozofa Schellinga: "Mianem niesamowitego zwie się wszystko, co ma pozostać w tajemnicy, w ukryciu ... co zaś wyszło na jaw".Z 1 Właśnie to zdanie Freud uznaje za klucz do swojej interpretacji; jako motyw przewodni całego eseju staje się ono prawdziwą "zasadą", która przywołując prepsychoanalityczną wersję "powrotu wypartego", pozwala Freudowi na wyjście poza pojęcie "niepewności intelektual- �Anthony Vuller • NIESWOJSKIE DOMY rzeczywistości cały argument Niesatego pozornie prostego stwierdzenia, które, zdaniem Freuda, można w pełni zrozumieć dzięki koncepcji wyparcia. Sanders zapożyczył tę trafną definicję z Philosophie der Mythologie z 1835 roku- podjętej przez Schellinga próby syntezy historii religii i antropologii kultów. Schelling łączy początki niesamowitości z początkami religii, filozofii i poezji. Jego pogląd, poprzedzający myśl Nietzschego, zakładał konieczność niesamowitości jako siły, która powinna być okiełznana, jako pierwszego kroku w stronę narodzin poezji. W komentarzu o pieśniach homeryckich, które uważał za najczystszy przejaw wzniosłości, Schelling stwierdza, że były one wynikiem pierwotnego stłumienia, ucywilizowanego ujarzmienia misterium, mitu i wiedzy tajemnej. Podobnie jak element apolliński narodził się z dionizyjskiego, tak i homerycka wzniosłość powstała w wyniku wyparcia niesamowitości: nej" Jentscha. W mowitego ewoluuje wokół Grecja miała Homera, ponieważ miała tajemnice, a to dlatego, z przeszłości - wciąż dominującą i wyraźnie widoczną w systemach Wschodu- i zepchnąć ją z poże zdołała całkowicie ujarzmić zasadę wrotem do wnętrza, do sekretności, do Tajemnicy (z której przecież pochodzi). Czyste niebo nad homeryckimi poematami, sklepienie niebieskie unoszące się nad światem Homera nie mogłyby rozpoście­ rać się nad Grecją, gdyby nie to, że ciemne i tajemne moce tej zasady niesamowitości, które zdominowały wcześniejsze religie, zostały zredukowane do Misteriów (wszystkie rzeczy, które powinny pozostać tajemne, ukryte, nieujawnione, a jednak zostały ujawnione nazwane zostały niesamowitymi); wiek Homera nie mógłby kontemplować zmiany swojej czysto poetyckiej mitologii, gdyby nie to, że prawdziwa zasada religijna została zabezpieczona we wnętrzu, zapewniając w ten sposób rozumowi całkowitą zewnętrzną wolność.ZZ Cytowany powyżej opis "zasady niesamowitości" oprócz tego, że stał się wygodnym punktem wyjścia dla Freuda, gdyż odnosił się do pierwotnego wyparcia, do uśmiercenia ojca ("Homer", stwierdza Schelling, "nie jest ojcem mitologii, to mitologia jest ojcem Homera")23 - był również podsumowaniem idei unheimlich przywoływanej przez romantyków. Jako fenomen zarówno psychologiczny, jak i estetyczny, niesamowitość jednocześnie ustanawia i destabilizuje. Jej działanie zostało zagwarantowane przez pierwotną autentyczność, pierwszy pochówek; stało się silniejsze dzięki powrotowi, który - w dziejach cywilizacji - uległ przemieszczeniu. Coś było więc nie tyle nawiedzone, co ponownie opanowane przez siłę dawno uznaną za umarłą. Romantyczna psyche i romantyczna estetyczna wrażliwość w pełni otworzyły się na tę siłę; w każ­ dej chwili to, co wydawało się swojskie i zapewniające dobre samopoczucie, bezpieczne i wolne od zabobonu, mogło być ponownie zawłaszczone przez coś, co powinno pozostać w ukryciu, a jednak powróciło przez jakąś szczelinę w zasłonie postępu.24 Określając niesamowitość jako rodzaj "ciemnych mocy", które "świadczą tylko o chorobie ducha"i "wciagają poezję w sferę czczej i pustej mglistości", Hegel wymienia wśród jej największych praktyków pisarza E.T.A. Hoffmanna, który uczynił z niesamowitości gatunek sam w sobie. To przede wszystkim aura tajemniczości przyciągnęła Freuda do Hoffmanna. Co więcej, opowiadania Hoffmannawydawały się doskonałymi przykładami "teorii niesamowitości" Schellinga w jej wszystkich możliwych permutacjach. Nieprzypadkowo więc hoffmannowskie systematyczne badanie związków pomiędzy swojskością i nieswojskością, pomiędzy znajomym i nieznanym przerodziło się w równie wyrafinowane badanie roli architektury w przedstawianiu wrażeń - architektury jako narzędzia narracyjnych i przestrzennych przejawów niesamowitości. Hoffmann był architektem amatorem, scenografem i "kolekcjonerem" dziwnych domów; jako pisarz i muzyk najbardziej podziwiał architekta Karla Friedricha Schinkla, u którego zamówił projekty scenografii do swojej opery Undine.25 Jednak szczególne miejsce architektury w hoffmannowskiej idei niesamowitości zapewniało nie tylko niezwykłe uwielbienie, jakim pisarz darzył utalentowanego scenografa. Dla romantyków z pokolenia Hoffmanna podstawowym zadaniem architektury było przedstawianie natury, wiernego mikrokosmosu społecznego i naturalnego świata. Kant uczynił z architektury metaforę całej swojej filozofii, tłumacząc poprzez architektonikę strukturalne związki myśli. Dla młodych Niemców, z następnego po Goethem pokolenia, architektura zarówno w gotyckim, jak i klasycznym wcieleniu była obrazem estetycznej doskonałości - klasycznej jako normy, gotyckiej jako świadka narodzin narodu. Schiller, Schelling, bracia Schlegel, a później Hegel uczynili z architektury centralny punkt estetyki. Holderlin, Novalis i Clemens Brentano odnaleźli pożywkę dla swoich orficznych wizji w świątyniach i forach antycznego Złotego Wieku. Caspar David Friedrich malował ruiny i ślady symbolicznej doskonałości zniszczonej przez czas i żywioły. Hoffmann, pomimo wyraźnej ironii, odnalazł w architekturze namacalny znak muzycznej harmonii niemożliwej do osiągnięcia poprzez dźwięk. Hoffmann również "projektował" z wielką starannością tła dla swoich opowieści, wytyczał przestrzenie, które wywołując wspomnienia, współgrały z psychologiczną naturą charakterów. Były to nie tyle ilustracje prymitywnej gotyckiej grozy, co wybudowane odpowiedniki psychologicznej niesamowitości w architekturze. W opowieściach Haffinanna pojawia się wiele nawiedzonych domów. Na przykład dom archiwariusza Lindhorsta opisany w Złotym garnku wygląda jak każ­ dy inny dom stojący przy ulicy. Jedynie kołatka u bramy zapowiada coś niesamowitego we wnętrzu. Jednak zwyczajne wnętrza bibliotek, ogrodów i biur w każdej chwili mogły się zmienić w fantastyczne, na wpół organiczne otoczenie: pokoje utworzone z palm, lśniące liście pokrywające sklepienie, złotobrązowe pnie �wznoszące się niby naturalne kolumny, tropikalne ogrody nieoświetlane z zewnątrz. Mniej fantastyczna, lecz bardziej niesamowita, opuszczona rezydencja opisana w Das ode Haus [Opuszczony dom- przyp. tłum.] miała- podobnie jak ruina Hugo -drzwi zaryglowane od frontu. Dom - zniszczony, dziwny w porównaniu ze wspaniałym otoczeniem bulwaru - był jak "kwadratowy blok kamienia przeszyty przez cztery okna, o dwóch kondygnacjach, parteru i piętra; ... popękany i popadający w ruinę ... Cztery okna były zaryglowane. Te na parterze były zamurowane".26 Zamek Rossitten w Ordynacji wydaje się romantyczny jedynie z zewnątrz; to ponura ruina przeklęta przez los swoich właścicieli. We wnętrzu panuje atmosfera podobna do wrażenia, kiedy to, co zwyczajne, okazuje się dziwne - atmosfera półsnu wywołana przez nagłą przemianę przytulnego i bezpiecznego w nieprzytulne i niebezpieczne. Żaden z domów nie wyraża tak dobrze charakteru niesamowitości jak dom opisany w opowieści Radca Krespel. Opublikowane po raz pierwszy w 1818, następnie zamieszczone w pierwszym tomie Braci serafiońskich wydanym rok później, opowiadanie podkreśla związek pomiędzy niesamowitością i architekturą, nie odwołując się jednak do marzeń sennych, nawiedzenia czy tajemnicy.27 Opowiadanie rozpoczyna pozornie przypadkowy opis budowy domu. Jak zaznacza narrator, to tylko ilustracja jednej z "najpocieszniej szaleńczych psot" radcy, który był "najdziwaczniejszym z ludzi" (K 9). Dom, dar od miejscowego księcia jako zapłata za prawnicze porady, został zbudowany w głębi ogrodu radcy według jego własnych, cokolwiek dziwnych wskazówek. Po tym jak kupił i zebrał materiały budowlane, przywiózł i pokruszył kamienie, zmieszał wapno i przesiał piasek, radca nie przestał zadziwiać swoich sąsiadów, konsekwentnie odmawiając jakiejkolwiek pomocy architekta - zatrudnił jedynie mistrza murarskiego, robotników i czeladników. Co więcej, nigdy nie zamówił, ani też nie sporządził planu domu, wykopał tylko rów w kształcie regularnego czworoboku, który miał pomieścić fundamenty domu. Zgodnie z jego wskazówkami murarze wznieśli ściany bez okien i drzwi, do wysokości wyznaczonej przez radcę. Pomimo ewidentnego szaleństwa tej procedury, budowniczowie - obficie wynagradzani jedzeniem i piciem -byli raczej zadowoleni. Dnia pewnego Krespel zakrzyknął: "Stój!" iścia­ ny zostały ukończone (K l O) . Następnie Krespel oddał się najdziwniejszej czynności; chodząc po ogrodzie, podchodził do domu z róż­ nych stron, aż dzięki tej skomplikowanej triangulacji "znalazł" odpowiednie miejsce dla drzwi i nakazał przebicie ich w kamieniu. W podobny, pozornie spontaniczny sposób, chodząc po domu, wytyczył okna i ściany działowe, określając ich miejsce i wielkość. Wtedy dom został ukończony. Z okazji zakończenia budowy domu Krespel wyprawił ucztę, podczas której grał na skrzypcach; nie zaprosił swoich przyjaciół, lecz robotników wraz z rodzinami. Efektem jego poczynań był dom, "który od zewnątrz przedstawiał nieopisanie szaleńczy widok, jako że jedno okno nie było podobne do drugiego itd., [... ] wyposażenie wewnętrzne sprawiało jednak wrażenie wysoce oryginalnego, swoistego komfortu" (K 11-12) . Ten krótki, anegdotyczny wstęp służy w opowiadaniu Hoffmanna do przedstawienia szczególnego charakteru muzyka, prawnika i lutnika Krespla. Jego pięk­ na, lecz nieszczęsna córka Antonia, obdarzona niesamowicie harmonijnym głosem, została uwięziona w domu; nie może śpiewać, gdyż taki wysiłek zagraża jej życiu. W dalszej narracji - historii uwiedzenia Antonii i jej ostatniej, śmiertelnej pieśni- opis szalonego domu Krespla może się wydać jeszcze jednym bezsensownym wymysłem właściciela albo co najwyżej zabiegiem literackim. Szalony dom byłby więc jedynie malowniczym fragmentem, poruszającym wstępem do opowieści. Jednak ekscentryczna decyzja Krespla o niezatrudnianiu architekta - którego zawodowe ambicje i ich katastrofalne skutki zostały opisane przez Goethego w "architektonicznej" powieści Powinowactwa z wyboru•- pozwala na odczytanie wstępu Hoffmanna jako fragmentu zawierającego morał. Możliwe, że w błazeń­ stwach radcy Hoffmann subtelnie wyśmiewa mit "naturalnego architekta", mit zarówno epoki Oświecenia, jak i romantyzmu. W tym opowiadaniu architekt był­ by więc bohaterem rousseańskim, który pozostawiony w pierwotnym lesie od razu wiedziałby, jak budować, ustanawiałby prawa architektury, wznosząc pierwsze kolumny i wyznaczając pierwsze podpory. Jako "antynaturalny" projektant, Krespel tworzyłby jedynie nieład w wyniku swoich prymitywnych i niedbałych działań, demonstrując tym samym - tak jak to często demonstrował sam Hoffmann- negatywne wartości sentymentalnych mitów. Podążając tą drogą interpretacji, możemy również przyjąć, że odrzucając pomoc architekta (nowoczesnego profesjonalisty), a zatrudniając murarzy (tradycyjnych budowniczych i geometrów), Krespel staje się wzorem romantycznego mecenasa powraca do "korzeni" prawdziwej, niemieckiej sztuki budowania dzięki odtworzeniu wiedzy cechów rzemieślniczych. Dom Krespla można by też uznać za wzór piękna w architekturze. Fundamenty domu zostały przecież wytyczone na planie idealnego kwadratu. Parniętając o tym, że Krespel był muzykiem, możemy odwołać się do analogii nieustannie podkreślanych w klasycznej teorii, związków pomiędzy architekturą i muzyką, kiedy to architektura odzwierciedla muzykę poprzez geometryczną harmonię . Była to również ulubiona analogia romantyków: Schelling ogłosił, że "architektura jest w ogóle zastygłą muzyką", przytaczając mit Amfiona, który dźwiękiem swojej liry poruszył kamienie, by połączyły się ze sobą i utworzyły mury miasta Teb.28 Idea architektury jako muzyki konkretnej była szeroko 26 �Anthony Vidler • NIESWOJSKIE DOMY dyskutowana. W Maksy71Ulch i refleksjach Goethe zamienił wyrażenie na "skamieniałą muzykę" i przywołu­ jąc mit Orfeusza, określił swoje rozumienie architektury - uznał ją za rodzaj "wyczerpanej harmonii": "dźwięki zanikają, lecz harmonia wciąż żyje".29 W tym znaczeniu dom Krespla można postrzegać jako wielką pozytywkę grającą w imieniu niemej lokatorki Antonii, bezpiecznej po raz pierwszy od chwili, kiedy słysza­ no jej śpiew, kiedy to dom zabłysnął odbitym blaskiem, a okna zajaśniały "niezwyczajnym światłem". Co prawda elewacje szalonego domu niewiele przypominały skamieniałe dźwięki Orfeusza, "rytmiczne ściany" przywołane przez Goethego - lecz przecież Krespel był nadzwyczaj nieortodoksyjnym muzykiem.JO Zgodnie z synestetyczną analogią dom może być interpretowany jako bezpośrednia, kamienna replika muzycznej osobowości Krespla, oddająca nie tylko jego zewnętrzny ekscentryzm, ale i wewnętrzną duszę. Dowiadujemy się, że jego zewnętrzne zachowanie jest w rzeczywistości odbiciem jego wewnętrznych emocji: niewielki krok dzieli swojski dom od domu nawiedzonego - domu, w którym to, co wewnętrzne i bezpieczne, jest jednocześnie tajemnicze, skryte i niedostępne, niebezpieczne i pełne grozy: "słówko 'samowite' pośród wielu odcieni swego znaczenia ujawnia także ten, który jest zbieżny z jego przeciwieństwem, to znaczy ze słowem 'niesamowite'". W tym znaczeniu dom Krespla jest konstrukcją, która zmienia zasadniczy kierunek ruchu niesamowitego, od swojskiego do nieswojskiego - kierunek występujący w większości historii o duchach, w których pozornie swojski dom stopniowo przekształca się w miejsce grozy. Dom Krespla nie stara się ukryć swojej niesamowitości na zewnątrz. Należy również pamiętać, że w czasie budowy domu postępowanie Krespla było wyraźnie niesamowite: -Rozstąpcie się!- zawołał Krespel, pobiegł w jeden róg ogrodu z wolna w stronę swego czworoboku; tuż przy murze potrząsnął niechętnie głową, pognał w drugi skraj ogrodu, podszedł ponownie ku czworobokowi i powtórzył poprzedni manewr. Jeszcze kilkakroć zabawił się tak, aż w końcu wlazłszy niemal spiczastym nosem na ścianę zawrzasnął: - Hej, do mnie tutaj, do mnie tu, ludzie, wybijcie mi drzwi, wywalcie tutaj drzwi! (K 10-ll- podkr. autora) i jął Istnieją ludzie - [... ], z których natura albo szczególny splot w nas, osobnikach normalnych, szaleństwo naszej istoty. Ludzie tacy bywają podobni do cienkobłonych owadów, co przy żywej, widocznej na zewnątrz grze mięśni wyglądają na potworki, atoli wszystko wraca u nich niebawem do właściwej formy. To, co u nas pozostaje zamysłem, u Krespla staje się czynem. (K 26-27) okoliczności zdarł zasłonę, niepostrzeżenie kryjącą Podobnie jak ślepiec prowadzony przez laskę i swój nos, Krespel - w odróżnieniu od normalnych ludzi nie spojrzał na coś, a następnie na to wskazał, lecz podbiegł i dotknął. Jeżeli w ogóle widział cokolwiek, było to "zbliżenie", wizja niemal haptyczna. To wraże­ nie potwierdza dalszy ciąg opowiadania; następnego dnia Krespel poruszał się jak pijany lub jak ślepiec: "wydawało się, że lada chwila coś tam potrąci, jakąś szkodę wyrządzi". A jednak, za sprawą jakiegoś niesamowitego zmysłu, nie stłukł filiżanek stojących na stole i zdołał ominąć wielkie zwierciadło, które początko­ wo wydało mu się pustą przestrzenią. Jedynie niedowidzący mógł zostać oszukany przez zwierciadło, sądząc że nic tam nie ma. Po kolacji, kiedy Krespel wycinał miniaturowe przedmioty z kostek zajęczych, zachowywał się jak krótkowzroczny jubiler, który widzi małe przedmioty w powiększeniu, a duże niewyraźnie. A jednak, w dosłownym znaczeniu, Krespel widzi; to tak jakby świadomie pomniejszał pełną zdolność widzenia, aby wzmocnić inne, głębsze i potęż­ niejsze zdolności. Wyjaśnienie represji oka można odnaleźć w innych opowieściach niesamowitych Hoffmanna, a zwłaszcza w Fiaskunie uznanym przez Freuda za źródło wszelkiej niesamowitości. To historia, która przedstawia "pożądliwość oka" -jakby to określił Walter Pater- we wszelkich możliwych kombinacjach.3 1 Jak zauważa Freud, w Fiaskunie Hoffmann faworyzuje moc oka. I rzeczywiście, dociekliwy czytelnik może doliczyć się opisu ponad sześćdziesięciu par oczu, nie wspominając nawet o worku pełnym oczu niesionym przez legendarnego piaskuna, "tysiącach" oczu w błyszczących okularach wędrownego optyka Coppoli, czy też o nieustannych aluzjach do oczu w opisach Tak więc pozornie "obłędne" gesty i "irracjonalne" wyskoki radcy są jedynie zewnętrznym wyrazem jego ducha - ducha, który pozostaje zdrowy pomimo widocznego szaleństwa, a może właśnie dzięki niemu. Chaos elewacji domu - porównany do poczucia ładu we wnętrzu - stanowiłby więc analogię warunku odwróconego wyparcia. Podobny model odwrócenia pojawia się w całym opowiadaniu - we wszystkich jego warstwach odnajdziemy opozycję pojęć: pozornego szaleństwa, czyli zła, oraz ewidentnego zdrowia psychicznego, czyli dobra. To mise-en-abfme przedstawienia na wspak krystalizuje się i ujawnia w przestrzeni domu. Powyższa charakterystyka zmierza do końcowej obserwacji, która nie skazuje już nas na krążenie wokół domu jako metafory, lecz pozwala nam na przekroczenie progu budowli, której konstrukcja jest zgodna z nastrojem opowiadania i sugeruje metodę jego interpretacji. Jak pamiętamy, dom jest "szaleńczy" z zewnątrz, ale swojski wewnątrz: dom [... ] od zewnątrz przedstawiał nieopisanie szaleńczy widok [tollsten, "szalony", "zwariowany"), jako że jedno okno nie było podobne do drugiego itd., [... ]wyposażenie wewnętrzne sprawiało jednak wrażenie wysoce oryginalnego, swoistego komfortu [Wohlbehaglichkeit, "przytulności", "przyjemności"]. Upewniali o tym wszyscy, którzy przestąpili próg domostwa [... ] (K 11-12) Powracając więc do pojęć użytych już wcześniej, był swojski wewnątrz, lecz nieswojski na ze- dom wnątrz. Obrazował w ten sposób przeczucie Freuda, kroczyć że 77 �spojrzeń, zerknięć rem, produktem sztuki upiększającym można podzielić ją wspaniałe możliwości naturalnego oka, a przez to zazwyczaj oszukują wzrok. Stają się prawdziwymi na- i wizji. Role tych wszystkich okuli na dwa rodzaje. Do jednego rodzaju należą oczy, które widzą wszystko jasno, jak w rzeczywistości. Takie są oczy Klary, "jasne" i "dziecięce", które widzą "tylko tęczową powierzchnię rzeczy ziemskich" (P 255). To oczy, które zatrzymują się na powierzchni zjawisk. Innego rodzaju są oczy obdarzone o wiele większą mocą, oczy piaskuna, a być może także oczy Nataniela; to oczy patrzące w głąb zjawisk, choć zaprószone piaskiem. Te pierwsze, jasne oczy, porównane są do zwierciadeł, odbijają świat zewnętrzny: oczy Klary są jak "jezioro Ruisdaela, w którym przeglą­ da się jednocześnie i przeczysty niebios błękit, i zarazem bogactwo krajobrazu w całej pełni kolorów i kipiącego życia" (P 262). Te drugie, ciemne oczy żarzą się wewnętrznym światłem, płomieniem; nie tyle odbijają, co ukazują, wypychają wewnętrzne moce na zewnątrz, zmieniając i wykrzywiając obraz świata. Posiadaczom tych potencjalnie śmiercionośnych narzędzi zwykłe zwierciadła wydają się pozbawione życia: "Ja mam oczy jak i dawniej, spojrzyj w nie ... "- mówi Klara do Nataniela. "Nataniel spogląda w oczy Klary, ale okazuje się, że są to oczy umarłej, patrzące na niego z wyrazem miłości" (P 265-266). Jednak ci, którzy mają jedynie zwierciadła, ci obdarzeni zwykłymi oczami, nie obawiają się ich utraty: "piaskun nie wydrze mi oczu"- oświadcza Klara (P 257). Ludzie obdarzeni wewnętrznymi, niesamowitymi oczami żyją w nieustannym strachu przed utratą wzroku; oko wewnętrzne, oddzielone od tego fizycznego, również może z łatwością zaniknąć, a nawet zostać unicestwione przez oczy obdarzone większą mocą. Freud interpretuje lęk przed utratą wzroku jako substytut lęku przed kastracją, odwołując się do "relacji zastępczej pomiędzy okiem a członkiem męskim - relacji przejawiającej się w marzeniu sennym, fantazji i micie" (N 245). Zgodnie z tą interpretacją po śmier­ ci ojca Naraniela piaskun pojawia się jako niszczyciel, burzyciel, kastrator; pod jego (wizualnym) wpływem Nataniel odczuwa destruktywny niepokój. W Fiaskunie pojawia się również trzeci rodzaj oczu - mechanicznych kopii, które albo imitują oczy prawdziwe, jak w przypadku lalki Olimpii, albo zwiększają możliwości oczu naturalnych, jak okulary czy teleskopy. Jednak wszystkie te oczy spełniają niesamowite zadania. Lornetka, którą Cappola sprzedaje Natanielowi, umożliwia ożywienie sztucznych oczu Olimpii: "Jednak w miarę jak się jej przypatrywał, wyraźnie budziły się w nich wilgotne jakieś blaski [... ]. Powiedział­ byś, że zdolność widzenia rodziła się dopiero w tej postaci. Stopniowo oczy jej ożywiały się coraz mocniej" (P 271-272). Lornetka ma również moc przemiany prawdziwych oczu w martwe. Kiedy Nataniel, wyjąw­ szy lornetkę z kieszeni, aby obejrzeć dziwny krzak wskazany przez Klarę, spogląda przypadkiem w jej oczy, natychmiast dopada go wizja połamanej Olimpii, drewnianej lalki. Oczy mechaniczne są więc sobowtó- rzędziami naturę. Potęgu­ trompe l'oeil. Sztuka jako sobowtór natury, rozdwajanie niepoludzkiej egzystencji, egzystencji podzielonej na ja i ja obserwujące samo siebie, to temat podejmowany przez Haffinanna i wielu innych pisarzy romantycznych. Opowiadanie Hoffmanna Die Doppelltgiinger [Sobowtóry - przyp. tłum. ] rozgrywa się pomiędzy malarzem i jego sobowtórem oraz podwójnym życiem, jakie można odnaleźć w jego sztuce. W innym opowiadaniu, Diable eliksiry, wątek sztuki dublującej naturę odnosi się do historii Pigmaliona, który mocą swego pragnienia ożywił posąg Galatei. Hoffmann zmienia tutaj historię opowiedzianą przez Owidiusza, zastępując posąg obrazem, który w niesamowity sposób ożywa przed oczami malarza Franceska. W obu przypadkach dublowanie przez sztukę, której udaje się oszukać oko, wiąże się z niebezpieczeństwem. W zakończeniu Sobowtórów malarz Haberland przedkłada czysty ideał w swoim umyśle nad prawdziwą Natalię, a w Diablich eliksirach ożywiona Wenus okazuje się dziełem Szatana. Sztuka, która powstała po to, aby chronić przez zagładą - rysowanie na ścianie konturu cienia ukochanego jest tego przykładem - przerodziła się w demoniczny znak śmierci. Jak wykazał Freud, w taki oto sposób sztuka przejęła cechy niesamowitokojącej dwoistości ści. Sztuka jest więc niesamowita, gdyż przesłania rzeczywistość - również dlatego, że nas mami. Sztuka nie oszukuje jednak z własnej woli, to żądza widza obdarza ją mocą zwodzenia. Jak zauważa Jacques Lacan, historia namalowanych przez Zeuksisa winogron, które ptaki biorą za prawdziwe, nie opowiada o tym, że malarz namalował doskonałe owoce, ale o tym, że oszukano wzrok ptaków, o "triumfie spojrzenia nad okiem". Podobnie historia malarza Parrazjosa - tego, który pokonał Zeuksisa, malując płótno na ścianie z taką wiernością, że Zeuksis poprosił: "no dobrze, pokaż nam teraz, co pod nim namalowałeś" - dotyczy relacji pomiędzy spojrzeniem widza przepełnionym żądzą posiadania a trikiem obrazu. 32 Stąd wywodzi się zło­ wieszcza relacja pomiędzy sobowtórem, który jest jednocześnie maską i przedstawieniem, a złym, nienasyconym okiem, które samo chce się oszukać. Nic dziwnego, że radca Krespel ujarzmił moc oka, świadomie stając się krótkowidzem. Krespel niewąt­ pliwie faworyzował dotyk i słuch - podstawowe zmysły muzyka. Romantyczna mitologia obdarzyła wzrok złowieszczymi zdolnościami destrukcji (złe oko) i obłudy. Dzięki maskowaniu się Krespel osiągał coś w rodzaju upragnionej niewinności, dziecięcej percepcji rzeczywistego świata. Jedynie w ten sposób radca mógł zbudować dom - taki, który nie byłby złowrogim "sobowtórem", zamierzoną projekcją jego najgorszych namiętności, taki, w którym mieściłoby 28 �Anthony Vidler • NIESWOJSKIE DOMY się jego wewnętrzne "ja", całe i niczym niezmącone. Dlatego też na zewnątrz dom wydawał się unheimlich, podczas gdy jego wnętrze heimlich. Jako ślepa transkrypcja, automatyczne pismo niepodzielonej duszy radcy, dom pełnił funkcję drogi powrotnej, przejścia od niesamowitości do swojskości. Profesor uznaje niezwykłe zachowanie radcy za wskazówkę, że "już jutro rano posunie [... ] swym oślim truchtem po wydeptanych koleinach"; w podobny sposób nieswojskie elewacje domu wyraźnie wskazują na swojskie wnętrze. Jak zauważa profesor: "to, co z ziemi powstało, oddaje on ziemi z powrotem, umiejąc przecie zachować to, co z Boga jest" (K 2 7). Zanim nastał wiek analizy, szalony dom radcy pełnił funkcję samozachowawczego mechanizmu. W tym znaczeniu dom był narzędziem terapeutycznym; Krespel odnalazł w masce szaleństwa drogę do odrzucenia świata i do osiągnięcia wewnętrznego spokoju. Był to sprytny sposób postępowania według zasady, którą Haffinann nazwał Serapians Prinzip - zasady, która zjednoczyła świeckie bractwo w cyklu opowiadań pod tym samym tytułem [Bracia serafiońscy przyp. tłum.]. Zgodnie z tym ideałem świat zewnętrz­ ny służył jako dźwignia do poruszenia świata wewnętrznego artysty, wytyczając tym samym granicę pomiędzy poezją a życiem. Dlatego też artysta musiał wypielęgnować w sobie szczególny rodzaj spokoju, Besonnenheit, stan świadomości kontrolujący tworzenie obrazów i tłumaczący bodźce ze świata zewnętrznego na domenę ducha. Jak zaznacza Maria Tatar, "bez tego daru płótno malarza pozostaje czyste, rękopis pisarza składa się z pustych stron, zapis kompozytora pozbawiony jest nut, a artysta zostaje napiętnowany przez społeczeństwo mianem szaleńca".33 Przed nastaniem wieku analizy Krespel zdołał zachować swoje poetyckie "ja" dzięki sztucznej granicy, dzięki domowi, który był szczególnym zwierciadłem jego duszy. Dom Krespla stał się jednym z wielu niesamowitych domów dziewiętnastego wieku, a to dzięki niezwykłej relacji pomiędzy zewnętrzem i wnętrzem. Podobnie jak heimlich i unheimlich, wnętrze i zewnętrze stały się głównymi toposami niesamowitości. Typowe dla opowieści o duchach otoczenie, pozornie swojskie wnętrze, które stopniowo przekształca się w narzędzie grozy, pojawiało się w wielu wersjach - jako radosne domostwo, kiedy to, zazwyczaj po kolacji, mężczyźni palą fajki przed kominkiem, kobiety szyją, a dzieci jeszcze nie poszły spać. Była to nostalgiczna ewokacja veillee, "wiejskiego" obrazu domu i domostwa, pojawiającego się najczęściej w epoce emigracji ze wsi do miasta. W takim bezpiecznym otoczeniu opowieści grozy mogły być smakowane z przyjemnością; wielu pisarzy potrzebowało burzy za oknem dla wzmocnienia kontrastu z zacisznym wnętrzem. Otoczenie opisane przez Hoffmanna w opowiadaniu Niesamowity gość wzbudzało lęk przed nadprzyrodzonym; cztery składni­ ki: "jesień, wichura, ogień na kominku i poncz" wywo- ływały dziwne poczucie grozy. Nastrój ten był doskonale podtrzymywany przez opowieści przypominające słuchaczom o otaczającej ich krainie duchów.34 Thomas De Quincey, adept sztuki wywoływania przerażających snów - niekiedy w sztuczny sposób, za pomocą opium - był również przekonany o potrzebie bezpiecznego miejsca, z którego można by rozpocząć wewnętrzną podróż. Miejscem jego wizji wywoływa­ nych przez laudanum był prosty, biały domek w dolinie Grasmere, należący niegdyś do Wordswortha. Był to swojski domek, "umajony kwitnącymi krzewami", położony w cienistej dolinie, ze skromnymi pokojami pełnymi książek, ogrzewany przez radosne serca.35 De Quincey domagał się również zimy i burzy jako tła dla swych podróży umysłu, niewinnie popijając ze zwyczajnej butelki zwodniczy płyn - przyczynę fantazjowania o architektonicznej wzniosłości, jaką pamiętał z opisów Coleridge'a, który to inspirację czerpał z mglistego wspomnienia rycin Carceri Piranesiego.36 Wpisując się w bogatą tradycję "błędnych interpretacji" Piranesiego - od Horacego Walpole'a począwszy, poprzez Loutherbourga, aż do Williama Beckforda - De Quincey naszkicował pierwszą romantyczną medytację o czymś, co można by nazwać przestrzenną niesamowitością. Przestrzenna niesamowitość nie jest zależna ani od czasowych przemieszczeń wyparcia i powrotu, ani od niezauważalnego przejścia od swojskości do nieswojskości; uwidacznia się za to w powracających otchłaniach wyimaginowanej pustki.J7 Opisany przez De Quinceya pionowy labirynt przedstawia artystę Piranesiego, doświadczającego zawrotu głowy en abfme własnej twórczości, który nieprzerwanie wspina się po niekończących się schodach w przestrzeniach karcerów. Oto słynny fragment: Jeśli się powiodło wzrokiem po płaszczyznach murów, można bydostrzec schody, a na nich idącego po omacku w górę samego Piranesiego. Przesunąwszy wzrok nieco wyżej, można było zobaczyć, że schody się nagle urywają, nie ma na ich końcu żadnej poręczy, a ten, kto dotrze na sam kraniec, nie może już postawić następnego kroku, chyba że w znajdującą się w dole przepaść. Cokolwiek z nieszczęsnym Piranesim się stanie, należy przynajmniej przypuszczać, że jego trud musi w jaki sposób w tym miejscu się zakończyć. Lecz uniósłszy wzrok, dostrzeżesz jeszcze wyżej drugie schody, na których znów widać Piranesiego, stojącego tym razem na samym skraju przepaści. I uniósłszy wzrok jeszcze raz, ponownie dostrzeżesz jeszcze wyżej w powietrzu następne schody i znowu ujrzysz nieszczęsnego Piranesiego, pracowicie odbywającego wspinaczkę w górę, i tak dalej, aż niekoń­ czące się schody wraz z Piranesim giną w górze tej ponurej sali.JS ło De Quincey wykracza poza zwyczajne rozkoszowanie się Burke'a nieokreślonością ruin, wzniosłością i ogłasza w pełni rozwiniętą koncepcję przestrzennej niesamowitości. Arden Reed zauważa tu podobień­ stwa do niesamowitości Freuda zarówno we "wszechmocy myśli" obecnej w sennych wizjach De Quinceya, jak i w przestrzeni niekończących się powtórzeń przestrzeni skonstruowanej w interpretacji, która łączy wszystkie Carceri w jeden łańcuch mentalno-prze- �tości. Wyobrażając sobie pałac zbudowany przez Piranesiego - być może Ampio magnifico collegio - Nodier zestawia "przytłaczającą wielkość" i "wszechogarniają­ cą wspaniałość" zewnętrznego widoku z wnętrzem wypełnionym drewnianym rusztowaniem. Nic nie jest skończone, nic nie jest tu kompletne i jasne: strzennych skojarzeń. 39 Powtórzenie tego rodzaju stwierdza Derrida, nawiązując do powtórzenia przez Freuda nietzscheańskiej afirmacji "wiecznego powrotu" - obdarzone jest szatańską cechą. Komentując tekst Freuda Poza zasadą przYjemności, Derrida zauważa: "Cały tekst posiada diaboliczny ruch, naśladuje chodzenie, chodzi bez przerwy, ale nie przyspiesza; regularnie wyznacza jeden krok naprzód, ale nie pozwala na zdobycie piędzi ziemi".4° Nieustanna potrzeba powtórzenia jest więc niesamowita sama w sobie, zarówno ze względu na skojarzenia z pędem ku śmierci, jak i ze względu na "podwojenie" niezbędne w ciągłym ruchu bez ruchu. Ryciny Piranesiego posłużyły wielu romantykom jako (zawsze błędnie interpretowane) ślady przestrzennej niestabilności oznaczające pęd ku otchłani nicości. Relacja De Quinceya z jego rozmowy z Coleridge'em zapoczątkowała długą tradycję (nad-)interpretacji Piranesiego. Ryciny więzień - opisywane na rozmaite sposoby: jako sny, narkotyczne deliria, wię­ zienia umysłu - stają się labiryntami, po których błą­ dzi artysta, metaforami romantycznego umysłu. W podobny sposób Charles Nodier - nie znając, ale niewątpliwie twórczo interpretując De Quinceyapodejmuje ochoczo ten wątek w opowiadaniu opublikowanym w 1836 roku, o nieprzypadkowym tytule Piranese. To opowieść o protoborgesiańskim charakterze, w której przestrzeń wewnętrznej refleksji jest symbolizowana przez niezliczone biblioteki, repetycję wieży Babel, pozbawione oryginału dublowanie świata w książce.41 Charakteryzując rodzaj choroby nazwanej "monomanią refleksji" (monomanie reflective), Nodier odnajduje dla niej przestrzenną analogię w kaprysach - jak nazywa "zamki w Hiszpanii" Piranesiego. Ten romantyczny bibliofil w zaskakujący sposób odróżnia konwencję wzniosłości, jaką można odnaleźć w obrazach Johna Martina, od dziwnych, wewnętrznych "koszmarów" Piranesiego: Wijące się, skręcone, wielkie schody, głęboki przedsionek i dłu­ daleko w głąb do jeszcze węższych schodów wypełniają prowizoryczne konstrukcje - tak gęsto, że trudno sobie wyobrazić robotników przedzierających się pomiędzy nimi; mogłoby się zdawać, że słyszymy ich lamenty, płacz, krzyki wyczerpania, gło­ du i rozpaczy. gą galerię prowadzącą Podobnie jak De Quincey, Nodier umieszcza w środku tej konstrukcji Piranesiego; stoi z jedną stopą na pierwszym stopniu, ze wzrokiem wbitym we wnętrze, zmuszony przez "przeznaczenie nie do pokonania" do wspinaczki na samą górę. Pojawiająca się w czasie snu Piranesiego "dziwna obsesja" jest zarówno marzeniem sennym, jak i emblematem typowego losu romantycznego geniusza: "Musi się wspinać, pomimo przeszkód i niebezpieczeństw, aby zwyciężyć lub zginąć." Otchłań tego wstępowania przypomina tę z opisu De Quinceya, jednak scena pokonywania kolejnych, powtarzających się etapów drogi ku nieskoń­ czoności została przedstawiona z wielką starannością. O, biedny Piranesi, jakże odnajdzie drogę pomiędzy tymi napiebelkami i kruchymi rusztowaniami, które uginają się i ła­ mią? Jakże przejdzie pomiędzy chwiejnymi słupami połączonymi wą­ skimi i chybotliwymi legarami? ... pomiędzy zwałami źle położonych, wystających bloków kamienia, pod niskimi i niebezpiecznymi sklepieniami... ? Trzeba by niepewnie podążać śladem najlżejszej, zwinnej jaszczurki! Piranesi wspina się mimo to, i choć trudno sobie to wyobrazić, osiąga cel. -Niestety, dochodzi do budowli podobnej tej pierwszej, do której wejście jest równie trudne, stawia przed nim znów te same przeszkody, wymaga podobnego, choć jeszcze większego wysiłku spotęgowanego zmęczeniem, wyczerpaniem i podeszłym wiekiem ... Mimo to Piranesi znów się wspina; musi wspinać się i wspinać, aby dojść do celu. - I dochodzi. Dochodzi do celu, wyczerpany, wyniszczony, załamany, słaby jak cień; doszedł do podnóża budowli podobnej tej pierwszej ... rającymi Ruiny Piranesiego zaraz się zawalą. Jęczą, płaczą ... Efekt jego wielkich budowli jest nie mniej niezwykły. Przyprawiają one o zawrót głowy, tak jakby mierzono je z wysoka, a kiedy szukasz przyczyny tego inspirującego cię uczucia, zaskoczony trzęsiesz się ze strachu stojąc na jednym z gzymsów, widzisz wszystkie przedmioty wirujące w dole przed twoimi oczami, kiedy spoglądasz ze szczytu jakiejś kolumny. Jednak nie na tym polegał koszmar Piranesiego. Jestem pewien, że Martyn (sic] doświadczał koszmaru przestrzeni i tłumu. Piranesi z pewnością doświadczał koszmaru samotności i zamknięcia, więzienia i trum- W taki oto sposób Piranesi wspina się nieustannie w przestrzeni, która - zgodnie z prawami perspektywy malarskiej - zmniejsza się, powtarza "dopóki [budowle] nie znikną w niewyobrażalnej dali". W tym momencie nawet Piranesi - "Piranesi, który spogląda na kolejną budowlę z przerażeniem, który wspina się, idzie i dochodzi, bliski poddania się temu niewyrażal­ nemu smutkowi, gdyż jego cierpienia nie mają końca" - staje się "niewidoczny... jak czarny punkt na nikną­ cym horyzoncie, prawie zagubiony w otchłani nieba." Na końcu Nodier stwierdza z pewną ulgą: "nie ma nic prócz przestrzeni".43 Długa i świadomie wyczerpująca promenade architecturale potrzebna była Nodierowi do wytyczenia przestrzeni "chorobliwego snu", "nieznośnego cierpienia", jako objawów monomanii wewnętrznej refleksji, gdzie ny - koszmaru kogoś, komu brakuje powietrza, aby oddychać, tchu, aby krzyczeć, przestrzeni, aby móc się uwolnić.42 W taki oto sposób Nodier odróżnia ogólną przei bezkres opisane przez Burke'a) od przestrzeni niesamowitego (ciszy, samotności, zamknięcia i duchoty), czyli od takiej przestrzeni mentalnej, w której zatracają się czasowość i przestrzenność. Lęk wysokości wywołany przez wzniosłość pojawia się obok klaustrofobii niesamowistrzeń wzniosłości (wysokość, głębię 30 �Anthony Vidler • NIESWOJSKIE DOMY "wszystkie wrażenia trwają bez końca, gdzie każda minuta staje się wiekiem". Przechadzka stanowi preludium do równie niesamowitej analizy przestrzeni mentalnej Hrabiego G., zamożnego kawalera, który zdecydowawszy o wycofaniu się ze świata, planował odnowienie wnętrz swego zamku według "fantazyjnego planu piranesiańskiego pałacu". Literacka konstrukcja przestrzeni zamku, "labiryntu kamieni", skrywa w sobie samotnię właściciela, który - podobnie jak postać ze stu dwudziestu dni Sodomy De Sade'a- ogradza się od świata siecią przerwanych połączeń, prawie niemożli­ wych do pokonania: "galerii, których obejście wymaga cierpliwości i odwagi; wąskich schodów prowadzących na przemian w górę i w dół, przecinanych ciemnymi, błędnymi korytarzami wiodącymi donikąd ... ". Jedynie wąziutka kładka, po której strach było przejść, wiodła do apartamentu Hrabiego - azylu prawie niemożliwe­ go do odnalezienia, w którym właściciel mieszkał przez trzy lata medytując w samotności, "jak słupnik na swym słupie". Hrabiego w końcu odnaleziono, kiedy spoczywał w spokoju na łożu śmierci. W samym sercu wnętrza przypominającego wieżę Babel zdołał osiągnąć pewien stopień "alienacji", która - jak to podkreśla Nodier - nie była szaleństwem opisywanym przez lekarzy. Podobnie jak zdystansowanie się naukowca (również opisane przez Nodiera) - który pragnąc samotności odcina się od świata w mieszkaniu pełnym sznurów, huśtając się na nich coraz dalej od drzwi- był to rodzaj "dziwnej alienacji uwalniającej wszystkie pozostałe cechy wielkiej inteligencji... fanatyzm perfekcjonizmu".44 Ten wewnętrzny świat był, zdaniem Nodiera, prawdziwym źródłem niesamowitości, ostatecznym miejscem buntu wobec "postępu postępu".45 Przejście od swojskiego do nieswojskiego- dokonujące się teraz jedynie w umyśle - podkreślało niejednoznaczność granicy pomiędzy światem rzeczywistym a snem, pomiędzy światem rzeczywistym a światem duchowym, zatracając tym samym poczucie bezpieczeń­ stwa, jakiego oczekiwali profesjonalni marzyciele. Postępując według przepisu Kanta na osiągnięcie rozkoszy poprzez grozę, poprzez pewną świadomość bezpieczeń­ stwa - "ich widok [przerażających zjawisk natury przyp. tłum.] tym silniej nas pociąga, im większy budzi lęk, o ile tylko sami znajdujemy się w bezpiecznym miejscu" - esteta grozy zdołał odgrodzić się od natury po to, aby rozkoszować się smakiem grozy.* Jednak kiedy źró­ dło niesamowitości przeniosło się do umysłu, takie bariery były trudne do utrzymania, szybko rozpływały się w materii snu, nawiedzając miejsca własnego lęku. Niesamowite staje się więc veillie ["czuwanie" przyp. tłum.], czy też stay-up-late evening, jak to Michael Riffaterre tłumaczy tytuł wiersza Rimbauda.46 Czuwanie pozbawione poczucia bezpieczeństwa, przesłonięte spodziewanym zakończeniem, staje się niesamowite od czasu tych nocy, kiedy to - jak w opowiadaniu Haffinanna - ojciec Naraniela siedzi milczący w fotelu i oczekuje przybycia piaskuna "puszczając tak kłęby dymu, żeśmy się zdawali pływać w ob(P 245), aż do wieczoru - opisanego przez Rimbauda - kiedy gzyms i tapeta stały się częścią snu o podróży, po to jedynie, aby powrócić jako znak normalności, znak śmierci: ogromne łokach" Światło powraca na środkowe sklepienie budowli. Z dwóch sali, wśród byle jakich ornamentów, biegną ku sobie harmoniczne elewacje. Ściana przed czuwającym jest psychologicznym porządkiem następujących po sobie przekrojów, fryzów, powietrznych gzymsów i geologicznych zapaści. - Mocny i śpieszny sen grup sentymentalnych z istotami wszystkich rodzajów wśród wszystkich krańców przywidzeń.41 Z takiego oto spotkania veillee i nowoczesnego miasta Rimbaud wywodzi swoją własną wizję piranesiańskiej otchłani, wizję "Miast" z Iluminacji. W wielu opowiadaniach i veillies - od Hoffmanna do Rimbauda- pojawia się dym, który sprawia, że materia domu rozpływa się, zamienia w głęboki sen. W ten sam sposób dym jako narzędzie wzniosłości zawsze zmieniał w tajemnicze to, co wydawało się zbyt oczywiste. Nic nie wydawało się bardziej spokojne, bardziej swojskie, niż życie narratora opowiadania Melville'a I and My Chimney, kiedy pełen zadowolenia wypuszczał dym ze swojej fajki, siedząc przy równie dymiącym kominie.48 Nie pragnąc żadnych zmian, jedynie utrzymania paktu przyjaźni ze swoim starym, milczącym przyjacielem, kominem, narrator pobudzał wyobraźnię tych, którzy postrzegali coś użytecznego i zdecydowanie "amerykańskiego" w umieszczaniu kominka w sercu domu: tradycję początków osadnictwa, zakorzenioną w antropologii Sempera, a wyrażoną w architekturze domów preriowych Franka Lloyda Wrighta.49 Narrator zapewne kochał swój komin, który dostarczał ciepła w całym domu i gwarantował stabilność jego konstrukcji. W przeciwieństwie do żony komin nie "pyskował"; w symbolicznym sensie był ostatnim bastionem dobrej przeszłości, który strzegł właściciela przed wtargnięciem współczesnych, złych czasów. A jednak- jak narrator często przyznawał- komin był czymś w rodzaju tyrana. Komin- mierzący dwanaście stóp u podstawy, u góry szeroki na cztery stopy - cał­ kowicie uzurpował środek przestrzeni domu, blokował przejście, nieustannie zmuszał mieszkańców do poruszania się po obrzeżach. Obecność komina była tak dominująca, że narrator stał się jego niewolnikiem. Komin był panem domu, "właściciel" komina pozostawał w jego cieniu, ustępował mu na każdym kroku. Co więcej, właściciel obronił komin przed zniszczeniem, stał nieustannie na straży, żeby nie został zburzony bez jego zgody. Tę opowieść przepełnia lęk: lęk przed pozbawieniem "kręgosłupa" wraz z usunięciem komina, lęk przed utratą "poczucia trwałości" zamieszkiwania, lęk przed konfrontacją z żoną oraz - biorąc pod uwagę kształt komina i jego wertykalną siłę - lęk przez utratą męskości. �Komin zapewniał jeszcze jeden rodzaj wsparcia. Był przedmiotem fantazji narratora. Przywołując wspomnienia odległych piramid egipskich i mrocznych, rytualnych ostańców wzniesionych przez druidów, komin został utożsamiony z całą romantyczną historią źródeł - jako prapomnik, jako dający i odbierający życie znak wiecznego ognia i grobów królewskich. Był również narzędziem poznania, obserwatorium wycelowanym w niebo. Nie można było go zmniejszyć - jego nieproporcjonalna bryła nie dawała się sprowadzić do matematycznych wyliczeń architekta (pogardliwie nazwanego Skrybą). Jego czeluście kryły tajemnice, a zewnętrzne ściany były nieprzeniknione i milczące; komin stanowił - jak by to określił Hegel - doskonały przykład symbolicznej architektury jako przedmiot jeszcze nieoddzielony od magicznego świata demonów czy obrazów ludzkich fantazji. Wokół tego grobu w kształcie piramidy rozciągała się przestrzeń domu uzależniona od komina jako źródła poży­ wienia i podpory; dzięki swojej lokalizacji był rodzajem labiryntu chroniącym wnętrze przed zbezczeszczeniem. Powstała w wyniku tego gmatwanina, złożona sieć zależności. Każde pomieszczenie musiało być pokojem przechodnim, w jednym z nich mieściło się aż dziewięcioro drzwi: "prawie każdy pokój, podobnie jak filozoficzny system, stanowił całość samą w sobie lub też przejście do kolejnych pokoi i systemów pomieszczeń- był to szereg wejść". Pokoje zdawały się wytyczać mapę mentalną kogoś, kto śni na jawie: "chodząc po domu, masz wrażenie, że będziesz tak szedł wiecznie i nigdzie nie dojdziesz". I rzeczywiście można było się zagubić: "to tak jakby zgubić się w lesie; chodzisz i chodzisz wokół komina, i jeśli w ogóle gdzieś dochodzisz, to jedynie do punktu, z którego wyruszyłeś, zaczynasz od nowa i znów dochodzisz donikąd".50 Podobny przypadek niesamowitego powtórzenia znajdujemy u Freuda w opisie dziwnego doświadczenia z pewnej dzielnicy prowincjonalnego miasteczka, z okolicy, "w której charakter nie mogłem długo powątpiewać", gdyż w oknach niewielkich domków widać było same umalowane kobiety. waniu drzwi lub przełącznika", by raz po raz zderzyć się z tym samym meblem (N 249). Narrator Melville'a odczuwa podobną bezradność wobec niesamowitej mocy komina i równie niechętnie próbuje doszukiwać się nieświadomych motywacji dla swoich "niezamierzonych" działań. W niechęci narratora do odcyfrowania czy też zinterpretowania hermetycznego komina wyraźnie widać potrzebę ukrycia źródła zależności. To tak jakby próba odczytania zagrażała jego własnemu ciału. Narrator chciał, żeby piramida pozostała pierwotną siłą, przed narodzinami pisma, niepoddającą się jakimkolwiek wyjaśnieniom - podobnie jak hieroglify przed Champollionem. Nawet kiedy architekt- próbując ostatecznie przekonać właściciela, żeby zburzył komin- wymyśla historię o "hermetycznie zamkniętej przestrzeni ... komnacie tajemnic ... ukrytej w ciemnościach", narrator nie chce podjąć poszukiwań. Nie dlatego, że nie wierzy w jej istnienie, wręcz odwrotnie - zbyt mocno wierzy w tajemnice. To, co kryje w sobie komin, swoje i jego piekło, powinno pozostać w ukryciu. ,~ielkie i straszne nieszczęścia" - stwierdza narrator, powtarzając słowo w słowo argument Schellinga - "wynikły z bluźnierczego otwarcia otchłani tajemnicy". Tym sposobem osiągnięte zostało milczące porozumienie pomiędzy przewrotnymi i kojącymi mocami budynku, po to, aby - przynajmniej za życia właściciela - budynek pozostał domem. Przełożyła Gabriela Świtek głównym Tłumaczenie na podstawie:© AnthonyVidłer, Unhomeły Houses [w:] idem, The Architectural Uncanny. Essays in the Modern Unhomely, The MIT Press, Cambridge, Massachusetts, London, England 1999, s. l 7-44. [Przyp. dum.] Redakcja i autorowi za zgodę na przekład. składa podziękowanie wydawnictwu Przypisy Śpiesznie skręciłem w najbliższą wąską przecznicę, byleby tylko to miejsce. Wędrując tak przez jakiś czas bez przewodnika, nagle znowu znalazłem się na tej samej ulicy, zacząłem już wzbudzać zainteresowanie, a moja śpieszna ucieczka zaowocowała tylko tym, że idąc okrężną drogą, po raz trzeci trafiłem w to samo miejsce. Wtedy to ogarnęło mnie uczucie, które mogę określić mianem niesamowitego. (N 249) opuścić Freud porównuje to "niezamierzone powtórzenie", które przekształciło spokojne włoskie miasteczko (Genuę) w miejsce piranesiańskiej klaustrofobii, do zagubienia we mgle podczas wędrówki po górskim lesie, kiedy ktoś "mimo wszelkich usiłowań znalezienia znanej lub oznaczonej drogi za każdym razem będzie wracał na to samo miejsce", lub do sytuacji, kiedy chodzi się po "nieznanym sobie, ciemnym pokoju w poszuki- 10 11 12 * 32 Edgar Allan Poe, Zagłada Domu Usherów [w:] Opowiadania l, tłum. S. Wyrzykowski, Czytelnik, Warszawa 1956, s. 132 Ibidem, s. 135 Ibidem. Ibidem, s. 139-140 Victor Hugo, Pracownicy morza, tłum. M. Korniłowicz, PIW, Warszawa 1955, s. 69-70 Ibidem, s. 179 Ibidem, s. 70 Poe, Zagłada Domu Usherów, s. 132 Edmund Burke, Dociekania o pochodzeniu naszych idei wzniaslości i piękna, tłum. P. Graff, PWN, Warszawa 1968, s. 42-44 lmmanuel Kant, Krytyka władzy sądzenia, tłum . J. Gałecki, PWN, Warszawa 1964, s. 169 [115] . [Przyp. tłum. ] Burke, Dociekania o pochodzeniu naszych idei ... , s. 136 Ibidem, s. 65 Georg Wilhelm Friedrich Hegel, Wyklady o estetyce, tłum. J. Grabowski, A. Landman, PWN, Warszawa 1964, tom l, s. 389 Cytaty w tekście polskim- podobnie jak w tekście angielskimoznaczono jako "N". Cyt. za S. Freud, Niesamowite [w:] idem, Pisma psychologiczne, tłum. R. Reszke, Wydawnictwo KR, War- �Anthemy Vidler • NIESWOJSKIE DOMY u 14 15 l6 17 18 19 20 21 ZZ 23 24 szawa 1997, s. 235-262. [Przyp. tłum.] Can pochodzi od anglo-saksońskiego can lub cann, tryb oznajmujący od cunnan, "wiedzieć", "móc", odpowiadający holenderskiemu kunnan i niemieckiemu konnen, "wiedzieć". Canny lub cannie znaczy: ostrożny, mądry, wiedzący, uważający, ale także zdolny, ekspert. Stąd pochodzi znaczenie "posiadający nadzwyczajną moc"; "znający się na magii". Tak więc uncanny oznacza: tajemniczy, niezwykły, przerażający, nadprzyrodzony, dziwny, straszny, niesamowity. Uncanny pozostaje w podobnej relacji do canny jak unheimlich do heimlich. Ernst Jentsch, Zur Psychologie des Unheimlichen, "Psychiatrisch-Neurologische Wochenschrift", vol. 22, 25 August, 1906, s. 195. Druga część artykułu została opublikowana w tym samym magazynie, vol. 23, l September, 1906, s. 203-205. Za tłuma­ czenie artykułu Jentscha autor dziękuje Jeannette Treiber, University of California, Davis. Obszerne przedstawienie przez Freuda słownikowych definicjijakby zapraszające czytelnika do uczestnictwa w jego własnych dociekaniach - było oczywiście wyreżyserowane. Jak wykazali krytycy, argument Freuda był precyzyjnie skonstruowany aż do samego końca. Jednak narzucający się rytm słownika, nakłada­ nie się określonych "znaczeń", przypomina raport sądowy. Zestawienie cytatów z wielu słowników, tekstów biblijnych i niemieckich źródeł pozwoliło na umiejscowienie niesamowitości w szerszym polu kulturowym, które - za sprawą Schillera i Schellinga - przybrało na sile w okresie romantyzmu. Efekt kumulacji osiągnięty na tych paru stronach cytatów ze słowni­ ków, przytaczanych bardziej lub mniej dosłownie przez Freuda, było -jak zauważa Helene Cixous - samo w sobie niesamowite. Freud, podobnie jak Sanders i Grimm, nieustająco i obsesyjnie krążył wokół konceptu, delikatnie pobłażając czytelnikowipodobnie jak Holmes pobłażał Watsanowi -aż zatrzymał się na najbłahszym z dowodów, na jednym zdaniu Schellinga, które stało się podstawową zasadą psychoanalitycznej niesamowitości. Por. Helene Cixous, Fiction and Its Phantoms: A Reading of Freud's Das Unheimłiche, "New Literary History", no 7, Spring 1976, s. 525-548. Jak zauważa Cixous, tekst Freuda jest "dziwną, teoretyczną powieścią", "rodzajem teatru lalek, w którym władczy, lecz kapryśny reżyser manipuluje prawdziwymi lub fał­ szywymi lalkami, prawdziwym lub udawanym życiem" (s. 525). Daniel Sanders, Wórterbuch der Deutschen Sprache, 3 vols., Otto Wigand, Leipzig 1860, vol. l, s. 729. Cyt. za Freud, Niesamowite, s. 238 Sanders, Wórterbuch, vol. l, s. 729. Cyt. za Freud, Niesamowite, s. 239 Jacob i Wilhelm Grimm, Deutsches Worterbuch, 16 vols., S. Hirzel, Leipzig 1854-1954, vol. 4, 2, s. 874. Cyt. za Freud, Niesamowite, s. 240 Sanders, Warterbuch, vol. l, s. 729; cyt. za powieściopisarzem i dramaturgiem Karlem Ferdinandem Gutzkowem (1811-1878). Cyt. za Freud, Niesamowite, s. 238 Sanders, Worterbuch, vol. l, s. 729. Cyt. za Freud, Niesamowite, s. 239 Ibidem. Friedrich Wilhelm Joseph Schelling, Philosophie der Mythologie, 2 vols., Wissenschaftliche Buchgesellschaft, Darmstadt, 1966, vol. 2, s. 649. Tłum. Eric Randolf Miller. Ibidem. Przywołany przez Schellinga przykład estetycznej niesamowitości- zarysowany w jego wczesnych pracach, a tutaj w pełni rozwinięty- dotyczył rzeźb z frontonu świątyni w Eginie, które były głównymi eksponatami w monachijskiej Gliptotece, zaprojektowanej przez Leo von Klenze. Zdaniem Schellinga, te na wpół prymitywne, na wpół nowoczesne rzeźby reprezentowały szczególny okres w rozwoju sztuki zachodniej. 25 26 27 * 28 29 30 3l 32 33 34 35 36 37 38 39 40 41 W liście z 26 stycznia 1816 roku do Carla Reichscounta von Briihla, dyrektora naczelnego Królewskiego Teatru w Berlinie, Hoffmann zauważa, że do wystawienia jego sztuki Undine najlepiej nadawałby się Schinkel, "który tak doskonale zgłębił prawdziwego ducha romantyzmu". Wcześniej pisarz wyraził pragnienie, aby "zainteresować Schinkla historią Undine". "Pragnę, aby zbudował wspaniały, prawdziwy, gotycki grobowiec". Por. Selected Letters of E.T.A Hoffmann, red. i tłum. J.C. Sahlin, University of Chicago Press, Chicago 1977, s. 254-256. Premiera tej "opery magicznej" w scenografii Schinkla odbyła się 3 sierpnia 1816 roku. E.T.A Hoffmann, Der Sandrnann. Das ode Haus, Philipp Reclam, Stuttgart 1969, s. 46-47. Dom znajdował się przy Unter den Linden 9 w Berlinie. E.T.A Hoffmann, Radca Krespel, tłum. A Rybicki [w:] idem, Bracia serafiońscy, Czytelnik, Warszawa 1960, s. 9-38. Cytaty w tekście oznaczono jako "K". Por. Johann Wolfgang Goethe, Powinowactwa z wyboru (Die Wahlllerwandtschaften), tłum. W. Markowska [w:] idem, Dzieła wybrane, red. S.H. Kaszyński, t. III, Utwory prozatorskie, Wydawnictwo Poznańskie, Poznań 2002, s. 137-305. [Przyp. tłum.] Friedrich Wilhelm Joseph Schelling, Filozofia sztuki, tłum. K. Krzemieniowa, PWN, Warszawa 1983, s. 289 Goethe, Maximen und Reflexionen [w:] Werke, Hamburger Ausgabe, vol. 12, 1953, s. 474 Ibidem. "Zastygłą muzykę" Schellinga Goethe zastąpił wyraże­ niem "niema muzyka" (11erstummte Tonkunst). E.T.A. Hoffmann, Piaskun, tłum. F. Faleński [w:] Opowieści fantastyczne, Czytelnik, Warszawa 1959, s. 243-289. Cytaty z tego opowiadania oznaczono w tekście jako "P". Jacques Lacan, The Four Fundamental Concepts of Psychoanalysis, red. J.-A Miller, tłum. A. Sheridan, W. W. Norton, New York 1978, s. 102-103 Maria Tatar, Spellbounds: Studies on Mesmerism and Literature, Princeton University Press, Princeton 1978, s. 126 E.T.A. Hoffmann, Niesamowity gość [w:] Opowieści, tłum. I. Wieniewska, Towarzystwo Wydawnicze "Ateneum", Warszawa-Lwów 1925, s. 81-133 Thomas De Quincey, Wyznania angielskiego opiumisty i inne pisma, tłum. M. Bielewicz, Czytelnik, Warszawa 1980, s. 117 Najpełniejszą analizę romantycznego łańcucha interpretacji rycin Piranesiego Carceri przedstawia Luzius Keller, Piranese et !es rornantiques fran~ais, le mythe des escaliers en spirale, Librairie Jose Corti, Paris 1966. Keller podsumowuje piranesiańskie fantazje De Quinceya, Alfreda de Musseta, Charles'a Nodiera i Theophila Gautiera, a także śledzi ich wpływ na Balzaca, Hugo, Baudelaire'a i Mallarmego. Modernistycznym spadkobiercą tego mitu ruchu był Siergiej Eisenstein; o jego przekształce­ niach Carceri pisze Manfreda Tafuri, The Sphere and the Labyrinth, MIT Press, Cambridge, Mass. 1988 Por. Mario Praz, Introductory Essay [w:) Three Gothic Novels, red. P. Fairclough, Penguin Books, Harmondsworth 1968. Praz śledzi wpływ Carceri na ZamcZYsko w Otranto (1765) Horacego Walpole'a, Dreams, Walking Thoughts and Incidents (1783) Williama Beckforda oraz na literaturę okresu Rewolucji. Praz cytuje dwa klasyczne studia tych związków: Jorgen Andersen, Giant Dreams, Piranesi's Influence in England, "English Miscellany", nr 3, Rome 1952 oraz Luzius Keller, Piranese et !es rornantiques fra~ais, op. cit. De Quincey, Wyznania angielskiego opiumisty, s. 137-138 Arden Reed, Abysmal Influence: Baudełaire, Coleridge, de Quincey, Piranesi, Wordsworth, "Glyph", no 4, 1978, s. 189-206 Jacques Derrida, Specułations - On Freud, tłum. I. McLeod, "Oxford Literary Review" 3, nr 2, 1978, s. 78-97 Charles Nodier, Piranese, contes psychologiques, a propos de la monornanie reflectille [w:] Oeu11res completes de Charles Nodier, �42 43 44 45 12 vols., Eugene Renduel, Paris 1832-1837, vol. 11, s. 167-204. Na temat toposu biblioteki u Nodiera por. Didier Barriere, Nodier l'homme du livre, Plein Chant, Bassac, Charente 1989 Nodier, Piranese, s. 188-189 (podkr. autora). Cytaty w tekście pochodzą z tego wydania. Nodier, Piranese, s. 193. Po tej długiej wariacji na temat De Quinceya, Nodier zauważa cokolwiek naiwnie: "Rysunek, o którym wspominam, pewnie gdzieś został opisany, ale narysował go Piranesi". Nodier, Piranese, s. 194-200 Zmagania Nodiera były niewątpliwie zmaganiami bibliotekarza rozdartego pomiędzy fetyszystyczną bibliofilią a bibliofobią zrodzoną z nienawiści do nieuchronnego rozmnożenia książe k w epoce druku; por. opowiadanie Nodiera Le Bibliomane [w:] Oeuvres, vol. 11, s. 25-49 (Charles Nodier Biblioman [w:] idem, Wróżka okruchów i inne opowieści, tłum. J. Guze, PIW, Warszawa 1979, s. 264-276). Nodier odnalazł jednak pewien rodzaj spokoju w rym najbardziej heimlich miejscu, w miejscu studiowania w ciszy, w niczym nie zakłócanym odosobnieniu. Biblioteka odgrywająca w topografii Nodiera główną rolę -jak np. w literackiej utopii Mes reveries napisanej w czasie Terroru, czy też jako doskonała architektura biblioteki Maxime w .LAmour et Ie grimoire napisanej prawie trzydzieści lat później - stała się miejscem niemal świętym (por. Barriere, Nodier, s. 28-31). Niezależ­ nie od tego, czy umieszczona w starym zamku czy w pomieszczeniach specjalnie przeznaczonych do tego celu, biblioteka jest określona przez swoją architekturę: "Cały budynek składał się z długiego, prostokątnego pokoju oświetlanego od wschodu i zachodu przez owalne okna- niewielkiego, lecz dobrze pomy- * 46 47 48 49 50 Krajobraz. Fot. Jacek Olędzki 34 ślanego, od strony południowej wychodzącego na ogród" (Nodier, .LAmour et Ie grimoire [w:] Contes, Garnier, Paris 1961, s. 530). Pośrodku prostokątnego pokoju stał długi, czarny stół, identyczny w planie, ustawiony tak, by można było go obejść; na ścianach widać było jedynie skórzane grzbiety książek. Bliskość ogrodu podkreślała związek pomiędzy książkami a wielką księgą natury, niewyczerpanym słownikiem. Wyprzedzając prostokątną formę Bibliotheque Sainte-Genevieve Henri Labrouste'a z wejściem na parterze przypominającym ogród filozofa, Nodier skrupulatnie buduje obszar, w którym jego bohater może odwrócić się od frywolnego społeczeństwa teatru, porzucając "maski" dla "medytacji", jaką może odnaleźć w bibliotece. Jednak w przeciwieństwie do ujarzmionego otoczenia tego azylu bibliofila, biblioteka przybiera złowrogą formę nieujarzmionej wieży Babel. Kant, Krytyka władzy sądzenia, s. 158 [104]. [Przyp. tłum.] Michael Riffaterre, Hermeneutic Models, "Poetics Today" 4, nr l, 1983, s. 7-16 Artur Rimbaud, Czuwania [Iluminacje] [w:] Sezon w piekle. Iluminacje, tłum . A. Międzyrzecki, Prószyński i S-ka, Warszawa 1998,s. 73 Herman Melville, I and My Chimney [w:] Pierre, Israel Potter, The Confidence-Man, Tales and Billy Budd, The Library of America, New York 1984, s. 1298-1327 Por. V. H. Litman, The Cottage and the Tempie: Melville's Symbolic Use of Architecture, "American Quarterły", nr 2, 1969, s. 638. Melville, I and My Chimney, s. 1311 � https://zbiory.etnologia.uw.edu.pl/files/original/337ed1ba4d19a747b03cb6e4e419e2e3.pdf 45e2f3b1ec920d8411585abed7c9cf3b Dublin Core The Dublin Core metadata element set is common to all Omeka records, including items, files, and collections. For more information see, http://dublincore.org/documents/dces/. Title A name given to the resource Etnografia Polska Subject The topic of the resource etnografia, etnologia Description An account of the resource czasopismo Date A point or period of time associated with an event in the lifecycle of the resource 1958- Rights Information about rights held in and over the resource Licencja PIA Format The file format, physical medium, or dimensions of the resource pdf Language A language of the resource polski Creator An entity primarily responsible for making the resource IAiE PAN ( d.IHKM PAN) Publisher An entity responsible for making the resource available IAiE PAN Text A resource consisting primarily of words for reading. Examples include books, letters, dissertations, poems, newspapers, articles, archives of mailing lists. Note that facsimiles or images of texts are still of the genre Text. Dublin Core The Dublin Core metadata element set is common to all Omeka records, including items, files, and collections. For more information see, http://dublincore.org/documents/dces/. Relation A related resource oai:cyfrowaetnografia.pl:publication:5202 Rights Information about rights held in and over the resource licencja PIA Date A point or period of time associated with an event in the lifecycle of the resource 2005 Subject The topic of the resource Nowoosadnicy Identifier An unambiguous reference to the resource within a given context oai:cyfrowaetnografia.pl:4827 Title A name given to the resource Nowoosadnictwo w Lucimiu, czyli historia pewnego eksperymentu artystyczno-spolecznego/ ETNOGRAFIA POLSKA 2005 t. 49 Description An account of the resource ETNOGRAFIA POLSKA 2005 t.49, s.147-166 Creator An entity primarily responsible for making the resource Kwiatkowska, Olga Language A language of the resource pol Publisher An entity responsible for making the resource available Instytut Archeologii i Etnologii PAN Format The file format, physical medium, or dimensions of the resource application/pdf PDF Text Text capture metadata for PDF documents Text „Etnografia Polska", t. XLIX: 2005, z. 1-2 PL ISSN 0071-1861 OLGA KWIATKOWSKA Katedra Etnologii, Uniwersytet Mikołaja Kopernika w Toruniu NOWOOSADNICTWO W LUCIMIU, CZYLI HISTORIA PEWNEGO EKSPERYMENTU ARTYSTYCZNO-SPOŁECZNEGO. CZĘŚĆ I * NOWOOSADNICY I SPOŁECZNOŚĆ L O K A L N A W wydanej w 1996 roku pracy pt. Klasa i kultura w okresie transformacji: antropologiczne studium przypadku społeczności lokalnej w Wielkopolsce Michał Buchowski poprzedza swoje zasadnicze rozważania konkluzją, iż młodsze poko­ lenie antropologów polskich w dużej mierze odwróciło się od tematów związa­ nych ze współczesną wsią. Odnosi się to - według niego - przede wszystkim do problematyki związanej z aktualnymi przekształceniami społeczno-kulturowymi, które mają miejsce na obszarach wiejskich i bezpośrednio wpływają na życie mieszkających tam ludzi . Co prawda, autor podaje kilka przykładów, które sprawiają, że „problemy polskiej wsi [...] [nie] pozostają dla antropologii terra incognita" (1996, s. 9), ale nie zmienia to w jego opinii faktu, iż jest to obszar przez antropologów pomijany i zaniedbany. Tekst Buchowskiego można potrak¬ tować dwojako. Z jednej strony jako próbę wypełnienia dostrzeżonej luki w ba¬ daniach, z drugiej - jako propozycję tematyczną i metodologiczną skierowaną do polskich antropologów . 1 2 Po prawie dziesięciu latach, które minęły od opublikowania przywołanego tekstu, trudno stwierdzić, żeby nastąpił jakiś diametralny zwrot ku tak pojmowa¬ nej problematyce wiejskiej wśród antropologów. Zresztą, w dobie utrwalonego już pluralizmu tematycznego w obrębie etnologii chyba trudno tego oczekiwać. Tym bardziej jednak warto zwrócić uwagę na fakt, że - zupełnie niezależnie od * Prezentowany tutaj tekst jest fragmentem większej całości realizowanej w ramach tematów badawczych Katedry Etnologii U M K w Toruniu. Rozważania autora dotyczą zmian związanych z transformacją ustrojową, która ma miejsce w Polsce od lat dziewięćdziesiątych X X wieku. Kolejne istotne przeobrażenia, których tekst Buchowskiego już nie obejmuje, ale z pewnością mogą być zaliczone do tej samej klasy proble¬ mów, to zmiany związane z wejściem Polski do Unii Europejskiej. W tym kontekście warto zwrócić uwagę na wydaną w 2002 roku książkę Anny Malewskiej-Szałygin, Wiedza potoczna o sprawach publicznych. Rozmowy o władzy lokalnej w wybranej gminie mazurskiej w latach 1994-1995, którą można widzieć jako swoistą realizację postulatu Buchowskiego, choć, co ciekawe, ani w tekście, ani w bibliografii nie ma bezpośrednich odnie¬ sień do jego tekstu. Autorka prezentuje proces modelowania nowych (z założenia demokratycz¬ nych) struktur władzy niższego szczebla przez konkretne środowisko lokalne. 1 2 �148 OLGA KWIATKOWSKA siebie i przyjmując odmienne perspektywy badawcze - kilkoro badaczy/ek zain­ teresowało się zjawiskiem integralnie związanym z wsią, a mianowicie nowoosadnictwem (Kuligowski 2003; Kwiatkowska 2004; Laskowska-Otwinowska 2004; Markisz 2002, Sztandara 2001, 2002, 2003) . Polega ono na migracji z miasta na wieś w poszukiwaniu miejsca, w którym będzie możliwa realizacja alternatywnego stylu życia. Nowoosadnicy - ludzie biorący udział w omawia¬ nym procesie - dokonują świadomego wyboru miejsca swojego osiedlenia, zgod¬ nie z wyznawanymi wartościami, podzielaną wizją świata i kondycji człowieka. Pojawienie się zjawiska nowoosadnictwa w Stanach Zjednoczonych i Euro­ pie Zachodniej badacze wiążą przede wszystkim z rozwojem ruchu kontrkulturowego lat sześćdziesiątych X X w. W Polsce jego genezy upatruje się w lokalnej odmianie tego ruchu końca lat siedemdziesiątych zeszłego wieku, uwikłanej w realia polityczno-społeczne PRL-u (por. Kuligowski 2003, s. 18; Laskowska-Otwinowska 2004, s. 293). U podstaw alternatywnego stylu życia leży przede wszystkim krytyka cywilizacji (Wyka 1983, s. 112) oraz stanu świata, który jest wynikiem jej rozwoju, a w którym ludziom przyszło żyć. Drugim ważnym ele¬ mentem omawianego stylu życia jest proponowanie i realizowanie alternatyw¬ nych wartości w miejsce krytykowanych. Nowoosadnicy przyjmują więc aktyw¬ ną i kreatywną postawę wobec zastanego świata wierząc w możliwość, a nawet konieczność, wprowadzania w nim zmian. To z kolei sprawia, że pełnią, bądź pragną pełnić, kulturotwórczą rolę. Jednym z podstawowych postulatów w ra¬ mach alternatywnego stylu życia jest budowanie takich wspólnot, w których będzie możliwa pełna samorealizacja jednostki, widziana zawsze w powiązaniu z innymi ludźmi i otaczającym światem, a nie wbrew lub przeciw nim. Przy czym, rozpiętość form samorealizacji człowieka mieszcząca się w obrębie świa¬ topoglądu alternatywnego jest bardzo duża, dlatego też aktywność środowisk alternatywnych przybiera wiele różnorodnych postaci od działalności artystycz¬ nej, rzemieślniczej po rolniczą. W związku z tym, że w miastach trudno budo¬ wać wspólnoty umożliwiające realizowanie alternatywnych wartości, przestrze¬ niami, które uznano za szczególnie ku temu dogodne stały się obszary wiejskie. 3 Oczywiste jest, że przy analizie tak zdefiniowanego zjawiska, wieś musiała się znaleźć w samym centrum perspektywy badaczy/ek zainteresowanych nowoosadnictwem i to na dwa sposoby. Po pierwsze, jako nowa przestrzeń życia nowoosadników, po drugie - jako podstawowa kategoria w ich światopoglądzie - wyraźnie i specyficznie definiowana oraz waloryzowana. Paradoksalnie więc, w tym przy¬ padku, uwaga antropologów zwróciła się ku zjawiskom rozgrywającym się na wsi polskiej nie dzięki tym, którzy tradycyjnie są z nią wiązani i stanowią większość 3 Badacze interesujący się tym zjawiskiem określają je różnymi terminami. Obok stosowanej w niniejszym tekście nazwy „nowoosadnictwo", w literaturze spotyka się również określenie „osadnictwo alternatywne" (Laskowska-Otwinowska 2004, s. 293). Różne terminy są również używane w odniesieniu do ludzi biorących w nim udział. Oprócz stosowanego tu „nowoosadnicy" (Kuligowski 2003, s. 19; Laskowska-Otwinowska 2004, s. 293) pojawiają się „imigranci z mia¬ sta" (Markisz 2002), „miejscy osadnicy" (Sztandara 2002, s. 61), „miejscy osadnicy na w s i " (Sztandara 2003, s. 46), „osadnicy z miasta" (Sztandara 2003, s. 45). �NOWOOSADNICTWO W LUCIMIU, CZYLI HISTORIA PEWNEGO EKSPERYMENTU 149 jej mieszkańców, czyli rolnikom, ale dzięki ludziom wywodzącym się z miasta, którzy wybrali życie na obszarach wiejskich. Mimo to, kiedy jest omawiane zjawi­ sko nowoosadnictwa, trudno całkowicie pominąć kwestie wiążące się z innymi mieszkańcami wsi. Pojawiają się więc oni w polu widzenia badaczy/ek choćby w minimalnym stopniu. Dzieje się tak, ponieważ nowoosadnicy nigdy nie przy­ bywają na tereny zupełnie puste, niezamieszkałe. Chociaż dość często wybierają obszary na odludziu, to nie są to przecież przestrzenie bezludne. Powołuje to zawsze do życia różnorakie relacje pomiędzy nowoprzybyłymi a środowiskiem lokalnym. Oczywiście, w tekstach badaczy interesujących się nowoosadnictwem można znaleźć różne sposoby prezentowania środowiska lokalnego. Od trak¬ towania go jako niezindywidualizowanego tła dla zjawiska nowoosadnictwa, poprzez wyraźniejsze ukazanie jego obecności i roli w kontekście omawiania relacji pomiędzy miejscowymi a nowymi - zazwyczaj jednak z perspektywy nowoosadników, aż po próby rekonstrukcji obrazów obu grup na swój temat. W analizach nowoosadnictwa skupienie uwagi na środowisku lokalnym wy¬ daje się szczególnie ważne i to z dwóch powodów. Po pierwsze, bierze ono udział w procesie nowoosadnictwa - oczywiście, w inny sposób niż nowoosadnicy. Jed¬ nak zawsze członkowie lokalnej społeczności ustosunkowują się do tego zjawiska, wchodzą też (bądź nie) w różnorakie relacje z nowoosadnikami. Przywołując metaforykę teatru, można powiedzieć - nawet jeśli brzmi to banalnie - że środo¬ wisko lokalne jest jednym z bohaterów dramatu. Po drugie, przyjęcie takiej optyki umożliwia podjęcie próby od-tworzenia perspektywy tych, których udziałem staje się obecność nowoosadników. To zaś z pewnością odsłania kolejny aspekt za¬ gadnienia. Warto próbować odpowiedzieć na pytania, w jaki sposób lokalna społeczność postrzega nowoosadników, jak interpretuje ich działania i jak widzi wzajemne relacje. Szczególnie w kontekście tego, że spora część nowoosadników często deklaruje chęć i potrzebę działania na rzecz środowiska lokalnego, niejednokrotnie wypowiada się również w jego imieniu w świecie zewnętrznym. Justyna Laskowska-Otwinowska, w tekście pt. „SWÓJ - OBCY". Przejawy koegzystencji kulturowej społeczności wiejskiej i alternatywnej", proponuje, by relacje pomiędzy środowiskiem lokalnym - utożsamianym przez nią z ludnością rolniczą - a nowoosadnikami postrzegać przez pryzmat pojęcia kontaktu mię¬ dzykulturowego (2004, s. 294) , z wszelkimi możliwościami i konsekwencjami, jakie ta kategoria ze sobą niesie. Pomimo przynależności do jednej wspólnoty narodowej podzielającej wspólne elementy (np. język) różnice pomiędzy wartoś¬ ciami, a w konsekwencji - stylem życia obydwu grup, są na tyle duże, że można je widzieć jako odrębne kultury, pomiędzy którymi dochodzi do kontaktu. Takie uję¬ cie wyraźnie podkreśla odrębność kulturową grup wchodzących ze sobą w różno¬ rakie relacje. Perspektywa ta wydaje się być trafna i, mimo że nie werbalizowana 4 4 Warto w tym miejscu przywołać słowa samej autorki: „[z]a kontakt międzykulturowy uznaję tu kontakt ludności rolniczej, miejscowej z osadnikami miejskimi, o specyficznym «alternatywnym» zestawie sposobów postępowania, zarobkowania i kultywowania wyznawanych wartości" (2004, s. 294). �150 OLGA KWIATKOWSKA 5 w sposób tak bezpośredni, jak uczyniła to Laskowska-Otwinowska , to zdaje się być obecna w większości tekstów dotyczących tej problematyki. Zawsze bowiem mocno podkreślana jest różnica kulturowa (odmienność kulturowa) pomiędzy nowoosadnikami a środowiskiem lokalnym. W tym miejscu chciałabym przywołać koncepcję Michała Buchowskiego, który proponuje spojrzenie na konkretną społeczność wioskową jako taką, w której obrębie istnieją zróżnicowane klasy społeczne dysponujące zróżnicowanymi for¬ mami kapitału ekonomicznego, społecznego, symbolicznego i kulturowego (1996, s. 15-22) . Przynależność do konkretnej klasy „wyznacza działania jednostek, sposoby postrzegania relacji międzyludzkich i międzygrupowych, konceptualizowania świata" (tamże, s. 16). W tym ujęciu środowisko lokalne danej wsi jest widziane jako zróżnicowane pod względem klasowym, gdzie poszczególne klasy pozostają ze sobą w dynamicznych relacjach i na bieżąco negocjują sensy i defi¬ niują za każdym razem sytuacje. W literaturze etnologicznej społeczność wios¬ kowa jest bardzo często prezentowana jako „stosunkowo jednolita, harmonijna i dobrze funkcjonująca całość spojona więzami kultury" (tamże, s. 19). Wydaje się, że podobnie ujmowana jest wieś w tekstach dotyczących nowoosadnictwa. Wystarczy nie być nowoosadnikiem, a żyć na wsi, by zostać zaliczonym do grupy mieszkańców wsi związanych i tworzących wspólną kulturę. W ten sposób jej członkowie zaczynają stanowić „kategorię badawczą definiowaną przez ich środo¬ wisko życiowe i osobliwą kulturę" (tamże, s. 17). Koncepcja Buchowskiego, nie likwidując zarysowanego dzięki propozycji Laskowskiej-Otwinowskiej podziału na dwa środowiska społeczno-kulturowe, pozwala go wzbogacić i zdynamizować. Przede wszystkim umożliwia ona dostrzeżenie wewnętrznego zróżnicowania środowiska lokalnego, które może być istotnym czynnikiem generującym i róż¬ nicującym stosunek poszczególnych jednostek tworzących środowisko lokalne do nowoosadników i relacje z nimi. Warto zatem analizować konkretne przypadki nowoosadnictwa, biorąc pod uwagę obydwa powyżej zarysowane spojrzenia. 6 NOWOOSADNICY W L U C I M I U 7 W drugiej połowie ubiegłego wieku we wsi Lucim funkcjonowała grupa kilku artystów związanych z Toruniem i Bydgoszczą. Ich obecność i działalność w Lucimiu można uznać za swoisty przypadek nowoosadnictwa. Jest on szcze­ gólny z dwóch względów. Po pierwsze, w chwili obecnej należy już do prze5 Badaczka zwerbalizowała i zaakcentowała to, co przez innych było traktowane prawdopo¬ dobnie jako oczywiste. A przecież padło już nie tylko: „nie wszystko jest oczywiste" Czesława Robotyckiego (1998), ale także „nic nie jest oczywiste" Michała Buchowskiego (2004). Autor zastrzega, że pojęcia klasy społecznej nie ogranicza do ujęcia marksistowskiego. Jednocześnie podkreśla, że podziały klasowe „[są] płynne, pełne napięć, zmienne historyczne" (1996, s. 21). Wieś wchodzi w skład gminy Koronowo leżącej w granicach obecnego województwa ku¬ jawsko-pomorskiego. 6 7 �NOWOOSADNICTWO W LUCIMIU, CZYLI HISTORIA PEWNEGO EKSPERYMENTU l5l szłości. Artyści pojawili się na wsi pod koniec lat siedemdziesiątych i działali tam intensywnie do połowy lat dziewięćdziesiątych. Później ich aktywność zaczęła ulegać rozproszeniu, a także przybierać inne formy. Dominowały indy­ widualne działania poszczególnych twórców. Część z nich już tylko w luźny sposób była powiązana z tą wsią i jego mieszkańcami. Artyści, co prawda, nie przestali się w Lucimiu pojawiać, nie zaniechali też całkowicie tam realizacji swoich działań, przybrały one jednak na tyle inny charakter, że trudno już je łączyć z kategorią nowoosadnictwa. Dlatego też można traktować omawiane zjawisko jako proces zakończony. To zaś zmienia nieco sposób jego widzenia. Zazwyczaj teksty dotyczące problematyki nowoosadnictwa prezentują przypadki, które rozpoczęły się w dalszej lub bliższej przeszłości, mają już swoją historię, ale nadal egzystują. Uwaga badaczy/ek jest jednak przede wszystkim skupiona na obserwowanej przez nich sytuacji obecnej. Oczywiście, w spektrum ich zaintere¬ sowań znajduje się również przeszłość nowoosadników. To kiedy, dlaczego i jak doszło do ich osiedlenia się na wsi. Jak przebiegały te początkowe - nazwijmy je pionierskimi - lata. Jednak najistotniejsza wydaje się być chwila obecna. Warto również zwrócić uwagę, że w takim wypadku badacz może mieć bezpośredni wgląd w życie nowoosadników. Może obserwować je na bieżąco w trakcie „dzia­ nia się". Poza tym, inaczej rysują się tu kwestie związane z przyszłością. W przy¬ padku nowooosadników opinie jej dotyczące są integralnie splecione z miejscem ich aktualnego życia. W ich wizjach przyszłości, planach, zajmuje ono ważną po¬ zycję, stanowi też istotny punkt odniesienia. Większość nowoosadników deklaruje konieczność wprowadzania różnorakich zmian w zastany porządek społeczno-kulturowy oraz chęć ich przeprowadzenia. Przekonanie o możliwości ich reali¬ zacji w przyszłości wyznacza cele i kierunek ich aktualnej aktywności. Bardzo często rozmawiając z nimi można usłyszeć, że ich działania w danym miejscu zaowocują w przyszłości, a zaplanowane przez nich zmiany urzeczywistnią się. To wszystko ma ciągle szansę się wydarzyć. Powyższe kwestie decydują o rozło¬ żeniu akcentów w tekstach na temat nowoosadników. Tym bardziej wydaje mi się interesująca możliwość przyjrzenia się sytuacji należącej do przeszłości. Pytania 0 skutki obecności i działalności nowoosadników dla środowiska lokalnego, które w każdym takim przypadku można i należy zadawać, tu brzmią inaczej. Historia artystów związanych z Lucimiem jest szczególna również z innego powodu. Członkowie grupy, którą zaliczyłam do kategorii nowoosadników w gruncie rzeczy nigdy nie mieszkali na stałe we wsi, w której działali. Być może, w tym kontekście właściwiej było by użyć określenia: pomieszkiwali. Jednak, jak już kiedyś pisałam, moje rozumienie tego pojęcia nie ogranicza się wyłącznie do przypadków opuszczenia miasta i osiedlenia się na wsi na stałe (Kwiatkowska 2004). Traktuję je szerzej, włączając w jego zakres także przypadki polegające na ograniczeniu pobytu i aktywności w mieście na rzecz intensywnej obecności 1 działalności na wsi, która ma właśnie na celu realizację alternatywnego stylu życia. Można uznać, że o zaliczeniu kogoś do kategorii nowoosadników decyduje coś, co nazywam migracją egzystencji. Ma ona miejsce wówczas, gdy główny nurt życia danych osób i ich aktywności realizuje się na wsi, mimo że mieszkają �152 OLGA KWIATKOWSKA w mieście. Tak jak osiedlenie się na wsi nie musi wcale oznaczać przyjęcia alter¬ natywnego stylu życia, tak realizowanie go na wsi nie musi oznaczać permanent¬ nego przebywania na jej terytorium. Członkowie omawianej przeze mnie grupy uznali, że uprawianie sztuki zgodne z ich wizją nie jest możliwe w mieście. Wieś natomiast jawiła się w tym kontekście jako obszar dający taką szansę. W związ¬ ku z tym, to tam przygotowywali i realizowali swoje projekty. Ich obecność w Lucimiu nie ograniczała się jedynie do przebywania w nim. Wieś nie pełniła również wyłącznie roli inspiracji do twórczości. Aktywność artystyczna grupy była zorientowana na Lucim i jego mieszkańców, w zamierzeniu była integralnie związana z życiem egzystującej tam społeczności . Alternatywny charakter działalności artystów zauważyła Aldona Jawłowska kreśląc charakterystykę polskiego nurtu kultury alternatywnej funkcjonującego od lat siedemdziesią­ tych do osiemdziesiątych ubiegłego wieku (1988, s. 19-48). Warto zauważyć, że w okresie PRL-u wachlarz stylów życia był mocno ograniczony. Podział na szeroką, w miarę ujednoliconą kulturę oficjalną, dominującą, i niewielki strumień alternatywny był w gruncie rzeczy o wiele bardziej widoczny niż dzisiaj, kiedy paleta stylów życia jest ogromna a dążenie do indywidualizmu tak duże. 8 9 Opowieść o eksperymencie artystyczno-społecznym realizowanym w Lucimiu składa się z dwóch części . Pierwsza powstała przede wszystkim na podsta¬ wie tekstów członków grupy i komentatorów ich działań nie wywodzących się z Lucimia, pisanych w latach, kiedy grupa działała we wsi . Jest próbą od-tworzenia historii nowoosadnictwa w Lucimiu, na podstawie utrwalonej w tekstach perspektywy samych nowoosadników. Druga część to próba dopełnienia tej historii głosami nieobecnymi w pierwszej, a pochodzącymi z lokalnej społecz¬ ności. Ten fragment jest re-konstruowany na podstawie wywiadów-rozmów przeprowadzonych przeze mnie w trakcie badań terenowych w Lucimiu w 2003 i 2004 roku. Powstał na bazie „penetrowania" pamięci wybranych mieszkańców wsi. Ma charakter otwarty i może być uzupełniany, ponieważ nie prezentuje wszystkich głosów członków lokalnej społeczności. 10 11 12 8 Co ciekawe, w tekstach, w których m.in. działalność artystów związanych z Lucimiem jest prezentowana (patrz Jawłowska 1988, s. 40-41; Wojciechowski 1992, s. 92-93) pisze się o nich jako o grupie twórców osiadłych w Lucimiu. Zastosowanie tego określenia może być wynikiem braku dokładnych informacji, bądź uznania, że intensywność i stopień zaangażowania w dzia­ łalność artystyczną w Lucimiu są równoznaczne z osiedleniem się w tym miejscu. Jeśli przyjmie¬ my drugi wariant, potwierdzałoby to słuszność mojej decyzji traktowania członków grupy jako nowoosadników. W książce Aldony Jawłowskiej charakterystyka ta stanowi tło dla interesującego autorkę fenomenu „studenckiego ruchu teatralnego". W niniejszym tekście jest prezentowana pierwsza cześć, druga, integralnie z nią związana, koncentrująca się na od-tworzeniu perspektywy środowiska lokalnego, zostanie opublikowana w następnym numerze "Etnografii Polskiej". Część z nich była adresowana do środowisk spoza Lucimia, część do mieszkańców wsi. Historia jest tu rozumiana przeze mnie, za Hubertem Czachowskim (który z kolei w tej kwestii odwołuje się do refleksji Jerzego Topolskiego) nie jako historia wydarzeniowa, ale autorska narracja historyczna, w której kluczową rolę odgrywa interpretacja badacza (1999, s. 141-142). 9 1 0 1 1 1 2 �NOWOOSADNICTWO W LUCIMIU, CZYLI HISTORIA PEWNEGO EKSPERYMENTU 153 Można powiedzieć, że obie części pozostają w stosunku do siebie w relacji podwójnej asymetrii. W pierwszej pojawia się głos artystów, nie został natomiast uwzględniony głos członków lokalnej społeczności. W drugiej odwrotnie, w cen¬ trum uwagi znajdują się opinie mieszkańców wsi, pominięty zaś został głos artystów. W pierwszej części brak opinii artystów komentującej okres nowoosadnictwa w Lucimiu z dzisiejszej perspektywy . Druga jest zbudowana na bazie aktualnych sądów członków środowiska lokalnego dotyczących obecności i działań artystów we wsi w przeszłości. 13 EKSPERYMENT L U C I M S K I - PERSPEKTYWA NOWOOSADNIKÓW Dom Bracia, artyści plastycy, Bogdan i Witold Chmielewscy w 1976 roku kupili we wsi Lucim zrujnowaną zagrodę wiejską z poł. X I X wieku. Obejście, co praw¬ da, leży w granicach wsi, ale położone jest na jej uboczu. W rzeczywistości, bliżej z niego do lasu i jeziora, niż do domostw innych mieszkańców, a co dopie¬ ro do zbudowanego w kształcie owalnicy centrum wsi. Artyści znali wieś jeszcze przed dokonaniem zakupu domu. Spędzali w tych okolicach, wraz z innymi zaprzyjaźnionymi twórcami, wakacje w czasach studenckich. Zapewne dobrze się tu czuli i cenili te tereny. Mogło to sprzyjać podjęciu decyzji o kupnie domu, kiedy nadarzyła się ku temu okazja. Prawdopodobnie jednak zdecydowało o tym głównie położenie zagrody - na uboczu wsi i blisko przyrody, a przede wszyst¬ kim wiek, walory architektoniczne i estetyczne domu wchodzącego w jej skład. Posiadał widocznie dla nich dużą wartość, skoro kupili go mimo silnego zdewa¬ stowania. W wielu tekstach, pisząc o nim, podkreślają jego lata i zabytkowy charakter, zwracają też uwagę na materiał (drewno), z którego został zbudowany (por. np. Chmielewski W. 1985b, s. 23; Chmielewski B. 1989, s. 192; 2001, nlb). Zakupiony w Lucimiu dom staje się bardzo istotnym miejscem dla braci Chmielewskich i coraz intensywniej angażuje ich aktywność. Przyjeżdżają tu w każdej wolnej chwili i remontują go. Decydują się przy tym na wykorzystanie naturalnych materiałów i dawnych technologii. To prawdopodobnie skłania ich do lektury literatury etnograficznej, etnologicznej, w końcu antropologicznej. W ten sposób, przywracanie życia domostwu w wymiarze praktycznym staje się zarazem wstępem do odkrywania jego wymiaru symbolicznego (Chmielewski B. 1989, s. 192; 2001, nlb). Istotną rolę w uwrażliwieniu artystów na tego ro­ dzaju kwestie odegrała lektura prac Martina Heideggera, Gastona Bachelarda a przede wszystkim Mircea Eliadego (Chmielewski B. 1997, s. 22) . Koncepcje 14 1 3 Te głosy oczywiście mogły się tu pojawić (najprawdopodobniej powstałaby wówczas inna historia). Świadomie jednak zdecydowałam się nie podejmować próby przeprowadzenia wywia­ dów z artystami na tym etapie badań. W roku 1974 ukazało się pierwsze polskie wydanie Sacrum i profanum. O istocie religij­ ności, a także druga edycja Sacrum. Mit. Historia. Wybór Esejów. 1 4 �154 OLGA KWIATKOWSKA rumuńskiego religioznawcy bardzo mocno wpłynęły na sposób myślenia arty¬ stów o świecie, ukonstytuowały także ich twórczość oraz wyznaczyły na lata jej kierunek. Jednym z zasadniczych eliadowskich wątków przewijających się w ich aktywności jest postrzeganie domu jako środka/centrum świata, mikrokosmosu, miejsca fizycznego i duchowego realizowania się ludzi (patrz np. Chmielewski B. 1989, s. 192; 2001, nlb). Warto zwrócić uwagę na fakt, że artyści w wielu swoich tekstach bardzo mocno akcentują doniosłość nabycia domu w Lucimiu . Akt ten jest postrze¬ gany przez nich w kategoriach początku istotnego etapu w ich biografii arty¬ stycznej a zarazem życiowej. Dom spełnia doniosłą rolę w czymś na kształt mitu założycielskiego w przypadku większości nowoosadników . Jednocześnie jest wizualnym śladem początku wybranej przez nich drogi. Nabycie domu w Lucimiu stało się punktem przełomowym. Bogdan Chmielewski stwierdza nawet - przywołując nota bene terminologię etnologiczną, że był to jeden z dwóch w jego życiu artystycznym ważnych momentów przejścia, istotnych dla ukształtowania się jego poglądów i formy jego praktyki „życiowo-twórczej" (Chmielewski B. 2001, nlb). Artyści spędzali coraz więcej czasu w nowym domu. Oswajali obcą przestrzeń, odkrywali jej przeszłość rozmawiając z członkami rodziny, od której nabyli za¬ grodę. Jednocześnie organizowali tę przestrzeń zgodnie ze swoimi wyobrażenia¬ mi wiejskiej chaty - drewnianej, krytej strzechą, wypełnionej starymi sprzętami. 15 16 OPOZYCJA „MIASTO - W I E Ś " Dom w Lucimiu, a także sama wieś, stały się istotne nie tylko dla braci Chmie¬ lewskich, ale również dla ich przyjaciół. Spośród nich trzech związało swój los z Lucimiem na dłużej. Byli to: Andrzej Maziec i Stanisław Wasilewski - fotograficy oraz Wiesław Smużny - artysta plastyk. Prowokuje to nie tylko do zadania pytania, co sprawiło, że wieś stała się dla nich wszystkich tak ważna, ale również innego - nie mniej istotnego - czy przestrzeń miejska, z której pochodzili i w której dotychczas działali, nie spełniała ich potrzeb i oczekiwań? A jeśli tak, to jakich? Czego jej brakowało? Miasta, z którymi artyści byli związani to Toruń i Bydgoszcz. W pierwszym z nich bracia Chmielewscy i Smużny ukończyli studia na Wydziale Sztuk Pięk¬ nych U M K a następnie rozpoczęli na tym Wydziale pracę. Jednak i Chmielewscy, i obaj fotograficy mieszkali w Bydgoszczy. Toruń, liczący wówczas ok. 160 ty17 1 5 Tak o tym pisze Bogdan Chmielewski: „Punktem zwrotnym w moim postępowaniu i dzia¬ łaniu było nabycie zabytkowego, opuszczonego, drewnianego domu w Lucimiu, w 1976 roku" (1989, s. 192) Wydaje się, że opowieści nowoosadników o początkach mają ten sam schemat i ogniskują się właśnie wokół kategorii domu i zabiegów związanych z jego nabyciem oraz przystosowywa¬ niem do zamieszkania. Również nabył stary domu w Lucimiu. 1 6 1 7 �NOWOOSADNICTWO W LUCIMIU, CZYLI HISTORIA PEWNEGO EKSPERYMENTU l55 18 sięcy mieszkańców, to miasto średniej wielkości , Bydgoszcz natomiast z liczbą ponad 330 tysięcy mieszkańców można zaliczyć do miast dużych. Artyści pojawili się w Lucimiu w okresie drugiej połowy rządów Edwarda Gierka w Polsce. Charakterystyczny dla tego czasu, jak i całej dekady lat siedemdziesiątych, był proces deideologizacji państwa i jego okcydentalizacji (Piotrowski 1999, s. 11). W pierwszej połowie lat siedemdziesiątych społeczeństwo polskie doświad¬ czało na poziomie codziennej egzystencji stabilizacji i poprawy poziomu życia - oczywiście w stosunku do okresu wcześniejszego i późniejszego. W sklepach pojawiło się więcej żywności i towarów, w tym również zachodnich. Przeciętny obywatel mógł liczyć m.in. na otrzymanie spółdzielczego mieszkania, zakup przysłowiowej meblościanki, pralki, lodówki, telewizora oraz nabycie fiata 126p lub 125p. Dzięki liberalizacji polityki paszportowej (Delorme 2001, s. 31) miał również szanse na wyjazd za granicę . Oczywiście, wszystko to działo się dzięki zaciąganym za granicą pożyczkom. Negatywne skutki takiej polityki zaczęły jed¬ nak dawać o sobie znać dopiero w drugiej połowie lat siedemdziesiątych (Davies 1998, s. 676-683; Kuroń, Żakowski 1996, s. 138-147). Warto jednak pamiętać, że ówczesnemu życiu miejskiemu towarzyszyły typowe, negatywne zjawiska wynikające z faktu dużego zagęszczenia ludzi i koncentracji przemysłu na niewielkim obszarze, takie jak zgiełk, tłok, anoni¬ mowość, zanieczyszczenie środowiska itd. Ponadto, cechą charakterystyczną, choć zupełnie innego rodzaju, było bardzo silne przesycenie życia w mieście propagandą sukcesu oraz różnymi fasadowymi hasłami, na przykład sojuszu świata pracy z kulturą i sztuką. Korespondowało to, oczywiście, z dominującą ideologią, ale nie przekładało się na rzeczywistość i fałsz tego przez wielu był głęboko odczuwany. W świecie sztuki przez całą dekadę dominowała atmosfera festiwalowa. Dzieła były prezentowane pod szyldem „osiągnięć" i „sukcesów". Charakterystyczna była aura ludyczna, brakowało natomiast twórczych poszukiwań (Piotrowski 1999, s. 41). Jednocześnie artyści i ich działalność podlegała różnorakim zależ¬ nościom i presjom ze strony rządzących. Historyk sztuki Piotr Piotrowski tak opisuje ówczesne realia, w których funkcjonowała sztuka: 19 1 8 Według Rocznika Statystycznego woj. toruńskiego 1977, dokładna liczba mieszkańców Torunia w roku 1976 wynosiła 157 611, Bydgoszczy zaś, według Rocznika Statystycznego woj. bydgoskiego 1978, w roku 1977 wynosiła 339 237. Warto odnotować, że badacze nie są zgodni co do oceny jakości życia obywateli w okresie rządów Gierka i tak na przykład Andrzej Delorme kwestionuje słuszność stosowania wobec spo­ łeczeństwa tamtych czasów określenia użytego przez Andrzeja Friszke „socjalistyczne społe­ czeństwo konsumpcyjne" twierdząc, że ówczesna poprawa sytuacji materialnej nie dotyczyła całego narodu. Wydaje się jednak, że z perspektywy przeciętnego obywatela przede wszystkim pierwsza połowa dekady gierkowskiej, zwłaszcza w porównaniu z okresem wcześniejszym i tym, który nastąpił po roku 1980, mogła być odbierana jako dekada względnego dobrobytu i więk¬ szych możliwości konsumpcyjnych. Realia życia codziennego lat siedemdziesiątych X X wieku świetnie oddaje serial pt. „Czterdziestolatek" w reżyserii Jerzego Gruzy. 1 9 �156 OLGA KWIATKOWSKA [...] system funkcjonowania karier artystycznych [...] osadzony był w instytucjonalnej monopoliza­ cji życia artystycznego. Państwo miało monopol na życie artystyczne, choć był on rozpisany na głosy. Kontrolowało je przez system cenzury, hamowanie edukacji artystycznej, kontrolę krytyki i podległych sobie instytucji wystawienniczych. Nie miało jednak sprecyzowanej polityki kultural­ nej w sensie merytorycznym. Nie było zainteresowane narzucaniem artystom wizji świata i sztuki; wyznaczało im jedynie „strefy zakazane" (1999, s. 75). Ówczesna rzeczywistość miała swoich krytyków, była negatywnie oceniana przez pojawiające się w Polsce od początku lat siedemdziesiątych środowiska kontrkulturowe i alternatywne. Krytykowały one między innymi nijakość życia, bierność społeczeństwa, jego bezmyślny konsumpcjonizm, uleganie taniej roz­ rywce proponowanej przez mass-media oraz brak głębszych poszukiwań egzysten­ cjalnych (Jawłowska 1988, 19-48; Kuroń, Żakowski 1996, s.147). Ten sposób widzenia świata był bliski również artystom, którzy pojawili się w Lucimiu. Chociaż rok ich przybycia do wsi to, w gruncie rzeczy, schyłek krótkotrwałego gierkowskiego dobrobytu i początek narastającego w kolejnych latach kryzysu, to prawdopodobnie jednak niezadowolenie z rzeczywistości miejskiej pierw¬ szej połowy lat siedemdziesiątych zdecydowało o poszukiwaniu miejsca, gdzie mogłoby być inaczej. Z tekstów artystów związanych z Lucimiem wynika, że jednym z najbardziej dla nich dokuczliwych elementów ówczesnych realiów był tzw. „układ artystycz­ ny", który tworzyły instytucje przeznaczone do upowszechniania sztuki, czyli galerie sztuki i muzea, ale także zastępy krytyków i ich recenzje oraz cały system nagradzania artystów. Metaforycznie można powiedzie, że „układ" ten stanowił coś na kształt osobnej wyspy, ponieważ charakteryzował się dużą hermetycznoś¬ cią, nie umożliwiał artystom kontaktu z odbiorcami, brakowało mu rzeczywistego zaangażowania w życie społeczne. Obecność i siła oddziaływania „układu arty¬ stycznego" najintensywniejsza była w miastach, tam, gdzie były skupione jego agendy. Paradoksalnie jednak negatywne skutki centralistycznego zarządzania sztuką, w postaci ograniczenia wolności artystów, często najdotkliwiej były odczu¬ wane w miastach takiej wielkości jak Toruń, a nie tych największych. Sprzyjały temu niewielkie rozmiary środowiska związanego ze sztuką, trwałość jego struk¬ tury i relacji w jego ramach (Żydowicz 1989, s. 14-15). Wieś natomiast z rzadka i na krótko stawała się obszarem zainteresowania „układu artystycznego". Sztuka, która była bliska artystom związanym z Lucimiem i jaką chcieli upra¬ wiać, to sztuka pozagaleryjna, taka, która sytuowałaby się blisko prawdziwego życia, która byłaby na nie wrażliwa a zarazem je przenikała. Istotnym jej ele¬ mentem była możliwość kreowania takich sytuacji, w których miałoby miejsce spotkanie twórcy i odbiorcy. Sztuka autonomiczna, wyizolowana z całokształtu praktyki życiowej, budziła ich sprzeciw (Dziamski 1987, s. 10). Realia życia miejskiego mogły wywoływać w artystach poczucie zmęczenia, niechęci i potrzebę poszukiwania przestrzeni wolnej od jego niedogodności, a przynajmniej w mniejszym stopniu nimi obarczonej. W tym kontekście wieś jako niewielka struktura osadnicza, leżąca na marginesie oddziaływania przy¬ śpieszenia urbanizacyjnego i presji propagandowej, mogła się wydawać miejs- �NOWOOSADNICTWO W LUCIMIU, CZYLI HISTORIA PEWNEGO EKSPERYMENTU 157 cem dającym na to szansę. Pobyt na wsi pozwalał jednak przede wszystkim uwol­ nić się i zdystansować do świata kreowanego przez „układ artystyczny". Zakup domów w Lucimiu i kolejne lata działalności w tej wsi były przez artystów po¬ strzegane właśnie jako proces wychodzenia i rezygnacji z uczestnictwa w nim (Chmielewski W. 1985b, s. 23). Stwarzał również możliwość realizacji wizji własnej drogi artystycznej. Ważną rolę, w początkowym etapie fascynacji Lucimiem, mógł odgrywać również - mający długą tradycję w kulturze polskiej - mit wsi jako Arkadii, a więc miejsca, gdzie panuje harmonia a człowiek żyjąc blisko natury wiedzie proste, ale szczęśliwe życie. Mit ten łączy się także z wątkiem wyrzeczenia się wielkiego świata i uwolnienia z zewnętrznych zobowiązań (por. Hernas 1965, s. 7-40, 1965; Kowalski 2002, s. 214-224). Artyści w trakcie pobytów w Lucimiu stopniowo zaczynają poznawać wieś i jej mieszkańców. Obraz, który dostrzegają niewiele ma wspólnego z harmo¬ nijną Arkadią. Stwierdzają, że - co prawda - wzrósł prestiż społeczny rolnika, poprawiła się również i na wsi sytuacja materialna oraz warunki życia, ale jedno¬ cześnie nastąpiło odejście od tradycji i dawnych wartości oraz rozpad więzi międzyludzkich (Chmielewski B. i inni 1977-1978, s. 4). Dostrzegają również brak jakiegokolwiek lokalnego życia kulturalnego - stan ten określą później mia­ nem „sytuacji zerowej" (Chmielewski W. 1985a, s. 62). Ta kulturalna pustka Lucimia z jednej strony a zniechęcenie do świata „wielkiej sztuki" z drugiej, stanowią impuls do działania. Artyści w 1977 roku podejmują decyzję o reali¬ zacji rocznych działań artystycznych (dzisiaj powiedzielibyśmy projektu) pt. „Akcja Lucim". Nawiązują kontakt z sołtysem wsi, przedstawiają mu swoje pro­ pozycje i zyskują jego przychylność. Następnie aranżują spotkanie z mieszkań¬ cami, na którym prezentują koncepcję „Akcji Lucim". W ten sposób wkraczają w życie społeczności Lucimia. 20 ARTYŚCI N A WSI - ODSŁONA I Ramy „Akcji Lucim" wyznaczało założenie o jedności miejsca inspirującego powstanie dzieł i ich prezentacji. Prace powołane do życia w i pod wpływem mikroświata lucimskiego miały później zaistnieć w jego przestrzeni. Taka kon¬ cepcja była alternatywą w stosunku do rozpowszechnionej praktyki, kiedy to wieś stawała się „[...] miejscem upowszechniania tego, co powstało poza nią i co jest sztucznie przenoszone na jej grunt, a w konsekwencji obce jej i nieczy¬ telne. O ile wieś bywa inspiracją zewnętrzną sielsko-krajobrazową, to rzadko bywa miejscem upowszechniania tego, co było nią inspirowane i dotyczy jej «wnętrza»" (Chmielewski B. i inni 1977-1978, s. 4). Pod względem wyboru formy wypowiedzi artystycznej każdy miał pełną swobodę. 2 0 W jednym z tekstów (Chmielewski B. i inni 1989, s. 191) pojawia się informacja, że po¬ mysł narodził się wiosną, w innym (Chmielewski W. 1985b, s. 23), że jesienią tegoż roku. �158 OLGA KWIATKOWSKA W trakcie realizacji „Akcji" artyści odbyli kilka spotkań autorskich, na których prezentowali mieszkańcom swoją twórczość. W ten sposób dążyli do coraz intensywniejszego pogłębienia kontaktu z nimi. Działania zakończono ekspozy¬ cją dzieł w obrębie wioski w sierpniu 1978 roku . W ciągu dwóch dni wieś stała się czymś na kształt galerii, przestrzenią niezwykłą. Wzdłuż drogi, w nowowybudowanej, ale jeszcze nie zamieszkanej willi, w jednej ze stodół, w pomiesz¬ czeniach dawnej kawiarni, w świetlicy ZSMP, na pustym placu po rozebranym domu zostały umieszczone obrazy-transparenty, instalacje, fotografie. Odbywa­ ły się akcje artystyczne, prezentacje autorskich filmów oraz dokumentacji filmo¬ wej z przebiegu przygotowań do finału „Akcji". Członkowie społeczności byli również bezpośrednio angażowani w realizację artystycznych sytuacji. Dodatko¬ wymi elementami całego „artystycznego święta" były ognisko i zabawa. 21 W znanej, swojskiej dla mieszkańców Lucimia ikonosferze codziennego by¬ towania pojawiły się niecodzienne obiekty. Z jednej strony były one kojarzone z obcym i dalekim światem, z drugiej, w jakiś sposób jednak odzwierciedlały elementy znane z lokalnego życia. W niektórych dziełach mieszkańcy rozpozna¬ wali siebie i innych lucimian, a także znane im miejsca i to te realizacje budziły najwięcej zainteresowania i emocji. Dla artystów „Akcja" była urzeczywistnie¬ niem ich wizji funkcjonowania sztuki. Jednym z istotnych jej elementów była możliwość kontaktu twórcy z odbiorcą, dlatego też, w trakcie prezentacji, byli gotowi do rozmowy z uczestnikami, oczekiwali i z uwagą obserwowali ich reakcje. Na wielu zdjęciach dokumentujących wydarzenia można zobaczyć ludzi wędrujących po tej specyficznej „galerii" i z ciekawością oglądających efekty pracy artystów. Warto również zwrócić uwagę na dwie spośród sześciu - wyróż¬ nionych przez artystów - części konstytuujących ich artystyczne przedsięwzię¬ cie: badanie odbioru oraz upowszechnianie (Chmielewski B. i inni 1977-1978, s. 5 ) . W celu określenia stanu percepcji zastosowano badania ankietowe. Doszło tu więc do włączenia w świat sztuki metody z obszaru nauk społecznych. Pierwsze z badań miały pomóc w rozpoznaniu częstotliwości kontaktów ze sztuką oraz stanu wiedzy na jej temat wśród mieszkańców Lucimia. Kolejne dotyczyły uczestnictwa w spotkaniach, które odbywały się w trakcie całego roku trwania „Akcji", i percepcji prezentowanych wówczas prac. Celem ostatnich ba¬ dań było ustalenie, jaki był udział w finale oraz które z prac i w jakim stopniu cieszyły się uznaniem społeczności. Upowszechnianie polegało na prezentacji dokumentacji fotograficznej i filmowej z działań oraz niektórych prac w innym czasie i w odmiennych środowiskach. W tym celu wykorzystywano istnienie oficjalnych instytucji i form upowszechnia sztuki. Wydawać by się mogło, że można w takim razie zakwestionować wyjście artystów poza „układ arty22 2 1 Dokładny opis prac oraz działań wraz z dokumentacją fotograficzną można znaleźć w katalogu Akcja Lucim (1977). Oprócz realizacji twórców, którzy na dłużej związali swoje życie artystyczne z Lucimiem, w ramach „Akcji Lucim" zostały również okazjonalnie zaprezentowane prace Wawrzyńca Kresendowicza. Pozostałe części to: inspiracja, tworzenie, organizowanie, akcja. Ich pełną charakterystykę można znaleźć w Katalogu Akcja Lucim (Chmielewski B i inni 1977-1978, s. 4-5). 2 2 �NOWOOSADNICTWO W LUCIMIU, CZYLI HISTORIA PEWNEGO EKSPERYMENTU l59 styczny" i potraktować je jedynie jako deklarację. Warto jednak być ostrożnym w wyrażaniu tak pochopnych opinii. Krytyk sztuki Grzegorz Dziamski, charak¬ teryzując sztukę młodych z lat siedemdziesiątych - uwzględniając w tym również działalność grupy artystów związanych z Lucimiem - stwierdza, że istotnym rysem dla części jej przedstawicieli było sytuowanie się „[...] pomiędzy kontekstem istniejącym w ramach systemu artystycznego a projektowanymi i rodzącymi się dopiero formami uspołecznienia sztuki" (Dziamski 1987, s. 14). Postawę tę określa jako „bycie pomiędzy". Związane jest ono, z jednej strony z całkowitym oddaleniem się od systemu artystycznego, z drugiej - z okazyjnym wkraczaniem w jego obszar, ale tylko po to, by wskazać na istnienie alterna¬ tywnych przestrzeni (tamże). ARTYŚCI N A WSI - ODSŁONA I I W następnym roku artyści, już pod nazwą „Grupa Działania", realizowali przedsięwzięcie pt. „Działanie w Lucimiu", które było czymś na kształt dru¬ giej, wzbogaconej edycji „Akcji Lucim". Po jej zakończeniu ponownie podjęli decyzję o kontynuowaniu działalności we wsi, ale tym razem miała ona mieć charakter długofalowy i trwać kilka lat. Doświadczenia artystów, zdobyte w trak¬ cie ich dotychczasowej aktywności, doprowadziły do wykrystalizowania się w 1980 roku wizji sztuki „Grupy Działania" i sposobu jej uprawiania w postaci idei i programu „sztuki społecznej" . Podstawową rolą działań artystycznych - w ramach tak rozumianej sztuki - było kreowanie takiego rodzaju komunikacji symbolicznej, której skutkiem będzie wytwarzanie więzi międzyludzkich. Zakładano, że jest to możliwe tylko w bezpośrednim kontakcie nadawcy i od¬ biorcy, przy czym role te nie miały mieć charakteru stałego i mogły ulegać zamianie. Artysta, w gruncie rzeczy, miał za pomocą swoich działań zachęcać lokalną społeczność do tworzenia własnych kreacji twórczych. Przy czym, inspi¬ rujące dzieło - działanie artysty oraz kreacje powstałe pod jego wpływem lub w odpowiedzi na nie - traktowano jako pewną ponadindywidualną, wspólno¬ tową całość a nie osobne byty (Chmielewski W. 1987, s. 272-273). W takim ujęciu granica pomiędzy sztuką a życiem, pomiędzy artystą a tzw. zwykłym czło¬ wiekiem, ulegała rozmyciu - a to właśnie było postulowane przez środowiska kontrkulturowe i alternatywne. 23 Im bardziej artyści poznawali życie Lucimia, tym bardziej rozumieli, że jeśli ich aktywność ma być dla mieszkańców istotna musi - o wiele bardziej niż dotychczas - korespondować z ich życiem i potrzebami. W związku z tym, poszukując wartości wspólnych dla nich i dla lucimian skupili się na świętach związanych z kalendarzem liturgicznym oraz życiem rolników. Święta dawały możliwość przeżywania turnerowskiego communitas (Burszta 1998, s. 108-111; 2 3 Szczegółową prezentację idei i programu „sztuki społecznej" można znaleźć między inny­ mi w albumie Sztuka młodych 1975-1980 (Chmielewski W. 1987, s. 273). �160 OLGA KWIATKOWSKA Sulima 2000, s. 58-60; Turner 2004, s. 240-266.) a więc przeżywania współbycia, doświadczania - tak przez artystów podkreślanych - więzi międzyludz¬ kich. Artyści widzieli sytuację wsi w kategoriach upadku i regresu, dlatego też swoją działalność traktowali jako misję o charakterze ratowniczym, polegającą na „[...] wydobywani[u] i wzmacniani[u] dawnych wartości, tworzeni[u] innych, znajdywani[u] dla nich, współtworzonych z lucimianami, sakralizujących je dzieł i działań, zachowań, symboli i obyczajów" (Chmielewski W. 1985a, s. 62). „Grupa Działania" osadziła swoją działalność w rytmie pór roku. W ciągu kilku lat zostaje wypracowany lucimski rok obrzędowy, na który składają się przede wszystkim: „Święty Wieczór - Trzech Króli", „Gromniczna - Rocznica 3 lutego", „Popioły", „Wielka Moc", „Zielone Świątki", „Święty Jan - Wianki", „Święto plonów", „Zaduszki" . Warto zwrócić uwagę na wymienione w drugiej kolejności święto, ponieważ początkowo nie było ono związane z dniem Matki Boskiej Gromnicznej i nie odwoływało się do sensów religijnych. „Rocznica 3 lutego", bo taka była pierwotna nazwa święta, wykraczała poza przyjęty sche¬ mat, ponieważ została powołana do życia przez „Grupę Działania" na pamiątkę nadania Lucimiowi prawa czynszowego przez Kazimierza Wielkiego w 1359 roku. Miała więc zdecydowanie lokalny wymiar a artyści za jej sprawą chcieli zwrócić uwagę mieszkańców na przeszłość wsi i uczynić historyczny wymiar miejsca istotną wartością . Ten przykład obrazuje dynamiczny charakter poszukiwań artystów. W związku z tym, że znajomość przeszłości uważali za pożądaną wartość, starali się ją, m.in. przez obchodzenie „Rocznicy", upowszechniać. Popularność i atrakcyjność tego święta jednak szybko spadała, w związku z tym próbowali je ocalić poprzez połączenie go z bardziej czytelnymi i ważnymi dla odbiorców sensami religijnymi. 24 25 Wszystkie święta były tak animowane przez artystów, by miały charakter spotkania całej społeczności i miały szansę być wspólnie przeżywane. Odwo¬ łując się do tradycji, tworzono własne scenariusze poszczególnych świąt i kre¬ owano ich twórcze realizacje. Oczywiście, szczególnie manifestowało się to w oprawie plastycznej wydarzeń . Powstawały niezwykłe dekoracje, kompo¬ zycje o znaczeniu symbolicznym i sakralnym (Chmielewski W. 1985b, s. 27). W ich tworzeniu, ale również w samych działaniach, bardzo istotną rolę odgry¬ wały elementy lokalnego środowiska, takie jak: woda, ziemia oraz rośliny, a także relacje z samym terytorium wsi. 26 2 4 Repertuar świąt ulegał niewielkim modyfikacjom, w związku z tym w poszczególnych tekstach dotyczących „Grupy Działania" występują pewne różnice (por. np. Kunczyńska-Iracka 1990, s. 6; Chmielewski B. i inni 1989, s. 192). Tutaj zdecydowałam się przywołać święta najczꜬ ciej wymieniane. Problem przyczyn zróżnicowania skali akceptowania świąt wprowadzanych przez arty¬ stów poruszyli Aleksander Jackowski, Ewa Korulska i Hanna Szewczyk, w rozmowie prezento¬ wanej na łamach „Polskiej Sztuki Ludowej" (1985, s. 44-48). Warto byłoby poświęcić uwagę każdej z realizacji poszczególnych świąt, niestety, prze¬ kracza to objętość niniejszego tekstu. Opisy niektórych z nich można znaleźć w artykule Witolda Chmielewskiego pt. Inspiracje i działania plastyczne w Lucimiu (1985b, s. 26-27). 2 5 2 6 �NOWOOSADNICTWO W LUCIMIU, CZYLI HISTORIA PEWNEGO EKSPERYMENTU l6l Po pewnym czasie realizacji nowego typu koncepcji, członkowie „Grupy Dzia¬ łania" stwierdzili, że ich efektem jest pojawienie się zespołu zmian kulturowo-społecznych w lokalnym środowisku. W ten sposób zaistniała m.in. nowa jakość, nazywana przez artystów „nową sztuką ludową" . Z punktu widzenia artystów, miały j ą konstytuować elementy wywodzące się z lokalnej tradycji oraz pochodzące z kultury masowej a także propozycje „Grupy Działania". Sztuka ta powstaje z potrzeby środowiska lokalnego i dla niego, a nie dla świata zewnętrz¬ nego. Spajać miała lokalną wspólnotę wokół wspólnych wartości i odgrywać istotną rolę w budowaniu jej tożsamości oraz poczucia godności. Czyni to Lucim i jego mieszkańców jedynymi w swoim rodzaju. Prorokowali też, że „nowa sztuka ludowa" lokalnych społeczności będzie jedną z dróg rozwoju kultury w przyszłości (Chmielewski W. 1985a, s. 64). W związku z tym, iż artyści uznali, że mieszkańcy Lucimia stali się zaangażowanymi współtwórcami ich prac, istnienie „Grupy Działania" wydało im się już niepotrzebne i jesienią 1981 zde¬ cydowali się na jej samorozwiązanie. Był to gest o symbolicznym wręcz charak¬ terze, przypieczętowywał zniesienie - w ich przekonaniu - granicy pomiędzy nimi - zespołem artystów, a lokalną społecznością. W miejsce animującej dzia¬ łalności „Grupy" pojawia się praktyka powoływania komitetów przy realizacji poszczególnych przedsięwzięć (Chmielewski W. 1985a, s. 69). 27 Ponieważ w Lucimiu tak wiele się działo, coraz bardziej był odczuwalny brak miejsca, w którym dynamiczne życie kulturalne mogłoby się rozgrywać. Na po¬ czątku lat osiemdziesiątych rozpoczęła się budowa Domu Ludowego. Artyści byli bardzo zaangażowani w to przedsięwzięcie, szczególnie w opracowywanie jego strony wizualnej. Dzięki nim projekt budynku przygotował architekt Jan Sabiniarz, który dążył do tego, by Dom był wkomponowany w otoczenie, aby nawiązywał do lokalnej, tradycyjnej architektury. Takie podejście do problemu zabudowy nie było ówcześnie popularne, dominowała raczej nadal architek¬ toniczna brzydota. W 1983 roku, nie do końca widząc w działalności lucimskiej możliwość samo¬ realizacji, ale również z powodów osobistych, Wasilewski i Maziec definitywnie wycofują się z aktywności w Lucimiu. Nie wpływa to w jakiś drastyczny sposób na wizję i potrzebę działania pozostałych artystów. Sytuacja zmienia się natomiast w drugiej połowie lat osiemdziesiątych. Następuje wówczas pewne osłabienie aktywności środowiska lucimskiego jako całości, mniej osób jest chętnych do organizowanie imprez, mniej mieszkańców na nie przychodzi. W tym samym czasie bracia Chmielewscy zaczynają angażować swój potencjał twórczy poza Lucimiem, w Górce Klasztornej, mają więc mniej czasu i energii, by animować dotychczasowe środowisko. Zdają sobie również sprawę, że aby zmiany w lokal¬ nej społeczności były autentyczne i trwałe powinny wynikać z dobrowolnych i w miarę samodzielnych działań jej samej (Chmielewski W. 1985a, s 69). 2 7 Oczywiście, z punktu widzenia znawców tzw. sztuki ludowej użycie tego terminu w kontekś¬ cie działań lucimskich może budzić zastrzeżenia. Dali temu wyraz Aleksander Jackowski, Ewa Korulska i Hanna Szewczyk (1995, s. 27). W niniejszym tekście pomijam dyskusję na ten temat. �162 OLGA KWIATKOWSKA TELECHATA Z REWITALIZACJĄ W TLE Ponowne bardzo silne ożywienie życia w Lucimiu miało miejsce pod koniec lat osiemdziesiątych i w pierwszej połowie dziewięćdziesiątych X X w., a zwią­ zane było między innymi z realizacją projektu powstania we wsi pierwszej pol­ skiej telechaty - nowoczesnego ośrodka informacyjno-telekomunikacyjnego . Miał on być wyposażony w sieć komputerową i telekomunikacyjną służącą zaspokajaniu potrzeb mieszkańców wsi i okolicy. Dzięki dostępowi do nowocze­ snych systemów przetwarzania informacji telechata miała gwarantować uczest¬ nictwo w społeczeństwie informacyjnym oraz pomóc we wprowadzaniu licznych przemian społecznych, kulturalnych i ekonomicznych nie tylko w Lucimiu, ale na obszarze całej gminy Koronowo (Kaleta, Wieczorkowski 1993, s. 49). Przede wszystkim przewidywano, że dzięki niej nastąpi poprawa systemu telekomuni¬ kacyjnego, możliwy będzie dostęp do różnego rodzaju usług (bankowych, pocz¬ towych, telekomunikacyjnych) informacji, porad, szeroko rozumianej edukacji a także, że przyczyni się do zwiększenia miejsc pracy. Na wybór Lucimia ogrom¬ ny wpływ miało to, że artyści, którzy zaczęli od 1989 roku funkcjonować pod nazwą „Grupa 111", sama wieś i prowadzony w niej eksperyment byli już dobrze znani, nie tylko w środowiskach artystycznych, czy zajmujących się animacją kulturalną, a także związanych z badaniem i rozwojem obszarów wiejskich. Oto jak uzasadniano wybór Lucimia na miejsce realizacji projektu: 28 29 Wybierając Lucim jako miejsce realizacji pierwszego polskiego programu rewitalizacji wsi mie­ liśmy na uwadze podejmowane bez mała od 20 lat działania „Grupy 111" („Akcja Lucim") na­ kierowane na odbudowę tożsamości kulturowej jego mieszkańców. Uznaliśmy, że ten jedyny w swoim rodzaju eksperyment artystyczno-społeczny realizowany przez grupę artystów plastyków z Uniwersytetu Mikołaja Kopernika (Witold i Bogdan Chmielewscy, Wiesław Smużny) stanowi istotne wzmocnienie programu, w którym [...] przywrócenie mieszkańcom własnej podmiotowości przez wydobycie i dowartościowanie ich własnej tradycji kulturowej stanowi jedno z centralnych zadań całego przedsięwzięcia (Kaleta 1996, s. 40). Zakładano też, że długoletnie działania artystów w Lucimiu stworzą „szansę zaangażowania sił lokalnych na skalę trudną do osiągnięcia w innych społecznoś¬ ciach wiejskich" (Kaleta, Wieczorkowski 1993, s. 48). Wydaje się również, że artyści mogli być postrzegani jako odpowiednie osoby do pełnienia roli pośred¬ ników pomiędzy lokalnym środowiskiem a przybywającymi z zewnątrz specja¬ listami. Artyści bardzo zaangażowali się w projekt. Po pierwsze, w koncepcji rewitalizacji obszarów wiejskich idealnie mieściła się prowadzona przez nich działalność. Po drugie, projekt - podobnie jak aktywność „Grupy 111" - miał 2 8 Autorem idei był Henning Albrechtsen. Pierwsza telechata powstała w Szwecji w połowie lat osiemdziesiątych X X wieku. Dokładny opis jej idei, historii i prób realizacji w Polsce można znaleźć w artykule Andrzeja Kalety i Kazimierza Wieczorkowskiego pt. Telechata jako instru­ ment kulturowej odnowy wsi (1993; patrz także Gosieniecka 1996, s. 95-101). Szczegóły dotyczące wyposażenia technicznego zawiera tekst Kalety i Wieczorkowskiego. 2 9 �NOWOOSADNICTWO W LUCIMIU, CZYLI HISTORIA PEWNEGO EKSPERYMENTU 163 charakter misji ratowniczej; efektem obu miała być tętniąca życiem wieś. Ponadto, realizacja projektu wydawała się być ogromną szansą dla Lucimia. Ośrodek teleinformatyczny miał być ulokowany w budowanym przez miesz¬ kańców Domu Ludowym - co wiązało się z koniecznością rozbudowy budynku - aby w konsekwencji stać się Europejskim Domem Wiejskim (Kaleta, Wieczor¬ kowski 1993, s. 48). Jego powstanie miało być finansowane ze środków Euro¬ pejskiej Wspólnoty Gospodarczej. Idea telechaty była jednym z elementów szerszego programu odnowy wsi Lucim, realizowanego przez międzynarodowy zespół badaczy współpracujących z Instytutem Socjologii Uniwersytetu Mikołaja Kopernika w Toruniu. Ten z ko¬ lei wchodził w skład większego projektu rewitalizacji obszarów rustykalnych Europy (Kaleta 1996, s. 39). W programach tego typu bardzo mocno podkreśla się konieczność utrzymania równowagi pomiędzy środowiskiem a gospodarką człowieka, którą można osiągnąć między innymi poprzez rozwój rolnictwa ekologicznego i agroturystyki. Również w programie przygotowanym dla Lucimia te dwa elementy zajęły istotne miejsce (Zysnarska 1996, s. 66-76; Maciąg 1996, s. 77-85). Okres realizacji projektu związanego z rewitalizacją Lucimia to dla wsi czas licznych wizyt naukowców, urzędników różnego szczebla oraz dziennikarzy, a tak¬ że kilku polsko-niemieckich obozów naukowo-badawczych, w trakcie których analizowano między innymi stan środowiska przyrodniczego i społecznego wioski. To czas entuzjazmu, ale również rozbudzonych nadziei i oczekiwań. Niestety, z wielu różnorakich przyczyn, telechata nie powstała w Lucimiu. Do tej pory również nie wykończono ostatecznie i nie oddano oficjalnie do użyt¬ ku Domu Ludowego . Żaden z rolników nie zdecydował się na przestawienie swoich upraw na ekologiczne, nikt też nie zaczął prowadzić gospodarstwa agro¬ turystycznego, a sam proces rewitalizacji nie był kontynuowany. 30 KONKLUZJA W połowie lat dziewięćdziesiątych aktywność zespołowa „Grupy 111" za¬ częła ustępować działaniom indywidualnym poszczególnych jej członków, reali¬ zowanym również poza Lucimiem. Mimo że „Grupa" do dzisiaj nie ogłosiła swojego rozwiązania, to trudno mówić, by nadal istniała i działała w Lucimiu jako całość. Jej członkowie nie są już również - w takim samym stopniu jak dawniej - zaangażowani w życie wsi. Wpłynęło na to zapewne wiele różnych czynników. Prawdopodobnie znaczącą rolę odegrała tu również kwestia niezreali¬ zowania projektu stworzenia telechaty. Artyści, wiążąc swoje życie z Lucimiem, przeszli drogę od fascynacji miejs¬ cem - wiejską siedzibą, przez włączenie się w życie mieszkańców wsi, głównie 3 0 Należy zaznaczyć, że mimo tego, odbywają się w nim imprezy kulturalne, jest też wynaj¬ mowany na uroczystości rodzinne. �164 OLGA KWIATKOWSKA poprzez prezentację swojej twórczości i animowanie lokalnego środowiska, po włączenie się w przygotowanie i realizację dużego, zaplanowanego pro¬ jektu społecznego rewitalizacji wsi. Sami twórcy postrzegali swoją obecność w Lucimiu jako proces prowadzący od akcjonerskich działań ku długofalowym, w których uwzględnia się oczekiwania lokalnego środowiska i poszukuje się „wspólnego mianownika". Decydując się na działalność w Lucimiu osiągnęli poczucie wolności, przede wszystkim od „układu artystycznego" - a trzeba pamiętać, że zwłaszcza w cza­ sach PRL-u było to bardzo trudne. Zyskali również głębokie przekonanie, że ich twórczość jest istotna społecznie i potrzebna - to natomiast było szczególnie ważne w kontekście kryzysu i alienacji sztuki w latach siedemdziesiątych ubieg¬ łego wieku. Poza tym, animując tak niewielkie środowisko, mogli mieć poczucie wpływu na rzeczywistość i to, że przeobrażanie jej zgodnie ze swoim wizjami jest możliwe. Niewątpliwie, ich program i postawa miały bardzo prospołeczny charakter, wszystkie ich działania były skoncentrowane na lokalnej społeczności. Byli zainteresowani opiniami i sugestiami jej członków dotyczącymi twórczości i aktywności. Świadczyć o tym może choćby praktyka, przeprowadzanie wywia¬ dów i ankiet. Warto podkreślić tego typu stanowisko, ponieważ w świecie nowoosadników nie zawsze ma ono miejsce. Lucim, z pewnością, stał się miejscem centralnym, jeśli nie życia twórców, to bez wątpienia ich twórczości. W tekstach dotyczących działalności artystów w Lucimiu życie kulturalne wsi jest prezentowane w dużej mierze jako ich kreacja, ich żywe dzieło. Co prawda, podkreśla się, że powstało ono przy współ¬ udziale mieszkańców, ale w gruncie rzeczy to przecież oni najpierw wybrali to miejsce. Zdiagnozowali jego stan jako „sytuację zerową" i zdecydowali się je ratować angażując się w działania o charakterze animującym. Artyści oscylo¬ wali na granicy sztuki i życia wierząc, że swoimi działaniami granicę tę przekra¬ czają. Wydaje się, że rzeczywiście mniej lub bardziej przybliżali te dwa obszary do siebie, zmniejszając - tak boleśnie przez niektórych artystów odczuwany - dystans pomiędzy nimi, trudno jednak stwierdzić, że udało im się to całko¬ wicie. Sztuka prawdziwa, ważna, miała rodzić się tam, gdzie jej dotychczas brakowało, czyli w życiu mieszkańców Lucimia. Co ciekawe, nigdy nie porusza¬ li tej kwestii w odniesieniu do swojego własnego zwyczajnego życia, nigdy nie pisali o swoim codziennym bytowaniu na wsi. To także bardzo ich wyróżnia na tle innych nowoosadników. Dążyli raczej do tego, by sztuka stała się elemen¬ tem życia społeczności lucimskiej, aby była bliską jej formą ekspresji i działała na nią integrująco. Na pytanie, jakie miejsce w swoim życiu przypisali artystom i ich działaniom oraz wykreowanemu, rozsławionemu w świecie zewnętrznym, wizerunkowi Lucimia jego mieszkańcy spróbuję odpowiedzieć w drugiej części tego artykułu. �NOWOOSADNICTWO W LUCIMIU, CZYLI HISTORIA PEWNEGO EKSPERYMENTU 165 LITERATURA B u c h o w s k i M i c h a ł 1996, Klasa i kultura w okresie transformacji: antropologiczne stu­ dium przypadku społeczności lokalnej w Wielkopolsce, Les Travaux du Centre Marc Bloch, Berlin. - 2004, Zrozumieć Innego. Antropologia racjonalności, Wydawnictwo Uniwersytetu Jagiel¬ lońskiego, Kraków. B u r s z t a W o j c i e c h J. 1998, Obrzędy i symbole, [w:] tegoż, Antropologia kultury. Tematy, teorie, interpretacje, Zysk i S-ka Wydawnictwo, Poznań, s. 101-120. C h m i e l e w s k i B o g d a n 1989, Punkt oparcia, [w:] Tumult Toruński. Sztuka poza centrum (katalog wystawy), Fundacja Toruńskiej i Pomorskiej Sztuki Współczesnej „Tumult", Toruń, s. 191-193. - 1997, Od poczekalni do domu - od realności potocznej ku utopii retrospektywnej, Prze­ gląd Artystyczno-Literacki, nr 4, s. 22-24. - 2001, „Rok Polski" - odnaleziony według czasu i miejsca (wybrane realizacje z lat 1990-2001), U M K , Toruń, nlb. C h m i e l e w s k i B o g d a n i inni 1977-1978, Akcja Lucim, Socjalistyczny Związek Studen¬ tów Polskich, Kujawsko-Pomorskie Towarzystwo Kulturalne, Lucim. - 1989, Etapy, realizacje, idee, [w:] Tumult Toruński. Sztuka poza centrum (katalog wystawy), Fundacja Toruńskiej i Pomorskiej Sztuki Współczesnej „Tumult", Toruń, s. 191-192. - 1996, Odbudowa tożsamości kulturowej, [w:] Andrzej Kaleta i inni, Rewitalizacja obsza­ rów rustykalnych Europy, t. 1: Społeczność wiejska (na przykładzie wsi Lucim), Zakład Narodowy im. Ossolińskich - Wydawnictwo, Wrocław, s. 86-93. C h m i e l e w s k i W i t o l d 1982, U progu nowej sztuki ludowej, Inspiracje, nr 4, s. 12-13. - 1985a, Granice sztuki, Integracje, kwiecień, s. 61-70. - 1985b, Inspiracje i działania plastyczne w Lucimiu, Polska Sztuka Ludowa, nr 1-2, s. 23-36. - 1985c, Przepowiednie lucimskie, Polska Sztuka Ludowa, nr 1-2, s. 37-44. - 1987, Grupa Działania, [w:] Sztuka młodych 1975-1980, Młodzieżowa Agencja Wydaw¬ nicza, Warszawa, s. 270-275. - 1998, Odbudowa kulturowej tożsamości wsi, [w:] Rozwój obszarów wiejskich w perspek­ tywie integracji z Unią Europejską, Andrzej Kaleta (red.), Wydawnictwo U M K , Toruń, s. 225-235. C z a c h o w s k i H u b e r t 1999, Życiorys preparowany czyli fakty i domysły utkane w historię, Rocznik Muzeum Etnograficznego w Toruniu, t. I I , s. 141-153. D a v i e s N o r m a n 1998, Boże Igrzysko. Historia Polski, Wydawnictwo Znak, Kraków, t. I I . D e l o r m e A n d r z e j 2001, Szarość komunistycznej codzienności. Percepcja jakości życia w PRL-u, [w:] PRL z pamięci, Czesław Robotycki (red.), Wydawnictwo UJ, Kraków, s. 13-57. D z i a m s k i G r z e g o r z 1987, Kontekst artystyczny lat siedemdziesiątych, [w:] Sztuka mło¬ dych 1975-1980, Młodzieżowa Agencja Wydawnicza, Warszawa, s. 7-19. E l i a d e M i r c e a 1999, Sacrum i profanum. O istocie religijności, tłum. Robert Reszke, Wydaw¬ nictwo KR, Warszawa. G o s i e n i e c k a A n n a 1996, Telechata, [w:] Andrzej Kaleta i inni, Rewitalizacja obszarów rustykalnych Europy, t. 1: Społeczność wiejska (na przykładzie wsi Lucim), Zakład Naro¬ dowy im. Ossolińskich - Wydawnictwo, Wrocław, s. 95-101. H e r n a s C z e s ł a w 1965, W kalinowym lesie. U źródeł folklorystyki polskiej, t. 1, PIW, War¬ szawa. J a c k o w s k i A l e k s a n d e r , K o r u l s k a E w a , S z e w c z y k H a n n a 1985, O Lucimskim eksperymencie, Polska Sztuka Ludowa, nr 1-2, s. 44-48. J a w ł o w s k a A l d o n a 1988, Więcej niż teatr, PIW, Warszawa. �166 OLGA KWIATKOWSKA K a l e t a A n d r z e j , W i e c z o r k o w s k i K a z i m i e r z 1993, Telechatajako instrument kul­ turowej odnowy wsi, Kultura i Edukacja, nr 1, s. 43-52. K a l e t a A n d r z e j 1996, Lucim - środowisko przyrodnicze i społeczność lokalna, [w:] Andrzej Kaleta i inni, Rewitalizacja obszarów rustykalnych Europy, t. 1: Społeczność wiejska (na przykładzie wsi Lucim), Zakład Narodowy im. Ossolińskich - Wydawnictwo, Wrocław, s. 39-62. K o w a l s k i P i o t r 2002, Odyseje nasze byle jakie. Droga, przestrzeń i podróżowanie w kultu¬ rze współczesnej, Wydawnictwo Atla 2, Wrocław. K u n c z y ń s k a - I r a c k a A n n a 1990, Sygnały z Lucimia, Polska Sztuka Ludowa, n r 1 , s. 61-62. K u l i g o w s k i W a l d e m a r 2003, Glokalizacja po polsku: Wiejskie Alternatywne Społecz­ ności. Przypadek Wolimierza, Kultura i Społeczeństwo, nr 4 , s. 17-45. K u r o ń J a c e k , Ż a k o w s k i J a c e k 1996, PRL dla początkujących, Wydawnictwo Dolno­ śląskie, Wrocław. K w i a t k o w s k a O l g a 2004, To Make a Dreamscape Real: the role of the environment in new rural Polish settlements, [w:] De la connaissance des paysages à l'action paysagère. Recueil des résumés. Colloque International (Bordeaux 2-4 décembre 2004); CD z materiałami z konferencji - w archiwum prywatnym autorki. L a s k o w s k a - O t w i n o w s k a J u s t y n a 2004, „Swój - Obcy". Przejawy koegzystencji kul­ turowej społeczności wiejskiej i alternatywnej, [w:] Wartości uniwersalne i odrębności narodowe tradycyjnych kultur europejskich, Mieczysław Marczuk (red.), Międzynarodowa Organizacja Sztuki Ludowej - Sekcja Polska, Uniwersytet Marii Curie-Skłodowskiej - Wydział Politologii, Lublin, s. 293-301. M a c i ą g J o l a n t a 1996, Agroturystyka, [w:] Andrzej Kaleta i inni, Rewitalizacja obszarów rustykalnych Europy, t. 1: Społeczność wiejska (na przykładzie wsi Lucim), Zakład Naro¬ dowy im. Ossolińskich - Wydawnictwo, Wrocław, s. 77-85. M a l e w s k a - S z a ł y g i n A n n a 2002, Wiedza potoczna o sprawach publicznych. Rozmowy o władzy lokalnej w wybranej gminie mazurskiej w latach 1994-1995, Wydawnictwo DiG, Warszawa. M a r k i s z A g a t a 2002, Dwie skrajności współczesnej wsi. Dezintegracja wsi popegeerowskiej a świadomy wybór tworzenia nowych jakości kulturowych przez imigrantów z mia¬ sta, Masovia. Pismo poświęcone dziejom Mazur, t. 5, s. 11-130. P i o t r o w s k i P i o t r 1999, Dekada. O syndromie lat siedemdziesiątych, kulturze artystycznej, krytyce, sztuce - wybiórczo i subiektywnie, Wydawnictwo Obserwator, Poznań. Rocznik Statystyczny... 1978, Rocznik Statystyczny woj. bydgoskiego 1977, Wojewódzki Urząd Statystyczny w Bydgoszczy, Bydgoszcz. Rocznik Statystyczny... 1977, Rocznik Statystyczny woj. toruńskiego 1977, Wojewódzki Urząd Statystyczny w Toruniu, Toruń. R o b o t y c k i C z e s ł a w 1998, Nie wszystko jest oczywiste, Wydawnictwo Uniwersytetu Jagiel¬ lońskiego, Kraków, s. 146-156. S m u ż n y W i e s ł a w 1989, „Wyciąg z Lucimia", [w:] Tumult Toruński. Sztuka poza centrum (katalog wystawy), Fundacja Toruńskiej i Pomorskiej Sztuki Współczesnej „Tumult", Toruń, s. 190-191. S u l i m a R o c h 2000, O imionach widywanych na murach, [w:] tegoż, Antropologia codzien¬ ności, Wydawnictwo Uniwersytetu Jagiellońskiego, Kraków, s. 53-92. S z t a n d a r a M a g d a l e n a 2001, „Miejsca święte i miejsca przeklęte". Szkic o antyurbanizmie „Wiejskich Społeczności Alternatywnych", [w:] Przestrzenie, miejsca, wędrówki. Kategoria przestrzeni w badaniach kulturowych i literackich, Piotr Kowalski (red.), Wydawnictwo Uniwersytetu Opolskiego, Opole, s. 51-78. - 2002, Alternatywne „ucieczki" w kulturze masowej, [w:] Kultura popularna, Wiesław Godzic, Agnieszka Fulińska, Mirosław Filciak (red.), Rabid, Kraków, s. 59-67. �NOWOOSADNICTWO W LUCIMIU, CZYLI HISTORIA PEWNEGO EKSPERYMENTU 167 - 2003, Sposoby na „ludowość". „Powrót do źródeł" i idea działań alternatywnych, [w:] Materiały pokonferencyjne: Tradycja z przyszłością, Towarzystwo Naukowe Sando­ mierskie, Sandomierz, s. 45-65. T u r n e r V i c t o r W., 2004, Liminalność i communitas, [w:] Badanie kultury. Elementy teorii antropologicznej. Kontynuacje, Marian Kempny, Ewa Nowicka (red.) Wydawnictwo Nau¬ kowe PWN, Warszawa, s. 240-266. W o j c i e c h o w s k i A l e k s a n d e r 1992, Czas smutku, czas nadziei. Sztuka niezależna lat osiemdziesiątych, Wydawnictwo Artystyczne i Filmowe, Warszawa. W y k a A n n a 1983, O awangardowym stylu alternatywnym, [w:] Style życia, obyczaje, ethos w Polsce lat siedemdziesiątych - z perspektywy roku 1981, Andrzej Siciński (red.), Instytut Filozofii i Socjologii PAN, Warszawa, s. 109-124. Z y s n a r s k a E w a 1996, Ekologizacja rolnictwa, [w:] Andrzej Kaleta i inni, Rewitalizacja obszarów rustykalnych Europy, t. 1: Społeczność wiejska (na przykładzie wsi Lucim), Zakład Narodowy im. Ossolińskich - Wydawnictwo, Wrocław, s. 66-76. Ż y d o w i c z M a r e k 1989, Kilka uwag o powojennej rzeczywistości Torunia. Rozmowa z Januszem Boguckim, [w:] Tumult Toruński. Sztuka poza centrum (katalog wystawy), Fundacja Toruńskiej i Pomorskiej Sztuki Współczesnej „Tumult", Toruń, s. 14-18. OLGA KWIATKOWSKA "NEW SETTLEMENT" I N THE V I L L A G E OF L U C I M . THE HISTORY OF A PARTICULAR SOCIAL A N D ARTISTIC EXPERIMENT Summary The term "new settlement" refers to a particular social and cultural phenomenon. It means migration of town and city dwellers to the country in quest for realization o f alternative ways of life. Such cases have already become the subject of interest for ethnographers and anthropo­ logists. The problem usually studied is that of mutual relationships between the "newsettlers" and the village community they come to live in, i.e. relationship between two social groups with different ways o f life. The author of the article emphasizes another aspect of such situation, namely the inner differentiation of the local community itself, suggesting that the consequences of that differentiation should be taken into account in the research of the subject. The text presented here is the first part of the work. In it the author presents and analyzes the case of the village of Lucim-social and artistic experiment realized by a group of town artists who came to live in that village in the second half of the 20 century. In her analysis the author includes the artists' motives for moving to the country, the way they perceive the village and its inhabitants and the way they understand their role as organizers of local cultural activities. The history o f the "new settlement" is reconstructed as described by the "new-settlers" them¬ selves. In the second part to be published in the next issue of "Etnografia Polska" that history w i l l be completed by the perspective of the villagers. Their views have been expressed in long interviews recorded during the author's fieldwork in the years 2003 and 2004.Thus the selected villagers' memory has been "penetrated" and two perspectives are juxtaposed, resulting in many-sided presentation of the phenomenon. th Translated by Anna Kuczyńska � https://zbiory.etnologia.uw.edu.pl/files/original/1659b184c2773f58ea22d42e91bfb43d.pdf 6f3459c8d7848357c28a7796cc600657 Dublin Core The Dublin Core metadata element set is common to all Omeka records, including items, files, and collections. For more information see, http://dublincore.org/documents/dces/. Title A name given to the resource Etnografia Polska Subject The topic of the resource etnografia, etnologia Description An account of the resource czasopismo Date A point or period of time associated with an event in the lifecycle of the resource 1958- Rights Information about rights held in and over the resource Licencja PIA Format The file format, physical medium, or dimensions of the resource pdf Language A language of the resource polski Creator An entity primarily responsible for making the resource IAiE PAN ( d.IHKM PAN) Publisher An entity responsible for making the resource available IAiE PAN Text A resource consisting primarily of words for reading. Examples include books, letters, dissertations, poems, newspapers, articles, archives of mailing lists. Note that facsimiles or images of texts are still of the genre Text. Dublin Core The Dublin Core metadata element set is common to all Omeka records, including items, files, and collections. For more information see, http://dublincore.org/documents/dces/. Relation A related resource oai:cyfrowaetnografia.pl:publication:5241 Rights Information about rights held in and over the resource PIA Licencja PIA Date A point or period of time associated with an event in the lifecycle of the resource 2006 Subject The topic of the resource Nowoosadnicy Identifier An unambiguous reference to the resource within a given context oai:cyfrowaetnografia.pl:4865 Title A name given to the resource Nowoosadnictwo w Lucimiu, czyli historia pewnego eksperymentu artystyczno-społecznego./ ETNOGRAFIA POLSKA 2006 t.50 Description An account of the resource ETNOGRAFIA POLSKA 2006 t.50, s.197-211 Creator An entity primarily responsible for making the resource Kwiatkowska, Olga Language A language of the resource pol Publisher An entity responsible for making the resource available Instytut Archeologii i Etnologii PAN Format The file format, physical medium, or dimensions of the resource application/pdf PDF Text Text capture metadata for PDF documents Text „Etnografia Polska", t. L: 2006, z. 1-2 PL ISSN 0071-1861 OLGA KWIATKOWSKA Katedra Etnologii, Uniwersytet Mikołaja Kopernika w Toruniu NOWOOSADNICTWO W LUCIMIU, CZYLI HISTORIA PEWNEGO EKSPERYMENTU ARTYSTYCZNO - SPOŁECZNEGO. CZĘŚĆ I I 1 WSTĘP Od końca lat siedemdziesiątych do połowy lat dziewięćdziesiątych ubiegłego wieku we wsi Lucim funkcjonowała grupa artystów związanych z Toruniem i Bydgoszczą . Ich obecność i działalność we wsi analizuję przez pryzmat kate­ gorii nowoosadnictwa. Terminem tym określa się zjawisko migracji z miasta na wieś w poszukiwaniu miejsca, w którym będzie możliwa realizacja alternatyw­ nego - w stosunku do dominujących wzorców - stylu życia. W tej perspektywie artyści jawią się jako nowoosadnicy - czyli ludzie, którzy dokonali świadomego wyboru miejsca swojego osiedlenia, zgodnego z wyznawanymi wartościami oraz podzielaną wizją świata i kondycji człowieka (więcej patrz: Kwiatkowska 2005). Jak zaznaczałam analiza zjawiska nowoosadnictwa wymaga, oprócz koncentra¬ cji na samych nowoosadnikach i ich działalności, skierowania uwagi także na środowisko lokalne. Jest to konieczne ze względu na fakt, że również ono bierze udział w tym procesie. Warto więc w tym kontekście próbować odpowiedzieć na pytania, w jaki sposób lokalna społeczność postrzega nowoosadników, jak inter¬ pretuje ich działania i jak widzi wzajemne relacje. Takie ujęcie problemu pozwoli przyjrzeć się zjawisku nowoosadnictwa z innej, nie mniej ważnej perspektywy, dopełnić jego obraz i uwzględnić jego polifoniczność (tamże, s. 148-150). 2 3 W pierwszej części artykułu została przedstawiona próba odtworzenia historii nowoosadnictwa w Lucimiu na podstawie utrwalonej w materiałach pisanych perspektywy artystów. Powstała ona na bazie analizy tekstów ich autorstwa oraz komentatorów ich działań, pisanych w latach, kiedy grupa funkcjonowała w Lucimiu. Obecnie prezentowana część jest próbą dopełnienia tej historii poprzez prezentację perspektywy środowiska lokalnego. Jest poszukiwaniem 1 Prezentowany tutaj artykuł stanowi drugą część tekstu, który ukazał się w ubiegłorocznym tomie „Etnografii Polskiej" (Kwiatkowska 2005). Obie części są fragmentem większej całości, realizowanej w ramach tematów badawczych Katedry Etnologii U M K w Toruniu. Wieś wchodzi w skład gminy Koronowo leżącej w granicach obecnego województwa ku¬ jawsko-pomorskiego. Bogdan i Witold Chmielewscy, Wiesław Smużny, Andrzej Maziec i Stanisław Wasilewski (dwaj ostatni wycofali się z działalności w Lucimiu w 1983 roku). 2 3 �198 OLGA KWIATKOWSKA odpowiedzi na pytanie, jakie miejsce w swoim życiu mieszkańcy Lucimia przy­ pisali artystom i ich działaniom oraz wykreowanemu, rozsławionemu w świecie zewnętrznym, wizerunkowi ich własnej wsi. Ta część powstała na bazie „pene­ trowania" pamięci wybranych osób mieszkających w Lucimiu w trakcie wywia­ dów - rozmów przeprowadzonych przeze mnie w ramach badań terenowych w 2003 i 2004 roku. W połowie lat osiemdziesiątych ubiegłego wieku Hanna Szewczyk, omawia­ jąc z Aleksandrem Jackowskim i Ewą Korulską przypadek lucimski, powiedziała: „[n]ajbardziej interesuje mnie, jakie ślady tych teraz już zaniechanych działań odnajdziemy w kulturze Lucimia za 20 czy 30 lat, gdy dzieci, z którymi przede wszystkim współpracują członkowie Grupy, zdążą się zestarzeć" (Szewczyk i inni 1985, s. 46). Zdanie to stanowiło dla mnie jedną z inspiracji do podjęcia badań w Lucimiu. Idąc wyznaczonym przez nie tropem, ale zawężając jego zakres, można zapytać, jakie ślady obecności artystów znajdziemy w pamięci członków społeczności lucimskiej? PAMIĘĆ I NARRACJA Współcześnie w humanistyce i naukach społecznych wiele miejsca poświęca się zagadnieniu pamięci (patrz: Kaniowska 2003, s. 57) . Według francuskiego historyka Pierre'a Nory przeżywamy w ogóle „[n]a całym świecie [...] nadejście czasu pamięci" (2001, s. 37). Ma się to objawiać w erupcji najrozmaitszych form działań różnych grup społecznych i jednostek zogniskowanych wokół kwestii związanych z ich prawdziwą i/lub wyimaginowaną przeszłością. Proces ten na¬ rasta od ponad ćwierćwiecza i polega przede wszystkim na kształtowania nowe¬ go stosunku do przeszłości. Przez długi czas w ramach historii jako dziedziny wiedzy dążono do formułowania jednej wersji dziejów, zdając sobie oczywiście sprawę z istnienia wielu odmiennych pamięci (tamże, s. 41). „Era pamięci" (tam¬ że, s. 39), która „zapanowała" na poziomie życia społecznego w dużej mierze przyczyniła się do tego, że aktualnie różnorodne pamięci zbiorowe, szczególnie te dotychczas marginalizowane w dominującym nurcie, stały się również przed¬ miotem zainteresowania wielu historyków. Zajmują się oni ich rekonstrukcją oraz artykulacją w obszarze swojej dyscypliny, a także życia społecznego. 4 Intensywna obecność i działalność artystów jako grupy w Lucimiu należy w tej chwili do przeszłości. Kluczową kategorią, jaka się pojawia przy próbie od-tworzenia historii nowoosadnictwa w tej wsi z perspektywy środowiska lokalnego jest właśnie pamięć. W związku z tym, że ma ona strukturę narracyjną, a „rozpatrywać i badać pamięć to badać narracje o przeszłości" (Kaniowska 2003, s. 62) druga istotna kategoria, którą można w tym kontekście zastosować, to narracja. 4 Spektakularnym przykładem tego zainteresowania w ramach antropologii kulturowej są dwa zeszyty „Polskiej Sztuki Ludowej. Konteksty" z 2003 roku (nr 1-2, 3-4) poświęcone w całości kwestiom pamięci. �NOWOOSADNICTWO W LUCIMIU, CZYLI HISTORIA PEWNEGO EKSPERYMENTU 199 Przedmiotem mojego zainteresowania jest to, czy artyści i ich działalność jest pamiętana przez członków społeczności Lucimia, a jeśli tak, to jakie miejsce w ich pamięci te minione wydarzenia zajmują oraz, jaki obraz nowoosadnictwa wyłania się z ich wspomnień. Moja uwaga koncentruje się więc na ich narracjach dotyczą¬ cych określonego tematu. Jest tak, ponieważ to właśnie w formie narracji pamięć interesujących mnie minionych wydarzeń została mi udostępniona w trakcie wy¬ wiadów. Jeśli przyjąć dodatkowo, że „[n]arracja jest sposobem rozumienia świa¬ ta przez ludzi" (Trzebiński 2002, 17), to analizując je można szukać odpowiedzi, jak obecności artystów w ich wiosce była rozumiana przez mieszkańców Lucimia. W tym kontekście, przedstawioną przeze mnie dotychczas historię nowoosadnictwa w Lucimiu z perspektywy artystów (Kwiatkowska 2005) można również widzieć jako odtworzenie jednej z narracji na ten temat, narracji samych nowoosadników dotyczącej ich własnej obecności i działalności we wsi. Przyjmuję, że relacja między nowoosadnikami a społecznością lokalną Lucimia miała charakter kontaktu międzykulturowego (tamże 2005, s. 149) i w związku z tym zakładam, że narracje obydwu tych środowisk, odnoszące się do interesujących mnie kwestii, mogą być odmienne. Oprócz tego, że różnica pomiędzy nimi może wynikać z fak¬ tu, że zostały sformułowane z perspektywy odrębnych grup kulturowych, łączy się ona również z tym, że różny jest czas i medium ich artykulacji. W pierwszym wypadku narracja była utrwalana w piśmie prawie na bieżąco, w trakcie rozgry¬ wania się zjawiska, a więc podlegała regułom piśmienności. Zyskała w ten sposób charakter ustabilizowany, zastygły i bardzo spójny. Narracje środowiska lokalnego natomiast były mi dostępne w formie oralnej z wszystkimi jej konsekwencjami i czynione z odległej perspektywy czasowej w stosunku od wydarzeń. Dodatko¬ wo, jako że przy analizie nowoosadnictwa wykorzystuję odwołującą się do kon¬ cepcji Pierre'a Bourdieu propozycję Michała Buchowskiego (1996, s. 15-22), postulującą widzenie konkretnej społeczność wioskowej jako takiej, w ramach, której istnieją zróżnicowane klasy społeczne rozporządzające odmiennymi for¬ mami kapitału ekonomicznego, społecznego, symbolicznego i kulturowego, za¬ kładam, że w ramach lokalnego środowiska lucimskiego może funkcjonować wiele różnych pamięci, a zatem i narracji na temat nowoosadnictwa. Pamięć jako taka jest przede wszystkim zogniskowana wokół przeszłości, jej podstawowe funkcje to przechowywanie, organizowanie, przywoływanie i wy¬ woływanie tego, co minęło. Wielu badaczy analizujących fenomen pamięci zwra¬ ca jednak uwagę, że nie odnosi się ona wyłącznie do przeszłości, ale że pozostaje również w silnej relacji z teraźniejszością i przyszłością. Warto w tym kontekście przywołać dwa terminy stosowane przez Paula Ricoeura (1995, s. 23), a miano¬ wicie przestrzeń doświadczenia i horyzont oczekiwań (patrz także: Mamzer 2003, s. 145). Pierwszy z nich odnosi się do obszaru przeszłości jednostki. To do niego przede wszystkim przypisana jest pamięć Ja. Jednocześnie stanowi 5 5 Terminy te Ricoeur (2005 s. 23) zaczerpnął z prac Reinera Kosellecka. W swoich rozważa¬ niach odnosi się i do poziomu jednostki, i do poziomu zbiorowości, nie zawsze jednak wiadomo, o którym z nich mówi w danym momencie. W moim tekście wykorzystuję jego uwagi dotyczące egzystencji jednostki. �200 OLGA KWIATKOWSKA on punkt odniesienia dla tego, co mieści się już w horyzoncie oczekiwań, a więc pragnień, obaw, przewidywań, projektów, marzeń Ja, tego wszystkiego, co skie­ rowane jest ku przyszłości. Pomiędzy tymi obszarami istnieje polaryzacja, a jedno­ cześnie zachodzi przepływ, który jest możliwy dzięki pośrednictwu żywej teraź­ niejszości. Teraźniejszość, w tym przypadku, nie jest rozumiana wyłącznie jako punkt pomiędzy czymś przedtem i czymś potem, ale stanowi „dialektyczną me­ diację pomiędzy przestrzenią doświadczenia i horyzontem oczekiwań w tej mie­ rze, w jakiej jest wypełniona niedawną przeszłością a nadciągającą przyszłością" (Ricoeur 1995, s. 24). Powyższe powiązania jasno pokazują uwikłanie pamięci w przeszłość, teraźniejszość i przyszłość jednostki. Jednocześnie pomiędzy tymi trzema elementami czasowego wymiaru egzystencji ludzkiej ma miejsce odwrot¬ ny ruch. Jednostka interpretuje wydarzenia z przeszłość poprzez pryzmat jej „tu i teraz" oraz poprzez wizje jej przyszłości. Co prawda, przeszłość ma charakter zamknięty, nie podlega więc zmianie, to co się wydarzyło nie może się odstać, ale „sens tego, co się zdarzyło, nie jest ustalony raz na zawsze" (Ricouer 1995, s. 35). W zależności od tego, jaka jest obecna sytuacja jednostki i jej cele, inter­ pretacja i ocena przeszłości może się zmieniać. Z tej perspektywy określany jest sens przeszłości (Heidegger, za: Kaniowska 2003, s. 61; patrz też Rosner 2003, s. 20-22). Jednocześnie należy mieć na uwadze fakt, że pamięć ze swej natury jest „selektywna, wybiórcza, obciążona wartościowaniem, przysłonięta rozmai¬ tymi normatywnymi schematami" (Kaniowska 2003, s. 60), dlatego staje się rów¬ nież obszarem przekłamań i różnorakich kreacji Ja. Dzięki strukturze narracyjnej pamięci następuje synteza tego, co różne i odręb¬ ne, pojawia się „dysharmonijna harmonia pomiędzy momentem zdarzenia a mo¬ mentem rozpoznania, uzgadniania nieciągłość wspomnień zakrzepłych w opowie¬ dziane epizody z ciągłością pamięci, która znajduje wyraz w spójności opowiadanej historii" (Ricouer 1995 s. 29). Przeszłe wydarzenia są widziane i werbalizowane w logicznym porządku przyczynowo-skutkowym tak, by były zrozumiałe dla nar¬ ratora. W ten sposób pamięć nadaje sens przeszłości i pozwala jednostce postrze¬ gać to, co się je wydarzyło w związku z jej teraźniejszą i przyszłą biografią. Wielu badaczy podkreśla, że kwestie dotyczące pamięci i narracji odgrywają bardzo istotną rolę w procesie kształtowania i funkcjonowania tożsamości jednostek . Podstawową techniką badawczą, jaką stosowałam w Lucimiu, był wywiad pogłębiony, od czasu do czasu „przeplatany" techniką wywiadu projekcyjnego (na ten temat patrz: Olechnicki 2003, s. 171). Było to przede wszystkim możliwe od momentu, kiedy część rozmówców udostępniła mi fotografie związane z wy¬ darzeniami kreowanymi przez artystów i mogłam się posługiwać ich kopiami w trakcie kolejnych rozmów. Fotografie mogą stymulować pamięć . Prezentacja zdjęć minionych wydarzeń wywoływała i ogniskowała pewne wątki narracyjne, czasami ożywiała te, które wydawały się już zamierać. 6 7 8 6 Przy czym nie chodzi tutaj o narracyjną strukturę ograniczoną wyłącznie do obszaru pamięci. Chodzi tu przede wszystkim o narracyjną koncepcję tożsamości jednostki ludzkiej (więcej patrz: Rosner 2003; Giddens 2002). Nie koncentruję się tu na - skądinąd ogromnie ciekawym - wątku relacji pomiędzy foto¬ grafią i pamięcią. Więcej na ten temat patrz np. Bartuszek 2005; Olechnicki 2003. 7 8 �NOWOOSADNICTWO W LUCIMIU, CZYLI HISTORIA PEWNEGO EKSPERYMENTU 201 Kończąc ogólne rozważania na temat pamięci i narracji warto zaznaczyć, że moja relacja na temat narracji mieszkańców Lucimia dotyczących nowoosadników ma również postać narracji. Przy czym jej celem nie jest ustalanie obiek¬ tywnych faktów, nie stanowi ona poszukiwania odpowiedzi, jak było naprawdę, jest natomiast interpretacją w postaci autorskiej narracji. I to interpretacją kolej¬ nego stopnia, ponieważ interpretuje interpretacje minionych wydarzeń wyrażone przez samych członków środowiska lokalnego. Jak trafnie zauważa Katarzyna Kaniowska (2003, s. 59) „[o]dkrycie przeszłości oznacza jedynie odkrycie za¬ słon interpretacji, z którymi - jako faktycznymi źródłami - stykają się rekonstruktorzy i narratorzy tego wszystkiego, co «mówi nam» o przeszłym świecie". NARRACJE LUCIMSKIE Oczywiście pamięć lucimian o nowoosadnictwie „rozgrywającym się" w ich wsi można analizować z różnych punktów widzenia i pod wieloma kątami. Kaniowska, rozważając zagadnienie pamięci w obszarze antropologii kulturo¬ wej, wyróżniła trzy podstawowe sposoby jej rozumienia: jako źródło wiedzy, jako przedmiot wiedzy oraz jako narzędzie poznania (2003, s. 58-64). Przedmiot mojego zainteresowania z jednej strony, koresponduje z pierwszym sposobem ujmowania pamięci. Zgodnie z nowymi paradygmatami nie dążyłam do pozna¬ nia jakiegoś „prawdziwego" przebiegu zdarzeń, ale skupiłam się na interpreta¬ cjach wybranych członków społeczności na ten temat. Z drugiej strony, istotny był dla mnie także ostatni ze sposobów rozumienia pamięci wyróżniony przez badaczkę, ponieważ interesowały mnie podobieństwa i różnice w rozumieniu i konceptualizowaniu przeszłej obecności artystów we wsi. Próbowałam też usta¬ lić, jakie czynniki determinują taki stan rzeczy. Spektrum postaw wobec moich propozycji rozmowy na temat działalności artystów w Lucimiu było zróżnicowane. Część indagowanych w ogóle odma¬ wiała dialogu i tu pojawiły się dwa typy uzasadnień. Po pierwsze, deklarowano brak wiedzy, czy raczej brak pamięci zbyt odległych wydarzeń, po drugie, okazy¬ wano brak zainteresowania proponowanym tematem. Jednocześnie część z tych osób wskazywała na ludzi w Lucimiu, do których powinnam się udać, jako że posiadają oni odpowiednie kompetencje i na pewno zdecydują się na wywiad . Na tej podstawie można wyróżnić dwie grupy. Większa z nich nie była zaintere¬ sowana formowaniem, a na pewno udostępnianiem mi narracji na temat arty¬ stów. Mniejsza zaś, którą można nazwać grupą aktywistów, z perspektywy człon¬ ków pierwszej, dysponowała odpowiednią wiedzą na interesujący mnie temat . Można powiedzieć, że mamy tu do czynienia ze zjawiskiem przyznawania przez jedną grupę innej grupie monopolu na wyrażanie pamięci zbiorowej. I to właśnie ten jej rodzaj jest postrzegany jako wart udostępniania osobom z zewnątrz. Same 9 10 9 Robiła tak również część osób, które decydowały się na rozmowę ze mną. Zjawisko o podobnym charakterze, choć występujące w odmiennym kontekście, bo zwią¬ zanym z kreowania lokalnej historii Wojnicza, opisywał Czesław Robotycki (1998, s. 55). 1 0 �202 OLGA KWIATKOWSKA reakcje na przeprowadzenie wywiadów są o tyle ważne, że wyrażenie zgody lub odmowa same w sobie mają już charakter znaczący i w pewien sposób wskazują na rodzaj stosunku do przeszłej obecności artystów oraz stopień przywiązywania do niej wagi w kontekście własnej biografii i społeczności. Część z tych osób, które wyraziły zgodę na przeprowadzenie wywiadu, nie zgadzała się na jego rejestrację. Najczęściej miało to miejsce w przypadku, kiedy ocena działalności artystów i jej konsekwencji dla wsi była negatywna. Osoby te decydowały się na zwerbalizowanie i udostępnienie mi swojej narracji, ale chciały by miała ona charakter ulotny. Kolejną grupę stanowili ludzie, którzy reagowali pozytywnie na propozycję rozmowy, zgadzając się również na jej nagrywanie. Często budowali oni bardzo długie, obfite i barwne narracje, ale i na tym pozio¬ mie pojawiały się kolejne różnice w postawach. Prowadząc wywiady miałam udział w budowaniu narracji poszczególnych rozmówców. Już samo zognisko¬ wanie uwagi na artystach zakreślało pożądany przeze mnie jej zakres tematycz¬ ny. Również pytania, które zadawałam sugerowały pewne tropy. I tu część roz¬ mówców ignorowała proponowane przeze mnie „reguły gry". W konsekwencji ich narracje „odpływały" od proponowanych przeze mnie wątków, krążąc wokół różnych istotnych i - co znaczące - ważniejszych dla narratorów problemów. Część rozmówców jednak dzieliła się ze mną opowieściami rzeczywiście zorga¬ nizowanymi wokół postaci artystów oraz ich działalności i , mimo że tu również pojawiały się wątki poboczne, to nigdy nie były one dominujące. O treści oraz długości opowieści decydowały przede wszystkim stopień zaangażowania roz¬ mówcy w realizację działań animowanych przez artystów oraz - związana z tym w dużej mierze - ilość kontaktów z twórcami. Na to zaś wpływało kilka mogą¬ cych się krzyżować i nakładać na siebie czynników. Po pierwsze, poczucie kom¬ petencji i obowiązku wypływające z pełnionych funkcji w lokalnej społeczności, w tym również w oficjalnej strukturze władzy. Ogromną role odgrywa tutaj po¬ strzeganie działalności artystów przez pryzmat kategorii sztuki i szerzej - kultur y , tę zaś traktuje się jako wartość samą w sobie, nie wymagającą uzasadnienia. Władza ma obowiązek dbać o nią i stwarzać warunki umożliwiające mieszkań¬ com dostęp do niej. Po drugie, umiejętność i potrzeba odbioru sensów zawartych w realizacjach artystów i walorów estetycznych, wiążąca się z kapitałem kul¬ turowym poszczególnych członków społeczności. Po trzecie, pewien typ wraż¬ liwości na wypowiedź artystyczną, nie wynikający z kapitału kulturowego, ale z indywidualnych cech charakteru. 11 12 WĄTKI W tym miejscu chciałabym się skupić na prezentacji i analizie dwóch wybra¬ nych, ale szczególnie istotnych wątków tematycznych, które przewijały się w narracjach moich rozmówców, a mianowicie na motywie obecności artystów 1 1 1 2 Chodzi tu o wąskie, wartościujące rozumienie kultury. Mam tu na myśli lokalną, oficjalną strukturę władzy. �NOWOOSADNICTWO W LUCIMIU, CZYLI HISTORIA PEWNEGO EKSPERYMENTU 203 w Lucimiu oraz motywie ich działań artystycznych. Oczywiście wątki te łączą się ze sobą. Można powiedzieć, że prezentacja pierwszego stanowi wprowa¬ dzenie do następnego. Jak już wspomniałam, duży wpływ na pojawienie się tych, a nie innych treści w narracjach miały zadawane przeze mnie w trakcie wywiadów pytania. OBECNOŚĆ. AKCJA L U C I M , GRUPA DZIAŁANIA CZY GRUPA 111? Stopień znajomości imion i nazwisk artystów wśród moich rozmówców był zróżnicowany. Część z nich doskonale się w tej materii orientowała, potrafiła wymienić wszystkich, łącznie z postaciami dwóch fotografików, którzy zaprze¬ stali działalności w Lucimiu na początku lat osiemdziesiątych ubiegłego wieku. Zdarzały się jednak osoby, które miały problemy z wyliczeniem wszystkich arty¬ stów, czasem deklarowały przy tym, że znają ich z widzenia i nawet jeśli nie pamiętają ich imion i nazwisk, to każdego z nich rozpoznają. Jeśli chodzi o okreś¬ lenia zbiorowe, to najczęściej przewijała się nazwa Akcja Lucim oraz Grupa Działania , nie stosowano natomiast prawie wcale określenia Grupa 111 . Duża część rozmówców określała twórców po prostu mianem artystów. Niektórzy wspominali, że na początku, kiedy ci pojawili się w Lucimiu, określano ich mia¬ nem 'studenci', mówiono studenci przyjechali ( X A ) . Słaba orientacja w ewo¬ luowaniu nazwy grupy oraz jej przyczynach może świadczyć o nieistotności tych kwestii dla lokalnego środowiska. 13 14 15 16 Pamięć o pierwszym spotkaniu z artystami w większości przypadków jest „roz­ myta". Od czasu pojawienia się ich we wsi upłynęło prawie 30 lat. Pytani o tę kwestię zazwyczaj zamykali sprawę krótkim: nie pamiętam. Tylko niektórzy byli w stanie lub próbowali to ustalić i wskazywali, że miało to miejsce na zebraniu . Pierwszą reakcją na pojawienie się artystów w Lucimiu była ciekawość. Towarzy¬ szyła ona również pierwszym akcjom twórców. Świetnie obrazują to słowa jednej z zaangażowanych we współpracę lucimianek: ludzie mówili miedzy sobą „oj, po co oni tu przyjechali, a co tu będą robić ", no bo to dla wszystkich była nowość, bo jeżeli takie coś [wcześniej] się [tutaj] nie działo " (XB); czy słowa innej, równie zaangażowanej, osoby: [o]ni działali, my żeśmy wszyscy chodzili, bo to było cie­ kawe, nie, dla ludzi [...], każdy na płotach, na wszystkim ludzi [było] pełno (XC). 11 1 1 3 8 Nazwa rocznych działań artystycznych realizowanych we wsi w 1911 roku. Inicjowały one twórczą obecność artystów w Lucimiu. Nazwa, pod którą artyści funkcjonowali w latach 1918-1981. Nazwa przyjęta przez artystów w roku 1989. W skład grupy nie wchodzili już Wasilewski i Maziec. Imiona i nazwiska autorów cytowanych tu wypowiedzi zostały zastąpione symbolami: X A , X B , XC, X D , XE, XF, XG, X H , X I itd. Chodzi o specjalnie zwołane zebranie wiejskie, na którym artyści zaprezentowali koncep¬ cje „Akcji Lucim". Wszystkie cytowane wypowiedzi pochodzą z przeprowadzonych przeze mnie wywiadów rejestrowanych na kasetach magnetofonowych. 1 4 1 5 1 6 1 1 1 8 �204 OLGA KWIATKOWSKA Zupełnie inną perspektywę ma osoba, której uczestnictwo w działaniach przy­ pada na okres, kiedy artyści byli już zadomowieni w Lucimiu: nie pamiętam kiedy się zetknąłem z [artystami], to było dla mnie [...] coś zupełnie naturalnego, jakby część życia Lucimia, [...] to [nie] było dla mnie nic nadzwyczajnego, tylko [...] takie święto [...], które było po prostu w kalendarzu, miało tak być, to było normalne dla mnie, ja przychodziłem po prostu na [ich] działania [...], byłem odbiorcą działań i nawet nie zastanawiałem się, że to jest coś niespotykanego, to znaczy wiedziałem, że to jest niespotykane gdzie indziej, że to jest tylko tu w Lucimiu u nas, ale z drugiej strony, to było już tutaj naturalne (XD). Odmienność wyglądu artystów (brody, u niektórych długie włosy, odzież), która mogła budzić w małej społeczności zainteresowanie, z dzisiejszej perspek­ tywy nie jest podkreślana. Prawdopodobnie łączy się to z oswojeniem obecności twórców poprzez te wszystkie minione lata. Dużą rolę w tej kwestii mogła rów¬ nież odegrać sama kategoria Artysty, do której postacie twórców były przypisa­ ne. Zaklasyfikowanie nowej osoby do odpowiedniej kategorii pozwala ludziom uzasadnić jej odmienność i przejść nad nią do porządku dziennego. Wykrystali­ zowana pod koniec X I X wieku w kulturze nowożytnej i egzystująca do dzisiaj, również na poziomie świadomości potocznej, figura Artysty jako kogoś odmien¬ nego, oryginalnego, wyrastającego ponad przeciętność, także spełnia taką rolę. W tej perspektywie artysta nie tylko może, lecz nawet powinien być inny. Powód, dla którego artyści wybrali na swoją działalność Lucim nie jest dla wszystkich jasny. Większość twierdzi, że nie wie, jakie były tego przyczyny, niektórzy próbują to uzasadniać tym, że Lucim się artystom po prostu spodobał. Osoby, które miały bliższe kontakty z twórcami wskazują, że decydującą rolę odegrał tu zakup domu na Kadzionce przez braci Chmielewskich. Uzasadnienia postępującego z czasem spadku zainteresowania działalnością artystów i uczestnictwa w inspirowanych przez nich projektach są różne. Od wskazania na zwiększenie się repertuaru dostępnej rozrywki m.in. przez pojawie¬ nie się video i większej liczby programów telewizyjnych, poprzez zmniejszenie się atrakcyjność propozycji twórców, czy zmianę w postawie ludzi w stosunku do aktywności na płaszczyźnie społecznej w ogóle i wycofanie się ich w obszar życia prywatnego po odejście pokolenia, które wykazywało dużą aktywność. Trzeba wziąć pod uwagę, że działalność artystów jako grupy rozpoczęła się pod koniec lat siedemdziesiątych i trwała do połowy lat dziewięćdziesiątych. W tym czasie miała miejsce zmiana ustroju państwa i wiele związanych z nią przekształ­ ceń ekonomiczno-gospodarczych oraz społecznych, których konsekwencje miesz­ kańcy Lucimia odczuwają do dzisiaj. Jedną z najbardziej dotkliwych jest wysoki stopień bezrobocia. W latach dziewięćdziesiątych ubiegłego wieku zwolnionych z pracy zostało wielu dwuzawodowców pracujących w pobliskim Koronowie 19 20 1 9 Artyści, nawiązując do tradycji, tworzyli autorskie scenariusze poszczególnych świąt zwią­ zanych z kalendarzem liturgicznym i życiem rolników. Nazwa jednej z części Lucimia. Bracia Chmielewscy w 1976 roku kupili tam zrujnowaną zagrodę wiejską z poł. X I X wieku. Warto podkreślić, że Kadzionka leży w granicach wsi, ale jest położone na jej uboczu. 2 0 �NOWOOSADNICTWO W LUCIMIU, CZYLI HISTORIA PEWNEGO EKSPERYMENTU 205 czy Bydgoszczy. Zatrudnienie straciła też duża część mieszkańców w wyniku likwidacji miejscowego PGR-u (Duthweiler 1996). To jeszcze bardziej pogłębiło i tak już istniejący podział pomiędzy rolnikami indywidualnymi i pracownikami dawnego PGR-u. Odwołując się do koncepcji Pierra Bourdieu można powiedzieć, że habitusy mieszkańców Lucimia, ukształtowane w okresie PRL-u, nie spraw¬ dziły się w nowych warunkach; ludzie zaczęli dotkliwie doświadczać dysonansu pomiędzy ich dotychczasowymi sposobami radzenia sobie w świecie, a nową sytuacją (Bourdieu, Wacquant 2001, s. 100-131). W swoich narracjach rozmówcy wyraźnie dzielą czasy na dawne i obecne. Przypisują im też odmienny charakter i jakość. W trakcie rozmów jest to podkreślane za pomocą sformułowań: zmieniły się czasy (XA), ludzie się zmienili (XE), ludzie są teraz inni (XB), wtedy ludzie byli jacyś inni (XD). W tym kontekście pojawia się również nostalgia za mi¬ nionym oraz idealizowanie czasu przeszłego, szczególnie jeśli pokrywa się on z okresem młodości rozmówców . Przez pryzmat tego podziału jest też widziana działalność artystów. Masowe uczestnictwo w animowanym przez nich życiu kulturalno-społecznym wsi jest sytuowane raczej w „dawnych czasach" oraz na przełomie „nowego" i „starego", kiedy nadzieje, że zmiany będą korzystne były duże a ich negatywne konsekwencje nie były jeszcze znane. 21 W narracjach moich rozmówców poruszany był także wątek braku wspól¬ nych działań wszystkich artystów z mieszkańcami Lucimia w chwili obecnej. Ograniczano się raczej do stwierdzania faktu wycofania się poszczególnych artys¬ tów z aktywności we wsi. Niektórzy pamiętają, że najpierw zniknęli Stanisław Wasilewski i Andrzej Maziec. Warto podkreślić, że tym postaciom w ogóle po¬ święca się w opowieściach niewiele uwagi, prawdopodobnie ze względu na bar¬ dzo duży upływu czasu (ponad dwadzieścia lat) od momentu ich wycofania się z aktywności w Lucimiu. Potem zniknął Witold Chmielewski. Wielu podaje jako powód jego wyjazd do Warszawy, gdzie ma cały czas pracować przy Małych Ojczyznach . Wycofał się również z organizowania i uczestnictwa w masowych imprezach wioskowych Bogdan Chmielewski, choć jest on najczęstszym bywal¬ cem Lucimia, ponieważ sporo czasu spędza w domu na Kadzionce. Niektórzy z rozmówców orientują się, że w przestrzeni Lucimia są przez niego obecnie realizowane kameralne wydarzenia artystyczne. Niewielka część, najbardziej za¬ interesowanych, jest zapraszana do wzięcia w nich udziału. W narracjach moich rozmówców, należących do grupy lokalnych aktywistów, przy omawianiu wątku wycofywania się poszczególnych twórców wyczuwalny jest żal. Jednocześnie, w tym kontekście, mocno się podkreśla i bardzo ceni obecność i zaangażowanie Wiesława Smużnego w niektóre z wioskowych imprez. Jest ona postrzegana w kategoriach wierności wsi i grupie. 22 2 1 Warto zwrócić uwagę, że takie bezwarunkowe pozytywne waloryzowanie przeszłości jest jedną z typowych cech myślenia w ramach kultury typu ludowego (patrz Robotycki 1992, s. 22-23). Chodzi o ogólnopolski program-konkurs Fundacji Kultury „Małe Ojczyzny - tradycja dla przyszłości". Witold Chmielewski był w latach 1993-1991 jego dyrektorem; siedziba programu znajdowała się w Toruniu. 2 2 �206 OLGA KWIATKOWSKA PROJEKTY ARTYSTYCZNE W pamięć większości moich starszych rozmówców najbardziej wryły się nie¬ które z realizacji prezentowanych podczas pierwszego spektakularnego działania artystów „Akcja Lucim" oraz pierwsze realizacje związane ze świętami. Wynika to najprawdopodobniej z faktu, że nigdy wcześniej tego rodzaju przedsięwzięcia nie miały miejsca w Lucimiu. To było coś kompletnie nowego, nie dającego się z niczym znanym porównać. W mechanizmach pamięci ogromną rolę odgrywa przecież prawo kontrastu, zapamiętuje się to, co niezwykłe. I tak na przykład, niektóre osoby przywoływały instalację z luster jako tę, która wywarła na nich bardzo duże wrażenie: mi utkwił[a] [w pamięci] wystaw[a] luster, [...] przez tę naszą główną drogę między innymi były [poustawiane] lustra różn[ych] format[ów], wielkości, mniejsze, większe, [o różnorodnych] kształt[ach] (XE). 0 trwałości wspomnienia pierwszego Świętego Wieczoru również wydaje się decydować niezwykłość zapamiętanych wrażeń. Był on organizowany z dala od centrum wsi, w opuszczonym gospodarstwie, do którego trzeba było iść w ciem¬ nościach, w ostry mróz, aż na tzw. Egipt . Tam kawał drogi [jest, dochodzimy] a tam krowy ryczą, świnie kwiczą, pani, moja córa z jeszcze jedną szukali, gdzie tu są te świnie, no tyle się naśmialiśmy, a oni mieli to nagrane, w ciemnościach ryczą, no [a] nigdzie ich nie ma, tych krów (XA). Jako zabawną ciekawostkę, wybijającą się oryginalnością na tle innych wydarzeń, dość często przywoływano też w opowieściach wątek „palenia świni" w trakcie tzw. Popiołów. Organizowano je na rozpoczęcie postu. Artyści zrobili sztuczną świnię i potem w tą świnię tam naładowali i alkohol i kiełbasy i wszystko to [...] [zostało] spalone (XF). Kolejne akcje oswoiły już mieszkańców z obecnością artystów i ich realiza¬ cjami. Poza tym, jako że artyści z czasem zaangażowali się przede wszystkim w animowanie świąt związanych z kalendarzem liturgicznym i życiem rolników, ich działania wpisały się w charakterystyczną dla nich powtarzalność czasową 1 treściową. W związku z tym, w pamięci wielu rozmówców nie funkcjonują one jako wyodrębnione wydarzenia, ale raczej jako swoiste, rokrocznie się powta¬ rzające ciągi. W ich narracjach poszczególne „Święte Wieczory", „Jany", Dożynki - bo te święta właśnie najczęściej były przywoływane - zlewają się ze sobą. W narracjach o projektach artystycznych ponownie daje o sobie znać po¬ dział na tych, którzy należeli raczej do widzów wydarzeń i tych, którzy włączyli się w ich przygotowania. Pierwsi ograniczają się do przywołania nazw poszcze¬ gólnych imprez, przy czym często łączą ze sobą autorskie nazwy nadawane przez artystów i powszechnie używane nazwy świąt, a ich opisy samych wydarzeń są najczęściej dość skromne. Natomiast o wiele mniej liczna grupa aktywistów 23 24 25 2 3 „Święty Wieczór" to „zadomowiona" wśród mieszkańców nazwa, nadana przez artystów spotkaniu, które było związane z Bożym Narodzeniem. Zwyczajowa nazwa jednej z części Lucimia. „Jany" to prawdopodobnie skrócona wersja nazwy „Święty Jan - Wianki" nadanej przez twórców Nocy Świętojańskiej. Preferowana przez artystów nazwa „Święto plonów" nie wyparło powszechnej nazwy Dożynki. 2 4 2 5 �NOWOOSADNICTWO W LUCIMIU, CZYLI HISTORIA PEWNEGO EKSPERYMENTU 207 o wiele więcej pamięta, wykazuje dużą znajomość projektów i nie tylko zna ich nazwy, ale również posługuje się nimi w swoich narracjach. Można na przykład usłyszeć: na Świętym Wieczorze dostałam siew ( X B ) . Opowiadają o przebiegu poszczególnych świąt, niektórzy omawiają je z detalami, jeszcze inni dołączają do tego komentarze dotyczące symboliki, którą w trakcie działań przedstawiali im artyści. Pewne miejsce w narracjach zajmują też wątki dotyczące przygoto¬ wania imprez. Wydarzenia pamięta się przez pryzmat czynności, które się w ich trakcie wykonywało. W przypadku kobiet mowa jest o przygotowywaniu, czysz¬ czeniu, a szczególnie dekorowaniu miejsc, w których imprezy się odbywały oraz o przygotowywaniu poczęstunku, pieczeniu ciast - to był obszar kobiecej krząta¬ niny przed i w trakcie imprez. Można mówić tu o czymś w rodzaju repetycji kobiecej krzątaniny domowej, ale tym razem w przestrzeni publicznej. W przy¬ padku mężczyzn mowa jest głównie o czynnościach, które wymagały siły lub znajomości obsługi sprzętu np. nagłaśniającego oraz o organizowaniu transportu np. na Kadzionkę, kiedy się tam odbywały „Jany". W opowieściach osób z tej grupy jest też akcentowana i negatywnie oceniana bierność oraz brak zaangażo¬ wania w działania kulturalno-społeczne na rzecz wsi innych mieszkańców. Szczególne miejsce w opowieściach niektórych kobiet zajmują kwestie doty¬ czące tworzenia różnego rodzaju dekoracji roślinnych. W ramach tego wspomina się również aranżowane przez Wiesława Smużnego akcje związane z sianiem kwiatów i warzyw . Ich efektem były żywe dekoracje roślinne, najczęściej ze słoneczników, w przestrzeni wsi. Jedna z lucimianek uczestnicząca w tych pro¬ jektach, kończąc swoją obszerną wypowiedź pełną uwag o kolorach i kształtach kwiatów, podkreśliła z przekonaniem i nieskrywanym zachwytem: to było coś pięknego (XB). Akcje siania kwiatów korespondowały z lokalnymi praktykami uprawiania ogródków oraz ich estetycznymi waloryzacjami. Prawdopodobnie ze względu na to, idea artysty mogła się zbiec z wiedzą i wrażliwością niektórych mieszkańców, a właściwie mieszkanek wsi, bo przecież ogród kwiatowy jest ich domeną. Zadbany, wypełniony ładnymi kwiatami jest traktowany jako wizytówka właścicieli. „Wątki roślinne" są przez rozmówczynie zazwyczaj kończone uwagą, że niestety praca związana z upiększaniem Lucimia nie była szanowana, bo jej efekty, bardzo szybko były niszczone przez miejscową młodzież. Jak tylko słoneczniki posiane w przestrzeni publicznej dorastały, były zrywane lub łamane. Uprawiana i upowszechniana m.in. w Lucimiu przez Wiesława Smużnego Magia liczb znalazła swoje odbicie w sposobie postrzegania rzeczywistości 26 21 28 2 6 Określenie siew jest terminem stosowanym przez Wiesława Smużnego w działaniach zwią¬ zanych z programowym, czyli podlegającym ustalonym przez artystę regułom, sianiem kwiatów i warzyw. Pierwszy raz tego typu działanie było realizowane w Lucimiu w ramach projektu „Akcja Lucim" [pt. „Siew-Plony (Uprawy programowane)]. Więcej na temat założeń patrz: Chmielewski i inni 1911-1918, s. 49 i 15. Patrz przypis 26. Nazwa jednego z działań Wiesława Smutnego, realizowanego w Lucimiu w ramach pro¬ jektu „Akcja Lucim" ( Więcej na temat założeń patrz: Chmielewski i inni 1911-1918, s. 15). Jest stosowana przez niektórych lucimian w stosunku do różnych działań artysty, w których pojawiają się liczby. 2 1 2 8 �208 OLGA KWIATKOWSKA przez niektórych mieszkańców wsi. Dobrym tego przykładem mogą być nastę­ pujące słowa jednej z lucimianek: [Wiesław Smużny] w tym roku przywiózł mi słoneczników, przywiózł mi tych słoneczników 21, przepraszam 25 na to 25-lecie i tyle przez drogę poniszczył, że tylko się zostało 11. Ale 11! Pani sobie wyobraża! Jak ja mu to powiem, że 11 się przyjęło! (XB). Liczba roślin nie jest tu już trak­ towana neutralnie, jest znacząca. Autorka wypowiedzi wie, że ta informacja będzie ważna dla artysty, a przez to staje się ważna również dla niej. Obecność i działania artystów stały się dla kilku kobiet z Lucimia inspiracją do założenie zespołu, który zaczął występować na animowanych przez artystów imprezach. Grupa miała specjalne stroje. Śpiewała układane przez siebie piosenki najczęściej do melodii znanych szlagierów , deklamowała lub czytała wiersze własnego autorstwa oraz przedstawiała powszechnie znane skecze. Duża część utworów była specjalnie układana na okoliczność danego święta. Ich treść doty¬ czyła uroczystości, Lucimia, poszczególnych jego mieszkańców, członków Grupy Działania, nawiązywała do bieżących wydarzeń . Za ilustrację tej twórczości niech posłuży fragment utworu jednej z członkiń zespołu, która się wręcz wy¬ specjalizowała w układaniu tekstów okolicznościowych wierszy i piosenek: [... ] razu pewnego, przed kilku laty, nikt nie pamięta dokładnie daty, zjawiła się Grupa Działania i do kultury ludzi nakłania, i do kultury, i do tradycji, mamy już kilka tych kompozycji, jak święta nocka, wianki na wodzie, także dożynki w pięknym pochodzie, jest doborowa także orkiestra, to gra Pan Zygmunt - to wnuk Sylwe­ stra, ludzie piosenki chętnie śpiewają i taki zespół w Lucimiu mają, są też przyjezd­ ne te domowiny, pół serca bliźniemu, pół dla rodziny i tak nam tylko tu dodać trzeba, że jak potrzeba to tylko nieba [...] więc się radujmy, ludzie kochane, że w tej epoce nam żyć jest dane, nikt nie ma o tym jeszcze pojęcia co tu do dania i co do wzięcia, będą w historii o tym wspominać, że tu działała Akcja Lucimia . Członki¬ nie zespołu widzą swoją aktywność jako własny wkład w wzbogacenie animowa¬ nych przez artystów działań. Występowały po to, by było weselej i ciekawiej. 29 30 31 32 33 Działania artystów, ich idea i symbolika, nie zawsze były dla mieszkańców wsi czytelne. Tak o tym mówi jedna z lucimianek: bo to początkowo nawet tro­ chę niezrozumiałe [to] było, jak[a] [jest tego] symbolik[a], więc musieli niektóre fakty tłumaczyć, co to oznacza co tamto, co jeszcze inne, [tak żeby było] bardziej przemawiające. [... ] początkowo nawet sam język, którym oni się posługiwali to był taki obcy nie przemawiający do wszystkich, więc nazwy czy coś takiego próbo¬ wali właśnie jakoś tłumaczyć na taki powszechny język (XE). Inna stwierdziła: 2 9 Mowa o 2003 roku. Chodzi o 25-lecie Grupy Działania. Oprócz melodii popularnych utworów często naśladowano również ich budowę (układ zwrotek itp.). Teksty piosenek i wierszy okolicznościowych, które powstawały w Lucimiu w trakcie dzia¬ łalności artystów, same w sobie stanowią ciekawy przykład folkloru i zasługują na osobną analizę. Więcej na ten temat będzie można przeczytać w mojej pracy doktorskiej. Cytat pochodzi z utworu pt. Ballada o Lucimiu. Jako przykład lokalnej twórczości specjal¬ nie został wybrany ten właśnie fragment, ponieważ świetnie koresponduje on z tematem pamięci. 3 0 3 1 3 2 3 3 �NOWOOSADNICTWO W LUCIMIU, CZYLI HISTORIA PEWNEGO EKSPERYMENTU 209 [c]hociaż my jesteśmy tyle lat z nimi związani,ale [...] niektóre sprawy, jak się widzi no to niewiadomo co to ma znaczyć (XB). Pojawił się również głos kwe¬ stionujący możność, a nawet w ogóle potrzebę, tłumaczenia działań artystycz¬ nych: no jak odbierać, tłumaczyli, tłumaczone było w miarę możliwości, [ale] tłumaczyć sztukę [...], to są często rzeczy niewytłumaczalne i często nie dające się tak opisać, ponieważ aktywność twórców w Lucimiu należy do tego rodzaju działań artystycznych, które wymyka[ją] się jakimś takim określeniom po prostu znanym ogólnie, to było [... ] poszukiwanie czegoś czego wcześniej nie było, czyli to co właściwie jest głównym zadaniem sztuki, [... ] czyli zrobienie czegoś czego wcześniej nie było, czegoś, czego by nie było nigdy gdyby nie ci twórcy (XD). Niektórzy z moich rozmówców zwracali również uwagę na różnice w sposo¬ bie prezentacji, komentowania działań pomiędzy artystami: Witold [Chmielew­ ski] talent miał do rozmawiania, do takiego komentowania tych rzeczy [chodzi o działania artystyczne], bo tu, jego brat, Bogdan [Chmielewski], pan Bogdan to już tak raczej w mówieniu taki bardziej oszczędny [jest] [...], już taki może charakter ma, a pan Smużny znów dużo komentuje (XF); Pan Smużny to się tak bardziej zachwyca, tak poszukuje różnych rzeczy, [zwraca uwagę na] niuanse [...], to też trochę śmieszn[e] [jest], trochę bawi (XD); ze zwykłej rzeczy [...] umie zrobić prawie bajkową [...] rzecz (XG). Oceny roli działań artystycznych dla mieszkańców Lucimia rozciągają się po¬ między dość powszechnymi lakonicznymi stwierdzeniami typu: ważne, że coś się działo, nie było nudno (XH); zawsze urozmaicenie jakieś było (XI), a rozbudowa­ nymi komentarzami takimi jak: [twórczość Grupy] była urozmaicenie[m] tego ży¬ cia, życie staje się bogatsze po prostu dzięki takim działaniom niekonwencjonal¬ nym, niepowtarzalnym, życie staje się niepowtarzalne bardziej może, jest o czym mówić (XD), czy: ja, gdyby nie ta akcja Lucim, to ja nie wiem, czy w ogóle by mnie cokolwiek interesowało, czy bym kiedyś wszedł do muzeum, czy do galerii jakiejś, jakiejkolwiek, bo po prostu dzięki temu troszeczkę tego zainteresowania załapałem tego typu sztuką, oprócz kina teatru ewentualnie, jest coś innego, coś więcej (XG). KONKLUZJA Artyści w trakcie swojej działalności w Lucimiu animowali nie tylko projekty artystyczne, ale również angażowali się w projekty społeczne . W związku z tym, ich obecność na wsi oraz realizacje artystyczne są widziane także przez pryzmat efektów ich działań na tym polu . 34 35 3 4 W tym kontekście projekty artystyczne definiuję jako działania koncentrujące się na wy¬ miarze symbolicznym, natomiast przez projekty społeczne rozumiem te, które dotyczyły obszaru kultury techniczno-użytkowej (według terminologii Jerzego Kmity). Chodzi o program odnowy wsi Lucim realizowany przez międzynarodowy zespół badaczy współpracujących z Instytutem Socjologii Uniwersytetu Mikołaja Kopernika w Toruniu, który wchodził w skład większego projektu rewitalizacji obszarów rustykalnych Europy (więcej patrz: Kaleta 1996). W jego ramach propagowano ideę rolnictwa ekologicznego i agroturystyki, 3 5 �210 OLGA KWIATKOWSKA Analiza narracji lucimskich wskazuje funkcjonowanie zróżnicowanych inter¬ pretacji obecności artystów i podejmowanych przez nich działań w Lucimiu. Pojawia się tu polifonia głosów. Spektrum mieści się pomiędzy obojętnością a zaangażowaniem, pomiędzy zdystansowaniem się do zjawiska a dumą z niego, pomiędzy ludycznym odbiorem treści działań a głębszą refleksją na temat sztuki. Różnice w narracjach na temat artystów i ich działalności, ale także - co równie ważne - odmowa, czy brak chęci ich artykułowania związane są z wewnętrz¬ nym, dotyczącym wielu poziomów, zróżnicowaniem środowiska lokalnego Lucimia. Łączą się one z zajmowanym przez jednostki miejscem w hierarchii społecznej, z pełnieniem (lub nie) funkcji w oficjalnej strukturze instytucjonalnej, z poziomem wykształcenia, ale również z cechami osobowościowymi. Jedno¬ cześnie, wielość narracji jest manifestacją zróżnicowania lokalnej społeczności. Pokazuje to dosadnie, że należy unikać pułapki mitu homogenicznego Innego, który jest ciągle jeszcze żywy w antropologii społeczno-kulturowej, a którego konsekwencją jest postrzeganie środowiska wioskowego jako jednowymiaro¬ wego i jednorodnego (Herzfeld 2004, s. 41-42). Najintensywniejsze działania artystów w Lucimiu miały miejsce w dobie pro¬ sperity wsi polskiej, jak jest oceniany koniec lat siedemdziesiątych przez miesz¬ kańców Lucimia. Wspomnienie tamtych czasów pozostaje w ogromnym kontraś¬ cie z obecną sytuacją pomorskiej wioski. W tym kontekście pamięć przeszłych wydarzeń związanych z artystami przyjmuje postać bądź pamięci nostalgicznej, bądź pamięci rozczarowanej . W pierwszym przypadku na pierwszym planie obecna jest idealizacja przeszłości. Pozwala ona jednostkom „oderwać się" od niepewności dnia dzisiejszego i czerpać ze wspomnień poczucie bezpieczeństwa. W drugim przypadku uwaga jest skupiona przede wszystkim na tym, że działa¬ nia społeczne animowane przez artystów, w których realizację zaangażowało się wielu mieszkańców wsi, nie przyniosły spodziewanych efektów. Lucimianie pro¬ jektowali swoją przyszłość. Niektóre projekty nie udały się, a nawet nastąpiły nieprzewidziane, negatywne ich konsekwencje i pojawiło się coś, co Ricoeur (1995, s. 36) określa mianem cmentarzyska obietnic. 36 Warto zwrócić uwagę na jeszcze jeden aspekt, który z pewnością miał wpływ na kształt i treść narracji moich rozmówców, a mianowicie na fakt, że moja oso¬ ba była łączona z postaciami artystów i ich światem. Tak jak oni przybywałam z zewnątrz, tak jak oni pracuję na Uniwersytecie, mówię podobnym do nich językiem itp. Świadectwem tego było zadawane od czasu do czasu pytanie: a pani też artystka? Dlatego moja postać została usytuowana zgodnie z wiedzą związaną z ich przestrzenią doświadczenia, a to wpływało na to, co i jak mi mówiono, w jakim świetle starano się przedstawić minione wydarzenia oraz jakich tematów unikano. Narracja w zależności od tego komu jest prezentowana w Lucmiu miała też powstać telechata - nowoczesny ośrodek informacyjno-telekomunikacyjny. Świadomie zrezygnowałam z rozwijania tutaj tych obszernych wątków. Będzie można na ten temat przeczytać w mojej pracy doktorskiej. Ten rodzaj pamięci pojawia się przede wszystkim w kontekście projektów społecznych, a szczególnie w odniesieniu do koncepcji i konsekwencji budowy telechaty. 3 6 �NOWOOSADNICTWO W LUCIMIU, CZYLI HISTORIA PEWNEGO EKSPERYMENTU 211 podlega pewnym modyfikacjom, dlatego też trzeba wziąć pod uwagę, że nar¬ racje na ten sam temat funkcjonujące wśród mieszkańców Lucimia mogą i przy¬ bierają - jak przypuszczam - inny kształt . 37 LITERATURA B a r t u s z e k J o a n n a 2005, Między reprezentacją a „martwympapierem". Znaczenie chłop­ skiej fotografii rodzinnej, Wydawnictwo Neriton, Warszawa. B o u r d i e u P i e r r e , W a c q u a n t L o i c J.D. 2001, Habitus, illusio i racjonalność, [w:] tychże, Zaproszenie do socjologii refleksyjnej, Oficyna Naukowa, Warszawa, s. 100-131. B u c h o w s k i M i c h a ł 1996, Klasa i kultura w okresie transformacji: antropologiczne stu­ dium przypadku społeczności lokalnej w Wielkopolsce, Les travaux du Centre Marc Bloch, Berlin. C h m i e l e w s k i B o g d a n i inni 1977-1978, Akcja Lucim, Socjalistyczny Związek Studen­ tów Polskich, Kujawsko-Pomorskie Towarzystwo Kulturalne, Lucim. C h m i e l e w s k i W i t o l d 1987, Grupa Działania, [w:] Sztuka młodych 1975-1980, Młodzie¬ żowa Agencja Wydawnicza, Warszawa, s. 270-275. D u t h w e i l e r H e l m u t h 1996, Lucim - środowisko przyrodnicze i społeczność lokalna, [w:] Andrzej Kaleta i inni, Rewitalizacja obszarów rustykalnych Europy, t. 1: Społeczność wiejska (na przykładzie wsi Lucim), Zakład Narodowy im. Ossolińskich - Wydawnictwo, Wrocław, s. 39-62. G i d d e n s A n t h o n y 2002, Nowoczesność i tożsamość. „Ja" i społeczeństwo w epoce późnej nowoczesności, tłum. Anna Szulżycka, Wydawnictwo Naukowe PWN, Warszawa. Herzfeld M i c h a l e 2002, Pierwsza orientacja: Antropologia jako praktykowanie teorii, [w:] tenże, Antropologia. Praktykowanie teorii w kulturze i społeczeństwie, Wydawnictwo UJ, Kraków, s. 19-44. J a c k o w s k i A l e k s a n d e r , K o r u l s k a E w a , S z e w c z y k H a n n a 1985, O Lucimskim eksperymencie, Polska Sztuka Ludowa, nr 1-2, s. 44-48. K a l e t a A n d r z e j 1996, Lucim - środowisko przyrodnicze i społeczność lokalna, [w:] Andrzej Kaleta i inni, Rewitalizacja obszarów rustykalnych Europy, t. 1: Społeczność wiej¬ ska (na przykładzie wsi Lucim), Zakład Narodowy im. Ossolińskich - Wydawnictwo, Wro¬ cław, s. 39-62. K a n i o w s k a K a t a r z y n a 2003, Antropologia i problem pamięci, Polska Sztuka Ludowa. Konteksty, nr 3-4 s. 57-65. Kwiatkowska O l g a 2005, Nowoosadnictwo w Lucimiu, czyli historia pewnego ekspery­ mentu artystyczno-społecznego. Część I , Etnografia Polska, t. X L I X , z. 1-2, s. 147-167. M a m z e r H a n n a 2002, Tożsamość w podróży. Wielokulturowość a kształtowanie tożsamości jednostki, Wydawnictwo Naukowe, Poznań. N o r a P i e r z e 2001, Czas pamięci, Res Publica Nowa, nr 7 (154), s. 37-43. O l e c h n i c k i K r z y s z t o f 2003, Antropologia obrazu. Fotografia jako metoda, przedmiot i medium nauk społecznych, Oficyna Naukowa, Warszawa. P o d e m s k i K r z y s z t o f 2005, Socjologia podróży, Wydawnictwo Naukowe U A M , Poznań. R i c o e u r P a u l 1995, Pamięć - zapomnienie - historia, tłum. Jacek Migasiński, [w:] Tożsa­ mość w czasach zmiany. Rozmowy w Castel Gandolfo, Krzysztof Michalski (red.), Znak, Kraków, Fundacja im. Stefana Batorego, Warszawa, s. 22-43. Robotycki C z e s ł a w 1992, Etnografia wobec kultury współczesnej, Wydawnictwo UJ, Kraków. 3 7 Kilka razy doświadczyłam sytuacji, w której pojawienie się w trakcie wywiadu innego mieszkańca Lucimia i jego włączenie się do rozmowy zmieniało jej charakter. �212 OLGA KWIATKOWSKA - 1998, Historia - folklor - tradycja a kwestia „małej ojczyzny", [w:] tegoż, Nie wszystko jest oczywiste, Wydawnictwo UJ, Kraków, s. 42-61. R o s n e r K a t a r z y n a 2003, Narracja a tożsamość jednostki ludzkiej. A. MacIntyre, Ch. Taylor, A. Giddens, D. Carr, [w:] tejże, Narracja, tożsamość i czas, Universitas, Kraków, s. 17-51. S z a c k i J e r z y 2001, Historia i mitologia, ResPublicaNowa, nr 7 (154), s. 53-57. T r z e b i ń s k i J e r z y 2001, Narracyjne konstruowanie rzeczywistości, [w:] Narracja jako spo­ sób rozumienia świata, Gdańskie Wydawnictwo Psychologiczne, Gdańsk, s. 17-38. OLGA KWIATKOWSKA "NEW SETTLEMENT" I N THE V I L L A G E OF L U C I M . THE HISTORY OF A PARTICULAR SOCIAL A N D ARTISTIC EXPERIMENT (PART I I ) Summary The presentation and analysis of a social and cultural phenomenon: "new settlement", i.e. a migration from the city to the country in search for fulfilling of an alternative life style, in relation to the predominant patterns, should focus not only on the "new settlers" and their activities but also on the local community. This article is the second part of the work. The author presents and analyzes the case of "new settlement" in the village o f Lucim, an artistic and social experiment undertaken by a group of city artists who moved into that village in the second half of the 20 century. In the first part of the article, published in the last issue of "Etnografia Polska", the author reconstructed the history of the "new settlement" seen from the perspective of the "new settlers". In this part mentioned history is analyzed as viewed by the villagers (local community). The author is trying to answer the questions about the way the members of the village community perceive the "newsettlers", how they interpreted the activity of "new-settlers" and how they saw the relationship between their community and the group of artists. Nowadays the presence and activity of the artists in Lucim belongs to the past, therefore the memory is the basic category applied in the analysis. Since memory has a narrative structure and "examining and investigating the memory is to research narrations about the past" (Kaniowska, 2003: 62), the narration is the second essential category applied here. The author presents and analyzes the narrations of selected inhabitants from Lucim about the "new settlement" in their village. The analysis of these narrations indicates a variety of interpretations of the presence and activity of the artists in Lucim. There is a polyphony of voices that emerges and its spectrum is situated between the indifference and engagement, between the distance to the phenomenon and the pride coming from its existence, between the popular perception of the artistic activity and a far-reaching reflection about art. th O.K. Adres Autorki: Mgr Olga Kwiatkowska Katedra Etnologii U M K Szosa Bydgoska 44/48, 87-100 Toruń e-mail: etno-olga@o2.pl � https://zbiory.etnologia.uw.edu.pl/files/original/6b5ee197c53cb3216aee572f0398d3cd.pdf 5b7e248a2641b85cfa8a903c2ab652ca Dublin Core The Dublin Core metadata element set is common to all Omeka records, including items, files, and collections. For more information see, http://dublincore.org/documents/dces/. Title A name given to the resource Etnografia Polska Subject The topic of the resource etnografia, etnologia Description An account of the resource czasopismo Date A point or period of time associated with an event in the lifecycle of the resource 1958- Rights Information about rights held in and over the resource Licencja PIA Format The file format, physical medium, or dimensions of the resource pdf Language A language of the resource polski Creator An entity primarily responsible for making the resource IAiE PAN ( d.IHKM PAN) Publisher An entity responsible for making the resource available IAiE PAN Text A resource consisting primarily of words for reading. Examples include books, letters, dissertations, poems, newspapers, articles, archives of mailing lists. Note that facsimiles or images of texts are still of the genre Text. Dublin Core The Dublin Core metadata element set is common to all Omeka records, including items, files, and collections. For more information see, http://dublincore.org/documents/dces/. Relation A related resource oai:cyfrowaetnografia.pl:publication:1095 Date A point or period of time associated with an event in the lifecycle of the resource 1983 Identifier An unambiguous reference to the resource within a given context oai:cyfrowaetnografia.pl:1006 Title A name given to the resource Noworoczne gry mongolskie. Ich symbolika i związki z magią / ETNOGRAFIA POLSKA 1983 t.27 z.1 Description An account of the resource ETNOGRAFIA POLSKA 1983 t.27 z.1, s.253-296 Creator An entity primarily responsible for making the resource Kabzinska-Stawarz, Iwona Language A language of the resource pol. Publisher An entity responsible for making the resource available Instytut Archeologii i Etnologii PAN, Instytut Historii Kultury Materialnej PAN Format The file format, physical medium, or dimensions of the resource application/pdf application/pdf PDF Text Text capture metadata for PDF documents Text „Etnografia Polska", t. XXVII, z. 1 I S S N 0071-1861 IWONA KABZIŃSKA-STAWARZ ' NOWOROCZNE GRY MONGOLSKIE. ICH SYMBOLIKA I ZWIĄZKI Z MAGIĄ * Część I Badacze k u l t u r y od dawna zwracali uwagę na związek zachowań l u dycznych — przede w s z y s t k i m gier — z obrzędami. C h a r a k t e r tego związku określali jako ewolucyjno-genetyczny — w grach widziano b o w i e m świadectwo odległych zwyczajów i obrzędów, które z czasem utraciły swe p i e r w o t n e znaczenie i przeszły w zachowania o charakte­ rze z a b a w o w y m (ewolucjoniści z E. B. T y l o r e m i l a d y A . B. Gomme na czele i i n n i badacze I I połowy X I X w.). Interesowano się też genezą gier w ujęciu historyczno-porównawczym (S. C u l i n , P. B. Brewster). Próbowano określić miejsce i czas i c h powstania i drogi, j a k i m i u p o w ­ szechniały się w różnych k u l t u r a c h . Właściwie każdy k i e r u n e k w etno­ l o g i i odciskał swe piętno na badaniach zachowań l u d y c z n y c h . Trzeba jednak powiedzieć, że badania te n i g d y nie należały do tzw. " w i e l k i c h tematów w nauce" i znajdowały się niejako na marginesie zaintereso- ' wań badaczy. Równolegle z p r a c a m i etnologicznymi powstawały dzieła psychologów (przede w s z y s t k i m J . Piageta, S. H a l l a , G. Batesona, a t a k ­ że S. Freuda). W i e k X I X w etnologii to przede w s z y s t k i m okres zbie­ rania materiałów, porządkowania i c h według r o z m a i t y c h zasad k l a s y ­ f i k a c j i , powstawania w i e l k i c h m o n o g r a f i i opisowych i prób wyjaśnie­ nia zachowań l u d y c z n y c h przede w s z y s t k i m z p u n k t u widzenia i c h ge­ nezy. Nową falę zainteresowań t y m i zachowaniami przynoszą lata 30-te * Artykuł ten stanowi fragment przygotowywanej obecnie przeze p r a w y n.t. zachowań l u d y c z n y c h p a s t e r z y m o n g o l s k i c h (praca p o w s t a j e Etnografii IHKM PAN w Warszawie). Został on w znacznej mnie mierze oparty w y n i k a c h badań, j a k i e przeprowadziłam l a t e m 1978 i 1980 r. w Mongolii. miejsca zrezygnowałam zagadnienia. tacji Nie jest opisywanych materiały, j a k i e z omawiania o n a zresztą zachowań literatury szczególnie dotyczącej bogata, b r a k l u d y c z n y c h , toteż w p r a c y udało m i się zebrać w r a m , znajdują się w Zakładzie E t n o g r a f i i I H K M P A N . na Z braku interesującego mnie też n a ogół cytuję t e r e n i e . Materiały, roz­ w Zakładzie przede interpre­ wszystkim n a których się opie­ �254 IWONA KABZIŃSKA-STAWARZ naszego stulecia, k i e d y to pojawiają się dzieła J . H u i z i n g i , R. Caillois, M . Eliade dotyczące t e o r i i k u l t u r y i miejsca, j a k i e zajmują w n i e j za­ chowania ludyczne. Powstają też pierwsze prace z zakresu k o m u n i k a c j i wewnątrzkulturowej nawiązujące do osiągnięć c y b e r n e t y k i (G. B a t e son, C. Geertz, S. M i l l e r , E. G o f f m a n i in.). L a t a 50-te to początek b a ­ dań s t r u k t u r a l n y c h (B. S u t t o n - S m i t h , R. E. H e r r o n i i n . ) . B r a k m i e j ­ sca nie pozwala na przedstawienie choćby najważniejszych koncepcji, i n n y jest zresztą cel tego artykułu. Skrótowy przegląd kierunków i osiągnięć poszczególnych badaczy zawiera praca H . B. S c h w a r t z m a n n , a także popularna książka S. M i l l e r . Do t y c h prac odsyłam więc z a i n ­ teresowane t y m t e m a t e m osoby. 1 2 Spośród polskich badaczy zachowań l u d y c z n y c h na czoło w y s u w a się zdecydowanie E. Piasecki, który nie t y l k o zebrał o g r o m n y materiał opisowodokumentalny z różnych s t r o n świata, lecz także podjął próbę określenia genezy niektórych zachowań i f u n k c j i , j a k i e pełnią one w kulturze . 3 Żadna z koncepcji badań zachowań l u d y c z n y c h , j a k i e powstały w e t ­ nologii od połowy X I X w., nie została ostatecznie odrzucona przez póź­ niejszych badaczy, żadna też nie doczekała się miana u n i w e r s a l n e j . Może t y l k o z m n i e j s z y m zainteresowaniem skłaniamy się dziś k u ewol u c j o n i s t y c z n y m próbom wywodzenia genezy niektórych zachowań z o b ­ rzędów, większym zaś d a r z y m y badania n a d symboliką t y c h zachowań, i c h związkami z magią (przede w s z y s t k i m płodności) i funkcją k o m u ­ nikacyjną. P r z y obecnym stanie w i e d z y próba całościowego spojrzenia na zachowania ludyczne, odtworzenia i c h genezy i e w o l u c j i , dróg w ę ­ drówek i f u n k c j i , jakie pełnią w k u l t u r a c h , p r z y p o m i n a w y k u w a n i e łańcucha w którym stale b r a k u i e iakieeoś o g n i w a abv można bvło uznać dzieło za skończone Toteż wciąż ieszcze wiecei iest orać o cha­ rakterze o o i s o w v m niż nrób i n t e r p r e t a c j i materiałów i śmiałeeo dowo¬ dzenia s t a w i a n y c h hipotez. W swoich badaniach n a d zachowaniami l u d y c z n y m i (z egzemplifikacją na materiale mongolskim) skupiłam przede w s z y s t k i m uwagę na pozaludycznych f u n k c j a c h t y c h zachowań. Szczególnie zaś interesowa­ ła m n i e i c h f u n k c j a k o m u n i k a c y j n a , połączona z funkcją symboliczną i magiczną. Badania n a d zachowaniami l u d y c z n y m i ( r o z p a t r y w a n y m i j a k o k o ­ m u n i k a t ) rozpoczęte w latach 4 0 - t y c h przez G. B a t e s o n a * dotyczyły 1 H . B . S c h w a r t z m a n, Transformations. Play, The Anthropology of Children's N e w Y o r k 1978. 2 The Psychology S. M i l l a r , » E . P i a s e c k i , Badania Dalsze badania i gry ruchowe 4 nad dzieci genezą [w:] Steps ćwiczeń i młodzieży, G . B a t e s o n , Naven, Fantasy, of Play, L o n d o n 1968. nad genezą ćwiczeń cielesnych, cielesnych, Warszawa Poznań 1922; t e n ż e , 1938; t e n ż e , S t a n f o r d , C a l i f . , 1936; t e n ż e , A to a'l Ecology Zabawy K i j ó w 11916. of MivA. Theory N e w Y o r k 1972, s. 177-193. of Play and �NOWOROCZNE G R Y 255 M O N G O L S K I E przede w s z y s t k i m zabaw (przy czym objęto n i m i nie t y l k o g r u p y l u d z ­ kie, ale i zwierzęta). W dużo m n i e j s z y m s t o p n i u interesowano się g r a ­ mi,' a więc t y m i f o r m a m i zachowań l u d y c z n y c h , w których działania uczestników wyznaczone są przez ściśle określone reguły i których za­ sadą naczelną jest współzawodnictwo. Traktując zabawę jako k o m u n i ­ kat, przekaz i n f o r m a c j i , próbowano przede w s z y s t k i m określić c h a r a k ­ t e r ' kontaktów i n t e g r u p o w y c h s t w a r z a n y c h przy j e j pomocy, środki słu­ żące do nawiązywania tego k o n t a k t u , i porozumiewania się niezbędne­ go do udziału w zabawie. Próbowano odpowiedzieć n a pytanie, w j a k i sposób zabawa staje się k o m u n i k a t e m , który mówi: " t o jest zabawa". <?ama 7 a b a w e t r a k t o w a n o t>rzv t v m iako k o m u n i k a t o stosunkach spor ^ n l c h iako r e i n t e r p r e t a c i e rzeczywistości Badając zachowania l u d v r 3 i a k o k o m u n i k a t więcej powiedziano dotychczas o s a m y m mechanfrmie worzenia sie teeo k o m u n i k a t u o sposobie przekazywania i n f o r ­ macji między nadawcą a odbiorcą niż 'o i n t e r p r e t a c j i samych zachowań. N i e w i e l k i e są też osiągnięcia badaczy w zakresie i n t e r p r e t a c j i za­ chowań l u d y c z n y c h i ukazania i c h jako soczewki skupiającej ważniej­ sze cechy k u l t u r y , w której zachowania te występują . A b y mówić o grach j a k o k o m u n i k a c i e o p e w n y c h rysach k u l t u r y , , trzeba przede w s z y s t k i m zrozumieć zachowania i c h uczestników, poznać reguły kierujące i c h postępowaniem. W swoich badaniach założyłam, że k o m u n i k a t z a w a r t y w grze przekazywany jest właśnie p r z y pomocy zachowań zgodnych z regułami. D l a nadania tego k o m u n i k a t u gracze posługują się językiem s y m b o l i zachowań i przedmiotów obowiązują­ c y m w i c h k u l t u r z e ( w działaniach pozaludycznych także). F u n k c j a k o ­ m u n i k a c y j n a gier współwystępuje więc najczęściej z i c h funkcją s y m ­ boliczną. 5 G r y — prawdopodobnie od początku swego istnienia — pełniły też w k u l t u r a c h f u n k c j e magiczne. Badacze są na ogół zgodni, że źródła w i e l u gier tkwią przede w s z y s t k i m w m a g i i . Na magiczne przeznacze­ nie gier wskazują zresztą często same reguły gier, j a k i i c h powiązania funkcjonalne z obrzędami. G r y związane są przede w s z y s t k i m ze z m i a ­ n a m i pór r o k u i towarzyszącymi i m obrzędami dorocznymi. Występu­ ją wówczas najczęściej w charakterze bodźca dla życiodajnych sił n a ­ t u r y toczących w t y m czasie symboliczną walkę ze śmiercią, z ł e m . 6 Dlaczego dla i l u s t r a c j i 5 Badania podejmując tego Balijczyków. W mu społecznego Interpretation 6 Takiego typu m. i n . próbę walkach tezy o k o m u n i k a c y j n o - s y m b o l i c z n e j zapoczątkował wyjaśnienia kogutów C. Geertz zachowań X X pewnych C. w.), wśród cech s y s t e ­ Geertz, The N o w y Y o r k 197,3. z d a n i a są n p . J . A u b o y e r , Washington 40-tych popularnych społeczeństwa. Some Games a n d W e s t " , v o l . 6: 1855, s . 132-134, oraz S . C u 1 i n, Games Indians, latach dostrzegał on n p . odbicie c h a r a k t e r y s t y c z n y c h d l a tego of Cultures, (w ludycznych funkcji 1'907 ( p r z e d m o w a of Ancient India, of the North do tej książki n a p i s a n a przez "East American. autora). �256 IWONA KABZIŃSKA-STAWARZ gier i i c h powiązań z magią wybrałam właśnie g r y noworoczne? N o w y Rok (mong. Cagaan Sar) to jedno z najważniejszych świąt w e w s z y s t k i c h k u l t u r a c h . Jeszcze w końcu X I X w . i na początku X X obchody Cagaan Sar trwały w M o n g o l i i 16 d n i , będąc jednocześnie świętem początku wiosny, a wcześniej dochodziły do miesiąca. D n i te przeznaczano na modły, odwiedzanie się, biesiady, składanie życzeń. I n t e n s y w n i e poświę­ cano się też g r o m i zabawom. Żadne z pozostałych świąt mongolskich (dorocznych i rodzinnych) nie było t a k nasycone g r a m i , j a k Cagaan Sar. Grano w e dnie i nocą. G r a l i mężczyźni i k o b i e t y , s t a r z y i młodzi. N a ­ w e t dzieciom zezwalano na nocne granie. Ta intensywność gier była nie t y l k o przejawem radości z powodu święta związanego z t a k ważnym przełomem w c y k l u k a l e n d a r z o w y m , odradzaniem się czasu i wszel­ k i c h podstaw życia, lecz miała także znaczenie pozaludyczne. Staje się ona zrozumiała wówczas, gdy weźmiemy pod uwagę magiczne prze­ znaczenie t y c h gier. Większość z n i c h była p r z y t y m związana wyłącz­ nie z okresem n o w o r o c z n y m . Grę w i n n y c h okresach (w g r y , które n a ­ leżały do noworocznego r e p e r t u a r u ) uważano za wykroczenie przeciw t r a d y c j i . Jeszcze w początkach naszego stulecia starcy s t r a s z y l i dzieci i młodzież nie przestrzegającą istniejących p i e r w o t n i e ścisłych związ­ ków między rodzajem gier a i c h czasowoobrzędowym k o n t e k s t e m s u ­ r o w y m i k a r a m i , które miało zesłać Niebo. Grano nie t y l k o k u uciesze ludzi. G r y — j a k większość zachowań l u d y c z n y c h — miały cieszyć gospodarzy p r z y r o d y , ją samą, dobre siły opiekujące się człowiekiem. Były też jednocześnie bronią przeciw złu i niebezpieczeństwu czyhającemu na człowieka i jego stada. Z wdzięcz­ ności za tę radość — według wierzeń Mongołów — d u c h y opiekuńcze (gospodarze p r z y r o d y ) zsyłały na człowieka wszelką pomyślność której m i e r n i k i e m dla pasterza były przede w s z y s t k i m liczne stada i r o z r a ­ stająca się, zdrowa rodzina. G r y miały ponadto wspomagać przyrodę w j e j r o z w o j u , w walce ze złem (śmiercią). Były też z n a k a m i zwycię­ s t w a n a d siłami zagrażającymi podstawom egzystencji pasterza. Z wy­ ników gier wróżono sobie ponadto o przyszłości w nadchodzącym r o k u . Zwycięstwo zwiastowało r o k szczęśliwy, bogaty w zwierzęta, pomyślny dla ludzi. G r y noworoczne — poza f u n k c j a m i m a g i c z n y m i i l u d y c z n y m i — pełniły też f u n k c j e k o m u n i k a c y j n e . Odtwarzały one b o w i e m n a j b a r ­ dziej charakterystyczne wierzenia związane z m o m e n t a m i przejścia, powtarzały i c h ideę. Przemawiały p r z y t y m właściwym sobie językiem s y m b o l i i znaczeń. G r y noworoczne były więc s w o i s t y m k o m u n i k a t e m o wydarzeniach, w których kontekście występowały. I j a k o k o m u n i k a t o k o n k r e t n y m kontekście czasowym pojawiały się t y l k o i wyłącznie w t y m kontekście. W wierzeniach noworocznych przewijają się przede w s z y s t k i m wąt­ k i dotyczące odtwarzania czasu, kosmosu i podstaw l u d z k i e j egzysten- �NOWOROCZNE 257 GRY MONGOLSKIE cji. Wyraźny jest też wątek w a l k i między życiem i śmiercią, d o b r e m i złem. Wszystkie te idee były wyrażane w grach noworocznych. W a r ­ t y k u l e t y m p r z e d s t a w i a m niektóre z nich. Oddzielnie omówione zostanie zagadnienie symbolicznej w a l k i między życiem a śmiercią, która z n a j ­ duje odbicie przede w s z y s t k i m w grach planszowych, a także g r y i n ­ formujące o r e - k r e a c j i świata ( l u b niektórych jego elementów) s k o n ­ struowane na bazie schematu zgubić/ukryć — znaleźć. G r y te znajdą się w p r z y g o t o w y w a n e j do d r u k u I I części artykułu. MAGICZNA ROLA ASTRAGALI Wierzenia noworoczne znajdowały wyraźne potwierdzenie przede w s z y s t k i m w mongolskich grach, do których używano astragali (po mong. z w a n y c h szagaj), t j . kości śródstopia t y l n y c h nóg owcy (rzadziej były to kości k r o w i e ) . W grach tego t y p u ujawniał się też zdecydowa­ nie i c h charakter magiczny, bazujący m . i n . na symbolice nadawanej s a m y m astragalom, j a k również n a symbolice niektórych zachowań w y ­ maganych przez reguły gier. G r y , w których używano astragali, znane były już w starożytności. Potwierdzają to liczne znaleziska archeologiczne m . i n . z t e r e n u E u r o ­ py, A f r y k i i A z j i . Znaleziono je m . i n . na terenach współczesnej M o n ­ golii, a także na obszarach południowej S y b e r i i ( w grobowcach pozosta­ w i o n y c h przez l u d y t u r e c k i e w k o t l i n i e Chakasko-Minusińskiej z I I i I tys. p.n.e.) . N a w i e l u kościach o d k r y t y c h na terenie M o n g o l i i i S y ­ b e r i i południowej znajdowały się tajemnicze znaczki. Większość uczo­ n y c h jest zdania, że były to tamgi — rodowe z n a k i własności. Badacze dostrzegają w n i c h także f i g u r y , które mogły lec u podłoża uproszczo­ n y c h znaków l i t e r o w y c h . Istnieją też koncepcje, że tamgi były p i e r ­ w o t n y m i wyobrażeniami bóstw i duchów opiekuńczych . Występowanie astragali w pochówkach nasuwa przypuszczenie, że miały one służyć zmarłemu „po t a m t e j s t r o n i e " j a k o przedmiot roz­ r y w k i . Wszystkie b o w i e m akcesoria wkładane do g r o b u miały umoż­ liwić zmarłemu kontynuację t r y b u życia, j a k i e wiódł „tutaj". Jednakże kości te nie spełniały wyłącznie f u n k c j i l u d y c z n y c h . Z m o i c h badań oraz badań S. Szynkiewicza przeprowadzonych n a terenie M o n g o l i i 7 8 Z. 7 Bukowski, Warszawa 1965, . 294; L . s Tichogo lew, Okeana. Driewnaja k o w, Pietroglify 8 K. Dąbrowski, Siadami 1978, s . 334; Driewniemongolskie Jewtjuchowa, Po sledam istorija jużnoj Mongolii, Jużniaja driewnich Sibiri, Sibir kultur, Moskwa " - Część [red.], [w:] Ot Wołgi 1954, s. 201; S . W . 1951, s. 461-463; A . P. I, Moskwa do Kisie­ Okladni- L e n i n g r a d 1981. P. P . C h o r o s z i c h , Znaki op. cit., s. 71. Etnografia Polska X X V I I / ! azjatyckich, S. K i s i e l e w w driewnosti, Moskwa sobstwiennosti u bur jat, " S i b i r s k a j a Z i w a j a S t a ¬ r i n a " , n r 8-9: 1922, s. 199-212; J e w t j u c h o w a , Okładnikow, kultur goroda, op. cit; Kisielew, op. cit.; �1 IWONA 258. V I KABZIŃSKA-STAWARZ w y n i k a , że astragale używane były j a k o p r z e d m i o t y magiczne, mające zapewnić kontynuację życia, płodność, mnożenie się. Wskazuje n a to zastosowanie t y c h kości w sytuacjach związanych ze zmianą, p r z e j ­ ściem, p r z y c z y m zabiegi te dotyczyły zarówno l u d z i j a k zwierząt. Najbardziej z n a n y m chyba przykładem zastosowania w m a g i i płod­ ności astragala, mającego zapewnić kontynuację r o d z i n y , było zako­ p y w a n i e t e j kości w r a z z łożyskiem nowo narodzonego dziecka pod p r o ­ giem j u r t y . Czasem kość tę malowano na czerwono (kolor k r w i , płod­ ności) • W niektórych j u r t a c h astragale z p r a w e j nogi barana wiesza­ no na złotych l u b s r e b r n y c h n i t k a c h n a d ołtarzykiem. Co r o k u do za­ wieszonych już kości dodawano nową. Czyniono t o wówczas, g d y składano o f i a r y ogniowi, najczęściej w okresie n o w o r o c z n y m , choć n i e b y ­ ło wspólnych dat dla w s z y s t k i c h pasterzy. Kości wieszano t a k , b y mię­ dzy n i m i nie było wolnego miejsca. Astragale dawano też małym dzieciom w charakterze a m u l e t u , aby zapewnić i m ochronę w okresie, gdy dziecko szczególnie było narażone na działanie złych mocy. Według niektórych informatorów, z którymi miałam okazję rozmawiać p o d ­ czas swoich badań, wieszano też astragal n a d słabym, c h o r y m zwie­ rzęciem, które przynoszono do j u r t y . Zastosowanie astragala w i d z i m y też w i n n y c h m o m e n t a c h przejścia. N p . p r z y przechodzeniu na jesienne koczowiska pasterze wkładali k i l k a astragali do o t w o r u powstałego w ziemi po wyjęciu palików od sznura, do którego przywiązywano k o ­ nie. Przykłady można b y mnożyć. W i e l e z d a w n y c h zwyczajów uległo już dziś zapomnieniu, inne budzą n a w e t zdziwienie. Współcześni n a m Mongołowie nie pozostawiają już n p . astragali w miejscu pochówku i prawdopodobnie nie c z y n i l i tego już w końcu X I X w . Dziwią się n a ­ wet, g d y słyszą p y t a n i e badacza, że można było zostawiać t a k cenny przedmiot z czymś t a k dla n i c h bezwartościowym, j a k t r u p (co n i e przeszkadza, że w X I X w . kładziono w r a z z t r u p e m kość goleniową, której częścią jest właśnie astragal). Z d z i w i e n i e b u d z i też p y t a n i e o p r z y c z y n y pozostawiania astragali na opuszczanych koczowiskach. J a k m i mówiono obowiązkiem pasterzy przechodzących n a nowe miejsca wypasów było b o w i e m zabranie w s z y s t k i c h cennych przedmiotów a do t y c h należał m . i n . astragal. Wierzono, że kość t a porzucona n a koczow i s k u będzie spoglądała za gospodarzem, dopóki t e n n i e z n i k n i e za przełęczą, że będzie t r z y razy się podnosić, b y spojrzeć na odchodzą­ cego gospodarza, wreszcie, że dostanie się w e władanie złych m o c y . 1 0 » Zwyczaj powszechnie skij, O ten znany u był nie tylko i n n y c h mieszkańców driewnosti odnogo ludom Azji mongolskim. Występował Środkowej. P a t r z n p . B . A . sriednieaziatskogo obyczaju, Kratkije o n też L i t w i n - Soobszczenija Instituía E t n o g r a f i i , n r 30, M o s k w a 1958, s. 31-34. 1 0 W bajkach mongolskich spotykamy np. motyw bohatera, który zostawia n a p a s t w i s k u złoty i s r e b r n y a s t r a g a l , a następnie s t a c z a o n i e walkę z wiedźmą. Mongolskie skazki, M o s k w a 1967, s. 167-170. �NOWOROCZNE GRY MONGOLSKIE 259 Wiedza o d a w n y c h zwyczajach zachowała się dziś w większym s t o p ­ n i u u mieszkańców zachodniej części M o n g o l i i . W części centralnej i wschodniej niejednokrotnie obserwowałam b r a k znajomości zachowań, 0 których wspominano w części zachodniej i które prawdopodobnie b y ­ ły w jakimś okresie wspólne w s z y s t k i m Mongołom. We w s z y s t k i c h przypadkach, w których występował astragal, uży­ wano go z myślą o zapewnieniu i k o n t y n u a c j i życia l u d z i i zwierząt. W i a r a w związek astragali z płodnością, j a k i udział t e j kości w m a g i i płodności, w y d a j e się powszechna, nie ogranicza się t y l k o do M o n g o l i i 1 — szerzej — A z j i Środkowej. Związki astragali z magią płodności p o ­ twierdzają badania k u l t u r starożytnej E u r o p y i A z j i Przedniej. W sta­ rożytnym R z y m i e i Grecji n p . do częstych motywów ikonograficznych należały sceny przedstawiające dzieci grające astragalami przed posąga­ m i bogiń ( m o t y w y te pojawiały się n p . na monetach). Przedstawiano też same boginie (np. Artemidę, Herę i Atenę) bawiące się astragala­ m i » . T r u d n o chyba o lepszą ilustrację idei płodności i mnogości niż i k o ­ nograficzny zapis związku między b o g i n i a m i - k o b i e t a m i i m a t k a m i ( s y m ­ bolizującymi element żeński w przyrodzie, Matkę — Ziemię) a dzieć­ m i , m o n e t a m i i astragalami. W k u l t u r z e mongolskiej b r a k przykładów t a k wyraźnego i k o n o g r a ­ ficznego wyrażenia i d e i płodności, związku astragala z magią płodności, k o n t y n u a c j i życia. Wskazują j e d n a k na jego istnienie n i e t y l k o przykła­ d y zastosowania t e j kości, lecz także niektóre w y p o w i e d z i , dzisiejszych mieszkańców M o n g o l i i , w których asocjacja astragal — dziecko jest bardzo wyraźna. N p . na p y t a n i e o p r z y c z y n y popularności gier w szagaj n i e j e d n o k r o t n i e odpowiadano m i , że g r y te są t a k popularne, gdyż grają w n i e dzieci, te z k o l e i są lubiane przez dorosłych i uczucia, jakie żywią dorośli d l a dzieci, przenoszą się n a grę. W rzeczy samej dorośli g r a l i w kości również i to z o w i e l e większym zaangażowaniem czasowym i emocjonalnym. W i e m y też, że dzieci były zachęcane przez rodziców do g r y w kości, co widać wyraźnie przede w s z y s t k i m w o k r e ­ sie noworocznym. Rodzice p a t r z y l i też z sympatią na codzienne, nieceremonialne zabawy dzieci astragalami. Przykładów występowania astra­ gala jako a t r y b u t u dziecka dostarcza też l i t e r a t u r a mongolska. W b a j ­ kach i legendach astragal występuje często j a k o u l u b i o n a zabawka dziecka — i c h bohatera. Dziecko to b a w i się przy t y m najczęściej n a d wodą l u b w y c h o d z i z wody, co wskazuje na związek opisywanej s y t u a ­ cji z życiem, narodzeniem (woda jako s y m b o l życia, dziecko j a k o w i ­ domy znak jego k o n t y n u a c j i , narodzin, wreszcie astragal j a k o s y m b o l B e c q de F o u q d z i e w i c z , Starożytni bawiące się a s t r a g a l a m i ziony n a terenie obecnej dition", v o l . 17: 1974, n r 11 u i r e s , Les jeux des anciens, P a r i s 1869, s. 65; E . R o grają w kości, " M e a n d e r " , n r 4: 1960, s . 233-242. D z i e c i p r z e d s t a w i a także r e i if pochodzący z V I I I w. p.n.e., z n a l e ­ T u r c j i P i s z e o t v m M B a r a n Children's Games, "Expe­ 1, s. 21. �IWONA 260 KABZIŃSKA-STAWARZ k o n t y n u a c j i i magiczny środek j e j zapewnienia) * . W m o n g o l s k i m obrzę­ dzie w e s e l n y m młodym małżonkom podawano natomiast w t r a k c i e uczty kość goleniową owcy. Mężczyzna chwytał za goleń, kobieta zaś trzymała w dłoniach astragal, podkreślając w t e n sposób swą zdolność do rodzenia dzieci, udział w k o n t y n u a c j i mężowskiego r o d u . Magiczne działanie p r z y p i s y w a n o n i e t y l k o p o j e d y n c z y m astragal o m . I c h moc magiczno-symboliczna była też w y k o r z y s t y w a n a d l a wzmocnienia s y m b o l i k i i n n y c h przedmiotów. Przykładem może być wspomniana t u kość goleniowa owcy, której częścią jest astragal. Kość ta występowała w w i e l u obrzędach przejścia towarzyszących c y k l o w i życia człowieka. Badania S. Szynkiewicza wykazały, że kość t a s y m b o ­ lizowała pokrewieństwo agnatyczne, a j e j pojawienie się w obrzędach miało podkreślać trwałość k o n t y n u a c j i międzypokoleniowej. A s t r a g a l zaś przez swą symbolikę k o n t y n u a c j i i płodności nadawał t e m u t r w a ­ n i u akcent bardziej w y m o w n y . Magiczne (wspomagająco-ochronne) działanie astragali u j a w n i a się też wyraźnie w zwyczaju b u d o w a n i a z n i c h f i g u r y żaby (mong. melchij) l u b żółwia (mong. jast melchij) w szczególnych sytuacjach, przede w s z y s t k i m zagrożenia (np. chorobą, stratą bydła, suszą, n a przełomie r o k u kalendarzowego). Figurę tę stawiano n a d w o d a m i , w górach, koło zagród dla bydła, w j u r c i e . Budowano ją — j a k mówili niektórzy z m o i c h informatorów — z 1000 kości szagaj d l a władcy p r z y r o d y L u s sabdaga ( l u b jego dzieci), aby patrząc na nią ( f i g u r a ta miała p r z y p o ­ minać L u s o w i jego konia) ucieszył się, a w k o n s e k w e n c j i był p r z y c h y l ­ n y pasterzom i i c h stadom. 2 1 S D l a uspokojenia złych mocy i zwalczenia choroby nękającej które­ goś z członków r o d z i n y zakopywano też figurę żaby (żółwia) głęboko pod ziemią, zasypując ją ziarnem i mąką oraz polewając t o p i o n y m m a ­ słem. N a ziemi, n a d miejscem, gdzie zakopano figurę zwierzęcia, palono ognisko. Zabieg t e n miał odstraszyć zło, zniszczyć chorobę, a także za­ pewnić spokój obecnym i przyszłym pokoleniom. Wierzono bowiem, że zakopana "żaba" ("żółw") zejdzie głęboko pod ziemię i zniszczy zło u jego korzeni. P r o f i l a k t y c z n i e , a b y ustrzec się przed s t r a t a m i , chorobą bydła, a t a ­ k i e m zła, stawiano też figurę żaby (żółwia) przed zagrodami d l a bydła w okresie n o w o r o c z n y m . Budowano ją też n a d w o d a m i w d r u g i m d n i u lata, g d y — według wierzeń pasterzy — pojawiał się na ziemi j e j go­ spodarz L u s sabdag i w 1 6 - t y m d n i u środkowego miesiąca jesieni, k i e ­ d y L u s opuszczał naszą planetę. Budowano też wspomnianą figurę p r z y zagrodach i w wodzie, g d y odchodzono n a wiosenne koczowiska (po " Patrz np. G . N. Po tanin, Oczerki Siewiero-Zapadnoj t i e r b u r g 1883, s. 609. 1 1 I n f o r m a c j a u s t n a u z y s k a n a od S . S z y n k i e w i c z a . Mongolii, S.-Pie- �261 NOWOROCZNE GRY MONGOLSKIE Cagaan Sar), a g d y jeden z astragali zaczynał płynąć p o d prąd (podob­ no to się zdarzało) — a więc k u źródłom — zabierano go do j u r t y i c h r o ­ niono j a k największy skarb (erdene). Stawianie f i g u r y żaby (żółwia) w celach ochronnomagicznych dziś jeszcze jest p r a k t y k o w a n e przez niektórych mieszkańców M o n g o l i i (przede w s z y s t k i m w j e j zachodniej części). Czynność ta ma ( i miała) wyraźny charakter magiczny. Mongołowie wierzą bowiem, że człowiek, który buduje tę figurę, będzie bogaty, że bydło będzie m u się mnożyć i stanie się on niejako posiadaczem części bogactw Lusa. Jeszcze w koń­ cu X I X w . budowanie f i g u r y żaby (żółwia) z astragali w określonych sytuacjach było zabiegiem powszechnym w części zachodniej i c e n t r a l ­ nej. Z badań terenowych, j a k i e przeprowadziłam w M o n g o l i i , w y n i k a natomiast, że zwyczaj t e n nie był szeroko p r a k t y k o w a n y w t y m czasie w południowo-wschodniej (gobijskiej i przygobijskiej) części k r a j u . N i e ­ którzy z m o i c h informatorów t w i e r d z i l i wręcz, że w strefie t e j n i g d y nie stawiano f i g u r y żaby (żółwia), a n i żadnej i n n e j , w celach magicznoochronnych. W i a r a w magiczną moc żaby i żółwia, przede w s z y s t k i m w i c h f u n k ­ cje ochronne, możliwość zniszczenia zła, mnożenia d o b y t k u , była pow­ szechna wśród w i e l u ludów A z j i jeszcze w starożytności « . Jeszcze w początkach X X w . pasterze mongolscy (przede w s z y s t k i m w zachodniej i centralnej części k r a j u ) b u d o w a l i też dla celów m a gicznoludycznych figurę zwaną ałag melchij. Określenie t o można prze­ tłumaczyć j a k o pstra żaba, różnorodna żaba, żaba złożona z różnych części. W i a r a , iż ałag melchij przedstawia żabę, była powszechna prze­ de w s z y s t k i m wśród mieszkańców zachodniej M o n g o l i i (Ojratów). Chałchasi natomiast widzą w niej żółwia (jast melchij). M o n g o l s k i badacz gier, N . Namdżildordż, t w i e r d z i także, że ałag melchij wyobrażała w y ­ łącznie żółwia Pisząc o b u d o w a n i u f i g u r y żaby z astragali nieprzypadkowo umiesz­ czałam w nawiasie "żółwia". Pragnęłam w t e n sposób podkreślić s y m ­ boliczną, wierzeniową i magiczną tożsamość t y c h zwierząt. I n f o r m a c j e o magiczno-symbolicznej r o l i żaby w k u l t u r z e m o n g o l ­ skiej budziły zdziwienie nawet u niektórych orientalistów, którym p r e ­ zentowałam w y n i k i swoich badań. Z kulturą mongolską przywykliśmy bowiem łączyć wyraźnie żółwia, a nie żabę. W y k o p a l i s k a archeologiczne dają n a m w i e l e dowodów obecności tego właśnie zwierzęcia w k u l t u r z e mongolskiej, a wcześniej jeszcze w k u l t u r z e ludów t u r e c k i c h , które za- P a t r z n p . N. G . B o r o z n a, Niekotorye matierialy szenijach nasilenija Sriedniej Azii, [w:] Domusułmanskie u> Sriedniej Azii, M o s k w a 1975, s. 281-297. 14 15 N. N a m d ż i l d o r d ż , Mongolyn (chólógt) togloom, ob amuletach wierowanija Ułan Bator — i ukraobrjady 1963, s. 4 9 - �262 IWONA KABZINSKA-STAWARZ mieszkiwały t e r e n y obecnej M o n g o l i i . K a m i e n n e f i g u r y żółwi p o j a w i a ­ ją się w t u r e c k i c h petrogligach i pochówkach. Występowały też one w charakterze podstaw pod stelle, na których w y r y t e były d e k r e t y władców. W t a k i m charakterze możemy je spotkać n p . w p o m n i k a c h wzniesionych k u czci K u l Tegina l u b . Bilge Kagana przez Turków O r chońskich i«. E. T r y j a r s k i uważa, że zwyczaj t e n został przejęty z C h i n . Chińscy rzemieślnicy pomagali też prawdopodobnie p r z y wznoszeniu t y c h c h a r a k t e r y s t y c z n y c h pomników. Dziełem chińskiego a r t y s t y jest też prawdopodobnie słynny żółw z K a r a k o r u m " , ż ó ł w podpierający pionowe stelle z h i s t o r y c z n y m i i n s k r y p c j a m i był jednocześnie w y r a ­ zem koncepcji stworzenia ziemi na grzbiecie tego zwierzęcia, które s p o t y k a m y także w wierzeniach i n n y c h ludów A z j i . W M o n g o l i i żółw związany jest wyraźnie z l a m a i z m e m . J«go k a ­ mienne f i g u r y pojawiają się na terenach świątyń. Najsłynniejszą i n a j ­ lepiej zachowaną kamienną figurą żółwia jest niewątpliwie żółw z klasz­ t o r u Erdene D z u u i . W wierzeniach mongolskich, podobnie j a k w wierzeniach ludów chiń­ skich czy i n d y j s k i c h , żółw występuje przede w s z y s t k i m j a k o podstawa ziemi, aczkolwiek w p i e r w o t n y c h koncepcjach buddystów, a także w p r z e d b u d d y j s k i c h kosmogoniaeh Hindusów, j a k o podstawa z i e m i p o ­ j a w i a się n i e t y l e żółw, co żaba w t o w a r z y s t w i e 2 wielorybów. Z w i e ­ rzęta te j a k o jedyne miały przetrwać okres chaosu i utworzyć podsta­ w y ziemi po jego zakończeniu«. Mongołowie p r z y p i s y w a l i też żółwio­ w i f u n k c j e magiczne. Żeliwne f i g u r k i tego zwierzęcia były m . i n . w y ­ korzystywane w czynnościach wyznaczania miejsca pod budowę klasz­ t o r u oraz określania miejsca pochówku zmarłego . Żółw był też s y m ­ bolem długowieczności. g 20 i« P a t r z n p . E . A . N o w g o r o d o w a , Die Alte Kunst 1980, s. 240, oraz E . T r y j a r s k i , O n the Archaeological Mongolia, Mongolei, Leipzig of Old Turks in " E a s t a n d W e s t " , v o l . 21': 197,1, s. 130, n r 1-2. op. cit, " T r y j a r s k i , rów, założonej [w:] N. S e r - O d ż a w , publikie, s. 130. O żółwiu z K a r a k o r u m , d a w n e j ok. 750 r., której g i z - c h a n a , p a t r z też S . W. Karakoruma, świetność przypada K i s i e 1 e w, Kamiennaja Mongolski] archieologiczeskij Archieologiczeskije na czeriepacha sbornik, issledowanija Narodnoj Riespublikie, stolicy czasy panowania UjguCzyn- "bieżawszaja" Moskwa iz 1962, s. 65-67; w Mongolskoj tamże, s. 5-10; K . W . W j a t k i n a, Archieologiczeskije golskoj « der Traces Narodnoj pamjatniki Riesw Mon­ " S o w i e t s k a j a E t n o g r a f i j a " , v o l . 1: 1959, s. 93-106. P a t r z n p . D. M a j d a r, Architiektura 1971, s. 91, o r a z W . R a d l o f f , i gradostroitielstwo A t l a s der Alterhiimer Mongolii, der Mongolei, Moskwa S.-Pietierburg 1892, p l . 40, fig. 1, 2. P o r . także p r z y p i s 17. i» S . Godzin ski, W kręgu lamajskich żeliwnej figurki legend i mitów, Warszawa 1981, s. 125-126. *° O wykorzystywaniu żółwia miał stanąć k l a s z t o r , p i s z e n p . A . P o z d n i e e w , styriej i buddijskago posledniago k narodu, duchowieństwa S.-Pietierburg w Mongolii do Oczerki w oznaczenia miejsca- by ta buddijskich swjazi s otnoszenijami gdzie monasego 1887, ,s. 23. O o z n a c z a n i u figurką żółwia m i e j - �NOWOROCZNE 263 GRY MONGOLSKIE Żaba w wierzeniach mongolskich, p r z y n a j m n i e j jeśli chodzi o w i e k X I X , pełniła funkcję podobne do t y c h , j a k i e p r z y p i s y w a n o żółwiowi. Występuje w n i c h przede w s z y s t k i m jako podstawa ziemi. Świadectwem j e j udziału w akcie k r e a c j i są przede w s z y s t k i m m i t y . Mongołowie łączyli też żabę symbolicznie z płodnością, re-kreacją świata, przejś­ ciem z pierwotnego chaosu do s t a n u życia. Wskazują na to chociażby wspomniane przykłady budowania f i g u r y tego zwierzęcia w sytuacjach szczególnych, będących m o m e n t a m i faktycznego l u b pożądanego przej¬ ścia. T a k szeroko pojętą symbolikę żaby s p o t y k a m y też w i n n y c h k u l ­ turach świata, n i e t y l k o w M o n g o l i i *>. S y m b o l i k a żaby w y k a z u j e w i e l e cech wspólnych z symboliką nada­ waną przez wiele ludów świata żółwiowi . Taką symboliczną tożsamość żaby i żółwia o b s e r w u j e m y także w M o n g o l i i , w m i t a c h , wierzeniach i magicznych zabiegach mieszkańców tego k r a j u . Czy żaba w w i e r z e ­ niach mongolskich zastąpiła częściowo żółwia, czy też od początku w y ­ stępowała z n i m równocześnie, a może poprzedziła go w t y c h w i e r z e ­ niach (por. chociażby kosmogoniczne koncepcje wczesnych buddystów i prebuddyjskie), t r u d n o powiedzieć. Odpowiedzi na te p y t a n i a nie z n a j ­ dziemy prawdopodobnie w l i t e r a t u r z e . D o w o d e m n a to, iż możliwe było zastąpienie w wierzeniach żółwia przez żabę, jest choćby g r a zwana ałag melchij bróch, w której n a prze­ łomie r o k u budowano, a następnie dzielono figurę melchij. Korzenie tej g r y sięgają, j a k się w y d a j e , g r u n t u chińskiego, gdzie bez wątpie­ nia budowana f i g u r a przedstawiała żółwia . A j e d n a k część Mongołów (przede w s z y s t k i m Ojratów) jest przekonana, że w grze chodzi o żabę. O symbolice t e j g r y i j e j f u n k c j a c h magicznych będzie m o w a w d a l ­ szej części artykułu. S y m b o l i k a żółwia i żaby, i c h związki z re-kreacją i kontynuacją życia, była wzmacniana przez symbolikę s a m y c h astragali, których uży­ wano do b u d o w y t y c h f i g u r . I o d w r o t n i e : występowanie astragali w p o ­ łączeniu ze zwierzętami, którym p r z y p i s y w a n o symbolikę płodności 2 1 2S 24 pocho^vku. moM^iono m i 'w OGirtTsInsj j. z&chodniGj dziłam b a d a n i a . op. cit., s. 221, 224-225; N i e k l j u d o w , " P o t a n i n , czeskoj i folklorno-epiczeskoj simwolike u mongolskich łota, " E t n o g r a f i a P o l s k a " , t. 24: 1980, s. 76; t e n ż e , Oija, [w:] Mify narodów " P a t r z : Dictionary 1974, s. 204-205. » Dictionary 0 mira, M o s k w a 0 f Symbols f Symbols..., -hpai, Mongolskich 1958, s. 113. A u t o r mifołogi- narodów zomijolo- Amsterdam s. 471. do b u d o w y t j . żółwiowe t a b l i c z k i . I n f o r m a c j e te podaje Rutland gry. o simwolika A d d e Vrie.s [ed.], figury której występował żółw, z w a n o w C h i n a c h kwai w Zamietki narodów: 1982, s. 173. and Imaginery, ** Chińczycy i Koreańczycy używali Grę, czyści Mon§oliij jjdy ipxow3 n i e podaje żółwia płytek p'ai, a w K o r e i S . C u 1 i n, Games of the domino. ke-puokOrient, j e d n a k bliższych i n f o r m a c j i o regułach t e j �264 IWONA KABZIŃSKA-STAWARZ i udział w akcie stworzenia ziemi, potwierdzało symboliczne związki samych astragali z płodnością, kontynuacją życia, mnogością. Jak już wspomniałam, zarówno żółw j a k i żaba są wyraźnie zwią­ zane z s y t u a c j a m i przejścia. I c h f i g u r y pojawiają się wówczas, g d y pożądana jest zamiana śmierci w życie (np. w czasie choroby będącej s y m b o l i c z n y m s y n o n i m e m śmierci), na przełomie r o k u . W t a k i c h prze­ łomowych sytuacjach pojawia się także astragal. I o n spełnia f u n k c j e magiczne w czasie choroby, wesela, podczas którego panna młoda t r a k ­ towana jest jako przedstawicielka "tamtego świata", pochówku, n a r o ­ dzin, zakończenia r o k u i t p . A s t r a g a l występuje również t a m , gdzie n i e ­ zbędne jest wzmocnienie życia, t j . wówczas, gdy s t a n o w i zabawkę ( a m u ­ let) niemowlęcia. D l a współczesnych n a m Mongołów szagaj to nie t y l k o s y m b o l k o n ­ t y n u a c j i życia, płodności i mnogości, lecz także s y m b o l pasterskiej go­ spodarki (przy c z y m s y m b o l i k a t a nie jest powszechnie znana miesz­ kańcom M o n g o l i i ) . Łączeniu s y m b o l i k i astragali z gospodarką pasterską towarzyszy nadawanie poszczególnym s t r o n o m kości nazw zwierząt h o d o w a n y c h przez pasterzy: strona węższa to " k o ń " (mong. m o r ' ) , a j e j przeciwstawna — "wielbłąd" (mong. temee), s t r o n y szer­ sze to " o w c a " (mong. choń) i " k o z a " (mong. jamaa). Strona zwana te­ mee nosiła czasem nazwę ucher (krowa), (ryc. 1). Podobne n a z w y n o ­ siły też poszczególne s t r o n y kości u Buriatów i Kałmuków ^. Ch. D a - R y c . 1. Kości do g r y (szagaj). " k o z a " z a : E . T a u b e, Einige O d l e w e j : kość w położeniu "koń", " w i e l b ł ą d " , Mongolische Unterhaltung spiele „Jahrbuch des M u s e u m für "owca" Völkerkunde z u L e i p z i g " , B . 24: 1967, S. 56 rambadzar i D . Tangad sądzą, że n a z w y te zostały wprowadzone w ó w ­ czas, gdy Mongołowie stali się l u d e m pasterskim. W czasach myśliw­ s k i c h używali astragali jeleni, a poszczególne s t r o n y kości n a z y w a l i odpowiednio bök, czik ta i alcz. Bök odpowiadał stronie choń, czik-jamaa, 2 5 piski Patrz: K . D. Ł o g i n o w s k i j , Czitinskogo Otdielenija U . E . E r d n e w , Kalmyki, Igry Priamurskogo E l i s t a 1970, s. 260. bur jat Otdieła wostocznogo RGO", nr Zabajkalia, 2: 1897, s. "Za­ 51; �NOWOROCZNE to — temee, alcz 265 GRY MONGOLSKIE mór'2«. N a j a k i c h źródłach o p a r l i się c y t o w a n i a u ­ torzy, n i e wiadomo. Podane przez n i c h n a z w y odpowiadają n a z w o m sto­ sowanym jeszcze w X I X w . przez Buriatów i Kałmuków, a więc t r u d n o fr]e uznać za dowód i c h przedpasterskiej przeszłości. U p a t r y w a n i e w astragalu s y m b o l i k i gospodarki, j a k czyni to część współczesnych n a m pasterzy mongolskich, jest z pewnością zawężeniem jego pierwotnej s y m b o l i k i płodności i k o n t y n u a c j i życia, potwierdzo­ nej dla w i e l u ludów świata, j e j uszczegółowieniem. G d y b y astragal był wyłącznie s y m b o l e m pasterskiej gospodarki, nie używano b y go zapew­ ne w zabiegach odnoszących się do życia i zdrowia człowieka, w obrzę­ dach i sytuacjach przejścia, wykraczających daleko poza r a m y paster­ stwa. Możemy też przypuszczać, że ludyczne znaczenie astragali, w któ­ rych istotne stają się n a z w y poszczególnych s t r o n kości i i c h wartości, zostało nadane t y m kościom później niż i c h znaczenie magiczne, dla którego, być może, n a z w y nie miały znaczenia, nie mówiąc już o zna­ czeniu s y m b o l i c z n y m . U w i e l u ludów świata oznaczenia poszczególnych stron kości używanych do g r y nie miały nic wspólnego z symboliką płodności i m a g i c z n y m znaczeniem astragali. N a z w y te odwoływały się do podziałów społecznych, profesji (np. w G r e c j i i Persji), używano też oznaczeń c y f r o w y c h (np. Indie) Zapewne i w t y c h k u l t u r a c h magicz­ ne f u n k c j e astragali wyprzedziły w czasie i c h f u n k c j e ludyczne. W nazwach poszczególnych s t r o n kości na uwagę zasługuje nie t y l ­ ko samo nazewnictwo, lecz także, a może przede w s z y s t k i m , stosunek tych nazw i odpowiadających i m s t r o n wobec siebie. Poszczególne s t r o ­ n y kości, stanowiące n a t u r a l n e opozycje jako b o k i przeciwległe, były także opozycjami z u w a g i na nazwy. U ludów mongolskich " k o ń " był przeciwstawiany "wielbłądowi" l u b " k r o w i e " , " o w c a " zaś — kozie". Potwierdzenie w s p o m n i a n y c h opozycji s p o t y k a m y także w wierzeniach t y c h ludów. Koza, wielbłąd i k r o w a , t o zwierzęta o z i m n y m oddechu (chujten choszuu mai). Koń i owca należą natomiast do zwierząt o go­ rącym oddechu (chaluun choszuu mai). Zwierzęta zimne łączą się zaw­ sze w wierzeniach z " t a m t y m światem", z k i e r u n k i e m d o l n y m , złem. Zwierzęta gorące łączone są natomiast z dobrem, górą. K o n i o m p r z y ­ pisuje się pochodzenie niebiańskie. K o n i e i owce należały też niegdyś do zwierząt składanych N i e b u w ofierze. W astragalach mongolskich zachowana została reguła, j a k i e j przestrzegano i w i n n y c h k u l t u r a c h świata, oznaczając s t r o n y kości (także sześciennych), opozycyjności s t r o n . Opozycja t a była podkreślana przez oznaczenia cyfrowe, l i t e r o w e , r y ­ s u n k i . Powtarzała ona z k o l e i symboliczną opozycyjność kierunków, s t r o n świata, pór r o k u i t p . *• C h . D a r a m b a d z a r, D. T a n g a d, Cagaan dzarim 8 7 togloom, T . A. sard naaddag mongol ardyn " S z i n d z l e e h U c h a a n A m r d a l " , n r 1: 1980, s. 75. Sebeok, P. G . B r e w s t e r , Studies in Cheremis: I n d i a n a U n i v e r s i t y P u b l i c a t i o n s , F o l k l o r e S e r i e s , n r 11, B l o o m i n g t o n Games v o l . 6, 1958, s. 43. �266 IWONA KABZIŃSKA-STAWARZ W y k o r z y s t a n i e kości, których s t r o n y wyrażają element opozycji, w grach, przede w s z y s t k i m noworocznych, jest j a k najbardziej z r o z u ­ miałe. Cały okres noworoczny jest b o w i e m w w i e r z e n i a c h czasem, w którym toczy się w naturze w a l k a między opozycjami życia i śmierci i i c h p o c h o d n y m i (dobrem — złem, bielą — czernią itp.), Opozycyjność wyrażana przez poszczególne s t r o n y astragali koresponduje także z za­ biegami m a g i c z n y m i , mającymi zapewnić przejście o d s t a n u śmierci do stanu życia, wzmocnić życie i zapewnić jego ciągłość, w których uży­ w a n y był astragal. GRY NOWOROCZNE. SYMBOLICZNO-MAGICZNY PODZIAŁ SZCZĘŚCIA P r z y j r z y j m y się teraz grom, w którym używano astragali. Z a n i m jednak przejdę do i c h opisu, chciałabym dodać, że gier z użyciem t y c h kości było niegdyś znacznie więcej, niż możemy to odtworzyć dziś n a podstawie dostępnych źródeł . Po niektórych grach pozostały już t y l ­ ko nazwy, podczas g d y same reguły uległy zapomnieniu. Po w i e l u grach zaginął w s z e l k i ślad. Wśród gier n o w o r o c z n y c h bardzo rozpowszechnione były takie, któ­ re polegały n a t y m , b y zgarnąć dłonią j a k największą ilość astragali rozrzuconych na podłodze, s t o l i k u l u b na z i e m i p r z y jednoczesnym s c h w y t a n i u podrzuconej uprzednio jednej kości l u b innego p r z e d m i o t u (szagaj awach). Liczba uczestników i kości w grze była dowolna. Cza­ sem gra dzieliła się na t r z y fazy. W pierwszej gracze z b i e r a l i kości r z u ­ cone tak, b y znajdowały się b l i s k o siebie ( r z u t t a k i nazywano bandżaa szagaj albo szagaj awach). W d r u g i e j kolejce pozostałe kości rozrzucano tak, b y odległości między n i m i były większe niż w p i e r w s z y m rzucie (rzut zwany chajaa). N a koniec pozostałe kości układano w szeregu (duudżuu szagaj). Zebranie kości leżących w jednej l i n i i było n a j t r u d ­ niejsze, dlatego zezwalano graczom n a pozostawienie 1-2 sztuk. Kości pozostawione przez gracza zwano suul (ogon). 28 Podobny charakter miała też gra zwana aduu chumich, w której gracze podrzucali 3-5 kości, łapiąc j e n a j p i e r w na zewnętrzną stronę dłoni noszącą w grze nazwę uul (góry), a następnie na stronę wewnętrz­ ną, zwaną t u stepem (tal). Uczestnikami gier t y p u szagaj awach i aduu chumich b y l i przeważ­ nie młodzi mężczyźni w w i e k u 16-40 l a t . T y p o w o dziecięcą grą była natomiast dolnuur. Każde dziecko miało 5 astragali, które układano koliście na ziemi. Dzieci podrzucały do góry 1 astragal, z w a n y strzałą (sum), a łapiąc go musiały wziąć jednocześnie jedną z kości leżących w kręgu bez d o t y k a n i a pozostałych. Wygrywało to dziecko, które p i e r w ­ sze zebrało swoje astragale według określonych reguł. D . A m a r s a n a w a r t y k u l e Mongolskije nacionalnyje igry, "Mongolia", 8: 1980, s. 25 pisze np., że d a w n i e j Mongołowie z n a l i 108 gier w kości. 2 8 nr �NOWOROCZNE 267 GRY MONGOLSKIE Grą najbardziej rozpowszechnioną wśród ludów mongolskich, w y ­ stępującą także wśród i n n y c h mieszkańców A z j i Środkowej, polegają­ cą również na zebraniu rozrzuconych kości p r z y jednoczesnym c h w y t a ­ n i u podrzuconego p r z e d m i o t u , jest szagaj szüürech, z w a n y też l o k a l n i e szagaj atgach albo szagaj cochich (w zachodniej części k r a j u ) , a także szagaj andraa l u b andraa awach (w części centralnej). Podrzucany k a ­ wałek m e t a l o w e j p l e c i o n k i , przypominający f r a g m e n t kolczugi w o j o w ­ n i k a , nosił najczęściej nazwę szüür albo sum. G r a dzieliła się przeważ­ nie na t r z y fazy (identyczne j a k w szagaj awach). Jeden z m o i c h i n f o r ­ matorów przed ok. 40 l a t y obserwował grę szagaj szüürech w a j m a k u archangajskim. Grano przez 2-3 d n i (w okresie noworocznym), p r z y c z y m jeden z grających rzucił szüür t a k wysoko, że n i e m a l dotykał n i m tono ( o k i e n n o - d y m n i k o w e g o o t w o r u j u r t y ) . I n f o r m a t o r t e n uznał r z u ­ canie p l e c i o n k i t a k wysoko za niewłaściwe, gdyż z a n i m szüür upadł z tej wysokości n a ziemię, gracz zdążył zebrać w i e l e kości Grający nie reagowali j e d n a k n a te zarzuty. Rzucanie szüür w k i e r u n k u tono mogło, j a k sądzę, symbolicznie wyrażać ideę przejścia, charakterystyczną dla wierzeń noworocznych, a także symbolikę samego tono (jak t w i e r d z i M Eliade s y m b o l i k a górnego o t w o r u o d D r o w a d z a i a c e e o d v m w siedzi¬ bach l u d z k i c h iest bezpośrednia t r a n s f o r m a d a uwieńczonego w m i t a c h wyobrażenia osi kosmicznei mieisca łączności m i e d z y ziemia a poza­ z i e m s k i m i s f e r a m i w s z e c h ś w i a t a " Być może ów g r a c z Drasnął też za­ pewnić sobie w y g r a n a n a w i a z u i a c svmboliczno-magicznv k o n t a k t z do­ b r y m i m o c a m i " t a m t e g o świata") W k u l t u r z e ludów m o n g o l s k i c h z n a i d u i e m v wiele przykładów udziału tono w m a g i i zapewniania pomyślnoś­ ci nrzywoływania na pomoc - za iego pośrednictwem - d o b r y c h sił związanych z "górą" 30. Rzucanie szüür w k i e r u n k u tono jest również godne u w a g i ze wzglę­ d u na symboliczne znaczenie tego o t w o r u . W w i e r z e n i a c h mongolskich tono jest s y m b o l e m Nieba i zarazem miejscem, gdzie przebywają dusze nienarodzonych dzieci. Szüür lecąc k u tono i zetknąwszy się z miejscem s k u m u l o w a n e j płodności przenosił ją następnie na ziemię. Magiczne właściwości miał też s a m szüür j a k o p r z e d m i o t m e t a l o w y . P r z e d m i o t y z żelaza i ołowiu były powszechnie używane nie t y l k o p r z e z Mongołów do w a l k i ze złem, p r z y p i s y w a n o i m jednocześnie" znaczenie ochronne. Do w a l k i ze złem i ochrony przed n i m używano też strzał. W grach reprezentują je kości noszące nazwę sum. Nazwą tą określano też cza­ sem s a m szüür. Występowanie metalowej p l e c i o n k i i "strzał" w grach wskazuje na związek t y c h gier z magią zwalczania zła. Świadczą o t y m 2 8 M . E l i a d e , Sacrum, 80 Przykłady p a t r z np.: Kultura mit, historia, 1977; L . L . W i k t o r o w a , Mongoły. s k w a 1980, s. 27. W a r s z a w a 1974, s. 75-79. i byt Kalmykow, Proischożdienie A. G. Mitrow nar oda i istoki [red.], kultury, Elista Mo­ �268 IWONA KABZINSK A-STAWARZ ponadto wspomniane r z u t y kości i sziiiir 'ku tono, czy w ogóle do góry. Gest w y r z u c a n i a przedmiotów k u górze wskazywał też k i e r u n e k , z j a ­ k i m Mongołowie łączyli pomyślność. "Góra" — stąd pochodzi szczęście człowieka, t a m ważą się jego losy. T a m też przebywają dobre bóstwa opiekuńcze. W geście zbierania kości możemy natomiast widzieć s y m b o l i c z n y p o ­ dział darów, j a k i e bóstwa opiekuńcze rozdzielają między ludzi. Kości symbolizujące gospodarkę pasterską reprezentowały t u ów dar, stada stanowiące podstawę b y t u pasterzy. I m więcej kości udało się zebrać podczas g r y , t y m znaczniejsze miały być korzyści pasterza i jego r o ­ dziny, t y m większa liczba h o d o w a n y c h zwierząt. T a k wierzono i w t y m magiczno-wróżebnym celu grano podczas nowego r o k u . W grze aduu chumich gracz zbierał symbolicznie stada k o n i (aduut a b u n y ) przenosząc je z " g ó r " będących o d p o w i e d n i k i e m Nieba, osią łączącą ziemię z Niebem, na step (wewnętrzna strona dłoni), a więc do swojego środowiska, w swój świat. W grze dolnuur grający zbierał k o ­ lejno 5 kości, symbolizujących (jak można się domyślać) 5 podstawo­ w y c h rodzajów zwierząt, h o d o w a n y c h przez m o n g o l s k i c h pasterzy. Patrząc szerzej można widzieć w t y c h kościach 5 elementów, z których zbudowany jest cały świat, s y m b o l i c z n y w y r a z pewnej całości, jaką b y ­ ła piątka. Magiczny charakter przyciągania pomyślności z góry miała też g r a znana w całej M o n g o l i i i zwana iinee saach l u b gilu saach. G r a ta w y ­ stępowała na terenie M o n g o l i i jeszcze w początkach naszego w i e k u , o czym świadczą w y p o w i e d z i współczesnych mieszkańców tego k r a j u . I n f o r m a c j i o tej grze nie spotkałem natomiast w l i t e r a t u r z e . W iinee saach (gilu saach) grały przede w s z y s t k i m dzieci. Każde z dzieci p o d ­ rzucało kolejno 4 astragale (w guii saaah — 3), łapiąc j e szybko, b y żaden z n i c h nie upadł na ziemię. P r z y p o m i n a to cyrkową żonglerkę p r z e d m i o t a m i . Ten, k o m u n i e udała się sztuka, oddawał 2 astragale p r z e c i w n i k o w i . Kości zdobyte od i n n y c h zawodników gracz składał na kupkę, podrzucając zawsze t y l k o 3 l u b 4 astragale. Rodzice zachęcali dzieci do t e j g r y szczególnie w okresie n o w o r o c z n y m . Dzięki n i e j n a d ­ chodzący r o k miał być o b f i t y w zwierzęta. Wierzono b o w i e m w j e j znaczenie magiczne. Podrzucane kości były j a k b y s y m b o l e m w y m i o n dojonych zwierząt. G d y podrzucano je szybko i s p r a w n i e , obserwują­ cy miał wrażenie, że tworzą jedną białą linię, którą m o i i n f o r m a t o r z y przyrównywali do s t r u g i mleka, do białego sznura. O t y m , że czynność tę t r a k t o w a n o j a k najbardziej serio (z u w a g i n a j e j c h a r a k t e r magicz­ n y ) świadczy ogromna troska o szczegóły Dzieci przedstawiające czyn¬ ność dojenia zwierząt przybierały takie pozy, j a k i e przyjmują d o j a r k i . Pozy te są zróżnicowane zależności od rodzaju dojonego zwierzęcia. G d v dzieci naśladowały doienie krów siadały z l e w v m k o l a n e m o o d niesionym, a p r a w y m o p a r t y m na ziemi. G d y i c h czynność wyrażała do- L . �NOWOROCZNE GRY MONGOLSKIE 269 jenie kobył, t o p r a w e kolano było uniesione, a lewe oparte. P r z y doje­ n i u owiec dzieci siadały na piętach trzymając nogi szeroko rozstawione w kolanach, a g d y doiły wielbłądzice, to stały, trzymając prawą nogę opartą o k o l a n o lewej (wyprostowanej). Jednocześnie kości zdobyte o d przeciwnika i odkładane na kupkę leżały zawsze stroną noszącą nazwę "dojonego" zwierzęcia k u górze. P r z y położeniu kości brana też była pod uwagę i c h pozycja wobec gracza. Każda strona kości m a b o w i e m l e w y i p r a w y bok, różniące się wyraźnie kształtem. L e w y bok odpowiadał samcowi, p r a w y zaś samicy — l e w a strona jest b o w i e m dla Mongołów stroną męską, p r a w a zaś kobiecą. Gracz układał więc zdobyte kości b o ­ k i e m odpowiadającym samicy zwierzęcia k u górze. W t e n sposób za­ pewniał sobie mnogość stad, mnogość mlecznych produktów i k o n t y n u a ­ cję stada (symbolika astragalu i udział samicy w p r o k r e a c j i stada). Gra iinee saach (guii saach) w końcu X I X w . towarzyszyła nie t y l k o obrzę­ dom n o w o r o c z n y m , choć z t y m i była najbardziej związana i p i e r w o t n i e prawdopodobnie n i e pojawiała się w i n n y m kontekście. Jej magicznowpomagający c h a r a k t e r zaczęto wykorzystywać także m . i n . w świę­ t a c h związanych ze składaniem ofiar p r z o d k o m , N i e b u i d u c h o m p r z y ­ r o d y (tzw owoo tachich) w związku z w y k o n y w a n i e m ważniejszych prac pasterskich. M o i i n f o r m a t o r z y n i e p o t r a f i l i jednak wytłumaczyć, j a k było t o możliwe l a t e m , a właśnie wówczas organizowano owoo tachich i większość prac związanych n p . ze strzyżą owiec i produkcją wojłoku, w okresie, g d y obowiązywał zakaz g r y w kości. W początku naszego w i e k u dzieci grywały w e wspomnianą grę także w d n i powszednie p r z y aprobacie rodziców. Z i n n y c h gier, w których możemy doszukiwać się symbolicznego p r z y ­ ciągania pomyślności oraz podziału bogactwa danego przez Niebo (przez gospodarza p r z y r o d y Lusa) i zapewniających mnożenie się stad (symbo­ l i k a astragala) należałoby wymienić n p . chumpraj. Grano 3 astragalami. Każdej stronie kości odpowiadała pewna liczba punktów. N p . za r z u t w s z y s t k i c h t r z e c h kości na stronę " k o z y " gracz otrzymywał 1 p u n k t . Podobnie, jeżeli rzucił wszystkie kości n a stronę " o w c y " albo jeśli r z u ­ cił d w i e " o w c e " i jedną "kozę" l u b d w i e " k o z y " i jednego "wielbłąda", dwa "wielbłądy" i "kozę", d w a " k o n i e " i " o w c e " . D w a p u n k t y o t r z y ­ mywał gracz za w y r z u c e n i e dwóch "wielbłądów" i jednego " k o n i a " l u b dwóch " k o n i " i jednego "wielbłąda". Wreszcie za w y r z u c e n i e trzech " k o n i " otrzymywał t r z y p u n k t y . Grano do osiągnięcia ustalonej przed gra s u m v nunktów Gre te zapisałem w a i m a k u c e n t r a l n y m i w zachod­ n i m a j m a k u k o b d o s k i m . W części wschodniej występowała podobna gra o nazwie umbraa. Grano t a m czterema astragalami do osiągnięcia ustalonei s u m v Dunktów Za wyrzucenie czterech i e d n a k o w v c h kości gracz otrzymywał 4 p u n k t y za d w i e iednakowe i d w i e iednakowe (np. d w i e " o w c e " i d w i e " k o z y " ) - 2 p u n k t y , za cztery różne kości dosta¬ wał 8 punktów. G d y wyrzucił t r z y jednakowe kości l u b t r z y różne nie �270 IWONA KABZIŃSKA-STAWARZ otrzymywał punktów w ogóle. N a podobnej zasadzie polegała g r a z w a ­ na w a j m a k u c e n t r a l n y m dôrwôn berch orchoćh, której uczestnicy r z u ­ cali także czterema astragalami. Suma punktów, jaką otrzymywał gracz za wyrzucenie poszczególnych s t r o n , odpowiadała pozycji, jaką zajmo­ wały zwierzęta domowe w k u l t u r z e mongolskiej. Największym sza­ c u n k i e m w t e j k u l t u r z e cieszył się koń, a więc za jego w y r z u c e n i e w grze gracz otrzymywał najwięcej punktów. Wartość zwierząt w grach była mierzona nie t y l k o p u n k t a m i , lecz także wyrażana u m o w n i e w pieniądzu. N p . w grze zwanej tawan lanbodoch, w którą grano we wschodniej M o n g o l i i , za w y r z u c e n i e " o w c y " gracz otrzymywał 30 l a n « , za " k o z ę " — 20, za "wielbłąda" 40 i za " k o n i a " — 50 l a n . Rzucano 5 astragalami po 5 r a z y (znów powtarza się liczba 5!). W y g r y w a ł ten, k t o uzyskał 1000 l a n (1000 też s y m b o l i z o w a ­ ło pewną całość, pełnię, dostatek). I t e j grze p r z y p i s y w a n o znaczenie magiczne. Grano w nią podczas Cagaan Sar i na j e j podstawie wróżo­ no o nadchodzącym r o k u . S y m b o l i c z n y podział bogactwa wyrażała także g r a zwana móngocech (zapisałem ją w a j m a k u c e n t r a l n y m ) . Gracze układali cztery rzę­ d y poziome, kładąc w j e d n y m z n i c h astragale stroną " k o n i a " k u górze, w d r u g i m astragale odwrócone na stronę "wielbłąda", w t r z e c i m — " o w c y " , a w c z w a r t y m " k o z y " . Uczestnicy r z u c a l i kolejno kostką. W z a ­ leżności od tego, na którą stronę upadła kostka, grający zabierał t a k i e samo "zwierzę" z jednego z rzędów. Jeżeli ktoś wyrzucił kostkę n a s t r o ­ nę, która nie miała już swego odpowiednika w żadnym rzędzie, m u ­ siał oddać takie "zwierzę", j a k i e wyrzucił. Wygrywał ten, k t o zebrał najwięcej kości. Podobną grę opisuje N . Namdżildordż . Nosi ona naz­ w ę chuszuu malyn dzajaa bodoch i została zapisana przez autora w a j ­ m a k u ôwôrchangajskim. Gracze r z u c a l i t a m czterema astragalami j e d ­ nocześnie i na podstawie uzyskanych wyników zabierali "zwierzęta" z poszczególnych rzędów. W grze zapisanej przez Namdżildordża n i e było astragali s t a w i a n y c h na stronie " k o z y " do góry. Zamiast n i e j w y ­ stępowała " k r o w a " . 32 Symboliczny podział bogactwa, którego m i e r n i k i e m były dla paste­ rza stada zwierząt, następował nie t y l k o przez symboliczne przyciąga­ nie pomyślności (gry polegające na łapaniu j a k największej liczby kości p r z y jednoczesnym podrzucaniu astragalu l u b m e t a l o w e j p l e c i o n k i k u górze) czy też dzielenia "zwierząt" w zależności o d w y r z u c o n y c h astra­ g a l i i ilości zdobytych punktów. O podziale t y m mówiły także g r y , w których uczestnicy p s t r y k a l i palcami w kości leżące j e d n a k o w y m i » L a n — jednostka wagowa srebra. W ną ok. 37 g. W W grze, tek. 82 Mongolii miała ona wartość stałą r ó w ­ C h i n a c h n a t o m i a s t każda p r o w i n c j a posługiwała się i n n y m łanem. oczywiście, l a n s t o s o w a n y Namdżildordż, jest umownie op. cit., s. 110. j a k o " c e n a " poszczególnych pły­ �NOWOROCZNE 271 GRY MONGOLSKIE stronami k u górze, b y kości te zetknęły się nie poruszając p r z y t y m i n ­ nych. G d y czynność ta udała się, gracz zabierał kości, które zetknęły się w w y n i k u pstryknięcia. Jeżeli nie — czynność p s t r y k a n i a w y k o n y ­ wał następny grający. G r y te nosiły różne nazwy. N p . w a j m a k u cen­ t r a l n y m zwano j e szagaj charwach (w odróżnieniu od i n n e j popularnej g r y noszącej w M o n g o l i i to właśnie miano, t u zwanej jesón tochoj) i grano 7-12 astragalami przypadającymi na jednego gracza. I n n a gra oparta na t y c h samych zasadach nosiła nazwę dżaran szagajny tag. G r a ­ no t u 60 astragalami (łącznie). C i e k a w y m p r z y p a d k i e m t e j g r y jest duuguj doloococh. Grano w nią również podczas Cagaan Sar i uczestni­ czyły w niej przede w s z y s t k i m dzieci. Grało na ogół 2-3 dzieci, z któ­ r y c h każde miało 7 kości. Kości rzucano na podłogę. G d y dwie z n i c h upadły na jednakową stronę, to gracz, który wykonywał r z u t , pstrykał palcami t a k , aby jedna kość uderzyła o drugą. G d y pozostała t y l k o jedna kość, to rzucano ją kolejno, aż upadła na stronę " k o n i a " . Jeżeli gracz wyrzucił " k o n i a " , to siedzący obok oddawał m u jedną ze zdoby­ t y c h uprzednio kości. P i e r w s z y gracz rzucał obie kości. Jeżeli upadły na tą samą stronę, to pstrykał znów i t d . Grających obowiązywał jeden w a r u n e k : zachowanie milczenia podczas całej g r y . Z w a r u n k i e m t y m nie spotkałam się w odniesieniu do i n n y c h gier, poza wspomnianą t u ­ taj. Dlaczego gracze m u s i e l i milczeć? M o i i n f o r m a t o r z y mówili, że gra była przez to bardziej interesująca l u b że chodziło o to, b y n i k t nie o d ­ padł z g r y ; aby przez złamanie zakazu mówienia zawodnik n i e został w y e l i m i n o w a n y z w a l k i . Dlaczego jednak w walce miało m u przeszko­ dzić słowo? Nasuwa się analogia z b a j k a m i , w których bohaterowie p r a g ­ nący zdobyć jakiś przedmiot, uratować kogoś z n i e w o l i i t p . zobowią­ z y w a l i się zachować milczenie. W p r z e c i w n y m razie nie m o g l i w y k o ­ nać swego zadania, a nawet groziła i m śmierć. Milczenie miało też chronić przed a t a k i e m zła n p . podczas polowań. Zakaz mówienia n a polowaniach występował u większości ludów A z j i . Chodziło o to, a b y nie zwracać u w a g i zwierząt i gospodarzy lasów, aby ukryć przed n i m i zamiary myśliwych. Czy t e n sam zakaz występujący w grze możemy tłumaczyć w t a k i sam sposób? Czy w grze chodziło również o u k r y c i e zamiarów człowieka (dzielenie bogactwa)? Bvć może t a k właśnie bvło skoro wypowiedzenie słowa eliminowało zawodnika z gry, pozbawiająć go t v m s a m v m w a r i w i i d 7 i a h i w t v m <?vmholir7nvm nodziale h o gactwa Bvć może zakaz L w f e n i a obowiazvwał także w i m w c h grach l u b w grach onartvoh i a k T a L L ę k a n i u w kości leZce iedn kowv m i s t r o n a m i do góry * " a J Y Darambadzar i Tangad uważają, że na rozrzuceniu kości i s t r z e l a n i u palcami, b y kości te zetknęły się, polegały najstarsze g r y mongolskie. P i e r w o t n i e miano p r z y t y m strzelać do kości leżących s t r o n a m i prze­ c i w n y m i do góry, n p . próbowano zetknąć kość leżącą stroną " o w c y " k u górze z kością leżącą stroną " k o z y " (również k u górze). G r a ta nosiła �272 IWONA KABZINSKA-STAWARZ nazwę bok czig niaslach l u b też bogcog niaslach. Później — dokładnie nie w i a d o m o k i e d y — zaczęto strzelać do j e d n a k o w y c h kości . Czy s t y k a n i e kości leżących na p r z e c i w s t a w n y c h s t r o n a c h miało ozna­ czać pierwotną walkę między d w o m a opozycjami, j a k a toczyła się zaw­ sze w m o m e n t a c h przejścia i która rozpoczęła się już w momencie s t w o ­ rzenia życia n a ziemi? Czy dlatego, że w a l k a ta była niebezpieczna dla życia, obowiązywał zakaz mówienia podczas g r y przedstawiającej te zmagania? N i e p r z y p a d k o w a w y d a j e się też liczba kości używanych w grach — 7, 12, 60. Suma 60 i 12 p o w t a r z a się też w i n n y c h grach noworocznych. Miało to zapewne związek z kalendarzem mierzącym czas 6 0 - l e t n i m i c y k l a m i (dużymi), z których każdy był podzielony na 5 c y k l i 12-letnich (małych)? Cyfrą "kosmiczną" była także 7, oraz — występujące w większości gier — 3 i 5 (liczba kości używanych w grach). Idea podziału szczęścia, bogactwa, znajduje najpełniejszy wyraz w noworocznej grze zwanej ałag melchij óróch. Łączy się ona p r z y t y m z ideą stworzenia ziemi (symbolika żółwia i żaby) oraz z ideą długo­ wieczności (symbolika żółwia). W przeddzień nowego r o k u w j u r t a c h zamieszkanych przez głowy rodzin budowano z astragali figurę melchij. B u d o w a n o ją w następujący sposób: z 36 kości tworzono plecy (6 rzędów po 6 kości), z 16 nogi (4 po 4 kości), z 6 szyję, z 1 serce, z 2 n e r k i (2 r a z y po 1 kości), z 3 ogon, z 5 głowę, z 20 paznokcie (4 łapy po 5 paznokci — r y c . 2). W l i t e r a t u ­ rze znalazłam informacje o możliwościach r o z b u d o w y w a n i a f i g u r y o do­ datkowe elementy. Np. p r z y głowie z astragali p o m a l o w a n y c h n a czer­ w o n o budowano ognisko domowe, zamiennik ognia — jednego z pięciu elementów, koło ogona kładziono 3 kości pomalowane na czarno (repre­ zentujące żywioł w o d n y ) , z lewej s t r o n y f i g u r y kładziono 5 kości poma­ l o w a n y c h na niebiesko (drzewo), z p r a w e j s t r o n y pleców kładziono 3 białe kości (żelazo) i na 4 łapy kładziono po 1 kości żółtej ( z i e m i a ) . Nigdzie w terenie n i e znalazłam jednak potwierdzenia t e j i n f o r m a c j i , a u t o r z y zaś nie podają źródła j e j pochodzenia. Kości kładziono najczęściej stroną " o w c y " do góry. N i e l i c z n i i n f o r ­ m a t o r z y mówili o zróżnicowaniu kości, wskazując na obecny w nazwie p r z y m i o t n i k ałag — pstry, różnorodny, złożony z różnych części. W e d ­ ług n i c h głowę melchij budowano z kości leżących stroną " o w c y " k u gó­ rze, podobnie j a k ogon. Nogi z kości leżących stroną "wielbłąda" ( " k r o ­ w y " ) k u górze, a plecy — stroną " k o n i a " . A l b o też głowę budowano z kości leżących stroną " k o n i a " k u górze, łapy — " k o z y " , plecy " o w c y " , nogi " k r o w y " , a szyję z kości leżących stroną "wielbłąda" k u górze. Całość miała przypominać o t y m , że podstawą egzystencji pasterza jest hodowla pięciu rodzajów zwierząt. Czasem stosowano kości pomalowa­ ne na biało i czarno. Głowę i łapy budowano z kości p o m a l o w a n y c h na 33 34 « Darambadzar, " D a r a m b a d z a r , T a n g a d, op. cżt., s. 76. T a n g a d, op. cit., s. 75. �NOWOROCZNE 273 GRY MONGOLSKIE usta szyja oczy uszy łapy tidcs t N J d serce 0)0» CD tułów 9C&dl tJ tfl $ nerki 0>C5 pęcherz moczowy #4? ogon R y c . 2. Ułożona melchij óróch z kości (szagaj) figura żółwia występująca m . i n . w grze alag R y s . J . Kabzińska-Stawarz biało układanych stroną " o w c y " k u górze, pozostałe części melchij b u ­ dowano natomiast z kości p o m a l o w a n y c h n a czarno, które kładziono stroną " k o z y " do góry. T a k i układ kości wyrażał najpełniej ideę p i e r ­ w o t n e j w a l k i dwóch opozycyjnych elementów życia i śmierci, z który­ m i asocjują się odpowiednio biel i czerń oraz " o w c a " i " k o z a " . O p i e r ­ wocinach życia przypominała też sama f i g u r a . F i g u r a t a zajmowała honorowe miejsce w j u r c i e . Stawiano ją w czę­ ści północnej, przeznaczonej d l a burchanów i szanowanych gości oraz 18 - Etnografia Polska XXVII/1 �•i i j 274 IWONA KABZIŃSKA-STAWARZ j ! | •i ! ! j I ! i { ! ! | j I I ! | j j : I i j i dla głowy r o d z i n y — gospodarza j u r t y . Większość z m o i c h informatorów twierdziła, że głowa melchij zwrócona była w k i e r u n k u burchanów, według i n n y c h miała ona spoglądać w k i e r u n k u d r z w i (na południe, t j . w k i e r u n k u Słońca). F i g u r a ta stała na wojłokowym d y w a n i k u l u b n a poduszce uszytej z owczej skóry. Podściółki te zasługują n a baczniej­ szą uwagę. Wełna (skóra owcza, wojłok) jest b o w i e m t y p o w y m dla M o n g o l i i znakiem przejścia. Czasem przejścia jest też cały okres no¬ woroczny. Podczas odchodów Cagaan Sar (według i n n y c h w wigilię tego święta) przystępowano do podziału f i g u r y . Gracze, począwszy od najstarsze¬ go — jeżeli grano w wigilię święta — l u b od najmłodszego — g r y grano w n o w y r o k , a jeszcze według i n n y c h w e r s j i od tego, k t o urodził się w r o k u noszącym nazwę tego samego zwierzęcia co r o k zapoczątkowan y przez Cagaan Sar — rzucali kostką sześcienną i w zależności od l i c z ­ b y w y r z u c o n y c h oczek b r a l i odpowiadającą j e j część f i g u r y . W y r z u c i w ­ szy jedno oczko gracz mógł n p . wziąć serce, d w a — usta, oczy, n e r k i , t r z y — głowę, ogon, cztery — szyję, jedną z nóg, pięć — paznokcie, sześć — jeden z rzędów tułowia. . G d y uczestnik wyrzucił taką ilość punktów, za którą nie mógł wziąć niczego czekał na następną kolejkę l u b _ według i n n y c h i n f o r m a c j i otrzymywał coś w zamian albo oddawał to, co wziął wcześniej, mające tę samą wartość. N a podsta­ w i e wyników g r y wróżono o przyszłości w nadchodzącym r o k u . I m więcej gracz zebrał kości, t y m większego mógł się spodziewać bogactwa, szczęścia. Liczono pojedyncze kości l u b stosowano sposób, j a k i m n a j ­ częściej posługiwali się pasterze dla określenia wielkości stad, stosu¬ jąc tzw. bodo, c z y l i ogólną miarę dużych sztuk (wielbłądów, krów i k o n i ) w stadzie. N p . w t e j grze 10 kóz odpowiadało 1 bodo, 7 baranów także, podobnie j a k 1 koń i 1 wielbłąd. K t o miał najwięcej bodo t e n wygrywał. O d ilości bodo obliczano d a w n i e j w M o n g o l i i wysokość po¬ datków. Jeden z m o i c h informatorów twierdził nawet, że gra była wcześniejsza i że przyjęty w niej sposób liczenia i określania zwycięzcy stał się p i e r w o w z o r e m dla systemu podatkowego. Sporadyczne informacje pozwalają przypuszczać, że istniała g r a będąca niejako odwróceniem ałag melchij bróch. Polegało to na budowa¬ n i u f i g u r y melchij w trakcie g r y . Taką informację uzyskałam w zachodniej części M o n g o l i i u przedstawicieli mongolskiej mniejszości etnicznej Eletów i Miangatów. U Miangatów n p . jeszcze w początku X X w . urządzano zawody, k t o szybciej zbuduje tę figurę (nie było t a m g r y polegającej na dzieleniu żółwia, lecz t y l k o zawody szybkiego budowania jego f i g u r y ) . Wierzono, że zwycięzca będzie miał powodzenie w życiu, że będzie bogaty. Grano w początkach r o k u , co było zgodne z wierzeniami^ o odradzaniu się w t y m czasie podstaw ludzkiego b y t u (astragal) i świa-" ta (żółw). Większość m o i c h rozmówców była przekonaną, że alag melchij to �NOWOROCZNE 275. GRY MONGOLSKIE jedna z najstarszych gier mongolskich. W i e r z y l i też, że gra ta została wynaleziona przez Mongołów. Badania h i s t o r i i niektórych gier nie po­ twierdzają j e d n a k t y c h przypuszczeń. Figurę podobną do t e j , jaką s t a ­ w i a l i Mongołowie, b u d o w a l i b o w i e m także Chińczycy i Koreańczycy, używając w t y m celu płytek stosowanych również w grze w d o m i n o . Stąd gra ta została zapewne przejęta przez Mongołów, podobnie j a k wiele i n n y c h gier. Możliwe jest natomiast, że Mongołowie przejęli od Chińczyków samą ideę g r y , wprowadzając istotną zmianę, polegającą na w y k o r z y s t y w a n i u astragali do budowania melchij, chyba bliższym t r a d y c j i pasterzy mongolskich niż domino. Dzieląc melchij Mongołowie w i e r z y l i , że dokonują nie t y l k o podziału bogactwa, zyskując część z n i e ­ zmierzonych zasobów L u s sabdaga, ale także, że zapewniają sobie dłu­ gowieczność. Cieszono się przede w s z y s t k i m , g d y w ałag melchij grały dzieci. G r a miała j e b o w i e m ustrzec przed chorobami i zapewnić dłu­ gie życie. Wierzenia te przemawiają również za t y m , że budowana w okresie n o w o r o c z n y m f i g u r a była figurą żółwia. J e m u b o w i e m p r z y ­ pisywano symbolikę długowieczności, trwałości życia. Większość gier z użyciem astragali była g r a m i l o s o w y m i . Wiele za­ leżało od tego, w j a k i sposób upadną rzucone kości, czy gracz zdoła je zebrać, czy też nie, czy będzie umiał schwycić rozrzucone astragale w r a z z metalową plecionką l u b kością zwaną sum. Zależność od losu nie była jednak całkowita. Gracz mógł b o w i e m wpływać na przebieg g r y i zapewnić sobie zwycięstwo dzięki zręczności swoich palców i dłoni, refleksowi. Gracz, który chwytał kości w garść p o w i n i e n zrobić to t a k , aby j e d ­ na z kości wystawała spomiędzy palców i b y na nią właśnie upadł szuiir (jeżeli grano w szagaj sziiurech). Miało to sprawiać wrażenie peł­ nej ręki, obfitości, symbolizować dostatek. 3 5 KARTY M o t y w podziału bogactwa, który powtarzał się w w i e l u grach n o ­ worocznych, wyrażany był nie t y l k o za pomocą gier w kości. O podzia­ le dóbr d a n y c h człowiekowi przez gospodarzy p r z y r o d y (czynnik losu) mówiły też n p . g r y , do których używano płytek przypominających k a r ­ ty. Stara mongolska gra, do której używano d r e w n i a n y c h l u b papiero­ w y c h płytek z w i z e r u n k a m i zwierząt i ptaków, nosiła nazwę uuczuiir. W M o n g o l i i znalazłam właściwie t y l k o fragmentaryczne informacje o t e j grze. Została ona n i e m a l całkowicie zapomniana, ocalały t y l k o f r a g m e n ­ ty, z których t r u d n o złożyć całość, odtworzyć jakąś powszechną wersję. Opis t e j gry, aczkolwiek niezbyt dokładny, znalazłam u F. K o n a oraz 36 8 5 C u l i n , Games of the Orient..., F - K o n , Z a 50 let. Sobranije s k w a 1934, s. 115-116. M s. 113 (por. p r z y p . 24). socziniejni, t. 3, Ekspiedicija w Sojotiju, Mo­ �276 IWONA KABZINSKA-ŚTAWARZ u K . Łoginowskiego « . O b y d w a opisy, choć jeden dotyczy Urianchajów, d r u g i zaś Buriatów, potwierdzają ogólne zasady g r y , j a k i e udało m i się odtworzyć na podstawie i n f o r m a c j i współczesnych mieszkańców M o n ­ golii. M o i i n f o r m a t o r z y b y l i na ogół zgodni co do tego, że w grze w y ­ stępowały płytki z w i z e r u n k a m i następujących ptaków i zwierząt: szuwuu ( d z i k i ptak, bez bliższego określenia jakiego rodzaju) — 64 płytki, tuulaj (zając) — 32, buga (jeleń) — 16, chuder (piżmowiec) — 8, irbes (pantera) — 4, bar (tygrys) — 2 i arslan (lew) — 1. Każda płytka miała swą wartość wyrażoną w łanach. Najwyższą wartość miał l e w (64 łan), następnie t y g r y s (32), pantera (16), piżmowiec (8), jeleń (4), zając (2) i p t a k (1). Wszyscy b y l i też zgodni, że do g r y używano sześciu kostek sześciennych, p r z y c z y m każdy z grających rzucał o d r a z u w s z y s t k i m i k o s t k a m i . N i e było natomiast pełnej zgodności co do s a m y c h reguł. J e d n i z informatorów t w i e r d z i l i , że gracz mógł zabrać tę płytkę spośród leżących, której wartość była równa ilości u z y s k a n y c h punktów ( w y r z u ­ conych oczek). A b y wziąć „lwa", który „kosztował" 64 l a n , trzeba b y ­ ło rzucać d w u k r o t n i e i sumować oczka. Można to było uczynić t y l k o wówczas, jeżeli n a stole znajdowały się k a r t y od „pantery" wzwyż. K o n pisze, że aby wziąć " l w a " , trzeba było wyrzucić 6 razy po 6 oczek. Według i n n y c h m o i c h rozmówców, na poszczególnych stronach kości były oznaczane k o l o r y . Lecz i t u i n f o r m a c j e nie były zgodne. J e d n i mówili, że każda z 4 s t r o n kości była m a l o w a n a na i n n y kolor, a 2 s t r o ­ n y były czerwone, p r z y czym na t y c h s t r o n a c h miały znajdować się 1 i 4 (oczka). Wśród kości znajdowała się jedna z oznaczeniami od Odo 5, p r z y c z y m jeżeli kość upadła na 0, to cały r z u t unieważniano. Jeszcze i n n i t w i e r d z i l i , że stosowano t y l k o ' 2 k o l o r y d l a oznakowania kości — czerwony i czarny, a w y n i k zależał od l i c z b y kości, które upadły na określoną stronę. G d y gracz wyrzucił jedną kość n a stronę czerwoną, a pozostałe n a czarną, mógł wziąć „ptaka", gdy d w i e kości upadły n a stronę czerwoną, a cztery na czarną — „zająca", g d y t r z y kości były czarne i t r z y czerwone — „jelenia", za cztery czerwone i d w i e czarne — „piżmowca", za pięć czerwonych i jedną czarną — „tygrysa", a za sześć kości czerwonych — " l w a " . Grano dopóty, dopóki na stole pozostawał „lew". K o m u udało się wziąć „lwa", t e n wygrywał. Mongołowie w i e ­ r z y l i , że t e n , k t o często w y g r y w a w uucziiur, będzie miał powodzenie w życiu, będzie żył w dostatku. Dobrze też było grać na Cagaan Sar w k a r t y , b y nadchodzący r o k był pomyślny. Dlaczego łączono pomyślność właśnie z t y m i zwierzętami, których w i z e r u n k i znajdowały się na płyt­ k a c h stosowanych w grze? Pasterze mówili, że zwierzęta te były szano­ wane przez l u d z i , b o w i e m miejscem i c h p o b y t u są góry. Mówiono m i też, że dopóki zwierzęta te są w górach, człowiekowi będzie się dobrze żyło. Ponadto, jeśli p r z y r o d a jest bogata, o b f i t u j e w zwierzęta i p t a k i , 3 7 Łoginowskij, op. cit., s. 48-49. �NOWOROCZNE 277 GRY MONGOLSKIE to bogatym staje się i człowiek. J a k można sądzić, w y p o w i e d z i te mają charakter bardziej ogólny, symboliczny. Góry to nie t y l k o miejsce p o ­ b y t u zwierząt i ptaków, lecz także miejsce łączące się w wierzeniach z dobrem, sacrum. Góra to k i e r u n e k , z którego pochodzi dobro, gdzie decyduje się pomyślność człowieka. L e w , t y g r y s jeleń, których w i z e r u n ­ k i występowały n a płytkach używanych w grze, były szczególnie sza­ nowane przez Mongołów, zaliczane do zwierząt solarnych. O d n i c h za­ leżała także pomyślność człowieka, dostatek, płodność p r z y r o d y . Roz­ dzielając płytki z w i z e r u n k a m i zwierząt wyrażających ideę płodności, k o n t y n u a c j i podstaw l u d z k i e j egzystencji (i egzystencji całej n a t u r y ) , człowiek brał również część tego dobra dla siebie, zapewniając po­ myślność sobie i swej rodzinie w nadchodzącym r o k u . Ułożenie płytek w grze — przed przystąpieniem do g r y układano je koliście na s t o l i k u l u b podłodze j u r t y — nawiązywało symbolicznie do koncepcji wiecznego odradzania się czasu i całej p r z y r o d y , s y m b o ­ lizowanej t u t a j przez p t a k i i zwierzęta, których w i z e r u n k i znajdowały się n a płytkach. Także gracze siadali kołem wokół rozłożonych k a r t . W b u r i a c k i m w a r i a n c i e g r y najcenniejszą kartą była płytka z w i ­ z e r u n k i e m myśliwego na k o n i u , trzymającego w ręku naciągnięty łuk. Ta płytka "kosztowała" 64 " r u b l e " . W grze rzucano 3 c z e r w o n y m i i 3 n i e b i e s k i m i kośćmi sześciennymi z oczkami. G d y na jednej z r z u ­ conych kości znalazło się 1 oczko, gracz zabierał " p t a k a " , g d y na j e d ­ nej z kości były 2 oczka — brał "zająca", g d y na jednej z kości były 3 oczka — brał " p a w i a " i t p . A b y wziąć " t y g r y s a " , gracz musiał rzucić 5 j e d n a k o w y c h kości, a " l w a " — wszystkie różne. A b y wziąć "jeźdźca" rzucał n a j p i e r w jedną kostką, p o t e m sześcioma, następnie d w a razy ciskał 6 kości. Jeżeli w t y c h czterech r z u t a c h sześciokrotnie została p o ­ wtórzona cyfra, jaką wyrzucił p r z y p i e r w s z y m rzucie jedną kostką, t o gracz mógł wziąć "jeźdźca". Na zakończenie g r y liczono sumę " r u b l i " , jaką u z y s k a l i poszczególni gracze ponad ustaloną dolną granicę . 38 Według S. W . I w a n o w a gra t a wyrażała epizody z p r a k t y k i myśliw­ skiej Buriatów i była swego rodzaju wróżbą o pomyślności polowania » . Niewykluczone, że gra ta, mająca związki z magią i wróżbami, mogła być stosowana przez myśliwych, j a k również w zabiegach noworocz­ nych zmierzających do określenia najbliższej przyszłości (adz iidzech — zobaczenia swego losu). 3 R E - K R E A C J A ŚWIATA I C Z A S U W okresie n o w o r o c z n y m wszystko zaczynało się od początku, odra­ dzał się czas i podstawowe elementy życia. D o idei stworzenia nawiązy­ wała gra alag melchij óróch, informująca jednocześnie o s y m b o l i c z n y m « " XIX Ł^gmowskij, op. cit, s. 49. S . W . I w a n o w , Matierialy po izobrazitielnomu — naczala XX ww., M o s k w a 1954, s. 692. iskusstwu narodów Sibiri �IWONA 278 KABZINSKA-STAWARZ podziale dóbr między l u d z i . O akcie r e - k r e a c j i świata i czasu k o m u n i ­ kowała też g r a zwana najczęściej chorlo (w zachodniej i centralnej czę­ ści Mongolii), dzendmene l u b arwan chojer dżil (u Chałchasów w części centralnej) i norow l u b bajasgalan (na wschodzie). Grano w nią p o w ­ szechnie podczas Cagaan Sar całymi r o d z i n a m i , łącznie z dziećmi. Cza­ sem zaczynano grać już w wigilię święta. Grano w dzień i w nocy, zezwalając na nocną grę również dzieciom. Grający d y s p o n o w a l i 60 płytkami, okrągłymi l u b k w a d r a t o w y m i , w y k o n a n y m i z drzewa. N a 48 płytkach znajdowały się w i z e r u n k i zwierząt, których n a z w y noszą kolejne lata dwunastoletniego c y k l u k a ­ lendarzowego (12 zwierząt X 4 płytki). Płytki te nosiły nazwę gadzryn mod. W grze kładziono je na podłodze j u r t y . Gadzryn mod były w całej M o n g o l i i jednakowe. Natomiast w i z e r u n k i , j a k i e znajdowały się n a p o ­ zostałych 12 płytkach, z w a n y c h garyn mod, były różne. Płytki te t r z y ­ mano w ręku na znak i c h wyższości n a d gadzryn mod. W grze miały one większą wartość niż gadzryn mod. W centralnej części M o n g o l i i jako garyn mod występowały najczęściej: chorlo (koło), dzendmene (tybetań­ s k i znak 7 drogocenności), chas (swastyka), arslan (lew) albo m i t y c z n y ptak Chan Gard. W zachodniej M o n g o l i i występowały: chorlo, dldzij (znak szczęścia i długowieczności), Chan G a r d i lew, w e wschodniej zaś — chorlo, dzendmene, zwany t u z tybet, norow, dldzij i Chan G a r d . Czasem zamiast dzendmene pojawiał się bajasgalan (wieczny ogień), a zamiast Chan G a r d swastyka. Z 60 płytek, które przed przystąpie­ n i e m do g r y układano koliście w 12 k u p k a c h (po 5 płytek w każdej), budowano t z w . " j u r t y " (ger barich). Budowanie " j u r t " polegało na t y m , że na spodzie każdej k u p k i kła­ dziono płytki o najniższej wartości (z w i z e r u n k a m i zwierząt o t w i e r a ­ jących c y k l kalendarzowy), k o l e j n i gracze dokładali zaś płytki o w a r ­ tościach wyższych. Najwyższą wartość miała płytka ze z n a k i e m chorlo. K i e d y kładziono płytkę z w i z e r u n k i e m jakiegoś zwierzęcia, mówiono przy t y m słowa określające to zwierzę i jego związki z kalendarzem. Mówiono n p . t a k : " J e d e n r o k , to r o k m y s z y , która c z a m i . J e d e n r o k , to r o k k r o w y — z białego b r z u c h a dużej, rogatej, którą pluje lubi drogocennymi rze­ j e j gospodarz. Je­ d e n rok, to r o k t y g r y s a , który t r o s z c z y się t y l k o o s w e w y g o d y i cały c z a s m i e s z ­ ka w l a s a c h z a górami. J e d e n r o k , to r o k szybkiego ludziom deszcz. J e d e n r o k , to r o k zająca z długimi pstrego s m o k a , który u s z a m i , który biega daje po n a ­ szej p l a n e c i e . J e d e n r o k , to r o k brązowej p s t r e j żmii, która c h o d z i t a m , g d z i e n i e m a ludzi. J e d e n r o k , to r o k k o n i a z okrągłymi k o p y t a m i , którego bardzo gospodarz i który j e s t b a r d z o który nierówne miejsca która cały czas naśladuje która bardzo lubi swe potrzebny wypełnia swym pomiotem. człowieka n a n a s z e j dzieci i rano l u b i jego człowiekowi. J e d e n r o k , t o r o k Jeden r o k , to rok barana, małpy, p l a n e c i e . J e d e n r o k , to r o k k u r y , wszystkich budzi. J e d e n r o k , to r o k p s a , który s z c z e k a c h o n , c h o n n a z n a k , że ktoś p r z y j e d z i e . J e d e n r o k , to r o k świni, któr a pięknymi kłami w z r u s z a z i e m i e . " " �NOWOROCZNE GRY MONGOLSKIE 279 Przytoczyłam wypowiedź jednego z mieszkańców somonu Erdenebiiren w a j m a k u kobdoskim, w zachodniej części k r a j u . I n n e określe­ nia były bardzo podobne, t a k że przytoczony t u tekst można uznać za pewien wzór, od którego odstępstwa były d o p r a w d y nieznaczne. Czasem nie notowałam żadnych zmian t e k s t u , czasem były one n i e w i e l k i e . W i n ­ n y m tekście, z a n o t o w a n y m przeze m n i e także w a j m a k u kobdoskim, znajdujemy n p . takie określenia: " J e d e n r o k , to r o k m y s z y z białymi u s t a m i . J e d e n r o k , to r o k dobrego k o n i a , który p o m a g a gospodarzowi, szybkiego, pstrego k i e d y c h c e o n wyruszyć w drogę. J e d e n r o k , to r o k s m o k a , który b y w a zawsze w niebie. J e d e n r o k , to r o k k u r y , która z w i a s t u j e świt. J e d e n r o k , to r o k świni, która n i s z c z y c z o r t a " . Pozostałe określenia były niezmienione w stosunku do najczęściej powtarzającego się t e k s t u , który przytoczyłam na początku. Prawdopodobnie jeszcze w końcu X I X w . grze towarzyszyła, m e ­ lodia. Słowa w y m a w i a n e p r z y poszczególnych płytkach były śpiewane przez graczy na odpowiednią nutę. Informacje o śpiewaniu słów n i e są jednak powszechne. Mówiono m i np., że pieśń o 12 zwierzętach śpie­ wano na pastwiskach (bez gry), pragnąc przypomnieć o i c h i s t n i e n i u i wyrazić i m szacunek. Wśród Ełetów z somonu Erdeneburen spotka­ łam też informację, że melodia towarzyszyła słowom, w y m a w i a n y m p o d ­ czas g r y t y l k o u Urianchajów. M o i rozmówcy d o d a w a l i p r z y t y m , że Urianchajowie .różnicowali charakter m e l o d i i dostosowując go do cha­ r a k t e r u zwierzęcia, o którym śpiewano. Niestety, n i e udało m i się s p r a w ­ dzić tej i n f o r m a c j i wśród Urianchajów. Niektórzy z m o i c h informatorów określali chorlo j a k o zapis h i s t o r i i Mongołów. H i s t o r i i rozumianej oczywiście nie j a k o zbiór faktów, m a ­ jących miejsce w przeszłości, lecz jako ciąg czasu odmierzającego dzie­ je, a więc jako swoisty kalendarz. A oto legenda, jaką zapisałam w somonie Erdenebiiren: "Burchan-baksz ności następują dziny. Stworzył pragnął, by l u d z i e po sobie zwierzęta więc zwaną grę dobrze zapamiętali dwunastoletniego chorlo. sobie, w jakiej c y k l u , miesiące, Występowanie każdego kolej­ dni i go­ zwierzęcia n a 4 płytkach miało oznaczać 4 s e z o n y w każdym r o k u . C e l e m tej g r y j e s t przypomnieć nie l u d z i o m o i s t n i e n i u dwunastoletniego c y k l u " . Związek g r y z czasem, a także — szerzej — z kosmosem jest bardzo wyraźny. Znamienne są choćby c y f r y : 60 płytek to 60 l a t dużego c y k ­ l u , 12 k u p e k — to lata c y k l u małego i 5 płytek tworzących jedną jurtę, to jeden c y k l mały — obowiązkiem graczy było ponadto rozegranie 12 Partii w każdym chotonie. Jeżeli w chotonie było wiele j u r t , to starano się, by cały choton grał 60 razy (np. w 15 j u r t a c h po 4 razy). Znamienna jest też s y m b o l i k a poszczególnych zwierząt, których w i ­ zerunki znajdowały się n a płytkach i s y m b o l i k a garyn mod. Najwyższą wartość w grze miał chorlo, będący symbolem wiecznego Nieba, kosmo- �280 IWONA KABZINSKA-STAWARZ su, czasu, odpowiadający jednocześnie tono w j u r c i e . Zauważmy, że płytki używane w grze były również okrągłe, a jeśli używano płytek k w a d r a t o w y c h , t o znajdujące się na n i c h w i z e r u n k i były ujęte w k o ­ listą otoczkę. Rozkładano je ponadto koliście przed przystąpieniem do gry. L e w należał do tzw. s i l n y c h zwierząt, a jednocześnie p r z y p i s y w a n o m u s y m b o l i c z n y związek ze Słońcem. Jego skóra miała symbolizować ściany j u r t y . Ze Słońcem był też związany Chan Gard, posiadający p r z y t y m właściwość leczenia chorób, zwalczania zła. Jego skrzydła miały symbolizować dach j u r t y . Wieczny ogień — bajasgalan — to także zam i e n n i k Słońca na ziemi. W j u r c i e odpowiadało m u palenisko. Pojawiający się n a niektórych terenach s y m b o l s w a s t y k i to p r a d a w n y s y m boi kosmicznego c e n t r u m , prapoczątku. O r n a m e n t óldzij oznaczał wieczną nić szczęścia, długowieczność, a w j u r c i e odpowiadały m u symbolicz­ nie d r z w i i sznury. Z n a k dzendmene zaczerpnięty z i k o n o g r a f i i l a m a j skiej, przedstawiał 7 drogocenności. S y m b o l i k a garyn mod jest wyraź­ nie związana z t y m , co dzieje sję niejako poza człowiekiem, co wpływa na jego życie, stąd też wysoka wartość płytek w grze. Budowanie " j u r t " miało w grze charakter symboliczny. Nawiązy­ wało do i d e i r e - k r e a c j i świata, kosmosu, którego s y m b o l e m jest właśnie dla Mongołów j u r t a « . Budując " j u r t y " w okresie Cagaan Sar gracze uczestniczyli niejako i n d y w i d u a l n i e w o g r o m n y m dziele odtwarzania kosmosu, odradzania się podstaw l u d z k i e j egzystencji. Według wierzeń pasterzy, na egzystencję człowieka mogły wpływać m . i n . zwierzęta, których w i z e r u n k i znajdowały się na płytkach chorlo. Mysz, otwierająca c y k l , miała dbać o-spokój na ziemi. Była jednocześnie s y m b o l e m gospodarności i skrzętności. K r o w a dawała l u d z i o m mięso i mleko, a b y k był m i t y c z n y m przodkiem ludów mongolskich i s y m b o ­ l e m siły. T y g r y s należał do tzw. s i l n y c h zwierząt, a jego w i z e r u n e k r y ­ sowany na s k r z y n i a c h miał chronić d o b y t e k pasterza. Zając t o dobra dusza, chroniąca dzieci przed złem. Smok to władca deszczu i b u r z y . Żmija — pomocnik władcy podziemi, ale jednocześnie zwierzę p r z y ­ jazne człowiekowi, mogące uratować go od śmierci, a kobietę obdarzyć płodnością. Koń to pomocnik i przyjaciel człowieka. B a r a n — żywiciel i podstawa gospodarki pasterza. Małpa to l u d z k i przodek. K u r a to także żywiciel człowieka, k o g u t zaś to z w i a s t u n d n i a . Pies — p r z y j a c i e l i p o m o c n i k człowieka, obrońca jego d o b y t k u . Obrońcą człowieka miała też być świnia, kończąca c y k l . Zwierzęta należące do dwunastoletniego c y k l u były także związa­ ne z kosmosem i jurtą j a k o jego symbolem. Każdemu z t y c h zwierząt p r z y p i s y w a n o stałe miejsce w j u r c i e , ściśle określoną część o w a l u za­ kreślonego przez j e j ściany. Wewnętrzne rozplanowanie j u r t y dzieliło 4 0 Patrz: J . S. Wasilewski, Symboliczne " E t n o g r a f i a P o l s k a " , t. 21: 1977, z. 1, s. 98-116. uniwersum jurty mongolskiej, 1 f" 5 ; * '] ' �NOWOROCZNE 281 GRY MONGOLSKIE ę na 12 części, które nosiły n a z w y poszczególnych zwierząt c y k l u . Sa¬ ta j u r t a jest okrągła j a k Słońce — a j e j 60 żerdzi jest podporządkowaych " r u c h o w i " Słońca. I c h wewnętrzne rozplanowanie odpowiadało d u ­ rniu c y k l o w i . Według n i c h pasterze o r i e n t o w a l i się też d a w n i e j w czae dobowym. Miarą tego czasu był promień słońca prześlizgujący się 3 tono i końcach żerdzi « . T a k więc zwierzęta c y k l u przedstawione n a gadzryn mod i z n a k i rzedstawione n a garyn mod łączyły się w e wspólnej symbolice u n i v e r i m , którego o d p o w i e d n i k i e m jest j u r t a . Mongołowie darzą chorlo ogromną sympatią. S y m b o l i k a t e j g r y jest rzecież t a k bliska i c h wierzeniom, t a k dobitnie j e wyraża. Sądzą też, 5 są sami twórcami t e j g r y . Jaka jest geneza chorlo, t r u d n o m i p o w i e zieć. Nie prowadziłam b o w i e m t a k dokładnych badań porównawczych, y móc stwierdzić bezsprzecznie, j a k i m i d r o g a m i przenikały poszczeJlne g r y do M o n g o l i i i j a k i m uległy przekształceniom. Nie spotkałam ;dnak danych o grze podobnej do chorlo w l i t e r a t u r z e dotyczącej i n ych ludów A z j i . Wiadomo natomiast, że grę tę przejęli od Mongołów uwińczycy Niektórzy z m o i c h informatorów p r z y p i s y w a l i grze moc magiczną. Kała ona, j a k większość gier noworocznych, wspomagać przyrodę w akcie - k r e a c j i . Ponadto, zwycięzca, który zbudował najwięcej " j u r t " , mógł czyć n a pomyślność w nadchodzącym r o k u . C i , którym przypadły • udziale płytki o najwyższej wartości, m o g l i spodziewać się bogactwa szczęścia. Jeżeli grano w chorlo podczas Cagaan Sar, to zaczynały dzieci, n a ;ępnie młodzież i starcy. Reguła ta jest zgodna z c h a r a k t e r e m w i e r z e iowego k o n t e k s t u . W n o w y r o k rozpoczyna się b o w i e m liczenie czasu i początku, jego stopniowe starzenie się, toteż grę kończą starcy. Jeżezaczynano grać w przeddzień święta, to grę i n i c j o w a l i starcy, a koń:yły dzieci, zwiastując nadchodzące odrodzenie czasu, zmianę. Nazwę ger barich (budowanie j u r t ) nosiła też jedna z gier w d o m i o. Jednakże zdania co do tego, czy domino było grą noworoczną, są Ddzielone. G r a ger barich oparta n a zasadach podobnych do chorlo skazywałaby jednak na możliwość istnienia takiego związku. B u d o w a ie " j u r t " odbywało się w t e j grze przez dokładanie płytek o w a r t o :iach wyższych (o największej liczbie oczek) n a płytki o wartościach iższych. G r a n o 60 płytkami, które układano koliście w 12 k u p e k po płytek w każdej. Zwyciężał ten, k t o zbudował więcej " j u r t " . W końcu X I X w , i w początkach naszego stulecia jeśli grano w do­ lino podczas Cagaan Sar, to raczej nie czyniono tego powszechnie. Z a 4 2 4 1 D . P j u r w i e j e w, Dizajn i79, s. 27-30. I . S a m b u u, Tuwinskije 4 2 jurty, narodnyje "Diekoratiwnoje igry, iskusstwo S S S R " , Kyzył 1978, s. 59. n r 5: �282 IWONA KABZIŃSKA-STAWARZ decydował o t y m obserwowany wówczas n e g a t y w n y stosunek Mongołów do t e j g r y (co nie przeszkadzało w i e l u osobom grać hazardowo. N i e czy­ niono jednak tego na ogół w okresie noworocznym). Kształtowanie się do domina negatywnego stosunku, który był wyraźnie obecny przede wszy­ s t k i m w postawach starszego pokolenia pasterzy, miało złożone podło­ że. Decydowała o t y m prawdopodobnie świadomość, że gra ta wyrosła z obcego — chińskiego — g r u n t u , skąd została przeniesieniona do M o n ­ golii. N e g a t y w n e odczucia kształtowały się także pod wpływem legend 0 genezie g r y . L e g e n d y te opowiadały najczęściej o t y m , że płytki d o ­ m i n a powstały w okolicznościach związanych ze śmiercią, że zostały w y k o n a n e przez starego Chińczyka z kości jego zmarłego syna, który zginął tragicznie (utonął, został zabity przez ojca, który n i e mógł p a ­ trzeć, j a k s y n ginie w nędzy itp.). Trzymając w dłoniach owe płytki Chińczyk miał wrażenie, że jego s y n jest blisko, że są razem. Czasem w legendzie człowieka zastępuje w i e r n y p r z y j a c i e l pies. W i n n e j w e r ­ s j i jest m o w a o Chińczyku, który straciwszy wszystko zabił swego syna 1 zrobiwszy z jego kości domino, zaczął grać hazardowo, b y się w z b o ­ gacić. Grze w domino przypisywano też nierzadko związki ze złem, przede w s z y s t k i m z chorobami, co było k o l e j n y m m o t y w e m n e g a t y w n e j oceny samej g r y , a co za t y m idzie u n i k a n i a j e j w okresie n o w o r o c z n y m . M o i i n f o r m a t o r z y mówili, że starcy zabraniali g r y w domino twierdząc, że ten k t o gra, stanie się b i e d n y m , że n i e będzie miał szczęścia w życiu. Czy chodziło t u wyłącznie o przestrogę przed s k u t k a m i hazardu? Łą­ czono też d o m i n o z ospą (ceceg ówgón), chorobą, która nieraz dziesiątko­ wała l u d z i i stada zwierząt. Białe i czerwone k r o p k i rysowane na płyt­ kach miały być p r z y p o m n i e n i e m w y s y p k i , występującej podczas cho­ roby. Wierzono, że gra sprowadza tę chorobę. Według niektórych i n f o r ­ matorów w okresie epidemii obowiązywał ścisły zakaz grania (dotyczy­ ło to zarówno zachorowań bydła, j a k ludzi). W legendzie o genezie do­ m i n a pojawia się zresztą m o t y w śmierci chłopca o i m i e n i u D a a l u u (stąd nazwa g r y daaluu) właśnie w w y n i k u ospy. Umierający chłopiec miał 12 l a t , stąd najwyższa wartość w grze w y n o s i 12. M o w a jest też o ojcu, który zrobił płytki z kości syna i naznaczył j e z n a k a m i choroby. Wierzono w n e g a t y w n y wpływ g r y na człowieka i zwierzęta. M ó - , wiono, że przeszkadza w mnożeniu się bydła. Zakaz g r y w domino pod­ czas ospy, j a k i w Cagaan Sar, obowiązywał w zachodniej części M o n ­ golii. W części wschodniej natomiast, choć nie grano podczas nowego r o k u , t o w p r z y p a d k u epidemii używano g r y jako środka magicznego służącego do w a l k i z chorobą. Wierzono, że choroba, której nadawano postać starego człowieka (stąd nazwa ceceg ówgón — k w i e c i s t y sta­ rzec), k i e d y zobaczy grających w domino, pomyśli, iż ludzie się j e j nie boją, że z niej szydzą i wyśmiana odejdzie. Podczas Cagaan Sar g r a l i natomiast w domino Chałchasi w c e n t r a l - �NOWOROCZNE GRY MONGOLSKIE 283 nej części k r a j u . Wróżyli o n i nawet z wyników g r y o nadchodzącym r o ­ k u . K t o zbudował najwięcej " j u r t " — tego los miał być pomyślny. I n ­ formacje te uzyskałam jednak nie od Chałchasów, a od mieszkańców zachodnich rejonów k r a j u . Chałchasi p y t a n i przeze m n i e o domino t w i e r ­ dzili, że w ogóle nie g r a l i w tę grę, albo też nie p r z y z n a w a l i się do g r y podczas Cagaan Sar. Czyżby z obawy przed p r z y z n a n i e m się do h a ­ zardu zabronionego przez władze t a k obecnie, j a k i w przeszłości? Wydaje m i się, że negatywne skojarzenia związane z domino, j a k i e obserwujemy dla przełomu X I X i X X w., są wywołane konkretną s y ­ tuacją historyczną ( u t r a t a niepodległości i w i e l o w i e k o w a niewola w r a ­ mach państwa chińskiego) i nie mogły towarzyszyć grze od początku, t j . od m o m e n t u , w którym Mongołowie przejęli tę grę od Chińczyków. K i e d y to się stało, t r u d n o powiedzieć. Współcześni n a m Mongołowie twierdzą, że w końcu X I X w., ale możliwe są d a t y wcześniejsze. W C h i ­ nach i K o r e i domino należało do najstarszych gier, związanych w y ­ raźnie z magią i wróżbiarstwem . W t y c h k r a j a c h grano w domino podczas obchodów nowego r o k u bez żadnych n e g a t y w n y c h skojarzeń, zachowując zapewne wierność p i e r w o t n e j t r a d y c j i . Magiczno-wróżebne przeznaczenie domina, jego związki z ciągnięciem losów i p r z e p o w i e d ­ n i a m i tłumaczyłoby j a k najbardziej grę w t y m właśnie czasie. D o o k r e ­ su przejścia nawiązywała też s y m b o l i k a domina, na opisywanie której nie ma t u , niestety, miejsca. Podobnie j a k w grze chorlo, mongolski gracz kładący płytkę na stół opisywał ją o d p o w i e d n i m i słowami. O ile w chorlo słowa te były w y ­ raźnie adresowane do zwierząt i przedmiotów mających symboliczny charakter, to w d o m i n o związek t e n jest m n i e j wyraźny, m n i e j j a w n y . Na płytkach znajdowały się przecież " t y l k o " k r o p k i (białe i czerwone, , lub — i n n y c h k o m p l e t a c h — czerwone i czarne). A j e d n a k wyobraź­ nia Mongołów nadała t y m k r o p k o m ułożonym symetrycznie l u b asy­ metrycznie n a poszczególnych płytkach charakter obrazów, ilustrują­ cych jakąś sytuację. N p . płytkę, n a której znajdowało się 5 czerwonych kropek (ułożonych t a k j a k n a kościach sześciennych) i jedna duża biała kropka, zwaną townag, określano słowami taban buluu neg joluu (5 g u ­ zów i jeden pucołowaty, grubas). Figurę złożoną z 4 k r o p e k czerwo­ nych i 3 białych określano guja doloo, szanag doloo i kładąc ją mó­ wiono: gujayn chuii doloo, gurilny chuii szalsaj, gutlyn chiiu szaachaj (siódemka s y n zadniej nogi, s z a l s a j s y n mąki, podeszwa s y n obuwia) i t d . Każda z 60 płytek miała swoją nazwę i była odpowiednio określa­ na. W opisach płytek występowały często poetyckie porównania. Dziś sami Mongołowie nie zawsze rozumieją i c h sens. Czasem były t o tłu43 w 44 nia. 48 C u 1 i n, Games 44 Szalsaj — figura of the Orient..., s. 114-116. z c i a s t a używana przez łamów podczas obrzędu o c z y s z c z a ­ �284 IWONA KABZINSKĄ-STAWARZ maczenia chińskich oryginałów, czasem rodzima twórczość pasterzy. Roz­ szyfrowanie nazw i opisów odnoszących się do poszczególnych płytek, s y m b o l i k i poszczególnych oznaczeń w y m a g a jeszcze badań, których n i e byłam w stanie podjąć z b r a k u odpowiednich źródeł. Pasterze n i e w i e l e mogą t u t a j pomóc. M i m o że Mongołowie zapożyczyli domino od Chińczyków, n i e zaak­ ceptowali t e j g r y "żywcem", lecz odcisnęli na n i e j własne piętno. Po­ większyli przede w s z y s t k i m ilość płytek z 32 do 60, co wskazuje być może n a związek g r y z czasem i kosmosem, wyraźniej w i d o c z n y w p o ­ dobnej do domino grze chorlo. Być może chorlo stała się w z o r e m d l a jednej z gier w domino zwanej ger barich? Oznaczenia stosowane przez Mongołów różnią się także od oznaczeń chińskich. Wreszcie określe­ nia poszczególnych płytek wskazują raczej na kulturę pasterską niż n a filozoficzno-magiczny pierwowzór, j a k i m było chińskie domino. Chiń­ skie płytki dzieliły się na 2 g r u p y : cywilów (mon) i w o j s k o w y c h (mo). Płytki w grupie m o n nosiły n a z w y wskazujące na związki z kosmo­ sem. N p . płytkę z 12 oczkami n a z y w a n o fin (niebo). " N i e b o " p o w t a r z a ­ ło się ponadto w nazwach samych gier. Płytka z 2 oczkami była nazy­ w a n a ti (ziemia). I n n e płytki nosiły nazwę yang (element męski), wo (ład, harmonia) i t d . W grupie m o znajdowały się płytki o nazwach: c h i tsiin (supremacja) albo tsap kau (heterogeniczna dziewiątka) i t p . Różni­ ce między domino chińskim i m o n g o l s k i m wyrażały się też w niektórych grach . 4S Oprócz g r y zwanej ger barich popularną w M o n g o l i i grą w d o m i n o była także dcm dża i dawchar dża (prosta i złożona odmiana g r y zwanej ogólnie diałach). W dan dża układano domino szeregiem (12 " j u r t " po 5 płytek w każdej). Każdy gracz brał 5 płytek. Jedną z płytek, j a k i e p o ­ zostały na stole, wykładano stroną z oznaczeniem do góry. Gracz mógł wziąć tę płytkę l u b zostawić i n n y m , którym mogła się ona przydać do skompletowania pary. W grze t e j chodziło b o w i e m o skompletowanie dwóch d o w o l n y c h par i jednej p a r y z liczb "bijących", t j . 10, 11 i 12. G r a ­ no i n d y w i d u a l n i e l u b p a r a m i , t a k j a k w większość gier w kości i chorlo. W grze dawchar dża brały natomiast udział t y l k o 3 osoby. Grający b r a l i po 10 płytek (po 2 " j u r t y " ) . 5 płytek t r z y m a l i w ręku, 5 pozosta­ w i a l i na stole. T y c h płytek nie w o l n o było mieszać. W t r a k c i e g r y każ­ d y zachowywał się tak, j a k b y grał za d w i e osoby — oddzielnie płytka- ' m i z ręki, oddzielnie ze stołu. Wygrywał t e n , k t o pierwszy s k o m p l e t o ­ wał 3 p a r y , p r z y c z y m liczono p a r y łącznie — z ręki i ze stołu. Grano też w tawan chodżgor, ale reguły t e j g r y nie były dokładnie znane m o i m i n f o r m a t o r o m (w a j m a k u k o b d o s k i m i c e n t r a l n y m ) . Miała to być gra podobna do ger barich. Wiadomo t y l k o , że c i , którzy przegrali, b y l i 4 5 C u 1 i n, Games s k i c h gier w domino. of the Orient..., s. 116-122 podaje kilka przykładów chiń­ �NOWOROCZNE GRY MONGOLSKIE 285 poddawani k a r o m , n p . m u s i e l i biegać wokół j u r t y albo nosić na gło­ wie jakieś ciężkie przedmioty. W pozostałych grach w domino nie s t o ­ sowano k a r . W końcu X I X w . i początkach naszego stulecia stosowanie kar w grze nie było zresztą częstym zjawiskiem. ODSTRASZANIE ZŁA O odstraszaniu zła za pomocą gier wspominałam już omawiając sza­ gaj szuurech i inne g r y , w których podrzucano astragal zwany strzałą (sum), b y następnie złapać r z u c o n y przedmiot i zebrać kości rozrzuco­ ne na podłodze j u r t y , na ziemi l u b s t o l i k u . Ponieważ g r y te miały jesz­ cze inne znaczenie magiczno-symboliczne, nie t y l k o odstraszające, w y ­ odrębniłam je i omówiłam w rozdziale o symboliczno-magicznym p o ­ dziale szczęścia. Podział zastosowany przeze m n i e w t y m a r t y k u l e jest oczywiście rzeczą umowną, gdyż większość gier nie mieści się po p r o ­ stu w jakimś j e d n y m schemacie, k o m u n i k u j e o więcej niż j e d n y m zja­ w i s k u , w i e r z e n i u i t p . Ważne w y d a j e się natomiast to, która z i n f o r ­ macji p r z e k a z y w a n y c h przez grę jest najważniejsza, do czego możemy sprowadzić grę mówiąc o j e j symbolice i powiązaniach z magią. W grach omówionych na początku podział szczęścia wydawał się najważniejszą sprawą, co zresztą podkreślały nie t y l k o reguły gier, ale i w y p o w i e d z i pasterzy łączących określone g r y właśnie z bogactwem, szczęśliwą przyszłością, której m i e r n i k i e m są stada i t p . Odstraszanie zła było też jedną z f u n k c j i f i g u r y melchij, budowanej w j u r t a c h na przełomie r o k u , a jednak f u n k c j a ta nie w y d a j e się najważniejsza n a w e t dla samych p a ­ sterzy. Dlatego też gra ta została omówiona w i n n y m miejscu. Istniały jednak gry, którym pasterze p r z y p i s y w a l i zupełnie jedno­ znacznie funkcję odstraszania złych mocy, magicznego środka stosowa­ nego do w a l k i ze złem zagrażającym człowiekowi i podstawom jego egzy­ stencji właśnie w okresach przełomowych, do których przede w s z y s t k i m należy n o w y r o k . Grą, w którą n i e m a l obowiązkowo grano w Cagaan Sar, była t z w . szagaj charwach, przez Chałchasów zwana też jesón tochoj. Gra ta przyciągała przede w s z y s t k i m młodych mężczyzn w w i e k u 20-40 lat, wymagała b o w i e m zręczności i siły. Uczestniczyli w n i e j mieszkańcy k i l k u j u r t , brygady, a w niektórych rejonach M o n g o l i i o r ­ ganizowano zawody na większą skalę, gromadzące mieszkańców z całe­ go choszunu. Jak pisze mongolski badacz R. D z o r i g — było w zwycza­ j u tworzenie zespołów złożonych z w y b r a n y c h mieszkańców choszunu, które współzawodniczyły z mieszkańcami innego choszunu. W okresie autonomii M o n g o l i i były wyznaczone miejscowości, w których odbywały się zawody w szagaj charwach. Były to m . i n . " N a r a n Chógetij" ( t e r y ­ t o r i u m dzisiejszego a j m a k u środkowogobijskiego), " B a d y n Boór" (ajmak oworchangajski), " T u u l y n cagaan chochlij szagaj" (w Ułan Bator n a d brzegiem Toły), " B a j a n b u l g i j n szagaj", " J a m a a t y n szagaj", " C h a n g i - �286 IWONA KABZINSKA-STAWARZ n a c h y n szagaj" (ajmak bułgański), " C h o n c h o r n u u r y n szagaj" " D u r a a a l y n szagaj" (między dwoma Czojrami) — zawody odbywały się co r o k u w jednej z t y c h miejscowości. Były one znane n a terenie całej Chałchy, skąd m i e l i pochodzić najlepsi gracze. Z a w o d y miały c h a r a k ­ ter ogólnokrajowy, przyciągały nie t y l k o najlepszych strzelców, ale również tłumy kibiców. Był t a k i zwyczaj, że dla zawodników p r z y g o t o ­ w y w a n o specjalne p o t r a w y i napoje n a okres dwóch miesięcy. Każdy bag przybywający na zawody miał swego achłagcza (kapitana). W skład jednego bagu wchodziło 4, 6 l u b 8 osób. W t y m okresie nie było i n s t y ­ t u c j i , która centralnie zajmowałaby się organizacją zawodów. Z a w o d y przebiegały w o p a r c i u o ustalenia dokonane między achłagczami, prze­ ważnie odbywały się między l u t y m a m a j e m ( t j . w okresie w i o s n y licząc od Cagaan Sar — I K S ) . Z a w o d n i c y i kibice z b i e r a l i się w t e d y , k i e d y chcieli doraźnie n i e było ustalonego t e r m i n u . Jedynie w miejscowości " B a d y n boór" t e r m i n zawodów był stały ( b r a l i w n i c h udział sławni za­ w o d n i c y z całego k r a j u ) . W 1918 r. w zawodach o r g a n i z o w a n y c h w m a ­ j u w choszunie D z o r i g t wanga w miejscowości " N a r a n c h d g c t i j " wzięło udział 101 bagów (drużyn). Jeden bag liczył przeciętnie 6-8 osób. W s u ­ m i e w zawodach brało więc udział 606-808 osób. Liczba ta obejmowała t y l k o zawodników. Oprócz n i c h uczestniczyło w zawodach w i e l e osób towarzyszących, sędziowie, organizatorzy oraz kibice. Miejscowością, która w okresie a u t o n o m i i przyciągała w i e l u zawodników, była " B a d y n szaa". Znajdowała się ona na terenie dzisiejszego a j m a k u centralnego. Wiele bagów walczących w t e j miejscowości słynęło n a całą Chałchę. Były to m . i n . bagi Gonczigdżawa z somonu Erdene-sant, choszunu Dzo­ r i g t wanga, bagi S a m b u u i szar L c h a g w y z somonu Delerchangaj, cho­ szunu Tuszetu wanga (dzisiejszy ajmak środkowogobijski), bag solgoi Dżamiangina z choszunu Dajczin-bejsa (obecnie ajmak środkowogobijski), bag Sunduja z choszunu B a r u u n - g u n g a (obecnie ajmak bułgański), bag chdeh duganczina Dordżpalama z B a r u u n - c h u r e e . Wielką sławę cieszył się bag szar L c h a g w y , z w a n y "kapryśna szóstka". Sława jego przetrwała do dziś. Ba§ t e n przed 1921 r. 12 razy uczestniczył w zawodach w " B a d y n szaa" i 10 razy odniósł t a m zwycięstwo, a t y l k o 2 razy został pokonany. W latach r e w o l u c j i odbywały się zawody głównie w Ułan B a t o r i a j ­ m a k u bułgańskim, wschodniogobijskim i selengijskim . 46 O organizowaniu zawodów, w których b r a l i udział mieszkańcy cho­ szunu, słyszałam też od współczesnych n a m mieszkańców M o n g o l i i . Nie p o t r a f i l i o n i jednak powiedzieć niczego konkretnego, n a w e t zlokalizować dokładnie miejsca, w którym zawody t a k i e były organizowane. Po r e ­ w o l u c j i 1921 r. t r a d y c j a t a k i c h zawodów została przerwana. Zadaniem grających w szagaj charwach było zestrzelenie kości l e ­ żących na podłodze j u r t y , na deseczce l u b s k r z y n i , czasem n a progu « R . D z o r i g, Mongoł ardyn sport, U ł a n B a t o r 1960, s. 93, 97-98. �NOWOROCZNE 287 GRY MONGOLSKIE w pewnej odległości od zawodników. Odległość ta była najczęściej w y ­ znaczana przestrzenią j u r t y (jej średnicą), czasem odmierzano ją d o ­ kładniej, b y wynosiła n p . 9 łokci (stąd inna nazwa g r y jesôn tochoj). Liczba kości stanowiących cel nie była jednakowa dla całej M o n g o l i i . Mogła wynosić n p . 12 (centralna część k r a j u ) l u b 4-6 (zachodnia), a zda­ rzały się też pewnie różnice lokalne. W j a t k i n a pisze (dla części wschod­ niej), że cel stanowiło 8 k w a d r a t o w y c h płytek « . Podczas swoich badań nie zetknęłam się j e d n a k z informacją, b y strzelano do przedmiotów i n ­ n y c h niż astragale. Kości, w które celowali zawodnicy, układano p a r a m i (jedna na drugą); w t e n sposób kładziono też płytki, o których pisała W j a t k i n a . Połowa kości należała do jednej drużyny, połowa do d r u ­ giej. Zadaniem grających było zestrzelenie w s z y s t k i c h kości p r z e c i w ­ nika (w grze i n d y w i d u a l n e j zwycięstwo przypadało t e m u , k t o zestrze­ lił największą liczbę kości). Na terenie M o n g o l i i zachodniej grano też używając d w u deseczek. N a jednej z n i c h znajdowały się kości należą­ ce do jednej drużyny, na d r u g i e j — znajdującej się naprzeciwko — kości należące do drużyny przeciwnej. Według m o i c h informatorów, w a r i a n t g r y z dwoma deseczkami był późniejszy w s t o s u n k u do w e r s j i z jedną deseczką (na której połowę stanowiły kości należące do jednej drużyny, połowę zaś kości należące do przeciwników) spotykanej w części centralnej i wschodniej. G r a z dwoma deseczkami występo­ wała w części zachodniej jeszcze przed 50-60 l a t y , czasem n a t y c h sa­ m y c h terenach równolegle do w a r i a n t u g r y z jedną deseczką. W grze z dwoma deseczkami każda drużyna miała 5 astragali. Trzeba było wce­ lować w astragal leżący dokładnie naprzeciw astragala nale­ żącego do własnej drużyny; strzały na skos były niedozwolone. Strzelano przeważnie astragalami o w c z y m i . Zdarzało się jednak, że używano astragali j e l e n i c h l u b przedmiotów w y k o n a n y c h z jeleniego rogu na podobieństwo astragali, z w a n y c h chasaa. Za cel służyły w ó w ­ czas także astragale jelenia l u b w y k o n a n e z j e l e n i c h rogów. Grający o d d a w a l i strzały w p r o s t z dłoni, m o g l i też kłaść kość, któ­ rą strzelali, na podłodze. Najczęściej j e d n a k posługiwali się deseczką (chaszlaga) wykonaną z cennych gatunków drzewa l u b też p r z y p o m i n a ­ jącą taką deseczkę środkową częścią kości goleniowej wielbłąda. Kość ta nosi nazwę szilbe, ale wykonaną z niej "deseczkę" zwano również chaszlaga. Taką kością posługiwano się przede w s z y s t k i m w rejonach gobijskich, gdzie było t r u d n o o drzewo. Pośrodku deseczki (drewnianej i kościanej), równolegle do j e j dłuższych brzegów, biegł r o w e k , czasem żłobiono też l i n i e ukośne, t a k że w całości r y s u n e k przypominał strza­ łę. Nosił on zresztą nazwę s u m . Nazwę tę nosiła też kość w y s t r z e l i w a ­ na z deseczki ( l u b z dłoni albo z podłogi). Deseczka mogła być też w y K . W. I960, s. 266. 4 7 Wjatkina, Mongoły Mongolskoj Narodnoi Riespubliki, Moskwa �288 IWONA KABZIŃSKA-STAWARZ posażona w cięciwę l u b patyczek, którym w y p y c h a n o kość p r z y strze­ l a n i u . Długość deseczki wynosiła ok. 16-17 cm, t a k że mieściła się ona w dłoni. Szagaj charwach p r z y p o m i n a zawody łuczników, organizowane jesz­ cze w X I X w . w e w s z y s t k i c h rejonach M o n g o l i i i zaliczane do t z w . erijn gurwaan naadam, t j . trzech gier mężnych. G r y te organizowano w czasie najważniejszych świąt, przede w s z y s t k i m dorocznych. W m i a ­ rę rozpowszechniania się b r o n i palnej łuk wyszedł z użycia j a k o broń myśliwska i coraz rzadziej pojawiał się na l o k a l n y c h zawodach naadam o w y c h . W X X w . t y l k o w Urdze (dzisiejsze Ułan B a t o r ) i c e n t r a c h ajmacznych można było spotkać łuczników, którzy s t a w a l i do zawo­ dów. Łucznicy, podobnie j a k uczestnicy szagaj charwach, walczyli indy­ w i d u a l n i e l u b drużynowo. S t r z e l a l i o n i do leżących na ziemi zwinię­ t y c h w kłębuszki skórzanych rzemieni. Rzadziej strzelano do owczej skóry l u b piłki. Wspomniane kłębuszki (sur) układano p a r a m i jeden na d r u g i m , j a k astragale w szagaj charwach. Szagaj charwach i sur char­ wach (zawody łucznicze) rozpoczynał zawsze najlepszy strzelec z każ­ dej drużyny ( l u b i n d y w i d u a l n i e ) . I jeszcze jedno wyraźne podobieństwo między szagaj charwach i s u r charwach — po każdym u d a n y m strzale obserwatorzy głośno wołali u — cha!, przeciągając samogłoskę u i moc­ no akcentując końcowe — cha! Podczas zawodów łuczniczych kibice z r y w a l i się z miejsc podnosząc ręce do góry. T e n s w o i s t y h y m n miał być pochwałą dla dobrego strzelca i jednocześnie zachętą do dalszej w a l k i . Miał p r z y t y m — j a k m i mówiono — zatrwożyć słabych prze­ ciwników, zazdrosnych o w y n i k i . I m bliżej końca, t y m głośniej śpie­ wano u — cha! H y m n t e n miał daleko szerszy zasięg. Docierał on — j a k wierzono nie t y l k o do l u d z i , ale także do złych mocy czyhają­ cych na życie człowieka Był s w o i s t y m orężem w a l k i przeciw n i m . Jednakże n i e t y l k o głośne słowa były bronią stosowaną w walce ze złem (hałas był n a t u r a l n y m składnikiem w s z y s t k i c h gier r u c h o w y c h , d y - * namicznych, nie t y l k o szagaj charwach i sur charwach i jako t a k i był uważany za magiczny środek do w a l k i ze złem). Taką bronią była też sama gra. Magiczny sens strzelania polega b o w i e m n a odstraszaniu zła, " p r z e b i i a n i u " go Człowiek prezentował iednocześnie celność ręki siłę której p o w i n n o bać się zło. Sens g r y polegający na zniszczeniu zła potwierdzają też reguły i t o ­ warzyszące i m wyjaśnienia samych Mongołów. Na moje pytanie do­ tyczące układania astragali ( i sur w zawodach łuczniczych) w p r o s t na ziemi l u b na n i e w i e l k i m podwyższeniu, a nie n p . n a wysokości piersi człowieka, mówiono, że chodziło o to, b y nie strzelać do góry, lecz na ziemię, w k i e r u n k u k u dołowi, b y zniszczyć zło związane symbolicznie z k i e r u n k i e m d o l n y m , niższą częścią, ziemią. Uważając szagaj charwach za magiczny środek stosowany w walce �NOWOROCZNE GRY MONGOLSKIE 289 ze złem organizowano zawody najczęściej podczas Cagaan Sar, t j . w m o ­ mencie przełomowym, g d y toczyła się w a l k a między życiem a śmier­ cią w całej naturze. Do Cagaan Sar ograniczano się w i n d y w i d u l a n y c h przypadkach, w rodzinach, ale zawody, w których uczestniczyło więcej osób, organizowano w całym t y m przełomowym okresie (wiosennym) przeciągając je do k i l k u t y g o d n i , j a k w y n i k a n p . z materiałów zebra­ nych przez Dzoriga (por. przypis 46). W i n d y w i d u a l n y c h p r z y p a d k a c h grano też n i e k i e d y wówczas, g d y rodzina była dotknięta chorobą l u b g d y choroba zagrażała stadom. Grano wówczas n a w e t całymi d n i a m i w j u r ­ tach i w pobliżu zagród dla bydła wierząc, że demonstrując siłę i cel­ ność odstraszy się zło (chorobę). Starano się p r z y t y m czynić j a k n a j ­ więcej w r z a w y , co również miało cel magiczny. N i e grano jednak l a ­ tem, n a w e t w p r z y p a d k u choroby, zważając na obowiązujący w t y m czasie zakaz g r y w kości. Zakaz t e n był przestrzegany przez pasterzy dość konsekwentnie jeszcze w początkach naszego stulecia, nie w i e m więc, czy rację m a D z o r i g pisząc, że grano przez cały r o k , a zaintere­ sowanie grą nasilało się l a t e m . Być może były to jakieś i n d y w i d u a l ­ ne odstępstwa o d ogólnie akceptowanej reguły. Zastanawiać może jedno: dlaczego strzelano do astragali, które w ża­ den sposób n i e mogą być utożsamiane ze złem w grze, która miała słu­ żyć zniszczeniu tego zła? Dlaczego używano przedmiotów t a k cennych, jak rogi jelenia? W grze chodziło o to, b y p r z e d m i o t y te wybić poza granicę, jaką tworzyła deseczka l u b niewidoczna l i n i a tworzona przez same astragale ustawione na podłodze, l u b próg, który tę granicę s y m ­ bolizuje najpełniej będąc w i d o m y m znakiem przejścia, s y m b o l e m o t w a r ­ cia i właśnie — granicy. W sur charwach rysowano linię na ziemi, b y wybijać poza nią rzemienie. Jeśli astragal l u b rzemień nie wypadł po­ za linię, strzał uważano za niecelny. Chodziło b o w i e m o przerzucenie astragalu (i rzemienia) poza tę granicę, otwarcie j e j , umożliwienie p r z e j ­ ścia na drugą stronę elementom wyrażającym życie, jego kontynuację (astragal) i podkreślającym samą ideę przejścia. D o b r z y strzelcy b y l i nagradzani o k r z y k i e m u — cha! n i e t y l k o za celność, lecz za to, że dzię­ k i niej zapewniali g r u p i e zwycięstwo nad złem, śmiercią. Każdy strze­ lec walczył w interesie g r u p y . Nie t y l k o własnej drużyny, lecz r o d z i n y , którą rep»ezentował, r o d u l u b choszunu. Zawody, w których uczestniczyli mieszkańcy różnych choszunów, b y ­ ły organizowane nie t y l k o dla zmierzenia się w szagaj charwach czy eńjn gurwan naadam, ale także w i n n y c h grach. Ta prawidłowość n a Przełomie X I X i X X w . przedstawia się jednak w M o n g o l i i dość n i e ­ jasno. Możemy o n i e j wnioskować t y l k o z n i e l i c z n y c h w y p o w i e d z i i p r z y ­ kładów wskazujących n a to, że przed t y m okresem istniała jednak czę­ ściej przestrzegana zasada mierzenia się mieszkańców dwóch choszu4 8 18 " - Dzorig, 0 p . cii, s. 97. Etnografia Polska X X V I I / ! �290 IWONA KABZINSKA-STAWARZ nów przede w s z y s t k i m właśnie w okresie n o w o r o c z n y m . Możemy też domyślać się istnienia t a k i e j prawidłowości przez analogię do i n n y c h ludów A z j i Środkowej, które właśnie w t y m przełomowym okresie sta­ czały p r a w d z i w e w a l k i z udziałem mieszkańców p r z e c i w n y c h dzielnic miast, wiosek, członków p r z e c i w n y c h rodów i t p . W a l k i te miały po­ twierdzać istniejące opozycje — nie t y l k o między ludźmi, lecz także w naturze, kosmosie. Bardzo podobna do szagaj charwach była gra zwana môsôn szagaj charwach. Grano w nią zimą m . i n . także podczas obchodów noworocz­ n y c h . G r a ta była znana jeszcze w początkach X X w . przede w s z y s t k i m w zachodniej części k r a j u , choć — być może — "nie znały j e j wszy­ stkie zamieszkujące tę część k r a j u mniejszości etniczne (prawdopodob­ nie z n a l i j e j n p . Derbeci). O grze t e j w s p o m i n a się już w Tajnej hi­ storii Mongołów* . W l i t e r a t u r z e j e d n a k na ogół m i l c z y się na j e j te­ mat. J e d y n y m wyjątkiem jest n i e w i e l k i artykuł M , T a t a r . W grze t e j brały udział d w i e drużyny. Za c e l służyły astragale albo też kawałki rogów bydła domowego, kawałki drzewa l u b lodu. Układano je w jednej l i n i i wspólnej dla o b y d w u drużyn albo też w d w u l i n i a c h znajdujących się naprzeciwko siebie. Grający s t r z e l a l i puszczając po lodzie kawałki lodu l u b drzewa. Kawałki te nazywano sum. Grają­ c y kładł sum na dłoni i wypychał ją środkowym palcem, j a k b y w y p u s z ­ czał strzałę, dokładnie t a k samo, j a k c z y n i l i to uczestnicy szagaj char­ wach. Wygrywała ta drużyna, która wykonała więcej t r a f n y c h strza­ łów, Czasem strzały były p u n k t o w a n e , n p . za t r a f i e n i e w przedmiot znajdujący się w c e n t r u m l i n i i gracz otrzymywał 2 p u n k t y , za t r a f i e ­ nie w p r z e d m i o t y boczne — 1. I w tej grze uczestnicy w y s t r z e l i w a l i poza granicę, którą stanowiła l i n i a u s t a w i o n y c h obok siebie przedmio­ tów, e l e m e n t y życia, p r z e d m i o t y związane z n i m przez swą symbolikę i przypisywane i m znaczenie. A więc przede w s z y s t k i m astragale, na­ stępne drzewo, będące s y m b o l e m żywej p r z y r o d y i życia w ogóle, k a ­ wałki byczego r o g u ( b y k uważany jest za jednego z przodków przez niektóre l u d y mongolskie i dawcę życia) i wreszcie k o s t k i lodu, będące nie t y l k o zamrożoną wodą, której przypisuje się s y m b o l i c z n y związek z życiem, z prapoczątkiem, lecz mające same zdolności przekazywania życia. W wierzeniach mongolskich b o w i e m śnieg i lód mogą mieć udział w p r o k r e a c j i , zapłodnieniu kobiety. 9 5 0 Duże podobieństwo g r y do szagaj charwach, wyrażone zarówno w sa­ mej nazwie j a k i regułach, każe przypuszczać, że podobne były też j e j « W Tajnej historii Mongołów nie wymienia się co prawda nazwy gry, pisząc ogólnie, że Temudżyn i D z a m u k a g r a l i w kości n a l o d z i e O n o n u , a l e chodzi tu z a p e w n e właśnie o môsôn szagaj charwach. Tajna historia Mongołów, Warsza­ w a 1970. 5 0 M . T a t a r , Le moson sagaj charvach, H u n g a r i c a , v o l . 25: 1972, n r 1-3, s. 221-226. jeu d'osselets Mongol, Acta O r i e n t a i �NOWOROCZNE GRY MONGOLSKIE 291 magiczno-symboliczne funkcje, że i ta gra informowała o walce ze złem i miała służyć odstraszeniu mocy nieprzyjaznych człowiekowi. Współ­ cześni Mongołowie, o ile jeszcze pamiętają tę grę, widzą w n i e j już t y l ­ ko walkę między d w o m a drużynami, nie łącząc j e j t a k wyraźnie, j a k szagaj charwach czy sur charwach z walką o życie, z niszczeniem zła. Nie znajdziemy więc potwierdzenia t y c h przypuszczeń w w y w i a d a c h z pasterzami m o n g o l s k i m i . KOŃ I A S T R A G A L . CZAS PRZEJŚCIA Dla Mongołów astragal jest n i e t y l k o s y m b o l e m i c h pasterskiej go­ spodarki, nie t y l k o m a g i c z n y m środkiem stosowanym w m a g i i płodności i zabiegach związanych z kontynuacją życia. W i e l u Mongołów utożsa­ mia go metaforycznie i symbolicznie z k o n i e m . J a k i może istnieć zwią­ zek między astragalem a t y m zwierzęciem? Sami Mongołowie nie po­ t r a f i l i m i wskazać żadnego t r o p u . Asocjowanie astragala z k o n i e m n i e w y n i k a z i c h symbolicznej tożsamości, jaką mogłaby być s y m b o l i k a go­ spodarcza. A s t r a g a l w p r a w d z i e symbolizuje gospodarkę pasterską, nie czyni tego jednak koń. Wyjaśnienia związku należy więc szukać na i n ­ nej płaszczyźnie, przede w s z y s t k i m zaś w podobieństwie f u n k c j i peł­ nionych przez astragal i k o n i a w obrzędach. Jak już wspomniałam, astragal pojawiał się zawsze w sytuacjach przejścia, g d y pożądana była zamiana śmierci w życie, wzmocnienie życia i zapewnienie jego k o n ­ tynuacji. W obrzędach przejścia pojawiał się także koń. Towarzyszył on zmarłemu w wędrówce na miejsce pochówku. Jego głowę w r a z ze skórą wbitą na p a l pozostawiano jeszcze w średniowieczu p r z y grobie zmarłego 5i. Pamiętamy, że w pochówkach pozostawiano także astra¬ gale. U przodków Mongołów koń (a także pies) przechodził też przez miejsce, gdzie zazwyczaj siadywał zmarły za ż y c i a . Koń pełnił też ważną rolę w obrzędzie w e s e l n y m przewożąc pannę młodą, traktowaną jako reprezentantkę "tamtego świata" do d o m u teściów, co było równo­ znaczne z przekroczeniem g r a n i c y między strefą niebezpieczną, obcą (obszary należące do r o d z i n y p a n n y młodej) i bezpieczną (przestrzeń będąca w posiadaniu r o d z i n y młodego). T a k i c h przykładów symbolicz­ nego przekraczania g r a n i c y za pomocą konia z n a j d u j e m y wiele w l i 52 L i t e r a t u r a dotycząca r o l i k o n i a w pochówkach jest bardzo o b s z e r n a . P r z y ­ kłady udziału k o n i a w obrządzie p o g r z e b o w y m ludów m o n g o l s k i c h i i c h przodków obficie podaje W i k t o r o w a, op. c i t , s. 29, 125, 135, 149 i n . P a t r z też E . E . K u z m i n a , Rasprostranienije koniewodstwa i kulta konia u iranojazycznych plemien snedniej Azii i drugich narodów starogo sWieta, [w:] S r t e d n j a j a Azija w driewnosti i sriedniewiekowie, M o s k w a 1977, s. 28-52. T a m też z n a j d u j e się o b s z e r n a bibliografia dotycząca k u l t u k o n i a i jego m i e j s c a w k u l t u r z e narodów A z j i Ś r o d ­ kowej. 5 1 M W i k t o r o w a, op. cit., s. 125. �292 IWONA KABZIŃSKA-STAWARZ teraturze mongolskiej, przede w s z y s t k i m w baśniach i b o h a t e r s k i c h epo­ sach. Wyścigi k o n i towarzyszyły też w s z y s t k i m ważniejszym świętom d o r o c z n y m i r o d z i n n y m związanym ze z m i a n a m i w c y k l u kalendarzo­ w y m i życiu j e d n o s t k i w rodzinie. Koń poprzez swój udział w obrzę­ dach przejścia staje się niejako s y m b o l e m dokonującej się zmiany, k o ­ m u n i k u j e o zachodzących przeobrażeniach. Jego pojawienie się jest już samo w sobie świadectwem r a n g i obrzędu, z n a k i e m przejścia. W o b ­ rzędach i sytuacjach przejścia występuje także astragal. I on pełni r o ­ lę źródła i n f o r m a c j i o zmianie, dokonanej l u b pożądanej. Rzadki dowód potwierdzający symboliczną tożsamość konia i astra¬ galu z n a j d u j e m y u Sandżejewa . Opisując szamański bęben D a r c h a tów podaje o n następujące informacje: "Między skórą jelenia a d r e w ­ nianą ścianą bębna znajdują się 2 końskie i 2 jelenie astragale, a także 21 astragali owiec i baranów. Te ostatnie mają wyobrażać s t a w y k o n i a " . Magiczno-symboliczne związki istniejące między astragalem i k o n i e m wyrażały też niektóre g r y . Były one związane z n o w y m r o k i e m , a więc czasem zmiany, przejścia. Najbardziej znaną grą, której astragal " w y ­ stępuje w r o l i k o n i a " , są wyścigi k o n i zwane mor'uralduulach, mor'uraldaan albo churdaan mor', będące niejako o d p o w i e d n i k i e m wyścigów k o n n y c h organizowanych w momentach przejścia z udziałem p r a w d z i ­ w y c h k o n i . N a piasku, kawałku materiału l u b p a p i e r u rysowano p r o ­ stokąt, który dzielono wewnątrz l i n i a m i p o z i o m y m i n a 9 części. Pola zwano gadzar (ziemia) albo urt (długość), a wyznaczające je l i n i e — dawaa (przełęcz). Czasem w górnej części prostokąta dodawano trójkąt, którym oznaczano miejsce, gdzie przybywały konie (mor barich gazar). Każdy z graczy stawiał swój astragal (będący jego " k o n i e m " ) u dołu prostokąta. Miejsce to zwano mor' tawich gazar. W mor'uralduulach, mor'uraldaan, grało 4 uczestników, w churdann mor' — do 9-11 włącznie. Gracze r z u c a l i najczęściej 4 astragalam i . W zależności od tego, ile z n i c h upadło stroną " k o n i a " do góry, gracz posuwał się po planszy. 'Jeżeli n p . na stronę " k o n i a " upadły 2 kości, posuwał się o 2 pola i t p . Gracz rozpoczynający grę mówił erged jawnal (jazda!), j a k b y rzucał komendę p r a w d z i w e m u k o n i o w i . Jak pisze E. Taube, przed w y k o n a n i e m r z u t u gracz podnosił do ust astragale i cicho ( l u b głośno) mówił: mor'buu, mor'buu, albo: minij mor'dôon unaaraj (mój k o n i u , u p a d n i j w j a k największej l i c z b i e ) . W ten sposób próbował wpłynąć na los, aby zwyciężyć. N i e w i e m n a i l e przykład podany przez Taube można uznać za powszechny. Podczas swoich badań bezskutecznie szukałam i n f o r m a c j i o t a k i c h próbach m a ­ gicznego wpływania n a los przez graczy. N a w e t jeśli jest to zabieg sto-53 54 5 8 goliju 6 4 1! G . D. S a n d z e j e w , w 1927 godu, Darchaty. Etnograficzeskij otczet o poiezdkie w Mon- L e n i n g r a d 1930, s. 62. E . T a u b e, Einige Mongolische Unterhaltungspiele, für Völkerkunde z u L e i p z i g " , v o l . 24: 1967, s. 60. " J a h r b u c h des Museum �NOWOROCZNE GRY MONGOLSKIE 293 sunkowo rzadko stosowany, zasługuje z pewnością na uwagę jako p r z y ­ kład sposobu oddziaływania na los. Wyścigi, w których występowały astragale — konie, były organizo­ wane nie t y l k o na planszy. W a j m a k u c e n t r a l n y m zapisałam n p . grę charajlt, polegającą na podobnych zasadach, j a k gra opisna poprzednio. Gracze układali 9 astragali w jednej l i n i i (zawsze stroną " k o n i a " d o gó­ ry), a następnie r z u c a l i j e d n y m astragalem. G d y wypadł "koń", gracz przesuwał swój astragal wzdłuż l i n i i astragali. K t o p i e r w s z y minął 9 astragali, t e n wygrywał. Z k o n i e m i astragalem związane też były g r y ruchowe. Uczestniczy­ ły w nich dzieci, które biegały trzymając astragal w ręku i przekazując go po drodze i n n y m dzieciom. Była to swoista sztafeta (mann buuchia). Informacje o n i e j zapisałam w a j m a k u wschodniogobijskim. Zwyciężał w t e j sztafecie t e n , k t o p i e r w s z y dobiegł do m e t y n i e zgubiwszy astragala. I znów p o w t a r z a się m o t y w wyścigu, z m i a n y w przestrzeni i cza­ sie. W p r z e k a z y w a n i u kości k o l e j n y m uczestnikom sztafety można w i ­ dzieć o d p o w i e d n i k p o k o n y w a n i a przeszkód. Jest to zawsze m o m e n t r y ­ zyka, można b o w i e m upuścić astragal, eliminując siebie ( i drużynę) z dalszej w a l k i . Patrząc p o d kątem s y m b o l i k i możemy powiedzieć, że gracz, który zgubi astragal, e l i m i n u j e się z w a l k i o życie, n i e p r z e k r a ­ cza symbolicznych granic, dzielących go od świata żywych. K o n s e k w e n ­ cje magiczno-symboliczne łączą się przede w s z y s t k i m z upuszczeniem astragala, nośnika życia, gwarantującego jego ciągłość. Astragal p o w i ­ nien znaleźć się za linią m e t y — granicą, jako znak trwałości życia, magiczny bodziec wspomagający jego rozwój'. W y m i e n i o n e t u g r y miały aspekt magiczny. Zachęcano do n i c h prze­ de w s z y s t k i m dzieci. Mówiono, że dobrze jest grać w mor' uralduulach czy churdaan mor', aby było dużo wyścigów, dużo świąt. Organizowa­ nie wyścigów było pożądane n i e t y l k o z u w a g i n a i c h aspekt l u d y c z n y . Wypowiedzi tego t y p u możemy potraktować j a k o przenośnię. Wyścigi, stanowiące element świąt, to oznaki zmiany, zwycięstwa n a d złem, śmiercią. I m więcej t a k i c h oznak, t y m zwycięstwo staje się bardziej w i ­ doczne. Użycie astragali w grze każe n a m łączyć ją z magią płodności, za­ pewnianiem k o n t y n u a c j i życia. Użycie astragali asocjowanych z k o n i e m podkreśla ponadto związek g r y z czasem przejścia, ze z m i a n a m i , co tłu­ maczy się także umieszczeniem g r y w kontekście now oroc z nym . Z m i a ­ nę symbolizują też r u c h y " k o n i a " na planszy (mor' uralduulach, mor' uroldoon, churdaan mor') wzdłuż l i n i i astragali (charajlt) l u b uczestni­ cy sztafety (morin buuchia). Na planszy służącej do w s p o m n i a n y c h gier na uwagę zasługują m . i n . poziome l i n i e zwane dawaa. Przełęcz w k u l ­ turze mongolskiej symbolizuje granicę, przejście, miejsce, w którym stykają się d w a światy. A b y dotrzeć do mor' barich gazar, gracz m u s i pokonać 9 t a k i c h przełęczy. 9 jest cyfrą magiczną, szczęśliwą, 9-krotne �^7 IWONA KABZINSKA-STAWARZ 294 powtarzanie "jakiegoś zabiegu g w a r a n t u j e jego' skuteczność. Przełęcz miała też d l a Mongołów znaczenie magiczne. J a k pisze D z o r i g w sta­ rej mongolskiej t r a d y c j i było przyjęte, że jeśli u l u b i o n y s z y b k i koń padł ze starości albo został zabity n a w o j n i e , to aby zachować n a w i e ­ k i pamięć o n i m , jego głowę umieszczono n a Szczycie góry, n a p r z e ­ łęczy (pódkr. — I K S ) , bądź po prostu w stepie w pobliżu rodzinnej miejscowości. U s y p y w a n o owoo i składano ofiary. Kobyłę, która miała się oźrebić, przyprowadzano n a to miejsce, co miało zapewnić n a r o ­ dziny równie dobrego, szybkiego konia. Miejsce takie nosiło nazwę m o rin tolgoj (głowa konia), morin dawaa (przełęcz konia) i t p . Tak więc m a m y w grze jeszcze jeden element mogący wskazywać na j e j symboliczno-magiczne związki z płodnością, z magią życia. Jest n i m obecność "przełęczy", przez które przechodzą astragale — " k o n i e " . Przytoczyłam t u t y l k o niektóre przykłady gier noworocznych, ogra­ niczając się do gier najbardziej p o p u l a r n y c h bądź też z jakiegoś wzglę­ du wyjątkowo interesujących. Gier t y c h było dużo więcej. Stanowiły one jednak najczęściej w a r i a n t y gier o p a r t y c h n a zasadach, j a k i e t u t a j podałam. K o l e j n e przykłady n i e wniosłyby więc niczego nowego (poza s a m y m materiałem) do i l u s t r a c j i tezy o pozaludycznych f u n k c j a c h gier, ich symbolice i związkach z magią, wreszcie do tezy o k o m u n i k a c y j ­ nej f u n k c j i gier, o t y m , że gra występuje j a k o k o m u n i k a t o kontekście czasowoobrzędowym, przekazujące idee w i e r z e n i o w e związane z t y m kontekstem. Msona Ka63HHbCKa-C aBaac T HOBOrOAHHE HX MOHrOJIBCKHE CHMBOJ1HKA H CB.H3H C HrPŁI. MAFHEfł PesKwe H a H36paHHbix n p a M e p a x MOHroJiBCKjix n i p a B T o p noKa3WBaeT HeKOToptie H3 He-pa3BJieKaTeJTMbK <ł>yHKUHH 3THX H i p . OflHOH H3 H H X HBJWeTCfl KOMMyHHKaTHBH3H <ł>yHKUJW. Hrpbl TOB o p j i T HaM o i e M - T c c n o M o m s K ) npaBHJi. Coo6memie, coflepacaiiieeca B STHX flaerea aaHHOH jcyjibType. c ynoTpe6jieHHeM Jmnca MyHHicaraBHaa CHMBOJIOB H 3Ha«reHHH, o6a3M aioiHHx B B npaBHnax, n e p e K O M - <j>yHKUHa H r p coneTaeTca n o s T O M y Hame Bcero c H X CHMBOJimecKolt (JryHKUHeH. H r p w nOHBJMIOTCH 0 6 b I 1 H 0 B TOHHO OnpeflejieHHOM BpeMeHHÓM H OÓpHflOBOM KOHTeKCTe. B 3TOM KOHTeKCTe OHH u cocTaBjisiioT cooómeHKe. O H H noflTBepKAawT OUHOBPCMCHHO coieTaiomHeca c H H M H B e p o B a i m a H Hflen. C B J B H Mesmry poflOM H r p H BpeMeHHÓ-o6paflOBMM K O H T C K C T O M , B K O TOPOM OHH noaBJiaioTca, noKa3aHw 3#ecb H a n p n M e p e MOHronbCKHX HOBoro,ziHHX H r p . ABTOP paccMaTpHBaeT npaBHJia H r p H M e w m H x MCCTO B HOBOrO/JHCC BpCMJI IlOBCIOJUy H3. TCppHTOpHH MoHrojiHH X I X - X X B B coo6me a HH noKa3breaer cBoeo6pa3Hyio TOKflecTBeHHOCTb nepeaaBaeMoró n r p a M H H BepoaaHHH, CBJI33.HHbIX C HOBblM TOAOM 55 D z o r i g , op. cit., s. 34. �NOWOROCZNE BpeMH nepexoaa, 6opb6w HoBwit rofl - 295 GRY MONGOLSKIE JKHSHH CO CMepTbio, 6 : i a r a c o no6eflbi SJIOM, JKHSHH, B03po*fleHHH BpeMCHH H K o c M O c a , a Taiojce B C A K H X O C H O B l e j i o B e i e c i c o r o c y m e c T B O B a r a a . 3 T O T a K K e nepnofl npopHuaHHfi H npaeMOB n o o6ecneieimio 6jiaronoJiyiH« H a Becb rofl. Taicyio rHHecKyio 4>yHKUHio ncnoJiHflJiH T a x x e H MOHroJitcKHe n r p w . MaraiecKaa $yHKHHa r p c o T e r a n a c b c H X KOMMyHHKaraBHOH H cHMBOjnnecKOH (J>yHKUHeH, B b i r e K a a Tarace H caMnx 3 M a - HBHO H npa- BHU 3THX BHflOB IIOBefleHHa. B npeoÓJiaflaiomeM 6oJibmHHCTBe H O B O T O O T H X aciparajiaMH H r p MOHronbcrae ( 6 a 6 a M H ) . AcrparaJiw B MOHroJibCKOił x y j i b r y p e CKOTOBOAM o6jiaflaK>T K nojibsoBajmcb ABHOH CHMBOJIHKOH MHOrOHHCJICHHOCTH H HJIOflOBHTOCTH. BMeCTe C T e M OHH CHMBOJlH3Hpywi CKOTOBOflHeCKOe X03HHC T B O . O H H ynoTpe6jiHJiHCb n p n M a r m e c r a x n p n e M a x no oGecneHeHHw n p o f l J i e m i a J K H S H H (mofleił H acHBOTHbix) H J I H y K p e m i e m i i o ee, o 6 j i e n e H H i o n e p e x o f l a H3 C O C T O A H H A C M e p r a (6ojie HH) B coc- 3 TOHHHe 3KH3HH (3flOpOBbfl). neiMMH, 3 T a CHMBOJIHKa a C T p a r a J I , IlpHMCHHCMblX yicpenjiaeT cHMBOJiHKy caMHX H r p , c j i e f l y w u r y i o C He-pa3BJieKaTCJTbHbIMH H3 H X npaBHJi. CHMBonHKe a c T p a r a J i , a T a i c * e H X He-pa3BJieKaTejibHwM <J>yHKu.HaM n o c B a m e H a oxnenbHaa nacTb cTaTbH. Aajree B c r a T b e o 6 c y K « a i o T c a HecKonwco H r p , npaBHJia K O T o p w x cooSmaioT o n p o HCxoflameM B HOBoroflHHH nepnofl npHBjieKaK>Tca n p H M e p w w p C H M B O J T H H C C K O M pacnpeflejieHHH 6 o r a T C T B Meatfly JHOABMH. B K O C T H H K a p T O i H w x H r p . B C B O K J onepeflb noKa3aHM n r p w , c«a- 3anHbie c Hfleett c o T B o p e r a a MHpa, B0cco3flaHHa BpeMeHH H K o c M o c a , H n r p w c o o 6 m a w m H e o n p e oflojieHHH r p a H H Mexqry »CH3Hbio H CMepTbio, o no6efle XOH3HH, cjiyacamne BMecTe c T C M H rHBaHHio 3jia, y r p o x c a w m e r o lejiOBeicy O C O 6 C H H O CHJibHO B MOMCHTH omy- n e p e x o f l a . LTocJieflHaa n a c T b CTaTbH n o c B a m e H a n r p a M , B K O T O P H X a c T p a r a n n o a B J i a e T c a A K O S M B p o j i H KOHa. K o m , H a c T p a raji o c y m e c T B J i a r o r B MOHroJibCKOH Kyjn.Type cxoflHBie KOMMyHHicaTHBHbie (fryHKiiHH. O H H n o a B ^ a i o T c a name B c e r o B coo6maa o MOMCHTM B O 3 H H K H I C H HJTH nepexofla ( n o x o p o H M , CBaflb6a, CMeHa BpeMeH rofla H T . n . ) , py6eaca Meatfly acejiaTenbHofl npeMeHe, npeoflojieHHw CBeTOM". O H H oflHOBpeMeHHO flOJixoibi ManwecwiM o6pa30M noflflepacHBaTb "STHM" H „TeM HenoBeica B ero 6 o p b 6 e 3 a n e p e x o a r p a H H Meatfly 6 j i a r o M H 3 A O M , a o B H b i o H CMepTbio, " S T H M " H " T e M C B C T O M " . ABTOP B He p a c c M O T p e j i a Bcex BasKHeHinnx HOBoroflHHx noflroTaBjiHBaeMoii HfleH, noflTBepsKflaioiflHxca B . n e i a r b B T O P O H n a c T H CTaTbH 6 y f l y T pacMOTpeHbi Ha npHHiinne yrpaHeHHoe-HaHfleHHoe, nrpw, nrpaMH. ocHOBaHHbie cBa3aHHbie c Hfleen c o T B o p e H H a , posKfle-HHa 3KH3HH, a Taiotce Ta6jiHHHbie n r p b i H3o6pa»caiomHe 6opb6y Meatfly 5KH3HŁIO H CJVtCpTBK) MC^CflV flBYMJT OCHOBHUPvtH npOTMBOITOJTOJKHOCTflMH BŁI^CJlHCMŁrMH BCCMH H3.pOpHa.MH MHpa � https://zbiory.etnologia.uw.edu.pl/files/original/9fdac948f9dd9b7434dcecc995c545eb.pdf ea50be982ab156089027abfc53c8cc94 Dublin Core The Dublin Core metadata element set is common to all Omeka records, including items, files, and collections. For more information see, http://dublincore.org/documents/dces/. Title A name given to the resource Etnografia Polska Subject The topic of the resource etnografia, etnologia Description An account of the resource czasopismo Date A point or period of time associated with an event in the lifecycle of the resource 1958- Rights Information about rights held in and over the resource Licencja PIA Format The file format, physical medium, or dimensions of the resource pdf Language A language of the resource polski Creator An entity primarily responsible for making the resource IAiE PAN ( d.IHKM PAN) Publisher An entity responsible for making the resource available IAiE PAN Text A resource consisting primarily of words for reading. Examples include books, letters, dissertations, poems, newspapers, articles, archives of mailing lists. Note that facsimiles or images of texts are still of the genre Text. Dublin Core The Dublin Core metadata element set is common to all Omeka records, including items, files, and collections. For more information see, http://dublincore.org/documents/dces/. Relation A related resource oai:cyfrowaetnografia.pl:publication:1184 Date A point or period of time associated with an event in the lifecycle of the resource 1984 Identifier An unambiguous reference to the resource within a given context oai:cyfrowaetnografia.pl:1091 Title A name given to the resource Noworoczne gry mongolskie. Ich symbolika i związki z magią / ETNOGRAFIA POLSKA 1984 t.28 z.2 Description An account of the resource ETNOGRAFIA POLSKA 1984 t.28 z.2, s.189-230 Creator An entity primarily responsible for making the resource Kabzińska-Stawarz, Iwona Language A language of the resource pol. Publisher An entity responsible for making the resource available Instytut Archeologii i Etnologii PAN, Instytut Historii Kultury Materialnej PAN Format The file format, physical medium, or dimensions of the resource application/pdf application/pdf PDF Text Text capture metadata for PDF documents Text „Etnografia Polska", t. X X V I I I z. 2 P L I S S N 0071-1861 >(к га áe е- ia go о), o•az ka in- IWONA KABZIÑSKA-STAWARZ NOWOROCZNE GRY MONGOLSKIE. ICH S Y M B O L I K A I Z MAGIĄ ;ci. :h, ZWIĄZKI Część I I sa­ in­ ^ I. G R Y I SYTUACJE KONFLIKTOWE are aw s aach ¡est RR T W I części a r t y k u ł u * p r z e d s t a w i ł a m p r o p o z y c j ę innego n i ż d o t y c h ­ czasowe spojrzenia na zachowania ludyczne pasterzy mongolskich, p r ó ­ b u j ą c u k a z a ć znaczenie symboliczno-komunikacyjne i magiczne gier, sta­ n o w i ą c y c h j e d n ą z f o r m t y c h z a c h o w a ń . O p e r u j ą c p r z y k ł a d a m i gier w kości (astragale), domino, 'oldzij, chorlo i i n . s t a r a ł a m się u k a z a ć p o zaludyczne funkcje, j a k i e g r y te p e ł n i ł y prawdopodobnie w k u l t u r z e m o n ­ golskiej jeszcze w p o c z ą t k a c h X X w . P r ó b o w a ł a m t a k ż e w y j a ś n i ć i c h związki z kontekstem noworocznym, w k t ó r y m w y s t ę p o w a ł y najczęściej w t y m okresie. O p e r u j ą c zachowaniami i p r z e d m i o t a m i , k t ó r e m i a ł y dla M o n g o ł ó w o k r e ś l o n e znaczenie symboliczne, p o d k r e ś l a ł y one — j a k p r ó ­ b o w a ł a m w y k a z a ć — i s t o t ę w y d a r z e ń z a c h o d z ą c y c h w naturze w o k r e ­ sie nowego r o k u (sytuacja zmiany, r e - k r e a c j i wszelkiego ż y c i a itp.). W y ­ s t ę p o w a ł y ponadto j a k o magiczny bodziec dla n a t u r y , w z m a c n i a ł y i c h r o ­ n i ł y o d r a d z a j ą c e się życie, u ł a t w i a ł y p o w r ó t do p r a p o c z ą t k ó w . Z w y n i ­ k ó w gier w r ó ż y l i t e ż pasterze o p o m y ś l n o ś c i w n a d c h o d z ą c y m r o k u . W I I części a r t y k u ł u , przedstawiam n i e k t ó r e mongolskie g r y planszo­ we. A . Popova t w i e r d z i , że są one systemem s e m i o t y c z n y m ( j ę z y k i e m ) , w k t ó r y m d z i a ł a n i a graczy (zgodne z o k r e ś l o n y m i r e g u ł a m i ) d o p r o w a ­ d z a j ą do powstania i n t e r a k c j i o c h a r a k t e r z e ' k o n f l i k t o w y m . W y r ó ż n i a 1 * I część artykułu, pod tym samym tytułem, ukazała się w „Etnografii Polskiej", t. X X V I I I : 1983, z. 1, s. 253-295. A. P o p o v a , Analyse formelle et classification des jeux de calculs mongols, Etudes Mongoles, Paryż 1974, vol. 5, s. 7. Większość badaczy wyróżnia gry spośród innych zachowań ludycznych na pod­ stawie cechy, jaką jest współzawodnictwo ujęte w reguły, nie nadając mu jednak jakiegoś znaczenia pozaludycznego. Znajdujemy jednak w literaturze przykłady 1 �•-" 190 IWONA KABZIÑSKA-STAWARZ ona n a s t ę p u j ą c e d z i a ł a n i a r o z s t r z y g a j ą c e w a l k ę t o c z ą c ą się na planszy, a t y m s a m y m p r o w a d z ą c e do z w y c i ę s t w a jednego z graczy: u n i e r u c h o ­ mienie p r z e c i w n i k a , jego odcięcie i odosobnienie, p o ś c i g , zgromadzenie j a k n a j w i ę k s z e j ilości p i o n ó w w j e d n y m miejscu zajęcie t e r y t o r i u m , eliminacja, w s p ó ł z a w o d n i c t w o i i n . M ó w i ą c o sytuacjach k o n f l i k t o w y c h badaczka ta nader rzadko stawia p y t a n i e o przedmiot k o n f l i k t u , a w n i e ­ licznych p r ó b a c h w y j a ś n i e n i a i c h znaczenia nie w y c h o d z i poza s f e r ę gospodarki pasterskiej, s z u k a j ą c w n i e j z a c h o w a ń , k t ó r y c h modelem b y ­ ł y b y g r y . Podobnie j a k Popova, r ó w n i e ż i n n i badacze gier mongolskich na ogół p r z y j m u j ą , że w y s t ę p u j ą c e t u sytuacje są m o d e l e m rzeczywis­ tych zachowań społecznych . 2 3 I d ą c dalej w badaniu gier planszowych n a l e ż a ł o b y , j a k s ą d z ę , p o d j ą ć p r ó b ę o k r e ś l e n i a znaczenia w y s t ę p u j ą c y c h t u s y t u a c j i k o n f l i k t o w y c h , m . i n . z p u n k t u widzenia s y m b o l i k i i u d z i a ł u gier w procesie komunikacji. P o w i n n i ś m y przede w s z y s t k i m p o s t a w i ć p y t a n i e o i s t o t ę tego rodzaju sytuacji, o k r e ś l i ć przedmiot k o n f l i k t u i s p o s ó b jego r < p ; t r z y g n i ę c i a , p r ó ­ b u j ą c n a s t ę p n i e — o ile to m o ż l i w e — w y j a ś n i ć s y m b o l i k ę d z i a ł a ń p r o ­ w a d z ą c y c h do z w y c i ę s t w a . Trzeba t u jednak od r a z u z a z n a c z y ć , że w s p ó ł ­ cześni n a m M o n g o ł o w i e p r z e w a ż n i e nie n a d a j ą k o n f l i k t o w i w y s t ę p u j ą ­ cemu w grach planszowych znaczenia symbolicznego i nie u j m u j ą go np. w w y m i a r a c h u n i w e r s a l n y c h . W y s t ę p u j ą c e t u sytuacje są dla n i c h przede w s z y s t k i m i l u s t r a c j ą rzeczywistych w y d a r z e ń z w i ą z a n y c h z w o j wskazujące ma konfliktowy charakter działań rozgrywających się na planszy oraz interpretacje nadające tym sytuacjom znaczenie symboliczne. Niektóre z nich przed­ stawiam w tym artykule omawiając poszczególne gry mongolskie. Można tu dodać, że konflikt — jeśli pominiemy sferę stosunków międzyludzkich — nie jest w ł a ś c i w y jedynie grom. Pojawia się on m.in. jako jeden z zasadniczych m o t y w ó w w bajkach, mitach, legendach, bohaterskich eposach itp. formach ustnej twórczości Mongo­ łów. Formy te posługują się odmiennymi środkami przekazu informacji niż gry. Mają jednak także wiele cech wspólnych. Jedną z nich jest informowanie o sy­ tuacjach konfliktowych za pomocą języka symboli obowiązującego w danej kul­ turze (w tym przypadku — mongolskiej). Na podobieństwa te zwracano już uwa­ gę w literaturze. T. McFeat пр., powołując się na ustalenia J . M. Robertsa i B. Sutton-Smitha, zwraca uwagę na powiązanie treści m i t ó w i gier z doświadcze­ niami grupy, w której występują te formy. Zauważa też, że zarówno w mitach jak i grach dominuje element współzawodnictwa, napięcia, niepewności, sporu, który musi być rozstrzygnięty; jako przeciwnicy występują związanych ze sobą opozycji; metody prowadzące dó rozwiązania konfliktu są podobne; T . Mc F e a t , Myth and Game Media [ w ] Small ; Group CultitT6 Toronto 1974 s 68-70. Na podobieństwo treści mitów i gier'oraz innych zachowań będących elementom i fol­ kloru zwracaia także uwase Iwanow i Tonorow nadkrpślaiac rjrzede W4zv4tk m w s n ó l n v im iezvk symboliki oraz eenezenń W W I w a n o w W N T o porów Issledowanija w oblasti sławjanskich driewnostiej Moskwa 1964 ' г P o p o v a , op cit s 8 13 Np. C h . D a r a m b a d z a r, Mongol ündesnij togloomyn sistemijn chogdżloos, Tüüchijn Sudlal, Ułan Bator 1979, vol. 14, facs. 7; R. D z o r i g, Mongol ardyn sport, Ułan Bator 1960. ; 3 �101 NOWOROCZNE G R Y M O N G O L S K I E 4 ną, polowaniem, pasterstwem i t p . J e d n a k ż e charakter tablic i p i o n ó w , i c h n a z w y , k o l o r y s t y k a , m a t e r i a ł , z jakiego z o s t a ł y wykonane, k s z t a ł t i t p . , terminologia, a t a k ż e rodzaj d z i a ł a ń p o z w a l a j ą w n o s i ć , że n i e g d y ś g r o m t y m p r z y p i s y w a n o znaczenie symboliczne, a t a k ż e — b y ć m o ż e — m a ­ giczne. W n i o s k u j ę o t y m przede w s z y s t k i m o d w o ł u j ą c się do j ę z y k a s y m ­ b o l i k i o b o w i ą z u j ą c e g o w k u l t u r z e mongolskiej, k t ó r y m p o s ł u g u j ą * się t a k ż e g r y . O i l e to m o ż l i w e k o r z y s t a m t a k ż e z i n f o r m a c j i w s p ó ł c z e s n y c h n a m pasterzy mongolskich. Za s y m b o l i c z n y m znaczeniem gier planszo­ w y c h znanych M o n g o ł o m przemawia t a k ż e m a t e r i a ł p o r ó w n a w c z y po­ c h o d z ą c y z M o n g o l i i W e w n ę t r z n e j , I n d i i , T y b e t u i C h i n . Część u s t a l e ń ma jednak charakter hipotetyczny. 5 Obok cech f o r m a l n y c h ł ą c z ą c y c h g r y planszowe (m.in. charakter dzia­ ł a ń graczy) w y s t ę p u j ą t e ż r ó ż n i c e , przede w s z y s t k i m w rodzajach p i o ­ n ó w i plansz. Ponadto, j a k m o ż e m y p r z y p u s z c z a ć , g r y te m i a ł y swoiste znaczenie symboliczne. Jak w y k a z a ł y moje badania, w p o c z ą t k a c h X X w . nie c i e s z y ł y się t e ż j e d n a k o w ą p o p u l a r n o ś c i ą . W s p ó ł c z e ś n i n a m M o n g o ł o w i e nie r o z u m i e j ą w p r a w d z i e na ogół s y m ­ bolicznego znaczenia gier, w y r a ź n i e natomiast u ś w i a d a m i a j ą sobie z w i ą z ­ k i z m a g i ą i w r ó ż b i a r s t w e m , jakie p r z y p i s y w a n o g r o m . jeszcze w p o c z ą t ­ k a c h X X w . (tego okresu s i ę g a najdalej p a m i ę ć m o i c h i n f o r m a t o r ó w ) . Jak m o ż e m y p r z y p u s z c z a ć , w i a r a w m a g i c z n ą s k u t e c z n o ś ć gier decydo­ w a ł a t e ż w ó w c z a s zasadniczo o n a d a w a n y m i m znaczeniu s p o ł e c z n o - k u l t u r o w y m . W bardzo m a ł y m stopniu z a ś w y p ł y w a ł a oraz z rozumienia s y m b o l i k i tego rodzaju z a c h o w a ń . Ze w z g l ę d u na swe funkcje magiczne i w r ó ż e b n e g r y t o w a r z y s z y ł y s y t u a c j o m o s z c z e g ó l n y m znaczeniu dla jednostki i g r u p y . B y ł y to przede w s z y s t k i m sytuacje o charakterze ś w i ą t e c z n y m i o b r z ę d o w y m . Grano jednak t a k ż e np. podczas c h o r ó b l u d z i i z w i e r z ą t . S z c z e g ó l n i e nasycony g r a m i b y ł n o w y r o k u (mong. Cagaan Sar). Jak w y k a z a ł y m o j e badania, o p r ó c z gier w kości, k t ó r e o m ó w i ł a m w I części a r t y k u ł u , charakterystyczne dla tego okresu b y ł y w ł a ś n i e g r y planszowe. Opisy o b c h o d ó w nowego r o k u w M o n g o l i i , jakie znajdujemy w l i ­ teraturze ( u z u p e ł n i o n e o w y n i k i b a d a ń Ekspedycji Etnologicznej P A N ) , p o z w a l a j ą n a m t r a k t o w a ć Cagaan Sar jako ś w i ę t o odradzania się ż y c i a i jego manifestacji. Ś w i a d c z ą o t y m m . i n . : obfitość j a d ł a i n a p o j ó w , n o w a odzież, palenie ognisk, s k ł a d a n i e ofiar b ó s t w o m d o m o w y m (przede w s z y ­ s t k i m b ó s t w u / b o g i n i ognia) i opiekunom p r z y r o d y , m i e j s c o w o ś c i i t p . , i n ­ tensyfikacja k o n t a k t ó w t o w a r z y s k i c h , z a c h o w a ń l u d y c z n y c h i i n . Caga¬ 6 * Większość informacji zawartych w tym artykule pochodzi z badań, jakie przeprowadziłam w Mongolii w latach 1978 i 1980 w ramach prac Ekspedycji Etno­ logicznej Polskiej Akademii Nauk, którymi kierował prof, dr W. Dynowski. 6 Brak miejsca nie pozwala mi na szersze omówienie materiału porównawcze­ go. Podaję w i ę c tylko niektóre, istotne — jak sądzę — informacje. « Informacje o obchodach Cagaan Sar w Mongolii m o ż e m y znaleźć np. w Ober­ kach istorii kultury MNR, U ł a n Ude 1971, s. 204-205; patrz też: N. P u r i e w s u- �192 IWONA KABZIÑSKA-STAWARZ an Sar to t a k ż e okres z a k o ń c z e n i a c y k l u gospodarczego i p o c z ą t e k w i o s ­ ny sezonu _ odpowiadającego symbolicznie 7 dzieciństwu człowieka . S z c z e g ó l n e znaczenie m i a ł y w t y m momencie d a r y . B y ł y to przede w s z y ­ stkim tym chadaki różne przekazujące wypieki, cukierki, symbolicznie orzeszki życzenia 8 pomyślności , (współcześnie poza także np. ołówki) i i n n e a r t y k u ł y w y r a ż a j ą c e , j a k się w y d a j e , m n o g o ś ć . Sam dar zaś 9 w k u l t u r z e mongolskiej w i e l o r a k i e znaczenie symboliczne — p o z w a l a ma na o t w a r c i e ż y c i a , zapewnia jego t r w a ł o ś ć i k o n t y n u a c j ę , jest p o n a d t o jego manifestacją Przyjęty 1 0 . przeze m n i e s p o s ó b w y j a ś n i a n i a związku zachowań ludycz- n y c h z o k r e ś l o n y m k o n t e k s t e m c z a s o w o - o b r z ę d o w y m n a w i ą z u j e do u s t a ­ leń strukturalistycznych, które zakładają, t u r o w a reakcja na w że „ w s z e l k i stan n a t u r a l n y polega na k i l k u - kodach w y r a ż a obrzęd t y m , iż na się i p o d k r e ś l a z n a k a m i j ę z y k a jako k u l ­ r ó ż n e sposoby, symbolicznego zaistnienie owego stanu n a t u r a l n e g o " " . Z a c h o w a n i a l u d y c z n e występu­ j ą c e w k o n t e k ś c i e n o w o r o c z n y m s ą w ł a ś n i e j e d n y m ze s p o s o b ó w wyraża­ nia informacji naturze. o w y d a r z e n i a c h z a c h o d z ą c y c h w o w y m czasie w г i en, Prázdník nowogo goda po lunnomu kalendářju, „Mongolia", nr 2: 1979, s. 10-11; B . R i n c z e n , Mongolski] nowy] god, „Cagaan Sar", „Sowriemiennaja Mongolia", nr 2: 1961, s. 23; K . W. W j a t k i n a, Mongoly Mongolsko] Narodnoj Riespubliki, Trudy Instituta Etnografii im. N. N. Mikłucho-Makłaja, t. 60, Moskwa— Leningrad 1960, s. 266. D. Cagaan pisząc o twórczości mongolskiego poety D. Rawdżi podaje, że w jego wierszach „dzieciństwo, młodość, dojrzałość i starość człowieka p o r ó w n y ­ wane są do pór roku (wiosny, lata, jesieni i zimy)"; D. C a g a a n , Tworczestwo D. Rawdżi w swietie wzairaoswiaziej mongolsko] litieratury s indijskoj i tibietanskoj litieraturami, [w:] Litieraturnyje swiazi Mongolii, Moskwa 1981, s. 201. Podobne porównania możemy spotkać i w innych kulturach. Patrz: A. L a t u s e k , Chadak — mongolska szarfa dobrych życzeń, „Etno­ grafia Polska", t. 14: 1970, z. 1, s. 203-224. Podczas Cagaan Sar nie dawano nigdy pojedynczych przedmiotów w charakte­ rze prezentów. Takie podarunki zwano onczin beleg (sieroce dary); za: Wjatkin a . op. cit., s. 243. J . S. W a s i l e w s k i , Podarować — znaleźć — zgubić — zbłądzić, „Etnogra­ fia Polska", t. 24: 1980, z. 1, s. 283-289. Autor ten omawiając symbolikę daru w k u l ­ turze mongolskiej opiera się na własnych badaniach terenowych, nawiązując przy tym do koncepcji daru sformułowanej przez G . v a n d e r L e e u w ' a w jego Fenomenologii religii, Warszawa 1978, s. 403 n. S. Szynkiewicz natomiast omawia­ jąc dary związane z weselem, jednemu z nich — kałymowi (mong. süj, süj be­ leg) — przypisuje szczególne znaczenie symboliczne interpretując go jako „specy­ ficzny dar л t w i e r a j ą су [podkr. — I . K - S . ] rytuał zawarcia m a ł ż e ń s t w a i za­ wiązujący nowy rodzaj więzi społecznych — powinowactwa" w odróżnieniu od da­ ru inicjującego swatanie i cały proces wymiany małżeńskiej, odwołując się przy tym do mitologii, która „prezentuje k a ł y m jako w y m i a n ę darów inicjujących małżeństwo"; S. S z y n k i e w i c z , Rodzina pasterska w Mongolii, Wrocław 1981 s. 227. 7 4 s 3 1 0 11 Za: W a s i l e w s k i , Podarować..., s. 285. -4 #1 �193 NOWOROCZNE G R Y M O N G O L S K I E 4 Zgodnie z t y m z a ł o ż e n i e m , g r y noworoczne, k t ó r y c h t r e ś c i ą jest s y m ­ bolicznie w y r a ż o n a sytuacja k o n f l i k t o w a , p o w i n n y i n f o r m o w a ć o k o n f l i k ­ cie w w y m i a r z e u n i w e r s a l n y m — walce t o c z ą c e j się w n a t u r z e w okresie nowego r o k u . C ó ż jednak w i e m y cjach m o m e n t u p r z e j ś c i a jakimi dysponują o o w e j walce, a szerzej — o k o n c e p ­ w k u l t u r z e mongolskiej X I X / X X informacji. M u s i m y o d w o ł y w a ć się do o g ó l n y c h r y s ó w t a k i c h koncepcji obowiązują­ gołowie — dostarczają w. ? Źródła, wyczerpujących cych w i n n y c h badacze, nie s p o ł e c z e ń s t w a c h r e p r e z e n t u j ą c y c h — podobnie j a k dualistyczny typ 1 2 w i d z e n i a ś w i a t a . Koncepcje te Mon­ zakładają przede w s z y s t k i m , że w okresie nowego r o k u toczy się w n a t u r z e w a l k a między dobrem a złem, życiem a ś m i e r c i ą . Owa walka jest m.in. za­ sadniczym m o t y w e m t r e ś c i m i t ó w kosmogonicznych. P r z y p o m i n a się je z a ś w s y t u a c j a c h s z c z e g ó l n y c h dla s p o ł e c z e ń s t w a i j e d n o s t k i m . i n . w o k r e ­ sie o b c h o d ó w nowego r o k u , k t ó r y t r a k t o w a n y jest j a k o nie k o s m o g o n i i ' 1 3 „zaktualizowa­ . W s p o m n i a n y k o n f l i k t p o j a w i a się r ó w n i e ż w mitach m o n g o l s k i c h (por. p r z y p . 12). W tym miejscu chciałabym p o d k r e ś l i ć , że badanie z w i ą z k u treścią zachowań ludycznych ustnej twórczości występujących -obrzędowych a charakterem (przede w s z y s t k i m w określonych owego k o n t e k s t u gier) i kontekstach pozwala między różnych nam form czasowoniekiedy ! 2 Cechy dualistycznego m y ś l e n i a ' u Mongołów zostały potwierdzone m. in. na przykładzie koncepcji podziałów przestrzeni (J. S. Wasilewski, Symboliczne uniwersum jurty mongolskiej, „Etnografia Polska", t. 21: 1977, z. 1, s. 98-116), poj­ mowania czasu ( t e n ż e , Symbolika ruchu obrotowego i rytualnej inwersji, „Etno­ grafia Polska", t. 22: 1978, z. 1, s. 81-108), podziałów społecznych (R. H a m a y . o n , Jak język kobiet oddaje dominację mężczyzn: „Etnografia Polska", t. 25: 1981, z. 1, s. 173-189; S. S z y n k i e w i c z , Współczesne zmiany terminologii pokrewieństwa u Mongołów, „Etnografia Polska", t. 24: 1980, z. 1, s. 171-172; t e n ż e , Rodzina..., s. 124-147, 196), widzenia „tego" i „tamtego świata" ( W a s i l e w s k i , Podarować..., s. 283-303; t e n ż e , Podróże do piekieł. Recz n szamańskich misteriach, Warsza­ wa 1979; t e n ż e , Po śmierci wędrować. Szkic z zakresu etnologii świata zna­ czeń, „Teksty", nr 3: 1979). Znajdujemy je także w mitach, których egzemplifika«ję prezentują' пр.: Т. А. В i e r t a g a j e w, Kosmogoniczeskije priedstawlenija w mifołogii mongolskich plemien, [w:] Iśtoriko fiłołogiczeskije issledowanija, Moskwa 1974, s. 406-418; U . H a r v a, Die religidsen Vorstellungen der altaischen Volker, Porvoo 1938; L . L ó r i n c z , Die mongolische Mythologie, Acta Orientalia Academiae Scientiarum Hungaricae, Budapeszt 1973, vol. 27, nr 1, s. 103-126* G N. P ot a n i n , Oczerki siewiero-zapadnoj Mongolii, wyd. 4, S-Pietierburg 1883; I. P o dg o r b u n s k i j , Iz mifołogii buriat i mongołow szamanistow, „Sibirskij Sbornik", vol 3- 1894 s 1-34' G T u c c i W Heissig Die Religionen Tibets und der Mongolei, Stuttgart 1970; patrz też ogólne omówienie: S. J.u. N i e k l u S o w Mon­ golskich narodów mifołogija [ w ] Mify narodów mira Moskwa 1982 s 170-174 Sądzę, że wyrazem dualistycznego myślenia Mongołów są też gry plenszowe,' w k t ó те grano niemal obowiązkowo w okresie noworocznym. 1 8 M. E l i a de, Sacrum, mit, historia, Warszawa 1970, s. 104; Patrz też пр.: Iwanow, Toporów, op. cit., szczeg. ss. 180-216; A. Z a d r o ż y ń s k a , Homo faber i homo ludens, Warszawa 1983, s. 192-219, 252-255. 13 - Etnografia Polska t. 28/2 �194 IWONA KABZIÑSKA-STAWARZ o k r e ś l i ć sam kontekst, p o s z e r z y ć n a s z ą w i e d z ę o jego u k r y t y c h z w y k ł y m spojrzeniem sferach. przed I I . E L I M I N A C J A . B L O K A D A . OSŁABIANIE SIŁ P R Z E C I W N I K A l. SZACHY Do najbardziej p o u l a r n y c h gier planszowych, bez k t ó r y c h nie m o ­ gą- się obejść noworoczne u r o c z y s t o ś c i , n a l e ż ą szachy (mong. szatar). Jeszcze do niedawna p r z y p i s y w a n o i m znaczenie magiczne. M i a ł y one o p i n i ę g r y s z c z ę ś l i w e j , dobrej i m ą d r e j . Z n a l a z ł o to m . i n . w y r a z w p r z y ­ s ł o w i u , k t ó r e m ó w i , że n a j l e p s z ą r z e c z ą na uczcie jest w ó d k a i k u m y s , najlepsze w ś r ó d gier z a ś są szachy i szagaj (mongolska nazwa astraga­ li) . Wierzono t e ż , że z w y c i ę s t w o w grze w szachy p r z y n o s i bogactwo, zaszczytne posady, m o ż e r o z s t r z y g a ć o m a ł ż e ń s t w i e , daje d ł u g i e życie i zdrowie. D o b r y gracz m ó g ł w i ę c w p ł y n ą ć na s w ó j los. 1 4 O s z c z e g ó l n e j randze g r y m ó w i ą legendy, z k t ó r y c h w i e l e do dziś ż y j e w chudonie. Jedna z n i c h w s p o m i n a n p . o z w i ą z k u m i ę d z y w y n a l a z ­ k i e m g r y a bogactwem. Powiada się w n i e j o p e w n y m k r ó l u arabskim, k t ó r y polecił m i e s z k a ń c o m swego k r a j u , aby w y n a l e ź l i g r ę w y m a g a j ą c ą m y ś l e n i a . S p o ś r ó d Wielu gier, j a k i e m u przedstawiono, w ł a d c a w y b r a ł szachy. C h c ą c n a g r o d z i ć w y n a l a z c ę s p y t a ł , j a k i e j pragnie nagrody. Ten z a ś rzekł," że c h c i a ł b y o t r z y m a ć k a w a ł e k ziemi r ó w n y d ł u g o ś c i l o t u pszczo­ ły, b y sadzić na n i m owoce i w a r z y w a . D z i ę k i o t r z y m a n e j nagrodzie c z ł o ­ w i e k ó w s t a ł się bogaty . 1 5 Inna, popularna w M o n g o l i i legenda opowiada o c z ł o w i e k u , k t ó r e g o dobra gra w szachy u r a t o w a ł a od ś m i e r c i . C z ł o w i e k t e n m i a ł iść do p i e k ł a . E r l i k - c h a n , w ł a d c a podziemi, p o s ł a ł po niego d i a b ł a . K i e d y w y ­ s ł a n n i k p r z y s z e d ł do j u r t y , w k t ó r e j m i e s z k a ł ó w c z ł o w i e k , grano t a m w Mong. najryn cziń sajchan, archi czigee chojer, naadmyń cziń sajchan, szagaj szatar chojer; przysłowie to zapisałam u Eletów ajmaku kobdoskiego; mat. autorki 1978 r. Legendę tę zapisałam w ajmaku kobdoskim w 1978 r. Wątek nagrody za wynalezienie szachów znajdujemy także w hinduskiej wersji legendy o genezie gry. Jej wynalazek przypisuje się braminowi Sessie synowi Dahera, który stworzył pierwowzór szachów pragnąc ukazać nieudolnemu władcy, że król nie może zdzia­ łać niczego bez pomocy innych osób (w szachach: figur). Mądry bramin zażądał w nagrodę tyle pszenicy, ile zmieści się na szachownicy, przy czym na pierwszym polu położono jedno ziarno, na drugim — dwa, na trzecim — cztery itd. Na każdym polu ilość ziaren pszenicy ulegała podwojeniu. Aby nagrodzić Sessę syna Dahera w ł a d c a mftsiałby obsiać całą ziemię 8 razy i 8 razy zebrać plon, za: J . G i ż y c k i , Z szachami przez wieki i kraje, Warszawa 1960, s. 75. W bajkach i legendach mon­ golskich znajdujemy wiele w p ł y w ó w obcych. Mongołowie bowiem od dawna prze­ kładali teksty folklorystyczne Wschodu stopniowo nadając im cechy rodzime. Sami w okresie swoich podbojów przekazywali je dalej, m. in. do Europy. Takiego zdania jest np. D. C e r e n s o d n o m , Bensen iilgerijn onslog bajlad, „Aman Dzochiolyn Sudlal", vol. 6: 1968, s. 33. 1 5 �4 NOWOROCZNE G R Y MONGOLSKIE 195 w ł a ś n i e w szachy. Z a p a t r z y ł s i ę , czart, czas jego p o s ł a n i a m i n ą ł i m u ­ siał w r a c a ć z n i c z y m . P o d o b n ą l e g e n d ę przytacza Koczeszkow zaznacza­ jąc jednak, że w y s ł a n n i k E r l i k a sam b y ł m i ł o ś n i k i e m s z a c h ó w i z n a k o m i ­ t y m graczem . W legendach d o b r y gracz nie t y l k o z d o b y w a ł bogactwo, zaszczyty itp., ale t a k ż e m ó g ł ' r a t o w a ć z opresji inne osoby g r a j ą c zamiast n i c h . Jego p a r t n e r e m b y ł p r z e w a ż n i e z ł y chan, k t ó r y dotychczas zawsze w y ­ g r y w a ł , a p o k o n a n y m u c i n a ł g ł o w ę . Bohater o c z y w i ś c i e z w y c i ę ż a ł w p ł y ­ w a j ą c ponadto na chana, aby z a p r z e s t a ł karania p o k o n a n y c h g r a c z y . W i n n e j legendzie jest m o w a o d w ó c h braciach, k t ó r z y s t a n ę l i do w a l k i 0 s c h e d ę po ojcu. W o j s k a s t a ł y j u ż nad brzegami rzeki. Przed b i t w ą w y ­ szli jednak d w a j m ł o d z i synowie z w a ś n i o n y c h i zaczęli g r a ć w szachy. G r a l i d ł u g o . W t y m czasie ojcowie i c h pogodzili się, wojska z a ś rozje­ c h a ł y się do d o m ó w . I n n a legenda wskazuje natomiast na p r z y p i s y w a n i e szachom znacze­ nia w r ó ż e b n e g o : „ D a w n o t e m u d w a plemiona p r o w a d z i ł y w o j n ę . Jeden z d o w ó d c ó w , c h c ą c p o z n a ć w y n i k b i t w y , j a k a m i a ł a się r o z e g r a ć naza­ j u t r z , g r a ł zawsze wieczorem w szachy. Rezultaty g r y s p r a w d z a ł y się w rzeczywistych bojach i dlatego M o n g o ł o w i e l u b i ą t ę g r ę . . Legendy i wierzenia z w i ą z a n e z g r ą w szachy w y j a ś n i a j ą n a m w p e w ­ n y m stoniu p o w o d y , dla k t ó r y c h cieszyła się ona w M o n g o l i i szacunkiem 1 uznaniem. N a l e ż y jednak w s p o m n i e ć , że stosunek M o n g o ł ó w do tej g r y nie jest c z y m ś s z c z e g ó l n y m . Z w i ą z e k g r y w szachy z o s i ą g a n i e m p e w ­ nych korzyści, w ś r ó d k t ó r y c h najważniejszą było życie, potwierdzają bowiem także m a t e r i a ł y dotyczące innych k u l t u r . 1 6 1 7 18 1 9 2 0 2 1 " Legendę tę opowiadali mi zarówno Chałchasi, jak i Ojraci. N. W. K o c z e s z k o w , Diekoratiwnoje iskusstwo mongolojazycznych na­ rodów XIX — sieriediny XX wieka, Moskwa 1979, s. 60. Patrz np. Mongolskije skazki, Moskwa 1968, s. 37; podobne legendy były znane także Buriatom: J a . S. S m o 1 e w, Buriatskije legiendy i skazki, Trudy Troickosawsko-Kiachtinskogo Otdielenija Priamurskogó Otdieła I R G O , Moskwa, 1903, t. 6, nr 1, s. 145-147. T . S i e r g i e j e w a, Mongolskije szachmaty — szatar, „Diekoratiwnoje I s kusstwo SSSR", vol. 5: 1979, s. 56. Legendę tę zapisałam u Eletów ajmaku kobdoskiego w 1978 r. W grobowcach faraonów egipskich znaleziono np. wizerunki szachownic. Umieszczone na nich hieroglify odnosiły się do sądu Ozyrysa nad zmarłym, który grał w zaświatach o s w ó j los; S. C u l i n , Cřiess and playing cards, Waszyngton 1898, s. 367. Przypomnijmy też scenę z bergmanowskiego filmu „Siódma pieczęć", w której rycerz grał ze śmiercią w szachy i przegrał. W XVI-wiecznym poemacie Scacchia ludus M . G. V i d y , którego treścią jest partia szachowa grana przez Apollina i Merkurego, Jowisz przyrzeka zwycięzcy jako nagrodę różdżkę mającą moc wyprowadzania i wprowadzania dusz ludzkich do Hadesu oraz dar zsyłania snu jednym, a odbierania drugim, M. G . V i d a , Szachy, J . K o c h a n o w s k i , Szachy, opr. J . Ciechanowicz, Warszawa 1983; patrz też: J . S ę k , Od Kocha­ nowskiego do Grochowiaka. Rzecz o motywach szachowych w poezji polskiej, „Akcent", nr 2: 1983, s. 92. 1 7 1 8 1 8 2 0 2 1 i �196 IWONA KABZIÑSKA-STAWARZ Przytoczone t u p r z y k ł a d o w o wierzenia w s k a z u j ą na z w i ą z e k g r y w szachy z o s i ą g a n i e m o k r e ś l o n y c h k o r z y ś c i i p o z w a l a j ą d o m y ś l a ć się p o w o d ó w , dla k t ó r y c h M o n g o ł o w i e g r a l i w nie w okresie n o w o r o c z n y m . M a t e r i a ł y terenowe, jakie z e b r a ł a m podczas swoich b a d a ń w M o n g o l i i , p o t w i e r d z a j ą w y r a ź n i e p r z y p i s y w a n i e szachom f u n k c j i magicznych jesz­ cze w 1 p o ł . X X w . Przedmiotem g r y jest p r z y t y m n a j c z ę ś c i e j bogac t w o , szczęście, zdrowie, s ł a b o natomiast reprezentowana jest w i a r a w z w i ą z e k m i ę d z y w y n i k i e m g r y a ż y c i e m , o k t ó r y m m ó w i ą legendy. W sytuacjach k o n f l i k t o w y c h r o z g r y w a j ą c y c h się na szchownicy współcześni nam Mongołowie widzą najczęściej ilustrację wojennych w y ­ d a r z e ń (rzeczywistych l u b legendarnych). Nie n a d a j ą i m natomiast cha­ r a k t e r u symbolicznego. Jeden ze w s p ó ł c z e s n y c h badaczy mongolskich, Darambadzar, pragnie w i d z i e ć w grze w szachy nie obraz w o j e n n y c h w a l k , lecz s a t y r y c z n y w i z e r u n e k sporu d w ó c h k o c z o w n i k ó w . Ta o r y ­ ginalna koncepcja nie znajduje jednak potwierdzenia w l i t e r a t u r z e . Nie p o t w i e r d z a j ą jej t e ż w s p ó ł c z e ś n i n a m pasterze mongolscy. H i s t o r y c z ­ nego uzasadnienia nie znajduje r ó w n i e ż przeprowadzony przez tego auto­ ra w y w ó d o m o n g o l s k i m rodowodzie s z a c h ó w , k t ó r e m i a ł y b y p o w s t a ć z p o ł ą c z e n i a znanych w c z e ś n i e j M o n g o ł o m gier p l a n s z o w y c h . N a pod­ parcie swoich tez Darambadzar przeprowadza m . i n . a n a l i z ę l i n g w i s t y c z ­ n ą . Terminologia stosowana w szachach mongolskich wskazuje w p r a w ­ dzie na z w i ą z e k g r y ze ś r o d o w i s k i e m pasterskim, nie jest jednak do­ w o d e m na to, że M o n g o ł o w i e b y l i w y n a l a z c a m i g r y . r 2 2 23 2i P r z y k ł a d e m „pasterskiej terminologii" mogą być nazwy niektórych p o s u n i ę ć stosowanych w szachach mongolskich X I X / X X w . Z w a n o je п р . : k r ą g w i e l b ł ą d z i albo 24 (temeen tojruulga bujuu 24), samotny w i e l b ł ą d {temeen ganc), k o ń s k i e 3 (morin guraw), pstre 10 (alag araw), 5 g o r ą c y c h (tawan chaluun), radosny mat (bajartaj mad), u ś m i e c h p r z e b i e g ł e j sy­ n o w e j (uran berijn ineelt) i t p . W zależności od rodzaju f i g u r y , k t ó r a d a w a ł a „ s z a c h no j o n o w i " , m ó w i o n o п р . : szach rozgniewanej, t w a r d e j d a m y (chatan bersijn omgolon szag), szach g o r ą c e j telegi (chanchaj tere- 8 D a r a m b a d z a r , op. cit., s. 85-86. Jak podaje Giżycki, istnieją przypuszczenia, że szachy były grą ściśle wojenną służącą szkoleniu oficerów i dowódców; G i ż y c k i , op. cit., s. 131. Perski poeta z przełomu X i X I w., A. K . Firdausi w poemacie Szach-пате niejednokrotnie porównuje grę w szachy do pola bitwy. O wojennym rodowodzie gry m ó w i też indyjska legenda, której bohaterami są dwaj królewicze walczący o tron po ojcu. Jeden z nich ginie na polu bitwy doznawszy szoku. Drugi, na prośbę matki, z pomocą dwóch mędrców odtwarza przebieg bitwy i śmierci brata posługując się deską o 100 miejscach i figurami władców, słoni, wielbłądów, koni, rycerzy i in.; I. O rb e l i , K . T r e w e r , Szatrang. Kniga o szachmatach, przekład z włoskiego, Leningrad 1936, s. 15-27, 69-71. « D a r a m b a d z a r , op. cit., s. 75-88. ra fj f, %\ fj ¿ 1 Щ ; ÍÍ » �NOWOROCZNE G R Y M O N G O L S K I E 197 25 gnij chaluuchan szag), cór k o ń s k i e g o k o p y t a (óróolt moriny oszgolón cór) i t p . „ S z a c h " i „ m a t n o j o n o w i " k o ń c z y ł y g r ę . Eliminacja gracza n a s t ę p o ­ w a ł a t e ż w ó w c z a s , gdy n a l e ż ą c e do niego f i g u r y i p i o n y nie m i a ł y m o ż l i ­ wości poruszania się. Sytuacja blokady p r z e c i w n i k a jest dla nas szcze­ gólnie i n t e r e s u j ą c a . M a ona b o w i e m w k u l t u r z e mongolskiej ( i szerzej: w k u l t u r a c h A z j i Ś r o d k o w e j ) o k r e ś l o n ą s y m b o l i k ę . U t o ż s a m i a się j ą bo­ w i e m z c z a s o w ą ś m i e r c i ą , k t ó r a staje się „ c e n t r u m m e d i a c y j n y m " m i ę ­ dzy c h t o n i c z n y m „ j u ż nie ż y c i e m " , a „jeszcze nie ż y c i e m " a k t u kosmicz­ nego. A k t ten jest r ó w n o l e g ł y do z m a r t w y c h w s t a n i a (np. bohatera eposu, legendy i t p . ) . Blokada p r z e c i w n i k a jest sposobem r o z s t r z y g n i ę c i a k o n ­ f l i k t u w w i e l u mongolskich grach planszowych. Symbolizuje ona, jak z a k ł a d a m , c z a s o w ą ś m i e r ć p r z e c i w n i k a i strony, j a k ą reprezentuje. 2 6 2 7 Symboliczna ś m i e r ć p r z e c i w n i k a łączy się t e ż z o s ł a b i a n i e m jego siły przez zbijanie p i o n ó w . C z y n n o ś ć t ę o k r e ś l a się s ł o w e m idech, co d o s ł o w ­ nie znaczy „ z j a d a ć " , szerzej z a ś m o ż e b y ć rozumiane jako: z a w ł a d n ą ć , p o p r a w i ć s w ą s y t u a c j ę , s t a ć się lepszym . W s p ó ł c z e ś n i M o n g o ł o w i e od k i l k u d z i e s i ę c i u lat p o s ł u g u j ą się k o m p l e ­ t a m i szachowymi z n a n y m i Europejczykom, u m o w n i e p r z e d s t a w i a j ą c y m i p o s z c z e g ó l n e p i o n y i f i g u r y . W y p a r ł y one c a ł k o w i c i e dawne szachy m o n golskie, w k t ó r y c h w y s t ę p o w a ł y n a s t ę p u j ą c e f i g u r y : nojon, bers (odpo­ wiednik damy) przedstawiany w postaci l w a , t y g r y s a l u b psa, dwa ko¬ " nie, dwa w i e l b ł ą d y i dwie telegi. Jako p i o n y m o g ł y w y s t ę p o w a ć m i n i a ­ t u r o w e r z e ź b y dzieci, z a p a ś n i k ó w , k u r , p i e s k ó w , ż o ł n i e r z y , m y ś l i w y c h i in. B o h a t e r a m i w a l k i szachowej b y l i w i ę c ludzie i z w i e r z ę t a . Z w r a c a u w a g ę fakt, że w wierzeniach- i o b r z ę d a c h mongolskich n i e k t ó r e z n i c h w y s t ę p u j ą nie w w a l k a c h w o j e n n y c h , lecz w sytuacjach zmiany, p r z e j ś ­ cia o swoistej symbolice. W t a k i c h momentach w y s t ę p u j e t e ż często te­ lega. 2 8 2 9 « Słowo nieprzetłumaczalne na mongolski. * Obszerniej o regułach dawnych szachów mongolskich pisze пр. C . D a nd z a n , Szatryn tüüchees sochodż Udzwel, „Szindżlech uchaan am' dral", vol. 1: 1980, s. 69-72; z tego artykułu pochodzą podane przykłady. W ten sposób tłumaczy je np. S. Ju. N i e к 1 u d o w, O funkcionalno-siemanticzeskoj prirodie znaka w powiestwowatielnym folkłorie, {w:] Siemiotika i chudożestwiennoje tworczestwo, Moskwa 1977, s. 193-228. Blokada bohatera i jego sym­ boliczna śmierć następuje zazwyczaj w miejscu związanym z dołem: w jamie, dziurze, pieczarze itp. • D a r a m b a d z a r , op. cit, s. 78. O szachach mongolskich patrz пр.: N. W. W. K o c z e s z k o w , Szachmaty u mongolojazycznych narodów, „Sowietskaja Etnograf i ja", vol. 1: 1972, s. 132-138; G. M o n t e l l , Mongolian chess and chess-men, „Ethnos", vol. 2: 1939, s. 81-104;^ В. R i n c z e n , Les échecs et le deuil chez les Mongols, „Archiv Orientalni", v o l / 23: 1965, s. 482-483; L . S a n d ż a a d ż a m c , Mongol szatar, Dalandżagdad 1968; P o p o v a , op. cit., s. 45-56. ! 7 2 8 # �198 IWONA KABZIÑSKA-STAWARZ K o m p l e t y szachowe w y k o n y w a n o z drzewa, kości, k a m i e n i a l u b me­ t a l u (te ostanie przede w s z y s t k i m u U r i a n c h a j ó w ) . F i g u r y i p i o n y nosi­ ł y zawsze w y r a ź n e cechy naturalistyczne i w y k o n a n e b y ł y w s p o s ó b nad w y r a z realistyczny . Dla o d r ó ż n i e n i a p o s z c z e g ó l n y c h z e s t a w ó w u ż y w a n o b a r w y zielonej i czerwonej l u b czerwonej i ż ó ł t e j , rzadziej b i a ł e j i b r ą ­ zowej. Zachowana w i ę c b y ł a r e g u ł a stosowania w czaturandze, od k t ó ­ rej prawdopodobnie w y w o d z ą się szachy . 3 0 3 1 Nie w i e m y natomiast, czy i w j a k i s p o s ó b M o n g o ł o w i e r ó ż n i c o w a l i f i g u r y i p i o n y n a l e ż ą c e do p o s z c z e g ó l n y c h graczy. Na podstawie nielicz­ n y c h k o m p l e t ó w d a w n y c h s z a c h ó w mongolskich, jakie z a c h o w a ł y się dziś g ł ó w n i e w muzeach, t r u d n o o d t w o r z y ć t y p o w e w z o r y i r e g u ł y , k t ó r y m i r z ą d z i l i się i c h w y k o n a w c y . Z r ó ż n i c o w a n i e m f i g u r i p i o n ó w , n a l e ż ą c y c h do p o s z c z e g ó l n y c h graczy, poprzez nadawanie i m cech opozycyjnych spo­ t y k a m y się natomiast w M o n g o l i i W e w n ę t r z n e j jeszcze w p o ł o w i e X X w . N a l e ż y jednak z a z n a c z y ć , że tendencje te nie b y ł y w ó w c z a s powszech­ ne. M o ż e m y o n i c h m ó w i ć raczej na poziomie tradycyjnego modelu. W kompletach szachowych p o c h o d z ą c y c h z M o n g o l i i W e w n ę t r z n e j , opisanych m . i n . przez Cammanna , K o r m a z o w ą i M o n t e l l a , na u w a ­ g ę z a s ł u g u j e przede w s z y s t k i m przeciwstawianie f i g u r statycznych ( w komplecie n a l e ż ą c y m do jego z graczy) f i g u r o m dynamicznym ( w komplecie drugiego gracza). Ponadto postacie s t o j ą c e s t a n o w i ą opo3 2 3 3 34 3 0 Pisze o tym пр. К о с z e s z к o w, Diekoratiwnoje s. 60. O czaturandze i szachach patrz пр.: L . В а с h m a n, Szachmatnaja igra w je je istoriczeskom razwitii, Leningrad 1925; D. F o r b e s , The history of chess, London 1860; G i ż у с к i, op, cit., s. 51-52; H . J : R. M u r r a y , A history of chess, Oxford 1913; I. S a r g i n , Driewnosť igr w szaszki i szachmaty, Moskwa 1915. W Indiach, skąd wywodzi się czaturanga, kolory pionów odpowiadały barwom, k t ó ­ re łączono z poszczególnymi stronami świata: czerwony — północy, zielony — wschodowi, żółty — południowi i czarny — zachodowi; czerwone i zielone grały najczęściej przeciwko żółtym i czarnym'. Mongołowie nie tylko łączyli z barwami poszczególne kierunki, lecz także określali nimi np. inne ludy. Indie określane b y ł y jako ludy koloru białego, Tybet — czarnego, Chiny — czerwonego, Korea błę­ kitnego, sami Mongołowie zaś oznaczali siebie kolorem żółtym; S. K a ł u ż y ń s k i , Tradycje i legendy ludów Mongolii, Warszawa 1978, s. 285. Kolor żółty był dla Mon­ gołów barwa ziemi kobiety słońca' S. Ju. N i e к 1 u d o w Zamietki o mifoloaiczeskoj i folkłomo-epiczeskoj 'simwolikie u mongolskich narodów: simwolika zołota, 8 1 Etnografia Polska" t 24' 1980 z 1 s 73 75 87 Kolor czerwony bvł symbolem ognia i życia; C e w e l , Mongo\czuudyn erchemledeg ongo, Studia Ethnographica, Ułan Bator 1959 t 1 fase 6 s 4 Kolory symbolizowały Donadío newne stanv du­ cha' S. G o d z i n s k i , Sztuka mongolska, Etnografia Polska" t 24* 1980 z 1 113. Jak podkreślali moi informatorzy nie stosowano czarnej barwy dla'oznaczania kompletów szachowych albowiem czerń jest kolorem ' nieszczęśliwym, mrocz¬ nym złym Tak też określa ją C e w e l op cit s 4 S. C a m m a n n , Chess with mongolian Lamas, „Natural History", vol. 55: 1946, s. 408-411. W. А. К o r m a z o w a, Szachmaty u Mongołów, „Wiestnik Mańczdżurii", vol. 5: 1926, s. 41-43. M o n t e 11, op. cit., s. 88-91. 8 2 3 3 3 4 �199 NOWOROCZNE G R Y MONGOLSKIE zycję wobec s i e d z ą c y c h l u b l e ż ą c y c h . Z w i e r z ę t a z zaznaczonymi cecha­ m i płci m ę s k i e j są p r z e c i w n i k a m i z w i e r z ą t o cechach ż e ń s k i c h . Posta­ ciom o d z i a n y m w s t r ó j n a r o d o w y ( „ s w ó j " ) przeciwstawia się postacie n o s z ą c e odzież „ o b c ą " (np. m o n g o l s k i n o j o n — c h i ń s k i w i c e k r ó l albo T u r e k ) . Wreszcie postacie symbolicznie kojarzone z dobrem, niebem, m ę ż ­ c z y z n ą i t p . przeciwstawione są postaciom ł ą c z ą c y m się w wierzeniach ze z ł e m , z i e m i ą , k o b i e t ą i t p . (np. l e w i t y g r y s , o r ł y i z a j ą c e , p a w i e i k u r y i in.). Charakter f i g u r i p i o n ó w pozwala 'nam sądzić, że w a l k a , w k t ó r e j u c z e s t n i c z y ł y , m i a ł a znaczenie symboliczne. T a k w i d z i j ą t e ż np. C a m mann, k t ó r y pisze, że j e d n ą strona r e p r e z e n t o w a ł a w grze ducha, siłę i dobro, druga z a ś — rzeczy materialne, słabość i zło . T r u d n o d o k ł a d n i e o k r e ś l i ć , k i e d y i j a k i m i d r o g a m i p r z y b y ł y szachy .do M o n g o l i i . Najstarsze informacje o n i c h jako grze k s i ą ż ą t mongolskich znajdujemy w kronice Sagan Seczena z 1578 r. Napisano t a m , że k i e d y lama L h a s y na zaproszenie A l t a n chana w i z y t o w a ł region K u k u N o r , to mongolscy k s i ą ż ę t a g r a l i w s z a c h y . W X I X w . szachy m o ż n a b y ł o s p o t k a ć w j u r t a c h bogatych M o n g o ł ó w , na d w o r a c h k s i ą ż ę c y c h oraz w l i c z ­ n y c h klasztorach . O grze w szachy z l a m a m i w s p o m i n a j ą t e ż p o d r ó ż f nicy . L a m o w i e b y l i zapewne nauczycielami g r y i za i c h p o ś r e d n i c t w e m • szachy p r z e n i k n ę ł y do j u r t pasterskich. Pasterze, z k t ó r y m i r o z m a w i a ­ ł a m , zaliczali szachy do gier najbardziej p o p u l a r n y c h w ś r ó d ł a m ó w . M o n t e l l przypuszcza, że M o n g o ł o w i e z e t k n ę l i się z szachami za c z a s ó w Czyngiz chana i jego ekspansji, prawdopodobnie w w y n i k u k o n t a k t ó w z T u r k i e s t a n e m , gdzie szachy b y ł y znane przed najazdem m o n g o l s k i m . Innego zdania jest np. Sawienkow, k t ó r y sądzi, że to w ł a ś n i e M o n g o ł o ­ wie przekazali szachy l u d o m t u r e c k i m i szerzej — a ł t a j s k i m . 3 5 36 3 7 3 8 3 9 4 0 4 1 Legendy mongolskie p o d a j ą , że opanowanie t a j n i k ó w g r y w szachy zaliczane b y ł o ' d o cech w y r ó ż n i a j ą c y c h m ę ż c z y z n ę i t r a k t o w a n e j a k o S ~ C a ^ m a n n , op. cit, s. 409. Na s. 411 autor ten pisze, że szachownica jest zwierciadłem dualistycznych sił rządzących wielkim światem człowieka. *• I . J . S c h m i d t , Geschichte der Ostmongolen und ihres Fürstenhauses verfast von Ssagang Ssetsen, S-Pietiersburg 1829, s. 229. К a r m a z o w a, op. cit., s. 41. Np. C a m m a n n , op. cit., H . H a s 1 u n d - С h r i s t e n s e n, Mongolian Yourney, Londyn 1949, s. 64. Pozdniejew pisze, że gra w szachy dozwolona była tylko lamom wyższych stopni. Młodsi stopniem (geleng, gecel i bandi) nie mieli prawa do gry, a przyła­ pani na łamaniu zakazu parania się szachami byli karani, np. musieli w y k o n a ć 500 pokłonów; A. P o z d n i e j e w , Oczerki byta buddijskich monastyriej i buddijskago duchowieństwa w Mongolii w swjazi s otnoszenijami siego pośledniego к na­ rodu, S-Pietiersburg 1887, s. 186-187, 259. Również moje badania potwierdzają, że zakaz ten nie był w praktyce przestrzegany. « M o n t e l l , op. cit, s. 97. « I . S a w i e n k o w , К woprosu ob ewolucii szachmatnoj igry. Srawnitielnoetnograficzeskij oczerk, „Etnograficzeskoje Obozrienije", nr 1: 1905, s. 37-39. Podob­ nie twierdzi np. Karalkin; P. I . К a r a l k i n , Tuwinskije szachmaty, [w:] Etno­ grafa narodów SSSR, Leningrad 1971, s. 137-138. 8 7 8 8 8 9 . * �200 IWONA KABZIÑSKA-STAWARZ oznaka jego m ę s k o ś c i . W legendzie o bohaterze Bujdarze c z y t a m y n p . że k i e d y w y g r a ł on d w a razy z chanem, z k t ó r y m w c z e ś n i e j p r z e g r y ­ w a ł jego ojciec, m a t k a p o m y ś l a ł a : „ t e r a z m ó j s y n jest m ę ż c z y z n ą " . W szachy g r a ł y jednak t a k ż e k o b i e t y — pasterki, mieszkanki miast i b o h a t e r k i l e g e n d . Kobiecie przypisuje się nawet a u t o r s t w o p o p u l a r ­ nego p o s u n i ę c i a szachowego zwanego uran brijn ineelt . M o ż n a jeszcze d o d a ć , że g r ę r o z p o c z y n a ł zawsze starszy ( u C h a ł c h a s ó w ) l u b m ł o d s z y (u O j r a t ó w ) w i e k i e m uczestnik. R e g u ł a ta o b o w i ą z y w a ł a nie t y l k o w sza­ chach, ale t a k ż e w i n n y c h grach. • r 4 2 43 44 % 2. W A R C A B Y 45 W a r c a b y s t a n o w i ą prawdopodobnie f o r m ę g r y s t a r s z ą n i ż s z a c h y . Gra ta cieszy się dziś w M o n g o l i i stosunkowo d u ż ą p o p u l a r n o ś c i ą , nie jest ona jednak r ó w n a p o p u l a r n o ś c i s z a c h ó w . Nie z a n o t o w a ł a m i n f o r m a ­ c j i , k t ó r e w s k a z y w a ł y b y na j a k i e ś szczególne znaczenie pozaludyczne p r z y p i s y w a n e tej grze w p r z e s z ł o ś c i . W i e m y natomiast, że — podobnie iak szachy — jeszcze w p o c z ą t k a c h X X w . w a r c a b y n a l e ż a ł y do gier noworocznych. T r u d n o dziś jednak o d p o w i e d z i e ć na p y t a n i e o p r z y c z y ­ n y w ł ą c z a n i a tej g r y do k o n t e k s t u noworocznego. W M o n g o l i i w y s t ę p u j e obecnie w zasadzie jeden rodzaj g r y w warca­ by, z w a n y daam (gra w d a m k i ; jest to r ó w n i e ż o g ó l n a nazwa samej g r y w w a r c a b y ) . K a ż d y z graczy p o s ł u g u j e się 12 k a m i e n i a m i (pionkami z w a n y m i chüü), k t ó r e p o r u s z a j ą się po t a b l i c y 64-polowej. Gracze sta­ r a j ą się w y e l i m i n o w a ć p r z e c i w n i k a z w a l k i z b i j a j ą c jego p i o n y , b l o k u j ą c r u c h y i z a j m u j ą c jego miejsce na planszy. Jeszcze w p o ł o w i e naszego stulecia na n i e k t ó r y c h terenach M o n g o l i i w y s t ę p o w a ł y rozmaite w a r i a n ­ t y g r y . Informacje o n i c h znajdujemy przede w s z y s t k i m w pracach Namdżildordża i Popovéj . 4 6 4 7 « Mongolskije skazki..., wyd. 1967 г., s. 120; legenda znajduje się na ss. 119-127. « Mongolskije skazki..., wyd. 1967 г., s. 37; S i e r g i e j e w a, op. cit., s. 56. « S a n d ż a a d ż a m c, op. cit., s. 42, przytacza przypowieść ukazującą, jak doszło do powstania tego posunięcia. Na u w a g ę zasługuje fakt, że kobieta, która nie miała prawa publicznego demonstrowania zalet swego umysłu, podpowiadała grającemu teściowi, jak wybrnąć z kłopotliwej sytuacji i pokonać przeciwnika, używając e u f e m i z m ó w i stwarzając pozory rozmowy nie dotyczącej szachów (sytu­ acji na szachownicy). Sprawa ta dotyczy również tzw. języka kobiet, o którym pi­ sze np. H a m a у on, op. cit., s. 173-189. T a k twierdzi np. S a r g i n, op. cit., s. 25. Istnieją jednak koncepcje przeciwne w y w o d z ą c e warcaby od szachów, np. A. v a n d e r L i n d e , Quellenstudien zur Geschichte des Schachspiels, Berlin 1891. Z koncepcją tą polemizuje m. in. M. G on i a j e w , Iz istorii szachmatnoj igry, „Szachmatnoje Obozrienije", nr 26-29: 1893, s. 265-273. « N. N a m d ż i l d o r d ż , Mongolyn (chológt) togloom, Ułan Bator 1963, s. 150¬ 174. " P o p o v a , op. cit., s. 32-35. 4 5 �Ž-3; NOWOROCZNE G R Y M O N G O L S K I E 201 Do gier t y p u daam n a l e ż a ł y п р . : 1) araldżaa (bieg koni) — t a b l i c ą była t u 9-polowa szachownica; gracze p o s ł u g i w a l i się 2 ( w e d ł u g N a mdżildordża) l u b 3 ( w e d ł u g Popovej) p i o n a m i . Jeden z n i c h d y s p o n o w a ł figurkami b i a ł y c h k o n i , d r u g i z a ś — czarnych. P o s ł u g i w a n o się t e ż k a ­ mieniami odpowiedniej b a r w y ; 2) jeson mor (9 koni) — do g r y s ł u ż y ł a 81-polowa tablica; gracze m i e l i do dyspozycji 9 figurek k o n i . W c e n t r u m tablicy z n a j d o w a ł a się meta. W y g r y w a ł ten, k t o pierwszy d o p r o w a d z i ł do niej swe „ k o n i e " ; 3) bajr (postój) — t a b l i c ą b y ł a 100-polowa sza­ chownica; z d a r z a ł y się tablice o 36 lub 64 polach; k a ż d y z graczy dyspo­ nował 10, 3 l u b 6 p i o n a m i (w grze u c z e s t n i c z y ł y 2 lub 4 osoby). P i o n y ustawiano w rogach szachownicy, a zadaniem graczy by|o przemiesz­ czenie i c h na p r z e c i w l e g ł y r ó g ; 4) toono ( o t w ó r d y m n o - o k i e n n y w j u r ­ cie); tablica b y ł a kolista j a k toono; k a ż d y gracz p o s ł u g i w a ł się 3 p i o ­ nami; 5) bóchijn barildaan (zapasy) — tablica m i a ł a k s z t a ł t k r z y ż a ; k a ż d y z graczy d y s p o n o w a ł 4 p i o n a m i ; 6) charajlt (skok) — t a b l i c ą b y ł t u p r o ­ stokąt podzielony w e w n ą t r z 3 l i n i a m i p o z i o m y m i i 5 p i o n o w y m i ; k a ż d y z graczy m i a ł 6 p i o n k ó w p i o n k i czarne zwane k o ź l ę t a m i (iszig) b i a ł e ś j a g n i ę t a m i (churga); 7) buudal (popas) tablicą był t u romb wpisany w k w a d r a t ; gracze dysponowali 6 p i o n k a m i , z k t ó r y c h jedne p r z e d s t a w i a ł y szczeniaki czarne, drugie zaś nakrapiane (char nochoj i chaltra nochoj); 8) dóow (szczeniaki) grano na szachownicy 64-polowej; p i o n k a m i b y ł y czarne i b i a ł e f i g u r k i s z c z e n i a k ó w . Zamiast n i c h mogły t e ż w y s t ę p o w a ć f i g u r k i w i l k ó w . W grze tej m o g ł y b y ć u ż y w a n e mniejsze ( 4 X 4 pola) l u b w i ę k s z e (10 X 10) tablice; 9) buriad daam (warcaby buriackie) grano 8 p i o n a m i b i a ł y m i i 8 c z a r n y m i na t a b l i c y 64-polowej" 10) uraldaan daam (zawody, w y ś c i g i w a r c a b ó w ) tablica była 64-polowa gracze p o s ł u g i w a l i się 4 p i o n k a m i b i a ł y m i i 4 c z a r n y m i ; dżirch (nazwa syberyjskiej w i e w i ó r k i ziemnej" patrz t e ż informacje 0 grze zwanej dżirch, dżireg l u b dżirge w dalszej części a r t y k u ł u ) ; t a b l i c ą był t u k w a d r a t podzielony w e w n ą t r z l i n i a m i p r o s t y m i , k t ó r y c h p r z e c i ę c i a t w o r z y ł y 25 miejsc do g r y ; jeden z graczy d y s p o n o w a ł 10 p i o n a m i b i a ł y ­ mi (cagaan dżirch), d r u g i z a ś 10 p i o n a m i p s t r y m i (coochor dżirch). G r ę r o z p o c z y n a ł zawsze uczestnik d y s p o n u j ą c y b i a ł y m i l u b p s t r y m i pionami. Podobnie j a k w i n n y c h grach o b o w i ą z y w a ł a t e ż zasada rozpo­ czynania g r y przez starszego ( C h a ł c h a s i ) l u b m ł o d s z e g o (Ojraci) z graczy. N a z w y gier t y p u daam w s k a z u j ą na z w i ą z e k t y c h f o r m z a c h o w a ń ludycznych z pasterstwem. Wydaje m i się jednak, że m o ż n a je r o z u ­ mieć t a k ż e m n i e j d o s ł o w n i e . Skok, bieg k o n i w y r a ż a j ą b o w i e m d y n a m i ­ kę, z m i a n ę , p r z e j ś c i e . P o s t ó j i popas z a ś o d p o w i a d a j ą sytuacji statycz­ nej, p o p r z e d z a j ą c e j z m i a n ę , r u c h . Wiele m ó w i ą c e są t e ż n a z w y p i o n ó w z a - 1 nadawanie i m f o r m z w i e r z ę c y c h . Pies, w i l k , koza, owca, k o ń w y s t ę p u ­ ją n a j c z ę ś c i e j w wierzeniach mongolskich w sytuacjach p r z e j ś c i a . Po­ dobna uwaga d o t y c z y ł a f i g u r szachowych. K o l o r y s t y k a p i o n ó w p o d k r e ś l a ­ ła opozycję w a l c z ą c y c h . Na u w a g ę z a s ł u g u j e t e ż k s z t a ł t tablic. F i g u r y te �J' l, 202 IWONA K A B Z I N S K A - S T A W A R Z • Л, ;f m a j ą s y m b o l i k ę k o s m i c z n ą . Toono jest ponadto miejscem s k u m u l o w a n e j p ł o d n o ś c i . Znamienna jest t e ż w y m o w a liczb: 3, 5, 9, 16, 36, 64, 8 1 , 100 (ilość p ó l n a tablicach); 2, 3, 4, 6, 8, 9, 10, 12, 16 (ilość p i o n ó w ) . S ą to, c y f r y magiczne, kosmiczne, z w i ą z a n e z kalendarzem, u n i w e r s u m i t p . M i m o to dla w s p ó ł c z e s n y c h n a m M o n g o ł ó w w a r c a b y s ą t y l k o g r ą nie m a j ą c ą o k r e ś l o n e j s y m b o l i k i czy znaczenia magicznego. Zaintereso­ wanie badaczy gier mongolskich koncentruje się przede w s z y s t k i m na szachach, t o t e ż ilość i n f o r m a c j i o warcabach jest w l i t e r a t u r z e m o n g o l i stycznej nader skromna. N i e s p o t k a ł a m t a k ż e p r ó b i n t e r p r e t a c j i w y ­ stępujących t u sytuacji konfliktowych. I n t e r p r e t a c j e s y t u a c j i k o n f l i k t o w y c h w y s t ę p u j ą c y c h w warcabach znajdujemy natomiast w l i t e r a t u r z e nie d o t y c z ą c e j M o n g o l i i . Przedsta­ w i a się je np. j a k o w a l k ę m i ę d z y 12 j a s n y m i , d o b r y m i w ł a d c a m i wscho­ d n i m i i 12 c z a r n y m i , zachodnimi b a r b a r z y ń c a m i o r ę k ę p i ę k n e j k r ó l e w ­ ny, k t ó r a m i a ł a w ł a d a ć t a l i z m a n e m szczęścia (jej p a ł a c b y ł zaznaczony w ostatnim r o g u d e s k i ) . B y ć m o ż e M o n g o ł o w i e w i d z i e l i n i e g d y ś w warcabach — podobnie jak w szachach — i l u s t r a c j ę w o j e n n y c h w y d a r z e ń ? B y ć m o ż e n a d a w a l i jej znaczenie symboliczne? P r z e m a w i a ł b y za t y m charakter r e g u ł g r y , wspomniane elementy ś w i a d c z ą c e o j e j z w i ą z k u z s y t u a c j ą p r z e j ś c i a oraz umieszczenie j e j w k o n t e k ś c i e n o w o r o c z n y m . 48 3. „BUGA" G r ą , k t ó r a jeszcze na p o c z ą t k u naszego stulecia w y s t ę p o w a ł a powszech­ nie na terenie M o n g o l i i , jest buga (jeleń). G r y tego t y p u n a l e ż ą do n a j ­ starszych gier planszowych znanych l u d o m ś w i a t a . Jej o j c z y z n ą są p r a w 4 8 S a r g i n , op. cit., s. 15. W Egipcie np. „bohaterami" gry były lwy i antylopy (kozły). Rysunek tych zwierząt grających w warcaby znajdował się na jednym z Х Ш - w i e c z n y c h papirusów, W warcabach perskich i greckich na górnej stronie pionów rysowano g ł o w y l w ó w i p s ó w ; t a m ż e , op. cit., s. 90-91. Sargin interpretuje tę grę jako podróż po gwiazdozbiorach (od Bliźniąt do Koziorożca), w których licz­ ba gwiazd wynosiła 63, była w i ę c bliska ilości pól na szachqwniey. Na związki z gwiazdozbiorami ma też w s k a z y w a ć terminologia stosowana np. w warcabach rzymskich; S a r g i n . , op. cit., s. 237-238. Przyjmuje się też, że liczba pól na sza­ chownicy jest magiczna. 64 było cyfrą magiczną w Indiach i w Chinach. Z 64 heksagramów zwanych, kwa składał się diagram s ł y n n e j księgi przepowiedni I — cziń ukazującej różne kombinacje połączeń elementu • (męskiego) i (żeńskiego), każdy heksagram miał swą nazwę i tekst wyjaśniający jego znaczenie; C u l i n , Games s. 73-76; S a r g i n , op. cit., s. 152. Diagram ten dokładniej opisuje np. J . B l o f e l d , The Way of Power. A practical guide to the tantric mysticism of Tibet, London-Bristol 1970, s. 100-101. Jeszcze wyraźniejsze związki magiczno-symboliczne przypisuje się grze zwanej nard. 15 białych kamieni używanych w niej to 15 dni 15 czarnych zaś — 15 nocy. Jedno oczko na kostce to Ahura-Mazda, naj­ wyższy bóg zoroastryzmu, który wszystko na ziemi szczęśliwie stworzył; 2 — niebo, i ziemia; 3 — trzy sfery oraz: myśl, mowa i działanie; 4 — cztery strony świata, cztery temperamenty ludzkie; 5 — pięć źródeł światła, pięć czasów dnia i nocy; 6 — sześć pór trwania aktu stworzenia; O r b e l i , T r e w e r , op. cit., s. 51. ; �NOWOROCZNE G R Y M O N G O L S K I E ' "~ 203 dopodobnie I n d i e . S t ą d p r z e j ę ł y ją inne l u d y A z j i . T r a f i ł a ona t a k ż e do Europy. Grano w n i ą m . i n . w s t a r o ż y t n e j G r e c j i i R z y m i e . K i e d y buga z n a l a z ł a się na terenie M o n g o l i i , nie wiadomo. Nie .wiado­ mo też d o k ł a d n i e , j a k i m i d r o g a m i t u t a j d o t a r ł a . W y k o p a l i s k a archeolo­ giczne p o z w a l a j ą p r z y p u s z c z a ć , że ma ona dość d ł u g i r o d o w ó d w k u l t u r z e mongolskiej. Tablica s ł u ż ą c a do g r y zwanej dziś przez M o n g o ł ó w buga, wykonana z g l i n y o g r u b o ś c i ok. 4 cm, z o s t a ł a b o w i e m znaleziona w r u i ­ nach K a r a k o r u m p r z y w r o t a c h do miasta . • M o n g o ł o w i e X I X / X X w . w y k o n y w a l i t a b l i c ę do g r y buga z drewna, płótna, r y s o w a l i j ą na papierze albo w p r o s t na ziemi. Ś r o d e k planszy t w o r z y ł n a j c z ę ś c i e j k w a d r a t l u b p r o s t o k ą t podzielony na w e w n ę t r z n e kwadraty i t r ó j k ą t y p r z e k ą t n y m i , liniami poziomymi i pionowymi. W g ó r n e j i dolnej części p r z y l e g a ł y do niego t r ó j k ą t y l u b r o m b y t a k ż e podzielone w e w n ą t r z p r z e k ą t n y m i . Tablice m o g ł y b y ć rozbudowane o do­ datkowe r o m b y , k w a d r a t y i t r ó j k ą t y p r z y l e g a j ą c e do b o k ó w (lewego i prawego) ś r o d k o w e g o k w a d r a t u l u b p r o s t o k ą t a , albo do p o s z c z e g ó l n y c h k ą t ó w ś r o d k o w e g o pola. Liczba t y c h f i g u r geometrycznych i w e w n ę t r z n y c h pól z m i e n i a ł a się w z a l e ż n o ś c i od rodzaju g r y . Z m i e n i a ł a się t e ż liczba pionów, k t ó r y m i g r a l i zawodnicy. W buga g r a ł y zawsze 2 osoby. N i e będę d o k ł a d n i e j o m a w i a ć tablic s ł u ż ą c y c h do g r y buga i j e j r o d z a j ó w . Bliższe informacje z n a j d u j ą się w cytowanej t u w i e l o k r o t n i e pracy* N a m d ż i l d o r d ż a . N i e z a l e ż n i e od n a z w y g r y , w i e l k o ś c i t a b l i c y i j e j złożo­ ności oraz od ilości p i o n ó w zasady g r y nie u l e g a ł y zmianie. Jeden z gra­ czy p o s ł u g i w a ł się p i o n a m i , k t ó r e n o s i ł y n a z w ę buga (jelenie) — liczba 4 9 5 0 5 1 tych p i o n ó w w y n o s i ł a od 2 do 8 w zależności od rodzaju g r y d r u g i zaś d y s p o n o w a ł p i o n a m i z w a n y m i chüü (chłopcy) l u b , rzadziej, nochoj (psy). Liczba p i o n ó w chüü/nochoj w a h a ł a się od 4 do 80. 'Вида i chüü/nochoj m i a ł y o k r e ś l o n e pola, po k t ó r y c h w o l n o i m b y ł o p o r u s z a ć s i ę . Вида z a j m o w a ł y p o c z ą t k o w o pola z n a j d u j ą c e się na s t y k u w e w n ę t r z n e j f i g u r y i figur bocznych. Chüü/nochoj z a ś z a j m o w a ł y pola ś r o d k o w e . W zależności od u m o w y , stawiano wszystkie p i o n y od razu albo t e ż n a j p i e r w k ł a d z i o n o ich (część, p o z o s t a ł e z a ś d o k ł a d a n o w trakcie g r y . O zasadzie tej m o i i n f o r m a t o r z y w s p o m i n a l i bardzo rzadko. Pisze o niej natomiast Potan i n . W X X w . zasada ta nie b y ł a chyba szerzej p r a k t y k o w a n a , brak o niej b o w i e m w z m i a n e k nie t y l k o w m a t e r i a ł a c h terenowych, ale t e ż u Namdżildordża. 5 2 P i o n y w grze t y p u buga p o r u s z a ł y się nie po polach, lecz po l i n i a c h w e w n ę t r z n y c h z a t r z y m u j ą c się na i c h p r z e c i ę c i a c h . P r z y p o m i n a to za4 9 S a r g i n, op. cit., s. 68-69. «• Driewniemongolskije goroda, S Kisielew (red.), Moskwa 1965, N a m d ż i l d o r d ż , Mongolyn .., s. 122-149. G. N. P o t a n i n, Oczerki siewiero-zapadnoj Mongolii, wyd. burg 1881, s. 117; O podobnej zasadzie wspomina też Kon (odnośnie jów); F . K o n , Za 50 let. Sobranije soczinienij, t. 3: Ekspiedicija w kwa 1934, s. 118. s. 294. 5 1 6 2 2, S-Pietiersdo UriąnchaSojotiju, Mos­ �IWONA KABZIŃSKA-STAWARZ 204 sady. stosowane w szachach chińskich. N i e k t ó r z y badacze sądzą zresztą, że szachy chińskie b y ł y wzorowane na grze hinduskiej s t a n o w i ą c e j pier­ w o w z ó r Ъида . Wspólna tym grom b y ł a też zasada umieszczania cen­ tralnej postaci gry w odosobnionym, w y r a ź n i e zaznaczonym na planszy miejscu. W Ъида miejscem tym b y ł romb lub trójkąt zwany uul (góry), 53 7 \ / К N А к v / N Rye. 1. Przykłady tablic do gry Ъида: wariant najczęściej w y s t ę p u j ą c y w Mongolii w początkach X X w. służący m. in. do gry buga nochoj, uulyn Ъида itp. В — tablica do gry zwanej idżil buga; С — tablica d.o gry zwanej ich Ъида • Rys. I. Kabzińska-Stawarz и S a r g i n , op. cit, s. 65. O szachach chińskich patrz пр.: C u l i n , Gomes..., s. 84-85; A. L . L e o n t i e w, Opisanije kitajskoj szachmatnoj igry, S-Pietiersburg 1775; S a r g i n , op. cit., s. 69. �NOWOROCZNE G R Y M O N G O L S K I E 205 bugyn chewtesz (legowisko jelenia), tołgoj ( g ł o w a ) , czasem stosowano nazwy geograficzne np. pasm g ó r s k i c h — Changaj u u ł i C h e n t i j u u ł . W szachach c h i ń s k i c h miejscem odosobnionym b y ł obóz w o j s k o w y , za­ mek, t w i e r d z a i t p . T a m z n a j d o w a ł się zawsze „ k r ó l " . M o ż n a t u d o d a ć , że i w grze b ę d ą c e j o d p o w i e d n i k i e m buga, w y s t ę p u j ą c e j na i n n y c h obsza­ rach ś w i a t a , stosowano podobne nazwy, t j . forteca, t w i e r d z a i t p . Zadaniem g r a j ą c y c h w buga b y ł o takie m a n e w r o w a n i e p i o n a m i , aby z a b l o k o w a ć r u c h y p r z e c i w n i k a , u n i e m o ż l i w i ć m u poruszanie się po p l a n ­ szy. „ J e l e n i e " m i a ł y p r z y t y m m o ż l i w o ś ć zbijania p i o n ó w chüüinochoj (mong. idech). Chüüinochoj m o g ł y t y l k o b l o k o w a ć przeciwnika. Grano przede w s z y s t k i m k a m i e n i a m i . W i ę k s z e kamienie b y ł y buga, mniejsze chüüinochoj. Czasem p o s ł u g i w a n o się t e ż astragalami, ale w pó¬ J c z ą t k a c h X X w . b y ł o to nader rzadkie. O u ż y w a n i u astragali w grze I buga w k o ń c u X I X w . w s p o m i n a natomiast Potanin, k t ó r y z k o l e i nie ř pisze w ogóle o u ż y w a n i u k a m i e n i . P o t a n i n podaje, że kości, k t ó r e z w a 5, no buga, k ł a d z i o n o s t r o n ą „ k o n i a " do g ó r y , a p o z o s t a ł e k o ś c i k ł a d z i o n o I s t r o n ą b o c z n ą . N i e w i e m y , niestety, czy b y ł a to strona „ o w c y " czy * „kozy". O u ż y w a n i u astragali w p o c z ą t k a c h X X w . pisze S ó d e r b o m nie I zamieszczając r ó w n o c z e ś n i e ż a d n y c h w z m i a n e k o stosowaniu k a m i e n i . I Badania, jakie p r z e p r o w a d z i ł a m , w s k a z u j ą jednak, że w p o c z ą t k a c h X X w . I . u ż y w a n i e astragali w grze buga nie b y ł o powszechne. J e ś l i grano astraI galami, to kości o d p o w i a d a j ą c e buga k ł a d z i o n o s t r o n ą „ o w c y " do g ó r y , kości z a ś o d p o w i a d a j ą c e chüüinochoj — stroną „kozy". Postępowano więc nieco inaczej n i ż to opisał Potanin. 5 4 5 5 5 6 i ' \ i i I I Odpowiednie u ł o ż e n i e astragali p o d k r e ś l a ł o o p o z y c j ę walczących stron. J e ś l i natomiast u ż y w a n o k a m i e n i , to o p o z y c j ę t ę p o d k r e ś l a n o i c h wielkością i b a r w ą . Вида b y ł y k a m i e n i a m i w i ę k s z y m i o jasnych barwach, chüüinochoj z a ś — m n i e j s z y m i o k o l o r a c h ciemnych. С Вида łączą się w grze z k i e r u n k i e m g ó r n y m . W s k a z u j ą na to n a z w y miejsc, w k t ó r y c h p r z e b y w a j ą . O d p o w i a d a j ą i m takie f i g u r y geome6 4 Np. w starożytnej Grecji; S a r g i n . , op. cit., s. 69. W p ł y w y greckie widoczne są m. in. u Sartów Turkiestanu, gdzie w grze występującej w 2 poł. X I X w. sto­ sowane b y ł y greckie nazwy np. na oznaczenie górnego i dolnego trójkąta planszy (zwano je astar, tj. twierdza). W Grecji miejsce to oznaczano s ł o w e m asty (miasto, twierdza); patrz notka P. A. K o r m a z o w a w „Szachmatnoje Obozrienije", nr 3: 1893, s. 250. „Militarny" charakter miała też gra tybetańska, zwana kungser. Łączo­ no ją z wydarzeniami, jakie miały miejsce w tym kraju w 1 poł. X V I I w. podczas walk o władzę między możnymi rodami Tybetu; S. H u m m e l , P. G . B r e w s ­ t e r , Games of the Tibetans, Helsinki 1963, s. 10-11, A. T a f e l , Meine Tibetreise, Stuttgart 1914, s. 181. Do Polski gra tego typu dotarła w X V I I I w. pod nazwą „for­ teca". Podobnie jak w grze tybetańskiej i polskiej „żołnierze" występowali także w ¿řze niemieckiej, japońskiej, cejlońskiej,. malajskiej i in.; L . P i j a n o w s k i , Przewodnik gier, Warszawa 1978. P o t a n i n , Oczerki wyd. 2, s. 117. G. S ó d e r b o m , The mongolian Games Norobo or Cindi, „Ethnos", vol. 1-2: 1950, s. 95. 6 5 6 6 �206 IWONA KABZIÑSKA-STAWARZ tryczne, j a k r o m b i t r ó j k ą t , k t ó r e w k u l t u r z e mongolskiej ł ą c z ą się z g ó r ą ( t r ó j k ą t s t a n o w i ł np. p o d s t a w ę S u m b u r u u ł — g ó r y b ę d ą c e j osią ś w i a t a ) . Chüü/nochoj zaś p r z e b y w a j ą na dole (Potanin n a z y w a t o m i e j ­ sce d o l i n ą ) . Odpowiada m u ś r o d k o w e pole planszy oznaczone k w a d r a t e m l u b p r o s t o k ą t e m . F i g u r y te ł ą c z ą się w wierzeniach m o n g o l s k i c h z zie­ mią. Bohaterami g r y są „ z w i e r z ę t a " (jelenie i psy) l u b t e ż opozycyjna para z w i e r z ę — c z ł o w i e k . Opozycyjne p a r y z w i e r z ą t w y s t ę p o w a ł y t e ż n p . w grach s t a n o w i ą c y c h odpowiednik mongolskiej buga w X I X - w i e c z n y c h I n d i a c h i Tybecie. B y ł y to np. w i l k i i owce, t y g r y s y i k r o w y (w Indiach) l u b t y g r y s y i owce (w T y b e c i e ) . Jak w i e m y , w n i e k t ó r y c h rejonach T y b e t u bohaterami g r y b y l i t a k ż e „ ż o ł n i e r z e " (por. p r z y p . 54). Informacje, jakie u z y s k a ł a m od w s p ó ł c z e s n y c h n a m m i e s z k a ń c ó w M o n g o l i i , nie w s k a z u j ą jednak na p r z y p i s y w a n i e grze buga c h a r a k t e r u „ m i l i t a r n e g o " ( p r z y n a j m n i e j w p o c z ą t k a c h X X w . ) , j a k to czyniono na i n n y c h obszarach ś w i a t a , choć n a l e ż y z a z n a c z y ć , że nie b y ł a t o na n i e k t ó r y c h terenach (np. w Tybecie) j e d y n a i n t e r p r e t a c j a konfliktu w y s t ę p u j ą c e g o w grze. W s p ó ł c z e ś n i n a m pasterze mongolscy (starszego pokolenia) w i d z ą w buga g ł ó w n i e obraz polowania. Za t a k ą i n t e r p r e t a c j ą k o n f l i k t u w y s t ę ­ p u j ą c e g o w grze p r z e m a w i a j ą przede w s z y t k i m w y s t ę p u j ą c e t a m „ z w i e ­ r z ę t a " , j a k t e ż „ l u d z i e " p r ó b u j ą c y z a b l o k o w a ć jelenie. Badacze m o n g o l ­ scy ł ą c z ą t ę g r ę z k u l t e m jelenia w i d z ą c w niej t a k ż e p o w t ó r z e n i e p e w ­ n y c h s y t u a c j i znanych pasterzom, z w i ą z e k z pasterskim ś r o d o w i s k i e m , przyrodą, zwierzętami i t p . M o ż e m y o c z y w i ś c i e p r z y s t a ć na t a k i e k o n ­ cepcje i u z n a ć , że r e g u ł y g r y p r z y p o m i n a j ą polowanie. O t y m , że polo­ w a n i a na jelenie, w k t ó r y c h p o m o c n i k a m i c z ł o w i e k a b y ł y psy, m i a ł y m i ^ s c e na terenach MongoUi, ś w i a d c z ą m . i n . znalezione t a m r y s u n k i naskalne. Prawdopodobnie jeszcze w X I I - X I I I w . M o n g o ł o w i e s p o ż y w a l i m i ę s o j e l e n i . B y ć m o ż e gra zwana buga s ł u ż y ł a n i e g d y ś M o n g o ł o m za ś r o d e k magiczny m a j ą c y z a p e w n i ć p o m y ś l n e r e z u l t a t y polowania? 5 1 58 5 9 6 0 J e ż e l i jednak gra b y ł a b y obrazem rzeczywistego polowania, to na­ l e ż a ł o b y się z a s t a n o w i ć , dlaczego j e j r e g u ł y nie z e z w a l a j ą na usuwanie jeleni z planszy, lecz t y l k o na i c h blokowanie? „ G i n ą " z a ś psy l u b m y ś - 6 7 U Urianchajów .przeciwnikami były 24 psy i 2 nojonowie; K o n , op. cit, s. 118. 5 8 C . B e l l , The People of Tibet, Oxford 1968, s. 214; H u m m e l , B r e w ­ s t e r , op. cit., s. 12-15: A. W a d d e 1, Lhasa and Its Mysteries, London 1905, s. 422; P i j a n o w s к i, op. cit, s. 39. D. A m a r s a n a, Mongolskije nacionalnyje igry, „Mongolia", nr 8: 1980, s. 25; D a r a m b a d z a r , op. cit, s. 79. «° T a k twierdzi np. L . P. K y z ł a s o w , Rannije Mongoly (к problemie istokow sriedniewiekowoj kultury), [w:] Sibir, Cientralnaja Azija w sriednije wieka, Nowosibirsk 1975, s. 172. 5 9 �NOWOROCZNE G R Y M O N G O L S K I E i I 1 2 f 'k > f t \ f » ' 207 liwi. Wydaje m i się, że zasada blokowania jeleni i ś w i a d o m o ś ć , że j e l e ń nie m o ż e z g i n ą ć , że jego ś m i e r ć m a w y ł ą c z n i e charakter p r z e j ś c i o w y prowadząc do odrodzenia, jest n i e z w y k l e istotna dla zrozumienia cha­ rakteru k o n f l i k t u . B y ć m o ż e gra ta przedstawia w a l k ę w w y m i a r a c h uniwersalnych, że pod postaciami jeleni i p s ó w czy t e ż m y ś l i w y c h k r y j ą się nie t y l k o r e a l n i przedstawiciele l u d z i i z w i e r z ą t , lecz że są to t a k ż e symbole, k t ó r y c h w y s t ę p o w a n i e pozwala n a m s p o j r z e ć na t o c z ą c ą się walkę w bardziej o g ó l n y m planie? W grze t y p u Ъида, j a k w ż a d n e j i n n e j grze planszowej, k t ó r e j re­ guły w y m a g a j ą t a k ż e b l o k o w a n i a przeciwnika, m a m y w y r a ź n ą i l u s t r a c j ę zasady, że blokowanie p o w i n n o ł ą c z y ć się z k i e r u n k i e m d o l n y m ( j a m ą , dziurą, d o l i n ą , p i e c z a r ą i t p . ) , o k t ó r e j w s p o m i n a ł N e k l j u d o w (por. p r z y p . 37). C a ł a w a l k a toczy się — j a k w i e m y — na obszarze n i z i n n y m . Psom i m y ś l i w y m nie w o l n o p r z e b y w a ć w miejscach, k t ó r y c h n a z w y w s k a żują na z w i ą z e k z g ó r ą . N a l e ż ą one b o w i e m do jeleni. Na z w i ą z e k jeleni z g ó r ą , w i ę c i z Niebem, a co za t y m idzie — z k i e r u n k i e m ł ą c z ą c y m się z dobrem, ż y c i e m i t p . , w s k a z u j ą w y r a ź n i e w y s t ę p u j ą c e na terenie M o n g o l i i w i z e r u n k i tego z w i e r z ę c i a , k t ó r y m i pokryte są s k a ł y i pojedyncze kamienie ustawiane m . i n . na miejscach p o c h ó w k ó w przez p r z o d k ó w dzisiejszych M o n g o ł ó w . N i e k t ó r e elementy t o w a r z y s z ą c e w i z e r u n k o w i jelenia w s k a z u j ą na jego symboliczny z w i ą zek z ż y c i e m (np. r o g i w f o r m i e drzewa l u b na g ł o w i e m a t k i — p r a r o dzicielki, s ł o ń c e w rogach, m a ł e k o ł a z k r o p k ą w c e n t r u m nad g ł o w ą jelenia i t p . ) . N i e k t ó r e w i z e r u n k i jeleni, np. z okolic Kobdo, w y s t ę p u j ą ponadto w maskach k o n i . Te zaś ł ą c z ą się symbolicznie ze s ł o ń c e m i ż y ­ ciem . Jako p r a m a t k a M o n g o ł ó w p o j a w i a się t e ż w wierzeniach samica jelenia — ł a n i a o i m i e n i u A l a n Goa (Goa M a r a l ) . W p r a w d z i e w y g r a n a w grze m o g ł a p r z y p a ś ć albo jeleniom, albo p s o m / m y ś l i w y m , j e d n a k ż e wskazane b y ł o z w y c i ę s t w o jeleni. Decydo­ w a ł y o t y m zapewne symboliczne z w i ą z k i tego z w i e r z ę c i a z ż y c i e m , p r a p o c z ą t k i e m . J e d n a k ż e , zgodnie z s y m b o l i k ą blokady, ewentualna p o r a ż 6 1 6 2 1 "i Patrz . пр.: А. Р. O k ł a d n i k o w, Pietroglify Mongolii, Leningrad 1981; E. A. N o w g o r o d o w a , „Zwierinnyj stil" w proszłom i nastojaszczem, „Diekora­ tiwnoje Iskusstwo SSSR", vol. 5: 1979, s. 36-40; W. W. W o ł k ó w , Olennyje kamni Mongolii, Ułan Bator 1981, s. 80-98: W. W. W o ł k ó w , E . A. N o w g o r o d o w a , Olennyje kamni Uszkijn-uwiera (Mongolia), [w:] Pierwobytnaja archieologija Sibiři, Leningrad 1975, s. 78-84. O związkach jelenia z kobietą mówią też bajki mongolskie. Kobieta występuje tam w roli opiekunki-gospodyni zwierzęcia, które podarowuje następnie ludziom; P. N a r a n t u j a a , Вида erchemlech dzan üjüjn ul mór aman dzochiold ulamdżlagdsan ń, Mongolyn Etnografijn Asuudal, Ułan Bator 1977, t. 5, iasc. 3, s. 55-57. S. G o d z i ń s к i, W kręgu mongolskich legend i mitów, Warszawa 1981, s. 33; K a ł u ż y ń s k i , op. cit., s. 99, 130. Legenda o wielkiej Matce-Łani znana też była innym ludom ałtajskim. Jej piękny wariant kirgiski podaje np. Cz. A j tm a t ó w , Biały statek, Warszawa 1972, s. 42-53. 8 2 �208 IWONA К ABZIÑSKA-STAWARZ ka jeleni nie o z n a c z a ł a i c h z u p e ł n e j ś m i e r c i . B y ł a t o ś m i e r ć czasowa. P i o n y o z n a c z a j ą c e jelenie p o z o s t a w a ł y przez c a ł y czas na planszy. B y ł y t y l k o zablokowane. P o z o s t a w a ł a jednak nadzieja na i c h uwolnienie, na o d n o w ę życia. O symbolicznych z w i ą z k a c h g r y z p ł o d n o ś c i ą ś w i a d c z y ć m o ż e t a k ż e u ż y w a n i e astragali. K o ś c i o m t y m , j a k w i e m y , p r z y p i s u j ą M o n g o ł o w i e s y m b o l i k ę p ł o d n o ś c i , m n o g o ś c i i ciągłości życia. U ż y w a n i e astragali, j a k i c a ł a sytuacja przedstawiona symbolicznie na planszy, przemawia t e ż za z w i ą z k a m i g r y z kontekstem n o w o r o c z n y m . Z w i ą z k i te p o t w i e r d z a j ą t a k ż e m o i i n f o r m a t o r z y . Za g r ę w i n n y m okresie straszo­ no nawet (przede w s z y s t k i m dzieci) k a r ą Nieba, b u r z ą , napadem w i l ­ ków itp. N a s z c z e g ó l n y stosunek M o n g o ł ó w do jelenia w s k a z u j ą m . i n . zabiegi z w i ą z a n e z p o l o w a n i e m na to z w i e r z ę i jego zabiciem. U U r i a n c h a j ó w z a m i e s z k u j ą c y c h ajmak kobdoski i bajanolgijski p r a w o zabicia jelenia p r z y s ł u g i w a ł o np. t y l k o n i e k t ó r y m osobom. Jak pisze N a r a n t u j a , dob­ r y m znakiem dla m y ś l i w e g o b y ł o oparcie na ziemi przez u m i e r a j ą c e g o jelenia n a j p i e r w brody, a p o t e m r o g ó w . Po zabiciu jelenia przede wszyst­ k i m odcinano m u g ł o w ę , b a c z ą c p r z y t y m , aby r o g i nie d o t k n ę ł y ziemi. Rogi zabitego z w i e r z ę c i a m y ś l i w y zanosił do j u r t y i u m i e s z c z a ł nad jej d r z w i a m i . N a s t ę p n i e u r z ą d z a n o u c z t ę . W n i e k t ó r y c h miejscach g ł o w ę jelenia stawiano n a j p i e r w na specjalnym p o d w y ż s z e n i u , zapalano przy. niej ś w i e c e i okadzano d y m e m z ziół. Dopiero 'po t y m przynoszono ją do j u r t y . Z a n i m o d c i ę t o jeleniowi g ł o w ę , zawsze n a j p i e r w k ł a d z i o n o ją na b i a ł y m materiale jako w y r a z szacunku dla tego z w i e r z ę c i a . N i e poka­ zywano t e ż n i g d y g ł o w y jelenia w i e l b ł ą d o w i ani t e ż nie p r z e w o ż o n o jego r o g ó w na teledze . 6 3 Wszystkie te zabiegi ś w i a d c z y ł y nie t y l k o o s z c z e g ó l n y m t r a k t o w a n i u jelenia, lecz t a k ż e w s k a z y w a ł y n a - j e g o z w i ą z k i z „ l e p s z y m ś w i a t e m " , z k i e r u n k i e m g ó r n y m (umieszczanie r o g ó w nad d r z w i a m i j u r t y , usta­ w i a n i e na p o d w y ż s z e n i u i t p . ) . U n i k a n i e k o n t a k t u g ł o w y jelenia z w i e l b ł ą d e m l u b t e l e g ą m o ż n a , b y ć m o ż e , t ł u m a c z y ć d ą ż e n i e m do niestwarzania s y t u a c j i ś m i e r c i . M i ­ m o b o w i e m rzeczywistej ś m i e r c i z w i e r z ę c i a , jego symboliczne z w i ą z k i z ż y c i e m nie z o s t a j ą zerwane. Pojawienie się z a ś w i e l b ł ą d a i telegi, z u w a g i na i c h u d z i a ł w o b r z ę d a c h pogrzebowych, m o g ł o b y s u g e r o w a ć , że z a i s t n i a ł a sytuacja ś m i e r c i , nie t y l k o rzeczywistej. Ponadto, w e d ł u g w i e r z e ń mongolskich, w i e l b ł ą d i j e l e ń są od dawna w r o g a m i . Legenda głosi b o w i e m , że j e l e ń o d e b r a ł w i e l b ł ą d o w i r o g i . Rogom i s k ó r z e jeleni p r z y p i s y w a l i M o n g o ł o w i e s z c z e g ó l n e znaczenie, przede w s z y s t k i m magiczne. Wykonane z n i c h p r z e d m i o t y u w a ż a n e b y ł y za w y j ą t k o w o cenne t a k ż e w sensie s y m b o l i c z n y m . Ze s k ó r y jelenia 6 4 6 3 N a r a n t u j a a, op. cit., s. 52-53. « Mongolian folktales s. 24-26. �209 NOWOROCZNE G R Y M O N G O L S K I E pochodzącej z górnych, a w i ę c bardziej w a r t o ś c i o w y c h , części jego cia­ ła — t a k i c h j a k g ł o w a i szyja — w y k o n y w a n o np. sznur do u r g i (przed­ miotu s ł u ż ą c e g o do ł a p a n i a k o n i ) . Sznur t e n t r a k t o w a n y b y ł j a k o szcze­ gólnie cenny dar. Ofiarowywano i przechowywano w go np. starcom r o d z i n i e przez p o k o l e n i a 6 5 wraz z chadakiem . Przypomnijmy t u sym­ boliczne z w i ą z k i d a r u z ż y c i e m (por. p r z y p . 10). W grze z w a n e j buga o p o z y c j ę wobec j e l e n i s t a n o w i ą psy lub ludzie, a w i ę c i s t o t y nie z w i ą z a n e symbolicznie z „ g ó r ą " , N i e b e m , p i e r w o c i n a m i w kulturze mongolskiej stanowi niezwykle cie­ kawy t e m a t i p o w i n n o s i ę j e j p o ś w i ę c i ć o d r ę b n e opracowanie. N i e życia, n a t u r y . Rola psa jest ona b o w i e m jednoznaczna, a sam pies p o j a w i a się w sytuacjach. Przypisuje mu się kontakty s t r a ż n i k a p o d z i e m i i r o l ę p r z e w o d n i k a po nie t r a k t u j e ze najprzeróżniejszych śmiercią, nadaje „ t a m t y m świecie". funkcję Jednocześ­ się go j a k o o b r o ń c ę przed p o s ł a m i E r l i k - c h a n a , poleca zmarłe dzieci, t r a k t u j e j a k b ó s t w o ( T e n g r i j n sün i t p . ) , wreszcie — symboliczny z a m i e n n i k uważa 6 6 za Nochoj, mitycznego przodka mu Char Nochoj, Daj- człowieka jego i . Pies p o j a w i a się w i ę c w i n n y c h s y t u a c j a c h n i ż j e l e ń , p e ł n i t e ż w k u l ­ turze mongolskiej odmienne role. B y ć m o ż e z tego w ł a ś n i e w z g l ę d u się p r z e c i w n i k i e m jelenia w 65 grze bugal Być może walka między stał tymi N a r a n t u j a a , op. cit., s. 53. Potanin podaje, że niektóre plemiona mongolskie w y w o d z i ł y swe pochodzenie od psa; P o t a n i n , Oczerki wyd. 2, s. 161. Również Tołstow pisze o psie jako mitycznym ojcu M o n g o ł ó w i drzewie Odun — ich mitycznej matce; S. P. T o ł ­ s t o w , Pierieżitki totiemizma i duchowoj organizacii u turkmien, „Problemy I s ­ torii DokapitalLsticzeskich Obszczestw", nr 9-10: 1935, s. 12. Pies uczestniczył też w akcie stwarzania człowieka. B y ł jeszcze w ó w c z a s pozbawiony sierści. Przekupio­ ny przez diabła nie Sipełnia roli wyznaczonej mu przez stwórcę, opiekuna ciała ludzkiego. Diabeł sprawia, że ciało człowieka staje się nieczyste, lub — w e d ł u g in­ nej wersji mitu — diabeł ożywia je dmuchając człowiekowi w nos dymem ze spa¬ lonej przędzy; P o t a n i n , Oczerki wyd. 4, s. 219-224; C e r e n s o d n o m , °P' cit., s. 127. Podobné* motywy występują w mitach innych l u d ó w Azji. Pisze tym R. T o m i c k i , Ludowe mity o stworzeniu człowieka, „Etnografia Polska", 24: 1980, z. 2, s. 70-100. Zwraca on również uwagę na rolę psa jako pośrednika "nędzy bogiem a' ludźmi, mediatora między życiem a śmiercią i jego związki z lo­ sem ludzi, a także na zdolność ożywiania zmarłych. O roli psa w kulturze mongo.°w patrz też пр.: L . С z ą n с z i b a j e w a, O sowriemiennych rieligioznych pierieżitkach u ałtajcew, [w:] Etnografija narodów Ałtaja i Zapadnoj Sibiři, Nowosibirsk 8 , s. 98; A . G. M i t í r o w , К woprosu o kultie sobaki, [w:] Kultura i byt kałЩко (etnograjiczeskije issledowanija), Elista 1977, s. 40-58. Potanin zamieszcza natomiast legendę o Milarajbie, który spotkał czarnego jelenia uciekającego przed czerwonym psem i m y ś l i w y m , następnie pogodził prześladowcę i prześladowane zwierzę. Pies uspokoił się i „leżał z prawej strony Milarajby, jeleń zaś — z lewej у a podobieństwo matki i syna". Ten obraz spotyka się często na frontowej stronie budynków klasztornych lamaistów. Wspomniana legenda ma b y ć jego objaśnieniem; - N. P o t a n i n , Tangutsko-tibietskaja okraina Kitaja i Centralnaja Mongolia, 2, Moskwa 1950, s. 361. 6 9 0 ł 197 ю n G - Etnografia Polska t. 28/2 �210 IWONA К ABZIÑSKA-STAWARZ z w i e r z ę t a m i m i a ł a też n i e g d y ś znaczenie symboliczne ( w u n i w e r s a l n y c h wymiarach)? Niestety, nie m a m na to d o w o d ó w w postaci k o n k r e t n y c h s t w i e r d z e ń p o c h o d z ą c y c h z w ł a s n y c h w y w i a d ó w z m o n g o l s k i m i paste­ r z a m i , ani t e ż i n f o r m a c j i zanotowanych przez i n n y c h badaczy. „DŻIRGE" J e d n ą z najstarszych gier planszowych znanych w i e l u l u d o m ś w i a t a jest m ł y n e k . Plansze do tej g r y oraz i c h m i n i a t u r y p e ł n i ł y w p r z e s z ł o ś ­ ci funkcje a m u l e t ó w . Znajdowano je m . i n . w grobach z epoki b r ą z u w r ó ż n y c h częściach ś w i a t a . Ewolucjoniści przypisywali m ł y n k o w i z w i ą z k i z l a b i r y n t e m . M i a ł on p r z e d s t a w i a ć w ę d r ó w k ę c z ł o w i e k a l u b duszy w p o s z u k i w a n i u w y j ś c i a d a j ą c e g o m u życie. M ł y n e k to l a b i r y n t , w k t ó r y m b ł ą d z i niewtajemniczony z n a d z i e j ą w y j ś c i a . Z n a d e j ś c i e m c h r z e ś c i j a ń s t w a z a c z ę t o u t o ż s a m i a ć w ę d r ó w k ę s y m b o l i z o w a n ą przez pio­ n y z d r o g ą duszy do r a j u , c h w a ł y niebieskiej. Sam r y s u n e k planszy w y d ł u ż a się, upraszcza, p r z e d s t a w i a j ą c p l a n b a z y l i k i . 6 7 6 8 ^ W M o n g o l i i X I X / X X w . gra znana u nas j a k o m ł y n e k n o s i ł a miano dżirge l u b dżireg, rzadziej dżirch. W y s t ę p o w a ł y TÓżne w a r i a n t y g r y w za­ leżności od rodzaju stosowanej planszy. N a j p r o s t s z ą p l a n s z ę s t a n o w i ł k w a d r a t podzielony w e w n ą t r z p r z e k ą t n y m i i p r o s t o p a d ł y m i w y p r o w a d z a n y m i od ś r o d k a p o s z c z e g ó l n y c h b o k ó w (gra zwana engijn dżirge lub bugyn dżirge). Bardziej r o z b u d o w a n ą p l a n s z ę t w o r z y ł y 2 wpisane w sie­ bie k w a d r a t y (engijn dżirge, altan charaacaj). C z ę s t e b y ł y plansze zło­ ż o n e z 3 w p i s a n y c h w siebie k w a d r a t ó w (chonin szatar) albo p i ę c i o b o k ó w (tawan tal), 3 wpisane w siebie sześcioboki s t a n o w i ł y p l a n s z ę do gry dzurga tal. N a j c z ę ś c i e j jednak w M o n g o l i i p o c z ą t k ó w naszego stulecia do g r y u ż y w a n a b y ł a plansza z ł o ż o n a z 4 w p i s a n y c h w siebie k w a d r a t ó w połączonych wewnętrznymi l i n i a m i . T a k ą p l a n s z ę r y s o w a l i przede w s z y s t k i m m o i i n f o r m a t o r z y , o k r e ś l a j ą c n a z w ę g r y j a k o dżirge lub dżirch. P a m i ę ć o tej grze z a c h o w a ł a się najlepiej w ś r ó d m i e s z k a ń c ó w centralnej i wschodniej M o n g o l i i ( C h a ł c h a s ó w ) , na zachodzie, w ś r ó d Ojr a t ó w n i e m a l nie z e t k n ę ł a m się z i n f o r m a c j a m i o dżirge. Wspomina o niej natomiast N a m d ż i l d o r d ż i Popova . fc 6 9 W s p ó ł c z e ś n i n a m M o n g o ł o w i e nie łączą dżirge z w ę d r ó w k ą , m i m o że m o g l i b y ś m y w y r ó ż n i ć ten m o t y w b i o r ą c pod u w a g ę r u c h y p i o n ó w na planszy. N a j w a ż n i e j s z ą z a s a d ą g r y jest dla n i c h , podobnie j a k w grach w y m i e n i o n y c h dotychczas, blokada p r z e c i w n i k a p o ł ą c z o n a ze zbijaniem \ I i li i 6 7 M. B a r a n , Children's a Games, ..Expedition", vol. 17: 1974, nr 1, s. 21; C u Games .., s. 102; P i j a n o w s k i , op. cit, s. 26. R. С a i 11 o i s, Żywioł i ład, Warszawa 1973, s. 366, 398. N a m d ż i l d o r d ż , Mongolyn s. 175-202; P o p o v a , op. cit., s. 26-32. Wspomina o niej również K o n , op. cit., s. 118. 1 in, 6 8 1 9 �"Г NO "COROCZNE G R Y M O N G O L S K I E 211 jego p i o n ó w . Z w ę d r ó w k ą łączą się natomiast w y r a ź n i e j takie g r y , j a k badżij, szambalyn szoo czy czuuczamaj, k t ó r e o m a w i a m oddzielnie. Dżirge jest g r ą d w u o s o b o w ą . Jej. p o p u l a r n o ś ć w p o c z ą t k a c h X X w . nie d o r ó w n u j e jednak zainteresowaniu, j a k i m darzono szachy, buga, a nawet warcaby. N i e z n a l a z ł a m t e ż w z m i a n e k o niej w zapiskach X I X wiecznych badaczy i p o d r ó ż n i k ó w , co wskazuje na to, że j u ż w ó w c z a s nie n a l e ż a ł a ona do najbardziej p o p u l a r n y c h . K i e d y z g r ą t ą z e t k n ę l i się M o n g o ł o w i e i czy p r z y p i s y w a l i j e j j a k i e ś znaczenie pozaludyczne w przeszłości, nie w i e m y . Ryc. 2. P r z y k ł a d y tablic do gry dżirch (dżireg, dżirge): A — tablica do gry altan charaacaj; В — chonin szatar; С — olían gurgalday, D — tawan tal; E — dawchar dżirge, dżirch (ten rodzaj tablic rysowali najczęściej moi informatorzy) Rys. Iwona Kabzińska-Stawarz W z a l e ż n o ś c i od r o d z a j u g r y i c h a r a k t e r u t a b l i c y k a ż d y z graczy d y s p o n o w a ł o d p o w i e d n i ą ilością p i o n ó w chüü (od 3 do 40). Grano k a m i e ­ n i a m i s t a r a j ą c się p o d k r e ś l i ć o p o z y c j ę w a l c z ą c y c h stron b a r w ą l u b k s z t a ł t e m . K a m i e n i e jasno n p . g r a ł y przeciw c i e m n y m , l u b p ł a s k i e — przeciw w y p u k ł y m . P i o n y stawiano na p r z e c i ę c i a c h l i n i i , podobnie j a k �212 IWONA KABZIŃSKA-STAWARZ w Ъида. G d y jednemu z graczy u d a ł o się p o s t a w i ć 3 kamienie w jednej l i n i i , to o d w r a c a ł ś r o d k o w y c h na d r u g ą s t r o n ę i w o ł a ł „ d ż i r c h / " , a n a s t ę p ­ nie z a b i e r a ł d o w o l n y pionek p r z e c i w n i k a s t a w i a j ą c w t y m miejscu w ł a s ­ n y k a m i e ń . W t e n s p o s ó b t o r o w a ł sobie d r o g ę do dalszych p o s u n i ę ć . G d y w jednej l i n i i z n a l a z ł y się 4 kamienie, w ó w c z a s gracz o d w r a c a ł 2 ś r o d k o w e w o ł a j ą c „dżiichl" i z a b i e r a ł 2 kamienie p r z e c i w n i k o w i . M o i i n f o r m a t o r z y p o r ó w n y w a l i o k r z y k „dżirch!" do g ł o s u ptaka. Dżirch nie jest jednak n a z w ą ptaka, lecz z w i e r z ę c i a . O k r e ś l a się w t e n s p o s ó b s y b e r y j s k ą ' w i e w i ó r k ę z i e m n ą , a t a k ż e z w i e r z ę ż y j ą c e na drze­ w a c h l e ś n y c h , dobrze c h o d z ą c e i s k a c z ą c e po drzewach, podobne do myszy z c z a r n y m i paskami na grzbiecie, p r z y t y m bardzo p o ż y t e c z n e . Darambadzar natomiast podaje, że s ł o w o dżirg m a o d p o w i e d n i k w starot u r e c k i m cern, t j . r z ą d , r ó w n o l e g ł e p o ł o ż e n i e . M i m o p o ż y t e c z n e j r o l i , j a k ą z w i e r z ę to s p e ł n i a w przyrodzie, w w i e ­ rzeniach mongolskich przypisuje m u się znaczenie ujemne. Dżirch jest b o w i e m u w a ż a n y za p r z e c i w n i k a N i e b a . O jego m a ł e j w a r t o ś c i ś w i a d ­ c z y ć t e ż m o ż e np. tekst w y g ł a s z a n y pod adresem osoby, k t ó r a nie p o ­ t r a f i ł a o d g a d n ą ć zagadki. P o r ó w n u j e się j ą do w i e l u b e z w a r t o ś c i o w y c h rzeczy. O ś w i a d c z a się j e j ponadto, że z o s t a ł a sprzedana za p r z e d m i o t y nie m a j ą c e w i ę k s z e j w a r t o ś c i , m . i n . za p o p r ę g do s i o d ł a zrobiony ze s k ó r y dżirch . t 7 0 7 1 7 2 7 3 U t r a t a p i o n ó w i i c h blokada p o z b a w i a ł a gracza szansy na z w y c i ę s t w o . O d w o ł u j ą c się do s y m b o l i k i blokady m o ż e m y p r z y p u s z c z a ć , że o z n a c z a ł o to j e d n o c z e ś n i e jego s y m b o l i c z n ą ś m i e r ć . S y m b o l i c z n ą s t a w k ą w grze b y ­ ł o b y w i ę c życie. Nie d y s p o n u j ę jednak d o w o d a m i p o t w i e r d z a j ą c y m i b e z p o ś r e d n i o t ę h i p o t e z ę . D l a w s p ó ł c z e s n y c h n a m M o n g o ł ó w dżirch jest t y l k o g r ą . N i e s p o t k a ł a m się z p r z y p i s y w a n i e m j e j j a k i e g o k o l w i e k zna­ czenia, symbolicznego l u b magicznego. M o ż n a t u natomiast d o d a ć , że C h i ń c z y c y w grze o d p o w i a d a j ą c e j mongolskiej dżirch (zwanej przez n i c h sám k'i — t r z y szachy) o k r e ś l a l i pionek zabrany p r z e c i w n i k o w i m i a n e m zmarłego . M o n g o ł o w i e g r a l i w d ż i r c h podczas o b c h o d ó w nowego r o k u . F a k t ten (oraz charakter r e g u ł g r y ) w s k a z y w a ł b y na p r a w d o p o d o b i e ń s t w o ł ą c z e n i a jej w p r z e s z ł o ś c i z s y m b o l i c z n y m k o n f l i k t e m m i ę d z y ż y c i e m i ś m i e r c i ą , 7 i ™ W pierwszym znaczeniu słowo to występuje w słowniku mongolsko-rosyjw Mongol chelnij towcz skim, Mongol oros tol', Moskwa 1957, s. 181, w drugim tajlbar tol', J a . Cewel (red.), U ł a n Bator 1966, s. 248. " D a r a m b a d z a r , op. cii., s. 78. " N i e k l u d o w , Mongolskich s. 172; G . N. P o t a n i n , Erke, kult syna nieba w Siewiernoj Azii. Matieriały к tjurksko-mongolskoj mifołogii, Tomsk 1916, s. 16; t e n ż e , Oczerki..., wyd. 4, s. 181. " B . S o d n o m, On' sogoor chodżigdsonyg ügeer chudaldachad cheldeg cholboo szulgijn tuchaj, „Aman Dzochiolyn Sudlal", vol. 6: 1968, s. 48. С u 1 i n, Games s. 192. 7 4 �213 NOWOROCZNE G R Y M O N G O L S K I E z w a l k ą o życie. Na t a k ą m o ż l i w o ś ć w s k a z u j ą też n i e k t ó r e inne g r y t y p u dżirch, k t ó r y c h b o h a t e r a m i są p t a k i o k r e ś l a n e ponadto jako z ł o t e . J e d n ą z nich jest altan charaacaj (złota j a s k ó ł k a ) , i n n ą — altan gurgaldaj (sło­ w i k ) . J a s k ó ł k a p o j a w i a się w bajkach mongolskich j a k o pomocnik Nieba, p o ś r e d n i k m i ę d z y n i m a c z ł o w i e k i e m . Z ł o t o z a ś symbolizuje ż y ­ cie u jego p o c z ą t k ó w , p o d s t a w ę życia, t r w a n i e i t p . B y ć m o ż e g r y te m i a ł y w p r z e s z ł o ś c i znaczenie magiczne w y n i k a j ą c e z i c h (domniemanej, co prawda) s y m b o l i k i ? 7 5 7 6 7 7 5. WODA R E A L I A P A S T E R S K I E C Z Y S Y M B O L I C Z N Y POCZĄTEK ? ' P o z w o l i ł a m t u sobie na pewne o d s t ę p s t w o od dotychczas stosowanej zasady i z r e z y g n o w a ł a m z w y m i e n i a n i a w p o d t y t u l e gier, o k t ó r y c h b ę ­ dzie m o w a w dalszej części a r t y k u ł u . W t y m p r z y p a d k u b o w i e m gier jest k i l k a . Ł ą c z y je z a ś przedmiot k o n f l i k t u . Jest n i m m o ż l i w o ś ć w y d o ­ stania się na ojtwartą p r z e s t r z e ń , o z n a c z a n ą n a j c z ę ś c i e j j a k o woda. Po­ dobnie j a k w * i n n y c h grach o m ó w i o n y c h dotychczas, r o z s t r z y g n i ę c i e k o n f l i k t u n a s t ę p u j e t u w w y n i k u blokady i e l i m i n a c j i p i o n ó w p r z e c i w ­ nika. G r y tego rodzaju b y ł y popularne w M o n g o l i i jeszcze w p o ł o w i e na­ szego stulecia. N a l e ż a ł y do n i c h przede w s z y s t k i m : temeen tawag (ślad w i e l b ł ą d a ) , dórwon buch (4 b y k i ) , zwana rzadziej dórwon nochoj (4 psy), tugal (cielę) albo gurwan chudag (3 studnie), dórwon сад (cztery p o r y roku) oraz olon sanaa (wiele ż y c z e ń , m y ś l i ) . Z i n f o r m a c j a m i o t y c h grach z e t k n ę ł a m się podczas swoich b a d a ń . Wspomina o n i c h t a k ż e Po­ pova i N a m d ż i l d o r d ż . We w s p o m n i a n y m okresie w y m i e n i o n e t u g r y w y s t ę p o w a ł y na r ó ż ­ nych terenach M o n g o l i i . Temeen tawag i dórwon buch b y ł y popularne przede w s z y s t k i m na terenach gobijskich. Z i n f o r m a c j a m i o d ó r w o n buch z e t k n ę ł a m się t e ż w a j m a k u c e n t r a l n y m . N a m d ż i l d o r d ż natomiast p o ­ twierdza w y s t ę p o w a n i e tej g r y w a j m a k u d z a w c h a ń s k i m i w A r c h a n gaju. Podobno g r a l i w n i ą nie t y l k o M o n g o ł o w i e , lecz t a k ż e Kazachowie i C h i ń c z y c y . G r ę z w a n ą tugal albo gurwan chudag potwierdza N a m ­ d ż i l d o r d ż dla a j m a k u kobdoskiego, d z a w c h a ń s k i e g o , g o b i a ł t a j s k i e g o i o w 7 8 7 9 7 5 O grach tych pisze P o p o v a , op. cit., s. 31-32. ' С e r e n s o d n o m , op. cit., s. 127-128; Mongolian Folktales..., s. 19-21; P ot a n i n , Oczerki wyd. 4, s. 183, 219 in. Szerzej pisze o tym N i e к 1 u d o w, Zamietki s. 65-94. Rozpatruje on sym' bolikę złota w następujących aspektach: najwyższej wartości, wiecznego początku, absolutnego centrum, absolutnej podstawy, istoty, treści i in. Autor ten zaznacza ponadto (za Riftinem), że epitet „złoty" upowszechnił się w mitologu mongolskiej pod w p ł y w e m buddyzmu, w którym złoto występuje jako jeden z uniwersalnych symboli kosmicznych (s. 65). N a m d ż i l d o r d ż , Mongolyn s. 23-29, 41-46; P o p o v a , op. ей., s. 18-19. N a m d ż i l d o r d ż , Mongolyn s. 27. e 7 7 7 8 7 9 �212 IWONA K A B Z I Ń S K A - S T A W A R Z w buga. G d y jednemu z graczy u d a ł o się p o s t a w i ć 3 kamienie w jednej l i n i i , to o d w r a c a ł ś r o d k o w y c h n a d r u g ą s t r o n ę i w o ł a ł „ d ż i r c h / " , a n a s t ę p ­ nie z a b i e r a ł d o w o l n y pionek p r z e c i w n i k a s t a w i a j ą c w t y m miejscu w ł a s ­ n y k a m i e ń . W t e n s p o s ó b t o r o w a ł sobie d r o g ę do dalszych p o s u n i ę ć . G d y w jednej l i n i i z n a l a z ł y s i ę 4 kamienie, w ó w c z a s gracz o d w r a c a ł 2 ś r o d k o w e w o ł a j ą c „dżiichl" i z a b i e r a ł 2 kamienie p r z e c i w n i k o w i . M o i i n f o r m a t o r z y p o r ó w n y w a l i o k r z y k „dżirch!" do g ł o s u ptaka. Dżirch nie jest jednak n a z w ą ptaka, lecz z w i e r z ę c i a . O k r e ś l a się w t e n s p o s ó b s y b e r y j s k ą w i e w i ó r k ę z i e m n ą , a ^ t a k ż e z w i e r z ę ż y j ą c e na drze­ wach l e ś n y c h , dobrze c h o d z ą c e i s k a c z ą c e po drzewach, podobne do m y s z y z c z a r n y m i paskami na grzbiecie, p r z y t y m bardzo p o ż y t e c z n e . Darambadzar natomiast podaje, że s ł o w o dżirg m a o d p o w i e d n i k w starot u r e c k i m cern, t j . r z ą d , r ó w n o l e g ł e p o ł o ż e n i e . 7 0 7 1 M i m o p o ż y t e c z n e j r o l i , j a k ą z w i e r z ę to s p e ł n i a w przyrodzie, w w i e ­ rzeniach mongolskich przypisuje m u się znaczenie ujemne. Dżirch jest b o w i e m u w a ż a n y za p r z e c i w n i k a N i e b a . O jego m a ł e j w a r t o ś c i ś w i a d ­ czyć t e ż m o ż e np. tekst w y g ł a s z a n y pod adresem osoby, k t ó r a nie po­ t r a f i ł a o d g a d n ą ć zagadki. P o r ó w n u j e się j ą do w i e l u b e z w a r t o ś c i o w y c h rzeczy. O ś w i a d c z a się j e j ponadto, że z o s t a ł a sprzedana za p r z e d m i o t y nie m a j ą c e w i ę k s z e j w a r t o ś c i , m . i n . za p o p r ę g do s i o d ł a zrobiony ze s k ó r y dżirch . 7 2 73 {4 щ ii ¿J fi Hi W U t r a t a p i o n ó w i i c h blokada p o z b a w i a ł a gracza szansy na z w y c i ę s t w o . O d w o ł u j ą c się do s y m b o l i k i b l o k a d y m o ż e m y p r z y p u s z c z a ć , że o z n a c z a ł o to j e d n o c z e ś n i e jego s y m b o l i c z n ą ś m i e r ć . S y m b o l i c z n ą s t a w k ą w grze b y ­ ł o b y w i ę c życie. Nie d y s p o n u j ę jednak d o w o d a m i p o t w i e r d z a j ą c y m i b e z p o ś r e d n i o t ę h i p o t e z ę . D l a w s p ó ł c z e s n y c h n a m M o n g o ł ó w dżirch jest t y l k o g r ą . N i e s p o t k a ł a m się z p r z y p i s y w a n i e m j e j j a k i e g o k o l w i e k zna­ czenia, symbolicznego l u b magicznego. M o ż n a t u natomiast d o d a ć , że C h i ń c z y c y w grze o d p o w i a d a j ą c e j mongolskiej dżirch (zwanej przez n i c h sám k'i — t r z y szachy) o k r e ś l a l i pionek zabrany p r z e c i w n i k o w i m i a n e m zmarłego . M o n g o ł o w i e g r a l i w dżirch podczas o b c h o d ó w nowego r o k u . F a k t ten (oraz charakter r e g u ł g r y ) w s k a z y w a ł b y na p r a w d o p o d o b i e ń s t w o ł ą c z e n i a jej w przeszłości z symbolicznym konfliktem m i ę d z y życiem i śmiercią, 7 4 '» W pierwszym znaczeniu słowo to występuje w słowniku mongolsko-rosyjskim, Mongol oros tol', Moskwa 1957, s. 181, w drugim — w Mongol chelnij towcz tajlbar tol', J a . Cewel (red.), Ułan Bator 1966, s. 248. " D a r a m b a d z a r , op. cit., s. 78. N i e k l u d o w , Mongolskich s. 172; G. N. P o t a n i n , Erke, kult syna nieba w Siewiernoj Azii. Matierialy к tjurksko-mongolskoj mifołogii, Tomsk 1916, s. 16; t e n ż e , Oczerki..., wyd. 4, s. 181. B. S o d n o m, On' sogoor chodżigdsonyg ügeer chudaldachad cheldeg cholboo szulgijn tuchaj, „Aman Dzochiolyn Sudlal", vol. 6: 1968, s. 48. " С u 1 i n, Games s. 192. 7 2 7 8 �213 NOWOROCZNE G R Y MONGOLSKIE z w a l k ą o życie. N a t a k ą m o ż l i w o ś ć w s k a z u j ą t e ż n i e k t ó r e inne g r y t y p u dżirch, k t ó r y c h b o h a t e r a m i są p t a k i o k r e ś l a n e ponadto jako z ł o t e . J e d n ą z n i c h jest altan charaacaj (złota j a s k ó ł k a ) , i n n ą — altan gurgaldaj (sło­ w i k ) . J a s k ó ł k a p o j a w i a się w bajkach mongolskich j a k o pomocnik Nieba, p o ś r e d n i k m i ę d z y n i m a c z ł o w i e k i e m . Z ł o t o z a ś symbolizuje ż y ­ cie u jego p o c z ą t k ó w , p o d s t a w ę życia, t r w a n i e i t p . B y ć m o ż e g r y te m i a ł y w p r z e s z ł o ś c i znaczenie magiczne w y n i k a j ą c e z i c h (domniemanej, co prawda) symboliki? 75 7 6 7 7 5. WODA — R E A L I A P A S T E R S K I E C Z Y S Y M B O L I C Z N Y POCZĄTEK ? P o z w o l i ł a m t u sobie na pewne o d s t ę p s t w o od dotychczas stosowanej zasady i z r e z y g n o w a ł a m z w y m i e n i a n i a w p o d t y t u l e gier, o k t ó r y c h b ę ­ dzie m o w a w dalszej części a r t y k u ł u . W t y m p r z y p a d k u b o w i e m gier jest k i l k a . Ł ą c z y je z a ś p r z e d m i o t k o n f l i k t u . Jest n i m m o ż l i w o ś ć w y d o ­ stania się na o.twartą p r z e s t r z e ń , o z n a c z a n ą n a j c z ę ś c i e j jako woda. Po­ dobnie j a k w * i n n y c h grach o m ó w i o n y c h dotychczas, r o z s t r z y g n i ę c i e k o n f l i k t u n a s t ę p u j e t u w w y n i k u blokady i e l i m i n a c j i p i o n ó w p r z e c i w ­ nika. G r y tego rodzaju b y ł y popularne w M o n g o l i i jeszcze w p o ł o w i e na­ szego stulecia. N a l e ż a ł y do n i c h przede w s z y s t k i m : temeen tawag (ślad w i e l b ł ą d a ) , dórwon buch (4 b y k i ) , zwana rzadziej dorwon nochoj (4 psy), tugal (cielę) albo gurwan chudag (3 studnie), dorwon сад (cztery p o r y roku) oraz olon sanaa (wiele ż y c z e ń , m y ś l i ) . Z i n f o r m a c j a m i o t y c h grach z e t k n ę ł a m się podczas swoich b a d a ń . Wspomina o n i c h t a k ż e Po­ pova i N a m d ż i l d o r d ż . We w s p o m n i a n y m okresie w y m i e n i o n e t u g r y w y s t ę p o w a ł y na r ó ż ­ nych terenach M o n g o l i i . Temeen tawag i dórwon buch b y ł y popularne przede w s z y s t k i m na terenach gobijskich. Z i n f o r m a c j a m i o dórwon buch z e t k n ę ł a m się t e ż w a j m a k u c e n t r a l n y m . N a m d ż i l d o r d ż natomiast p o ­ twierdza w y s t ę p o w a n i e tej g r y w a j m a k u d z a w c h a ń s k i m i w A r c h a n gaju. Podobno g r a l i w n i ą nie t y l k o M o n g o ł o w i e , lecz t a k ż e Kazachowie i C h i ń c z y c y . G r ę z w a n ą tugal albo gurwan chudag potwierdza N a m ­ dżildordż dla a j m a k u kobdoskiego, d z a w c h a ń s k i e g o , g o b i a ł t a j s k i e g o i o w 7 8 7 9 7 5 O grach tych pisze P o p o v a , op. cit., s. 31-32. C e r e n s od n o m , op. cit, s. 127-128; Mongolian Folktales..., . 19-21; P ot a n i n , Oczerki wyd. 4, s. 183, 219 in. Szerzej pisze o tym N i e к 1 u d o w, Zamietki s. 65-94. Rozpatruje on sym­ bolikę złota w następujących aspektach: najwyższej wartości, wiecznego początku, absolutnego centrum, absolutnej podstawy, istoty, treści i in. Autor ten zaznacza ponadto (za Riftinem), że epitet „złoty" upowszechnił się w mitologu mongolskiej pod w p ł y w e m buddyzmu, w którym złoto występuje jako jeden z uniwersalnych symboli kosmicznych (s. 65). N a m d ż i l d o r d ż , Mongolyn s. 23-29, 41-46; P o p o v a , op. cit., s. 18-19. N a m d ż i l d o r d ż , Mongolyn s. 27. 7 8 s 7 7 7 8 7 9 �214 IWONA CABZINSKA-STAWARZ snorskiego, o olon sanaa opowiadano m i w a j m a k u wschodniogobijskim. N a m d ż i l d o r d ż i Popova nie p o d a j ą miejsca jej w y s t ę p o w a n i a . Tablice u ż y w a n e w w y m i e n i o n y c h t u grach b y ł y bardzo proste. P r z e d s t a w i a ł y k o ł o (dorwon сад) l u b jego w y c i n e k (temeen tawag) oraz w y c i n e k k w a d r a t u (dorwon buch oraz tugal albo dorwon chudag). Gra- • B £3 •El D Ryc. 3. Tablice do gier: A temeen tawag; В — dorwon buch; С — dorwon * E — neg tugal tuuch (tugal сад; D — tugal (gurwan chudag); uslach) Rys. Iwona Kabzińska-Stawarz cze p o s ł u g i w a l i się n i e w i e l k ą ilością p i o n ó w . N a ogół k a ż d y z graczy d y s p o n o w a ł 2 (w dorwon buch i dorwon сад) l u b 3 p i o n a m i (tugal albo dorwon chudag). Wymienione gry b y ł y grami dwuosobowymi. Tylko w olon sanaa g r a ł y 3 osoby. K a ż d a z n i c h p o s ł u g i w a ł a się m o n e t ą m a j ą c ą w y o b r a ż a ć objuczonego w i e l b ł ą d a . W p o z o s t a ł y c h grach n a j c z ę ś c i e j u ż y ­ wano k a m i e n i , k t ó r e r ó ż n i ł y się b a r w a m i . Czasem u ż y w a n o t e ż astragali, �NOWOROCZNE G R Y M O N G O L S K I E 215 k t ó r e k ł a d z i o n o na stronach p r z e c i w n y c h ( „ o w c y " i „ k o z y " ) . Opozycja pionów p o d k r e ś l a n a b y ł a nie t y l k o b a r w ą k a m i e n i czy u ł o ż e n i e m astra­ gali s t r o n a m i p r z e c i w l e g ł y m i do g ó r y . W y r a ż a ł y j ą t a k ż e n a z w y p i o n ó w . 1 tak np. w temeen tawag 2 p i o n y , zwane cagaan chüü, - w y s t ę p o w a ł y przeciwko 2 p i o n o m char chüü, w dorwon buch 2 cagaan buch w y s t ę p o ­ w a ł y przeciw 2 char buch. Podobnie b y ł o w grze tugal, gdzie 3 b i a ł e cielęta w y s t ę p o w a ł y przeciw 3 c z a r n y m . T a k ą i n f o r m a c j ę podaje N a m ­ dżildordż , p o t w i e r d z a j ą j ą t a k ż e moje badania. Popova podaje nato­ miast, że p i o n y b i a ł e zwane b y ł y c i e l ę t a m i (franc, veaux), czarne p i o n y zaś n o s i ł y n a z w ę i c h o p i e k u n ó w , d o m y ś l n i e : pasterzy (franc, gardiens de veaux) . 8 0 81 W a l k a na planszy t o c z y ł a się o to, k t o pierwszy wydostanie się na o t w a r t ą p r z e s t r z e ń l u b zablokuje r u c h y p r z e c i w n i k a u n i e m o ż l i w i a j ą c m u wyjście poza teren z a m k n i ę t y . W o l n ą p r z e s t r z e ń nazywano i oznaczano w r ó ż n y s p o s ó b . W temeen tawag n o s i ł a ona np. n a z w ę chudag, t j . s t u d ­ nia, a zaznaczano j ą czasem r y s u n k i e m m a ł e g o k o ł a . W t u g a l zwano j ą gurwan chudag (3 studnie). W dórwon buch i olon sanaa u ż y w a n o n a ­ tomiast n a z w y dalaj (ocean; niezmierzony). Wolna, nieograniczona przes­ t r z e ń , wydostanie s i ę na k t ó r ą p r z y n o s i ł o z w y c i ę s t w o w grze, oznaczana b y ł a w i ę c zazwyczaj o k r e ś l e n i a m i w s k a z u j ą c y m i na jej z w i ą z e k z ż y ­ ciem. Studnia, ocean, to p r z e c i e ż nic innego j a k woda, z k t ó r e j po­ w s t a ł o ż y c i e . T e r y t o r i u m opozycyjne oznaczano jako nutag (pastwis­ ko). B y ł to obszar z a m k n i ę t y , a w d o d a t k u — j a k m o ż e m y się d o m y ­ ślać — suchy. Pozostanie t u w w y n i k u zablokawania przez p r z e c i w n i k a oznaczało c z a s o w ą ś m i e r ć . 8 2 P r z y j m u j ą c , że sytuacja k o n f l i k t o w a w y r a ż a n a przez g r y ma szersze odniesienia, m o ż e m y — podobnie j a k dotychczas — r o z p a t r y w a ć j ą w o d e r w a n i u od tego, co dzieje się na planszy. I n t e r p r e t a c j a k o n f l i k t u może p r z y t y m d o t y c z y ć p l a n u r z e c z y w i s t o ś c i „ w i d z i a l n e j " ( r e a l i ó w pas­ terskich) l u b t e ż aspektu szerszego, uniwersalnego. Z a k ł a d a m y , że w y ­ dostanie się na obszar o t w a r t y , u n i k n i ę c i e blokady, jest r ó w n o z n a c z n e z s y m b o l i c z n y m p r z e j ś c i e m do strefy ż y c i a . J e ś l i nawet o d r z u c i m y m y ś l I I I I I l 'l I I l l { ^ N a m d ż i l d o r d ż , Mongolyn s. 41. " P o p o v a , op. cit, s. 19; używa ona określenia gardiens de veaux nie gardeurs (pasterze). O wodzie jako źródle życia w folklorze mongolskim i jej asocjacji z kobietą i prapoczątkiem patrz пр.: Altan tobczi: Mongolskaja letopis XVIII w., Р. B. B a 1d a n d ż a p o w (red.), Ułan Ude 1970, s. 111; G o d z i ń s k i , W kręgu..., s. 21-22; K a ł u ż y ń s k i , op. cit., s. 268-269; N i e k l u d o w , Zamietki..., s. 78, 83, 87; P ot a n i n , Oczerki..., wyd. 4, s. 225; A. F . T r o c e w i c z , Motiw gieroja priniesiennogo wodoj w. koriejskich i mongolskich priedanijach, [w:] Literaturnyje swiazi Mongolii, Moskwa 1981, s. 63-75, zwł. s. 66, 70. Wspomniani autorzy wskazują także na związek wody z sytuacją przejścia, asocjując ją też z granicą między „tym" i „tamtym światem". Niekludow pisze ponadto o podobnej roli studni (por. też przyp. 88 informacje o morzu-matce) 8 г i i L _ _ �216 IWONA K A B Z I N S K A - S T A W A R Z 0 s y m b o l i c z n y m charakterze k o n f l i k t u , o walce o ż y c i e na poziomie s y m b o l i k i , to nie przestaniemy o b r a c a ć się w k r ę g u p o j ę ć ż y c i a i ś m i e r c i . B ę d ą one jednak d o t y c z y ć r e a l i ó w pasterskich. Obszar, na k t ó r y m znajduje się woda, nie przestanie b o w i e m b y ć terenem ż y c i o d a j n y m . Z w i e ­ r z ę t o m p o z b a w i o n y m d o s t ę p u do w o d y grozi wszak ś m i e r ć . T a k w i ę c jedna interpretacja nie przeczy d r u g i e j . D o t y c z ą t y l k o i n n y c h p o z i o m ó w rzeczywistości. Woda, studnia i t p . są t a k ż e symbolicznie z w i ą z a n e z s y t u a c j a m i p r z e j ­ ścia. O t a k i c h sytuacjach z d a j ą się t e ż m ó w i ć wspomniane t u g r y . W a l k a charakterystyczna dla s y t u a c j i p r z e j ś c i a w y r a ż a n a b y ł a we w s p o m n i a n y c h grach nie t y l k o z p o m o c ą r e g u ł . I n f o r m o w a ł y o niej r ó w ­ nież k o l o r y p i o n ó w , opozycja przestrzeni o t w a r t e j i z a m k n i ę t e j , obsza­ r ó w suchych i z w i ą z a n y c h z w o d ą , n a z w y p i o n ó w , p o ł o ż e n i e astragali 1 i n . U ż y c i e astragali w grach tego t y p u k a ż e r ó w n i e ż sądzić o z w i ą z k a c h t y c h f o r m z a c h o w a ń l u d y c z n y c h z s y t u a c j a m i p r z e j ś c i a , przede wszyst­ k i m z a ś z n o w y m r o k i e m . W sytuacjach p r z e j ś c i a p o j a w i a j ą się t e ż n a j ­ częściej w wierzeniach mongolskich z w i e r z ę t a w y s t ę p u j ą c e w o w y c h grach: "wielbłąd, b y k , pies, cielę. Nie u d a ł o m i się z e b r a ć i n f o r m a c j i , k t ó r e w s k a z y w a ł y b y na pozaludyczne znaczenie przypisywane w y m i e n i o n y m t u g r o m w p r z e s z ł o ś c i . D l a w s p ó ł c z e s n y c h n a m M o n g o ł ó w g r y te b y ł y t y l k o f o r m ą r o z r y w k i . Nie nadawano i m sensu symboliczno-komunikacyjnego, ani t e ż magicz­ nego. M o ż e m y się jednak d o m y ś l a ć , że n i e g d y ś znaczenie takie m o g ł o b y ć t y m g r o m przypisywane. N i k ł y m ś l a d e m w s k a z u j ą c y m na t a k ą m o ż ­ l i w o ś ć jest c h o c i a ż b y nazwa jednej z gier — olon sanaa (wiele ż y c z e ń , m y ś l i ) , podobnie j a k u ż y w a n i e w tej grze monet m o g ą c y c h s y m b o l i z o w a ć m n o g o ś ć , dostatek, bogactwo. J u ż samo to, że m o n e t y te m i a ł y przedstaw i a ć objuczone w i e l b ł ą d y , pozwala n a m sądzić, że w y r a ż a ł y one p r a g nienie g r a j ą c e g o , k t ó r y m a r z y ł o p o w i ę k s z e n i u swego d o b y t k u . B y ć m o ż e w i e r z y ł , że marzenie to s p e ł n i się w w y n i k u wygranej? Nie zapominajmy r ó w n i e ż o mediacyjnej r o l i w i e l b ł ą d a w k u l t u r z e monogolskiej. , f I | f J f j Symboliczno-magiczne znaczenie m i a ł a t e ż zapewne dla pasterzy gra dorwon сад. N a m d ż i l d o r d ż ł ą c z y k o l i s t y d i a g r a m s t a n o w i ą c y p l a n s z ę do tej g r y z i n f o r m a c j ą o obrocie Z i e m i w o k ó ł S ł o ń c a . Miejsca oznaczone na diagramie m i a ł y b y o d p o w i a d a ć pozycjom, j a k i e zajmuje Z i e m i a na ekliptyce w c i ą g u r o k u . Popova, u k t ó r e j z n a l a z ł a m i n f o r m a c j ę o k o n ­ cepcji N a m d ż i l d o r d ż a , odrzuca jednak t ę m y ś l , p o w o ł u j ą c się na n i e ­ z n a j o m o ś ć t e o r i i k o p e r n i k a ń s k i c h przez t z w . t r a d y c y j n y c h M o n g o ł ó w . D i a g r a m u ż y w a n y w grze dorwon сад n a w i ą z u j e natomiast, j a k s ą d z ę , do s y m b o l i k i u n i v e r s u m . P r z e m a w i a ł a b y za t y m kolista plansza. Zazna­ czono na n i e j podstawowe k i e r u n k i o d p o w i a d a j ą c e czterem stronom ś w i a t a oraz' c e n t r u m kosmiczne. Magiczno-symboliczny (kosmiczny) cha8 3 8 8 P o p o v a, op. cit., s. 18. r m �217 NOWOROCZNE G R Y M O N G O L S K I E rakter m i a ł y t e ż zapewne w p r z e s z ł o ś c i g r y , w k t ó r y c h nazwie w y s t ę ­ puje cyfra cztery {dorwon buch, dorwon nochoj, dorwon сад), j a k t e ż gry, w k t ó r y c h p o j a w i a się cyfra t r z y (gurwan chudag, olon sanaa). Nazwa temeen tawag i dorwon buch o d n o s i ł a się nie t y l k o do gier planszowych. O k r e ś l a n o n i ą t a k ż e zabawy dzieci p o l e g a j ą c e na w y k o n y ­ w a n i u w w i l g o t n y m p i a s k u (przy pomocy odpowiednio u ł o ż o n y c h dłoni) ś l a d ó w z w i e r z ą t — w i e l b ł ą d a i b y d ł a rogatego. I n f o r m a c j ę o tej zabawie z a p i s a ł a m w a j m a k u wschodniogobijskim. W i e l u m o i c h i n f o r m a t o r ó w łączyło nawet n a z w ę temeen tawag i dorwon buch w y ł ą c z n i e z t ą z a b a w ą nie zaś z g r ą p l a n s z o w ą . Zabawie tej p r z y p i s y w a n o znaczenie d y d a k ­ tyczne. Siady w y k o n y w a n e przez dzieci p r z y p o m i n a ł y tablice u ż y w a n e do odpowiednich gier planszowych. B y ć m o ż e m i ę d z y t y m i d w o m a r o ­ dzajami z a c h o w a ń l u d y c z n y c h istnieje j a k i ś z w i ą z e k genetyczny? P l a n ­ szę u ż y w a n ą do g r y olon sanaa p o r ó w n u j e się natomiast w l i t e r a t u r z e do p r z e d m i o t u u ż y w a n e g o do p ę t a n i a k o n i ( c z ó d ó r ) . . A m o ż e jest ona odpowiednikiem tulgyn gurwan czuluu — 3 k a m i e n i z a j m u j ą c y c h cen­ tralne miejsce w j u r c i e b ę d ą c e j symbolem kosmosu? N a t a k i c h k a m i e ­ niach rozpalali np. M o n g o ł o w i e p i e r w s z y ogień w j u r c i e podczas o b r z ę ­ du weselnego u ż y w a j ą c w t y m celu krzesiwa, a w i ę c t a k j a k c z y n i l i t o przodkowie z a ł o ż y c i e l e g r u p y , do c z a s ó w k t ó r y c h trzeba b y ł o p o w r ó ­ cić, aby m ó c k o n t y n u o w a ć ognisko domowe (gal golomt dzalgamdżilach), p r z e d ł u ż y ć ł a ń c u c h p o k o l e ń . Z w i ą z e k tej noworocznej g r y z symbolicz­ n ą r e - k r e a c j ą ż y c i a w y d a j e się b y ć bardzo p r a w d o p d o b n y ( w y s t ę p o w a n i e takich e l e m e n t ó w j a k woda, w i e l b ł ą d , k t ó r y jest z w i e r z ę c i e m media­ c y j n y m , u n i k a n i e blokady p r o w a d z ą c e do z w y c i ę s t w a , a s y m b o l i z u j ą c e uniknięcie śmierci i in.). 84 8 5 C i e k a w ą g r ą , ł ą c z ą c ą się t a k ż e z s y m b o l i c z n y m k o n t a k t e m ze ź r ó d ­ ł a m i życia, jest tugal uslach (pojenie c i e l a k a ) . P l a n s z ą do g r y b y ł pros­ t o k ą t , k t ó r e g o d w a d ł u ż s z e b o k i b y ł y p o ł ą c z o n e z y g z a k o w a t ą l i n i ą bieg­ n ą c ą przez ś r o d e k . Jeden z graczy p o s ł u g i w a ł się d w o m a k a m i e n i a m i (lub astragalami), k t ó r e n o s i ł y n a z w ę mor' (konie), d r u g i z a ś o p e r o w a ł kamieniem (lub astagalem) z w a n y m tugal (cielę). B i a ł e kamienie „ b y ł y k o ń m i " , czarny k a m i e ń z a ś — „ c i e l ę c i e m " . J e ż e l i grano astragalami, to kości r e p r e z e n t u j ą c e „ k o n i e " k ł a d z i o n o s t r o n ą mor' do g ó r y , natomiast kość o d p o w i a d a j ą c ą „ c i e l a k o w i " — s t r o n ą ücher. Zadaniem „ k o n i " b y ł o zablokowanie r u c h ó w „ c i e l a k a " , z e p c h n i ę c i e go k u lewej stronie planszy (grę rozpoczynano od s t r o n y prawej), aby nie w y m k n ą ł się i nie d o t a r ł do prawego b o k u p r o s t o k ą t a . Koniec, z k t ó r y m p o w i n i e n z e t k n ą ć się „ c i e l a k " , nazywano us (woda). Popova, p i s z ą c o podobnej grze, zwanej neg tugal tuuch (wodzenie, prowadzenie cielęcia), zaznacza to miejsce 86 8 4 8 5 8 6 D a r a m b a d z a r , op. cit, s. 79; N a m d ż i 1 d o r d i, Mongolyn O zwyczaju tym pisze W a s i l e w s k i , Symboliczne universum..., Informacje o niej zapisałam w ajmaku centralnym w 1980 r. s. 44. s. .106. �21S IWONA KABZIŃSKA-STAWARZ 8 7 b i a ł y m k w a d r a t e m , nie podaje j e d n a k jego n a z w y . „ K o n i e " m o g ł y iść t y l k o do p r z o d u , „ c i e l a k " z a ś m i a ł t a k ż e p r a w o cofać się. Nag tugal cześni nam tuuch (tugal uslach) n a l e ż a ł a do gier n o w o r o c z n y c h . W s p ó ł ­ pasterze, z k t ó r y m i m i a ł a m o k a z j ę r o z m a w i a ć , nie nadawali j e j ż a d n e g o znaczenia pozaludycznego. Pewne e l e m e n t y p r z e m a w i a j ą nak za s y m b o l i c z n y m c h a r a k t e r e m g r y , jed­ jej z w i ą z k i e m z w a l k ą o życie, j a k a t o c z y ć się m i a ł a w n a t u r z e w okresie n o w o r o c z n y m . Z a u w a ż m y , w a l k a toczy się m i ę d z y z w i e r z ę t a m i o p o z y c y j n y m i — n y m i do t z w . z w i e r z ą t o g o r ą c y m oddechu (chaluun c i e m " n a l e ż ą c y m do z w i e r z ą t o z i m n y m Zwierzęta w „końmi", choszuu oddechu (chiijten mal) i „cielę­ choszuu „ g o r ą c e " b y ł y bardziej szanowane, s k ł a d a n o je t a k ż e że zalicza­ mai). niegdyś ofierze N i e b u . „ Z i m n e " z a ś ł ą c z o n o w w i e r z e n i a c h z z i e m i ą ; b y d ł o r o ­ 8 8 gate — z k s i ę ż y c e m . W grze opozycja m i ę d z y „ k o ń m i " a „cielęciem" w y r a ż a n a jest z p o m o c ą b a r w k a m i e n i : b i a ł e j i czarnej. B a r w y te w y s t ę ­ pują ponadto w wyjścia oznaczeniach oznaczony jest poszczególnych czarnym trójkątem, boków miejsce, planszy. ku Punkt któremu po- " P o p o v a , op. cit, s. 23; plansza I I I , ryc. 2, s. 21. *> W wierzeniach Mongołów byk od najdawniejszych czasów asocjowany był z księ­ życem. Świadczą o tym m. in. rysunki naskalne; N o w g o r o d o w a , op. cit., s. 37. Wyraźna asocjacja byk-księżyc w y s t ę p o w a ł a w wierzeniach Buriatów X I X / X X w. Patrz пр.: N. N. A g a p i t o w , M. N. С h a n g a ł o w, Matierialy po izuczeniju szamanstwa w Sibiři. Szamanstwo u buriat Irkutskoj gubiernii, Irkutsk 1883, s. 51-52; C. H u m p h r e y , Some ritual techniques in the bull-cult of the Buriat-Mongols, Proceedings of the Royal Anthropological Institute of Great Britain and Ireland for 1973, Londyn 1974, s. 27. Autorka ta wskazuje na związki byka z płodnością, po­ czątkiem życia, jego miejsce w ludzkiej koncepcji narodzin, na jego asocjację z elementem męskim, ojcostwem. Ten element zaś kojarzony jest symbolicznie z górami. Ich opozycją jest z kolei woda, reprezentująca element żeński w naturze, macierzyństwo; H u m p h r e y , op. cit., s. 15-28. B y ć może ta symboliczna opozycja wyrażona została graficznie na planszy do gry neg tugal tuuch (por. przyp. 89)? t 0 roli byka w prokreacji patrz także: N. O. S z a r a k s z i n o w a, Mif o Bucha-Nojonie, „Etnograficzeskij Sbornik", t. 3: 1962, s. 128-147. Koń natomiast w wierze­ niach l u d ó w Azji stanowił inkarnację bogów słońca, nieba, burzy itp. Jednocześnie symbolizował seksualne siły przyrody. Pełnił też funkcje mediatora między „tym" 1 „tamtym światem". Patrz пр.: E . E . К u ź m i n a, Rasprostranienije koniewodstwa i kulta konia u iranojazycznych plemien Sriedniej Azii i drugich narodów starogo swieta, [w:] Sriedniaja Azija w driewnosti i sriedniewiekowje, Moskwa 1977, s. 28¬ 52, zwł. s. 44-45 dotyczące ludów ałtajskich; L . L . W i к t o r o w a, Mongoly. Proischożdienije národa i istoki kultury, Moskwa 1980, s. 29, 125, 135, 149; K . W. W j a t ­ k i n a . Kult konia u mongolskich narodów, „Sowietskaja Etnograf i ja", vol. 2: 1968, s. 117-122. Ogólnie o symbolice, konia i byka patrz пр.: F . A u b i n, Cheval celeste et bovin chtonién, [w:] Quand le crible dans la paule..., Paryż 1978, s. 37-63; A. R oe s, L'animal au signe solaire, „Revue Archeologique", vol. 12: 1938; A. M. A. S e n, Animal motifs in ancient Indian Art, Calcutta 1972; o symbolice konia: R. H . van G u 1 i к, Hayagriva. The mantrayanic aspect of Horce-cult in China and Ja­ pan, Internationales Archiv fur Ethnographie, suppl. zu Bd 33, Leyde 1935; G . W. K s i e n o f o n t o w , Pastuszeskij byt i mifołogiczeskije wozzrienija kłasiczeskogo wostoka, Irkuck 1929, oraz bibliografia w artykule К u ź m i n у licząca 366 pozycji. �NOWOROCZNE G R Y MONGOLSKIE 219 winien z d ą ż a ć „ c i e l a k " , zaznaczano natomiast b i a ł y m k w a d r a t e m . Czarny t r ó j k ą t odpowiada j e d n o c z e ś n i e p a s t w i s k u (nutag), b i a ł y k w a d r a t z a ś wodzie (us). W tugal uslach (neg tugal tuuch) powtarza się sytuacja znana z temeen tawag, dorwon buch czy tugal — w a l k a o k o n t a k t z w o d ą , ó __ j a k z a k ł a d a m y — symbolizuje t u ź r ó d ł a życia. W grze tej za jedyne m o ż l i w e , p o ż ą d a n e , u w a ż a się z w y c i ę s t w o „ k o n i " , k t ó r e z a g a n i a j ą „cielę" k u wodzie. J e ż e l i „ c i e l ę " się w y m k n i e , t w o r z y się sytuacja n i e ­ w ł a ś c i w a z p u n k t u widzenia w y n i k u g r y . k t r a Symboliczne p o c z ą t k i ż y c i a asocjowane są t a k ż e w wierzeniach m o n ­ golskich z bielą. T a k i m k o l o r e m oznaczony jest też k w a d r a t , k u k t ó r e m u zmierza „ c i e l ę " w grze opisanej przez Popova. C e n t r a l n ą p o s t a c i ą w grze jest „ c i e l ę " — osobnik m ł o d y , dziecko. Z a ­ u w a ż m y , że n o w y r o k , podczas k t ó r e g o grano w neg tugal tuuch, odpo­ wiada symbolicznie p o c z ą t k o w i d z i e c i ń s t w a n a t u r y , m a m y t u w i ę c zgod­ ność c h a r a k t e r u k o n t e k s t u z j e d n y m z e l e m e n t ó w t r e ś c i w y r a ż a n y c h przez g r ę z n a j d u j ą c ą się w t y m k o n t e k ś c i e . O t w a r t e pozostaje pytanie, dlaczego tak i s t o t n y jest k o n t a k t „ c i e l ę c i a " z w o d ą , b i e l ą ? Czy dzieje się tak ze w z g l ę d u na p r z y p i s y w a n e m u — jako reprezentantowi klasy: bydło rogate — symboliczne z w i ą z k i z p o c z ą t k a m i ż y c i a (por. p r z y p . 88). U w a g ę zwraca zygzakowata l i n i a b i e g n ą c a przez ś r o d e k planszy. N i e wiadomo jednak, czy m i a ł a ona j a k i e ś szczególne znaczenie . 8 9 I I I . WĘDRÓWKA ' [ t . 1 Sytuacje k o n f l i k t o w e rozstrzygane b y ł y w grach nie t y l k o z p o m o c ą blokady p i o n ó w . O z w y c i ę s t w i e m ó g ł t e ż np. d e c y d o w a ć r e z u l t a t „ w ę d r ó w k i " , k t ó r ą „ o d b y w a ł y " p i o n y na planszy. K t o pierwszy d o p r o w a dził s w ó j p i o i g k do celu, pokonawszy po drodze r ó ż n e przeszkody, ten w y g r y w a ł . Jak m o ż e m y w n i o s k o w a ć na podstawie — nielicznych, co prawda, relacji samych M o n g o ł ó w , z w y c i ę s t w o to m i a ł o znaczenie s y m ­ boliczne. D o t y c z y ł o p r z y t y m nie t y l k o jednostki, lecz c a ł e g o s p o ł e c z e ń ­ stwa. G r o m , k t ó r e w symboliczny s p o s ó b p r z e d s t a w i a ł y w ę d r ó w k ę , p r z y ­ pisywano p r z y t y m znaczenie magiczne. N i e k t ó r z y badacze z w r a c a l i u w a g ę na symboliczne z w i ą z k i gier p l a n ­ szowych z w ę d r ó w k ą z ziemi do nieba, r a j u i t p . Inni kwiestionowali 9 0 8 8 Iwanowo traktuje tego typu wzory, występujące np. na szamańskich bębnach ludów Azji, jako oznaczenie ziemi lub opasujących ją łańcuchów górskich, pomost ofiarny lub most, po którym przechodził szaman do „innego świata"; S. W. I w a ­ n o w , К woprosu o znaczeni izobrażenij .na starinnych priedmietach kulta u naro­ dów sajano-altajskogo nagorja. Sbornik Muzie ja Antropologii i Etnografii, Moskwa— Leningrad 1955, t. 16, s. 168-188; Wasilewski natomiast uważa, że jest to ornament asemantyczny; W a s i l e w s k i , Podróże s. 121. A. B. G o m m e, The traditional games of England, Scotland and Ireland, London 1894, s. 223; H u m m e l , B r e w s t e r , op. cit, s. 18. Por. też informacje o labiryncie (przyp. 68). Inny przykład gry dziecięcej wyrastającej z archaicznego 9 0 ł �220 IWONA KABZIÑSKA-STAWARZ sam cel p o d r ó ż y (niebo, raj), p o w o ł u j ą c się np. na wierzenia l u d ó w sta­ r o ż y t n e j A z j i o odmiennej w ę d r ó w c e duszy i c i a ł a w „ t y m " i „ t a m t y m ś w i e c i e " , nie n e g u j ą c jednak z w i ą z k u gier z w ę d r ó w k ą . Sprowadzali j ą jednak do bardziej r e a l n y c h w y m i a r ó w (widzieli w n i e j ; n p . p i e l g r z y m k ę do r z e k i l u b p o d n ó ż a g ó r y , gdzie m i a ł o się o d b y ć ś w i ę t o r e l i g i j n e ) . Czyż m o ż n a jednak p o m i n ą ć symboliczny aspekt tej w ę d r ó w k i , gdy w i a ­ domo, że rzeka to symboliczna granica, g ó r a z a ś jest symbolicznie- z w i ą ­ zana z Niebem? W s p o m n i a n i t u G u p t a i Chandra o k r e ś l a j ą je dodatkowo jako ś w i ę t e , w s k a z u j ą na i c h z w i ą z k i ze ś w i ę t e m r e l i g i j n y m . S w o i s t ą f o r m ą gier p o s ł u g u j ą c y c h się m o t y w e m w ę d r ó w k i dla prze­ kazu i n f o r m a c j i o t o c z ą c e j się w naturze walce o ż y c i e i jego k o n t y n u ­ ację, o s y t u a c j i z m i a n y są w y ś c i g i . R ó ż n e rodzaje w y ś c i g ó w , w k t ó r y c h konie z a s t ę p o w a n o przez kości (astragale), o m ó w i ł a m w I części a r t y k u ł u . W t y m miejscu c h c i a ł a b y m o m ó w i ć 3 g r y planszowe, k t ó r e w nieco i n n y s p o s ó b p r z e d s t a w i a j ą m o t y w w ę d r ó w k i . S ą to: badżij (zwana t e ż p a d ż l u b pandżiga), szambalyn szoo oraz czüüczamaj. Jednostkowe odpowie­ dzi, j a k i e u z y s k a ł a m na moje p y t a n i a , z m i e r z a j ą c e do i n t e r p r e t a c j i t y c h gier, p o z w a l a j ą sądzić, że w niedalekiej jeszcze p r z e s z ł o ś c i p r z y p i s y w a n o i m znaczenie symboliczno-magiczne. N a podstawie n i e l i c z n y c h i n f o r m a c j i t r u d n o co p r a w d a p r z e p r o w a d z a ć p o s t ę p o w a n i e naukowe, u d o w a d n i a ć hipotezy i t p . , z d e c y d o w a ł a m się jednak na p u b l i k a c j ę t y c h s k ą p y c h ma­ t e r i a ł ó w z u w a g i na i c h u n i k a l n y charakter. M o ż e nie są one m a t e r i a ł e m d o w o d o w y m , lecz z p e w n o ś c i ą jest to ś l a d p r o w a d z ą c y do celu, jeden z k r o k ó w na drodze do p r a w d y o t y m , c z y m b y ł y dla M o n g o ł ó w gry, jakie nadawano i m znaczenie pozaludyczne, j a k ą p e ł n i ł y r o l ę w k u l ­ turze. 91 9 2 1. „BADZIJ" ^ J e ś l i p r z y j m i e m y za w i a r y g o d n e ustalenia a r c h e o l o g ó w , k t ó r z y w y ­ p u k ł ą dwustronnie k o ś ć w f o r m i e k r ą ż k a z k r z y ż e m w y c i ę t y m na jednej stronie, z n a l e z i o n ą w K a r a k o r u m , o k r e ś l i l i jako p r z e d m i o t s ł u ż ą c y do gry badżij , to g r ę t ę m o ż e m y t r a k t o w a ć jako j e d n ą z najstarszych gier zna9 3 podłoża wierzeniowo-rytualnego przytacza Wasilewski. Jest to gra w klasy, gdzie skakanie między „piekłem a niebem może być uważane za pogłos jakiejś obrzę­ dowej podróży w te regiony"; W a s i l e w s k i , Podróże s. 226. Np. L . D a i к e n, Children's Games throughout the years, London 1949, s. 44; D. G u p t a , C h . C h a n d r a , The Boiled Rice and Vegetable Game, „Man in India", vol. 22: 1942, nr 1, s. 273-276. » Gupta i Chandra wspominają ponadto, iż gracz, który szczęśliwie dotarł do przestrzeni oznaczonej na planszy jako święta rzeka, mógł się w y k ą p a ć ; G u p t a , C h a n d r a , op. cit., s. 275-276. Jak jednak wiemy, dla Hindusów kąpiel w świętej rzece ma przede wszystkim znaczenie magiczno-symboliczne, sprawa higieny jest w tym przypadku drugorzędna. 9* Driewniemongolskije goroda..., s. 294. 8 1 2 �NOWOROCZNE G R Y MONGOLSKIE 221 nych M o n g o ł o m , o k t ó r y c h i n f o r m u j ą ź r ó d ł a . Badżij to gra znana w Polsce jako „ c h i ń c z y k " , c h o ć nie p o w s t a ł a ona w Chinach, a t a k ż e p r a w d o p o ­ dobnie nie b y ł a t a m w ogóle znana. Jej o j c z y z n ą są I n d i e . W y s t ę p o w a ł a tam od w i e k ó w jako pachisi albo chausar. Liczne w a r i a n t y g r y znane były na Cejlonie, w B i r m i e , Laosie, K o r e i , I r a n i e i i n . Poprzez S y b e r i ę i A l a s k ę z b l i ż o n a gra d o t a r ł a t e ż na obszary obu A m e r y k , gdzie znana była m . i n . A z t e k o m j a k o patolli . W k o ń c u X I X w . i w p o c z ą t k a c h na­ szego stulecia m o ż n a ją b y ł o s p o t k a ć w w i e l u rejonach A z j i , np. u T u r ­ ków , K o r e a ń c z y k ó w i T u w i ń c z y k ó w . M o n g o ł o w i e g r a l i w .nią jesz­ cze w p o ł o w i e X X w . N a m d ż i l d o r d ż p o t w i e r d z i ł jej w y s t ę p o w a n i e w t y m czasie w a j m a k u c e n t r a l n y m , b u ł g a ń s k i m i A r c h a n g a j u . Podczas s w y c h b a d a ń w a j m a k u c e n t r a l n y m w 1975 r. n a t r a f i ł a m na informacje o sta­ ruszkach, k t ó r z y jeszcze czasem g r y w a j ą w badżij. Z i n f o r m a c j a m i o tej grze z e t k n ę ł a m się t a k ż e w a j m a k u k o b d o s k i m i wschodniogobijskim. U w i e l u w s p ó ł c z e s n y c h n a m M o n g o ł ó w starszego pokolenia gra ta w c i ą ż jeszcze ż y j e w p a m i ę c i , aczkolwiek gra się w n i ą bardzo rzadko, a jeszcze rzadziej przypisuje się jej znaczenie symboliczne czy magiczne. 9 4 95 9 6 9 7 9 8 9 9 W badżij g r a ł y 4 osoby. Dopuszczano t a k ż e m o ż l i w o ś ć g r y z e s p o ł o ­ wej (4 g r u p y z ł o ż o n e z 2-3 osób). P l a n s z ę do g r y t w o r z y ł a deseczka z b i ­ ta w k r z y ż . Rysowano t e ż k r z y ż na papierze l u b k a w a ł k u m a t e r i a ł u . K a ż ­ de z r a m i o n k r z y ż a podzielone b y ł o l i n i a m i p i o n o w y m i na 8 k w a d r a c i ­ ków. N a n i e k t ó r y c h polach k r z y ż a z n a j d o w a ł y się specjalne oznaczenia. Trudno m ó w i ć o j a k i m ś powszechnym dla c a ł e j M o n g o l i i wzorze ozna­ czeń. R y s u n k i , jakie posiadam, r ó ż n i ą się n p . od t y c h , jakie prezentuje N a m d ż i l d o r d ż , w a ż n a jest dla nas natomiast pewna o g ó l n a zasada nano­ szenia na r a m i o n a k r z y ż a z n a k ó w o d p o w i a d a j ą c y c h miejscom bezpiecz­ n y m i n i e k o r z y s t n y m dla gracza. Miejsca bezpieczne oznaczano np. swa­ s t y k ą (chas), p r z y c z y m zwano je czasem j u r t ą (ger) l u b j u r t ą s ą s i a d a (chorszi ger), albo k r z y ż e m i o k r e ś l a n o s ł o w e m bat, t j . mocny, d a j ą c y ' í j Í : : = i i I •* Autorem tej koncepcji jest E . B. T y l o r , On the game of patolli in ancient Mexico and its probable Asiatic origin, „ Y o u m a l of the Royal Antropological Insti­ tut of Great Britain and Ireland", vol. 8: 1879, s. 116-131. W naszej literaturze kon¬ cepcję tę powtarza P i j a n o w s k i , op. cit., s. 193. Innego zdania był początkowo Culin, który twierdził, że gra amerykańska powstała niezależnie od hinduskiej jako wyraz podobnej koncepcji przestrzeni; S. C u l i n , America, the cradle of Asia, „American Association for the Advancement of Science Proceedings", vol. 52: 1903, s. 495. W innym miejscu Culin wyraża przekonanie o związku pachisi z czaturangą; C u l i n , Games s. 76-77; Patrz też: C . J . E r a s m u s , Patolli, pachisi and the limitation of possibilities, [w:] The Study of Games, E . M. Avedon, B. Sutton-Smith (red.). Nowy Y o r k 1971, s. 109-129. Patrz пр.: Ch. D u v e r g e r , L'esprit du jeu chez les Azteąues, Paryż 1978, s. 53-66. B a r a n , op. cit., s. 23. C u 1 i n, Games s. 145. • I . S a m b u u, Tuwinskije narodnyje igry, K y z y l 1978, s. 166. " N a m d ż i l d o r d ż , Mongolyn s.. 106. 9 5 9 1 8 7 8 �222 IWONA KABZIÑSKA-STAWARZ n a d z i e j ę , ustabilizowany. Rysowano t e ż b i a ł e k ó ł e c z k a zwane nüch (oko). Z a t r z y m a n i e się na t a k oznaczonych polach d a w a ł o graczom p r a w o do d o d a t k o w y c h r z u t ó w l u b p r z e s u n i ę c i a się o o k r e ś l o n ą ilość p ó l do przodu (np. o 8 miejsc). J e ś l i gracz z a t r z y m a ł się na p o l u oznaczonym k r z y ż e m l u b s w a s t y k ą , a s t a ł t a m j u ż pionek innego gracza, to p i e r w s z y gracz nie m i a ł p r a w a cofnąć drugiego do p u n k t u w y j ś c i a , co u c z y n i ł b y na k a ż d y m i n n y m p o l u . N a t y m p o l u m o ż n a b y ł o z a t r z y m a ć się i nie w y ­ k o n y w a ć ż a d n y c h r u c h ó w c z e k a j ą c aż p r z e c i w n i k oddali się, a sytuacja b ę d z i e korzystniejsza. Gracz c z e k a j ą c y na dogodny dla siebie m o m e n t w y k o n y w a ł r z u t y , ale nie p r z e s u w a ł p i o n k a g r o m a d z ą c p u n k t y w zapasifc. Miejsca niebezpieczne dla g r a j ą c y c h oznaczano c z a r n y m k ó ł e c z k i e m (zwano je tiig, t j . w i ę z i e n i e , miejsce niebezpieczne, sytuacja bez w y j ś c i a ) albo k i l k o m a u k o ś n y m i kreseczkami (tuszaa, t j . p ę t a ) . Gracz, k t ó r y s t a n ą ł na miejscu t a k oznaczonym m u s i a ł z a k o ń c z y ć g r ę l u b z a l e ż n i e od cofał się do p u n k t u w y j ś c i a i z a c z y n a ł j ą od p o c z ą t k u . W y ­ g r y w a ł t e n k t o p i e r w s z y d o s z e d ł do p u n k t u w y j ś c i a po o b e j ś c i u całego obwodu krzyża. K a ż d y z graczy d y s p o n o w a ł 1 p i o n k i e m z w a n y m buchaar, t j . l i c h y gatunek s k ó r y . W grze z e s p o ł o w e j jeden pionek n a l e ż a ł do całej g r u p y . Przed r o z p o c z ę c i e m g r y wszystkie p i o n k i ustawiano na p o l u ś r o d k o w y m , z w a n y m j u r t ą (ger). K a ż d y z graczy r z u c a ł 6 m u s z l a m i k a u r i , z w a n y m i jawuu l u b buuwal. Muszle te o b t ł u k i w a n o , aby o b n a ż y ć i c h czarny ś r o ­ dek. W t e n s p o s ó b jedna część m u s z l i b y ł a b i a ł a , a druga czarna, co m i a ł o istotne znaczenie dla g r y . J e ż e l i grano g r u p a m i , to i c h c z ł o n k o w i e rzucali muszle pojedynczo w p o s z c z e g ó l n y c h k o l e j k a c h . Rzut n a z y w a ł się gadzar (ziemia). G r ę r o z p o c z y n a ł gracz, k t ó r y w y r z u c i ł 5 m u s z l i b i a ł y c h i 1 c z a r n ą . P r z e s u w a ł on j e d n o c z e ś n i e s w ó j pionek na planszy o 25 l u b — według innych informacji o 26 p ó l , jeżeli r z u t w y p a d ł w t r a k c i e g r y . U k ł a d t e n n a z y w a ł się badżij. Prawo r o z p o c z ę c i a g r y i przesuwania p i o n ­ ka o 11 p ó l do przodu m i a ł t e ż gracz, k t ó r y w y r z u c i ł 5 m u s z l i czarnych i 1 b i a ł ą ( u k ł a d z w a n y dans). U k ł a d 6 b i a ł y c h (peer albo paara) d a w a ł m o ż l i w o ś ć p o s u n i ę c i a się o 12 p ó l ; 6 czarnych (paar albo czag) o 6 pól, 4 b i a ł e i 2 czarne (cagaan boi) p o z w a l a ł y p o s u n ą ć się o 4 pola, 3 b i a ł e muszle i 3 czarne (cztid) o 3 pola 2 b i a ł e i 4 czarne (chonchoj) o 2 pola. W y r z u c e n i e badżij i dans d a w a ł o ponadto p r a w o do dodatkowego r z u t u Poruszano si^ ze s ł o ń c e m " . W l i t e r a t u r z e s p o t y k a m y rozmaite koncepcje d o t y c z ą c e s y m b o l i k i gier t y p u b a d ż i j . N i e ma t u miejsca na i c h przedstawianie. N i e k t ó r e z n i c h prezentuje Duverger ° . I n f o r m a c j e o tej grze z n a j d u j e m y t e ż u E r a s m u s a . O g ó l n i e m o ż n a p o w i e d z i e ć , że g r o m t y p u badżij przypisuje się s y m b o l i k ę k o s m i c z n ą , ponadto — z w i ą z k i z kalendarzem, p o d z i a ł a m i prze­ strzeni i t p . 1 0 1 0 1 1 0 0 1 0 1 D u v e r g e r , op. cit., s. 56, 57, 66, 217. E r a s m u s , op. cit. �I rib NOWOROCZNE G R Y MONGOLSKIE 223 Informacje, j a k i e u z y s k a ł a m podczas swoich b a d a ń , p o z w a l a j ą s ą d z i ć , że jeszcze w p o c z ą t k a c h X X w . n i e k t ó r z y p r z y n a j m n i e j M o n g o ł o w i e p r z y ­ p i s y w a l i badżij znaczenie m a g i c z n o - w r ó ż e b n e . Z w y c i ę s t w o w grze w r ó ż y ­ ło p o m y ś l n o ś ć w p r z y s z ł o ś c i ( p r a k t y k a ta b y ł a powszechna w odniesieniu do gier noworocznych, do k t ó r y c h n a l e ż a ł a t a k ż e badżij). D o b r ą w r ó ż b ę b y ł o t e ż c z ę s t e stawianie pionka na polach z n a j d u j ą c y c h się na z a k o ń ­ czeniu r a m i o n k r z y ż a (zwano je óóchdo garach, t j . wchodzenie na g ó r ę ) . J e ś l i natomiast gracz c z ę s t o z a t r z y m y w a ł się na polach z w a n y c h tug l u b tuszaa, to m ó g ł o c z e k i w a ć niedobrego losu. Z w y c i ę s t w o w grze m i a ł o nie t y l k o znaczenie, jednostkowe. G r a s ł u ż y ć b o w i e m m i a ł a t a k ż e celom o g ó l n o s p o ł e c z n y m . Jak m i m ó w i o n o , d z i ę k i z w y c i ę s t w u gracze w s y m boliczno-magiczny s p o s ó b niszczyli zło z a g r a ż a j ą c e c z ł o w i e k o w i , aby za­ pobiec jego p o w r o t o w i na z i e m i ę . T ł u m a c z y to ł ą c z e n i e g r y z kontekstem noworocznym. Jak s t w i e r d z i ł a m , w i a r a w m a g i c z n ą s k u t e c z n o ś ć g r y ł ą c z y ł a się prze­ de w s z y s t k i m z f a k t e m z w y c i ę s t w a . T y l k o w n i e w i e l k i m stopniu ł ą c z o ­ no ją z w y s t ę p o w a n i e m w grze m u s z l i k a u r i . T r a k t o w a n o je p r z y t y m przede w s z y s t k i m j a k a m u l e t y m a j ą c e p r z y n o s i ć szczęście i c h r o n i ć przed z ł e m (dla n i e k t ó r y c h m o i c h i n f o r m a t o r ó w c a ł a gra b y ł a p r ó b ą s z c z ę ś ­ c i a ) . N i e obdarzano i c h natomiast s y m b o l i k ą p ł o d n o ś c i . S y m b o l i k a ta nadawana b y ł a m u s z l o m k a u r i przez r ó ż n e l u d y świata* od c z a s ó w neoli­ t u . Muszle te u ż y w a n e b y ł y m . i n . w hinduskiej pachisi. B y ć m o ż e nada­ w a ł y one grze znaczenie magiczne ( z w i ą z e k z r e - k r e a c j ą życia, p ł o d n o ś ­ cią itp.)? 1 0 2 O b e c n o ś ć m u s z l i w grze i n f o r m u j e o j e j z w i ą z k u z s y t u a c j ą p r z e j ś ­ cia. Wskazuje t e ż na n i ą o b e c n o ś ć s k ó r y (nazwa p i o n k ó w ) . F a k t , że b y ł to l i c h y gatunek s k ó r y , nasuwa r ó w n i e ż przypuszczenie jc> z w i ą z k a c h g r y z m a g i ą . W zabiegach magicznych m a j ą c y c h na celu m . i n . zapewnienie p ł o d n o ś c i naturze M o n g o ł o w i e dość często stosowali p r z e d m i o t y nie m a ­ j ą c e ż a d n e j ' w a r t o ś c i ( w y s c h n i ę t y na s ł o ń c u k a w a ł e k drzewa, t y l n a noga martwego z w i e r z ę c i a i t p . ) . B y ć m o ż e z p o d o b n ą s y t u a c j ą s p o t y k a m y się w badżij. W I n d i a c h , K o r e i czy Chorezmie p i o n y s ł u ż ą c e do g r y t y p u badżij n o s i ł y n a z w ę k o n i . Zgodnie z s y m b o l i k ą p r z y p i s y w a n ą t e m u z w i e r z ę c i u m o ż e m y sądzić, że gra, w k t ó r e j w y s t ę p o w a ł y „ k o n i e " , b y ł a symbolicznie z w i ą z a n ą z s y t u a c j ą p r z e j ś c i a , ze S ł o ń c e m i p ł o d n o ś c i ą . 1 0 3 Zgodnie z s y m b o l i k ą r u c h u obrotowego m o ż e m y r ó w n i e ż przypusz­ czać, że gracze o b c h o d z ą c y ramiona k r z y ż a za p o ś r e d n i c t w e m p i o n ó w „ze s ł o ń c e m " w symboliczno-magiczny s p o s ó b d o k o n y w a l i a k t u posuwa­ nia biegu czasu i ś w i a t a w p r z y s z ł o ś ć . Wiadomo t e ż , że r u c h ten s ł u ż y ł magicznemu p o w i ę k s z a n i u , r o z w o j o w i , m n o ż e n i u i t p . . 1 0 4 1 0 2 Zapisałam w ajmaku centralnym w 1980 r. и» C u l i n , Games s. 75; G. P. S n i e s a r i e w , „Pacziz" (ob odnom etnograficzeskom pamiatnikie driewnich indo-choriezmijskich swiaziej), „Sowietskaja Etnografija", vol. 5: 1962, s. 83. W a s i l e w s k i , Symbolika ruchu s. 81-108. 1 0 4 �224 IWONA KABZIÑSKA-STAWARZ Bardzo w y r a ź n i e z s y t u a c j ą p r z e j ś c i a ł ą c z y ł a się gra t y p u badżij w Chorezmie. W e d ł u g Sniesariewa t r a f i ł a t a m ona w I w . p.n.e., gdy t e r y t o r i u m to z n a j d o w a ł o się w o b r ę b i e i m p e r i u m K u s z a n ó w i b y ł o p o d ­ dane s i l n y m w p ł y w o m h i n d u s k i m . Sniesariew w s w y m a r t y k u l e po­ r ó w n u j e g r ę c h o r e z m i j s k ą (pacziz l u b paczoz) i h i n d u s k ą pachisi, w s k a z u ­ j ą c na liczne z a p o ż y c z e n i a widoczne np. w nazwach d o t y c z ą c y c h poszcze­ g ó l n y c h r z u t ó w stosowanych przez m i e s z k a ń c ó w C h o r e z m u w X - X I I I w . i inne p o d o b i e ń s t w a widoczne c h o c i a ż b y w u ż y w a n i u m u s z l i k a u r i . Musz­ le te nie w y s t ę p o w a ł y raczej w A z j i Ś r o d k o w e j j a k o p r z e d m i o t g r y . W y k o r z y s t y w a n o je natomiast w charakterze o z d ó b - a m u l e t ó w i monet. W I n d i i natomiast g r y muszlami k a u r i b y ł y rozpowszechnione j u ż w I V - I I I w . p.n.e. M i e s z k a ń c y Chorezmu stosowali t a k ż e oznaczenia planszy podobne do t y c h , jakie w y s t ę p o w a ł y w h i n d u s k i e j pachisi . 1 0 5 106 Mongolska badżij w y k a z u j e w y r a ź n y z w i ą z e k genetyczny z h i n d u s k ą g r ą pachisi. Wskazuje na to z a r ó w n o f o r m a gry, jej r e g u ł y , j a k t e ż po­ d o b i e ń s t w o b r z m i e n i a n i e k t ó r y c h nazw. S ą one t e ż podobne do t y c h , jakie u ż y w a n o w Chorezmie. W ś r ó d . n a z w mongolskich w y s t ę p u j ą п р . : badżij, padż, pandżiga, podobne do pacziz i paczoz u ż y w a n y c h w Cho­ rezmie i I n d i a c h . K o l e j n e p a r y podobnych nazw t w o r z ą : dans — dast; das; paar l u b peer — bora, barach; czag — czaka, ćzcha. Z o s t a w m y jednak na b o k u r o z w a ż a n i a g e n e t y c z n o - p o r ó w n a w c z e p o z o s t a w i a j ą c je osobom bardziej k o m p e t e n t n y m i p o w r ó ć m y jeszcze do z w i ą z k ó w g r y z sytuacja­ m i p r z e j ś c i a . Wielce i n t e r e s u j ą c e są dla nas ustalenia Sniesariewa, k t ó r y t w i e r d z i , że w Chorezmie gra pacziz b y ł a z w i ą z a n a z zebraniami m ę ż ­ czyzn i m i a ł a ściśle o k r e ś l o n e m o m e n t y , k i e d y n a l e ż a ł o w n i ą g r a ć . Obo­ w i ą z y w a ł a p r z y t y m tajemnica gry. Grano po cichu, poza miastem. G r a ­ czami b y l i m ł o d z i c h ł o p c y w c h o d z ą c y do z w i ą z k u m ę ż c z y z n . Pacziz b y ł a sprawdzianem i n i c j o w a n y c h . Sniesariew opisuje w y m y ś l n e k a r y , j a k i e Stosowane b y ł y wobec t y c h , k t ó r z y nie m o g l i się p o c h w a l i ć u m i e j ę t n o ś ­ cią g r y . W s k a z u j ą one na t r a k t o w a n i e n i e s z c z ę s n e g o gracza j a k o osoby n i e p e ł n o w a r t o ś c i o w e j , niegodnej miana c z ł o w i e k a , k t ó r a nie p r z e s z ł a g r a ­ nicy m i ę d z y m ł o d z i e ń c z o ś c i ą i d o j r z a ł o ś c i ą i p o z o s t a ł a po t a m t e j s t r o ­ nie". P r z y p o m n i j m y t u legendy mongolskie w s k a z u j ą c e na. to że sj3raw dzianem m ę s k o ś c i m ł o d z i e ń c a m o ° ł y b y ć i inne g r y przede w s z y s t k i m szachy _ Czy M o n g o ł o w i e ł ą c z y l i badżij z j a k i m ś i n n y m k o n t e k s t e m czasowo- o b r z ę d o w y m poza n o w o r o c z n y m , nie w i e m y . G d y b y ś m y chcieli iść t r o ­ p e m Sniesariewa i ł ą c z y ć g r ę z i n i c j a c j ą , m u s i e l i b y ś m y n a j p i e r w zająć się samym zagadnieniem i n i c j a c j i , k t ó r a jest na razie t a j e m n i c ą dla bada­ czy M o n g o l i i . Ź r ó d ł a d o t y c z ą c e z a c h o w a ń l u d y c z n y c h M o n g o ł ó w nie po­ z w a l a j ą n a m t a k ż e s i ę g a ć zbyt daleko w p r z e s z ł o ś ć . M u s i m y w i ę c po™ Sniesariew, '••Sniesariew, op. cit., s. 91. op. cit., s. 89-91. �NOWOROCZNE G R Y MONGOLSKIE 225 p r z e s t a ć na f a k t a c h i z a d o w o l i ć się stwierdzeniem, że jeszcze w p o c z ą t ­ kach X X w . badżij b y ł a g r ą n o w o r o c z n ą . O konsekwencjach takiego z w i ą z k u w n i o s k u j e m y częściowo na podstawie m a t e r i a ł ó w t e r e n o w y c h , część z a ś d o m y s ł ó w pozostawiamy w sferze hipotez. 2. „SZAMBALYN SZOO" M o t y w w ę d r ó w k i , j a k i w y s t ę p o w a ł w badżij, znajdujemy t e ż w grze zwanej przez M o n g o ł ó w szambalyn szoo (rajska kostka). Przez w s p ó ł ­ czesnych n a m M o n g o ł ó w gra ta z o s t a ł a n i e m a l c a ł k o w i c i e zapomniana. Nieliczne w y p o w i e d z i m o i c h i n f o r m a t o r ó w p o z w a l a j ą jednak s t w i e r d z i ć jej w y s t ę p o w a n i e jeszcze w p o c z ą t k a c h X X w . na terenie M o n g o l i i . T r u d n o jednak m ó w i ć o j e j p o p u l a r n o ś c i w t y m okresie. W i ę k s z o ś ć m o ­ ich i n f o r m a t o r ó w nie z n a ł a tej g r y nawet ze s ł y s z e n i a , a c i , k t ó r y m nazwa nie b y ł a obca, nie p o t r a f i l i na ogół o d t w o r z y ć j e j r e g u ł ani t e ż o p i s a ć planszy. W i e m t y l k o ogólnie, że plansza ta w y o b r a ż a ł a d r o g ę do r a j u . Podobnie j a k na planszy s ł u ż ą c e j do g r y badżij, z n a j d o w a ł y się t u m i e j ­ sca niebezpieczne i przeszkody oraz miejsca odpoczynku (przede wszyst­ k i m klasztory). W l i t e r a t u r z e mongolistycznej nie z n a l a z ł a m i n f o r m a c j i o szambalyn szoo. W s p o m i n a j ą o n i e j natomiast ź r ó d ł a d o t y c z ą c e T y b e t u , gdzie gra zwana sa-lam-Nam-sha (droga ziemia—niebo) b y ł a u l u b i o n ą r o z r y w k ą . Grano k o ś ć m i na odpowiednio o z n a k o w a n y m arkuszu r e p r e z e n t u j ą c y m u n i v e r s u m , kosmos. N a diagramie zaznaczone b y ł y miejsca szczęśliwe i n i e s z c z ę ś l i w e , j a k na kole ż y c i a w ś w i ę t e j stolicy Lhasie, i takie m i ­ tologiczne miejsce, j a k Sham-bha-la, mieszkanie Rigs-ldana, k t ó r y b y ł k l u c z n i k i e m w p r o w a d z a j ą c y m do z ł o t e g o w i e k u , ś w i a t o w e g o d o m i n i u m . Gracze r z u c a l i kolejno d r e w n i a n ą k o s t k ą . N a k a ż d e j z 6 stron k o s t k i na­ pisane b y ł y sylaby ś w i ę t e j m o d l i t w y lamajskiej om-ma-ni-pad-me-hum. Gracz p o s u w a ł się zgodnie z sylabami w s k a z a n y m i przez r z u c o n ą k o s t k ę i albo w s p i n a ł się do nieba, albo s p a d a ł do p i e k ł a , albo b ł ą d z i ł m i ę d z y t y m i d w o m a ś w i a t a m i . Znaczenie p o s z c z e g ó l n y c h sylab b y ł o n a s t ę p u j ą ­ ce: om — obszar z a m i e s z k a ł y przez b o g ó w , ma — obszar t y t a n ó w , ni — obszar z a m i e s z k a ł y przez l u d z i , pad — obszar z w i e r z ą t , me — strefa d u c h ó w kusicieli i hum — p i e k ł o . 1 0 7 1 0 8 1 0 7 ! Zanotowałam je u kilku mieszkańców Ułan Bator w 1980 r. B e l l , op. cit., s. 269; H u m m e l , B r e w s t e r , op. cit., s. 8-9, 22. Formule tej przypisywane jest także znaczenie magiczne. Jej wypowiadanie ma m. in. uchronić świat przed rzeczywistym końcem: A. G o v i n d a, Foundation of Tibetan mysticism, Nowy York 1960, s. 19. W indyjskim tantryźmie padma była symbolem organów kobiecych, mani zaś symbolicznym przedstawieniem organów męskich. Pierwotny sens wspomnianej formuły (mantry) polegał na jej magicznym związku т. kreacją życia; D. C z a t t o p a d c h j a j a , Lokajata Darszana. Istorija indijskogo matierializma, Moskwa 1961, s. .309. ; 15 — Etnografia Polska \ 28/2 1 0 8 I I f i I �1 226 IWONA KABZIÑSKA-STAWARZ M o n g o ł o w i e p r z e j ę l i z T y b e t u nie t y l k o r e g u ł y g r y , lecz t a k ż e k o n ­ c e p c j ę r a j u , zwanego przez n i c h szambala (tybet. bDe—'bjung). Laraow i e t y b e t a ń s c y , podobnie j a k mongolscy i buriaccy, c z ę s t o opowiadali p o d r ó ż n i k o m o s w y c h w ę d r ó w k a c h do r a j u , o p i s y w a l i o w ą k r a i n ę wiecz­ nego szczęścia. W X V I I I w . Panczenlama I I I n a p i s a ł n a w e t p r z e w o d n i k w p o d r ó ż y po szambali (tybet. Sza'm-bha-la'i-lam-jig) . T a k ż e przeor t y b e t a ń s k i e g o klasztoru W u t aj-szan opisał drobiazgowo s w ą w y p r a w ę do tej k r a i n y w k s i ą ż c e Piękna droga do szam-bha-li . Lamowie mon­ golscy w s k a z y w a l i t a k ż e p e w n ą liczbę t a j e m n y c h miejsc z w i ą z a n y c h z r a ­ jem, k t ó r e m i a ł y z n a j d o w a ć się m i ę d z y Changajem a Gobi . 109 n o m Na podstawie nielicznych w y p o w i e d z i osób, k t ó r e p a m i ę t a ł y c h o ć b y z n a z w y szambalyn szoo, m o ż e m y s t w i e r d z i ć , że grze tej, podobnie j a k badżij, p r z y p i s y w a n o sens magiczny i że na podstawie j e j w y n i k ó w w r ó ­ żono o pomyślności grających. K t o często w y g r y w a ł mógł spodziewać się szczęścia, a t a k ż e d ł u g o w i e c z n o ś c i . N i e z b y t p o m y ś l n y zaś m i a ł b y ć los tego, k t o c z ę s t o t r a f i a ł na przeszkody. K o b i e t a c i ę ż a r n a , k t ó r a w y g r a ł a w szambalyn szoo, m o g ł a się s p o d z i e w a ć lekkiego porodu, jeśli z a ś spo­ t y k a ł y j ą liczne przeszkody — p o r ó d m i a ł b y ć t r u d n y . Czy p o r ó d , o k t ó ­ r y m t u mowa, m o ż n a r o z p a t r y w a ć symbolicznie jako narodziny ż y c i a w ogóle, akt r e - k r e a c j i d o k o n u j ą c e j się w okresie noworocznym? K o n c e p c j ę w ę d r ó w k i do r a j u p o w t a r z a ł a t e ż gra z r ę c z n o ś c i o w a zwana w M o n g o l i i szambalyn tülchüür (rajski klucz), szambalyn ons (mecha­ n i z m raju), mongol tülchüür (mongolski klucz). Znane t e ż b y ł y inne naz­ w y . W p o c z ą t k a c h X X w . gra ta w y s t ę p o w a ł a przede w s z y s t k i m u O j r a t ó w . Nie n a l e ż a ł a jednak do p o p u l a r n y c h . G r a l i w n i ą t e ż c h ł o p c y w U r dze. W i ę k s z o ś ć moich c h a ł c h a s k i c h i n f o r m a t o r ó w nie z n a ł a jej jednak n a w e t ze s ł y s z e n i a . Szambalyn tülchüür to 9 ż e l a z n y c h p i e r ś c i e n i , h a c z y k ó w l u b p r ę t ó w misternie splecionych ze s o b ą . G r a j ą c y kolejno r o z d z i e l a ł p o s z c z e g ó l n e części „ k l u c z a " u w a ż a j ą c , b y i c h nie s p l ą t a ć . Z w y c i ę ż a ł ten, k t o najszyb­ ciej r o z ł ą c z y ł wszystkie części. G d y z w y c i ę z c a z d e j m o w a ł ostatni p i e r ś ­ cień w y g ł a s z a ł o d p o w i e d n i ą f o r m u ł k ę . M ó w i ł np. tak: ~Nar sümbeer naadlaa linas otlochód ogloo llene chaany üüdendlerch dzorgoor osloolfErleg chaany üüdendi'juugaan cheldż ognool/Torguud chaany üüdend/toglodż naadagt oslobIToVt chaany üüdendljuuchnal cheldż chürechew (tzn. g r a ł e m w nar sümbee i p o s z e d ł e m , g d y j u ż b y ł e m stary, i s t a n ą ł e m swobodny przed d r z w i a m i Pana, co ja p o t e m p o w i e m u w r ó t E r l i k cha1 1 2 1 0 9 G o d z i ń s k i , W kręgu..., s. 151. M. R e r i с h, Ałtaj — Himalaje, Warszawa 1980, s. 86. Tamże. Formułę tę zapisałam od Dzachczinki urodzonej w ajmaku kobdoskim, od wielu lat mieszkającej w Ułan Bator. Nar sümbee to dzachczińska nazwa gry; ma­ teriały autorki 1980 r. O mongol tülchüür pisze też np. N. Namdżildordż, Dzugaataj bodloguud, Ułan Bator 1963, z. 3, s. 42-49. 1 1 0 111 1 1 2 �NOWOROCZNE G R Y MONGOLSKIE 227 na? Dużo g r a ł e m u chana torguckiego i t a m w y r o s ł e m , co j a p o w i e m , 113 gdy będę j u ż u chana Т о Г ? ) . . Jak m i m ó w i o n o , zdejmowanie p o s z c z e g ó l n y c h części mechanizmu oznaczało p o k o n y w a n i e kolejnej przeszkody w ż y c i u i na drodze do r a ­ ju. K t o szybko p o k o n a ł przeszkody, t e n — podobnie j a k w szambalyn szoo — m ó g ł o c z e k i w a ć , że szybko t r a f i do r a j u i b ę d z i e m u się l e k k o tyło w n a s t ę p n y m w c i e l e n i u . Grze p r z y p i s y w a n o w i ę c znaczenie m a ­ giczne. N a m d ż i l d o r d ż natomiast t r a k t u j e ją w y ł ą c z n i e jako ł a m i g ł ó w ­ kę o charakterze m a t e m a t y c z n y m . Jak m o ż n a się d o m y ś l e ć , klucz, 0 k t ó r y m m ó w i nazwa g r y , b y ł s y m b o l i c z n y m o d p o w i e d n i k i e m rajskie­ go klucza, k t ó r y m p o s ł u g i w a ł się Rig-sldan. 1 1 4 3. „CZUUCZAMAJ" Gra ta ł ą c z y z a s a d ę b l o k o w a n i a p r z e c i w n i k a i o s ł a b i a n i a jego sił przez e l i m i n a c j ę p i o n ó w z m o t y w e m w ę d r ó w k i . Informacje o n i e j z n a j ­ dują się u N a m d ż i l d o r d ż a i P o p o v e j . Do g r y s ł u ż y ł a plansza p r z y p o ­ m i n a j ą c a p i ę c i o r a m i e n n ą g w i a z d ę (pentagram). Rysowano j ą na ziemi lub piasku, czasem u ż y w a n o specjalnej deski. J e ż e l i grano na ziemi, p o ­ s ł u g i w a n o się k a m i e n i a m i , jeżeli z a ś grano na desce, w charakterze p i o ­ n ó w w y s t ę p o w a ł y astragale. L i n i e zwano odpowiednio czüü, cza, maj, buu, dal. Gracze dysponowali 9 k a m i e n i a m i l u b astragalami. N a planszy b y ł o 10 miejsc. Zadaniem graczy b y ł o takie manewrowanie p i o n a m i , b y nie z o s t a ł y one zablokowane ani zbite. Piony trzeba b y ł o p r z e s u w a ć po p r z e c i ę c i a c h l i n i i tak, aby zawsze p o z o s t a w a ł o m i ę d z y n i m i jedno wolne miejsce. G d y m i ę d z y p i o n a m i b y ł y d w a wolne pola m o ż n a b y ł o zbić pionek — j a k w grze w warcaby. Grano do m o m e n t u , g d y na planszy z n a j d o w a ł się t y l k o 1 pionek. Nazywano go czuüczamaj. Namdżildordż t ł u m a c z y t ę n a z w ę j a k o „ l e d w i e - l e d w i e , z t r u d e m " , Popova z a ś podaje, że jest ona n i e p r z e t ł u m a c z a l n a . W p o c z ą t k a c h naszego stulecia czuüczamaj nie n a l e ż a ł a do gier p o ­ p u l a r n y c h . Podczas swoich b a d a ń s p o t k a ł a m zaledwie k i l k a osób, k t ó r e z n a ł y j ą ze s ł y s z e n i a i nie o k a z y w a ł y zdziwienia na d ź w i ę k nazwy g r y 1 na moje p y t a n i a . N i e w i e l e z n i c h p a m i ę t a ł o jednak j e j r e g u ł y . W a j ­ m a k u c e n t r a l n y m s p o t k a ł a m m a ł ż e ń s t w o ponad 80-letnich s t a r u s z k ó w , k t ó r z y u d z i e l i l i m i k i l k u i s t o t n y c h i n f o r m a c j i . Pochodzili oni z a j m a k u owsnurskiego. I n f o r m a c j e podane przez n i c h r ó ż n i ł y się jednak od t y c h , 1 1 5 nš Tol' — zwierciadło. W wierzeniach lamajskich władał nim najwyższy sędzia zmarłych. Odbijały się w nim wszystkie czyny człowieka. Tybetańska księga zmar­ łych wyjaśnia, że lustro to jest własną pamięcią człowieka, która przypomina mu wszystkie uczynki dokonane za życia „tutaj"; G . P a d m a s a m b h a w a , Bardo Thodol, Oxford 1927. N a m d ż i l d o r d ż , Dzugaataj..., s. 42-48. N a m d ż i l d o r d ż , Mongolyn..., s. 4-22; P o p o v a , op. cit., s. 56. 1 1 4 1 1 6 �1 228 IWONA KABZIÑSKA-STAWARZ jakie z n a l a z ł a m w literaturze. Jak m i powiedziano, w grze uczestniczył y 2 osoby. K a ż d a z nich d y s p o n o w a ł a 2 astragalami. Astragale n a l e ż ą c e do jednego gracza k ł a d z i o n o s t r o n ą „ o w c y " k u g ó r z e , do drugiego z a ś — s t r o n ą „ k o z y " ( N a m d ż i l d o r d ż i Popova nie p o d a j ą , w j a k i s p o s ó b u k ł a ­ dano astragale na desce). U ż y w a n o t e ż kości o r ó ż n y c h barwach, np. b i a ł e j i b r ą z o w e j . G r a p o l e g a ł a na b l o k o w a n i u i z b i j a n i u p i o n ó w prze­ ciwnika. Na u w a g ę z a s ł u g u j e sama plansza. Jest ona, j a k s ą d z ę , dla M o n g o ­ łów graficznym wyrazem związku pięciu e l e m e n t ó w będących składni­ kami każdego t w o r u natury, pojęć abstrakcyjnych i t p . F i g u r ę t ę b u ­ d o w a l i m . i n . pasterze z astragali, aby w magiczny s p o s ó b z a p e w n i ć so­ bie t r w a ł o ś ć stad, c h r o n i ć i c h zdrowie i życie. B y ć m o ż e i gra czüüczamaj, w k t ó r e j w y s t ę p o w a ł a owa figura, m i a ł a n i e g d y ś znaczenie magiczne? W s p o m n i a n i i n f o r m a t o r z y w s k a z y w a l i na z w i ą z e k g r y z l u d z k i m l o ­ sem. P o r ó w n y w a l i oni w ę d r ó w k ę p i o n ó w po planszy do ż y c i a c z ł o w i e k a , w k t ó r y m b y w a j ą w z l o t y i u p a d k i (gracz t a k ż e raz z n a j d o w a ł się w g ó r nej części planszy, to z n ó w schodził w dół). Jednak, j a k m i m ó w i o n o , tak w grze j a k w ż y c i u c z ł o w i e k nie b y ł ś l e p o u z a l e ż n i o n y od losu. M ó g ł b o w i e m z w y c i ę ż a ć zło i wszelkie przeszkody d z i ę k i w ł a s n e m u u p o r o w i , sile, u m i e j ę t n o ś c i o m p o k o n y w a n i a t r u d n o ś c i , Walce z w ł a s n ą s ł a bością i t p . Tego t y p u spojrzenie p r z y p o m i n a nieco wierzenia s t a r o ż y t n y c h G r e k ó w , dla k t ó r y c h p e n t a g r a m y b y ł y w y o b r a ż e n i e m stosunku między człowiekiem a światem astralnym . И 6 W opisie czüüczamaj-zamieszczonym przez N a m d ż i l d o r d ż a zwraca u w a gę i n f o r m a c j a o z a m i e n n y m stosowaniu astragali i k a m i e n i w charakte­ rze p i o n ó w , p r z y c z y m kamienie ł ą c z o n o z z i e m i ą , astragale z a ś — z des­ k ą , drzewem. T r u d n o m i jednak p o w i e d z i e ć , czy zasady te d o t y c z y ł y w y ­ ł ą c z n i e czüüczamaj, czy t e ż b y ł y szerzej stosowane. W swoich badaniach z e t k n ę ł a m się w y ł ą c z n i e z p r a k t y k ą zamiennego u ż y w a n i a astragali i k a m i e n i w charakterze p i o n ó w , nie b y ł o ono jednak u z a l e ż n i o n e od rodzaju planszy . 1 1 7 1 1 8 L . S z u m a n , Zycie po śmierci, Gorzów Wielk., 1983, s. 214. O możliwości zastępowania astragali kamieniami i odwrotnie decydowały, być może, magiczne właściwości obu tych przedmiotów, m. in. udział w odstraszaniu i niszczeniu zła. O magicznych właściwościach astragali pisałam w I części artykułu, O magicznej roli kamienia u ludów mongolskich patrz пр.: M. N. С h a n g a ł o w, Sobranije soczinienij, Ułan Ude 1960, t. 3, s. 369; C z a n c z i b a j e w a , op. cit., s. 83-94; E . G . K a g a r o w , Mongolskije „obo" i ich etnograficzeskije paraleli, Sborník Muzieja Antropologii i Etnografii, Moskwa—Leningrad 1926, t. 6, s. 115-124; G. I . M i c h a j ł o w, Problemy folkłora mongolskich narodów, Elista 1971, s. 9; B. E . P i e t r i, Ornamient kudinskich bur jat, Sbornik Muzieja Antropologii i Etno­ grafii, Moskwa-Leningrad 1918, i. 5, s. 216; J a . S m o 1 e w a, Tri tabangutsTcich roda sielenginskich buriat. Etnograficzeskij oczerk, Trudy Troickosawsko-Kiachtinskago Otdielenija Priamurskogo Otdieła I R G O , Moskwa 1893, t. 1, nr 3, s. 120; A. I . U ł a ­ n ó w , Driewnij folklor buriat, Ułan Ude 1974, s. 5. Kamień występuje też jako 1 1 7 ' ' | • | j j I ¡ I �NOWOROCZNE G R Y M O N G O L S K I E 229 Ивона Кабзиньска-Ставаж НОВОГОДНИЕ МОНГОЛЬСКИЕ ИГРЫ. ИХ СИМВОЛИКА И СВЯЗЬ С МАГИЕЙ Резюме Это вторая часть статьи, в которой делается попытка отметить связь между играми и их временно-обрядовым контекстом. Автор рассматривает некоторые монгольские настоль­ ные игры, которые еще в начале X X века были особенно распространены в новогодний период. Основная цель автора —указатьпричины включения некоторых видов игр в праздно­ вание нового года. Связь игр с новогодним контекстом объясняется прежде всего развле­ кательным характером их функций. Одной из основных была символичнокоммуникабельная функция, которая вязалась с магической. Далее автор старается выяснить, какого рода конфликты отображали настольные игры. Какова была символика такой ситуации и сим­ волика игры, каким путем решался конфликт? Кроме того автора интересует отношение монголов к настольным играм. Основной предпосылкой автора является мнение, что игры, при помощи свойственных им средств, информируют о событиях, происходящих в определенное время в природе. Одновременно игры подтверждают верования, связанные с их контекстом. Что касается новогодних игр, то они символизируют прежде всего борьбу между жизнью и смертью, борьбу, которая характерна для переломных моментов. Сами монголы, как и современные монгольские исследователи считают, что настольные игры иллюстрируют военные собы­ тия, охоту, борьбу за доступ к воде, странствования и т. д. Однако автор утверждает, что. конфликтные ситуации, отображаемые в настольных играх, отличаются более универсаль­ ным характером ибо они выражают также борьбу между жизнью и смертью, между добром и злом, между мужским и женским началом в природе и т.п.Эта борьба представлена сим­ волически. Характер конфликта, о котором информируют монгольские настольные игры, автор определяет при помощи анализа правил игры —прежде всего анализа способа ре­ шения споров, учитывая применяемую терминологию, принципы, обозначения пешек (цвет, форма, названия), формы таблиц, вид выступающих персонажей. Притом автор обращается к общему языку символов и значений придаваемых отдельным предметам лицам яв чениям и действиям языку обязывающему в монгольской культуре. Автор ссылается также на верования и правила поведения описываемые в литературе С-вою точку зрения автор от­ стаивает на основе материалов, собранных во время пребывания в Монголии ссылаясь такэке на сравнительну JO литературу и исторические труды касающиеся генезиса отдельных Автор делит рассматриваемые игры на две группы. К первой принадлежат те игры, в которых решение конфликта наступает путем блокирования и изъятия пешек противника. Ко второй группе принадлежат игры, в которых преобладает мотив странствования. В пер­ вой группе оказались такие игры как татар, даам, буга, джирге, дйрвыльдж. Отдельно рас­ сматриваются игры, в которых предметом конфликта является вопрос доступа к воде (темеен таваг, дчрвчн бух, дчрвчн иаг, олон санаа, нее тугалъ туух и др.). Ко второй группе причи­ слены такие игры как баджий, шамбалын шоо и чуучамай. Jaron bohaterów licznych legend i eposów. Przypisuje mu się ponadto pewien udział w stworzeniu człowieka, z niego bowiem zostały stworzone ludzkie kości; C h á n ­ g a l o w, Sobranije.'.., s. 5, 0; P o t a n i n , Oczerki..., wyd. 4, s. 219. Ze związku stali (ojciec) z kamieniem otoczakiem lub krzemieniem (matka) miał także powstać ogień, od którego — w e d ł u g wierzeń Mongołów — zależy wszelka egzystencja w naturze; T. A. B i e r t a g a j e w , Kult bogini-matieri ognia u mongolskich ple•mien, „Sowietskaja Etnografija", vol. 6: 1973, в. 120-125. O magicznonsymbolicznych związkach astragali z początkiem życia pisałam w I części artykułu. Ů �230 IWONA K A B Z I N S K A - S T A W A R Z Новогодним играм монголы придавали магическое значение: на основе результатов игр определялось будущее в наступающем году, предсказывалось богатство и счастье. Од­ нако результаты игр имели значение не только для игрока и его семьи. Действия игроков имели более универсальный характер. Их действия влияли на возрождающуюся природу, крепили вновь возникающую жизнь, обогащали плодоносные силы природы, предотвра­ щали возврат зла на землю, будучи в то же время мерилом человеческих сил, умения че­ ловека бороться с превратностями судьбы. Из функций игр вытекало, в частности, положительное отношение монголов к такого рода занятиям. Об этом в значительной мере решала магическая функция, в меньшей же степени функция символично-коммуникабельная. Современные монголы не слишком хорошо ознакомлены с символичнокоммуникабельным характером настольных игр. Касаясь отношения монголов к играм, автор статьи пишет также о легендах и верованиях, связанных с ними, приводя при этом записанные его высказывания монгольских пастухов. � https://zbiory.etnologia.uw.edu.pl/files/original/bd95b094af264b54bc5eab62624ad8ec.pdf 0172059b9164b094075a2e8a6c10da5e Dublin Core The Dublin Core metadata element set is common to all Omeka records, including items, files, and collections. For more information see, http://dublincore.org/documents/dces/. Title A name given to the resource Barbarzyńca Contributor An entity responsible for making contributions to the resource Polskie Towarzystwo Ludoznawcze Rights Information about rights held in and over the resource umowa licencyjna z Wydawcą Language A language of the resource pol Type The nature or genre of the resource czasopismo nieregularne Text A resource consisting primarily of words for reading. Examples include books, letters, dissertations, poems, newspapers, articles, archives of mailing lists. Note that facsimiles or images of texts are still of the genre Text. Dublin Core The Dublin Core metadata element set is common to all Omeka records, including items, files, and collections. For more information see, http://dublincore.org/documents/dces/. Relation A related resource oai:cyfrowaetnografia.pl:publication:5697 Rights Information about rights held in and over the resource Licencja PIA Date A point or period of time associated with an event in the lifecycle of the resource 2013 Identifier An unambiguous reference to the resource within a given context oai:cyfrowaetnografia.pl:5296 Title A name given to the resource Nowy epos? krytyka kultury europejskiej w "Django" Quentina Tarantino/ Barbarzyńca 2013 nr 1(19) Description An account of the resource Barbarzyńca - pismo antropologiczne 2013 nr 1(19), s.83-98 Creator An entity primarily responsible for making the resource Łoziński, Krzysztof Language A language of the resource pol. Publisher An entity responsible for making the resource available Stowarzyszenie Antropologiczne „Archipelagi Kultury” Format The file format, physical medium, or dimensions of the resource application/pdf PDF Text Text capture metadata for PDF documents Text Nowy Krytyka kultury europejskiej i proces emancypacji bohatera w Django Quentina Tarantino FOT. MICHAŁ KOPE> �Łukasz Łoziński Ur. w 1989 roku. Antropolog i literaturoznawca, absolwent Uniwersytetu Jagiellońskiego, redaktor czasopism-„Polisemii" i „Bez Porównania", stały współpracownik portalu „Popmoderna". W latach 2012-2014 uczestniczył w badaniach terenowych dotyczących pamięci o Józefie Kurasiu „Ogniu" i jego oddziale partyzanckim. Pracował dla Muzeum Etnograficznego im. Seweryna Udzieli w Krakowie. Interesuje się przede wszystkim antropologią literatury i historyczną. Wstęp Najnowszy film Quentina Tarantino, podej­ m u j ą c y temat niewolnictwa i przemocy na tle rasowym, osiągnął n i e z w y k ł y - nawet jak na możliwości reżysera Pulp Fiction - rozgłos. Liczba b i l e t ó w sprzedanych w a m e r y k a ń s k i c h i zagra­ nicznych kinach przewyższyła sukces Bękartów wojny (2009), przynosząc 425 m i l i a r d ó w d o l a r ó w przychodu . W a ż n i e j s z a od statystyki jest jednak m n o g o ś ć a r t y k u ł ó w prasowych - aby z r o z u m i e ć towarzyszące Django emocje, warto prześledzić ważniejsze głosy w dyskusji na jego temat. 1 Znaczna część k r y t y k i uznaje ten obraz za zabawny i inteligentny, ale w ostatecznym roz­ rachunku j a ł o w y pastisz rozmaitych g a t u n k ó w kina. David Denby pisze wprawdzie o „fontan­ nach o d k u p i e ń c z o w y t r y s k u j ą c e j k r w i " , jednak Django wzbudza w n i m raczej zniesmaczenie n i ż 1 Zob. "Inglorious Basterds" Vs. "Django Unchained", http://wW.boxofficemojo.com/showdowns/chart/?!d=tarantinovs.htm, 6.05.2013. �Łukasz 84 katharsis . Polscy krytycy nie o c e n i a j ą wysoko obrazu A m e r y k i zbudowanego z klisz kulturo­ wych, ani przesadzonej, nieskłaniającej do empa­ t i i przemocy . Oczekiwania wobec kina - aby reprezentowało realia, w y r a ż a j ą c egzystencjalne prawdy - łatwo o d c z y t a ć z wypowiedzi Jakuba Sochy: 1 3 Django nie otwiera oczu ani na amerykańskie niewolnictwo, ani na to, czym wżyciu człowieka jest zemsta. Nie ma tu uciskanych mas, to raczej film o silnych jednostkach, nie ma w nim zemsty, co najwyżej napędzana przez miłość akcja ra­ tunkowa. Nawet tych kilka punktów zapalnych, które rozsadzają narracje - tych kilka scen, kiedy przemoc wchodzi w oko jak drzazga, wymyka sie konwencji: ciało rozszarpywane przez rozszalałe psy i poddawane chłoście - zostaje szybko spacyfikowane przez reżyserskie fajerwerk?. Łoziński sji reprezentuje Spike Lee - reżyser Malcolma X - k t ó r y na Tweeterze o p u b l i k o w a ł n a s t ę p u ­ jącą w y p o w i e d ź : „ A m e r y k a ń s k i e niewolnictwo nie było spaghetti westernem w stylu Sergio Leone. To był Holokaust. M o i przodkowie to niewolnicy. Porwani z A f r y k i . I będę ich czcić" . R o z w i j a j ą c tę o p i n i ę , należałoby stwierdzić, że Tarantino traktuje problem r ó w n o u p r a w n i e n i a A f r o a m e r y k a n ó w instrumentalnie, w istocie nie­ jednokrotnie ich p o n i ż a , c h o ć b y na płaszczyźnie j ę z y k o w e j , każąc swoim bohaterom - jako autor scenariusza - ponad sto razy p o w t a r z a ć słowo nigger, obecnie niemal oficjal­ nej angielszczyzny Niemniej w dniu premiery (25 erudnia 2012 r ) liczba czarnych w i d z ó w " (Pamela M c C l i n t o c k stosuje 'takie właśnie okre­ ś l e n i e ) w y n i o s ł a 42 nroc n ó ź n i e i ich u d z i a ł u t r z y m y w a ł sie na ooziomie z b l i ż o n y m do iednei trzeciej chociaż stanowią tylko 12 proc populacj S t a n ó w Zjednoczonych 6 7 8 I n n i komentatorzy t r a k t u j ą rzecz zgodnie z tradycyjnymi wzorcami odbioru, bagatelizu­ jąc elementy w y k r a c z a j ą c e poza konwencje naj­ bardziej typowe dla głównego nurtu, zwłaszcza wymiar intertekstualny - w rezultacie obraz przekazywany czytelnikowi pozostaje n i e p e ł n y . O s o b n ą g r u p ę z a b i e r a j ą c y c h głos w dysku5 2 3 4 5 D . Denby, „Django Unchained": put-on, revenge and the aesthetics oftrash, „The New Yorker" 22.01 2013, http://www.newyorker.com/online/blogs/culture/2013/01/django-unchained-reviewed-t^antinoscrap-masterpiece.html, 17.02.2013. Zob. A. Piotrowska, Bękarty westernu, „Tygodnik Po­ wszechny" 3 2013, s. 43; J. Socha, Django rozkuty, „Dwutygodnik" 100 2013, http://www.dwutygodnik. com/artykul/4274-django-rozkuty.html, 28.03.2013. Zarzuty s f o r m u ł o w a n e przez Spike'a Lee naj­ w y r a ź n i e j nie p r z e k o n u j ą przedstawicieli społecz­ ności a f r o a m e r y k a ń s k i e j , do której on sam należy. Dlaczego? B y ć może Django wychodzi naprzeciw n i e s p e ł n i o n y m nigdy dotąd oczekiwaniom - nie tylko zapewnia widzom p i e r w s z o r z ę d n ą d a w k ę rozrywki, ale t e ż w nowy s p o s ó b podejmuje 6 7 Ibid. Zob. P. French, "Django Unchained"- review, „The Obseryer" 20.01.2013 http://www.guardian.co.uk/ film/2013/jan/20/django-unchained-quentin-tarantino-review, 31.03.2013; D . Khoshaba, Django Uncha­ ined: A Film Analysu, http://ww.psychologytoday. com/blog/get-hardy/201301/djangounchainfd-film-analysis 8 05.2013. 8 "American Slavery Was Not A Sergio Leone Spaghet­ ti Western. It Was A Holocaust. My Ancestors Are Slaves. Stolen From Africa. I Will Honor Them". B. Child, „Django Unchained" wins over black audience despite Spike Lee criticism, „The Guardian" 3.01.2013, http://www.guardian.couk/film/2013/jan/03/djan: go-unchained-spike-lee, 17.02.2013. Zob. P. Bradshaw, "Django Unchained"- review, „The Guardian" 18.01.2013, http://www.guardian.co.uk/ film/2013/jan/17/django-unchained-rtview, 30.03. 2013; D . Denby, op. cl Zob. P. McClintock, African Americans Tum Out in Force for ąuentin Tarantinos "Django Unchained", „The Hollywood Reporter" 1.02.2013, http://www. hollywoodreporter.com/news/quentin-tarantinos-django-unchdned-african-407582, 17.02.2013. BARBARZYŃCA 1 ( 1 9 ) PD13 �Nowy epos 85 d r a ż l i w y temat. Kwestia praw człowieka i oby­ watela z p e w n o ś c i ą n a l e ż y do n a j w a ż n i e j s z y c h dla szeroko rozumianej k u l t u r y A m e r y k i Pół­ nocnej, skoro stała się p r z y c z y n ą najkrwawszej wojny, do jakiej doszło na t y m kontynencie. Nie ulega w ą t p l i w o ś c i , że ani wygrana U n i i nad Konfederacją, ani zniesienie segregacji rasowej na mocy a k t ó w prawnych z lat 1964 i 1965 nie oznaczały z a k o ń c z e n i a dyskryminacji Afroamer y k a n ó w . W I I połowie X X w. problem stosun­ k ó w m i ę d z y l u d n o ś c i ą o korzeniach europej­ skich a potomkami n i e w o l n i k ó w był w Stanach Zjednoczonych przedmiotem o ż y w i o n e j debaty o d b y w a j ą c e j się r ó w n o l e g l e z rozwojem s t u d i ó w postkolonialnych Warto jednak zwrócić u w a g ę że zmiany w postrzeganiu Afro a m e r y k a n ó w bar' dzo widoczne w tekstach akademickich, jeszcze na p o c z ą t k u X X I w z n a j d o w a ł y stosunkowo ograniczone odzwierciedlenie w sztuce filmowej. 9 10 M ó w i się często o początku lat 60. jako 0 przełomie w kinematografii S t a n ó w Zjednoczo­ nych, kiedy Sidney Poitier zyskał uznanie, grając b o h a t e r ó w „górujących nad B i a ł y m i i n t e l i g e n c j ą 1 u r o d ą " . Rzeczywiście, w y r ó ż n i a j ą c y się aktor otrzymał wówczas Oscara za najlepszą rolę pierw­ szoplanową, trzeba jednak zaznaczyć, że kolejnym Afroamerykaninem uhonorowanym tą n a g r o d ą był Denzel Washington - w 2001 r. Jak z a u w a ż a Peter Bradshaw, „ n i e w o l n i c t w o to temat, na k t ó r y współczesne Hollywood tradycyjnie reaguje zdenerwowaniem oraz p o w ś c i ą g l i w o ś c i ą bliską zmowie milczenia - oprócz, rzecz jasna, w y r a ź n i e 11 9 10 11 przedstawionego kontekstu abolicji" . N a t y m tle Django wydaje się o tyle odważny, że zawiera liczne sceny bezpośrednio odnoszące się do okru­ c i e ń s t w a wobec osób pochodzenia a f r y k a ń s k i e g o , a jedna z nich jest g ł ó w n y m bohaterem. 12 Akcja filmu ma miejsce w p o ł u d n i o w e j części S t a n ó w Zjednoczonych, na krótko przed w o j n ą secesyjną. Django (Jamie Foxx) zostaje odku­ piony o d w ę d r u j ą c y c h handlarzy przez łowcę nagród Kinga Schultza (Christoph Waltz), ponie­ w a ż potrafi rozpoznać trzech ściganych listem goń­ czym nadzorców niewolników. T y t u ł o w y bohater, powodowany chęcią rewanżu, okazuje się bardzo pomocny. Schultz proponuje m u dalszą współ¬ pracę i odtąd we d w ó j k ę dostarczają wymiarowi sprawiedliwości przestępców, częściej martwych niż żywych. Zdobyte pieniądze Django postanawia przeznaczyć na wykup żony (Kerry Washington) a jego towarzysz ma pomóc: w jej odnalezieniu. ' F a b u ł a łączy elementy typowe dla filmów przygodowych i spaghetti w e s t e r n ó w , m o ż n a się w i ę c s p o d z i e w a ć o p o w i e ś c i u k s z t a ł t o w a n e j w oparciu o dobrze znane konwencje, służą­ cej przede wszystkim rozrywce. Tarantino sto­ suje jednak m e t o d ę t w ó r c z ą z b l i ż o n ą do tej, k t ó r ą Umberto Eco nazwał „ p o d w ó j n y m kodo­ waniem" . Imię róży czy Wahadło Foucaulta nie 13 12 Zob. W. Osiatyński, Korzenie „Korzeni". Dzieje Murzynów w Stanach Zjednoczonych, Iskry, Warszawa 1981,s.248. Zob. M.P. Markowski, Postkolonializm, [w:] A. Bu­ rzyńska, M.P. Markowski (red.), Teorie literatury XX wieku. Podręcznik, Znak, Kraków 2009, s. 549-565. R Kletowski, Afroamerykańskie kino, [w:] T. Lubelski (red.), Encyklopedia kina, Biały Kruk, Kraków 2003, s. 15-16. 1 (19) P019 BARBARZYŃCA "Slavery is a subject on which modern Hollywood is traditionally nervous, a reticence amounting almost to a conspiracy of silence - except, of course, in the explicit context of abolition". R Bradshaw, op. cit. Zob. L. Bunch, What "Diango Unchained" Got Wrong, http://blogs.smithsoniimag.com/aroundthemfll/2013/01/dLgo-unchained?reviewed-bylonnie-bunch-a-flawed-presentation/ 18 05 2013; I Patterson "Djamo Unchatned"- the inglorLs hi tory ofslavery the mov es The Guardian'' 12 01 2013 ln 13 t Zob. U . Eco, Ironia intertekstualna i poziomy lektury, [w:] idem, O literaturze, tłum. J. Ugniewska, A. Wa­ silewska, Wydawnictwo Literackie MUZA, Warszawa 2003, s. 198-219. �Łukasz 86 Łoziński o g r a n i c z a j ą się do kryminalnej lub sensacyjnej konwencji typowych dla antywesternu - główną opowieści w efektownej scenerii - czytelnik otrzy­ cechą n u r t u jest polemiczna postawa „wobec tra­ muje obraz fragmentu historii Europy nacecho­ dycji gatunku oraz m i t u Dzikiego Zachodu" . wany przekonaniami autora, z k t ó r y m i , o ile Za wzorcowe uznaje s i ę filmy Sama Peckin- posiada dostateczne kompetencje, m o ż e pole­ paha - Strzały 18 (1962), a zwłaszcza m i z o w a ć . Django, choć ironiczny i groteskowy, Dziką 0 w p ł y w i e tak zwanej Trylogii Dolarowej niezgodny z faktami, przedstawia interesującą 1966) Sergio Leone . O ile struktura klasycznego refleksję na temat a m e r y k a ń s k i e j kultury. N i e westernu czyni jasne rozróżnienie m i ę d z y pozy­ n a l e ż y t e ż l e k c e w a ż y ć sposobu tywnie o c e n i a n ą c y w i l i z a c j ą filmu oddziaływania bandę o zmierzchu zapewne w w i ę k s z y m stopniu n i ż p o w i e ś c i Eco 14 (1968) - choć n a l e ż y też w s p o m n i e ć (1964¬ 19 euroamerykańską, na w i d z ó w . Celem a r t y k u ł u jest po pierw­ a wszystkim t y m , co p r z y n a l e ż y do kategorii sze rekonstrukcja ś w i a t a przedstawionego przez natury, o tyle w wielu obrazach rewizjonistycz­ Tarantino, odczytanie kontekstu, w jakim funk­ nych ta opozycja została zmodyfikowana. Nie cjonuje wizja reżysera, ofciz jej m o ż l i w y c h znaczeń tylko za p o m o c ą strategii idealizacji rdzennych - zgodnie z metodami semiologii i hermeneu- m i e s z k a ń c ó w przy jednoczesnym tyki k o l o n i z a t o r ó w , k t ó r a zastąpiła popularny obraz 15 Wzorzec s t a n o w i ą teksty Rolanda Barthesa i M a r t i n a Heideggera rozważań 16 Po drugie przedmiotem czynionych w oparciu o koenitywi styczna teorie narracji iest emancypacja boha tera i iei notencialne k ó m e k w e n c i e dla widowni w krajach postkolonialnych 17 piętnowaniu dzikich p l e m i o n w a l c z ą c y c h z m a j e s t a t y c z n ą k a w a l e r i ą . Niekiedy istnienie przeciwstawnych b i e g u n ó w bywa Z3.negow3.ne jak w Dobrym, 1 brzydkim złym (1966) - trzej bohaterowie k i e r u j ą się niemal w y ł ą c z n i e chęcią zysku, ale zastoso­ wane w utworze metody podawcze nie s u g e r u j ą widzowi, że powinien ich p o t ę p i a ć . Tarantino nie Antyamerykanizm stworzył postaci radykalnie amoralnych, raczej Obraz p o ł u d n i o w e j części S t a n ó w Zjedno­ czonych wykreowany w Django n a w i ą z u j e do dwuznaczne. N a l e ż y też p o d k r e ś l i ć , że najbar­ dziej ewidentnym przedmiotem krytyki nie jest w Django cywilizacja jako całość - inaczej n i ż 14 15 16 17 Zob. U . Eco, Dopiski na marginesie „Imienia róży", [w:] idem, Imię róży, tłum. A. Szymanowski, PIW, Warszawa 1987, s. 593-623. w Wielkim Zob. R. Barthes, Mitologie, tłum. A. Dziadek, Aletheia, Warszawa 2008; P. Ricoeur, O interpretacji, tłum. J. Margański, [w:] A. Burzyńska, M.R Markowski (red.), Teorie literatury XX wieku. Antologia, Znak, Kraków 2007, s. 193-212. kich posiadaczy ziemskich . Jak z a u w a ż a Ira Zob. R. Barthes, Retoryka obrazu, tłum. Z. Kru­ szyński, „Pamiętnik Literacki" 3 1985, s. 289-302; M . Heidegger, Objaśnienia do poezji Hólderłma, tłum. S. Lisiecki KR, Warszawa 2004, s 9-199. Zob. M . Rembowska-Płuciennik, Poetyka intersubiektywności. Kognitywistyczna teoria narracji a proza XX wieku, Wydawnictwo U M K , Toruń 2012; M . Smith, Zaangażowanie widza w postać, tłum. J. Mach, [w:] J. Ostaszewski (red.), Kognitywna teoria filmu. Anto­ logia przekładów, Wydawnictwo Baran i Suszczyński, Kraków 1999, s. 210-247. cytYi małym z wilkami człowieku (1970) czy Tańczą- (1990) - ale w pierwszym rzędzie system kulturowy stworzony przez g r u p ę wiel­ 20 Berlin w ł a ś n i e oni mieli d e c y d u j ą c y w p ł y w na obyczaje oraz prawo odnoszące się do l u d n o ś c i 18 19 20 Ł. Plesnar, Western, [w:] T. Lubelski, op. cit., s. 1006¬ 1007. Dobry, zły i brzydki, reż. S. Leone, Włochy 1966; Dzika banda, reż. S. Peckinpah, USA 1962;: Strzały o zmierzchu, reż. S. Peckinpah, USA 1962; Za garść dolarów, reż. S. Leone, Hiszpania, RFN, Włochy 1964; Za kilka dolarów więcej, reż. S. Leone, Hiszpa­ nia, RFN, Włochy 1965. Tańczący z wilkami, reż. K. Costner, USA 1990; Wiel­ ki mały człowiek, reż. A. Penn, USA 1970. BARBARZYŃCA 1 (19) P019 �Nowy epos pochodzenia Nie oznacza pozostałych wzbudzający 87 afrykańskiego - wolnej i z a l e ż n e j . to jednak, że Tarantino portretuje m i e s z k a ń c ó w P o ł u d n i a w sposób sympatię. wany przez swoich n i e w o l n i k ó w W i e l k i m Tatusiem. W ten sposób autor scenariusza podkre­ śla paternalistyczny charakter kultury P o ł u d n i a , Przedstawiciele niższych warstw społecznych kreowani w Django to przede wszystkim nadzorcy n i e w o l n i k ó w - gra aktorska, charakteryzacja i zdjęcia n a w i ą z u j ą do typowych dla popularnego kina metod pokazywania b o h a t e r ó w negatyw­ nych, co w zestawieniu z ich t c h ó r z o s t w e m two­ rzy efekt komizmu. Wydaje się jednak, że duże zbliżenia na fotografowane z dołu, o ś w i e t l o n e ogniem twarze spoconych, ś m i e j ą c y c h się braci Brittle w y w o ł u j ą u w i d z ó w z u p e ł n i e p o w a ż n y dyskomfort. W ten sposób p o t ę g u j e się zjawisko n3.zy~w3.ne przez Murraya Smitha pozytywnym nastawieniem odbiorcy do wybranych postaci filmowych - w t y m wypadku są n i m i wzbudzajacy współczucie niewolnicy . Z kolei wizerunek b o h a t e r ó w neutralnych, takich jak m i e s z k a ń c y prowincjonalnego miasteczka nie różni sie od negatywnych w soosób zasadniczy M o ż n a t u m ó w i ć o stooniowaniu tych samych iakości pierwsi sa o d drugich staranniej ubrani ale niekoniecznie srhlndni natomiaJ fakt że nie Posiadacze niewolników, podobnie jak tradycyjne elity dawnego świata, od dawna ubierali swoją do­ minacje w określenia związane z rodziną, przybie­ rając pozy dobrotliwych patriarchów, aby uzasad­ nić swą władzę i podtrzymać żądania absolutnego posłuszeństwa. (...) W połowie XIX stulecia, gdy starali się odeprzeć ataki abolicjonistów, ów pater­ nalistyczny styljeszcze zyskał na znaczeniu . 21 22 zneraia sie nad niewolnikami nie rzvni z nich abolicjoniltów. N a l e ż y bowiem p o d k r e ś l i ć , że mieszczanie p o z o s t a j ą p o d p o r z ą d k o w a n i ł a d o w i stanowio­ nemu przez latyfundystów, którzy, jak twierdzi Berlin, rzeczywiście pełnili w społeczności lokal­ nej funkcję l i d e r ó w . Taką osobą jest Spencer Bennett ( D o n Johnson), elegancki m ę ż c z y z n a w b i a ł y m surducie i waniliowej kamizelce, nazy­ 23 21 22 23 Zob. I . Berlin, Pokolenia w niewoli. Historia niewólmctwa w Ameryce Północnej, tłum. D . Cieśla, PIW, Zob. M . Rembowska-Pluciennik, op. cit., s. 99-102; M . Smith, op. cit., s. 219-222. Zob. I . Berlin, op. cit., s. 186. 1 (19) P019 BARBARZYŃCA 0 której Berlin pisał w sposób n a s t ę p u j ą c y : 24 Plantator p o c z ą t k o w o odnosi się wrogo do p r z y b y w a j ą c y c h na jego p o s i a d ł o ś ć Schultza 1 Django - zmienia nastawienie, słysząc o m o ż ­ l i w o ś c i zarobku. Tarantino, c z y n i ą c bohatera s k ł o n n y m do rezygnacji z ostro f o r m u ł o w a ­ nych p r z e k o n a ń , uwydatnia odległość postawy plantatora od ethosu rycerskiego, k t ó r y stanowi p u n k t odniesienia dla wielu r a s i s t ó w amery­ k a ń s k i c h . D z i ę k i temu zabiegowi scenarzysta i reżyser usprawiedliwia zastosowanie p o d s t ę p u przez d w ó c h p r o t a g o n i s t ó w - przyjechali nie po to, by d o k o n a ć transakcji - chcą zabić braci Brittle, p r a c u j ą c y c h w posiadłości Bennetta prze¬ stępców. Autor filmu poprzez ukształtowanie dal­ szej części sceny zadbał by poza oportunizmem plantatora, w y k a z a ć sprzeczność w obrębie jego ś w i a t o p o g l ą d u . Kiedy Bennett t ł u m a c z y służącej, żeby t r a k t o w a ł a Django inaczej n i ż wszystkich 25 c z a r n u c h ó w dookoła" ale też nie tak jak gdyby był biały" k a r k o ł o m n o ś ć konstrukcji na której oparto ład' społeczny P o ł u d n i a staje śie trudna do przeoczenia. ' ™ " *' ' Zob. Confederate White Kmghts, http://confederateI b t d 1 9 2 2 5 l ence-files/groups/knights-of-the-ku-klux-klan, 9 01.2014; M Ossowska Ethos rycerski i jego odmiany, PWN, Warszawa 2000. ig �Łukasz 88 Jednak przedstawieni przez Tarantino nad­ zorcy n i e w o l n i k ó w z n a j d u j ą dla swojej suprema­ cji wiele u z a s a d n i e ń - jednym z nich jest chrze­ ścijaństwo. Brodaty i otyły John Brittle, w jednej ręce t r z y m a j ą c y Biblię, a w drugiej bat, recytuje fragment Księgi Rodzaju: „wszelkie zaś zwierzę na ziemi i wszelkie ptactwo podniebne niechaj się was boi i l ę k a " . Plantacja b a w e ł n y ma f u n k c j o n o w a ć w oparciu o zalecenia Pisma Ś w i ę t e g o . Rzeczy­ wiście, położona na rozległej, płaskiej przestrzeni, pełna k w i a t ó w i egzotycznych drzew posiadłość nosi cechy w y o b r a ż e ń o ziemskim raju znaczący" wydaje sie t e ż biały strój latyfundysty fotogra­ fowanego w intensywnym ś w i e t l e Tarantino k o n t r a s t u j ą c ten obraz ze z b l i ż e n i a m i na twarz p r z e r a ż o n e j niewolnicy, wydaje s i ę przestrze gać przed nostalgia za idealizowana przeszłością P o ł u d n i a Utrwalona c h o ć b y w Przeminęło z wia trem (1939) narracje o idyllicznych plantacjach snrzed woirw seceslinei zastenuie widowiskowa zemsta Diango strzela w kartę wvieta z Biblii która Tohn Brittle nosił nrzvnieta do koszuli na w y s o k o ś c i serca z* braci insze ściokrotnie rani drugiego Trzeci ginie, n * uchłoszcze r7 7 sciokrotnie rani^ c i*e Ir k aić przez pole uprawne. Ubraz poplamionej Krwią bawemy m o ż e byc oceniany jako nadmierne nacechowa­ nie semantyczne sceny. Warto jednak zwrocie u w a g ę na konflikt m i ę d z y obrazem z b l i ż o n y m do estetyki postimpresjonistycznej a jego symbolicz­ nym znaczeniem p o d k r e ś l a j ą c y kreowaną przez larantino wizję plantacji jako miejsca, w k t ó r y m p i ę k n o przyrody jest rezultatem cierpienia l u d nosci zależnej. 26 27 Łoziński w scenie przedstawiającej zamaskowanych jeźdź­ ców z pochodniami, k t ó r z y p r ó b u j ą się zemścić na Schultzu i Django. To o d w o ł a n i e do działal­ ności K u Klux Klanu, organizacji utworzonej w latach 1866-1867 przez z w o l e n n i k ó w Konfe­ deracji, w celu podtrzymania uprzywilejowanej pozycji p r o t e s t a n t ó w europejskiego pochodzenia. Retoryka, k t ó r ą się p o s ł u g i w a l i , podobnie jak stroje z k r z y ż e m na w y s o k o ś c i piersi n a w i ą z y w a ł y do tradycji z a k o n ó w rycerskich. Obraz wykreowciny przez Tarantino nie wiele w s p ó l n e g o z Narodzinami narodu (1915), z a w i e r a j ą c y m i pełne patosu sceny odsieczy K u Klux Klanu dla zaatakowanej przez byłych n i e w o l n i k ó w rodziny p l a n t a t o r ó w . Kłótnia o to, czy jeźdźcy w czasie napadu Schultza i Django muszą m i e ć gło wach niewygodne worki skutkuje kompromita cia wizerunku g a l o p u j ą c y c h mścicieli Raz Jeszcze należy zwrócić u w a g ę na d e c y d u j ą c a role latyfun d v s t v - dowodzącego gruna meżczvzn watniacvch o celowości wydarzenia, w k t ó r y m uczestniczą. 29 28 Instrumentalne wykorzystywanie religii przez a m e r y k a ń s k i c h r a s i s t ó w zostało o ś m i e s z o n e 26 2 7 28 Biblia Tysiąclecia, Rdz 9,2. Pallotinum, Poznań 2002, wyd. V, Zob. J . M . Faragher, R.V. Hine, Pogranicza. Historia amerykańskiego Zachodu, tłum. T. Tesznar, WUJ, Kra­ ków 2011, s. 6. Przeminęło z wiatrem, reż. V. Fleming, USA 1939. Jeżeli autorowi scenariusza m o ż n a z a r z u c i ć szowinizm w stosunku do jakiejkolwiek grupy s p o ł e c z n e j , d o t y c z y ł o b y to g ł ó w n i e postawy wobec l u d n o ś c i o korzeniach europejskich. Nie­ mal wszystkie wykreowane w filmie postaci tego typu okazują się niezdolne do przejęcia inicjatywy w konflikcie z Schultzem i Django. W y r a ź n a jest t e ż d o k o n u j ą c a się w przedstawionej przez Tarantino Ameryce karykaturyzacja europejskiej kultury. Najlepszy przykład to posiadłości Candie (Leonardo DiCaprio), k t ó r y u w a ż a się za frankofila i żąda, aby go t y t u ł o w a n o monsieur, choć j ę z y k francuski jest m u całkowicie obcy. Część miejskiej w i l l i bogacza została przezna­ czona na u r z ą d z o n y w estetyce przepychu d o m rozrywek dla z a m o ż n y c h mężczyzn. O ile balan sujacy na granicy kiczu w y s t r ó j - liczne kande labry empirowe meble ciężkie zasłony złote ornamenty na purpurowych tapetach - nie byłby 29 Narodziny narodu, rei. D . W Griffith, USA 1915. BARBARZYŃCA 1 (19) P019 �Nowy epos 89 w połowie X I X w. nietypowy dla Francji, o tyle sposoby s p ę d z a n i a czasu w ekskluzywnym lokalu w y d a j ą się charakterystyczne dla Nowego Ś w i a t a . Przy barze zamawia się piwo, t e ą u i l ę i egzotyczne drinki. Dziesiątki urodziwych niewolnic prze­ chadzają się po w i l l i - n i e k t ó r e pełnią funkcję służących, ubrane w stroje p r z y w o d z ą c e na myśl bieliznę erotyczną, inne są kobietami do towarzy­ stwa, ich przedmiotowy status nie podlega jednak kwestii. G ł ó w n ą atrakcją wieczoru jest mandingo - walka pozbawiona zasad, do której zmuszeni przez p a n ó w zostali dwaj niewolnicy. Umieszczona w wiejskim pałacu pana Candie marmurowa kopia słynnej rzeźby z I I I w. p.n.e. - Zapaśników - p o d k r e ś l a kontrast m i ę ­ dzy s t a r o ż y t n ą Grecją a d z i e w i ę t n a s t o w i e c z n ą A m e r y k ą . Mandingo jest b r u t a l n ą wersją tra­ dycyjnego sportu walki, k t ó r y w okresie klasycz­ nym w i ą z a n o z ideą kalokagatii, r ó w n e j dbałości o r o z w ó j duchowy, intelektualny i fizyczny . Starcia n i e w o l n i k ó w przedstawia się w Django jako b a r b a r z y ń s k i e - nawet czempioni okazują się niezdolni do stoczenia w i ę c e j n i ż k i l k u walk. 30 31 Nie ma ź r ó d e ł historycznych potwierdza­ j ą c y c h , że z ulubionej rozrywki pana Candie faktycznie korzystali a m e r y k a ń s c y plantatorzy. Mandingo to fikcja literacka, zaczerpnięta z popu­ larnej p o w i e ś c i p o d t a k i m w ł a ś n i e t y t u ł e m , napisanej przez Kylea Onstotta, który, k r y t y k u ­ jąc o k r u c i e ń s t w o wobec n i e w o l n i k ó w , stworzył b o h a t e r ó w w a l c z ą c y c h na ś m i e r ć i ż y c i e . Rzecz nieprawdziwa, ale prawdopodobna, n i e o d l e g ł a od r z e c z y w i s t o ś c i , bo walki n i e w o l n i k ó w nie były zjawiskiem rzadkim, po prostu nie m i a ł y się z zasady k o ń c z y ć ś m i e r c i ą . John D . Foster na ł a m a c h portalu „ R a c i s m Review" stwierdził, opierając się na najnowszej historiografii, że przed w o j n ą secesyjną w p o ł u d n i o w e j części S t a n ó w Zjednoczonych n o r m ą były zdarzenia znacznie brutalniejsze od tych, które przedstawia Taran­ t i n o . Dlatego wielu o d b i o r c ó w uwierzyło wizji reżysera - mandingo m o g ł o b y z powodzeniem u z u p e ł n i ć ten system k u l t u r o w y . 33 34 35 Narracja o hańbie W I I połowie X X wieku n o w o ż y t n e niewol­ nictwo umieszczano w ramach opowieści o h a ń ­ bie n a r o d ó w europejskich. W e d ł u g niej historia Zachodu prowadzi od podboju zamorskich tery­ toriów, poprzez wyzysk rdzennej l u d n o ś c i , aż do powstania s y s t e m ó w totalitarnych na Starym Kontynencie. Z a k o ń c z e n i e m tej metanarracji jest Holokaust, do którego niejednokrotnie p o r ó w nywa.no Maafa - takim terminem, tłumaczo¬ nym ze suahili jako Wielka Katastrofa, posłużyła się Marimba A n i w odniesieniu do przeszłości A f r o a m e r y k a n ó w . Tarantino podziela p o g l ą d y 36 3 3 34 32 30 31 32 Zob. / lottami (Wrestlers), http://ww.museoomero. it/main?p = collezione_sculturagreca_ilottatori&idLang=4, 13.05.2013. Zob. Ch. Miller, Submission Fighting and the Rules of Anaent Greek WrestUng, http://judoinfo.com/new/resources/downloads/doc download/157-submissionfighting-and-the-rules-"of-ancient-greek-wrestling, 13 05.2013. K. Onstott, Mandingo, Fawcett Crest, Richmond 1957. 1 (13) PD13 BARBARZYŃCA 35 3 6 Zob. D . Denby, op. cif, A. Harris, Was there really "Mandtngo Ftghting", like tn "Django Unchainedi http://www.slfte.cfm/blogs/browbeat/2012/12/24/ django unchained mandingo fighting were any slayeLeally.forcedlto.fightitml 22.0^20137 Zob. J.D. Foster, Overboardwith "Rationality": "Djan­ go Unchained" and "Mandingo Fighting", „Racism Review" 29.03.2013, http://wVw.rfcismreview.com/ blog/2013/03/29/overboard-with-rationality-djangounchained-and-mandingo-fighting/, 13.05.2013. Zob. M . Evry, "Django" Unexplained: Was Mandingo Fi­ ghting a Real ThL http://www.nextmovie.com/blog/ is-maidingo-fighting-a-real-thing/, 13.05.2013; H.L. Gates jr., Did Does Really Eat Slaves, Like in "Djan­ go"?, http://www.theroot.com/views did-dogs-reallyeat-slaves-django, 13.05.2013; A. Harris, op. dt. Zob. M . Ani, Let The Circle Be Unbroken: TheImplications ofAfrican Spirituality in the Diaspora, Nkonimfo Publications, New York 1988. �Łukasz 90 antropolożki, czemu dawał wyraz w wywiadach prasowych i telewizyjnych - wydaje się zatem, że nie ma zasadniczej różnicy między intencją autora Django a cytowanym powyżej stanowiskiem Spi­ k e ^ Lee . Eksponowane w filmie techniki pod­ porządkowania ludności odmiennej etnicznie kajdany, więzy, łańcuchy, maski, obroże - tworzą katalog wzbudzający zdumienie ze względu na cel, któremu posłużyły intelekt i rozwój kultury materialnej - o analogicznych reakcjach mówi się w kontekście Zagłady . Zwraca też podo­ bieństwo fragmentu przedstawiającego targ ludzi przeznaczonych do przymusowej pracy gdzie dokonuje się selekcji w oparciu o warunki fizyczne, do analogicznych praktyk z obozów koncentra¬ cyjnych. leszcze jedną paralelę można dostrzec kiedy tytułowy bohater tłumaczy Schultzowi' że najgroźniejszymi nadzorcami niewolników są ci którzy rekrutują sie spośród nich samych — w'ten sam snosób oceniano więźniów nełniacvch w obozach koncentracvinvch fnnkcie k a n o Orzvwiśrie nostawienie miedzv dziełami amen/ kańsldrb Afrvkanówi e n r o n e i s L h 7vdówznakn 37 Łoziński Reżyser, k t ó r y w y r ó w n y w a n i e r a c h u n k ó w uczynił osią Kill Bill (2003 i 2004), nie zastanawia się jednak, jak to m o ż l i w e , że człowiek jest zdolny u c z y n i ć o k r u c i e ń s t w o wobec grupy odmiennej etnicznie u s a n k c j o n o w a n ą prawnie normalno­ ścią. Interesuje go raczej, czemu tak wiele ofiar nie przeciwstawiło się tak niewielu oprawcom. Pan Candie podczas przyjęcia pokazuje Django i Schultzowi czaszkę starego Bena, niewolnika, k t ó r y przez p i ę ć d z i e s i ą t lat codziennie g o l i ł swojego właściciela brzytwą. Gospodarz zadaje g o ś c i o m pytanie, dlaczego obdarzony zaufaniem sługa, co dzień o b s e r w u j ą c y krzywdy, jakie spo­ t y k a ł y innych A f r o a m e r y k a n ó w , nie poderżnął p r z e ś l a d o w c y g a r d ł a . O d p o w i e d ź przedstawia frenologia - pseudonauka, k t ó r a jeszcze w X I X wieku bywała UZn3.W3.flcl Z3. p o d s t a w ę do klasy­ fikacji l u d n o ś c i odmiennej jako z w i e r z ą t . Po o d p i ł o w a n i u tylnej części czaszki gdzie w e d ł u g pana Candie z n a j d u j ą się partie m ó z g u związane z uległością, m o ż n a rzekomo z a u w a ż y ć na kości t rzv r o w k i ! jak twierdzi gospodarz, podobne wyszczerbienia u l u d n o ś c i o korzeniach europei równości pyto Dy nieuprawnione, tarantino tego skich znaiduia sie w pobliżu płatu czołowego co me czyni, sugeruje raczej, ze dwudziestowieczny warunkuje iei w y j ą t k o w a k r e a t y w n o ś ć Stawiana kryzys kuitury Zachodu ma swoją prehistorię. przez pana Cand ie teze u s a n k c j o n o w a ł iuż ustroi snołecznv teraz n a l e ż v w v k a z a ć biologiczna róż Zob. B. Nsenduluka, ąuentin Tarantino "Django" nire miedzv „ n r z v w i l e i o w a n v m i a niewolnikami Inteniew: Director Gets Upset Over "Violence", „The Christian Post" 11.01.2013, http://www.chns ianpost.com/news/quentin-tarantinodjango-interviewm naLralną °Zna bp° director-gets-upset-over-violence-link-video-88107/, 13.05.2013; Tarantino on "Django", Violence and Catharsis http'//wwwnprorg/2012/12/28/168193823/ Plantator wydaje się w i e r z y ć w nieunikniony tarantino on-django-fiolence-and-catharsis, t r y u m f cywilizacji Starego Ś w i a t a . J e d n a k ż e jedy­ 13 05 2013- Tarantino vewleicht US-Sklaverei mit Ho­ locaust Die Wek" 9 01 2013 http-//wwwwelt de/ nym prawdziwym Europejczykiem w t y m filmie kuZr/Hno/articlen jest Schultz, nieprzeciętnie inteligentny Niemiec, 38 40 39 3 7 3 8 3 9 Zob. T.W Adorno, M . Horkheimer, Dialektyka oświe­ cenia. Fragmenty filozoficzne, tłum. M . Łukaszewicz, IFiS PAN Warszawa 1994, s. 189-230; Z. Bauman, Nowoczesności Zagląda, tłum. T. Kunz, Wydawnictwo Literackie, Kraków 2009, s. 34-58. Zob. G. Knopp, Holocaust, tłum. B. Ostrowska, Świat Książki, Warszawa 2011, s. 172. 4 0 Zob. J.-J. Courtine, C. Haroche, Historia twarzy. Wyrażanie i ukrywanie emocji od XVI do początku XIX wieku, tłum T. Swoboda, słowo/obraz terytoria, Gdańsk 2007, s. 77; W. Osiatyński, Korzenie „Korzeni", op.it., s. 188-197; A. Wieczorkiewicz, Monstruarium, słowo/obraz terytoria, Gdańsk 2009! . 184-194. s BARBARZYŃCA 1 (19) P019 �Nowy epos 91 którego sposób w y s ł a w i a n i a się zawstydza inter­ l o k u t o r ó w , na ogół m ó w i ą c y c h bardzo u b o g ą angielszczyzną . To skomplikowana postać. Jej przebiegłość, brawura i cynizm n a w i ą z u j ą do cha­ rakterystycznych dla spaghetti westernu łowców głów, takich jak Bezimienny (Clint Eastwood) z Trylogii Dolarowej. Konwencjonalne cechy zostały jednak w kreacji Waltza skontrastowane z elementami stereotypu niemieckiego miesz­ czanina, k t ó r y dba o schludny w y g l ą d , zacho­ wuje wszelkie formy grzecznościowe, przestrzega przepisów pra.wa. Jeden z k r y t y k ó w z a u w a ż a , że Schultz został przedstawiony w sposób niewiary­ g o d n y - w rzeczy samej niełatwo dociec, w jakim celu ś w i e t n i e w y k s z t a ł c o n y dentysta w y j e c h a ł do S t a n ó w Zjednoczonych, ani t y m bardziej czemu został łowcą g ł ó w 41 nia, n a z w a ł a dziewczynę B r o o m h i l d ą . Opowia­ dając jeden z w a r i a n t ó w m i t u o córce Odyna, za nieposłuszeństwo umieszczonej na szczycie góry, z p i e r ś c i e n i e m ognia w o k ó ł i smokiem u pod­ nóża, zaczyna postrzegać swojego towarzysza jako Zygfryda. Ta właśnie m y ś l prowadzi do emocjo­ nalnego z a a n g a ż o w a n i a się w próbę uwolnienia B r o o m h i l d y . Postawa Schultza nie ma w sobie wiele z paternalizmu, świadczy raczej o innej cesze - dwuznacznie w a r t o ś c i o w a n y m przez pisarzy okresu burzy i na.poru egotyzmie . M o ż n a przy¬ puszczać, że zaplanowana przez niego wyprawa na. p l a n t a c j ę p a.na. Candie ma. b y ć r e k o m p e n s a t ą za nieznane widzowi rozczarowania i zaspokaja¬ j ą c y m a m b i c j ę wyzwaniem. K t ó r e m u łowca głów nie potrafi sprostać. 44 45 46 42 Pomocny może się okazać kontekst roman­ tyzmu europejskiego - Tarantino n a w i ą z u j e do tej tradycji w sposób znacznie w y r a ź n i e j s z y n i ż autorzy wielu innych westernów, bo poprzez czy­ nione wprost o d w o ł a n i a do Richarda Wagnera, Aleksandra Dumasa, Ludwiga van Beethovena. Warto zwrócić u w a g ę , że Schultz powiela ele­ menty konwencji u k s z t a ł t o w a n e j m i ę d z y i n n y m i przez George'a Byrona, k t ó r y s p o p u l a r y z o w a ł wzorzec tajemniczego buntownika, „ j e d n o s t k i o n i e p r z e c i ę t n e j i n d y w i d u a l n o ś c i , ale za.ra.zem nieszczęśliwej, skłóconej z otoczeniem i samot­ nie w a l c z ą c e j o prawda, dla i n n y c h " . Bohater posiada też cechy werteryczne jak postrzeganie rzeczywistości przez pryzmat m a r z e ń i poezji" - w i d a ć to n a j w y r a ź n i e j gdy dowiaduje sie że właścicielka ż o n y Django Niemka z pochodze43 Emancypacja M o ż e z d u m i e w a ć , że Schultz, k t ó r y wcześniej uczył Django wcielania się w role - czyli w t y m wypadku oszustwa - i p r z e k o n y w a ł , że reguły moralne należy niekiedy zawieszać dla osiągnięcia w y ż s z y c h celów, nie akceptuje niepełnego zwycię­ stwa. Zachowanie łowcy n a g r ó d przypomina roz­ terkę Oskara Schindlera p r z e d s t a w i o n ą w filmie Stevena Spielberga . Niemiecki fabrykant, po przewiezieniu swoich p r a c o w n i k ó w z Polski do Czechosłowacji, zastanawia się, i l u w i ę c e j Ż y d ó w m ó g ł b y u r a t o w a ć , gdyby nie t r w o n i ł fortuny na rozrywki. Schultzowi z kolei nie daje spokoju mysi o za.?ryzionym przez psy zawodniku TH Cl Tl" dingo, n o s z ą c y m i m i ę D ' A r t a g n a n , k t ó r y próbo¬ w a ł uciec z plantacji p a.na. Candie. Kiedy w pałacu latyfundysty krzyczy do harfiarki- Czy m o g ł a b y pani przestać grać Beethovena?r,"symbolicznie 47 4 4 41 D . Denby, op. cit.; R French, op. cit. Zob. ibid. 4 5 4 2 T. Kostkiewiczowa, Bajronizm, [w:] J. Sławiński (red.), Słownik terminów literackich, Ossolineum, Wrocław 2008, s. 54. 46 4 3 1 (19) PD13 BARBARZYŃCA 47 Eadem, Werteryzm, [w:] J. Sławiński (red.), op. cit, s. 611. R French, op. cit. M. Czarnecka, Historia literatury niemieckiej. Zarys, Ossolineum, Wrocław 2011, s. 99-103, 103-105. Lista Schindlera, reż. S. Spielberg, Polska, USA 1993. �Łukasz 92 Łoziński oddziela k u l t u r ę europejską, w k t ó r e j jest zako­ został jednak zbudowany przez E u r o p e j c z y k ó w rzeniony, od jej zdegenerowanych form. Zakrawa i ich p o t o m k ó w , a ćwierć wieku dzielące czas akcji na paradoks, że w domu posiadacza n i e w o l n i k ó w od daty wprowadzenia abolicji w Zjednoczo­ gra się kompozycje artysty jawnie p o p i e r a j ą c e g o nym Królestwie to wobec historii kolonializmu demokratyczne ideały Rewolucji Francuskiej . niewiele. Niewykluczone, że Schultz zdaje sobie 48 sprawę z klęski śródziemnomorskiej cywiliza­ Stanów cji. Wykonywane przez Waltza gesty - sprawia­ Zjednoczonych, gdzie gospodarka opiera się w ó w ­ jące w r a ż e n i e niekontrolowanych - oraz skulona czas na wyzysku l u d n o ś c i o a f r y k a ń s k i m pocho­ postawa tworzą sygnał p r z y g n ę b i e n i a i desperacji. dzeniu, historia abolicjonizmu w Europie może P o n i e w a ż Schultz jest c z ł o w i e k i e m wychowa¬ Z perspektywy p o ł u d n i o w e j części ś w i a d c z y ć o znacznie w y ż s z y m stopniu demokra­ nym na. literaturze romantycznej, określenie jego tyzacji na Starym Kontynencie n i ż w p a ń s t w i e stanu t e r m i n e m Weltschmerz — oznaczającym uznawanym za w z o r c o w ą r e p u b l i k ę nowoczesno­ poczucie ści. Rzeczywiście we Francji czy Wielkiej Brytanii wydaje się bezzasadne . Trudno w inny sposób trwale zakazano niewolnictwa znacznie w c z e ś n i e j n i ż w o d w o ł a n i u do bólu istnienia t ł u m a c z y ć , n i ż w Stanach Zjednoczonych, ta druga zresztą dlaczego j u ż po wykupieniu Broomhildy Schultz o d 1839 r. p r o w a d z i ł a stosunkowo o d w a ż n e strzela panu Candie w serce, a n a s t ę p n i e czeka na d z i a ł a n i a na arenie m i ę d z y n a r o d o w e j , ś m i e r ć z rak ochrony bogacza niwecząc wielo mające ograniczać handel ż y w y m towarem . Nowy Świat 49 bezcelowości życia i zła świata" - nie 50 m i e s i ę c z n y trud s w o i L towarzysza Na^ły zwrot akdi nozostaie 48 49 Warto wspomnieć zwłaszcza o popularnej anegdo­ cie, według której Ludwig van Beethoven zamierzał zadedykować Napoleonowi Bonapartemu /// Symfo­ nię B-dur, aby wyrazić uznanie dla zasług pierwszego konsula. Kiedy jednak ten koronował się na cesarza, kompozytor miał wydrzeć kartę tytułową rękopisu. Zob. C.T. George, The Ewka Riddle: Did Napole­ on Remain Beethoven's "Heroi", http://www.napoleon-series.org/ins/scholarship98/c_eroica.html#l, 4.03.2013. Państwo francuskie po raz pierwszy zakazało niewol­ nictwa w 1794 r., jednak w 1802 r. Napoleon Bo­ naparte anulował to prawo. Powtórnie - już na stale - abolicję ogłoszono w 1848 r. Z kolei Brytyjczycy w 1807 r. zakazali handlu niewolnikami. Całkowitą abolicję ustalił akt prawny z 1833 r., następnie, m.in. w wyniku nacisków ze strony założonej w 1839 r org^izacji Bntish and Forln Anti-Łery Society podpisywano liczne porozumienia z państwami Europy i obu Ameryk mające na celu delegalizację kupna i sprzeda^ludzi Natomiast w S t S Z,ed hla ProldaniSSSiT z£f^XSTT Lincolna 1862 Zob B Bader Mant Work' Th]^an^^a^lhteZtZ ofMti Slaver, MovenJZsinthe ItohlZTaluNinetZh S/ SL^:; ^w t t 7 JA *rv n uwidacznia Jednak różnice miedzv zroznaczon™ Furoneiczvkiem a zdeterminowanvm L t o w a ć żone i ILL sie bieAfroamerykanienem. W ostatecznym rachunku ś m i e r ć Niemca, k t ó r y w jakiejś mierze t r a k t o w a ł Django jak syna, okazuje się w a ż n y m elementem procesu emancy­ pacji byłego niewolnika - jak twierdzi recenzent „ G u a r d i a n a " , „jego dusza nigdy nie zostanie roz­ kuta, d o p ó k i [samodzielnie] nie uwolni swojej ukochanej i nie wykona straszliwej zemsty na jej p r z e ś l a d o w c y " . Najpierw jednak Schultz pozba­ 51 wia Django swojej opieki. international-social-movements/birgitta-bader-zaarabolitionism-in-the-atlantic-world-the-organizationand-interaction-of-anti-slavery-movęmęnts-in-thęęightęęnth-and-ninętęęnth-cęnturies, 4.03.2013. 1 Zob. T. Kostkiewiczowa, Weltschmerz, [w:] J. Sławiń- ( - ) , °P- -> " ^"Htssoulwmnę.rbęunchatnedunttlhęsętshtsWę s k i red clt BSaw^; r s r n 6 0 8 b l 6 0 9 e r e v e n g e BARBARZYŃCA o n h e r o p p r e s s o r -" 1 (19) P019 E �Nowy epos 93 G ł ó w n y bohater usamodzielnia s i ę stosun­ kowo szybko - w i d a ć to zwłaszcza wtedy, gdy w dostosowany do o k o l i c z n o ś c i sposób prze­ twarza fortele nauczyciela. N i e chodzi jednak wyłącznie o ćwiczenie się w przebiegłości - roz­ w ó j Django, stopniowe przejmowanie inicjatywy przez niego, odbywa się j e d n o c z e ś n i e z n a u k ą savoir-vivre'u, czytania i liczenia. Tarantino wykorzystuje tę okazję, by znowu o d n i e ś ć s i ę do k u l t u r y S t a n ó w Zjednoczonych, dla k t ó ­ rej w a ż n ą i n s t y t u c j ą są przeprowadzane w ś r ó d dzieci w wieku szkolnym zawody w literowaniu . G ł ó w n y bohater także bierze udział w konkursie - dwukrotnie t ł u m a c z y swoim r o z m ó w c o m jak się pisze jego i m i ę powtarzając: „ D jest nieme" Zjadliwa ironia reżysera i scenarzysty nie wydaje się błaha ani n i e w i n n a - należy ja w p i s a ć w nurt protestów przeciw upokarzaniu A f r o a m e r y k a n ó w poprzez zhierarchizowany system k s z t a ł c e n i a u t r w a l a j ą c y stratyfikacje społeczna. Testy I O od dekad wvkazuia znaczna różnice miedzv nimi znaczenie podejmowanych działań, aranżuje je w wyrafinowany sposób, d e m o n s t r u j ą c w y s o k ą s a m o ś w i a d o m o ś ć . Rosnące u m i e j ę t n o ś c i w i d a ć bardzo w y r a ź n i e , kiedy, przebrany w j e d w a b n ą k a m i z e l k ę pana Candie, wychodzi z c i e m n o ś c i , aby po długiej tyradzie w y m i e r z y ć sprawiedli­ w o ś ć n i e d o s z ł y m oprawcom. R ó w n i e istotnym elementem kunsztu teatralnego jest zdolność do stworzenia spójnej opowieści - to właśnie dzięki p r z e k o n u j ą c e j narracji udaje s i ę Django zbiec z transportu do owianej złą sławą kopalni. 52 osobami o europejsKicn e nroneiskirh Korzemacn, korzeniach co ca bvwa a osouami uywa wvkor7vsfvwane iako uzasadnienie rasistowskich Z k I^TJ 7 m r ' n" A b r 7 m *n r przeKonan .tymczasem równie aoprze m o ż n a wyniki Dadan rozumieć jakodowocl niepowoazenia szkolnictwa S t a n ó w Zjednoczonych . Co w a ż n e dla konstruowanej w filmie wizji człowieka, Tarantino przedstawia rozwój Django w sposób w y j ą t k o w o szeroki, przekraczając k o n ­ w e n c j ę kina akcji - w p o c z ą t k o w y c h scenach Afroamerykanin jest niezupełnie ś w i a d o m y wła­ snej siły, m ó w i niewiele, ze słabą dykcją, zaawan­ sowane słownictwo Schultza nie jest dla niego z r o z u m i a ł e . Z czasem nabiera kompetencji retora i reżysera, k t ó r y unaocznia symboliczne 55 52 53 54 55 Najważniejszym konkursem jest Scripps National SpelUngBee. Talent mówcy, n a ś l a d o w c y czy inscenizatora, podobnie jak u m i e j ę t n o ś ć rozumienia c i ą g ó w przyczynowo-skutkowych służą n a d r z ę d n e m u celowi: komunikowaniu sensu w ł a s n y c h c z y n ó w obserwatorom, czyli zdobyciu władzy. Zabicie Stephena (Samuel L . Jackson), lokaja pana Can­ die, przestaje b y ć zbrodnią, p o n i e w a ż g ł ó w n y bohater potrafi s f o r m u ł o w a ć oskarżycielską prze­ m o w ę . Dążenie do legitymizacji c z y n ó w to pod­ stawa p o l i t y k i - w teorii Michela Foucaulta rywalizację wygrywa ten, kto potrafi z a w ł a d n ą ć dyskursem . W a ż n y m kontekstem wydaje s i ę także filozofia Paula Ricoeura, w e d ł u g k t ó r e j narracja n a l e ż y do najbardziej podstawowych metod z a r ó w n o rozumienia świata, jak konstru¬ owania własnej t o ż s a m o ś c i . Jeżeli tekst m o ż n a n a z w a ć projekcja n o we Q o uniwersum różneeo od tego w k t ó r y m p r z y w y k l i ś m y żyć" to nie u m i e j ę t n o ś ć stworzenia opowieści oznacza nie m o ż n o ś ć k s z t a ł t o w a n i a rzeczywistości p o n i e w a ż czvn zostaie zawsze z a n o ś r e d n i c z o n v ńrzez svm hole" * W n ó d o b n v snosób na te kwestie zanatrv wała sie Hannah Arendt niszar żvrie bez L w v 56 57 5 •dz- ł n 56 Zob. W. Osiatyński, op. cit., s. 192. Zob. A. R. Jensen, Bios in Mental Testing, Free Press, New York 1980. Zob. Ph. French, op. cit. 1 (19) P019 BARBARZYŃCA 5 7 58 ( )j td ł n m rł dl ' " 7 M . Foucault, Porządek dyskursu. Wykład inauguracyjny wygłoszony w College de France 2 grudnia 1970, tłum. M Kozłowski, słowo/obraz terytoria, Gdańsk 2002. P. Ricoeur, Życie w poszukiwaniu opowieści, tłum. E. Wolicka, „Logos i Ethos" 2 1993, s 225-236. Ibid., s. 230, 232. �Łukasz 94 przestaje b y ć ż y c i e m ludzkim, p o n i e w a ż nie jest j u ż przeżywane wśród l u d z i " . Zebrawszy wszyst­ kie te w ą t k i , wypada stwierdzić, że Django, dzięki pomocy Schultza, nie tylko d o k o n a ł zemsty, ale przede wszystkim s t w o r z y ł w ł a s n ą t o ż s a m o ś ć , jako p e ł n o p r a w n e g o uczestnika kultury Zachodu, by ostatecznie p o t w i e r d z i ć ją w walce. 59 Zakończenie Film Tarantino, jeśli o d c z y t y w a ć go w ode­ rwaniu od kontekstu współczesnego, jako uniwer­ salną narrację o zniewoleniu i zemście, zapewne nie wyda się w y j ą t k o w y . N a tle historii kina zmiana polega na statusie, jaki zdobywa Afroamerykanin w obrębie utworu o charakterze nieod­ l e g ł y m od eposu - schemat fabularny n a w i ą z u j e przecież do jednej z nordyckich sag. Kontrasto­ wanie f r a g m e n t ó w realistycznych z groteskowymi nie musi przeszkadzać widzowi w uznaniu Django za herosa, czyli wzór postaw i obiekt p o ż ą d a n i a . Strategia łączenia pozornie niezgodnych jakości estetycznych zwłaszcza wzniosłości z komizmem należy do tradycji eposu, i g a t u n k ó w pokrewnych Z b l i ż o n e rozwiązania stosowali zarówno autorzy powieści fantasy — dość w y m i e n i ć 1 R R Tolkiena - jak pieśniarze odpowiedzialni za przekazanie eooce Disma Odysei N a l e ż y iednak o a m i e t a ć że oodstawowa definicja eoosu obeimuie rozbudo wane utworv ( ) ukazuiace dzieie iLendanwch lub msiorycziiycii hktorwznwh bohaterów L e o n e na tło wvdarzeń n r 7 e ł o m o w v r h dla danei snołerznośri narodowe,^ T T Z / W * ™ tekst w obrębie ł h V b rl kr r 7 r J n n d hn 7 n a grępoKrcn struKtur zorganizowany w poaopny sposób jaj, cnoepy tesn omteiungact, prowaazr do interesujących wniosków. Po pierwsze u t w ó r Tarantino m o ż n a w tym k o n t e k ś c i e u z n a ć za p r ó b ę ograniczenia rangi 59 60 H . Arendt, Kondycja ludzka, tłum. A. Łagodzka, Aletheia, Warszawa 2000, s. 194-195. J. Sławiński, Epos, [w:] J. Sławiński (red.), op. cit., s. 138. Łoziński wojny secesyjnej jako wydarzenia p r z e ł o m o w e g o , na rzecz okresu, k t ó r y bezpośrednio ją poprzedza. O p o w i e ś ć o herosie, zgodnie z tradycyjnymi kon­ wencjami odbioru, nobilituje bowiem moment historyczny s t a n o w i ą c y jej tło. Poprzez w y b ó r czasu akcji zasugerowano widzowi przyjęcie per­ spektywy A f r o a m e r y k a n ó w , nie l u d n o ś c i o korze­ niach europejskich, w c i ą ż pozostającej w centrum zainteresowania twórców kina. Jak podkreśla Ber­ lin, na przedwojennym p o ł u d n i u S t a n ó w Zjedno­ czonych nie przyznawano stopniowo coraz w i ę k ­ szych s w o b ó d niewolnikom, przeciwnie, okres prosperity plantacji trzciny cukrowej i b a w e ł n y w połowie X I X wieku był apogeum wyzysku może w i ę c , ze w z g l ę d u na t r a u m ę , u c h o d z i ć za. kluczowy .. Tarantino kładzie nacisk na cierpie­ nie l u d n o ś c i p o d p o r z ą d k o w a n e j nie na drama tyczne wydarzenia woienne w k t ó r y c h Afroame rykanie wzięli niewielki udział. 61 N a l e ż y też w z i ą ć pod u w a g ę tradycję kształ­ towania instytucji narodowych za p o m o c ą eposu poprzez utrwalanie „ w y z n a w a n y c h zbiorowo war­ tości" oraz „ p a m i ę c i o d o n i o s ł y c h postaciach i zdarzeniach" . A u t o r filmu, n a w i ą z u j ą c do starożytnego gatunku, manifestuje przekonanie, że istotnym s k ł a d n i k i e m tożsamości a m e r y k a ń ­ skiej jest w o l n o ś ć , oparta na przyznaniu praw obywatelskich wszystkim grupom etnicznym, wielkie narracje nie m o g ą w i ę c zostać zdominowa.ne przez w s p ó l n o t ę k o l o n i z a t o r ó w . Nawet, jeśli przyczyna, wojny 0r2a.nizuja.cej pa.mieć spo¬ łeczną S t a n ó w Zjednoczonych był stosunek do niewolnictwa. 62 63 Po trzecie i najważniejsze Tarantino u c z y n i ł herosem Afroamerykanina. Radykalna zmiana w stosunku do historii filmu polega na z ł a m a n i u 61 Zob. I . Berlin, op. cit, s. 168-170, 188. 62 J. Sławiński, ibid. 63 Zob. H . Kubiak, Rodowód narodu amerykańskiego, Wydawnictwo Literackie, Kraków 1975, s. 27. BARBARZYŃCA 1 (19) P019 �Nowy epos 95 konwencji w y w o d z ą c e j się jeszcze z klasycznych poetyk normatywnych. W e d ł u g zaleceń formu­ ł o w a n y c h m i ę d z y i n n y m i przez Horacego styl wzniosły zarezerwowany był dla utworów, k t ó ­ rych główni bohaterowie to ludzie „wysoko uro­ dzeni" . O trwałości p r z y w i ą z a n i a do tej zasady, r ó w n i e ż w Stanach Zjednoczonych I p o ł o w y X I X wieku, ś w i a d c z y m i ę d z y i n n y m i pisarstwo Jamesa F. Coopera . Wprawdzie konwencja współcze­ snego westernu nie stawia w y m o g ó w co do klaso­ wej przynależności postaci, w n i o s k u j ą c jednak po obsadzie najpopularniejszych obrazów gatunku, w c i ą ż dominuje przeświadczenie, że główną rolę powinien zagrać Angloamerykanin . 64 65 66 Z n a c z ą c y m w y j ą t k i e m są Płonące siodła (1974), głośna parodia filmów o D z i k i m Zacho­ dzie w y r e ż y s e r o w a n a przez Mela Brooksa - Cleavon Little, aktor o a f r y k a ń s k i c h korzeniach, w y s t ę p u j e w niej jako szeryf . Nieprzystawalność tej postaci do utrwalonego w westernach wizerunku stróża prawa stanowi o komizmie wielu scen. Django natomiast powiela klasyczny wzorzec bohatera - jest przebiegły, stanowczy, uparty i o d w a ż n y - m o ż n a z n i m p o r ó w n a ć chyba tylko k r e a c j ę Sidneya Poitiera z filmu Czarny kowboj (1972) . Zasadnicza różnica uwidacznia się jednak w z a k o ń c z e n i a c h obu obrazów O ile Afroamerykanów Czarnego kowboja w krytycz¬ nym momencie ratują rdzenni m i e s z k a ń c y pre rii o tvle Django w ostatniej partii filmu polega wyłącznie na sobie. 67 68 N a l e ż y też zwrócić u w a g ę na a t r a k c y j n o ś ć sek­ sualną herosa, należącą do tradycji eposu, co naj­ mniej od czasu Giłgamesza - prolog sumeryjskiej opowieści zawiera p o c h w a ł ę t y t u ł o w e g o bohatera z informacjami o jego sile, urodzie, a nawet roz­ miarach c z ł o n k a . Podkreśleniu m ę s t w a Django służą chwyty dobrze znane widzom kina akcji - monumentalizacja osiągnięta za p o m o c ą ujęć z dołu, sekwencje strzelaniny w zwolnionym tem­ pie, umieszczanie postaci na tle p ł o m i e n i i dymu. Istotniejsze są jednak sceny służące reprezenta­ cji d o ś w i a d c z e n i a przemocy. Kiedy s k r ę p o w a n y sznurami Django, całkowicie nagi, wisi głową W dół, a praca kamery eksponuje jego muskularne ciało, bez w ą t p i e n i a dla części o g l ą d a j ą c y c h staje sie ono przedmiotem p o ż ą d a n i a . Erotyczny pod­ tekst wzmacnia r ó w n i e ż witalistyczne znaczenie sceny w której Django oblewa sobie twarz w o d ą a potem galopuje na oklep. 69 W e d ł u g Murraya Smitha znaczna część odbior­ c ó w u t o ż s a m i a s i ę z bohaterem p o s i a d a j ą c y m atrakcyjne cechy . B y ć może autor scenariusza, p o d e j m u j ą c dwie zasadnicze decyzje - o zabi­ ciu Schultza i u k s z t a ł t o w a n i u postaci kobiecych jako niemal całkowicie biernych - stara się uła­ twić widzowi identyfikację z Django. Piotr Mar­ kiewicz, doktor filozofii i psycholog kliniczny, traktuje e m p a t i ę filmową jako „ p r o g r a m symula­ cyjny p o l e g a j ą c y na funkcjonalnym treningu per¬ spektyw kognitywnych i behawioralnych", k t ó r y pomaga kształcić skuteczne reakcje w k o n t e k ś c i e zdarzeń rzeczywistych , jeśli przyjmuje sie takie założenie, m o ż n a u z n a ć Django za istotną lek­ cję dla społeczności pochodzenia europejskiego w krajach postkolonialnych W e d ł u g Murraya Smitha nawet widzowie n i e s k ł o n n i do sympaty¬ zowania z g ł ó w n y m bohaterem mmoga e g o PP o d ś w i a d o ­ 70 71 6 9 64 A. Okopień-Sławińska, Teoria trzech stylów, Sławiński (red.), op.cit.,*. 580. [w:] J. Zob. R.V. Hine, J.M. Faragher, op. cit., s. 293. 7 0 66 Zob. P. French, op. cit. 71 67 Płonące siodła, reż. M . Brooks, USA 1974. 65 68 Czarny kowboj, rei. S. Poitier, USA 1972. 1 (19) P019 BARBARZYŃCA „Członek jego, powiadają, mierzy trzy łokcie". Giłgamesz. Epos starożytnego Dwurzecza, tłum. R. Stiller, PIW, Warszawa 1980, s. 39. Zob. M . Smith, op. cit., s. 230, 233. P. Markiewicz, Empatia w kognitywnej teorii filmu, [w:] H . Kardela, Z Muszyński, M . Rajewski (red.), Empatia, obrazowanie i kontekst jako kategorie kognitywiftyczne, Lublin 2012, s. 146. �Łukasz 96 mie d o k o n y w a ć m i m i k r y afektywnej, polegającej „na prawie « p e r c e p t u a l n y m » rejestrowaniu (...) u c z u ć drugiej osoby via wyrazy twarzy i gesty" . 72 Film Tarantino rzeczywiście wzbudza takie reakcje - Peter Bradshaw, brytyjski krytyk, dekla­ ruje, że odczuwa radość, widząc mściwą satysfak­ cję bohatera, „potrafiącego strzelać z bezwzględną d o k ł a d n o ś c i ą i w e r w ą " . N a t y m tle hipoteza o terapeutycznym znaczeniu Django dla potom­ k ó w n i e w o l n i k ó w wydaje się zasadna. W i k t o r Osiatyński - relacjonując badania psychologów społecznych - stwierdza, że liczne manifestacje agresji dokonywane przez A f r o a m e r y k a n ó w j u ż po ogłoszeniu ustaw z 1964 i 1965 r. były „koniecz­ 73 7 2 7 3 Łoziński nym stopniem na drodze do odzyskania równo­ wagi psychicznej i poczucia własnej w a r t o ś c i " . Film Tarantino również katalizuje negatywne emo­ cje i zaspokaja je, pozwalając odbiorcom uczest­ niczyć w zniszczeniu posiadłości plantatora, co jednocześnie jest bardziej widowiskowe i mniej niebezpieczne n i ż miejskie zamieszki z I I połowy X X wieku. Koniec świata p l a n t a t o r ó w następuje powoli. Jednak zmiana konwencji, jakiej dokonał Tarantino w obrębie najbardziej a m e r y k a ń s k i e g o ze wszystkich g a t u n k ó w kina, może m i e ć znaczący w p ł y w na społeczeństwo. T y m bardziej, że nawet krytycy o korzeniach europejskich doznają pluga­ wej przyjemności", śledząc poczynania Django . 74 75 M . Smith, op. cit., s. 235. "From any distance, on any occasion, Django can shoot with ruthless accuracy and verve, and afterwards permits himself agrin of pleasure". P. Bradshaw, op. cit. 74 7 5 W. Osiatyński, op. cit.,s. 249. D . Denby, op. cit. BARBARZYŃCA 1 (19) P019 �Nowy epos 97 A new epic? Criticism of European culture and the process of hero's emancipation in Quentin TarantWs D>mgo The main aims o f this article are, firstly, reconstruction o f the world presented by Quentin Tarantino in Django Unchained (2012) and, secondly, interpretation o f the directors vision, in relation to its context. The analysis, based on the methods o f semiology and hermeneutics, allows to interpret the film not only as a protest against the social order, which was in force in the antebellum South, but also as a critiąue o f European culture, especially Romanticism and Modernism. American slavery is presented in a way that suggests, in accordance with Marimba Anis observations, similarity to the Holocaust. Further considerations, made on the basis of cognitive theory of narrative, refer to the emancipation of the main character. Reflection on the history o f cinema leads to the conclusion that Django is probably the first mainstream western with an Afro-American protagonist who independently takes revenge on those responsible for slaves' suffering. Depiction o f the main character and other traits o f the film suggest that Tarantinos work may be understood as an epic. It means the movie can be seen as an attempt to establish a new founding story, which is an alternative to The Birth oftheNation (1915). What is more, the Journal reviews of Django indicate that recipients of European descent tend to adopt the perspective o f the Other, as they sympathize with Django who inflicts suffering and death to Anglo-Saxon-Americans. Heedless o f the postmodern conrention o f Tarantinos work, such reactions demonstrate how serious can be social impact ofthe film. FOT. MICHAŁ KOPEK 1 (19) P019 BARBARZYŃCA �98 BARBARZYŃCA 1 ( 1 9 ) PD13 � https://zbiory.etnologia.uw.edu.pl/files/original/2cefb6f720e2127916ac19391493d727.pdf f58b1c443549c2178bb7daf4d18c44bb Dublin Core The Dublin Core metadata element set is common to all Omeka records, including items, files, and collections. For more information see, http://dublincore.org/documents/dces/. Title A name given to the resource Etnografia Polska Subject The topic of the resource etnografia, etnologia Description An account of the resource czasopismo Date A point or period of time associated with an event in the lifecycle of the resource 1958- Rights Information about rights held in and over the resource Licencja PIA Format The file format, physical medium, or dimensions of the resource pdf Language A language of the resource polski Creator An entity primarily responsible for making the resource IAiE PAN ( d.IHKM PAN) Publisher An entity responsible for making the resource available IAiE PAN Text A resource consisting primarily of words for reading. Examples include books, letters, dissertations, poems, newspapers, articles, archives of mailing lists. Note that facsimiles or images of texts are still of the genre Text. Dublin Core The Dublin Core metadata element set is common to all Omeka records, including items, files, and collections. For more information see, http://dublincore.org/documents/dces/. Relation A related resource oai:cyfrowaetnografia.pl:publication:1748 Date A point or period of time associated with an event in the lifecycle of the resource 2004 Identifier An unambiguous reference to the resource within a given context oai:cyfrowaetnografia.pl:1618 Title A name given to the resource Nowy opis obyczajów / ETNOGRAFIA POLSKA 2004 t.48 Description An account of the resource ETNOGRAFIA POLSKA 2004 t.48, s.99-112 Creator An entity primarily responsible for making the resource Kowalska, Jolanta Language A language of the resource pol. Publisher An entity responsible for making the resource available Instytut Archeologii i Etnologii PAN, Instytut Historii Kultury Materialnej PAN Format The file format, physical medium, or dimensions of the resource application/pdf application/pdf PDF Text Text capture metadata for PDF documents Text „Etnografia Polska", t. XLVIII: 2004, z. PL ISSN 0071-1861 1-2 JOLANTA KOWALSKA Instytut A r c h e o l o g i i i E t n o l o g i i P A N , Warszawa NOWY OPIS OBYCZAJÓW [...] jeśli patrzeć chce się dobrze widzieć z daleka. z takiej odległości, Z jak z jakiej daleka? własną epokę, To bardzo nos Kleopatry to trzeba na nią proste: przestaje być dokładnie widoczny ( J o s é Ortega y Gasset 1982, s. 58) I Jednym z trudniejszych przedsięwzięć poznawczych podejmowanych przez etnologów jest badanie własnej kultury Łatwo tu o zbłądzenie w - pozorny prze­ cież - obiektywizm, podobnie jak o banał i uproszczenie, trudno natomiast o spojrzenie świeże, powiedzieć by można niewinne. O trudnościach decyduje czynnik, który określiłabym syndromem rozmytych linii papilarnych, niewidocz­ nych gdy zbyt blisko przysuniemy dłoń do oczu. Analogicznie, struktura i formy „naszej/mojej" kultury, przez swą bliskość, codzienny usus, stają się nazbyt oczy­ wiste, a w rezultacie niedostrzegalne. Czy istnieje możliwość zaostrzenia i wysubtelnienia naszej percepcji? Odpo­ wiedź jest na szczęście twierdząca. Szereg publikacji wydanych w ostatnich latach (por. np. Catheral 1990; Clifford, Marcus 1986; Frese 1993; Stephens 1999) dowodzi, że etnolodzy operują głębią ostrości najzupełniej prawidłowo, rejestrując i analizując zjawiska występujące niejako w zasięgu ręki, a także wtedy, gdy - podobnie jak bohater „Amatora" Krzysztofa Kieślowskiego - obiek­ tyw kamery kierują na siebie samych (zob. Hastrup 1992; Stocking 1983). Niewątpliwy przełom stanowiła propozycja Clifforda Geertza (1973, 1988), dzięki której spojrzano inaczej na pozytywistyczny wymóg bezwzględnego obiektywizmu analizy i opisu badanych zjawisk, podobnie jak na rolę samego badacza, kwalifikacje gromadzonych przezeń danych i konstruowane na ich pod­ stawie teksty (w znaczeniu nadawanym im przez semiotykę). Proces poznawczy jako gra, tekst naukowy jako tekst autorstwa badacza, relacja badacz/badany jako dynamiczny układ wzajemnych oddziaływań, wszystkie te czynniki sprawiają, że borgesowski Etnograf niezmiennie ceniąc „drogi, które trzeba przebyć", by dojść do poszukiwanej wiedzy (Borges 1977, s. 21-22), dzieli się nią, mając w pamięci lekcję jakiej blisko przed półwieczem jeden z dahomejskich infor­ matorów udzielił Melville Herskovitsovi. Zapytany, która z dwóch wersji tego samego mitu podanych mu do oceny jest prawdziwa odparł, iż obydwie, ponieważ �100 JOLANTA K O W A L S K A każdy kto powtarza mit opowiada historię prawdziwą, w postaci, w jakiej została mu ona przekazana przez bóstwo (Herskovits, Herskovits 1958, s. 18) . Tematyka mego artykułu niewiele ma wspólnego ze sferą sacrum, jeśli to a 'reburs, chciałabym natomiast - mając na uwadze wspomnianą lekcję - powie­ dzieć ten tekst dobrze. Pragnę zastanowić się w nim nad pewnym szczególnym kierunkiem zmian obserwowanych w obyczajowości polskiej po roku 1989. Do daty tej będziemy niewątpliwie często wracali, wyznacza ona bowiem nie tylko punkt zwrotny w historii, polityce i ekonomii naszego kraju, jak też innych usy­ tuowanych w Europie Środkowej, ale - przede wszystkim - początek bardzo dynamicznych zmian w kulturze. Wcześniej jednak chciałabym powiedzieć 0 początkach mego zainteresowania tym zagadnieniem. Korzystam tu między innymi z własnych notatek prowadzonych w latach 1989-1999, stąd zdarzyć się może, iż w tekście pojawi się ton nieco bardziej osobisty. 1 II Dokładnie przed piętnastu laty, w roku 1989, po raz pierwszy wyjechałam na długoterminowy staż zagraniczny za - mocno już skruszałą - „żelazną kurtynę". Szczęśliwy, dla wielu przyczyn, traf sprawił, że był to wyjazd do Hiszpanii. Wy­ jazd naukowy do obcego kraju to nie tylko biblioteki i pracownie oraz wymiana doświadczeń, ale także intensywna nauka funkcjonowania w innej kulturze, a zatem uczenie się jej kodów i struktur, wpasowywanie się w nią z własnym bagażem intelektualnym i własną soczewką; także możliwość spojrzenia na siebie z nowej perspektywy. Doświadczenie hiszpańskie było szczególne. W roku 1989 1 następnym w polskiej prasie nader chętnie porównywano sytuację Polski z tą, w jakiej Hiszpania znalazła się z chwilą śmierci generała Franco. Głosy takie pojawiały się także w prasie zachodniej. Powstawały zestawienia, prognozy, sta­ wiano nam przed oczy, do czego można dojść w ciągu zaledwie dziesięciu lat, zaczynając od sytuacji porównywalnie złej, a może nawet gorszej niż nasza. Lektura tych artykułów nie pozostała bez wpływu na mój ogląd „Nowego Świata". Mniej czy bardziej świadomie szukałam analogii, bądź - skromniej i zachowując stosowne proporcje - wskazówek, czego możemy oczekiwać w Polsce po upływie owej, równie teoretycznej, co magicznej, dekady. W moim odczuciu - prowincjuszki z „demoludów", a zarazem „etnografa w terenie" - był to zupełnie inny świat, przy czym podstawowym kryterium decydującym o róż­ nicy nie była wcale ilość dostępnych dóbr, jakkolwiek istotnie szokująca dla przybysza z Warszawy, lecz mechanizmy funkcjonowania zbiorowości, zwłasz­ cza te regulujące obieg pieniądza, i wynikające stąd zachowania społeczne. Doświadczeniami bez mała traumatycznymi okazały się konieczność odbioru stypendium w banku na podstawie czeku i nauka posługiwania się kontem ban1 C y t u j ę : „ T h e unhesitating replay was that the gods do not reveal the same things to everyone, and that each narrator was t e l l i n g « t r u e h i s t o r y » according to the w a y the v o d u n have g i v e n it to h i m " (Herskovits, Herskovits 1958, s. 18). �N O W Y OPIS O B Y C Z A J Ó W 101 kowym. Dziś może się to wydawać zabawne. Mogę przypuszczać, że dla moich gospodarzy było sprawą oczywistą, iż dorosły człowiek - skądkolwiek by nie przyjechał - wie rzeczy podstawowe. Problem w tym, że nasze katalogi spraw podstawowych różniły się nieco. Z czasem, a był to pobyt dwumiesięczny, zaczęłam patrzeć wnikliwiej. Dla obserwacji owych mniej może ważne było dostrzeżenie rozwarstwienia socjalne­ go, jakkolwiek nie sposób nie wspomnieć o kilku jego elementach, szczególnie dla mnie egzotycznych: żebrakach, w Polsce wówczas jeszcze niezbyt licznych (czy też może raczej mniej widocznych), a na południu Hiszpanii wszechobec­ nych i najoczywiściej stowarzyszonych w zgromadzenia żebracze, bezdomnych żyjących na ulicy, szokujących w treści ofertach prostytutek zamieszczanych w dziale ogłoszeń prawicowego dziennika „ABC", a sąsiadujących z podzięko­ waniami dla świętych za wysłuchane modlitwy. Najistotniejszym wszakże ele­ mentem obserwowanej i „oswajanej" przeze mnie rzeczywistości wydała mi się ostentacyjna konsumpcja. Z rzeczywistości kolejek, niedoboru i „wyrobów czekoladopodobnych" przeniosłam się bowiem, do świata normalnych mechaniz­ mów ekonomicznych, półek sklepowych pełnych towarów o zróżnicowanej jakości (a więc nie tylko dostępnych, ale też adresowanych do różnych grup klientów), inwestowania w siebie jako najlepszej lokaty i działających telefonów. Czy zatem owa „ostentacyjna konsumpcja", jako wyróżniająca cecha mych gospodarzy, nie wzięła się z nieżyczliwości mego spojrzenia na nich? Oceniając sprawę z perspektywy czasu przypuszczam, że gdybym nie była wówczas przybyszem z tego, a nie innego miejsca na ziemi mogłabym nie zwrócić uwagi na pewne formy zachowań ludzi, wśród których znalazłam się, czy może raczej nie zobaczyłabym ich w taki sposób. Pierwsze spostrzeżenie dotyczyło konsumpcji najoczywistszej - jedzenia. Każ­ da społeczność wypracowuje własne formy zachowań w trakcie posiłku, określa wśród nich wymagane, dozwolone i naganne. Kultura stołu hiszpańskiego różni się od naszej, a przez lata jej cechą najbardziej charakterystyczną był niedostatek skryty pod maską pozorów obfitości. W Hiszpanii - jaką zobaczyłam w roku 1989 - niejednokrotnie miałam okazję podziwiać małe etiudy aktorskie odgiywane pod koniec posiłku, wprost niezwykle klarowne w swej wymowie, a wyrażające prze­ syt, niezdolność spożycia choćby jednego jeszcze kęsa. Że jest to swojego rodzaju „scenariusz", przy tym głęboko zakorzeniony w tradycji, uświadomiła mi lektura Hiszpańskich czarów Michaela del Castillo (1989). Jednym z naj sugestywniej szych zawartych w niej obrazów jest opis placu Zocodover w Toledo i przechadzających się po nim, w porze wieczornego paseo, wychudzonych biedą hidalgów, każdy z wykałaczką w zębach, by dowieść obfitości spożytego posiłku. Spostrzeżenie drugie odnosiło się do konsumpcji w sensie nabywania i gro­ madzenia dóbr: prawdziwego szału zakupów. Zakupów obfitych, prawie nie­ skrępowanych (a przynajmniej takimi wydawały mi się one wówczas), zakupów będących stylem życia, sposobem spędzania czasu, formą życia rodzinnego i towarzyskiego. Mój pobyt w Hiszpanii przypadł na okres obejmujący święta Bożego Narodzenia i Nowy Rok, jeden z najkorzystniejszych dla handlowców, �102 JOLANTA K O W A L S K A zatem i obserwowane przeze mnie zachowania kupujących były niewątpliwie wyrazistsze niż te, które miałabym okazję widzieć w innej porze. W wielopiętro­ wych, wielobranżowych centrach handlowych sieci El Corte Ingles i Galenas Preciados spędzano całe godziny przedświątecznych weekendów, przebierając wśród nagromadzonych tam dóbr, robiąc przerwę na kawę czy posiłek w jed­ nym z licznych barków, po czym wracano do zajęcia, które nazwałam wówczas c e l e b r o w a n i e m m o ż l i w o ś c i . W owej wycieczce do „krainy cudów" najważniejsza była bowiem, znana już nam obecnie, przyjemność, na którą składają się: rozpatrywanie ofert, przyzwolenie na bycie kuszonym, smakowanie pozycji osoby, o której względy i uwagę (a w istocie pieniądze) zabiega się wszel­ kimi sposobami, możność odmowy/akceptacji, a wreszcie perspektywa po­ wtarzalności tego doświadczenia. W następstwie nabycia dóbr zaś - możliwość upublicznienia faktu ich posiadania. Trzecią dziedziną konsumpcji, nie od razu dostrzegalną dla przybysza z Polski, był obieg informacji szczególnego rodzaju. „Istnieje tu rodzaj czasopism - zano­ towałam w dzienniku - u nas zupełnie nieznanych, relacjonujących wydarzenia i kolportujących ploteczki z życia tzw. towarzystwa [...] Tu księżna X wizytuje ośrodek dla pań i degustuje przygotowane potrawy, ówdzie baronessa Y urządza balik dziecięcy. Tu się rozwodzą, tam bawią, gdzie indziej uświetniają. Gwiazdka telewizji tuli do serca nowo narodzone dziecię i opowiada jak odzyskała idealną figurę. Denis Rusos we wnętrzach swego domu z najnowszą żoną, a obok zdjęcie księcia Alberta Monaco z flamą, wykonane teleobiektywem, bo w reprodukcji wielkość ziarna upodabnia je do obrazu puentylistów" (Zeszyt: Hiszpania 1989). Do tejże kategorii zaliczyłam świat plotkarskich magazynów, audycji szokują­ cych sensacją i uśrednionej rozrywki, kreowany przez telewizję, jakkolwiek moje pole obserwacji było w tym przypadku dość okrojone. Doświadczenia i obserwacje wyniesione z Hiszpanii, czynione niejako na marginesie zasadniczego nurtu prowadzonych tam przeze mnie prac, rozbudziły moją ciekawość mechanizmami, które mają wpływ na kulturę społeczeństw sta­ wianych w obliczu gwałtownej zmiany statusu, tworzącymi się wówczas nowy­ mi formami obyczajowości i miejscem/rolą form obowiązujących przed zmianą. Przedstawione tu me spostrzeżenia nie od razu znalazły ekwiwalent w systema­ tycznej obserwacji rodzaju i kierunku zmian zachodzących w Polsce. Długi czas ograniczałam się do konstatacji, iż zmiany te mają miejsce i wychwytywania ich podobieństwa do zaobserwowanych w Hiszpanii. Moment, w którym uświado­ miłam sobie, iż oto stało się stanowiła rozmowa na temat nowych form obycza­ jowości, jaką przeprowadziłam w roku 1998 z kolegami z Instytutu Etnologii Węgierskiej Akademii Nauk - Zsuzsaną Tátrai, Piroską Szabó i Janosem Báli. Pierwsza z grona wymienionych specjalizuje się w badaniu obrzędów rodzin­ nych, zwłaszcza ich form tradycyjnych, kultywowanych współcześnie w mieście, podobnie jak form nowych, obserwowanych w tymże środowisku. Konstatuje m.in. coraz wyraźniej dający o sobie znać przerost formy owych obrzędów nad treścią, tendencję do rosnącej ich wystawności i „amerykanizację", znajdującą wyraz w przenoszeniu kalek z seriali, bądź rodzinnych filmów klasy В rozpowszechnia- �N O W Y OPIS O B Y C Z A J Ó W 103 nych w telewizji. Stwierdza także coraz większą popularność świąt „importowa­ nych" z kultury angloamerykańskiej (np. walentynek) oraz nowych form obycza­ jowości (np. organizowania urodzin dzieci w McDonaldzie). Dzięki współpracy z badaczami czeskimi i słowackimi dr Tátrai dysponuje danymi umożliwiającymi porównywanie interesujących j ą zjawisk i procesów rejestrowanych na Węgrzech z obserwowanymi w obu wymienionych krajach. W rozmowie naszej posłużyła się przykładem swoistego rytuału towarzyszącego zakończeniu służby wojskowej, z biegiem czasu przybierającego coraz bardziej rozbudowaną formę. Piroska Szabó zwróciła uwagę na awans supermarketów do roli nowych ośrodków życia towarzyskiego, stanowiących swojego rodzaju enklawy oferują­ ce klientowi wszelkie możliwe rodzaje dóbr konsumpcyjnych pod jednym da­ chem, wraz z obsługą bankową, ofertą rozrywki barami i restauracjami. Znacz­ nemu ograniczeniu ulegają natomiast dawniejsze, bardziej ekskluzywne formy życia towarzyskiego, łączące ludzi o wspólnych zainteresowaniach. Spotkania w kawiarniach i cukierniach, z których liczne miały do niedawna swoją stałą klientelę decydującą o jej kolorycie, są coraz większą rzadkością. W opinii dr Szabó dzieje się tak w wyniku pauperyzacji środowisk inteligenckich, zwłasz­ cza osób starszego pokolenia (dodała, iż część z nich przeniosła się do barów sieci McDonalda ) przy jednoczesnym wzroście zamożności ludzi nowych. Janos Báli bada ideologię narodową w poglądach kibiców reprezentacji pił­ karskiej. Ostro rozgraniczony świat „swoich" i „obcych", drużyna piłkarska, jako swojego rodzaju depozytariusz i obrońca honoru nacji, honoru, dodajmy, iden­ tyfikowanego z wygraną - to elementy zjawiska towarzyszącego rozgrywkom piłkarskim na całym świecie. W krajach postkomunistycznych, jakkolwiek sto­ sunkowo nowe, przybiera ono niekiedy formy ekstremalne. Analiza tego zjawiska powinna przynieść ważne informacje na temat „podskórnych" procesów frustra­ cji dotykających niemałą część społeczeństwa. Spotkania takie jak relacjonowane, ze względu na ograniczenia czasowe, siłą rzeczy zmuszają ich uczestników do pozostania na dość ogólnym poziomie wy­ miany doświadczeń. Jednakże ich waga zawiera się nie tyle w szczegółowości i precyzji ustaleń, ile w uchwyceniu głównych cech zjawisk, kierunków toczą­ cych się procesów, niekiedy w samym ich nazwaniu. 2 III Od blisko piętnastu lat jesteśmy zatem świadkami gwałtownej transformacji form współżycia, a nieporównanie dłużej zmian obowiązujących zasad i przekształ­ ceń podstawowego kanonu etyki (zob. Janion 1980, 1989, 2000; Szyszkowska 1998, 2004; Zadrożyńska 2001). Rzeczywistość lat osiemdziesiątych nie sprzyjała 2 R z e c z y w i ś c i e , sama m i a ł a m okazją w i d y w a ć w s p a n i a ł ą p a r ę r e z y d u j ą c ą w lokalu w p o b l i ż u Vaci. M i e l i swoje stałe miejsca, m o ż n a b y ł o z a s t a ć ich tam codziennie w porze p o p o ł u d n i o w e j , s i e d z ą c y c h nad s a m o t n ą k a w ą w p a p i e r o w y m k u b k u , c z y t a j ą c y c h p r a s ę i p r z y j m u j ą c y c h o d w i e ­ d z i n y znajomych i p r z y j a c i ó ł . �104 JOLANTA K O W A L S K A rozleglejszym kontaktom ani przepływowi informacji, toteż z chwilą rozluźnie­ nia, a z czasem zniesienia ograniczeń w tych dziedzinach, staliśmy się uczestni­ kami zmian oszałamiających tempem i trudnych nie tylko do zaakceptowania, ale nawet percepcji dla niemałej części społeczeństwa. Myślę tu przede wszyst­ kim o rewolucji informatycznej ze wszystkimi jej konsekwencjami w sferze oby­ czajowości, zwłaszcza w odniesieniu do sposobów i form komunikowania się. Z drugiej strony zaś, o potężnym imporcie nowych wzorów zachowań i treści nieznanych na gruncie naszej kultury, przy tym niejednokrotnie sprzecznych z nią. Gdyby pokusić się o próbę zawarcia w jednym zdaniu, co - z punktu widze­ nia pojedynczego człowieka - przyniosły zmiany zapoczątkowane w 1989 roku, sfomiułowałabym je następująco: otworzyły one przed każdym z nas możliwości - wyboru, decydowania o sobie i posiadania. „Najweselszy barak obozu" szybko sprawił sobie największy bazar w Europie sytuując go, bez mała ironicznie, na stadionie X-lecia, i wzrost gospodarczy przewyższający ten, który charakteryzo­ wał azjatyckie tygrysy. Zrazem jednak naszym życiem zaczęły rządzić nieznane dotychczas reguły rynku oraz konieczności, wśród których nie najmniej ważną okazała się konieczność podejmowania samodzielnych decyzji i ponoszenia ich konsekwencji. Uwolnienie środków przekazu spod opiekuńczych skrzydeł cen­ zury przyniosło w efekcie zwiększenie zasobu wiadomości znajdujących się w obiegu i zasadniczą zmianę proporcji serwisów informacyjnych, z czym nie wszyscy potrafią sobie poradzić . Obok zmian ocenianych jako korzystne, miały i mają nadal miejsce takie, które całkowicie zmieniły status dużych grup, przy­ nosząc w rezultacie ogromną ich frustrację i napięcia w kontaktach z innymi, zyskującymi prestiż. Bezrobocie i konkurencja o miejsce pracy stały się elemen­ tem naszego życia, podobnie jak bezpardonowe i nieeleganckie walki ugrupowań politycznych toczone na oczach, a zarazem niejako ponad głowami, wyborców. Wszystko to, i wiele innych czynników przyczynia się do ucieczkowych reakcji, nazywanych dawniej (tj. w czasach, gdy paszporty nie były przechowywane w szufladach naszych biurek tylko w sejfie Urzędu Bezpieczeństwa) emigracją wewnętrzną, obecnie - jak sądzę - nie zasługujących na tę nazwę o precyzyjnej konotacji, definiującej sytuację intelektualisty, któremu odmówiono wydania paszportu. Drogi owych współczesnych ucieczek prowadzą w stronę nisz za­ pewniających poczucie bezpieczeństwa - od małej stabilizacji po apatię. Z drugiej strony kształtują się zarówno elity, jak i klasa średnia, poszerza się środowisko ludzi bardzo majętnych, korzystających w pełni z możliwości, jakie daje im stan posiadania i dopracowujących się stopniowo swoich własnych wzorów konsumpcji . Podczas konferencji Societě Internationale d'Ethnologie 3 4 5 3 Jeszcze podczas p o b y t u w Budapeszcie w grudniu 1998 r. w i d z i a ł a m f i g u r u j ą c y nad w e j ś ­ c i e m do metra przy M o s z k v a tér napis w j ę z y k u p o l s k i m (co prawda, bardzo j u ż zniszczony i nieaktualny) i n f o r m u j ą c y o zakazie handlu. W p a ź d z i e r n i k u 1989 г., kiedy t a k ż e b y ł a m w Buda­ peszcie, zakaz ten b y ł j a k najbardziej na czasie. 4 Badania percepcji informacji podawanych do publicznej w i a d o m o ś c i w g ł ó w n y m w y d a n i u „ W i a d o m o ś c i " pierwszego programu t e l e w i z j i , przeprowadzone przez Pentor d o w i o d ł y , iż d u ż y procent w i d z ó w nie rozumie sensu kierowanego do siebie przekazu. �N O W Y OPIS O B Y C Z A J Ó W 105 et de Folklore w 2001 roku, w Budapeszcie pani Monika Baer z Uniwersytetu Wrocławskiego, w referacie „7b Feel European at Last... " Discourses and Prac­ tices of Consumption among Polish Middle-Class Women przedstawiła niezmier­ nie ciekawe wyniki własnych badań poświęconych przedstawicielkom polskiej klasy średniej, skonfrontowanych z treścią pamiętników nadsyłanych na coroczny konkurs „Miesiąc z życia kobiety", organizowany przez redakcję „Twojego Stylu". Badaczka skonstatowała charakterystyczną zmianę priorytetów badanych kobiet, różniących się zasadniczo od wpisanych w stereotyp „Matki Polki". Wysunęła przy tym supozycję, iż ów stereotyp w istocie nie był nigdy przez kobiety w pełni akceptowany. Stanowił raczej narzędzie manipulacji, był rolą idealną, a nie obrazem rzeczywistego stanu rzeczy. Zastanówmy się teraz, w jakim „krajobrazie" znajduje się badacz śledzący przemiany obyczaju i obserwowane przezeń społeczeństwo. W dziele Ortegi y Gasseta, z którego pochodzi motto mego artykułu, znajdujemy następujący passus: „świat, który zrodził współczesne masy, ma zupełnie nowe, nieznane dotąd oblicze. Podczas gdy w przeszłości dla zwyczajnego człowieka życie było jednym pasmem trudności, niebezpieczeństw, niedostatków, ograniczeń i uzależ­ nienia, to ten nowy świat wydaje się obszarem praktycznie nieograniczonych możliwości, obszarem bezpiecznym, gdzie nikt nie jest uzależniony od nikogo [...] Żyć to nie być ograniczonym przez cokolwiek; to swobodnie puścić wodze swoim chęciom i skłonnościom. Nic praktycznie biorąc nie jest niemożliwe, nic nie jest niebezpieczne i nikt nie jest z zasady nadrzędny w stosunku do nikogo" (1982, s. 66-67). Myśl tu zawarta, w zastosowaniu do współczesnej naszej sytua­ cji wydaje się zasadniczo słuszna z jednym wszakże zastrzeżeniem. Oto nie je­ stem przekonana, czy rzeczywiście ów nowy świat jest w odczuciu jego miesz­ kańców miejscem tak bezpiecznym, jak sugeruje to Ortega y Gasset, nawet jeśli uwzględnimy ponad siedemdziesięcioletni dystans dzielący datę pierwszego wydania Buntu mas od chwili, w której piszę te słowa. Powiedziałabym, iż prze­ ciwnie, świat stechnicyzowany (bo jego dotyczy określenie „nowy świat") jest być może łatwiejszy w użyciu, ale miejsce dawnych lęków zajęły nowe, nie mniej przerażające. Z katalogu naszych najnowszych doświadczeń wymieńmy chociaż­ by terroryzm, problem odrzucenia i bezużyteczności, z którym borykają się bez­ robotni, zaś z tych, które dopiero rysują się przed nami - problem wyważenia (bez szkód dla tożsamości i integralności jednostki) pomiędzy rzeczywistością naszego świata a multiplikowanymi rzeczywistościami wirtualnymi. Niezmiernie trafne, także w zastosowaniu do - jak to określiłam - krajobrazu, w którym się znajdujemy - wydaje mi się natomiast inne stwierdzenie Ortegi у Gasseta: „Dla chwili obecnej charakterystyczne jest to, że umysły przeciętne i banalne, wiedząc o swej przeciętności i banalności, mają czelność domagać się prawa do bycia przeciętnymi i banalnymi i do n a r z u c e n i a t y c h c e c h 5 W ostatnich latach Polska stała s i ę atrakcyjnym r y n k i e m zbytu a r t y k u ł ó w l u k s u s o w y c h , z w ł a s z c z a n a l e ż ą c y c h do kategorii s y m b o l i statusu i z a m o ż n o ś c i - z e g a r k ó w , piór, w y r o b ó w s k ó r z a n y c h i o d z i e ż y o d p o w i e d n i c h marek. �106 JOLANTA K O W A L S K A w s z y s t k i m i n n y m " (1982, s. 13, podkr. J.K.). Chcę być dobrze zrozu­ miana - przywołując tę myśl filozofa nie twierdzę bynajmniej, że demokraty­ zacja naszego życia jest zjawiskiem niekorzystnym. Wyrażam natomiast obawę, iż częścią ceny, jaką trzeba za nią zapłacić jest - wierzę, że przejściowy - okres, w którym w naszym życiu dominować będą, i dominują, owe: banalność i prze­ ciętność pop kultury. IV Przed ponad półtora wiekiem, w latach 1840-1841, ukazało się pierwsze, niestety niepełne, bo okaleczone przez wydawców, wydanie Opisu obyczajów i zwyczajów za panowania Augusta III Jędrzeja Kitowicza. Dopiero w roku 1951 do rąk czytelników trafił pełny tekst tego dzieła, już pod krótszym tytułem Opis obyczajów za panowania Augusta III, opracowany przez profesora Romana Pollaka . Kitowicz, świadek ale przede wszystkim uczestnik swoich czasów, dłu­ goletni sekretarz Michała Lipskiego, opata benedyktynów lubińskich, konfederat barski, a od 1781 r. proboszcz rzeczycki, przez lata rejestrował ważne wydarze­ nia, w których uczestniczył. Rozpoczętego w roku 1743 porządkowania ich w dwóch dziełach: Pamiętnikach, czyli Historii polskiej i Opisie obyczajów... nie dokończył, zmarł w roku 1804. Tekst interesującej tu nas, drugiej z prac, urywa się na rozdziale poświęconym obyczajom chłopskim. Opis obyczajów... to szczególny dokument życia w Polsce tuż przed katastrofą rozbiorów. Jego lektura „tumani, śmieszy, przestrasza", ale też stanowi nieoce­ nione źródło wiedzy o nas samych. Zawarte w nim informacje wykorzystywali zarówno pisarze (m.in. Henryk Sienkiewicz i Józef Ignacy Kraszewski), jak i ba­ dacze - historycy, literaturoznawcy i kulturoznawcy. W końcu ubiegłego wieku wybrane wątki dzieła posłużyły Mikołajowi Grabowskiemu do wyreżyserowania w krakowskim Teatrze Stu spektaklu , który stał się wydarzeniem kulturalnym i obyczajowym, zwłaszcza że klimat ówczesnych lat sprzyjał autorefleksji, nawet tej gorzkiej. Odbierano go jako bolesny „Polaków portret własny" , którego naj­ istotniejsze rysy, pomimo upływu czasu, nie ulegają zasadniczym zmianom. Kiedy zastanawiałam się, w jaki sposób oddać w jednym zdaniu tytułu tema­ tykę podjętych obecnie badań, formuła „Nowy «Opis obyczajów»" wydała mi się najbardziej nośna i oczywista. Zapożyczam jednak od zacnego proboszcza jedynie ową formułę i baczność obserwacji, zaś tym co łączy jego i moje wysiłki jest próba opisu ludzkich zachowań w epoce „niżu cywilizacyjnego". To ostatnie określenie, w moim przekonaniu wyjątkowo trafne, pojawia się na stronach 6 7 8 6 P o s ł u g u j ę się o s t a t n i ą e d y c j ą dzieła K i t o w i c z a , z roku 2003, w y d a n ą w serii „ S k a r b y B i b l i o ­ teki N a r o d o w e j " . 7 Spektakl ten n o s i ł tytuł: „ O p i s o b y c z a j ó w , c z y l i j a k zwyczajnie w s z ę d z i e się miesza złe do dobrego". R e ż y s e r w y k o r z y s t a ł w n i m fragmenty obu w s p o m n i a n y c h w y ż e j d z i e ł K i t o w i c z a . Pre­ miera o d b y ł a s i ę w r o k u 8 1990. W r o k u 1979, w k r a k o w s k i m M u z e u m N a r o d o w y m , m i a ł a miejsce w y s t a w a o t y m tytule, przygotowana przez prof. M a r k a Rostworowskiego. �N O W Y OPIS O B Y C Z A J Ó W 107 innego jeszcze dokumentu swoich czasów, Dziennika 1954 Leopolda Tyrmanda (1980, s. 134) . Dociekliwy czytelnik, zwłaszcza ceniący sobie egzegezę w kate­ goriach historycznych, mógłby w tym miejscu wyrazić wątpliwość czy słusznie stawiam obok siebie prace tak różne - dzieło poświęcone obyczajowości czasów saskich, sportretowanej przez człowieka biorącego żywy udział w życiu swej epoki, wycinek świata połowy X X wieku, jakim widział go głęboko sfrustro­ wany, pozbawiony możliwości publikowania pisarz i czasy nam współczesne, stanowiące przedmiot moich zainteresowań. Odpowiem na to, iż nie jest moim celem ich porównywanie. Konstatuję jedynie, że cechą wspólną dwóch pierw­ szych są okoliczności ich powstania w czasach, gdy kultura wysoka traciła na znaczeniu, na korzyść - w pierwszym przypadku kultury niskiej, w drugim - przycinanej nożycami socrealizmu do wymagań materializmu historycznego. Co do czasów obecnych nie będę pierwszą z grona badaczy kultury mówiącą ojej współczesnej pauperyzacji, jakkolwiek jestem jak najdalsza od widzenia jej obrazu w jednoznacznie ciemnych barwach (zob. Kowalska 2003). Wraz z wystąpieniem w naszym kraju wspomnianych przemian cywilizacyj­ nych pojawiły się też pierwsze sygnały zainteresowania nimi badaczy i pierwsze na nie reakcje. Oto, przed ponad dziesięciu laty profesor Maria Janion postawiła tezę, iż mamy do czynienia ze zmierzchem paradygmatu romantycznego w kul­ turze polskiej. Jaką wagę ma podobna opinia padająca z ust tej właśnie uczonej wiedzą wszyscy czytelnicy jej książek i uczestnicy jej seminariów. Jerzy Jedlicki formułuje to następująco: „W książkach Marii Janion - a czytam je chciwie od pół wieku - uderza mnie za każdym razem jakże rzadka dzisiaj powaga, z jaką traktuje ona swoją misję nauczycielską, powaga zaświadczana także jej pracą pedagogiczną [...] Misja zaś dotyczy ni mniej ni więcej, jak tylko nauki świado­ mego przeżywania historii - tej dziejącej się wokół nas i z naszym udziałem, doświadczonej i zapamiętanej osobiście, oraz tej, którą dziedziczymy jako opo­ wieść i której jednym z dokumentów jest literatura. Masz wiedzieć, co przeżyłeś i masz rozumieć, co otrzymałeś w spuściźnie po ojcach, chcianej czy niechcia­ nej, bo nie starać się wiedzieć i rozumieć oznacza zbrodnię bezmyślności, du­ chową pustkę, dobrowolne sieroctwo" (Jedlicki 2001, s. 1). W roku 2000 Maria Janion opublikowała kolejny zbiór esejów - Do Europy tak, ale razem z naszymi umarłymi - odebrany przez część krytyki literackiej jako wyraz zaprzeczenia diagnozie o zmierzchu romantycznego paradygmatu. Nie wszyscy jednak widzą to podobnie. Cytowany wyżej Jedlicki przypisuje uczonej intencje bardziej wyrafinowane, a zarazem racjonalne. - Z umarłymi, a więc z tradycją, w całym, właściwym jej spektrum, mieszczącym zarówno ro­ mantyczną gorączkę, idealizm, jak i umiejętność trzeźwego, wręcz krytycznego oglądu rzeczywistości i siebie samych. 9 9 „ N i ż c y w i l i z a c y j n y , w j a k i m ż y j e m y , ma tak s p l ą t a n e korzenie, ż e nie bardzo go sobie u m i e m y w y j a ś n i ć " . W y p o w i e d ź ta z n a l a z ł a s i ę w dywagacjach Tyrmanda p o ś w i ę c o n y c h m a n i p u ­ l o w a n i u s e m a n t y k ą p o j ę ć , zacieraniu ich w ł a ś c i w y c h z n a c z e ń . Punktem w y j ś c i a , b y ł o bulwersu­ j ą c e autora Dziennika 1954, o k r e ś l a n i e w prasie a k t ó w bandytyzmu mianem c h u l i g a ń s t w a . �108 JOLANTA K O W A L S K A Obserwacja i analiza wszelkich procesów kulturowych wymaga czasu. Za­ pewne z tej przyczyny większa grupa prac poświęconych różnym aspektom nowej rzeczywistości pojawiła się dopiero w ostatnich latach. W kręgu antro­ pologów kultury na szczególną uwagę zasługują Targowisko różności Anny Zadrożyńskiej (2001) oraz Antropologia codzienności (2000) i Głosy tradycji (2001) Rocha Sulimy. Autorka pierwszej z nich od dawna prowadziła badania nad obyczajowością i procesami degradacji dotykającymi kulturę. Przed kilku laty opublikowała artykuł poświęcony jednemu aspektów obyczajowości - zja­ wisku chamstwa (Zadrożyńska 1996). W Targowisku proponuje refleksję nad współczesną kulturą i wizją świata, rozważa kulturowy sens seksualności, kwali­ fikacje i miejsce w kulturze starości i młodości, wraca do fenomenu chamstwa rozpatrując go w kontekście brutalizacji życia. Pisze: „Targowisko to nie targ czy jarmark. To nie tylko miejsce spotkania kupców, sprzedawców, sprzedaw­ czyków i klientów. Targowisko to pewna metaforyczna sytuacja kontaktów między ludźmi, powiązań o zabarwieniu moralnym, emocjonalnym, estetycznym [...] To także gra - emocjonująca, wabiąca, urzekająca. Czasami nawet gra o życie, czasami - o śmierć" (Zadrożyńska 2001, s.). W Antropologii codzienności Roch Sulima przedmiotem analizy uczynił codzienność w takiej formie, jakiej doświadcza on sam. Deklaruje: „Pisze tę książkę antropolog realnie w życiu, niekiedy nawet spacerowicz [...] a nie badacz, który wkracza w teren z etnograficznym kwestionariuszem, z gotowym projektem jego całości" (Sulima 2000). To ciekawe doświadczenie - rodzaj pamiętnika czy też „dziennika obserwacji uczestniczącej" - przyniosło w efekcie zbiór opowieści o ludziach i miejscach. O mitologii miejskich ogródków dział­ kowych i podmiejskich „daczowiskach", o „ludziach bazaru" i „ludziach super­ marketu", o ulicznych wspólnotach alkoholowych i szeregu innych zjawisk widzianych z pozycji przechodnia zaopatrzonego wszakże w „szkiełko" antro­ pologa. Przyjęta przez autora formuła przypomina nieco dziennikarstwo Jacka Snopkiewicza (zob. пр.: Snopkiewicz 1978), wczesne - z Buszu po polsku - Ryszarda Kapuścińskiego (1962), czy Bizary Ewy Szumańskiej (1987). Zapewne jest to jedna z dróg, którą pójdą antropologiczne badania nad kul­ turą współczesną. Dość wspomnieć o cenionym, nadawanym w 1 programie telewizji, cyklu „Rozmów na koniec wieku", które z początkiem roku 2000 prze­ mianowane zostały na „Rozmowy na nowy wiek". Pokłosiem ich stała się edycja trzech tomów rozmów o życiu, śmierci, Bogu i kulturze z twórcami i naukowca­ mi, ludźmi Kościoła i ludźmi „osobnymi", która autorom - parze dziennikarzy Katarzynie Janowskiej i Piotrowi Mucharskiemu - przyniosła uznanie środowisk intelektualnych (Janowska, Mucharski 1998-2000). Lektura tych tekstów uświadamia, iż stanowiąc doskonały przykład literatury faktu są zarazem goto10 1 0 W l u t y m br. otrzymali n a g r o d ę imienia Dariusza Fikusa. N o m i n o w a n i b y l i do niej - w ł a ś ­ nie za w s p o m n i a n y c y k l - trzykrotnie. Janowska jest a b s o l w e n t k ą p o l o n i s t y k i Uniwersytetu J a g i e l l o ń s k i e g o , publikuje w „ P o l i t y c e " i „ T y g o d n i k u Powszechnym". M u c h a r s k i - teatrolog i filmoznawca, z w i ą z a n y jest z „ T y g o d n i k i e m Powszechnym". �N O W Y OPIS O B Y C Z A J Ó W 109 wym, materiałem umożliwiającym operowanie nim zarówno filozofowi kultury, jak historykowi, literaturoznawcy i antropologowi. Spośród prac poświęconych transformacji kultury w ostatnim piętnastoleciu, oraz związanym z nią zmianom obyczajowości, chciałabym wymienić tu jeszcze cztery publikacje - Małgorzaty Szpakowskiej Chcieć i mieć. Samówiedza obyczajowa w Polsce czasu przemian (2003), zawierającą analizę przemian, jakie zaszły w obyczajowości i świadomości Polaków od zakończenia I I wojny światowej do współczesności, Marka Ziółkowskiego Przemiany interesów i war­ tości społeczeństwa polskiego: teorie, tendencje, interpretacje (2000), pracę zbiorową pod redakcją Tadeusza Zastępy Internet: fenomen społeczeństwa infor­ matycznego (2001), stanowiącą przykład ujęcia zagadnień najnowszych, opisu zjawisk obserwowanych tu i teraz, oraz budzący kontrowersje jednych i entu­ zjastycznie chwalony przez drugich zbiór felietonów psychologa Bartłomieja Dobroczyńskiego poświęconych popkulturze (2004). V „Nowy wiek zacznie się w Nowym Jorku" - to nagłówek jednego z „gazeto­ wych" horoskopów na przełom wieków, drukowanych licznie w kolorowej pra­ sie. Horoskopy, wróżby, uciekanie się do przepowiedni - nie są to zjawiska nowe, jednak w ostatnich latach coraz lepiej zadomowione w naszej codzienności. Koniec tysiąclecia budził niemałe emocje, stąd zapewne zapotrzebowanie na podobne publikacje. Charakterystyczne - mówiono raczej o końcu millenium dobiegającego swego czasu, niż o początku - mającego się rozpocząć. Popu­ larność horoskopów jest jednakże elementem większej całości - zainteresowań ezoteryką, alternatywnymi metodami leczenia, technikami relaksacyjnymi, a da­ lej poszukiwaniami nowych form duchowości itp. Jak widzimy, zaczynając od sprawy na pozór drobnej, błahej, klasyfikując elementy jej kontekstu i zjawiska pokrewne, dotykamy zagadnień, z których każde mogłoby stać się przedmiotem długoletnich studiów. Złożona tkanka elementów nowych i dawnych, ich wzajemnych powiązań zmusza do określenia zagadnień, na których koncentruję swoje prace, a które wydają się szczególnie warte uwagi. Opracowania poświęcone obyczajowości uwzględniały zazwyczaj dwie jej sceny: publiczną i prywatną, związek poszcze­ gólnych jej form ze świętami kalendarzowymi i rodzinnymi, etykietę zachowań właściwych ze względu na płeć, wiek, pozycję społeczną i stanowisko. Nie chcia­ łabym powielać tego schematu w jego utartej formie, jakkolwiek w propono­ wanym przeze mnie ujęciu pragnęłabym przedstawić możliwie najpełniejszy opis współczesnej obyczajowości, widzianej przez pryzmat właściwych jej form i kodów. Wyodrębniłam zatem, na obecnym etapie prac, trzy grupy zagadnień, nie wykluczając wszakże, wskazania kolejnych w miarę postępu badań. Grupę pierwszą, rysującą się jako najobszerniejsza, określiłam jako „teatr za­ chowań codziennych", widząc tu miejsce dla takich m.in. tematów jak: zachowa­ nia potoczne, dziejące się pomiędzy domem i miejscem pracy, w domu i miejscu �110 JOLANTA K O W A L S K A pracy, relacje pomiędzy domownikami i współpracownikami, sposoby i formy autoprezentacji, odgrywane role i noszone maski. Interesowałoby mnie także to wszystko, co dzieje się „pomiędzy", w drodze, swoista etykieta środków komunikacji, klimaty krótkotrwałych wspólnot ludzi złączonych na kilka czy kilkanaście przystanków podróżą w jednym autobusie czy wagoniku metra. Druga grupa zagadnień objęłaby nowe formy „rozmowy" zawierające się pomię­ dzy anonimatem a skrajnym ekshibicjonizmem, oraz odmową komunikowania się i narzucaniem go. Myślę tu między innymi o wszelkich formach talk-show, telewizji interaktywnej, wraz z fenomenem Wielkiego Brata, i reality-show. W grupie trzeciej chciałabym skoncentrować się na nowych postaciach rze­ czywistości, myśląc tu przede wszystkim o rzeczywistości wirtualnej i wpływie istnienia owego konstruktu na obyczaje po tej stronie ekranu komputera. * * * Obfitość zagadnień należących do interesującego mnie wycinka współcze­ snej rzeczywistości jest porażająca. Wszelka próba opisu pełnego spektrum ludz­ kich zachowań i obyczajów byłaby uzurpacją i - jak zastrzegłam - nie jest to moim celem. Jednak, w kolejnych pracach, będę starała się zawrzeć propozycję oglądu i interpretacji tych zjawisk okiem etnologa, a zarazem ich uczestnika. Ryszard Kapuściński, w poświęconym mu filmie biograficznym, sformułował niezmiennie cenną wskazówkę dla wszystkich, którzy starają się uchwycić obraz doświadczanej przez nich samych rzeczywistości. Stwierdził on, iż w zasadzie wszystko zostało już napisane i jedynym walorem kolejnej książki jest to, że zawiera ona doświadczenie piszącego ją człowieka. LITERATURA В o r g e s J.L. 1977, Pochwala cienia, Centlivres R, H a i n a r d J. (red.), 1986, Les rites du passage gue de Neuchátel, Warszawa. aujourd 'hui, actes du collo­ 1981 (colloquie organise par L T n s t i t u t d ' E t h n o l o g i e de l ' U n i v e r s i t c N e u c h á t e l , et le M u s é e d'ethnographie de la v i l l e de N e u c h á t e l ) , Lusanne. Castillo M., del, 1989, Hiszpańskie С a t h e г a 1 E., 1990, Exploring Clifford J., M a r c u s graphy, G eertz - С, К. 1973, The Interpretation lysis, and Politics of Ethno­ i inne stany, K r a k ó w . of Identity. Multiple Voices in American Ritual Perfor­ of Culture, The Anthropologist N e w York. as Author, Stanford. 1998, Poza a n t r o p o l o g i ą . A n t r o p o l o g j a k o przedmiot przedstawienia dramatycz­ nego, Polska Herskovits The Poetics Wesport-London. 1988, Works and Lives: H a stru p Culture: В . 2004, III Rzesza popkultury R R. (red.), 1993, Celebrations mance, Wayland. G. (red.), 1986, Writing Berkeley. Dobroczyński Frese czary, Warszawa. ourselves, Sztuka Ludowa. Konteksty, M . J., H e r s k o v i t s Evanston. R. 52, nr 2(241), s. 2 0 - 2 8 . F. S., 1958, Dahomey an Narrative. A Cross-cultural Ana­ �111 N O W Y OPIS O B Y C Z A J Ó W Jan ion M . , 1980, Odnawianie znaczeń, Kraków. - 1989, Wobec zła, C h o t o m ó w . - 2000, Do Europy tak, ale z naszymi Janowska - K., M u c h a r s k i 2 0 0 1 , Rozmowy Jedlicki umarłymi, Warszawa P. 1998-2000, Rozmowy na koniec wieku, t. 1-3, K r a k ó w . na nowy wiek, K r a k ó w . J. 2 0 0 1 , G u s ł a M a r i i Janion, Nowa ResPublica, Kapuściński R., 1962, Busz po polsku, К i t o w i с z J. 2003, Opis obyczajów maj 2 0 0 1 , s. 1-3. Warszawa. za panowania Augusta III ( w s t ę p e m o p a t r z y ł M . Dernalo- w i c z ) , Warszawa ( I w y d . W r o c ł a w 1951). Kowalska J. 1999, O b r z ę d y p r z e j ś c i a w r z e c z y w i s t o ś c i k o ń c a X X w i e k u . Wprowadzenie, Etnografia - Polska, t. 43, z. 1-2, s. 2 1 - 3 2 . 2003, Czy potrzebne s ą nam o b r z ę d y p r z e j ś c i a ? [ w : ] J. K o w a l s k a , S. S z y n k i e w i c z , R. T o m i c k i (red.) Czas zmiany, czas trwania. Studia etnologiczne, Ortega y Gas set Snopkiewicz Sulima - J. 1982, Bunt mas i inne pisma socjologiczne, J. 1978, Człowiek R. 2000, Antropologia 2 0 0 1 , Glosy tradycji, Szumańska Stephens w bramie, codzienności, Warszawa, s. 381-390. Warszawa. Warszawa. Kraków. Warszawa. E. 1987, Bizary, Kraków. G. 1999, Rap och interkulturell dialog, [ w : ] T h . Johansson, O.Sernhede, M . T r o n d - man (eds.) Samtidskultur. Stocking Karaoke, G. (red.), 1983, Observers Szpakowska M . 2003, Chcieć karnevaler Observed: i mieć. och kulturella Essays Samowiedza koder, F a l u m , s. 2 0 4 - 2 2 6 . on Ethnographic obyczajowa Fieldwork, w Polsce Madison. czasu przemian, Warszawa Szyszkowska M . 1998, Twórcze Szyszkowska M . (red.), 2004, O braku wolności Tyrmand L . 1980, Dziennik Zadrożyńska - codzienności, Warszawa. światopoglądowej w Polsce, Warszawa. 1954, Warszawa. A . 1996, K r ó t k i szkic o chamstwie, Etnografia 2 0 0 1 , Targowisko Zastępa niepokoje różności, Polska, t. 40. z. 1-2. s. 19-28. Warszawa. T. (red.), 2 0 0 1 , Internet: fenomen s p o ł e c z e ń s t w a informatycznego, C z ę s t o c h o w a . Ziółkowski dencje, M . 2000, Przemiany interpretacje, interesów i wartości społeczeństwa polskiego: teorie, ten­ Poznań. JOLANTA KOWALSKA T H E N E W D E S C R I P T I O N OF C U S T O M S Summary Studying our o w n culture is one o f the more difficult research tasks undertaken by anthro­ pologists. I t is so easy to stray toward objectivism - apparent i n fact. We are i n danger o f falling into platitudes, c l i c h é s and simplifications. I t is by no means easy to obtain a new, fresh, let's call it innocent look. Is there any possibility o f sharpening and refining our perception? Fortunately the answer to this question is: yes. This has been proved by a number o f studies published in the 1990ies. (see Cathedral 1990; C l i f f o r d , Marcus 1986; Frese 1993; Stephens 1999). They c o n f i r m that ethnologists use the depth o f focus quite properly, recording and analyzing phenomena " w i t h i n their reach", even w h e n they point their camera at themselves, as the amateur film-maker, the m a i n character o f one o f the w e l l - k n o w n Polish films d i d (see Hastrup 1992; Stocking 1983). In Poland for the last 15 years we have experienced rapid transformation o f the forms o f interpersonal relationships and o f interactions. M a n y social norms and the basic canons o f ethics have been changing for much longer (see Janion 1980, 1989, 2000; Szyszkowska 1998, 2oo4; Z a d r o ż y ń s k a 2001). General p o l i t i c a l and social situation o f the 1980s a l l o w e d neither for �112 JOLANTA KOWALSKA extensive external contacts nor free now o f information. After the restrictions had been slackened and later disappeared, we became i n v o l v e d into changes happening at b e w i l d e r i n g speed. For a considerable part o f Polish society those changes were not only difficult to accept but also hardly possible to perceive. Here I mean first o f all the information revolution and its effects for the ways o f communicating. Besides, there was an enormous i m p o r t o f new cultural patterns, mean­ ings and messages not k n o w n w i t h i n Polish culture before, some o f them incompatible w i t h it. i n t e r w o v e n fabric o f new and old elements, their interconnection make me distinguish issues w h i c h , at this stage o f m y w o r k , seem w o r t h w h i l e . I have distinguished three groups o f them, w h i c h doesn't mean there w o n ' t be any more w i t h the advancement o f m y research w o r k . The first and largest group I refer to as "the theatre o f everyday behaviour". I t includes people's everyday behaviour at home, at w o r k and between these t w o areas o f human activity. R e l a t i o n ­ ships among household groups. Relationships and interactions among workmates. Forms and ways o f self- presentation, roles people play and masks they wear. Especially w o r t h studying are the patterns and scenarios o f behaviour when people are somewhere "between", " o n their w a y " . That means rules o f etiquette concerning interaction w h i l e travelling by public transport, the air o f temporary communities o f passengers travelling together The second category o f problems includes new forms o f "conversation" ranging from complete a n o n y m i t y to extreme exhibitionism and from refusal o f c o m m u n i c a t i o n to i m p o s i n g oneself. These forms o f communication include talk-shows and interactive T V programs, together w i t h T V shows o f the " B i g Brother" and reality show type. Problems o f new forms o f reality belong to the third group. Here I mean Virtual Reality and h o w that construct has affected the customs and manners on the "real" side o f the computer screen. Translated by Anna Kuczyńska � https://zbiory.etnologia.uw.edu.pl/files/original/02baba2d246cedb2058d9054ac60f206.pdf e1e24d22b09e4d66a0ee5638d5128549 Dublin Core The Dublin Core metadata element set is common to all Omeka records, including items, files, and collections. For more information see, http://dublincore.org/documents/dces/. Title A name given to the resource Polska Sztuka Ludowa - Konteksty Text A resource consisting primarily of words for reading. Examples include books, letters, dissertations, poems, newspapers, articles, archives of mailing lists. Note that facsimiles or images of texts are still of the genre Text. Dublin Core The Dublin Core metadata element set is common to all Omeka records, including items, files, and collections. For more information see, http://dublincore.org/documents/dces/. Relation A related resource oai:cyfrowaetnografia.pl:publication:3628 Date A point or period of time associated with an event in the lifecycle of the resource 1993 Identifier An unambiguous reference to the resource within a given context oai:cyfrowaetnografia.pl:3405 Title A name given to the resource O "Epitafium i siedmiu przestrzeniach" - rozmowa z Jackiem Sempolińskim / Polska Sztuka Ludowa - Konteksty 1993 t.47 z.1 Description An account of the resource Polska Sztuka Ludowa - Konteksty 1993 t.47 z.1, s.19-21 Creator An entity primarily responsible for making the resource Benedyktowicz, Zbigniew Language A language of the resource pol. Publisher An entity responsible for making the resource available Instytut Sztuki PAN Format The file format, physical medium, or dimensions of the resource application/pdf PDF Text Text capture metadata for PDF documents Text prawe nogi, lub coś, co byłoby błędem z punklu widzenia medycyny czy jakiejś innej sztuki (np. szewstwa - WM|, jego błąd nie dotyczy istoty sztuki poetyckiej. (...) Mówi się: poeta popełnił błąd, ponieważ przedstawi! rzeczy niemożliwe. Tymczasem jes! to dopuszczalne, jeśli dzięki temu osiągnie cel właściwy sztuce (...). Mniejszy to przecież błąd. jeśli artysta nie wie. że sarna nie ma rogów, niż jeśli ją przedstawi w sposób nienaśladowczy (czyli nieartystycz­ ny - przyp tłum). Jeśli z kolei stawia się poecie zarzut, że przedstawiona przez niego rzeczywistość nie odpowiada prawdzie, można go odeprzeć w na­ stępujący sposób: być może przedstawił ją luką, jaka być powinna (idealną] (1460b)' Arystoteles daje więc artystom zupełnie inne możliwości niż Platon. Tym. co według niego oni tworzą, nie są to prawda - same rzeczy. Ale nie oznacza to deprecjacji dzieła sztuki. Pojawia się tu bowiem relacja pośrednicząca: „jak-gdyby" *; dzięki niej artysta uwalnia się od ciężaru, którego być może wcale nie chciał brać na siebie. Relacja ta. ..jak-gdyby" [comme-si). umożliwia rozpoczęcie ak­ tywnej penetracji w głąb rzeczywistości, bowiem jeżeli artystyczna mimesis zawiera też mullws. to dzieło malarza, rzeźbiarza lub poety jest nie tylko odbiciem (w X księdze Państwa pojawia się porównanie obrazu do odbijającego tylko wyglądy lustra), ale także interpreta­ cją. Rzeczywistość, którą artysta naśladuje (mimesis), jest mu nie tylko dana. ale i zadana. Naśladownictwo w ujęciu Arystotelesa jest zatem zjawiskiem złożonym. Ricocur wyróżnia w nim trzy aspekty, kolejne w stosunku do siebie. Mimesis I ma charakter paradygmatyczny: realne życie jest wzorcem dla poezji. Jest to ten aspekt, który dostrzegał Platon. Mimesis II (kluczowa dla całości aktu twórczego) jest syntagmatyczna: poezja jawi się tu jako aktywność konfiguracyjna, porządkuje to. co w wymiarze życia jest przypadkiem. Związek z realnością wynika z pośrednictwa struktury „jak-gdyby", struk­ tury o charakterze otwierającym. Mimesis III jest konsekwencją mimesis II; jest to aspekt, który włącza do sfery aktu twórczego odbiorcę: do tej sprawy jednak wrócimy nieco dalej. Sądzę, że te dwie koncepcje, platońska i aryslolelesowska (ta druga poddana pewnej interpretacji), mogą być bardzo pomocne w naszych próbach określenia mimesis jako podstawy zdarzenia muzealnego. Możemy zatem traktować zdarzenie to po plalońsku: jako naśladowanie tego. co niegdyś istniało naprawdę, próbę zbliżenia się do ideału, choć próbę zawsze mniej lub bardziej nieudaną. Po­ szczególne elementy stworzonej sytuacji muzealnej są wprawdzte oryginalne, ale w całości jest ona tylko kopią. Jej wartość to stopień podobieństwa do oryginału; w istocie liczy się tylko on. oryginał. W tym ujęciu widza należy umieścić w kontekście oryginału, przenieść w rzeczywistość minioną; kontekst aktualny, związany ze światem widza, jest nieistotny, wręcz szkodliwy. Inną stroną tak rozumianego muzeum jest jego inslruklażowość i swoista depersonalizacja: zabytek, wystawa, jest zawsze przy­ kładem czegoś: tak mieszkano, tak lepiono garnki, takie robiono wycinanki - przy czym użyta tu forma bezosobowa nie jest przypadkiem. W gruncie rzeczy bowiem w takim muzeum nie jest ważny len garnek, tu chata, ten twórca ludowy: to tylko przykłady. Ich znaczenie polega wyłącznie na wskazywaniu wzorców, na idealizacji. Zawsze można je zastąpić, jeden cep drugim, nawet twórcę ludowego, bo ważna jest tylko cepowość i ludowość jako pewna funkcja. Należy zatem postawić pytanie, co się stanie, co nowego pojawi się w sytuacji muzealnej, gdy w mimesis dostrzeżemy nie tylko działanie paradygmatyczne mniej lub bardziej udolne kopiowanie wzorca, lecz także syntagmatyczne, konfiguracyjne - nadające ład żywioło­ wi, czyli życiu przepełnionemu nieskończoną potencjaInością. Otóż muzeum stanie się wtedy pr/estr/enią twórczą, przestrzenią aktyw­ nej penetracji rzeczywistości. Owa nieunikniona sztuczność, odczuwana poprzednio jako boles­ na konieczność wszelkich przedsięwzięć muzealnych, teraz okazuje się zaletą - jak w każdej zresztą sztuce, na przykład malarskiej albo poetyckiej, z natury przecież sztucznej. W czynności naśladowczej; nie próbujemy już przecież rywalizować z domniemaną, nieogar­ nioną sytuacją wzorcową, beznadziejnie rywalizować co do stopnia realności. Pełnię i ciągłość życia zastępujemy cząstkowością i dys-, krotnością naszej konfiguracji. Jest to zarazem rezygnacja z pretensji; do quasi-magicznego przenoszenia się „tam", w tamten kontekst, Nie zrywamy kontaktu z ,.tu", z horyzontem naszego życia W zdarzeniu muzealnym ulega on jednak poszerzeniu, musi ot-| worzyć się na obcy kontekst zjawiska, które napotkał. Jest to jedyny sposób zachowania głęboko rozumianego autentyzmu całego przed­ sięwzięcia. Na czym jednak polegu ten autentyzm? Otóż nie jest to już tylko zgodność, adekwatność rekonstrukcji i oryginału (choć i te aspektu pomijać nie można, bo przecież nie chodzi tu o jakieś subiektywistyczne psychologizowanie); autentyzm, o którym mowa, nabiera waloru symhaliczności. Oznacza to przede wszystkim od­ rzucenie złudzeń o jakimkolwiek bezpośrednim, prostym kontakcie z odtworzoną rzeczywistością. Owa rzeczywistość zawsze jest skryta poza symbolem. Symbol nie jest jednak pośrednikiem ograniczają­ cym nasze spojrzenie, przeciwnie: to środek, medium, wspierający nasze zmysły, otwierający je. budzący. Bez niego tamten horyzont rzeczywistości byłby dla nas w ogóle nieobecny. Nasze otwarcie następuje nie mimo tego pośrednictwa, ale właśnie dzięki niemu. Symbol nie dlatego wkracza w nasze poznanie, że innych środków już nic mamy (jak z jedynym zachowanym zdjęciem nieżyjącego lub nieobecnego człowieka); jest on niezbędny nawet wtedy, gdy zdarzenie muzealne dotyczy czegoś, co ciągle istnieje "Żadne trzewiki wieśniacze nie są prawdziwsze od tych z obrazu van Gogha" - napisał pewien filozof komentujący słowa Heideggera Ma rację Platon, że namalowanych butów nie da się założyć, że szewc mógłby mieć do nich zastrzeżenia - zawierają one wymiar fikcji; ale dzięki temu właśnie, dzięki zawieszeniu owego bezpośred­ niego odniesienia do rzeczywistości, możliwe jest otwarcie na innyjej wymiar. Otwarcie to ma charakter symboliczny. Autentyzm symboliczny to sformułowanie tylko pozornie para­ doksalne. W zdarzeniu muzealnym ma ono specjalne zastosowanie. Tym bowiem, co wyróżnia prawdę symboliczną, jest jej dynamicz* ność. ekstatyczność. Nie można bowiem o niej powiedzieć, że jest (gotowa), ona jest odkrywana. Nic tkwi w dziele, lecz jest przez nił wywoływana, ewokowana. by nie powiedzieć: prowokowana: wo hec niego dopiero się ujawnia. Ma zatem charakter egzystencjalny, bo z biernego „wystawiania" czyni „zdarzenie", a z widza - jegcf uczestnika. Taki jest właśnie sens naszej obecności w muzeum. Unikamy w ten sposób naprawdę paradoksalnej sytuacji, gdy widz w muzeum jes z jednej strony niewątpliwie niezbędny, z drugiej, wobec platoń­ skiego dążenia do prawdy o charakterze obiektywnym, zupełnie niepotrzebny. Jeśli sytuacja muzealna rozumiana jest jako kopiowa­ nie rzeczywistości, widz jest tylko dodatkiem. On sam możj wprawdzie odnieść w muzeum różnorakie korzyści, ale dla dzieł muzealnego jest zbędny, jest wobec niego zewnętrzny. Tymczasem, gdy prawda muzealna rozumiana jest w wymiarze symbolicznym, następuje realne włączenie widza, jako uczestnika, w muzealne imiwersum. Widz staje się jego integralną częścią. Na koniec potrzebne są dwa zastrzeżenia. Po pierwsze, wbrew może nastrojowi tych uwag, nie sądzę, by muzeum typu ..platon skiego" nie miało racji istnienia. Rzecz w tym tylko, by uświadomi sobie jego cele i fakt, że nie są one dla zjawiska muzealnego czym oczywistym i przyrodzonym. Po drugie, nic należy rozumieć moich uwag w kategoriac psychologicznych. Choć w zdarzeniu muzealnym jest oczywiśc miejsce na emocje i przeżycie, to prawda symboliczna nie może by zrelalywizowana i zredukowana do ludzkiej psychiki. Buty va Gogha, jak i buty z muzealnej gabloty, są nie tylko żródłei w/ruszenia, ale i poznania. Tyle, że jest to poznanie o specjalnyt charakterze: nie tylko informuje, ale i angażuje, ma wymiar egzyi tencjalny. Muzeum może być miejscem wtajemniczenia." 7 8 PRZYPISY 1 M. Heidegger, L'origine tle l'oeuvre tïiiri. w. Chemins qui ne mènent nulle pari. (Holzwege) trad. W. Brokmeier. Paris 1962. s. 3.V34 Platon. Państwo, ks. X, przeł W. Witwicki. Warszawa 1990 ib. W miejscach, gdzie przekład W. Witwickiego staje się zupełnie niezrozumiały, poprawiam go. • Arystoteles. Retoryka. Poetyka, przeł. H. Podbielski, Warszawa 1988 P. Ricoeur, Temps el récit, t. I . Paris 1983, s. 6U Na temat relacji .jak-gdyby" (comme-si) zob. R. Kearney. Poétique du passible. Phénoménologie herméneutique tie ta figuration Paris 1984: por. też P. Ricoeur, op. cit., s. lOln 2 J ! 6 18 7 L.-M. C'hauvet. Symbole el sacrement. Une relecture sacramentelle Ą l'existence chrétienne. Paris 1987, s. 124 Por. P. Ricoeur, La fonction herméneutique Je la distanciation, vA F. Bovon i G. Rouiller (red.), Esegesis. Neuchaiel Pans 1975 (llum. polskiej Hermeneutvcznu funkcja dystansu, w: Jçzvk. tekst, interpretacja, nr/et B P. GralT i K. Rosner. Warszawa 1989). " Próbą praktycznego zastosowania przedstawionej tu koncepcji ..zdarze-J nia muzealnego" były warsztaty antropologiczne - Biskupin"91. Biskupin'9» oraz Czarne'92 które prowadziłem z uczniami z XVII Społecznego Liceum! Ogólnokształcącego w Warszawie Sprawozdanie z nich przedstawię w jedĄ nym z najbliższych numerów „Kontekstów". O „Epitafium i siedmiu przestrzeniach" rozmowa z Jackiem Sempolińskim Zbigniew Benedyktowicz i oba aspekty w odbiorze sztuki są równorzędne pod względem Z.B.: Panie Profesorze, bral Pan udział w pamiętnej wystawie przygotowanej przez Janusza Boguckiego i Ninę Smolarz "Epita­ siły i znaczenia. I o ile, ja swoją osobistą twórczość traktuję tak, fium i siedem przestrzeni" w Zachęcie. Wystawa ta spotkała się jak zarysowałem, tzn. że ona powstaje z dwóch źródeł, z potrze­ by tak konwencjonalnie czy umownie określając: kreatywności zróżnvm przyjęciem. Obok licznych entuzjastów miała też i swoich czy potrzeby piękna oraz z rzeczywistości, która jest rzeczywis­ przeciwników. Zarzucano jej, m.in. że manipulowała pracami artystów, że wtłoczyła je w gorset, czy też ramy jednego tematu. tością ludzką, ogólną, generalną rzeczywistością ludzką, i z mniejszym lub większym powodzeniem te dwa źródła chcę zc Czym była dla Pana, jako dla uczestnika, la wystawa? Jaka jest soba łączyć w zabiegu artystycznym, o tyle, jako artysta Pańska opinia, teraz, już z dystansu, w tej sprawie? nadający swoje dzieła, czy pokazując je na wystawach ludziom, J.S.: Na wystawie w Zachęcie doszedł do głosu z siłą jakby największą w porównaniu z dotychczasowymi wystawami pe­ też oba te punkty chcę wziąć pod uwagę. To znaczy: ja i moja twórczość, i po drugie - ja i moja służba. Nawet z okazji tej wien aspekt sztuki współczesnej czy może powiedzmy ogólniej: wystawy w Zachęcie tak sobie (żartem) pomyślałem, jak mówi Sztuki — współcześnie w niej jakby najsilniejszy, najbardziej stare porzekadło, że mężczyźnie do twarzy jest w mundurze, że twórczy. Mianowicie, nastąpiło w niej przeniesienie twórczości mundur zdobi mężczyznę, tak uważam (poważnie), że artyście artystycznej, zjawisk artystycznych z pola estetyki (powiedzmy, przystoi służba. Oczywiście, ten współczynnik służby został w przybliżeniu oczywiście) na pole antropologii. Nie jestem zbanalizowany w przebiegu historycznym, na skutek tego teraz antropologiem, nie miałem z tym wiele wspólnego, wobec tego też jest interpretowany rozmaicie. A w ogóle, bardzo niechętnie nie mogę tego głębiej rozwijać. Chciałbym tu tylko zasyg­ komu przychodzi do głowy, dlatego że sztuka to przede nalizować: jak ja rozumiem taką „antropologiczność" zjawiska wszystkim znaczy wolność. Ja po pierwsze, nie wiem co to twórczości. Dlaczego sztuka i twórczość zbliżają się do ant­ „wolność", a po drugie tego znaku równości nie uznaję, ropologii? Co w twórczości artystycznej upoważnia do tego, ponieważ sztuka nie jest wolnością, tylko jest rodzajem zniewo­ żeby włączyć ją w ten obszar antropologii? Otóż uważam, że lenia, zniewolenia artysty przez imperatyw sztuki. twórczość jest rzeczą podwójną. Mamy tu do czynienia z dwoma Więc służbę traktuje Pan jako konieczność? zjawiskami: przyczyny, pochodzenie, źródła twórczości, sztuki Właśnie o tym chciałem powiedzieć, bo służba, wziąwszy pod oraz ich istnienie w obiegu ludzkim, szerszym. Mogę powiedzieć, uwagę, że człowiek istnieje w rzeczywistości sprawia, że i artysta że ta podwójność, leżąca u podstaw aktu twórczego, istnieje w jakiś sposób jest w służbie rzeczywistości. Z tym, że żywość pewno we wszystkich dziedzinach sztuki, ale ja biorę od­ słowa rzeczywistość chcę podkreślić. Nie chodzi mi o rzeczywis­ powiedzialność za słowo w dziedzinie malarstwa. U podstaw tość społeczno-polityczną, tylko generalną, tzn. rzeczywistość leżą więc jak gdyby dwa sprzeczne motywy: po pierwsze - j a k to prof. Wiesław Juszczak za Claudelem i za innymi często twórczość jako taka, jako jedna z sil władających człowiekiem, podkreśla: rzeczywistość rzeczy widzialnych i niewidzialnych. jako przedstawicielem gatunku, oraz coś innego, to znaczy coś. To znaczy w takim szerokim i generalnym założeniu tę rzeczywi­ co nie jest twórczością, a co jest rzeczywistością, oczywiście stość widzę. Chodzi mi więc o służbę tej rzeczywistości, bądź w szerszym rozumieniu rzeczywistością, której człowiek sam jest zespołowi już wybranych nawet idei. Wobec tych dwóch dezyde­ częścią. W której istnieje. Z tych dwu źródeł twórczość czerpie ratów, takich generalnych, rozumiem służbę. swoje soki. Rzeczywistość otaczająca, w której człowiek tkwi Nawiązując do jednej z przestrzeni tej wystawy, myślę tu i jest nią przeniknięty jest siłą, oraz ta już szczególna i po­ 0 tradycji wschodniej, prawosławnej. To, co Pan profesor mówi szczególna w człowieku siła, jaką jest twórczość, też jest siłą przypomina len rodzaj rozumienia służby, jakim jest liturgia, gdzie sprawczą. Z tych dwu sit powstaje kreacja artystyczna. liturgia jest służbą I hogosłużenije 'j. Tak właśnie, przecież, jak się sięgnie wstecz, nawet nie szukając I teraz drugi aspekt: istnienie w obiegu, też według takiej już Wschodu, ale Europy czy tradycji europejskiej, to twórczość swoistej podwójnej zasady się odbywa: pierwsze - ja i moja wiązała się z kultem zmarłych, bogów, czy Boga jednego, kreacja, a po drugie - ja w służbie. Z rzeczywistości pochodzę, niezależnie od rodzaju religii. Z kultem jest związana od grot. rzeczywistości oddaję. Między nimi jest bardzo ścisła koniunkjaskiń, poprzez wszystkie Egipty i Grecje. Europę właściwie do cja i bardzo trudno je rozdzielić, gdzie się jedna rola kończy, dziś. Oczywiście był okres awangard, gdzie cały wysiłek umys­ a gdzie druga zaczyna, jaka jest między nimi granica. Nigdy to łowy i twórczy był skierowany na to, żeby się z tej zależności od nie jest lak jakby nożem odciął, ale w każdym bądź razie te dwa kultu, zewnętrznego wobec sztuki, wyłaniać. ogniska powodują, decydyją o obiegu. Te dwa bieguny w obiegu Tak na przykład, podług mnie. o ile sam ten okres wyłamywa­ istnieją. Otóż według mnie, tracenie z oczu, ze świadomości nia się był owocny, twórczy, bo wszelkie napięcia, które artysty i odbiorcy - jeśli już takiego brzydkiego słowa użyć powstają przy odstępstwach, przy konfrontacjach i takiej walce - człowieka, który ze sztuką obcuje, jeśli któryś z tych dwóch opozycji, takie napięcia są twórcze, natomiast, jak się skończył punktów (w obu przypadkach), niknie z oczu, twórczość na tym okres wyłamywania i tylko jest kontynuacja, to to się robi jałowe traci, Naturalnie pozostaje zawsze kwestia temperamentu artys­ 1 staje się powtarzaniem rzeczy coraz bledszych, coraz hardziej ty i ludzi, którzy ze sztuką obcują, że są albo po jednej stronie się to wycieńcza, ponieważ nie ma w tym soku. A k t twórczy nie albo po drugiej, że bardziej są wrażliwi na twórczość czystą, na jest więc wtedy włączony w szeroki obieg duchowy, jest eks­ sam akt czystej twórczości, natomiat na rzeczywistość, z której ploatacją tylko czegoś, co już zostało wyłamane, zdobyte, jest ta twórczość wytryska mniej, lub odwrotnie. To już są sprawy powtarzaniem. indywidualne, lecz ogólnie rzecz biorąc, oba źródła twórczości. Wracając do głównych wątków. Włączenie aktu twórczego 19 �czy nawet rozumienie go jako tożsamego z kultem jest dla sztuki owocne i żywotne. Ja tak sądzę. przyjęciem, zwłaszcza ze strony obrońców czystości tych dwu różnych tradycji. Jakie jest Pańskie zdanie w lej sprawie? A jak Pan Profesor, jako artysta należący do tego obiegu sztuki wysokiej, profesor uczący w Akademii Sztuk Pięknych, mający lak maksymalistyczne podejście do sztuki, odnosi się do tego połączenia, spotkania, obecności obok siebie sztuki wysokiej, elitarnej ze sztuką ludową, popularną, nawet jarmarczną, jakie miało miejsce na lej wystawie w Zachęcie, czy szczególnie w Muzeum Etnograficznym, do spotkania tych dwu obrazów? No cóż, myślę, że kultura współczesna rzeczywiście jest! rozbita pomiędzy dwie takie koncepcje - laicką i sakralną. Tą; laicka ma swoje tradycje niepodważalne, a ta druga ma również! tradycje niepodważalne. One pomiędzy sobą jak gdyby się nie] lubią. Ale właściwie ja uważam, że nie bardzo wiedzą dlaczego się nie lubią, po prostu to rozdzielenie może bierze się z niedo­ statecznego trudu myślowego, jaki wkłada się czy przykłada do dziedziny sztuki. Entuzjastycznie. Zaraz panu powiem dlaczego. Zacznę od anegdoty. Kiedy w Nieborowie w pewnym towarzystwie pisa­ rzy, poetów przeglądaliśmy album wydany przez Skoczylasa w okresie międzywojennym - Polski drzeworyt ludowy (piękna książka, żałuję, że jej nie mam), to wtedy rozmawialiśmy o tym. I ja powiedziałem, że dla siebie i dla polskiego artysty nie widzę innych tradycji, tradycji, z której można by czerpać, którą można by żyć, jak tylko tradycja ludowa. Na to była reakcja taka: - "Jak to, przecież to, co ty robisz nie ma nic wspólnego ze sztuką ludową." Oczywiście, że pewno dosłownie z drzeworytem czy malowidłem na szkle, czy czymś podobnym, to nie ma zewnętrznych związków, ale wewnętrzne ma! Ponieważ ja uważam za szczyt twórczości w Polsce: szałas, chałupę, narzę­ dzie, tkaninę - oczywiście od najpierwotniejszych poczynając do tych. które jeszcze gdzieniegdzie można spotkać po wsiach, które są niszczone. - Dlaczego? Dlatego, że w nich jest najwyraźniej ze wszystkich innych tradycji artystycznych wido­ czne to połączenie piękna ze służbą. Nie muszę rozwijać tego tematu, co to jest tkanina, co to jest szałas, co to jest narzędzie przez stulecia. To są rzeczy wszystko znane. Po co to było robione? To stworzyło pewien zespół wartości artystycznych, który jako jedyny może być żywotny dla współczesnego artysty polskiego. Wszystkie podług mnie nawiązania do tradycji już artystycznie wypreparowanych, do modernizmu, secesji, sym­ bolizmu (to bardzo jest rozpowszechnione w tej chwili), te wszystkie Boznańskie, Wojtkiewicze, Chełmońscy są w nieus­ tannym tyglu: ten nawiązuje do tego. ten do tamtego, ten do owego, to są rzeczy podług mnie jałowe, nie chcę użyć słowa, którego nie lubię, ale wtórne, tzn. prowincjonalne. Bo o ile szałas pasterski w Tatrach, lub gdzie indziej, jest poza podziałem na to, co z centrum, "stołeczne" i "prowincjonalne" - on jest on ma jakość nadrzędną nad tym podziałem, również bielona ściana w Lubelskiem, czy tkana, wypłowiała derka, o tyle wiązanie się z, i inspirowanie tradycją ściśle już artystycznie wypreparowaną, lokuje się w jakiejś odległości od centrów artystycznych. Bo jedni byli zależni od Monachium - nasi moderniści, a drudzy byli bardziej zależni od Paryża, i wobec tego my się uzależniamy w geometrycznym postępie. Uzależ­ niając się od Wojtkiewicza, uzależniamy się od jakiś wzorów z Europy, z których czerpał Wojtkiewicz czy Pankiewicz. Otóż ja uważam, że tkwienie przy chałupie, ścianie, narzędziu i tkaninie jest tkwieniem przy źródle. Dlatego złączenie tych wystaw, które były latem, ze sztuką ludową, ze sztuką jarmarczną, ja witam z entuzjazmem. Wystawa w Zachęcie i wystawa w Muzeum Etnograficznym, były jak gdyby przekroczeniem jeszcze wielu innych granic i linii demarkacyjnych dzielących sztukę (etnicznych, kulturowych, społecznych), takie tradycji wystawienniczych. Obie mieściły się i wyrastały z pewnego cyklu poprzednich wystaw znajdujących swe miejsce, jak w azylu, w kościołach, wystaw, jakie Janusz Bogucki i Nina Smolarz organizowali w czasie stanu wojennego ..Znak krzyża" na Żytniej, ,,Labirynt" w kościele na Ursynowie - i nie były tylko wynikiem doraźne) sytuacji, ale wyrastały z głoszonej przez Janusza Boguckiego obserwacji i tezy o istniejącej we współczesnej sztuce i w doświadczeniu artystycznym tendencji, czy tęsknocie ..powrotu do domu", ..powrotu do Świątyni". To był też i pewien program. Wtedy w tamtych okolicznościach sztuka współczesna, świecka przenikała do kościoła. Teraz sztuka sakral­ na czy ów sakralny wymiar sztuki podczas tych dwu wystaw wypełnił świeckie galerie. Nie zawsze spotykało się to z dobrym 20 Podczas dyskusji w Muzeum Etnograficznym, mówiąc o zna­ czeniu i oryginalności lej wystawy, bardzo lapidarnie ujął to prof. Stefan Morawski, kiedy powiedział, że cala jej wartość polega na tym, że widz ma możliwość obcowania i takiego spotkania ze sztuką, jakiego nie znajdzie ani w kościele, ani w żadnej współczes­ nej galerii. Wystawa w Muzeum Etnograficznym była dokładnie tym samym, co wystawa w Zachęcie. W Zachęcie też były, jak tam, święte obrazy i ikony, i rzeźby ludowe użyte obok sztuki wysoce profesjonalnej. I te różnice w ogóle zostały zatarte przez to, iż powstał stop bardzo organiczny, było to jedno brzmienie, według mnie dlatego świetne, że łączące wszystkie te punkty, 0 których tutaj mówiliśmy (oczywiście, nie chcę przez to powiedzieć: dlatego było świetne, że połączyło wszystkie punkty,; które wymieniłem). Ale rzeczywiście wielopostaciowość sztuki! dała w efekcie to, że pojawiła się jakby jedna postać z różnych] źródeł, a nawet ja bym zaryzykował że z jednego źródła. Że> można ująć to przy pomocy takiej figury: czerpie się z jednego źródła, potem się te strumienie rozchodzą, a potem się gdzieś łączą w jedną rzekę. 1 z tą wystawą w Zachęcie była rzecz podobna. Po okresie Solidarności miałem wrażenie, jak się okazuje przy­ najmniej częściowo złudne, że odcięcie od świata i przewrócenie? w ogóle rzeczywistości, jakby zwolniło nas z obowiązku ścigania j się do „stołeczności", przestało nas to w ogóle interesować, byliśmy u siebie sobą. można było mieć takie poczucie, żt odbywają się na naszym terenie i z udziałem naszych organiz mów sprawy w końcu dla Europy zasadnicze i wobec tego jest tc właściwie pierwsza nieomal, od bardzo dawna, okazja, żeby] nasza działalność artystyczna stała się równie zasadnicza, byłaj na to szansa, i właściwie nawet coś z tego zostało zrealizow; 1 w okresie stanu wojennego, i teraz w postaci tych wystaw, któi odbywają się, m.in. ta wystawa Boguckich, coś czego przed tyrr nie było. Ale to zaczyna się powoli rozmywać, dlatego, że idol konwencji, tzn. kapitalizmu światowego oczywiście znowuż nas wepchnie, wpycha nas w podrzędność. 1 to nie dlatego, że m; sami jesteśmy tak na to chętni. Ale za to chętni do tego, żel produkować towary handlowe w postaci dzieł sztuki, któ automatycznie staną się jak gdyby drugorzędne na rynl światowym, ponieważ panoszą się tam prawa konkureni handlowych. Niezależnie od wartości samych dzieł, istniej wartości handlowe. To są dwa zupełnie inne światy, dwie siatl aksjologiczne. Czym innym jest wartość handlowa, czym innym, jest wartość artystyczna. 1 wpychając się w siatkę handlową, siłą rzeczy, z własnym przyzwoleniem lokujemy się w jakimś oczku, J no może takim upokarzającym. W rozmowie z Panią Sławą Wierzchowską (w tym zbiorze rozmów, jakie prowadziła z wieloma artystami Sąd nieocen-1 zurowanyj, mówił Pan, że mamy do czynienia ze "sztuką po końcu świata" (to znalazło się nawet w tytule tej rozmowy), gdzie mówił Pan, że żyjąc w okresie schyłkowym, gdzie sztuka nie tylko uznała, że ma już wszystko za sobą, ale co najboleśniejsze wszystko w niej ma wartość równą, jest równe, zglajszachtowane, że wszystko jest równą prawdą. Czy wobec tego. no nazwę to jednak w ten sposób: charakterystycznego dla postmodernizmu relatywiz­ mu, że wszystko jest równą prawdą, czy ta wystawa nie mówi czegoś przeciwnego, że daje jakąś nadzieję? Tak, też tak uważam, dlatego byłem tą wystawą podniesiony na duchu. Po „końcu świata", w sytuacji, o której w tamtej �, mowie mówiłem, życie ludzkie jest nacechowane generalnym zagubieniem j bezwoli}. Człowiek, zagubiony i bezradny, ratuje sic jakoś tam, a stąd ta przerażająca miałkość dzisiejszej kultury, sztuki, kina. teatru. Wszystko to tylko jest robione, żeby jakimiś tam drobnymi sprawami zająć uwagę i zapełnić tę próżnię, zaradzić" jej i przeciwstawić się albo odwrócić przed tym 7 zagubieniem. Natomiast nie ma w tym żadnej potrzeby zwrócenia się general­ nego ku prawdzie, tylko są jakieś „ p r a w d y " rozkawałkowane, detaliczne, jako środki zachowujące kondycję ludzka. Taka wystawa, jak Boguckich, ukazuje, że można się zwrócić general­ nie ku prawdzie. Ale to z kolei niszczy poczucie osamotnienia, zagubienia. W trakcie oglądania wystawy w Zachęcie nie miało się wrażenia, że człowiek dzisiejszy jest istotą zagubioną. Dlatego ona działała takim optymizmem. Zresztą, jeszcze tak generalnie wracając do tego tematu, muszę powiedzieć, że taka wystawa kontynuuje jakiś wątek i że rzadkie to jest w świecie. Nie śledzę wystaw i katalogów, bo mnie to nie interesuje, coraz mniej z wiekiem. Natomiast słyszałem relacje osób pracujących w Zachęcie, i innych, którzy stykali się z gośćmi zagranicznymi, przyjeżdżającymi i odwiedzającymi wystawę, którzy w ogóle baranieli na widok tej wystawy. Nie wiedzieli, co to takiego jest, co to jest w ogóle! Na tyle nie byli przyzwyczajeni, będąc u siebie tam w stolicach świata, do tego typu zjawisk, jak ta wystawa, których tam w ogóle nie widzieli i zobaczyli w niej coś, do czego nie mają klucza. Wręcz prosili, żeby im wytłumaczyć, na czym polega ta wystawa, co to jest, ponieważ byli pod silnym jej wrażeniem, nie mogli przejść do porządku dziennego nad tym. odtajkować jak jeszcze jedną imprezę gdzieś tam w Warszawie, tylko chcieli po prostu zrozumieć, ponieważ nie mogli sie odczepić od wizji, j a k ą ta wystawa w sobie zawarła. Dopytywali się. Czyli można wnosić, że takie rozumienie sztuki symbolicznie nazywając „antropologiczne", jest światu czy Europie, w ogóle nie znane. Ponieważ świat pławi się od dziesiątków lat widze­ niem sztuki nie antropologicznym, tylko, no użyję tego brzyd­ kiego słowa kapitalistycznym. Jak oglądam serial Dynastia (bo należę do kibiców tego serialu, oglądaczy)* i widzę w apar­ tamencie Alexis, czy w tej rezydencji Blake'a. gdzieś tam w tle jakąś skorupę, pewno w y k o p a n ą w Australii postawioną jako eksponat, albo jakąś rzeźbę bo coś się tam takiego pojawia w tle - to sobie myślę, mój Boże. co to tam robi. Zupełnie jak gdyby papuga w klatce, zamiast papuga w dżungli. N o bo to jest w klatce kupione, na aukcji, bo ma szczególne właściwości dana papuga. I to jest zdegradowanie sztuki jako istoty, nie tego konkretnego przedmiotujuż nawet, tylko jako istoty, przeniesie­ nie jej z grobu załóżmy wykopanego, do apartamentu Alexis. Po co? Nie wiadomo po co?!... Po prostu pieniądze trzeba zarobić, pieniądze! C i . co kopią muszą z czegoś żyć, sprzedają to. Czyli konwencja włada tym wszystkim, oczywiście, wszystko to sprowadzając do wspólnego mianownika, jakim jest pieniądz, po pierwsze. A po drugie wynaturzając istotę sztuki. Wracając jeszcze do tej wystawy. Jest Pan autorem bardzo ważnej wypowiedzi na sesji poświeconej sacrum i sztuce (ta wypowiedź znalazła się w książce Sacrum i Sztuka pod red. Nawojki Cieślińskiej I . chciałbym więc zapylać Pana jako autora lej dramatycznej wypowiedzi, niemal wyznania artysty, czy wysntwa w Zachęcie Hyla dla Pana jakimś przekroczeniem granic lezących pomiędzy światem religii i światem sztuki. Gerardus van der Leeuw. autor studium Święte i świeckie piękno. Świętość w sztuce - powiada, lo nie tylko są dwa odrębne światy, ale dwie -imperialistyczne dziedziny, żądające od życia, od człowieka poświęcenia diu siebie wszystkiego, w tym także wymagające największych ofiar. Tak jak religia nie rozpoznaje autonomii niezależnego usprawiedliwienia w sztuce, lak i sztuka nie uznaje żadnego innego autrytetu poza własnym mistrzostwem". Van der Leeuw przytacza nawet żartobliwy wiersz, mówiący o tym, że kto * W czasach prowadzenia rozmowy tak, teraz już mi przeszło - J.S. ma sztukę i wiedzę, ten w jakiś sposób ma i religię, kto nie ma ich obu, pozwólmy, niech ma sobie religię. Oprócz lej rywalizacji i dążenia do wyłączności, bywa jednak tak, że religia i sztuka spotykają się ze sobą. Czy wystawa la potwierdza, że możliwe jest takie spotkanie'/ Co Pan o tym sądzi? Tak. krótko mówiąc to na tej wystawie był pokazany pewien taki obszar. Jeśli już przyjąć taką klasyfikację, że to są dwa imperia, które się wzajemnie wykluczają: albo twórczość albo wiara, religia. Jeśliby przyjąć założenie, że jest imperium sztuki i imperium religii, to twórczość artystyczna jest jak gdyby pośrodku, tzn. ma być wydana presji obu tych imperializmów. Nie wydana tej presji, jak gdyby działa w zmniejszonym napięciu. A napięcie jest konstruktywną jakością aktu twór­ czego, bez lego w ogóle trudno sobie coś wyobrazić. I ten obstrzał z dwu stron, artystę stawia we właściwym miejscu, bo on ma skręcić w „trzecią s t r o n ę " tzn. ani w sztukę pojętą jako czystą, wyzwoloną dziedzinę umysłu ludzkiego, ani w religię jako dewocję, tylko w to, co się nazywa sacrum, w coś, co jest pośrodku, ale obejmuje całość życia, mając oczywiście poczucie niedoskonałości, grzechu o czym w tamtej wypowiedzi mówi­ łem, ale bez czego w ogóle trudno sobie wyobrazić twórczość. Może w jakimś paleolicie, kiedy w ogóle nie wiadomo, jak wyglądała świadomość człowieka, brak rozdarcia między te dwie antynomie byl możliwy, tzn. ten który zdobił garnki, czyje lepit, prawdopodobnie nie byl wydany na obstrzał tych dwu sił. bo ich po prostu nie było w świadomości. Był harmonijną jednostką, która robiła garnki, a nie byl „ a r t y s t ą " . Natomiast odkąd świadomość się rozwija, rozwija, rozwija itd. to w takim punkcie, w jakim jesteśmy, w tej chwili, nie można sobie wyobrazić stracenia z pola widzenia i jednego punktu i drugiego, tzn. i imperium sztuki i imperium religii. To jest spięcie dwu sił równocześnie. To brzmi, oczywiście, jak recepta na sztukę w ogóle. I oczywiście cala masa artystów może to wyśmieje albo się żachnie, ale nie traktuję tego jak recepty, tylko tak myślę. Na zakończenie, co Panu na tej wystawie się najbardziej podobało, które fragmenty, które przestrzenie? Ulubione fragmenty tej wystawy: Ołtarze - to przede wszyst­ kim taki Krucyfiks leżący, artysty z Torunia, Andrzeja Woj­ ciechowskiego, następnie ten pomost oraz Góra w dużej sali. Święta Góra i droga z egzemplarzami Pisma Świętego na poszczególnych stopniach, trzecie lo Chałupa*. Jako ciekawost­ kę traktuję Salon, to wnętrze za zasłoną. Ale Chałupa - to było sedno, centrum. Chałupa dlatego, że w ogóle wieś, życic wsi, obyczaj wsi uważam za skarbnicę, absolutnie inspirację wszyst­ kich takich elementów do transformacji, do przetworzeń. No trudno sobie wyobrazić ważniejszy teatr niż dawny pogrzeb wiejski ze wszystkim, z tą taką brutalnie manifestowaną eschatologią. To bytowanie wiejskie z narodzinami, z kołyską, z chlewikiem koło kołyski ze wszystkim tym. to jest przecież i stajnia betlejemska! Dlatego ta chałupa zrobiła na mnie ogromne wrażenie jako właściwy pomysł, że się w ogóle tam znalazła. I także sposób realizacji tego. Właściwie takie wyważe­ nie źródła oraz krystalizacji w formie. Oczywiście, cały szereg innych fragmentów podobał mi się. Obrazy Tatarczyka, Giero­ wskiego w tych Ołtarzach (tam narzekali ludzie, że niedaleko były draperie upięte, że nie wiadomo co ważniejsze, czy obraz czy draperie). Niektórzy uważali też. że Pańskie obrazy były źle eksponowane, tworzyły jakby rodzaj ściany i że widać było to, co do obrazu nie należy, tzn. wewnętrzne, z tyłu nie zamalowane płótno. A mnie się to p o d o b a ł o . One tak istnieją u mnie w pracowni. (grudzień 1991) * Grupa z Lucimia 21 � https://zbiory.etnologia.uw.edu.pl/files/original/540abb7dad8c366e3ea7981a6fbcab25.pdf 45b99737fef547a929bd62a364075719 Dublin Core The Dublin Core metadata element set is common to all Omeka records, including items, files, and collections. For more information see, http://dublincore.org/documents/dces/. Title A name given to the resource Polska Sztuka Ludowa - Konteksty Text A resource consisting primarily of words for reading. Examples include books, letters, dissertations, poems, newspapers, articles, archives of mailing lists. Note that facsimiles or images of texts are still of the genre Text. Dublin Core The Dublin Core metadata element set is common to all Omeka records, including items, files, and collections. For more information see, http://dublincore.org/documents/dces/. Relation A related resource oai:cyfrowaetnografia.pl:publication:3422 Date A point or period of time associated with an event in the lifecycle of the resource 1981 Identifier An unambiguous reference to the resource within a given context oai:cyfrowaetnografia.pl:3207 Title A name given to the resource O ankiecie / Polska Sztuka Ludowa - Konteksty 1981 t.35 z.2 Description An account of the resource Polska Sztuka Ludowa - Konteksty 1981 t.35 z.2, s.67 Creator An entity primarily responsible for making the resource Stomma, Ludwik Language A language of the resource pol. Publisher An entity responsible for making the resource available Instytut Sztuki PAN Format The file format, physical medium, or dimensions of the resource application/pdf PDF Text Text capture metadata for PDF documents Text ETNOGRAFIA - ETNOLOGIA - ANTROPOLOGIA KULTURY - LUDOZNAWSTWO CZYM SĄ? D O K Ą D ZMIERZAJĄ? (ODPOWIEDZI NA ANKIETĘ) Ankieta rozesłana w p o l o w i e 1. C o t o j e s t e t n o g r a f i a ! 1980 r o k u p r z e z redakcję zawierała t r z y p y t a n i a : (jej m i e j s c e wśród i n n y c h d y s c y p l i n , cele, metody); 2. J a k i e m i e j s c e z a j m u j e w e t n o g r a f i i p r o b l e m a t y k a b a d a n n a d k u l t u r ą a r t y s t y c z n ą l u d u ( a z w ł a s z c z a n a d s z t u k ą ) T 3- J a k a j e s t p r z y s z ł o ś ć etnografii? U w a g a odpowiadających skupiła się j e d n a k p r z e d e w s z y s t k i m w o k ó ł p y t a n i a pierwszego. Już n a wstępie zarysowała się t u zasad­ n i c z a różnica p o s t a w . O b o k szeregu o d p o w i e d z i , w k t ó r y c h doświadczeni e t n o g r a f o w i e u z n a l i , iż n a w e t ogólna d e f i n i c j a z a k r e s u i za­ interesowań d y s c y p l i n y p r z e r a s t a i c h możliwości, uzyskaliśmy również respons, że n a p o d o b n e wątpliwości „ p o w i n i e n w przybliżeniu o d p o w i e d z i e ć s t u d e n t I r . e t n o g r a f i i , p o z a l i c z e n i u p r z e d m i o t u Wstęp do etnografii, zaś o b s z e r n i e j wyjaśnić cały p r o b l e m s t u d e n t I I I w z g l . I V r o k u " . B y ł y t u też g ł o s y , iż r z e c z cała została j u ż o s t a t e c z n i e w y j a ś n i o n a p r z e z k l a s y k ó w : n a l e ż y w i ę c p o p r o s t u sięgnąć d o o d p o w i e d n i e j l i t e r a t u r y . . . N i e w y d a j e się, b y m o ż n a było rozstrzygnąć o w ą kontrowersję. C l a u d e L e v i - S t r a u s s w dołączonym p r z e z r e d a k c j ę , w c h a r a k t e r z e o d p o w i e d z i n i e z a m i e r z o n e j , a r t y k u l e Aktualne problemy etnologii s t w i e r d z a w p r a w d z i e , iż „ e t n o l o g i a p r z e ż y w a obecnie wątpliwości", lecz uwierzyć m u — znaczyłoby poddać p o d krytyczną rozwagę formuły i n n y c h prominentów d z i e d z i n y , d o któ­ r y c h odsyłali nas respondenci. K t ó ż w i e — b y ć m o ż e r z e c z y w i ś c i e w n a s z y m z e t a t y z o w a n y m ś w i e c i e Wstęp do etnografii zastąpić klasyczną sentencję „ D u b i t o e r g o s u m " ? . . . T y l k o , c z y n a p e w n o byłaby t o w i z j a może już optymistyczna? K o l e j n y m p u n k t e m s p o r n y m stał się p r o b l e m , c z y n a p y t a n i e t y p u : „ c o t o j e s t e t n o g r a f i a ? " w a r t o w ogóle o d p o w i a d a ć . C z y ż n i e l e p i e j p e r e g r y n o w a ć p o ś w i e c i e b e z g r a n i c ; c z y k o n i e c z n i e t r z e b a m i e ć ś w i a d o m o ś ć , ż e m ó w i s i ę p r o z ą ?... S ą d z i ć m o ż n a , i ż m u t a t i s m u t a n d i s m a m y t u d o c z y n i e n i a z t a k w a ż n y m , a t a k g r u n t o w n i e z a p o z n a n y m w życiu społecznym naszego k r a j u , g e n e r a l n y m s p o r e m 0 s t o s u n e k d o n a u k i . J e s t l i o n a z a w o d e m c z y p o w o ł a n i e m ? — Jeżeli j e s t z a w o d e m , profesją — rację mają stwierdzający, iż o d n a j d y ­ w a n i e d i f f e r e n t i a specifica d y s c y p l i n y t o j e d y n i e k w e s t i a „ p o r z ą d k o w a n i a " , co k o n s e k w e n t n i e m a p r a w o uwalniać i c h o d „ p o t r z e b y o d p o w i e d z i n a z a d a n y zbiór p y t a ń " . Jeżeli j e d n a k j e s t powołaniem ? K a ż d y z n a s , l u d z i świeckich, m a pełne p r a w o d o u c h y l a n i a j a k i c h ­ k o l w i e k p y t a ń o s t o s u n e k d o p r a w d w i a r y ; służy t e m u zresztą szereg w y p r ó b o w a n y c h frazesów: „ j e s t e m k r y t y c z n y m d e i s t ą " , „ u z n a j ę nieokreślony b y t najważniejszy", „moralność socjalistyczną" etc. G d y b y t a k i c h s a m y c h o d p o w i e d z i udzielił n a m kapłan b y l i b y ś m y przecież zgorszeni. M a o n — w n a s z y m pojęciu — r u d y m e n t a r n y obowiązek odpowiedzieć sobie n a p y t a n i a „ c z y m j e s t m o j a wiara? dlaczego j e s t e m księdzem ? " ; z o d p o w i e d z i n a n i e w y n i k a b o w i e m w p r o s t zakres jego m i s j i społecznej. P o d o b n i e z l e k a r z a m i — z j a k i m ż s m u t k i e m i d y s g u s t e m s t w i e r d z a się w środkach m a s o w e g o p r z e k a z u , iż „ m e d y c y n a przestała b y ć p o w o ł a n i e m — stała się z a w o d e m , a więc sposobem zarobkowania"... A n a u k a ? „ Z a j m u j ę się e t n o g r a f i ą " c z y „ j e s t e m e t n o g r a f e m " ? A jeśli „ j e s t e m e t n o g r a f e m " — c z y i d o czego m n i e t o zobowiązuje wobec drugiego człowieka, społeczeństwa, świata? S t a r a n i e m K o m i t e t u N a u k E t n o l o g i c z n y c h P A N u k a z a ł s i ę w 1 9 7 9 r . w P o z n a n i u t o m Funkcje społeczne etnologii. J a k się o k a z u j e , za o w e t y t u ł o w e „funkcje społeczne" uważają a u t o r z y poszczególnych artykułów (referatów) m . i n . popularyzację m u z y k i k a p e l l u ­ d o w y c h , u p o w s z e c h n i a n i e chłopskich dań z „ m ą k i , ziemniaków, g r o c h u , k a p u s t y i s u s z o n y c h ś l i w e k " , p o d n o s z e n i e k r z y w e j produkcji „Cepelii", s p o w o d o w a n i e „zatwierdzenia i przyjęcia r e g u l a m i n u p a r o e t o p n i o w e j o d z n a k i e t n o g r a f a - k r a j o z n a w c y " , i t p . J e s t t o poniekąd z g o d n e z b r z m i e n i e m u s t a w y o s z k o l n i c t w i e w y ż s z y m z d n i a 2 0 g r u d n i a 1 9 6 8 , g d z i e s t w i e r d z a s i ę , iż z a d a n i e m n a u k i j e s t „ k s z t a ł c e n i e 1 w y c h o w y w a n i e i n t e l i g e n c j i z a w o d o w e j zdolnej a k t y w n i e uczestniczyć w r o z w o j u g o s p o d a r k i i k u l t u r y n a r o d o w e j oraz w socjalistycznej p r z e b u d o w i e stosunków społecznych..." — dodajmy jednak — z g o d n e t y l k o z j e j n a j b a r d z i e j płaską wykładnią. P o n i e w a ż j e d n a k u s t a w a t a m a b y ć w n a j b l i ż s z y m c z a s i e z m i e n i o n a , p r z y p o m n i j m y p i ę k n e s ł o w a j e j p o p r z e d n i c z k i z 13 l i p c a 1 9 2 0 : z a d a n i e m uniwersytetów, w s z e c h n i c i a k a d e m i i „ j e s t służyć n a u c e i ojczyźnie. W t y m c e l u mają one szukać i dochodzić p r a w d y w e w s z y s t k i c h gałęziach w i e d z y l u d z k i e j oraz przewodniczyć n a d r o d z e p o z n a w a n i a t e j p r a w d y przez młodzież akademicką, a przez nią rozpowszechniać ją wśród całego n a r o d u p o l s k i e g o w i m i ę z a s a d przyświecających m o r a l n e m u i u m y s ł o w e m u d o s k o n a l e n i u r o d z a j u ludzkiego". Więc znowu — zawód ozy powołanie? A u t o r k a słów o b r a k u p o t r z e b y o d p o w i e d z i n a p y t a n i e o i m i ę s w o j e j d y s c y p l i n y z a p r z e c z y ł a s o b i e s a m a , dając w końcowej f a z i e w y w o d u b a r d z o piękne określenie e t n o g r a f i i — określenie wiążące ją właśnie z p o w o ł a n i e m l e k a r s k i m . I n n i r e s p o n d e n c i p i s a l i o „ d r o d z e d o p o z n a n i a i r o z u m i e n i a c z ł o w i e k a " , o „służbie społecznej e l i m i n o w a n i a i n i c o w a n i a w s z e l k i e g o t y p u n a c j o n a l i z m ó w " etc. T ł u m a c z y t o najprościej b r a k szerszego z a i n t e r e s o w a n i a t r z e c i m p y t a n i e m naszej a n k i e t y . P o p r o s t u — p r z y t a k i m podejściu n i e m a się r z e c z y ­ wiście o co troszczyć. V e r i t a s v i t a e est v i a t i c u m c a r i s s i m u m . W próbach sprecyzowania zakresu d y s c y p l i n y obserwować można d w i e tendencje — w y c h o d z e n i a o d p r z e d m i o t u badań i o d sposobu n a t e n p r z e d m i o t spojrzenia. Oczywiście p r o p o n o w a n o w i e l e t y p ó w r e f l e k s j i , n i e r a z b a r d z o różnych, ale... wśród nadesłanych o d p o w i e d z i n i e m a n a w e t śladu o b r o n y , a t y m b a r d z i e j p r o p o z y c j i k o n t y n u o w a n i a f u n k c j o n a l n e g o podejścia d o b a d a ń n a d k u l t u r ą ; podejścia k u l t u r o w o - h i s t o r y c z n e g o ; podejścia e w o l u c j o n i s t y c z n e g o . . . n i e p o w r ó c i już e t n o l o g i a d o s w o j e g o p o z y t y w i s t y c z n e g o C z y ż b y w i ę c rację m i a ł j e d e n z a u t o r ó w , g d y pisał, że „ n i g d y kształtu"...? W n i o s e k t a k i b y ł b y j a s k r a w o sprzeczny z codzienną praktyką naszej r o d z i m e j e t n o g r a f i i . A przecież... t a k i się u p a r c i e n a s u w a p r z y l e k t u r z e większości nadesłanych w y p o w i e d z i . M o ż e więc jesteśmy wreszcie świadkami przełomu w p o l s k i e j myśli e t n o l o g i c z n e j . Jeśli t a k — n i e w o l n o tej szansy zmarnować! W o l n o wierzyć n a t o m i a s t , że d y s k u s j a s p r o w o k o w a n a p r z e z niniejszą ankietę n i e będzie s ł o m i a n y m o g n i e m , że c h o ć b y n a m a r g i ­ nesach, c h o ć b y w sposób n i e z a m i e r z o n y , p r z y c z y n i się d o k o l e j n y c h sporów i przemyśleń. Ludwik Stomma 67 I � https://zbiory.etnologia.uw.edu.pl/files/original/d3cfe850d9b950e5166c61bef1c30452.pdf ba58a7e2225e6cf55aa16682d04ffbb9 Dublin Core The Dublin Core metadata element set is common to all Omeka records, including items, files, and collections. For more information see, http://dublincore.org/documents/dces/. Title A name given to the resource Polska Sztuka Ludowa - Konteksty Text A resource consisting primarily of words for reading. Examples include books, letters, dissertations, poems, newspapers, articles, archives of mailing lists. Note that facsimiles or images of texts are still of the genre Text. Dublin Core The Dublin Core metadata element set is common to all Omeka records, including items, files, and collections. For more information see, http://dublincore.org/documents/dces/. Relation A related resource oai:cyfrowaetnografia.pl:publication:3643 Date A point or period of time associated with an event in the lifecycle of the resource 1995 Identifier An unambiguous reference to the resource within a given context oai:cyfrowaetnografia.pl:3420 Title A name given to the resource O Antropologii i symbolu / Polska Sztuka Ludowa - Konteksty 1995 t.49 z.2 Description An account of the resource Polska Sztuka Ludowa - Konteksty 1995 t.49 z.2, s.3-5 Creator An entity primarily responsible for making the resource Juszczak, Wiesław Language A language of the resource pol. Publisher An entity responsible for making the resource available Instytut Sztuki PAN Format The file format, physical medium, or dimensions of the resource application/pdf PDF Text Text capture metadata for PDF documents Text O antropologii i symbolu W i e s ł a w Juszczak Nie c z ę s t o zdarza się by p u b l i k o w a ć recenzje prac doktorskich. C h o ć w przypadku autora p o n i ż s z e g o tekstu - profesora W i e s ł a w a Juszczaka nie jest to pierwszy ani jedyny raz, gdy poproszono go o opublikowanie recenzji - ze w z g l ę d u na ł a d u n e k zawartych w nich tez, refleksji i p r z e m y ś l e ń . Uczyniliśmy tak samo i my. Drukowany poniżej tekst jest r e c e n z j ą z rozprawy doktorskiej Dariusza Czai p.t. Symbol a antropologiczna interpretacja wybranych tekstów kultury współczesnej. Stanowi on punkt wyjścia do rozmowy o antropologii i symbolu (red.). Powiada się zazwyczaj, że praca dobra stawia opiniodawcę przed trudnym zadaniem. Rozprawa pana Dariusza Czai Symbol a antropologiczna interpretacja wybranych tekstów kultury współczesnej stanowi taki właśnie przypadek. Moje myślenie 0 niektórych kwestach, jakie w niej znajduję, może się oczywiś­ cie różnić od koncepcji tu prezentowanych, ale zastrzegam z góry, że cały mój wywód prowadzić chcę na płaszczyźnie 1 trybem partnerskiej - jak się rzekło - dyskusji, a nie „krytyki" w sensie najogólniej pojmowanej, czyli stawiania zarzutów, wytykania błędów. Jeśli zatem chcę tu z czymś dyskutować, to z „literą", a nie z „ d u c h e m " tej dysertacji. Dotyka ona jednego z najbardziej - moim zdaniem - draż­ liwych punktów współczesnej humanistyki, jakim jest bez wątpienia używanie, nadużywanie i brak koherencji w rozumie­ niu i stosowaniu słowa „ s y m b o l " . Wszystko to Autor pokazuje w sposób przejrzysty, znakomicie się po tym labiryncie porusza­ jąc. Powiedziałem umyślnie „humanistyki", by odejść choćby na chwilę od terminu „antropologia". W moim przekonaniu są to synonimy, z tym, że wyraz drugi jest modniejszy, pierwszy bardziej może zużyty, ale - etymologicznie rzecz biorąc - są identyczne: z tym tylko, że źródłosłów pierwszego jest łaciński, drugiego - grecki. Poza tym różnic semantycznych nie do­ strzegam, a raczej uważam, że są przeceniane. T u , na mar­ ginesie, muszę zaznaczyć wszakże jedno: o ile etnologia czy etnografia należy bez wątpienia do „nauk humanistycznych", a (mimo wspomnianą równoznaczność terminów) nie zwykło się mówić o „antropologicznych naukach", powstaje dość istotna różnica, ze. sposobu, a nie ze znaczenia słów wynikająca, między etnologią a antropologią. Autor w pewnym miejscu wspomina, że będzie traktował te dwa terminy wymiennie. Lecz ostatecznie nie czyni tego, albo nie stosuje tego założenia konsekwentnie dlatego - jak mi się zdaje - że nawyk językowy nie sprzyja temu, lub wręcz uniemożliwia to. C o ś więcej nawet niż językowy czysty nawyk: etymologia dwu tych słów. Wspominana przez Autora „ o b c o ś ć " czy przynajmniej „zewnętrzność" etnologa wobec badanej przez niego kultury jest etymologicznie usprawiedliwiona. „Antropologia" - przeciw­ nie - zawiera element tożsamości czy bliskości raczej. „Ant­ ropologia", tak jak „ h u m a n i s t y k a " jest nauką o człowieku i jego wytworach. Greckie ethnos oznacza najpierw pewną zbioro­ wość, „ l u d " , u Homera „ g r o m a d ę " lub „ z a s t ę p " , zatem coś, co przeciwstawić można czemuś innemu, a przynajmniej wyodręb­ nić z generalnej kategorii anthropoi. I stąd, później, ethnos zabarwić się może znamieniem odrębności lub zdecydowanej obcości. U Arystotelesa słowo to, w liczbie mnogiej (ta ethna) jest postawione j u ż w jawnej opozycji wobec Hellenes, czyli „ m y " , i daje się tłumaczyć przez „ b a r b a r z y ń c y " . P o w t a r z a m : ta etymologia jest nie do wykorzenienia w dzisiejszym sensie słowa „etnologia" - które więc, choćby przez samo zawężenie oznaczanego nim pola obserwacji, z „antropologią" utożsamić się nie daje. Powtarzam: z wymiennego stosowania wspo­ mnianych terminów radziłbym w ogóle zrezygnować. Przejdźmy do kwestii podstawowej, z której chciałbym uczynić temat rozmowy z Autorem. Idzie o termin „ s y m b o l " , a przede wszystkim o zakres i zasadność jego używania. Dariusz Czaja z wielką precyzją i wszechstronnością ukazuje jego funkcjonowanie we współczesnej nauce, jego wieloznacz­ ność, kłopoty z nim związane etc. Parokrotnie także wspomina o tym, że sens słowa i samo wprowadzanie go łączy się z jakimś - w tekście nie precyzowanym ostrzej - stanowiskiem ontologicznym. I tu dotyka problemu, moim zdaniem najważniej­ szego, który, gdyby wysunięty został na plan pierwszy, po­ zbawiłby nas wielu komplikacji, wyprowadził może na pros­ tszą, choć i ryzykowniejszą - przez swoją radykalność - drogę. Zastrzegam się raz jeszcze, że nie ma, w tym, co mówię, cienia zarzutu pod adresem Autora. Stara się on uporządkować pewną sytuację, j a k ą w swej dyscyplinie zastaje. Ja, reprezentując dyscyplinę nieco inną (określmy j ą mianem filozofii sztuki), widzę ten sam, albo m o ż e tylko podobny problem, w innej perspektywie, i to jedynie chciałbym poddać dyskusji. Z punktu widzenia nauk o sztuce pojęcie symbolu prowadzi nas wprost do zagadnienia „ s y m b o l i z m u " , rozumianego teraz i tu jako kieru­ nek artystyczny o określonych chronologicznych parametrach. Tak, historycznie brany, symbolizm j a w i się na tle i w pewnym sensie w opozycji do pozytywizmu, jako najbardziej rozpo­ wszechnionego ówcześnie stanowiska filozoficznego. I , jak to najczęściej się zdarza, przedstawiciele symbolizmu nie do końca lub wcale nie zdają sobie sprawy, w jakiej mierze są zależni od tego, z czym się borykają, co usiłują przezwyciężyć. A są zależni, bo milcząco lub bezwiednie przyjmują istnienie pewnej „strony" rzeczywistości: rzeczywistość daną zmysłowo, poznawalną przy pomocy „aparatury scjentystycznej", pozba­ wioną tajemnic w tym choćby stopniu, że to, co jeszcze nie wytłumaczone, zostanie wytłumaczone w przyszłości, dzięki postępowi nauki. Przyjmując to, zakładają istnienie „drugiej strony" rzeczywistości, lub istnienie rzeczywistości innej, innego wymiaru. T o , wzięte razem, daje obraz dwoisty lub rozdwojony. Lub, inaczej m ó w i ą c , rozdarty, pęknięty. I z próby „retuszu" tego pęknięcia wyłania się współczesna koncepcja symbolu. M ó w i m y , że symboliczne dążenia współczesnej sztuki i kul3 �tury są próbami nawrotu do - na przykład - archaicznych czy egzotycznych kultur. Artyści reprezentujący symbolizm, a także inne jeszcze kierunki na przełomie i w początkach naszego stulecia, („ncotradycjonalizm" Denisa, prekubistyczny okres Picassa) faktycznie sięgają do owych pozaeuropejskich źródeł, czego najjawniejszym i najbardziej znanym signum są ucieczki Gauguina na Martynikę, do Bretanii i na Tahiti. Ale to nie zmienia niczego. W każdym przypadku Europejczyk, choćby uciekał na antypody, zabiera ze sobą obraz świata, obraz rzeczywistości rozdwojony, i tworzy symbole: obrazy złożone z dwu części, zespolonych mniej lub bardziej, gorzej lub lepiej, ale zawsze semantycznie i - co najważniejsze - ontologicznie dwoiste. Współczesna europejska sztuka, nauka, kultura są - wbrew temu co pisał Czerwiński we fragmentach z Przyczyn­ ków do antropologii współczesności - do głębi uwikłane w myślenie symboliczne, które nie ma nic wspólnego z ar­ chaiczną czy „pierwotną" tradycją i „wizją świata". A są uwikłane, ponieważ (w generalnym wymiarze) żaden „antypozytywistyczny p r z e ł o m " nie dokonał się jeszcze: filozofia wciąż jest przede wszystkim epistemologią, jest zdominowana przez sejentyzm, przez model ścisłych nauk, i mimo cały przewrót filozofii egzystencjalnej (Heidegger, Jaspers, Marcel) wciąż nic jest się w stanie wydobyć z pokantowskiego impasu, albo - jeśli odchodzi od epistemologii, ucieka w etykę (jak „filozofia dialogu"), lub w inne jeszcze swe „pod-dziedziny", byle by nie podjąć żadnej radykalniejszej „decyzji ontologicznej". Wciąż mówi się w tej dziedzinie o tym, jak coś poznawać, a nigdy o tym jak istnieje to, co istnieje. Dlatego, powtarzam, pozytywistyczne myślenie trwa - a przez to musi nas obsesyjnie męczyć problem symbolu. To jedna strona stanu rzeczy. Druga, od tej bezpośrednio zależna, to przekonanie - będące projekcją współczesnego myślenia na myśl pierwotną - przekonanie, że kultury archaicz­ ne cechował symbolizm. Nawet Eliade, którego uważam za jednego ze swoich największych duchowych mistrzów, a który stworzył pojęcie „archaicznej ontologii", nadużywa - moim zdaniem - pojęcia symbolu, o owych archaicznych regułach myślenia o rzeczywistości pisząc. A pojęcie to nie jest możliwe na gruncie „ontologii archaicznej" właśnie. Dlaczego? Dlatego, że rzeczywistość, myślana tam religijnie, nic zawiera żadnej dwoistości, żadnych pęknięć, które by symboliczne myślenie musiało zacierać albo „ z l e p i a ć " . Myślenie symboliczne jest myśleniem „ p r z e ł a m a n y m " - jeśli tak rzec można, odwołując się do greckiego pierwszego znaczenia terminu „ s y m b o l o n " . Z pojęciem „ s y m b o l " jest podobnie, jak z pojęciem „ s a c r u m " . Zjawia się ono tam i wtedy, gdy myślenie o rzeczywistości traci swoje korzenie religijne. Proszę wybaczyć, że powołam się na pewne własne doświad­ czenie badawcze. Od kilku lat prowadzę wykład z teorii ornamentu, przez „ o r n a m e n t " rozumiejąc takie wizualne przed­ stawianie kosmosu, którego nie jest w stanie uwidocznić figuracja (co nie znaczy, że elementy figuratywne w ornamencie pojawiać się nie mogą - mogą, ale są poddane porządkowi wyższemu czy głębszemu niż odwzorowywanie kształtów danych w potocznym doświadczeniu zmysłowym tylko). Or­ nament jest - jak powiedzielibyśmy, mocno upraszczając sprawę, i używając niewłaściwego wyrażenia, które coś przy­ bliża, ale i zakłamuje zarazem - ornament jest „abstrakcyjnym" albo „abstrakcyjnofiguralnym" przekładem niewidzialnego w widzialne, i jest też ukazywaniem w widzialnym tego, co niezmysłowe. I tak pojęty ornament wiąże się nierozerwalnie z wizją świata, rzeczywistości, bezwarunkowo związaną z reli­ gijnym tej rzeczywistości myśleniem i przeżywaniem. Tam, 4 gdzie ornament „ ż y j e " , nie ma miejsca na żadne „profanum" - wszystko jest pojmowane sakralnie, a zatem nie istnieje też sfera „ s a c r u m " , bo „ s a c r u m " zjawia się dopiero w opozycji do „ p r o f a n u m " . Kiedy myślenie religijne, jako dominujące czy totalne, w jakiejś kulturze słabnie lub zamiera, ornament przekształca się w czystą dekoracyjność. Późnoromańska sztuka europejska ukazuje początki tego procesu. Rozwój myślenia naukowego (może wręcz od teologii jako n a u k i poczynając) spycha na margines, a w ostatecznym rezultacie likwiduje „ontologię archaiczną". Europa oczywiście przoduje w tym procesie. Co najmniej od czasów renesansu ornament, jako postać „wysokiej sztuki", nie jest tu j u ż w ogóle możliwy. Poza tym, dalej, rozwarstwienie sztuki na „ w y s o k ą " i „niską" zjawia się jako następny etap procesu tego samego, a zjawia się poprzez podział na sztukę sakralną i świecką. I wówczas rodzi się ta postać symbolu, z którym mamy takie kłopoty, i który - jako pojęcie - nierozdzielnie zespala się ze sztuką w ogóle. „Symboliczność", „ s y m b o l " nie są zjawiskami archaicznymi, które by należało odradzać, do których można by nawracać: są wytworem nowożytności, laicyzacji kultury, zaniku owej rze­ czywistości, którą w Credo nazywamy do dziś rzeczywistością „rzeczy widzialnych i niewidzialnych" - choć i tu j u ż słychać niebezpieczny pogłos jakiegoś rozróżnienia, podziału. Nie należy zatem, gdy się tęskni za powrotem do korzeni, mówić 0 powrocie do symboli, lecz o powrocie do takiej ontologii, jaką próbował wskrzesić Heidegger, „ontologii fundamentalnej", która myślenie symboliczne wyklucza. M ó w i m y o symbolach, gdy chcemy wyminąć pułapkę tajem­ nicy wszystkiego, co rzeczywiste - nie tylko tego, co w niej niewidzialne, ale może przede wszystkim tego, co w niej widzialne, pozornie poznawalne do końca, oswojone, znane 1 zrozumiałe. I tylko największa sztuka (o religijnie autentycz­ nym przeżywaniu świata nie mówiąc), tylko ona stanowi w naszej kulturze asymboliczną enklawę, w której zderzamy się wprost z niepoznawalnością i uświadamiamy sobie naszą ograniczoność w świecie stworzonym, naszą skończoność wobec nieskończoności, dotykamy linii horyzontu, za którym wciąż się rozciąga to, co niepoznawalne. A symbol pozoruje poznawalność - i o tej, w nim ukrytej pułapce racjonalizmu, każe nam zapominać. Dariusz Czaja, cytując w ostatnim rozdziale swej pracy wypowiedzi wielkich twórców kina (Felliniego, Bunuela, Berg­ mana), nieufnie odnoszących się do pojęcia „ s y m b o l " , potwier­ dza to, o czym mówiłem. C o ś podobnego pobrzmiewa w inte­ resującym, i bardzo przez Autora eksponowanym tekście Fredericksena, który pisze o „niemożności wytłumaczenia się z odczuwanej mocy pewnych obrazów, filmów, twórców filmowych". Czaja komentuje to tak: „Potrzeba wyrażenia jak najbardziej realnych, a nie dających się wyartykułować w ist­ niejących językach teoretycznych sensów dzieła filmowego, wymusza poszerzenie istniejących teorii z n a c z e n i a " . B y ł b y m tu może innego zdania: ta sytuacja domaga się raczej zmiany języka, która poparta by była zmianą stanowiska generalnie decydującego o współczesnym dyskursie o sztuce - a to znaczyłoby: odejścia od pytań, jak mówimy o tym, o czym mówimy, ku pytaniom o to, w jaki sposób i s t n i e j e i to, o czym mówimy (czyli sztuka), i to o czym mówi to, o czym mówić chcemy (czyli rzeczywistość przez sztukę poznawana). Autor omawianej tu dysertacji sam jest wobec symbolu nieufnie nastawiony. Jeśli nie mówi tego wprost, można to wyczytać między wierszami. Parokrotnie powraca w pracy coś, co bym nazwał tęsknotą za wyraźnym ontologicznym gruntem, na którym oprzeć by się było można, mówiąc o kulturze czy �sztuce. Poza tym, w załączonych na końcu rozprawy analizach czterech filmów, nie ma w zasadzie mowy o symbolach. Mówi się tam o mitach i toposach (należę do grona nieufnie na­ stawionych do psychologii i nauk oraz metod do niej zbliżo­ nych, dlatego nie używam słowa „ a r c h e t y p " ) . A mity i tópoi, to zupełnie co innego niż symbole - co chyba jest stwierdzeniem banalnym. M i t zarazem odnosi nas do tradycji, pozwala na odnalezienie korzeni, i wydobywa nas z kleszczy historii i historyzmu. M i t , a nie symbole, trwa jako prawdziwy ślad „wielkiego czasu" i jako residuum „ontologii archaicznej". Oczywiście mit traktowny z odpowiednią powagą i bez spłyceń. W naszym stuleciu jednym z przykładów takiego odradzania mitów w sztuce najwyższej (podaję właśnie ten przykład dlatego, że jest mi szczególnie bliski) to teatr Eliota. Teatr ten nie jest symboliczny: mówi o rzeczywistości wprost, jako o sferze totalnej tajemnicy (tak jak poezja Eliota czy poezja Rilkego). I po to (z pewnością po to) by tak o niej mówić należy, bo tak się o niej mówiło u początków europejskiej sztuki (a sztuka jest czymś niezmiennym) - sięga Eliot po starą „tech­ nikę" dramatu greckiego, gdzie fabuła była czymś danym niejako odwiecznie, bo czymś zawartym w mitach. A czyniąc to, te same mity Eliot wykorzystuje, choć akcję swoich sztuk umieszcza we współczesnych realiach. Sweeney Agonistes nawiązuje do komedii Arystofanesa (i równocześnie tytułem do tragedii Miltona Samson Agonistes), Zjazd rodzinny (1939) jest - j a k to m ó w i m y - „trawestacją" Orestei, Coctail Party ma swój wzór w tragedii Eurypidesa Alkestis, The Confidential Clerk (1953) to znowu powtórzenie tragedii Eurypidesa łon, a naj­ większe arcydzieło dramatyczne poety, Elderly Statesman (1959), to po prostu nawe „ w c i e l e n i e " Edypa w Kolonos Sofoklesa. Mamy tu wszędzie to, o czym m ó w i ą deklaratywnie a bez pokrycia rzecznicy i zawodowi teoretycy symbolizmu: mamy pełnię totalnej, jednej a niezgłębionej rzeczywistości - i nie mamy cienia symbolizmu. Wszystko jest jawne, nic nie jest schowane, jak korzenie drzewa, którego samą koroną i równie widzialnym pniem zajmując się mówimy, że są tam - prócz tego, o czym, i tylko o czym m ó w i m y - jeszcze „symboliczne treści ukryte". Cała gadanina o symbolizmie, której tyle we współczesnej humanistyce, sprowadza się właśnie do tego: powiedzieć, że prócz tego, co prosto opisać i wyjaśnić mniej więcej do końca się daje, istnieją jeszcze inne, głębokie warstwy rzeczy czy dzieła opisywanego, i poprzestać na tym stwierdzeniu. Poprzestać dlatego, by nie wypaść z konwencji i akademickich, uznanych rygorów naukowości. Praca Dariusza Czai jest w j a k i m ś stopniu rozdarta przez poczucie tego naukowego zakłamania. Ale obecność tego poczucia tak wyraźnie dochodzi tu do głosu, że rozprawa ta jest niebywale inspirująca, niepokojąca, pełna - rzec by się chciało - twórczego rozdrażnienia. Warszawa, grudzień 1994 O antropologii i symbolu Rozmowa z prof. W i e s ł a w e m Juszczakiem z u d z i a ł e m Zbigniewa Benedyktowicza, Dariusza Czai, Wojciecha Michery, Teresy Rutkowskiej, S ł a w o m i r a Sikory i Joanny Tokarskiej-Bakir Z . Benedyktowicz. Zaprosiliśmy Państwa do redakcji „Kon­ tekstów", by porozmawiać o refleksjach i tezach przedstawio­ nych w tekście pana profesora Wiesława Juszczaka O ant­ ropologii i symbolu. I taki też tytuł damy tej rozmowie. Myślę, że zwłaszcza dla nas - w większości tu - antropologów znajdują się tu bardzo ciekawe tezy, które budzić mogą kontrowersje i ożywioną dyskusję. Jeśli można, na wstępie, coś zasugerować, to trzy takie punkty chciałbym tutaj zaproponować, wokół których mogłaby potoczyć się ta rozmowa. Pierwszy, to bardzo ogólny plan: IM problem interpretacji i wyobraźni antropologi­ cznej, czym ona jest? Dwa następne zaś, bardziej szczegółowe, wyznaczają tezy, które pojawiły się w tym tekście, to jest kwestia 121 rozróżnienia pomiędzy etnografią (etnologią) a ant­ ropologią i kwestia /3/ obecności (nieobecności?) symbolu w kulturze pierwotnej, archaicznej i współczesnej. (Oczywiście, to tylko taki zarys ogólny planu tej rozmowy i w niczym nie chciałbym narzucać porządku, czy ograniczać swobody wypo­ wiedzi, w których z pewnością wszystke te trzy wątki w taki, czy inny sposób się tu pojawią i dojdą do głosu). M o ż n a by dodać tu jeszcze jeden punkt i zacznę od niego: Dlaczego ten tekst wydał się nam tak ważny (bądź, co w nim upatrujemy za ważne), że wywołało to w nas chęć i potrzebę tego spotkania i rozmowy? Dla mnie na przykład ważne w nim jest echo wcześniejszego tekstu pana profesora, nota-bene zatytułowanego Treść pierw­ szych rzeczy. T o była w y p o w i e d ź zamieszczona w „Res Publice", w cyklu prowadzonym przez to pismo, zatytułowa­ nym Atelier', gdzie rozmaici autorzy i uczeni opowiadali o tym czym się zajmują, co mają na warsztacie. Myślę, że ten wcześniejszy tekst dobrze charakteryzuje, oddaje charakter tego, który ma być teraz przedmiotem do dyskusji i punktem wyjścia dla naszej rozmowy. Znajduję bowiem tu w nim odzwierciedlenie pewnej postawy, zarysowanej i sformułowa­ nej w tamtym wcześniejszym tekście, postawy, którą pan profesor, z właściwym sobie wdziękiem, ironią i przekorą, określił jako „dyletantyzm o ś w i e c o n y " . Na czym on polega? Niech m i będzie wolno przywołać fragment tamtego pańskiego opisu: „Choć zawsze podziwiam fachowość, zawsze też obawiam się i nie znoszę rutyny. Co pozostaje w takiej sytuacji? Pozostaje ryzyko dyletantyzmu, który — jeśli wybierany jest przy pewnej znajomości rygorów akademickich - powinien być kont­ rolowany i w miarę możliwości „oświecony". Dyletantyzm taki zdaje się zapewniać dostęp do tego, co rutyna zabija: do uczucia zaskoczenia, do stawiania pytań naiwnych, które 5 � https://zbiory.etnologia.uw.edu.pl/files/original/f7bc26983615a877feb0e20312746c6b.pdf 0413df35e737a67b28b1d6ddc9aba68e Dublin Core The Dublin Core metadata element set is common to all Omeka records, including items, files, and collections. For more information see, http://dublincore.org/documents/dces/. Title A name given to the resource Polska Sztuka Ludowa - Konteksty Text A resource consisting primarily of words for reading. Examples include books, letters, dissertations, poems, newspapers, articles, archives of mailing lists. Note that facsimiles or images of texts are still of the genre Text. Dublin Core The Dublin Core metadata element set is common to all Omeka records, including items, files, and collections. For more information see, http://dublincore.org/documents/dces/. Relation A related resource oai:cyfrowaetnografia.pl:publication:3644 Date A point or period of time associated with an event in the lifecycle of the resource 1995 Identifier An unambiguous reference to the resource within a given context oai:cyfrowaetnografia.pl:3421 Title A name given to the resource O Antropologii i symbolu. Rozmowa / Polska Sztuka Ludowa - Konteksty 1995 t.49 z.2 Description An account of the resource Polska Sztuka Ludowa - Konteksty 1995 t.49 z.2, s.5-19 Creator An entity primarily responsible for making the resource Juszczak, Wiesław Language A language of the resource pol. Publisher An entity responsible for making the resource available Instytut Sztuki PAN Format The file format, physical medium, or dimensions of the resource application/pdf PDF Text Text capture metadata for PDF documents Text sztuce. Poza tym, w załączonych na końcu rozprawy analizach czterech filmów, nie ma w zasadzie mowy o symbolach. Mówi się tam o mitach i toposach (należę do grona nieufnie na­ stawionych do psychologii i nauk oraz metod do niej zbliżo­ nych, dlatego nie używam słowa „ a r c h e t y p " ) . A mity i tópoi, to zupełnie co innego niż symbole - co chyba jest stwierdzeniem banalnym. M i t zarazem odnosi nas do tradycji, pozwala na odnalezienie korzeni, i wydobywa nas z kleszczy historii i historyzmu. M i t , a nie symbole, trwa jako prawdziwy ślad „wielkiego czasu" i jako residuum „ontologii archaicznej". Oczywiście mit traktowny z odpowiednią powagą i bez spłyceń. W naszym stuleciu jednym z przykładów takiego odradzania mitów w sztuce najwyższej (podaję właśnie ten przykład dlatego, że jest mi szczególnie bliski) to teatr Eliota. Teatr ten nie jest symboliczny: mówi o rzeczywistości wprost, jako o sferze totalnej tajemnicy (tak jak poezja Eliota czy poezja Rilkego). I po to (z pewnością po to) by tak o niej mówić należy, bo tak się o niej mówiło u początków europejskiej sztuki (a sztuka jest czymś niezmiennym) - sięga Eliot po starą „tech­ nikę" dramatu greckiego, gdzie fabuła była czymś danym niejako odwiecznie, bo czymś zawartym w mitach. A czyniąc to, te same mity Eliot wykorzystuje, choć akcję swoich sztuk umieszcza we współczesnych realiach. Sweeney Agonistes nawiązuje do komedii Arystofanesa (i równocześnie tytułem do tragedii Miltona Samson Agonistes), Zjazd rodzinny (1939) jest - j a k to m ó w i m y - „trawestacją" Orestei, Coctail Party ma swój wzór w tragedii Eurypidesa Alkestis, The Confidential Clerk (1953) to znowu powtórzenie tragedii Eurypidesa łon, a naj­ większe arcydzieło dramatyczne poety, Elderly Statesman (1959), to po prostu nawe „ w c i e l e n i e " Edypa w Kolonos Sofoklesa. Mamy tu wszędzie to, o czym m ó w i ą deklaratywnie a bez pokrycia rzecznicy i zawodowi teoretycy symbolizmu: mamy pełnię totalnej, jednej a niezgłębionej rzeczywistości - i nie mamy cienia symbolizmu. Wszystko jest jawne, nic nie jest schowane, jak korzenie drzewa, którego samą koroną i równie widzialnym pniem zajmując się mówimy, że są tam - prócz tego, o czym, i tylko o czym m ó w i m y - jeszcze „symboliczne treści ukryte". Cała gadanina o symbolizmie, której tyle we współczesnej humanistyce, sprowadza się właśnie do tego: powiedzieć, że prócz tego, co prosto opisać i wyjaśnić mniej więcej do końca się daje, istnieją jeszcze inne, głębokie warstwy rzeczy czy dzieła opisywanego, i poprzestać na tym stwierdzeniu. Poprzestać dlatego, by nie wypaść z konwencji i akademickich, uznanych rygorów naukowości. Praca Dariusza Czai jest w j a k i m ś stopniu rozdarta przez poczucie tego naukowego zakłamania. Ale obecność tego poczucia tak wyraźnie dochodzi tu do głosu, że rozprawa ta jest niebywale inspirująca, niepokojąca, pełna - rzec by się chciało - twórczego rozdrażnienia. Warszawa, grudzień 1994 O antropologii i symbolu Rozmowa z prof. W i e s ł a w e m Juszczakiem z u d z i a ł e m Zbigniewa Benedyktowicza, Dariusza Czai, Wojciecha Michery, Teresy Rutkowskiej, S ł a w o m i r a Sikory i Joanny Tokarskiej-Bakir Z . Benedyktowicz. Zaprosiliśmy Państwa do redakcji „Kon­ tekstów", by porozmawiać o refleksjach i tezach przedstawio­ nych w tekście pana profesora Wiesława Juszczaka O ant­ ropologii i symbolu. I taki też tytuł damy tej rozmowie. Myślę, że zwłaszcza dla nas - w większości tu - antropologów znajdują się tu bardzo ciekawe tezy, które budzić mogą kontrowersje i ożywioną dyskusję. Jeśli można, na wstępie, coś zasugerować, to trzy takie punkty chciałbym tutaj zaproponować, wokół których mogłaby potoczyć się ta rozmowa. Pierwszy, to bardzo ogólny plan: IM problem interpretacji i wyobraźni antropologi­ cznej, czym ona jest? Dwa następne zaś, bardziej szczegółowe, wyznaczają tezy, które pojawiły się w tym tekście, to jest kwestia 121 rozróżnienia pomiędzy etnografią (etnologią) a ant­ ropologią i kwestia /3/ obecności (nieobecności?) symbolu w kulturze pierwotnej, archaicznej i współczesnej. (Oczywiście, to tylko taki zarys ogólny planu tej rozmowy i w niczym nie chciałbym narzucać porządku, czy ograniczać swobody wypo­ wiedzi, w których z pewnością wszystke te trzy wątki w taki, czy inny sposób się tu pojawią i dojdą do głosu). M o ż n a by dodać tu jeszcze jeden punkt i zacznę od niego: Dlaczego ten tekst wydał się nam tak ważny (bądź, co w nim upatrujemy za ważne), że wywołało to w nas chęć i potrzebę tego spotkania i rozmowy? Dla mnie na przykład ważne w nim jest echo wcześniejszego tekstu pana profesora, nota-bene zatytułowanego Treść pierw­ szych rzeczy. T o była w y p o w i e d ź zamieszczona w „Res Publice", w cyklu prowadzonym przez to pismo, zatytułowa­ nym Atelier', gdzie rozmaici autorzy i uczeni opowiadali o tym czym się zajmują, co mają na warsztacie. Myślę, że ten wcześniejszy tekst dobrze charakteryzuje, oddaje charakter tego, który ma być teraz przedmiotem do dyskusji i punktem wyjścia dla naszej rozmowy. Znajduję bowiem tu w nim odzwierciedlenie pewnej postawy, zarysowanej i sformułowa­ nej w tamtym wcześniejszym tekście, postawy, którą pan profesor, z właściwym sobie wdziękiem, ironią i przekorą, określił jako „dyletantyzm o ś w i e c o n y " . Na czym on polega? Niech m i będzie wolno przywołać fragment tamtego pańskiego opisu: „Choć zawsze podziwiam fachowość, zawsze też obawiam się i nie znoszę rutyny. Co pozostaje w takiej sytuacji? Pozostaje ryzyko dyletantyzmu, który — jeśli wybierany jest przy pewnej znajomości rygorów akademickich - powinien być kont­ rolowany i w miarę możliwości „oświecony". Dyletantyzm taki zdaje się zapewniać dostęp do tego, co rutyna zabija: do uczucia zaskoczenia, do stawiania pytań naiwnych, które 5 �mogą się okazać głębokie i na które odpowiedź nie musi być do końca i bezwzględnie udzielana. (...) Tu znowu wraca, innymi drzwiami, problem specjalizacji, problem „naukowo­ ści '' humanistyki. Bo mimo wszystkie „antypozytywistyczne'' hasła i przełomy, obiektywizm i ścisłość ścisłych nauk po dziś dzień straszy w dziedzinie nauk „o duchu". Dlatego ryzyko dyletantyzmu, jakkolwiek ograniczane i oswajane, pozo­ stawia nas w niesmaku i zmorze kompleksów wobec tych, którzy kroczą po utartych i jasno wytyczonych drogach. Takie drogi wyznacza w każdej dyscyplinie jej własna „literatura przedmiotu". Na skutek tego każdy z owych szlaków jawi się jako równocześnie ograniczony, osobny i nieskończony, nie do przebycia, nie do wyczerpania w osobniczej skali. To, co nazwałem dyletantyzmem, polega na szukaniu własnej ścieżki obok, a częściej jeszcze w poprzek tych z pozoru pewnych i jedynych arterii naukowego ruchu." Tekst, o którym mamy m ó w i ć - tak zresztą, jak i wiele innych pana autorstwa - idzie właśnie taką ścieżką obok. I dlatego jest tak frapujący dla nas antropologów, że możemy się czegoś 0 sobie dowiedzieć, o naszej dyscyplinie widzianej oczami historyka sztuki, filozofa sztuki, który wkracza na „ n a s z " teren 1 swobodnie porusza się w obszarze zagadnień, którymi się zajmujemy. Ten tekst rozwija się nie tylko „ o b o k " , ale idzie czasem także naprzeciw, na przekór naszej rutynie, w poprzek naszej drogi. Tak samo pod tym względem może być frapujący zwłaszcza dla tych, którzy zajmują się symbolem. Dla mnie należy on - tak jak i inne pańskie prace - do tego nurtu tekstów i prac autorów, którzy uprawiają i rozwijają - jak to sobie nazywam - antropologię poza antropologią. W pana przypadku, jak i w przypadku innych, nielicznych autorów ten nurt jest o tyle ciekawszy, że w odróżnieniu od wielu, pan uprawiając ją, nie używa ani nie nadużywa nazwy antropologia. Podczas gdy wielu tak czyni, pan nie udaje, ani nie musi udawać, że jest antropologiem. Ta postawa „dyletantyzmu o ś w i e c o n e g o " zaowocowała, czego świadkami możemy być tu w Instytucie, m.in. tym, że podejmuje pan najróżnorodniejsze tematy i wątki, że obok zajmowania sic ornamentem, „ontologią ornamentu", paleolitycznym eposem u Australijczyków, po­ święca pan uwagę filmowi (mam tu na myśli pańskie semina­ rium filmowe o twórczości Bergmana, w którym mogliśmy uczestniczyć), a teraz dowiaduję się, że jest pan w przededniu przygotowań wyprawy do Nepalu. Poprzestanę na tym, bo nie sposób wymieniać tu innych tematów i zajęć, którymi pan się jeszcze na tej własnej ścieżce: „ o b o k " , o b o k tego wszystkiego, 0 czym wspomniałem, zajmuje. Z wszystkiego tego powstają prace i eseje, z których kilka udało się nam w naszym piśmie opublikować', i jak w przypadku tamtych tekstów, tak i teraz cieszymy się z tego, że udało nam się go pozyskać, i niech mi będzie wolno j u ż w tym miejscu podziękować panu za to spotkanie i za podjęcie z nami tej rozmowy. Na początku chciałbym się skupić na tym bardzo inte­ resującym rozróżnieniu pomiędzy etnografią a antropologią, jakiego Pan dokonał. U w a ż a m to za rzecz bardzo istotną. Chciałbym się do tego odnieść. A ponieważ będzie to zawierało pewną polemiczną nutę, to zacytuję jeszcze raz ten fragment, żebyśmy mogli sobie go dobrze przypomnieć. Pisze pan: „Antropologia tak jak 'humanistyka' jest nauką o człowieku 1 jego wytworach. Greckie étimos oznacza najpierw pewną zbiorowość, ' l u d ' , u Homera pewną ' g r o m a d ę ' lub ' z a s t ę p ' , zatem coś, co przeciwstawić m o ż n a czemuś innemu, a przynaj­ mniej wyodrębnić z generalnej kategorii ánthropoi. I stąd, później, éthnos zabarwić się m o ż e znamieniem odrębności lub zdecydowanej obcości."(...) - i potem następuje przytoczenie tej etymologii, jak słowo to pojawia się u Arystotelesa w 1 6 liczbie mnogiej (ta éthna) jest postawione j u ż w jawnej opozycji wobec Hellènes, czyli my, i daje się tłumaczyć przez barbarzyń­ cy." Dalej mówi pan, że ta etymologia jest nie do wykorzenienia w dzisiejszym sensie słowa „etnologia", „choćby przez samo zawężenie oznaczanego nim pola obserwacji" i przez to z antropologią utożsamiać się nie daje. W konkluzji, zatem, radzi pan z wymiennego stosowania tych terminów w ogóle zrezygnować. Jednakże broniłbym możliwości wymiennego, bądź jedno­ czesnego, równoczesnego stosowania tych terminów. - Dlacze­ go? Pomijając j u ż powszechną praktykę, że tak się po prostu dzieje mimo różnic j ę z y k o w y c h , kulturowych, w obrębie rozmaitych tradycji naukowych: francuskiej, niemieckiej, an­ gielskiej, amerykańskiej, polskiej, terminy te: etnografiaetnologia-antropologia, one się na siebie n a k ł a d a j ą . Ale i niezależnie od tego faktu, broniłbym możliwości wymiennego, stosowania tych terminów, bo kryje się za tym, coś ważniejsze­ go. Pewna specyficzna dwoistość, dwubiegunowość etnografii, etnologii i antropologii, na którą zwracał uwagę Lévi-Strauss. Pokazując i pisząc, że etnologia (konstatując przy tym jedynie, bez zająknięcia, bez żadnego słowa komentarza, że dziś „coraz częściej nazywana antropologią"), - bada i śledzi wszelkie partykularyzmy kulturowe, (i to jest jeden biegun), a w ten sposób dążąc do uchwycenia człowieka w jego najróżnorodniejszych przejawach - z drugiej strony ma zawsze w swoim planie, na swoim horyzoncie (i to jest drugi biegun) kondycję ludzką. To jest, dla mnie szczególenie ważne. A także i to: że z chwilą pojawienia się etnografii- etnologii, wyłaniania się jej jako nauki, ta „pierwsza" antropologia, j a k ą była antropologia filozoficzna, antropologia in abstracto, zaczęła widzieć - dzięki doświadczeniu etnografii i etnologii - człowieka in conereto. Co więcej, te dwa plany, o których pan profesor wspomina „zewnętrzność" (w etnologii), „ b l i s k o ś ć " (w antropologii) nie muszą kłócić się ze sobą, i stanowić o rozłączeniu. Dlatego, że etnologia i etnografia zapewnia nas, że przez poznanie innych poznajemy siebie. W ten sposób jakby ta głęboka europejska tradycja filozoficzna zostaje poszerzona. Bo tu już nie tylko idzie o to: „poznaj samego siebie", ale o to, że dzięki doświadczeniu zetknięcia się z innymi kulturami, kształtowa­ niem się opisów, ta wiedza o innych, o barbarzyńcach, o tych poza nami, jakby wzbogacała, wchodziła w krąg antropologii (tracąc po drodze jej „ e g o c e n t r y z m " ) . Nie jest to więc wcale kwestia naszej nieuwagi. Myślę, że za tym wymiennym stoso­ waniem terminów etnografia - etnologia - antroplogia może przemawiać także troska o zachowanie tej podwójnej perspek­ tywy, która nie traci nigdy z pola widzenia: pewnych uniwersaliów, gdy bada lokalność, a badając partykularność kulturową, partykularność etniczną, ma zawsze w planie tę jedność jaką daje kondycja ludzka. Tu chodzi o to, że to „spojrzenie z oddali" - że j u ż użyję tytułów ostatnich esejów Lévi-Straussa - jest w gruncie rzeczy jednocześnie spojrzeniem „z bliska i z oddali". Zapraszam państwa do dyskusji. D . Czaja. Słusznie zwraca u w a g ę pan profesor, że w swojej pracy dość niefrasobliwie, nie dość konsekwentnie, przywołuję różne terminy: raz m ó w i ę o antropologii, innym razem o etno­ grafii. Ja bym tutaj nie mieszał tego trzeciego terminu etnologia. Z jednej strony rzeczywiście jest takie rozróżnienie, o którym p. Benedyktowicz mówił, i o którym pan profesor wspominał, które gdzieś odwołuje się do źródłosłowu, do tego pierwszego członu obydwu nazw, czyli éthnos i dnthropos, ale jest i ta różnica, o której wspominam w pracy, która odnosi się też do drugiej części obydwu nazw: logos i graphos. Proszę mianowi­ cie zauważyć, że w tych książkach, które od jakiegoś czasu hołubimy, na które się powołujemy, do których się zwracamy �- myślę tutaj o pracach Clifforda czy Geertza - nie przypadkiem pojawia się termin etnografia, termin który j u ż troszkę za­ rzuciliśmy, bo jak słusznie a złośliwie powiada się, że etnologia a zwłaszcza antropologia to brzmi ładniej i dumniej. A ci panowie, jak na złość mówią właśnie o etnografii, zwracając uwagę na to, że robota badacza zawsze zastyga w słowie, że produkt finalny jest tekstem. Etnografia jest zawsze pisana, stąd też oni nie przypadkiem mówią o etno - grafii, Ja powiedział­ bym tak, że oczywiście wolę termin antropologia, bo ánthropos jest rzeczywiście szerszą kategorią niż étimos, ale gdybym rzeczywiście chciał być konsekwentny i uwzględniać obydwie te tradycje, o których mówiłem to powinienem raczej, pół żartem, powiedzieć o antropografii, zachowując tym samym jeden i drugi człon obydwu nazw, bo to by oddawało istotę tej nauki, którą j a bym chciał uprawiać: z jednej strony zwraca się tu uwagę na pewną wspólnotę doświadczeń, szukanie obok oczywistych odrębności, inności, również tego, co stałe i wspól­ ne, zarówno w przekroju historycznym jak i geograficznym. Z drugiej, kładzie się nacisk nato, że obojętnie czy to jest robota w terenie, czy też pisanie o innych „tekstach": sztuce, fotografii czy filmie, zawsze ten końcowy efekt naszej pracy jest „pisany", jest pracą pisarską, a jeśli tak, to wynikają z tego określone konsekwencje. Nie przeceniałbym, jak się to czasem dzieje, roli języka w „robieniu" etnografii czy antropologii, ale udawanie, że problem nie istnieje też najmądrzejszym pomys­ łem nie jest. Język, to nie jest niewinne medium. Niestety. J . Tokarska. Ja jestem zdania, że racje stojące za wymien­ nym traktowaniem nazw etnologia i antropologia to są racje natury historycznej. W Polsce jest tradycja wymiennego stoso­ wania tych nazw. Natomiast jak jest z pytaniem o istotę rzeczy przez te nazwy nazywanych? Pan profesor tę istotę podejmuje, starając się do tej istoty dotrzeć przez język. Nie wiem, jak się opowiedzieć wobec tego ostatecznie, bo ciekawy jest ten pana wywód etymologiczny, wiążący z etnologią zainteresowania barbarzyńcami i obcością. Wszystko jednak zależy od tego, czy 0 tej obcości pomyśli się ontycznie czy ontologicznie, czy pojmie się ją jako atrybut, czy jako relację, bo jeśli jako relację, to wtedy z powodzeniem można tropić taką obcość u swoich. Jest pytanie, oczywiście, co wtedy zrobić z pojęciem barbarzyń­ ca. To jest stary pomysł w etnologii zajmować się obcością u swoich, nie tylko jeździć daleko, podglądać barbarzyńców, ale też stawiać te pytania samemu sobie, w poszukiwaniu tej ontologicznej tożsamości, a zatem również w poszukiwaniu tej obcości w nas samych. Chodzi tu o trop Heideggerowskiej myśli, że nasza wiedza jest większa od samowiedzy. T y m , co wydaje mi się bardzo interesujące w etnologii jest owa obcość w nieredukowalnej różnicy między wiedzą a samowiedzą. Obcość nas samych wobec samych siebie, domagająca się rozpoznania. W. Michera. To etymologiczne rozróżnienie etnografii 1 antropologii wydaje mi się niezwykle ciekawe. Oto dwie na co dzień funkcjonujące nazwy ukazują konsekwentnie dwa zasad­ nicze aspekty dyscypliny - szukanie obcości u swoich i swojskośei u obcych - choć z tej zależności nie zdawaliśmy sobie sprawy. Jest to dodatkowy argument, by posługiwać się obiema nazwami, choć też wskazówka, by określeń nie mnożyć ponad potrzebę. Z jeszcze jednej strony owa równorzędność etnografii i antropologii sprawia, że przydałoby się jednak jakieś okreś­ lenie nadrzędne, scalające. Coś w rodzju proponowanej przez Dariusza Czaję antropografii albo nowej etnografii, ale oczywi­ ście podobne nowinkarstwo jest bardzo ryzykowne. Z. Benedyktowicz. Co do tego wątku graphein, to warto pamiętać i o tym, że to pisanie wynika z naszego widzenia świata, postrzegania świata, porządkowania go itd. Dla mnie etnografia to pole napięć pomiędzy tym, co lokalne a uniwersal­ ne; co partykularne, a co wspólne; co swojskie, co obce. Ta robota pisarska odbywa się zawsze między tymi dwoma biegunami. Dystans i uczestnictwo, „obserwacja uczestniczą­ ca". I dlatego bym, powtórzę, nie rezygnował z wielości i przemienności tych terminów (bo nie czynię tego z lenistwa czy przeciw puryzmowi terminologicznemu), tylko, że wszyst­ kie trzy etnografia - etnologia - antropologia, one oddają tę dwubiegunowość, pełniej na różnych poziomach. J . Tokarska. Ta „etnografia" w nowym rozumieniu może być pomyślana (i chyba u Clifforda w różnych miejscach też tak m o ż n a przeczytać) nie tylko jako pisarstwo, ale jako opis, graphein, rzecz ujęta j ę z y k o w o . Akcentując ów opis, w etnogra­ fii opowiadamy się za hermeneutycznym zwrotem ku językowi, za tezą, że poza język wyjść nie można. Chodzi o ów język w najszerszym rozumieniu, ale jednak zawsze język, nie zaś myśl czystą, przez fenomenologię uważaną za miejsce zjawia­ nia się bytu. Etnografia tak pojęta, uznająca i wyznająca fakt swego zapośredniczenia przez język, nie jest więc żadną „dyscypliną p o m o c n i c z ą " etnologii, ale tę „etnologię" inkorporuje, a przynajmniej pozbawia uprzywilejowania. Ta propo­ zycja terminologiczna jest absolutnie niekonkluzywna, bo przecież w końcu my teraz zastanawiamy się, co znaczą słowa, których używamy, nie traktując ich jak gotowych, ale właśnie jako inteligentne tworzywo, które kształtujemy, zarazem w nim będąc, bo także ono nas wypowiada. W. Juszczak. Chciałbym zwrócić uwagę na taką rzecz, że dwa czasowniki - legein i graphein oraz dwa rzeczowniki od nich urobione - graphos i logos, w gruncie rzeczy mają w europejskiej nauce tradycję taką, że tam gdzie się mówi 0 pisaniu, mówi się o badaniach szczegółowych, tam zaś gdzie się przechodzi do „ l o g o s u " , m ó w i się o generalizacji, i dla mnie różnica między etnologią a etnografią jest różnicą nie słowa tylko doświadczenia i interpretacji. Tak bym to najogólniej ujął. To znaczy zetknięcia się z fenomenem i ewentualnym opisa­ niem, to graphein w etnografii, niekoniecznie musi być opisem po prostu. M o ż e być doświadczeniem czegoś i zobaczeniem, oglądem. Natomiast etnologia wyznacza piętro interpretacji bezwzględnie, i tu j u ż nie m o ż e m y poprzestać na opisie. Tak widzę tę różnicę. W związku z tym gdybyśmy chcieli, wracając do przykładu pana Czai, pójść za tym pomysłem antropografii, to w gruncie rzeczy nie wiem czy antropografia nie byłaby w stosunku do antropologii tym, czym wedle starego rozróż­ nienia, którego dokonał Croce, było rozróżnienie między kroniką a historią. Między zapisem faktu a rekonstrukcją. Dla mnie, intuicyjnie etnografia zawsze była nauką, która za­ trzymuje się na poziomie inwentaryzacji, mówiąc językiem historyka sztuki, natomiast etnologia jest nauką, która nie może zejść poniżej pewnych generaliów. Jedna dostarcza drugiej materiałów do interpretacji. To tak, jak z ikonografią i ikonologią. Wyznaczany jest ciąg, w którym jedno nie musi być oddzielone od drugiego. Wyznaczone jest nierozdzielenie etapu budowania czegoś. Ikonologia, wedle definicji Panofskiego, zawiera w sobie opis ikonograficzny, opis preikonologiczny 1 opis ikonologiczny. M o g ą istnieć jeszcze inne pośrednie. Ale w gruncie rzeczy nie ma tu rozróżnienia między zapisem a m o w ą , między doświadczeniem a myśleniem. Ja przynajmniej tak to odczuwam czy rozumiem. Dotyczy to pewnej sprawy, która wynikła w czasie dyskusji. Wracając do uwag p. Benedyktowicza: chodziło m i tylko o etnologię, zresztą w pracy mówi pan, że będzie tych słów używał wymiennie, i to wywołało moją reakcję etymologiczną, reakcję tak żywiołową, bo j a czuję inaczej te słowa. Dla mnie antropologia jest bliższa humanis­ tyce, natomiast etnologia jest, m o ż n a tutaj dodać jeszcze jedną �rzecz moim zdaniem niebagatelną, etnologia jest wytworem kultury europejskiej, która się ustawia nad innymi. Ślad tego właśnie mamy u Arystotelesa: Hellenes to oświeceni, a inni ciemni. Tamci inni są nam obcy, nie są nami, a my stoimy wyżej. Sprzeciw mój stąd pochodzi, że jestem obsesyjnym wyznawcą idei Eliadego o kompleksie europoccntryzmu panującym w nau­ ce europejskiej. W całej nauce, ponieważ cała nauka jest zbudowana w tym kręgu, teraz j u ż nazwanym zresztą euroamerykańskim. Z . Benedyktowicz. A l e tu jest taka, istotna ambiwalencja, bo wielu badaczy zwraca przecież uwagę na europejskość etnologii czy etnografii, że ta nauka wyrosła na gruncie europejskim, jako zainteresowanie kimś i n n y m , obcym. I to coraz bardziej się pogłębiało, przemieniając się w pewnego rodzaju wręcz pokorę poznawczą, tracąc ó w pierwotny negatywny sens zawarty w (ta ćthna.) W. Juszczak. Pokora nie jest tutaj taka zdrowa. Z . Benedyktowicz. Nie, nie. Jest coś tu właśnie na rzeczy. Kołakowski poświęcił temu wspaniały esej Szukanie barbarzyń­ cy*, w którym powiada, że to judeochrześcijaństwo, a jeszcze bardziej doświadczenie chrześcijaństwa, leżące u źródeł Euro­ py, a więc to właśnie, co stanowi jądro duchowego obszaru, który ujmujemy we wcale niejasnym trudnym, złożonym i zawikłanym pojęciu: „ E u r o p a " , stworzyło tę specyficzną wartość w kulturze europejskiej. Jest nią, jak powiada Kołakow­ ski, zdolność samozaprzeczenia. Zaprzeczenie, jakie dało w kul­ turze europejskiej, jakie wniosło w nią chrześcijaństwo, ta wiążąca się z nim gotowość do ofiary, ta gotowość do zobaczenia innego, otwarcia się na świat pogan, sam fakt zainteresowania poganami, zwrócenia się do pogan, zmienia właśnie sytuację. Chrześcijaństwo daje możliwość wyjścia poza ciasny krąg plemienny. Z tej zdolności samozaprzeczenia, zaparcia się samego siebie, jakie tkwią głęboko w chrześcijańst­ wie, rodzą się i wynikają inne wartości. T ą naczelną wartością kultury europejskiej jest właśnie otwarcie się na innych. Z tych źródeł wywodzi się też europejska etnologia i antropologia. Jest tu miejsce i na autokrytycyzm i na facynację innym. Myślę nawet, że ta fascynacja kimś innym, obcym prowadzi (czego i dziś możemy być świadkami) czasami wręcz do pewnej idealizacji świata kultury prymitywnej, „ d z i k i e g o " , barbarzyń­ cy. T u też jest miejsce na fascynację żywioną dla innych wartości spoczywających w innych tradycjach kulturowych. To także zobaczyć można dziś doprawdy gołym okiem. To jest ten dylemat, jeszcze jedna dwoistość, ta ambiwalencja: europejs­ kiego stosunku do obcych. W. Juszczak. Tylko jeszcze j a dodałbym j e d n ą rzecz w związku z tym, co wspomniałeś o Kołakowskim. Nie czytałem tego tekstu, ale jeżeli on tak twierdzi, to niestety widzi chyba chrześcijaństwo właśnie przez listy św. Pawła. A to znaczy: zbyt doktrynalnie, niestety. Ja bym się zatrzymał na logia Chrystusa, i tu bylibyśmy jeszcze - jeśli tak można się wyrazić - w domu. Potem zaczyna się dziać gorzej. Zaczyna się ekspansja nawracania, ekspansja misyjna. Nie mam nic prze­ ciwko misjonarzom, żywię dla nich wielki podziw, ale uważam, że poprzez to, co nazwałem tendencją i tradycją nawracania, kultura europejska (nie religia judeochrześcijańska, tylko kul­ tura europejska wyrosła z tej religii) dokonała rzeczy strasznej przez wspomniane poczucie wyższości, która to wyższość mogła mieć jeszcze taki dodatkowy odcień, jaki niesie judais­ tyczna idea narodu wybranego. Ten odcień, który wbrew Chrystusowi, wbrew literze Ewangelii, został nałożony na chrześcijaństwo. Idea jedynej drogi, drogi wybranych, którzy mają nie tylko wskazywać, ale narzucać (czasem siłą) drogę innym. M ó w i ą c brutalnie, jak wiemy przecież z historii ta 8 „akcja" doprowadzała do przekonania, że cel uświęca wszelkie środki. Z . Benedyktowicz. To tylko tak pobieżnie, bo nie sposób tu oddać subtelności tego wywodu. Kołakowski wychodzi od krytyki takiego łatwego, powierzchownego walczenia z europocentryzmem, i gwałtownych napaści na kulturę europejską, obwiniania jej o wszystko, co najgorsze. Świat barbarzyńców ma mocne poczucie własnej wartości, ani siebie nie samobiczuje, ani sobie innymi kulturami nie zawraca głowy. Kołakowski poszukuje takiej mocnej wartości w kulturze europejskiej i odnajduje j ą właśnie w tej zdolności do samozakwestionowania się, o czego źródłach j u ż była mowa. Zwraca przy tym uwagę, że przykładem tej wartości, czy samą taką wartością jest właśnie nauka par exellance europejska, j a k ą jest antropologia kultury. Żaden inny krąg religijny czy kulturowy nie wytworzył ani takiej nauki, ani takiego typu zainteresowania, jakie wy­ tworzyły europejska etnologia i antropologia kultury. Oczywiś­ cie, zaraz ktoś powie: ona się interesowała dla kolonializmu, dla podboju, dla ekspansji. Ja nie neguję tego nurtu ekspansji, arogancji, wyższości. Ale trzeba przecież pamiętać, że u samych początków obok podboju był ten nurt antropologiczny obecny: Las Casas i inni, len antropologiczny wątek istniał, ten typ zainteresowania, zafascynowania, szukania porozumienia i ro­ zumienia innego człowieka w jego innej sytuacji kulturowej, językowej, etnicznej, egzystencjalnej. Że oprócz ekspansji, była ta silna wola spojrzenia na siebie oczami innych. Była gotowość do zakwestionowania własnej kultury W . Michera. W idei misyjnej obecne jest założenie, że jednak warto do tego obcego się udać. Bez tej idei obcy nie wart jest zainteresowania; lub wart, ale podboju. A misja nie jest zwykłym podbojem, jeśli nie w praktyce, to przynajmniej w założeniach, a o nich raczej m ó w i m y . Jest formą zaintereso­ wania, dbałości o drugiego człowieka, choć niewątpliwie przymusem, by go zmieniać. Nawet po to, by dostrzec istnienie europocentryzmu trzeba najpierw uznać, że poza nami jest ktoś, k i m warto się zająć. S. Sikora. Sama idea nawrócenia kogoś zakłada, że ten ktoś jest j u ż człowiekiem. W wielu kulturach - to choćby w nazwach się o b j a w i a - z a ludzi uważa się tylko własną grupę czy plemię. Natomiast zainteresowanie inną kulturą jest de facto stwier­ dzeniem, że ci ludzie też są ludźmi, i to jest pewnie pozytywne. A że przy okazji chce się i m zmienić system wartości, czyli uznaje się, że nasz jest lepszy, to oczywiście j u ż inna i gorsza sprawa. J . Tokarska. Z badań A n i Engelking znam białoruskie opowieści o tym, jak chrzczono Żyda: „...i wtedy - mówią - z Żyda zrobił się c z ł o w i e k " . Co do kwestii człowieka, którą tak optymistycznie oceniłeś, Sławku, j a myślę że człowieka rozpoznaje się w drugim pod warunkiem, że jest taki sam, jak ja. Jeśli nie jest do mnie podobny, to on nie całkiem jest człowiekiem. T u jest ta cienkość, która jednak w nawracaniu się kryje. Natomiast jeśli chodzi o Kołakowskiego, ten tekst był krytykowany ze względu na różne rzeczy, na przykład chodzi o pytanie, czy rzeczywiście tylko Europejczyk interesował się drugimi. To w końcu Arabowie - (Ibrahim Ibn Jakub) - nas pierwsi odkryli, a nie my Arabów. Z . Benedyktowicz. Ależ oczywiście nie mam tu wątpliwości, bo wątek arabski ma swoje kapitalne znaczenie w kulturze europejskiej (filozofia, matematyka), wszedł na trwałe do dziedzictwa kultury europejskiej, i trudno by to negować. Dla mnie to kultura europejska. A Ibrahim Ibn Jakub to Europejczyk par exellence... J . Tokarska. Tak to pod tym warunkiem, ale co wobec tego z innymi. �Z. Benedyktowicz. Otóż tu są różne kwestie. W r ó c ę na chwilę do Kołakowskiego. On właśnie dobrze zdaje sobie (i nam) sprawę z niejasności pojęcia „ E u r o p a " (zresztą ta część książki, w której umieścił ten esej ma tytuł Kłopoty z kulturą). Europa to tygiel w którym mieszają się różne wątki: z Azji Mniejszej, z Azji Środkowej, ze Wschodu, i wątek arabski, to nie jest „czysta" kultura. Zresztą nie wiem czy w ogóle takie pojęcie „czystej kultury", „czystości kultury" byłoby nam do szczęścia potrzebne. I właśnie dlatego Kołakowski, nie przez historię (pytania: gdzie i kiedy się zaczyna Europa), nie przez geografię (gdzie przebiegają jej granice), bo o tym można byłoby długo dyskutować, ale przez pytanie o konstytutywną wartość tej kultury, wartość, którą moglibyśmy afirmować, stara się tę Europę uchwycić. I tą wartością jest właśnie wysiłek łamania własnego „etnocentrycznego" zamknięcia. Ta zdol­ ność określiła naszą kulturę, zdefiniowała jej niepowtarzalną wartość. On powiada nawet więcej, że europejska identyczność kulturalna polega na tym, że utwierdza się w odmowie przyjęcia jakiejkolwiek identyfikacji zakończonej. Pozostawia nas w nie­ pewności i niepokoju. (Tu znów m o ż n a by szukać echa z tych głębszych źródeł: „Nie masz Greka, ani Ż y d a " ) . Natomiast druga sprawa dotyczy europejskości antropologii, kiedy powtarzam za Kołakowskim, że antropologia to nauka par excellence europejska, to oczywiście, jak i u niego chodzi tu o naukową formę etnologii, antropologii kulturowej. Nie wiem, jak z innymi. Oczywiście, że w tych pierwocinach, przednaukowej formie, jak i w innych kręgach kulturowych istnieli różni, historycy, geografowie, opisywacze świata. Ale j a mam na myśli tę antropologię - naukę, jaka przyszła do innych krajów, jako nauka, jako sposób, patrzenia na człowieka i na świat, no właśnie, z tych europejskich źródeł. [Zostawmy j u ż zupełnie na boku i tę kwestię, czy antropologia jest nauką, czy też sztuką - jak uważam - sztuką interpretacji i widzenia (przy nie zacieraniu różnic) jedności człowieka, człowieczeństwa w całej jego różnorodności.] Może już byśmy zwrócili się i w stronę innych zagadnień, ku problemom symbolu. Chciałem zapytać w związku z tym pana profesora. Pojawił się już tu wątek o ikonografii, ikonologii. Czy istnieje taka tradycja sporządzania obiektywnego, rudymentarnego, na naj­ niższym poziomie opisu, nie skażonego pewną ikonologią, właśnie pewną interpretacją. Czyli opis taki, z którego różny ikonolog może skorzystać. Bo w etnografii był podnoszony ten problem, że każdy nasz opis świata, nawet ten najbardziej rudymentarny jest czy może być j u ż jakąś interpretacją. Że lepiej jest znać te związki pomiędzy opisem a projektem interpretacyjnym. Kiedyś przed laty zwracałem na to uwagę w ankiecie przeprowadzonej na tych łamach: Etnografia - etno­ logia - antropologia kultury... - Czym są? dokąd zmierzają? Czy istnieją takie czyste opisy ikonograficzne? W. Juszczak. M o ż n a powiedzieć, że zawsze oczywiście istnieją, ponieważ dotykamy tutaj związku pomiędzy obrazem a słowem, a każdy przekład obrazu na słowo to j u ż jakaś interpretacja. Ale też idzie o poziom. Opis czysto ikonograficz­ ny jest opisem, który w gruncie rzeczy zatrzymuje się na poziomie tematu wyłącznie i nie sięga dalej. Taki chociażby przykład, jak Pokłon Trzech Króli, odsyła nas do pewnego tekstu czyli do Ewangelii św. Mateusza. Ogólnie wiemy, o co chodzi. Siedzimy tylko różnicę w „rozegraniu" tego tematu w poszczególnych obrazach. Natomiast ikonologią próbuje pójść dalej. Ponieważ nie jestem w y z n a w c ą czy zwolennikiem tego podejścia, moim zdaniem tutaj się zaczynają schody. Mianowicie idziemy w ikonologii za tym, co bym określił ostro jako przeczytane i ukryte. To znaczy istnieje pewna świado­ 5 mość pozatematyczna, która zostaje przetransponowana za pomocą różnych środków. Tutaj uprawiamy czasami taki rodzaj overinterpretation, że wpisujemy znaczenia coraz to szersze, coraz to głębsze, i poprzez obraz wchodzimy do biblioteki, a obraz znika z pola widzenia tak, że nie wiemy w końcu, czy on jest dobry, czy zły. Ikonologią nie ma środków na to, żeby powiedzieć, czy mamy do czynienia z dziełem wielkim, czy mamy do czynienia z dziełem przeciętnym. Powołałbym się tu na ładne rozróżnienie, którego dokonał kiedyś prof. Tatar­ kiewicz. Gdy jedna z moich koleżanek powiedziała mu o pew­ nym panu, że to taki wielki erudyta, profesor odparł: „Wie pani, j a bym powiedział może: o c z y t a n y " . Otóż na tym polega błąd ikonologii. Zmusza ona do przejścia od obrazu do tekstu (-ów), i każe w istocie zapomnieć o obrazie. Rzecz w tym, że idzie o funkcjonowanie pewnych treści (nazwijmy je niemod­ nym słowem: światopoglądowych), którymi dana epoka była obciążona. Jak one właśnie wnikają do danego obrazu. Ja sam tłumaczyłem jeden z tekstów Panofskiego o neoplatonizmie Michała Anioła, gdzie, jak wiadomo, cała interpretacja mająca, w gruncie rzeczy, mieć za przedmiot obrazy Bandinellego i Tycjana, zaczyna się i kończy na interpretacji myśli Ficina i jego szkoły. Obrazy właściwie stają się zbędne, nie mówiąc 0 tym, że czasami obraz kiepski niesie więcej treści, w związku z tym daje więcej możliwości interpretacyjnych temu, który interpretuje, niż obraz wielki. Nie przeczę, że jest to kierunek naukowy, który bardzo wiele nam dał, pozwolił nam zobaczyć coś nowego, zwłaszcza jeśli brać pod uwagę prace Panofskiego dotyczące niderlandzkiego malarstwa, ale po Panofskim u jego uczniów czy epigonów zaczęły się kłopoty. No a oczywiście podejście to, w wersji „ p o p u l a r n e j " dało rezultaty karykatural­ ne. D. Czaja. Wydaje mi się, że to spostrzeżenie ma pewne odniesienia do antropologii. M a m na myśli złudzenie ikonologii - przy wszystkich jej zasługach - takiego obiektywistycznego opisu, iluzji obiektywizmu, skądinąd w intencjach szlachet­ nego, ale myślę, że gdzieś zakłamującego dzieło. Z drugiej strony, wyraźne jest tu inne niebezpieczeństwo, które stało się faktem w przypadku ikonologii: reifikacji dzieła. Dzieło zostało uprzedmiotowione, badacz z odległości trzech, czterech stuleci, z dystansu, na zimno opisuje i interpretuje dzieło, a ściślej horyzont mentalny epoki, dzieło jest środkiem jedynie, który służy do opisania szerszej struktury. Natomiast nie ma tutaj mowy o tym, co w hermeneutyce nazywa się egzystencjalnym przyswojeniem dzieła, a jeśli tego nie ma to znika taki drobiazg jak cała tajemnica dzieła, bo to przecież taka nieobiektywna kategoria. Rembrandt jest tylko „ p r z y k ł a d e m " w malarstwie swojego czasu, jest tylko elementem kultury swojego czasu 1 niczym więcej. Nie wiemy i nie dowiemy się, dlaczego Rembrandt wielkim malarzem był, ale nauczymy się sporo o Holandii X V I I wieku. T o , rzecz jasna, złośliwe uproszczenie, ale chyba jakoś uprawnione. Podobne do ikonologicznych pokusy, podobne pragnienia, by „ d o t k n ą ć " rzeczywistości obiektywnie, by opisać poprawnie, prawdziwie czyli Naukowo j a k ą ona „ n a p r a w d ę " jest, przystawiając doń scjentyficzne szkiełko i oko, istniały i , nie bójmy się słowa, istnieją wciąż w antropologii. Jeśli j u ż padło słowo „tajemnica", to może jest to sygnał, abyśmy kierowali uwagę w stronę problemów związanych z symbolem. Chciałbym nawiązać do tezy, bodaj czy nie głównej, tekstu pana profesora. Nie owijajmy w bawełnę: pan profesor postawił sprawę na głowie! Chodzi o to, że ta cała wiedza, którą wkładamy studentom do głów, mianowicie, że jeśli gdzieś symbol istniał „ n a p r a w d ę " to właśnie w kulturach archaicz­ nych, „ d z i k i c h " , plemiennych, czyli w tym całym świecie 9 �opisanym przez Eliadego jako ontologia archaiczna, otóż cała ta wiedza została poddana poważnej próbie, jeśli nie wręcz zakwestionowana. W pana tekście, o którym m ó w i m y , jest dokładnie odwrotnie: powiada pan profesor, że o symbolu możemy dopiero m ó w i ć od pewnego momentu, od tego czasu, kiedy rozszczepia się ten spójny świat ontologii archaicznej, kiedy, krótko mówiąc, jest co łączyć. Symbol, to jest to, co spina te dwie rzeczywistości. Natomiast, powtarzając tezę tego tekstu, w rzeczywistości myślanej religijnie nie ma czego spajać. Tutaj jest moja wątpliwość, pytanie. W tego rodzaju rozumowaniu dostrzegam nawrót do jakiejś postaci myślenia dychotomicznego. Oczywiście, byłoby niedorzeczne podejrzewać pana profesora o jakieś pokusy Rousseau'idalne, że oto powracamy tutaj do jakichś dobrych dzikusów. Moje pytanie jest takie: gdyby pan profesor zechciał to rozjaśnić, czy rzeczywiście empirycznie, nie wiem jak to sprawdzić w ogóle, istniał w historii czas jakiejś pełni, bo niewątpliwie w tej koncepcji, to jest wyraźne: kiedyś (kiedy?), istniała jakaś pełnia, jakiś, nazwijmy to, stan zero, później w historii zaczęły się pewne działania odśrodkowe. Wydzieliła się z jednego Universum praca, sztuka, religia, muzyka, taniec, jak u van der Leuwa w pięknym eseju Czy w niebie tańczą wyraźnie się o tym mówi. Dla mnie pytanie jest takie: czy tak rozumując nie konstruujemy jakiejś kolejnej kukły, którą podstawiamy w miejsce rzeczywis­ tości. Czy ta Wielka Całość nie jest funkcją naszych pragnień? Czy naprawdę istniał kiedyś taki świat, o którym tutaj mowa. Mnie się wydaje że jeśli m ó w i ć o wymiarze mitologicznym rzeczywistości, w mocnym sensie słowa „ m i t " , to powołując na świadka opisy wielkich mitologii jak i opisy z Genesis, świat którego doświadczamy empirycznie jest zawsze miejscem wygnania, i zawsze jest czas marny tak w roku 1250, 1995 jak i w rzeczywistości neolitycznej, czy gdzieś tam później u ludów, które opisuje Eliade. M a m więc wątpliwości, co do tego, rozumiem, że modelowego, przeciwstawienia tych dwóch rzeczywistości. Kwestia druga, to pytanie o moment, kiedy to rozszczepienie nastąpiło. M o ż n a by w tym miejscu legion uczonych powołać, którzy te daty wyznaczają: mówi się o oświeceniu, o renesansie, o X I I wieku jako przejściu do racjonalizmu, pojawieniu się myśli scholastycznej itd. Z kolei Heidegger mówi o zapomnieniu o byciu j u ż w Grecji i rzeczywi­ stości niepodzielonej u presokratyków. Dla mnie jest to pytanie, jak ta rzeczywistość istnieje? M o ż e powinienem to powiedzieć na początku: główny cel mojej pracy dotyczył z jednej strony symbolu, a z drugiej pytania o kulturę współczesną. Ten symbol miał być instrumentem służącym do rozpoznania rysów kultury współczesnej. Myślę, że pytanie 0 symbol jest trochę pytaniem jak w ogóle rzeczywistość istnieje. Zresztą jest, tu dokładnie wyłożone za Heideggerem, pytanie o to, jak jest to, co jest. J . Tokarska. Właśnie, bo w tekście pana profesora to pytanie odczytuję wcześniej, zanim pan zaczyna mówić o ontologii archaicznej. W c i ą ż pytamy jak coś poznawać, a nie jak istnieje to, co istnieje. Pytanie to rzadko się pojawia, bo nie ma języka, trudno zapytać, co znaczy „jest". Rozmowa o symbolu jest czymś, co wyświetla w jakiś sposób nas samych i nasz sposób rozumienia świata, nasz sposób rozumienia owego „jest". 1 teraz, idąc za tym, o czym mówił Darek, też jestem zdania, że czas marny był zawsze. Zastanawiam się czy szukanie miejsca, w którym przechowuje się istota świata, ta wygnana z innych miejsc, i nadzieja na to, że jest ona gdzieś obecna w pełni, w pełni czasu, w pełni miejsca, czy więc to szukanie i ta nadzieja nie są nam koniecznie do życia potrzebne. M y ś l ę , że są niezbędne. W podobny sposób, jak konieczna jest wiara w prawdę, choćby ta prawda była tylko wartością graniczną, 10 nigdy nie osiągalną, ale zrelaty wizowana do końca daje w efek­ cie straszny świat, czas nieodwracalnie zmarniały. Więc chodzi mi o kreatywność takiego fundamentu. O „światotwórczą" wartość wiary w to, że istota świata jest gdzieś, naprawdę obecna. Niezależnie od tego, j a jako antropolog czuję protest, kiedy słyszę, że to tylko my rozszczepiamy ten symbol, wymyślamy go i nazywamy, a tam w tej ontologii archaicznej tego symbolu jak gdyby nie ma. Myślę, że nie jest dobrze tylko nas uznawać za specjalistów od wyobcowania. Myślę, że warto i tzw. dzikim pozwolić, by czasem w wyobcowanie popadli. Słowem - chodzi o to, by rozróżnienie ontologia archaiczna - niearchaiczna rozumieć typologicznie i abstrakcyjnie, nie zaś realistycznie, przypisując je określonym grupom ludzkim. Inaczej zagrozi nam „Russeau'wskie odchylenie". To wyobcowanie, o którym wspomniałam, rozumiem (za Heglem) nie jako stygnącą wrażliwość religijną, ale jako powszechny ludzki kłopot, polegający na tym, że nie możemy być ciągle „u siebie". Hegel mówi: „duch jest ciągle w po­ wrocie" . W powrocie z wygnania, z upadku, z zapomnienia - do siebie, do przytomności, do pamięci. Na tym polega historyczność i wszelka zmiana, że duch niepostrzeżenie odchodzi i żmudnie powraca, a po powrocie okazuje się, że dom mu się zmienił nie do poznania. A więc nie mityzujmy dzikich, oni są też „ w powrocie", tylko m o ż e „cokolwiek dalej"... Z kolei naszą, europejską specyfiką, o której mówił Zbyszek, jest owa umiejętność abstrahowania od siebie, wychodzenia poza swoje. W całym pięknie i grozie Europa tę zdolność rozwinęła najbardziej. W pięknie - bo z niej powstała etnologia. W grozie - bo ta umiejętność uskrajniona oznacza wyob­ cowanie w potocznym, nieheglowskim sensie tego słowa, poczucie życia w obcym świecie, w czasie marnym. C i , których ta autorefleksja tak mocno nie naznaczyła, którzy nie muszą tak kompulsy wnie wychodzić poza siebie, poza swoje, żyją w świe­ cie może bardziej sklejonym. Ale oni trafiają się też w Europie, może nawet wśród nas. S. Sikora. Pan profesor sformułował pogląd, że w społeczeń­ stwach, nazwijmy to pierwotnych czy archaicznych, nie ma rozróżnienia, czy też jest ono trudno dostrzegalne, na sacrum i profanum. Po raz pierwszy teza ta pojawiła się w Paleolitycz­ nym eposie, tekście bardzo pięknym, przy okazji opisu „dream time" u Aborygenów australijskich. Ale wydaje m i się, że jest to tylko jedna strona rzeczywistości i że oni nigdy nie żyli stale w tym okresie śnienia. Czas wędrówki można by traktować jako taki rozciągnięty okres święta. Wędrując powtarzają oni pieśni 0 stworzeniu, tym samym reaktywując rzeczywistość, tworzą j ą na nowo. Ale te wędrówki podejmowane były tylko co pewien czas, pomiędzy nimi rozciągał się czas zwykły, czas profanum. Świat dzikich też był światem niejednorodnym. A symbol jest przecież również czymś, co pozwala na przejście z rzeczywisto­ ści profanum do rzeczywistości sakralnej. A propos tego pęknięcia warto tu przytoczyć przykład, który podaje Lévi-Strauss w jednym z esejów w Antropologii struk­ turalnej. Opowiada on o pewnym Indianinie z Ameryki Północ­ nej, który był bardzo sceptycznie nastawiony do władzy czarowników i ich leczniczych umiejętności. Został wtajem­ niczony, nauczył się wszystkich tych umiejętności, ale tylko po to, by zdemaskować fałsz i zdyskredytować czarowników. 1 rzeczywiście udało mu się, stał się mistrzem, lepszym od innych. Ale jednocześnie zmienił zdanie: przestał się inte­ resować tym, żeby z d e m a s k o w a ć innych i zaczął po prostu „zbijać k a s ę " . Stał się hipokrytą, który z zimną krwią stosuje wyuczony proceder, by „ w y k o ń c z y ć " konkurencję, co mu się zresztą udało. �Jest chyba w myśleniu o społeczeństwach archaicznych tendencja do unifikacji, ujednorodniania myślenia, które tam panuje czy panowało. To znaczy, że wszyscy ci ludzie myślą czy myśleli bardzo do siebie podobnie, że każda jednostka jest jakoś bardzo blisko innej jednostki, jeśli idzie o sposób myślenia, a przecież oni, jeśli byli ludźmi, również musieli być różni i mieć dystans wobec siebie. Poza tym Eliade pisze, że dzicy też mieli swoje raje. W . Michera. Zastanawiam się, czy my myśląc o symbolu próbujemy zrekonstruować p e w n ą praktykę symboliczną, jakiś konkretny, historyczny, symbol człowieka Średniowiecza lub Murzynów Bantu, czy też staramy sie zrozumieć pewną, ogólną, zasadniczą sytuację egzystencjalną, która określa i nas, i wszyst­ kich innych ludzi. Te dwa ujęcia łączą się oczywiście, ale niezbędne jest też ich odróżnienie, bo zdarza się, że na pytania z jednego poziomu dajemy odpowiedzi z drugiego. Rekonstru­ ujemy jakąś konkretną sytuację symboliczną (w Średniowieczu albo w Neolicie) i twierdzimy, że to jest właśnie laboratoryjnie czysty symbol, który m o ż e posłużyć jako doskonały wzorzec dla innych, j u ż tylko przybliżonych sytuacji. Ja wolę myśleć, że istnieje pewien symboliczny aspekt naszego istnienia, naszego stosunku do świata, który w rozmaitych wcieleniach odnaleźć można na całym świecie. W . Juszczak. Nie będzie to odpowiedź wprost. Są same pytania. Wszystko się zaczęło u mnie (przepraszam, że mówię tutaj o osobistych doświadczeniach czego zwłaszcza w dyskus­ jach naukowych nie uważam za taktowne) od najpierw fas­ cynacji, a potem gwałtownej repulsji względem Cassirera. W 1987 roku napisałem referat na pewną sesję w Szwajcarii (materiały z niej nie były publikowane) i ten referat zamieściłem w „Festschrifcie" Jacka Woźniakowskiego Fermentum tnassae mundi pod tytułem Uwagi o kulturze symbolicznej. Był to gwałtowny atak na „teorię form symbolicznych", na co nie­ którzy, może i słusznie, ostro reagowali, bo chyba nie dość zdecydowanie się tam wyrażałem. Ale intencjami rządził tu bardzo zdecydownany sprzeciw. Sprzeciw wobec sprowadzania wszystkiego, całej - tutaj mogę odpowiedzialnie użyć słowa: antropologii - całej nauki o człowieku, do problematyki symbolicznej, do problematyki symbolu. Nie potrafiłbym, teraz już (bo jak wiadomo własnych tekstów się nie czytuje, co jest poniekąd słuszne), nie potrafiłbym dokładniej zrekonstruować tego wywodu, ale szło m i głównie o to, że za teorią tą kryje się, jakaś wzbogacona, rozbudowana czy zmodyfikowana postać filozofii Kanta. Czyli: mimo że dzieło Cassirera ukazuje się po tzw. przełomie pozytywistycznym, przełom ten nie jest zauwa­ żalny w tym dziele ponieważ nie ma sposobu dojścia do ontologii. Jesteśmy wciąż na poziomie epistemologii i symbol jest wyłącznie instrumentem epistemologicznym. Samo słowo „symbol" jest wypisane na naszym sztandarze epistemologicz­ nym. W związku z tym to słowo, które p. Czaja wymienił na początku, mianowicie, słowo „tajemnica" znika. Wystarczy powiedzieć „ s y m b o l " , żeby uchylić się od kwestii sięgania, dotykania, zbliżania się do jakiejkolwiek tajemnicy. W symbolu tajemnica ma być jakby j u ż zawarta. Jak pisał o tym np. Miriam we wstępie do Wyboru dzieł Maeterlincka w roku 1888, symbol jest „alegorią ż y w ą " , wewnętrzną itd. To słowo załatwia nam jakby sprawę ontologii, czyli pytania o sposób istnienia rzeczy. Zajmujemy się „formami symbolicznymi", ale właśnie for­ mami tzn. zewnętrzną powłoką pewnych zjawisk, wyłącznie badając to w jaki sposób m o ż e m y je poznawać, rozumieć, doświadczać ich, a uchylamy wciąż pytanie o to w jaki sposób one są. I to jest jeden z przyczynków do historii omawianej tu recenzji. Natomiast drugi, „ g e n e t y c z n y " jej moment łączy się z olśnieniem, jakie mi dało przeczytanie zdania z dzienników Claudela gdzie pisze on (raczej nie zacytuję tego, ile to zinterpretuję), że po to żeby tworzyć sztukę musimy stanąć twarzą w twarz z rzeczywistością, ale nie z rzeczywistością doznawaną zmysłowo, tylko z rzeczywistością - i tu następuje cytat z Credo - rzeczy widzialnych i niewidzialnych. Otóż to mi ukazało newralgiczny punkt współczesnej kultury i dlatego, znacznie później napisałem tekst, drukowany w „ Z n a k u " O rozdźwięku między sztuką a kulturą europejską . Bo kultura w moim przekonaniu, jest właśnie symboliczna, a sztuka nie. Taka sztuka jaka urzeczywistniałaby hasło Claudela, to hasło, jak je on nazywa, rozwijając tę myśl, sztuki „katolickiej"(nie w sensie religijnym, tylko w sensie jej „ p o w s z e c h n o ś c i " ) . To domaganie się sztuki, która się konfrontuje z rzeczywistością totalną, albo próbuje dotrzeć do rzeczywistości myślanej total­ nie - tworzy z dziedziny sztuki enklawę w obrębie kultury, tej, którą za Casstrerem zgodziłbym się nazwać symboliczną, wyłączając z niej sztukę. Tak samo, jak religię, lub doświad­ czenie religijne raczej, (bo jeśli m ó w i ę „religia", to ktoś mógłby pomyśleć „teologia", na przykład, a teologia, jak powiedział nasz przyjaciel Heidegger, jest nauką, która obraża Boga, ponieważ z tajemnicy robi rachunek). T . Rutkowska. Jakiego rodzaju sztukę uznałby pan za godną tego typu podejścia? Co jest według pana sztuką w świecie zupełnie współczesnym? W . Juszczak. Co u w a ż a m za sztukę? Trudno m i wymienić bardzo nieliczne zjawiska ponieważ, i to powtarzam obsesyjnie, zawsze sztuki jest i będzie bardzo mało, mimo że produkcja artystyczna jest bardzo duża. I stąd bardzo trudno wymienić przykłady. D. Czaja. Przepraszam, że wpadam w słowo, ale chyba nie 0 nazwiska chodzi czy konkretne dzieła. Problem jest szerszy. Oczywiście, do sztuki jeszcze wrócimy, do sztuki współczesnej, 1 do sztuki w ogóle, do tego podstawowego pytania, o którym mówiliśmy. Jedną rzecz niewątpliwie trzeba tutaj powiedzeć: teoria Cassirera jest takim negatywnym punktem wyjścia, ale myślę - bo przewijało się to w całej wypowiedzi pana profesora - że symbolizm jako zjawisko w sztuce, jako prąd myślowy w poezji i w sztukach pięknych też jest tutaj na cenzurowanym. Dlaczego? Z jakiego powodu tak w wypadku Cassirera jak i w wypadku symbolistów? M y ś l ę , że z takiego oto powodu, że w obu przypadkach symbol rozumiany jest jako coś, co jest stworzone, wymyślone, mówiąc j u ż prymitywnie: wyproduko­ wane. W przypadku symbolistów był to program. Program intelektualnie opracowany i przemyślany. Powiada się tam: będziemy tworzyć symbole, będziemy nie tylko pisać manifesty symbolistyczne, będziemy pisać poezję gęstą od symboli, będziemy robić sztukę symbolistyczną. Jako komentarz do tego zjawiska wystarczy tylko przypomnieć polemikę Mandelsztama z symbolizmem rosyjskim. Rozniósł on na strzępy cały ten pomysł, mówiąc, że słowa zostały przez symbolistów zapieczę­ towane, że zostały oddane do użytku liturgicznego, że j u ż nie ma stołu zwykłego, przy którym siedzimy, tylko jest stół, przy którym trzeba uklęknąć na sam dźwięk słowa, nie ma ognia, przy którym się ogrzewamy, ale jest ten ogień przy którym trzeba ręce rozkładać i wpadać w pseudomistyczny stupor. A przecież sama rzeczywistość jest j u ż tajemnicą i nie trzeba odświętnych, sztucznych protez dorabiać. W tym sensie j a się całkowicie zgadzam, że tutaj symbol, symbolizm byłby taką rzeczywistością negatywną. I stąd, myślę, ta repulsja pana profesora na słowo „ s y m b o l " , gdzie symbol wiele obiecuje, a tak niewiele daje. W . Juszczak. Jedna kwestia. To, co pan powiedział o sym­ bolizmie jako kierunku historycznym, w tej chwili (i nareszcie, po latach) skojarzyło m i się z tym, dlaczego próbuje się 6 11 �zazwyczaj (pozornie m o ż e ) „ p o ż e n i ć " symbolizm z secesją? W pana uwadze jest ładunek, który pozwala na takie złączenia. Bo o tyle, o ile secesja jest stylem produkowanym sztucznie, z rozmysłu, inne style „produkowały s i ę " naturalnie (tzn. powstawały „naturalnie"). T u mamy prostą reakcję na style historyczne: w y p r o d u k o w a ć styl nowy, czyli sztuczny, i w tym odkrywamy związek z symbolizmem. To tylko taka reakcja na stwierdzenie, że secesja i symbolizm to są dwie strony tego samego medalu. Świadomość pewnego tworu kulturowego, który powstaje naturalnie w rozwoju historycznym, zostaje teraz wykorzystana po to, aby instrumentalnie działać jako środek do sztucznego p r o d u k o w a n i a czegoś, co przed­ tem powstawało niejako samo przez się. Przepraszam za tę uwagę na marginesie. D. Czaja. Tak, rzeczywiście, chciałbym jeszcze raz podkreś­ lić, że symbol „symbolistyczno-cassirerowski" jak i symbol w takim potocznym rozumieniu, więcej obiecuje niż w istocie daje. Jest raczej pozoracją tajemnicy, taką protezą poznawczą, niż rzeczywiście środkiem dotarcia do czegoś istotnego, i jak powiadamy, niepoznawalnego. Z a u w a ż m y , na marginesie, że książki z „ s y m b o l e m " w tytule, rozmaite słowniki symboliczne wciąż sprzedają się świetnie. Sugerują one, że za parę złotych, bez wysiłku można otrzeć się o „niewidzialne", o misterium. Chętnych nie brakuje. Ja nawiązałbym jeszcze do tego wcześniejszego pytania, do tej wspomnianej dychotomii: czy to rzeczywiście jest tak, jak my dzisiaj m ó w i m y , czy to pęknięcie, stawiając sprawę na ostrzu noża, istniało zawsze, tylko trochę inaczej, czy rzeczywi­ ście podtrzymywałby pan profesor tezę, że istniała niegdyś jakaś pełnia sensu, pełnia tej rzeczywistości, gdzie widzialne i niewidzialne stopione byłoby w jedno? Ja w ten sposób czytałbym ten tekst. Kiedy powiada pan o rzeczywistości myślanej religijnie, to czy jest to typ idealny, czy jest to postulat, czy jest to rzeczywistość empirycznie uchwytna, a jeśli tak, to jak, i czy taka rzeczywistość kiedykolwiek istniała? Czy w związku z tym cała ta konstrukcja jest zasadna? W. Juszczak. To jest pytanie podstawowe, i moja odpowiedź byłaby, jakby ktoś mógł powiedzieć „idealistyczna". W moim przekonaniu istniał i istnieje taki sposób doświadczania świata, który jest sposobem doświadczania świata jako rzeczy jednej. Istnieje to, w moim przekonaniu, w kulturach, które nazwijmy pierwotnymi. Nienaruszonych jeszcze przez zgiełk cywilizacyj­ ny, tkwiących w jakichś enklawach, w których one się kryją i tworzą, i w kulturach archaicznych. Oczywiście za cały ten pomysł w moim przypadku odpowiedzialny jest Heidegger z tym swoim pomysłem na temat presokratycznej filozofii, w której j u ż widać ślady załamania w momencie, kiedy się jawi filozofowanie jako myślenie w j a k i m ś sensie naukowe. W tym momencie zaczyna się to, co Heidegger nazywa myśleniem metafizycznym, oczywiście tutaj trzeba całkowicie po heideggerowsku traktować to słowo, bo inaczej jest mylące. Natomiast w moim przekonaniu istnieje coś takiego, jak świat doświad­ czany mistycznie. Doświadczenie mistyczne jest takim do­ świadczeniem, które przekonuje nas (mimo że żaden opis nie oddaje pełni tego doświadczenia) o odkrywaniu jedności, o jedności absolutnej świata, której nic nie zdoła nigdy rozedrzeć. Chciałbym zwrócić u w a g ę na, może mało znaną jeszcze w naszym kręgu, sesję na K U L u poświęconą tak zwanej nowej interpretacji Platona. Ta „ n o w a interpretacja" wcale nie jest nowa, ale jest nawrotem do pewnej intuicji j u ż bardzo dawnej. Jest to interpretacja oparta na tezie, że dialogi Platona miały charakter „popularyzatorski", były przeznaczone dla niewtajemniczonych, natomiast jądro swej nauki przeznaczył on wyłącznie dla wąskiego grona uczniów „ w t a j e m n i c z o n y c h " 12 albo mu najbliższych. Ślady tego m o ż e m y r e k o n s t r u o ­ w a ć tylko z pism filozofa, bo są tam tylko ślady. To co jest istotą tej nie zapisanej „ o s i " myślenia Platona, to nauka 0 „ J e d n y m " przez duże „ J " . W ten sposób można jak gdyby wyminąć tę interpretację Platona, którą nam daje Heidegger, na przykład. To znaczy: Platon myślał „archaiczniej" niż Arys­ toteles. Dla Heideggera bowiem to Arystoteles jest tym, który nawiązuje, jako historyk myśli greckiej do myśli archaicznej, do myśli „przedmetafizycznej" a Platon stwarza j u ż zdecydowany fundament pod „metafizykę" europejskiej filozofii. Otóż we­ dług tej nowej interpretacji Arystoteles jest zależny od Platona, 1 tylko jakby „ z d r a d z a " tajemnicę jego ezoterycznej doktryny (doktryny „ s p o z a " dialogów). Spojrzenie, które by potwier­ dzało właśnie tę tezę, wokół której krążymy, że takie poczucie, takie doświadczenie rzeczywistości, i taki sposób myślenia 0 rzeczywistości istniał w europejskiej kulturze tylko w okresie przedpiśmiennym, bo gdy pojawiają się pierwsze pisane teksty śledzimy j u ż cechy rozpadu tej pierwotnej wizji świata (może z wyjątkiem Anaksymandra, u którego wedle interpretacji Heideggerowskiej ślad takiej wizji jeszcze istnieje), wizji świata jako Jedni, jako niepodzielnej całości, o czym j u ż była mowa. S. Sikora. To, co pan profesor powiedział o Platonie może odnosić się także do tekstu Paleolityczny epos, gdzie przytacza pan przykład zamkniętych zakonów kontemplacyjnych jako enklaw, w których istnieje tylko sacrum, ale to są tylko obszary wydzielone i sądzę, że taka rzeczywistość nie podzielona jest do pomyślenia tylko w obrębie zamkniętych enklaw, które istnieją w ramach jakiegoś większego społeczeństwa czy społeczności. Jednym słowem, że sacrum nie może się obyć bez profanum. W . M i c h e r a . Fascynujące jest to, że ten „ n o w y " Platon na nowo zinterpretowany, określany jest wobec Platona „starego", który przecież nadal istnieje. Sam fakt obecności tego rozdziału na stronę egzoteryczną i ezoteryczną (tę wewnętrzną) jest niezwykły: owo głębokie wtajemniczenie jest możliwe tylko wobec tego, co jest na zewnątrz. M a m duże wątpliwości, czy da się tak prosto ekstrahować to ukryte jądro, bo gdzie byłoby ono mianowicie zawieszone? Od dawna mam zresztą duży kłopot ze zdefiniowaniem mistyki, będącej zjawiskiem fascynującym, niezwykłym 1 - przeczuwam to - wiele m o g ą c y m powiedzieć o doświad­ czeniu symbolu. Problem tkwi w tym, że mistyka bywa najczęściej przeciwstawiana takim sytuacjom symbolicznym jak liturgia, obrzęd. Z jednej strony więc życie religijne funkcjonuje w formie liturgicznej (czyli symbolicznej), z dru­ giej zaś - sugeruje się - niektórzy ludzie dochodzą do takiego punktu, w którym pojawia się uczucie niedostatku takiego dotykania świętości. Mistycy pragną odrzucić te rusztowania, te kule, i pójść dalej, by oddać się uczuciu jedności z Bogiem. W czym symbole mają być j u ż zbyteczne. Z a u w a ż m y jednak, że z podejścia takiego wynika pewna określona definicja symbolu, jako narzędzia poznania, w pew­ nych sytuacjach niezbędnego, ale jednak fałszującego rzeczy­ wistość, zamykającego j ą w złudnych konceptach, w istocie więc zamykającego do niej dostęp. Podobny idealizm pojawia się czasem w wyznaniach artystów, np. Andrieja Tarkowskiego lub Jerzego Nowosielskiego, który deklaruje, że nie maluje nigdy obrazów symbolicznych, lecz realność bytów ducho­ wych. Zastanawiam się jednak czym jest owa duchowa real­ ność? Czym różni się od zwykłej realności? Czy nie jest złudzeniem przekonanie, że w owych niezwykłych sferach istotnie pozbywamy się balastu pośrednictwa naszej pamięci i wyobrażeń? Możliwa jest bowiem wizja symbolu, w której nie tyle zamykałby on ó w doskonały stan Jedności w j a k i m ś ułomnym �znaczącym, ile włączał w tę sytuację człowieka, angażował go, stając się nie tylko poznaniem, ale i d o ś w i a d c z e n i e m . Lepiej wtedy mówić o sytuacji symbolicznej niż o symbolu, bo unikamy pokusy redukowania go do symbolicznej formy. Jeżeli zaś włączymy w obręb symbolu, jako jego integralny składnik, ów moment doświadczenia, to nic nie stoi na przeszkodzie, by za symboliczne uznać także doświadczenie mistyczne lub artystyczne. Może będzie truizmem to, co powiem, ale owa poszukiwana i rezygnująca z wszelkiego, nawet symbolicznego pośrednictwa jedność, totalność, to cel, którego nie da się trwale zrealizować, bo zrealizowany przestaje być źródłem mocy. Mocy, którą utożsamiałbym z symbolem. D. Czaja. Krótko już, chciałbym pójść za tą myślą Wojciecha Michery, bo nie powiedzieliśmy o tym, co jasno wynikało z tekstu pana profesora. Otóż wyraźne jest w nim napięcie między symbolicznym a rzeczywistym. Tymczasem w tym znaczeniu o jakim p. Michera mówił, mamy uratowanie jednego i drugiego, czyli, przy pewnym przeformułowaniu, pewnym rozumieniu słowa „ s y m b o l " można m ó w i ć o nim tak samo jak 0 „rzeczywistości". M o ż n a by nawet mówić o „rzeczywistości symbolicznej", gdyby nie to, że przy tym przeformułowaniu wyrażenie to stało się pleonazmem właściwie: i „ s y m b o l " 1 „rzeczywistość" pojmowane są dokładnie tak samo. Ja bym jeszcze inaczej ujmował to, co Wojciech Michera powiedział: nie tylko chodziłoby o doświadczenie symboliczne, nie tylko 0 egzystencjalne przyswojenie rzeczy, ale też inna byłaby relacja w samym symbolu. Joanna Tokarska wspomniała ważny z wielu względów, konflikt u progu nowożytności między Lutrem i Zwinglim, który dotyczył Eucharystii, symbolicznego 1 realnego jej rozumienia. M o ż e trzeba by zwekslować tę rozmowę o symbolu z relacji semiotycznej, odnoszenia „ d o " , wskazywania „ n a " , rozdziału na znaczące - znaczone, sym­ bolizujące - symbolizowane na relację ontologiczną. Zro­ zumiałe jest, że Nowosielski irytuje się, kiedy mu mówią, że maluje symboliczne ikony, i ma rację. Bo zwraca się on przeciw symbolicznemu prostactwu, które polega na tym, że tam w ikonie kwiatki symbolizują coś tam, górka coś tam, i jak sobie to zdeszyfrujemy, to będziemy wiedzieli co to jest ikona. Nie, j a maluję realność, mówi Nowosielski, ale tę realność pojmowaną właśnie symbolicznie, ale na sposób ontologiczny: poprzez deskę, poprzez malowidło prześwieca rzeczywistość przez wielkie „R". I ta namalowana rzeczywistość istnieje mocno. Ona j e s t . Może być miejscem epifanii i wtajemniczenia. O podobnym rozumieniu symboliczności obrazu mówi francu­ ski filozof i teolog Chauvet, kiedy w swej książce Symbol et sacrament pisze o butach van Gogha, idąc w tym miejscu tropem Heideggerowskim. Powiada on, że te wiejskie buty zobaczone i namalowane przez van Gogha istnieją symbolicz­ nie, a to oznacza, że istnieją mocniej, bardziej realnie niż - paradoksalnie mówiąc - realne, „ p r a w d z i w e " buty. Sym­ boliczne równa się tu: rzeczywiste. J . Tokarska. W Źródle dzieła sztuki Heidegger pisze, że dzieło sztuki istnieje wtedy, kiedy jest zachowywane. Czytając, spodziewamy się, że on dzieło sztuki do końca zrelatywizuje, a on robi woltę. Pomyślmy o ikonie, która wisi gdzieś w bocznej sali galerii, muzeum, jest j u ż zupełnie zapomniana, zupełnie zaprzeczona, nie zachowywana. I wtedy Heidegger zaskakuje, bo powiada, że ona nawet wtedy nie przestaje być dziełem, ponieważ źródłem prawdziwego dzieła jest samo dzieło. I to jest piękne zdanie, bliskie temu jak rozumiem pana profesora tezę o ontologii archaicznej. Pana koncepcja jest niezwykle atrakcyj­ na, ponieważ pozwala wyjść poza ten dualizm, symbol, niesymbol, dualizm tworzony mocą naszych subiektywnych roz­ strzygnięć. M a m tu jednak pytanie. Czy pan by się zgodził na to, żeby tę ontologie archaiczną uczynić bardziej „rozproszoną", żeby nie rezerwować jej tylko do tej dalekiej wyspy skarbów na ciepłych morzach, tylko poszukać jej między nami. Byłaby to zatem taka „rozproszona ontologia archaiczna", w obrębie której możliwy jest ten niesamowity paradoks, że wszystko jest symboliczne. Zdarza się to w tych rzadkich momentach nietematycznego - przeszłabym na terminologię Heideggera - kon­ taktu ze światem. Ta rozproszona ontologia archaiczna zjawia się nie w rezultacie planowania, czy też metodycznego wysiłku, ale po prostu chyba jest łaską, tak to należałoby nazwać. Są to te bardzo rzadkie momenty, ale dostępne każdemu, nie tylko „gdzieś, gdzie nigdy ludzie nie b y w a l i " . W . Juszczak. W tym dla mnie tkwi kwestia wyobcowania czy też wyrwania sztuki ze współczesnego europejskiego kulturowego kontekstu. Dlatego właśnie, że to nie może przestać istnieć, to nie jest zarezerwowane dla pewnych epok, pewnych kręgów, pewnych ludów. To istnieje równorzędnie, z nawet na nowo b u d o w a n ą kulturą, tylko że w kulturach archaicznych, takich jak te, które analizuje Eliade (stosując też to słowo „ s y m b o l " , które m i u niego przeszkadza), w tych kulturach jest to powszechne, a u nas zaczyna być to spychane na margines i staje wobec tendencji rozproszenia. Sztuka jest j e d n ą z takich enklaw w obrębie kultury, podobnie jak religia, (lub m o ż e raczej należałoby powiedzieć: doświadczenie wiary). Powtarzam to za Heideggerem: są trzy takie dziedziny: sztuka, ontologia fundamentalna i religia. Trzy dziedziny, w których przechowuje się doświadczenie wiodące nas ku antropologicz­ nemu ujmowaniu rzeczywistości. Lub to, co jest u Jaspersa nazwane „ W s z e c h o g a r n i a j ą c y m " . T o nie może przestać istnieć, ulega jedynie redukcji, że tak powiem „ilościowej". Dla porządku jeszcze jedna kwestia. Ponieważ można by powie­ dzieć, że w pewnych religiach, właściwie we wszystkich religiach, mamy do czynienia z c z y m ś podobnym do tego, co próbują odkryć lub też w m ó w i ć nam nowe badania nad mistycyzmem, mianowicie dotyczy to np. św. Franciszka, tzn. istnieje pewien zespół pism które są - i to jest bardzo istotne - skutkiem doznania mistycznego i pozwalają je nam tylko przybliżyć, ale to, że zawsze ta sama przyczyna wywołuje ten sam skutek świadczy w takim sumowaniu się różnych źródeł, z których czerpiemy, o tym, że ten proces jest zawsze taki sam. Bo to samo dotyczy pism św. Jana od Krzyża które, są w gruncie rzeczy nieczytelne, na dobrą sprawę (są, dla mnie przynajmniej, przegadane). A l e za tym się kryje pewna siła doświadczenia, która w j a k i m ś sensie jest rozrzedzona później w słowach. Prowadzę jednak do czegoś innego, do pewnej analogii, która mi się ostatnio zarysowała na skutek moich okropnych pomys­ łów tzw. „ n a u k o w y c h " (w trzech, co najmniej, cudzysłowach), mianowicie w związku z moim nieszczęsnym wykładem o or­ namencie, który prowadzę przez trzy lata, a który sprowadził mnie w tym roku na zupełne manowce, czyli do badań nad mandalą. Otóż to, co Europejczycy, z Jungiem włącznie lub na czele, wypisują na temat mandali, jest po prostu trudne do uwierzenia przeważnie. Natomiast, ponieważ do mandali trzeba przejść przez buddyzm, przynajmniej go jakoś dotykając, więc sięgnąłem do źródeł, w paru miejscach ich dotykając. I po­ czułem przy jednym takim dotknięciu, że coś mnie bardzo parzy. Mianowicie istnieje pewna sutra (ponieważ za każdą mandalą stoi zawsze jakaś sutra, tak zresztą jak wedle mojego pewnego nauczyciela, Tadeusza Dobrzenieckiego, za każdym obrazem średniowiecznym stoi jakiś tekst; nie ma obrazu bez tekstu) - otóż istnieje sutra, którą jakiś japoński, o ile pamiętam, uczony nazwał tekstem pełniącym taką funkcję, jaką pełni Biblia j u ż nawet nie w katolicyzmie, a i protestantyzmie. 13 �Mianowicie tzw. Sutra Lotosowa, która pochodzi mniej więcej z przełomu I na I I wiek, w której jest zdumiewający, przerażają­ cy drugi rozdział, który nosi w sanskrycie dziwny tytuł Upayakuśalia, czyli (w jednym z paru możliwych przekładów): Skuteczne środki. Cała ta sutra, stanowi kolosalne apokryficzne kazanie Buddy, rzekomo jedno z ostatnich jego kazań, które buduje fundament mahajany, czyli fundament takiego po­ jmowania przesłania Gautamy, wedle którego to przesłania, (w przeciwieństwie do hinajany) każdy może dostąpić zbawienia. Otóż we wspomnianym rozdziale drugim mówi się, że oświece­ nie można i trzeba przekazywać środkami stosownymi do stopnia możliwości i pojmowania, i doświadczenia tych, do których się mistrz zwraca. Istnieje jak gdyby właśnie ezote­ ryczne przeżycie, które przybierać ma różne postaci egzoteryzmu, w zależności od tego komu jest komunikowane. I to jest podstawowa teza tego rozdziału, w którym znajduje się nadto porażający fragment, dotyczący kultu obrazu. Fragment, wobec którego dla jakiegoś ikonoklasty nawet teologia ikony byłaby czymś umiarkowanym. Jest tam mowa o tym, że jeżeli zbrod­ niarz przyjdzie nawet bezmyślnie z kwiatem w ręku przed obraz Buddy, to będzie zbawiony. Ż e , jeżeli ktoś nawet bezmyślnie wejdzie do wnętrza 'stupy' i powie: „Niech będzie pochwa­ lony Budda" - będzie zbawiony, itd. Każdy obraz jest przekazem, który jest naznaczony taką siłą świętości, że złożenie hołdu widzialnemu, poprzez to widzialne, temu, co niewidzialne, uświęca i zbawia każdego. To, co mówię, dotyczy wypowiedzi p. Michery. Mianowicie, że przeżycie mistyczne jest niekomunikowalne, ale siła jego skutku i porównywalność sposobu „transmisji" wskazuje jak gdyby na identyczność tego nieprzekazy walnego przeżycia, które jest zawsze przeży­ ciem jedności. To pokazuje, jak z różnych stron m o ż n a zbierać podobne materiały, zawsze dochodząc do tego, że wszystko stanowi Jedno. Stąd to nagłe zdumienie, które mnie ogarnęło, jak po przeczytaniu tego rozdziału, powiedziałem sobie, że to niemal dokładnie to samo, co teraz próbuje się wydobyć z Platona. Budda musiał mieć przeżycia, lub chociażby jedno przeżycie mistyczne, bo cała jego religia jest oparta na przeży­ ciu jawnie mistycznego rodzaju. Inaczej się tego pojąć, a więc i zaklasyfikować nie da. I potem istnieje szukanie tych „stosow­ nych ś r o d k ó w " do tego, żeby to „ c o ś " przekazać. Tak można by traktować dialogi Platona względem owej jakiejś nauki prze­ znaczonej tylko dla wybranych, czyli dla takich, którzy są j u ż na granicy przeżycia mistycznego, lub też takich, którzy doznali innego jakiegoś rodzaju objawienia. M ó w i ę o tym dlatego m.in., że nieustanna relatywizacja i rozdrabnianie obrazu rzeczywisto­ ści (czy naszego doświadczania rzeczywistości, albo komuniko­ wania o naszym doświadczaniu rzeczywistości), ta nieustanna relatywizacja prowadzi do tego, że pewna sfera przeżyć i pewna sfera doświadczeń, do których m.in. należy doświadczenie mistyczne, czy autentyczne doświadczenie twórcze, jest w na­ szej kulturze „ o t o r b i o n e " , l u b gdzieś ukryte na marginesie. Stąd ta moja odwrócona interpretacja roli symbolu w kulturze. Jestem głęboko przekonany o prawdzie tego, co np. pisze Eliade o szamanizmie, czy o tym, czego się sam dowiedziałem przeczytawszy dziewięć t o m ó w „reportaży" Gillenai Spencera z jeszcze nie tkniętych przez cywilizację kontaktów z australijs­ kimi plemionami na przełomie stuleci. Tam widać, że nie ma codziennej czynności ludzkiej, która by nie była naznaczona świętością, która by nie była nakierunkowana na tę „ d r u g ą " stronę rzeczywistości, nie inną rzeczywistość, tylko drugą stronę rzeczywistości, na sięganie poza z m y s ł o w e . Bo cały czas, gdy m ó w i m y o symbolu, chcąc m ó w i ć zarazem o pier­ wiastku duchowym, to go przeciwstawiamy z m y s ł o w e m u . Tam w archaicznych kulturach jest ciągłość: droga, która 14 prowadzi przez to samo, tylko prowadzi coraz głębiej lub wyżej. W . Michera. Czy nie jest to cecha świata człowieka - cecha właściwa i naszemu światu choć może w nim nieco mniej zgęszczona - którą m o ż n a by nazwać właśnie symbolicznością? Postawa łącząca człowieka z tym światem? Postawa jednocząca dwie strony, nie likwidująca jednak pewnej odrębności, pew­ nego dystansu - warunku twórczości. J . Tokarska. Chodzi o to, że nie może być tu elementu wybierania, czegoś, co robisz świadomie, żeby coś skleić. To musi być ontologiczne, nie epistemologiczne. Wobec tego to musi być wcześniejsze niż czyn, to musi być zastane, sklejone w głębi, albo po prostu rozdarte. Nie postawa, którą dowolnie przybierasz, jak maskę albo minę, ale ontologia, sposób bycia. W koncepcji pana profesora to, co nazwać można „symbolem" jest rzeczywistością samą, a nie epistemologią, nie sposobem na poznanie czy też naprawę rzeczywistości. To jest prawda rzeczy, a nie prawda o rzeczy. W . Michera. Ja to doskonale rozumiem, tyle, że ta rzeczywi­ stość jest rzeczywistością dotykaną przez człowieka. Trudno doprawdy powiedzieć, co w tym układzie jest wcześniejsze: świat czy dotykający go człowiek. J . Tokarska. Trudno jest m i sobie wyobrazić sytuację, kiedy wybieralibyśmy sposób istnienia. Boleję nad tym, ale nie umiem tego zmienić. W. Juszczak. Tak j u ż ostatecznie - „dosuwając szafę do ściany" - powiedziałbym tak, na to, co pan powiedział. - W sytuacji, którą nazwałbym asymboliczną człowiek nie rozróżnia między sobą a rzeczywistością, i tu jest pies po­ grzebany. Nie ma mnie i czegoś, jest jedność, j a nie doświad­ czam czegoś, tylko j a jestem tym samym, co wedle naszej terminologii jest „przedmiotem doświadczenia". Chodzi tu o to, o co chodziło Marcelowi, kiedy pisał o niemożności mówienia o „ p r o b l e m i e " zła, że: siedzę w fotelu i oglądam wszechświat, w którym się wydarzył jakiś nieszczęśliwy wypadek, który mnie nie dotyczy, ja jestem poza, to jest sytuacja bycia „na zewnątrz". Oglądam coś, co się dzieje i jednocześnie jestem na zewnątrz tego. Otóż tam nie ma tego „ n a z e w n ą t r z " . Bo w tamtych kulturach człowiek jest drzewem, jest kangurem, jest kamie­ niem, jest wodą, jest tym samym. J . Tokarska. A l e czy każdy człowiek i czy zawsze? S. Sikora. Powstaje takie pytanie, czy jeśli taki człowiek, powtarza jakieś boskie gesty, to czy rzeczywiście odczuwa taką totalną jedność z rzeczywistością, którą tworzy naśladując. Czy nie jest to poważna gra, by użyć terminu van der Leeuwa czy też Gadamera. Czy to nie jest tak, że oni mają też akty refleksji, świadomości i dystansu wobec rzeczywistości, wobec innego, wobec zwierzęcia czy kamienia. W . Michera. Czym jest doświadczenie mistyczne albo doświadczenie pierwotnych Australijczyków? Odpowiedź za­ kłada przyjęcie j u ż pewnej filozofii, i pewnej definicji symbolu. Heidegger (jeśli tylko go dobrze rozumiem) przestrzega przed zbyt łatwym rozumieniem tego, co prawdziwe i rzeczywiste (nawet jeśli m ó w i ą o tym sami zainteresowani). Myślę, że ogromnie ważne jest tu słowo „ d y s t a n s " . Wątpię, czy m o ż n a w bardzo prosty sposób utożsamiać pojęcia i katego­ rie znane z Heideggera ze sformułowaniami mistyków. Nie będę mówił o samym doświadczeniu mistycznym, bo jest nieprzekazywalne. Tymczasem teksty napisane przez misty­ ków, jedyne, co mamy do dyspozycji, pozostają j u ż w pewnej relacji do tego doświadczenia. Są j u ż swoistą interpretacją, która tym jest precyzyjniejsza, i m bardziej symboliczna (bez względu na to, jak bardzo jej autor będzie się od symbolicznego obrazowania odżegnywał); a jako taka wymaga jeszcze od nas �wysiłku zrozumienia. Podążając zaś w drugą stronę, niejako do źródła - czy dojdziemy do sytuacji, gdy symbol zniknie, a na jego miejsce pojawi się owo wszystko-w-sobie-zawierające „Nic"? A może to upragnione „ w s z y s t k o " istnieje i jest dotykalne wyłącznie w sytuacji zakładającej pewien, choćby najbardziej intymny dystans? (Czyż w samym „dotknięciu", „zbliżeniu" nie zawiera się j u ż uprzednie „oddalenie"?). Dla mnie to jest właśnie sytuacja symboliczna. Boję się nieco, gdy owo doświadczenie Jedności traktowane jest zbyt prosto, idealistycznie, niemal technicznie, gdy usuwa się z niego ó w symboliczny moment opisu (opisu!). Gdy Jedność istnieć może wyłącznie „po prostu",i gdy w najmniejszym stopniu nie widzi się w jej doświadczaniu relacji „jak-gdyby" (według określenia PaulaRicouera). Myślę, że błąd ten może być źródłem ideałizacji kultur dalekich i egzotycznych. Symboliczność doświad­ czenia świata (panująca marność czasu) jest zaś, w moim przekonaniu, wspólną cechą ludzkości, choć może cechą przeja­ wiającą się w różnym natężeniu. Z. Benedyktowicz. W tej recenzji uderzył mnie pewien styl myślenia związany (jak m o g ę przypuszczać) z pańskim poj­ mowaniem sztuki. Postawa historyka sztuki, związana bardzo mocno z pojęciem kryterium, ważnym na tym gruncie: „coś jest sztuką, coś nie jest sztuką". Zrazu z radością przyjąłem tę wypowiedź, że symbol istnieje w rzeczywistości kulturowej czy kulturze, a w sztuce nie, to znaczy było tam powiedziane, że jeśli w sztuce, to j u ż tylko w postaci różnych historycznych symbolizmów, czy produkowanych, sztucznych, wtórnych itd,. Cały czas dominuje nad tym wywodem myślenie właśnie mocno shierarchizowane i z kryteriami, którego celem i horyzontem jest absolutna wartość sztuki. I tu już bardzo zmartwił mnie ten fragment, ta teza, że „symbol, symboliczność nie są zjawiskami archaicznymi, które by należało odradzać, do których m o ż n a by nawracać: są wytworem nowożytności i laicyzacji kultury, zaniku owej rzeczywistości, którą nazywamy do dziś w Credo 'rzeczywis­ tością rzeczy widzialnych i niewidzialnych' (...)." A najbardziej uderzyły mnie i zaskoczyły słowa tego fragmentu, gdzie powiada pan profesor, że: „Nie należy zatem, gdy się tęskni za powrotem do korzeni mówić o powrocie do symboli, lecz 0 powrocie do takiej ontologii j a k ą usiłował wskrzesić Heideg­ ger, 'ontologii fundamentalnej', która myślenie symboliczne wyklucza." - Jest tu kilka spraw. Ten fragment przypomniał mi 1 bardzo się skojarzył z tekstem Stanisława Cichowicza, Cóż po hermeneucie w czasie biedy... , w którym pisał on o sytuacji hermeneutycznej współcześnie, i gdzie zwracał uwagę że hermeneutyka - tłumaczenie znaków, znaków symbolicznych, świętych tekstów - pojawia się wtedy kiedy ten „język" jest j u ż bardzo zapomniany, albo niezrozumiały, kiedy j u ż go trzeba odrodzić, kiedy trzeba go wytłumaczyć, kiedy on nie jest j u ż jasny. Czyli to jakby pracowało na tę tezę pana profesora i z nią się zgadzało: „że coś utraciliśmy". I j a tę intencję rozumiem. Ale to nie znaczy przecież, że ten „język" przestał istnieć, czy nie istnieje. Że nie istnieją symbole. Zanim przyszliśmy na świat one już były. Co więcej jak mówi Jean Chevalier: „Nie tylko my żyjemy w świecie symboli, ale i świat symboli żyje w nas". One nie narodziły się, ani nie pojawiły na świecie w związku z pojawieniem się takiego, czy innego kierunku „ s y m b o l i z m u " w sztuce. W symbolach przechowywane jest pewne archaiczne doświadczenie. - To wszystko, takie postawienie sprawy, jak w pańskich tezach przypomina m i , podobną, niemal tę samą sytuację w etnografii, o jakiej pisałem w tekście Symbol w etnografii, w numerze naszego pisma, który był poświęcony specjalnie symbolowi. Z jednej strony są badacze, którzy umieszczają ten 1 8 symbol tylko w przeszłości, w społeczeństwach pierwotnych, archaicznych, z drugiej zaś badacze, jak omawiany tam M o ­ szyński, (a za nim i inni), który twierdził, że symbol to jest coś wyrafinowanego, intelektualnego, przyniesionego „z g ó r y " , w y m y ś l n e g o i w y m y ś l o n e g o przez rozwiniętą kulturę (właśnie przez „ s y m b o l i s t ó w " ) . On bronił tego świata kultury pierwo­ tnej, prymitywnej, ludowej przed stosowaniem, jak powiadał, do tych specyficznych dla niej „tworów psychicznych" tego rodzaju „ p o j ę ć " jak symbol. W ten sposób symbol z obu stron zostaje poddany wygnaniu. Jedni przyznają mu tylko miejsce w przeszłości, archaice, dla drugich to tylko wytwór nowożyt­ ności, i to dość nieodległej. Usuwany jest on j u ż to z jednej, j u ż to z drugiej strony. W ten sposób budowana jest przepaść pomiędzy człowiekiem kultur archaicznych, pierwotnych a człowiekiem współczesnym. I dlatego jestem zwolennikiem najbardziej radykalnej postawy Eliadego, który tę sztucznie przez naukę pogłębianą przepaść i podział na człowieka archaicznego, pierwotnego i współczesnego, nie zacierając pomiędzy nimi różnic, usiłuje pokonać, wskazując, że myślenie symboliczne jest zarówno udziałem „człowieka pierwotnego", psychopaty, dziecka, poety, członka społeczności wioskowej i przedstawiciela cywilizacji miasta, człowieka najbardziej współczesnego, bo jest ono, jak powiada: „konsubstancjonalne z ludzkim bytem". Staraliśmy się zebrać w tamtym numerze symbolicznym różne rozumienia symbolu, idące zgodnie z tym duchem (mnie symbol wcale nie przeszkadza u Eliadego), teksty Awieriencewa, Ł o t m a n a i innych. Nie będę tego tu przypominał. Ale z jednym niezgoda: symbol (symbolon) to nie tylko przykład myślenia podzielonego rozdartego, przełamane­ go. Symbol to coś, co dzieli ale i łączy zarazem! - Taka była funkcja znaku rozpoznawczego (gr. symbolon), przedmiotu przełamanego na dwie części po którym rozpoznawali się sobie nieznajomi bliscy. (Na zajęciach ze studentami, w których brał też udział p. Dariusz Czaja, lubiłem dawać taki przykład funkcjonowania symbolu z Księgi Tobiasza, bo tak się on właśnie tam pojawia.) Symbol łączy w sobie to, co konkretne i zmys­ łowe, z duchowym. U m o ż l i w i a rozpoznanie się we wspólnocie i tożsamości. Dlatego przywołam tu tylko j e d n ą z tych „defini­ c j i " , czy też raczej świadectw rozumienia symbolu w całej jego pełni, spośród tych, które staraliśmy się zebrać w tamtym numerze. M o ż e to rozumienie byłoby j a k o ś najbliższe temu uderzającemu zdaniu Claudela, i podobnie zdaje sprawę z łącze­ nia w symbolu tajemnicy „rzeczywistości widzialnej i niewi­ dzialnej." W rzeczywistości symbolu tkwi bowiem możliwość doświadczania „nieśmiertelnej wspólnoty śmiertelnych". Ży­ wych i zmarłych. U jego podstaw leży myśl, - jak pisał Borys Pasternak - „że obcowanie śmiertelnych jest nieśmiertelne, i że życie jest symboliczne ponieważ jest z n a c z ą c e . " Przecież dzięki takiemu rozumieniu symbolu, jeśli w ogóle nie powiedzieć: możliwy, to przynajmniej: warty jest podejmowania wysiłek interpretowania i odczytywania, kontaktowania się ze świadec­ twami tego rodzaju doświadczenia z innych epok, kultur. Bez takiego, jak to rozumienia niemożliwa byłaby myśl o porozu­ mieniu się z innymi kulturami, epokami, czasami; niemożliwe byłoby studiowanie choćby ornamentu, mandali. Z drugiej zaś strony uważam, że tego rodzaju świadectw obecności symbolu nie pozbawiona jest współczesność. Ta obecność dokonywać się m o ż e zupełnie spontanicznie. Ile przecież jest takich jak ten kwiat - przywołany, przez pana przed obrazem Buddy - tego typu gestów symbolicznych, nieświadomych, dziejących się w codzienności, we współczesnej kulturze, nie mówię j u ż o pierścieniu, obrączce, wymianie podarków, ale nawet na tym „najniższym" poziomie, w literaturze brukowej, sensacyjnej, w kryminałach odnajdziemy ten sam symbol niemal jak z Księgi 15 �Tobiasza: w przerywaniu banknotów przez szpiegów, żeby się rozpoznali itd., itd. Przecież tym naładowana jest rzeczywistość kulturowa i wydaje m i się, że takie przyznawanie, że ona teraz występuje tylko w enklawach, że jest dostępna tylko gdzie niegdzie, albo tylko dla wtajemniczonych wprowadza znów ten drastyczny podział, i ruguje obecość symbolu z zupełnie jego spontanicznego, pierwotnego sposobu funkcjonowania. Być może jest to tylko moja wielka nadzieja, o której tu była mowa: możliwości porozumienia się z innymi światami, z i n ­ nymi epokami. A l e szedłbym tu ślepo za Eliadem i za takim jak jego rozumieniem symbolu. Bo jeśli nawet coś przeinterp­ retujemy (a to i jemu się często zarzuca), to przecież jeszcze, jak mamy takie znakomite narzędzia poszczególnych dyscyplin naukowych, które dadzą nam zaraz po głowie, abyśmy za szybko nie byli tymi „Australijczykami", wpadając łatwo w daną epokę i nie utożsamiali się jak oni z kangurami, drzewami, żebyśmy się nie czuli tam bardzo dobrze. To taką nadinterpretację zawsze m o ż n a skorygować. A więc wydaje mi się trochę, że ten styl myślenia historyka sztuki zostaje jakby przeniesiony i nakłada się jednak na mówienie o kulturze pierwotnej, a w następstwie tego i o kul­ turze w ogóle. Tak, jak w dziedzinie sztuki, w oparciu o takie zhierarchizowane myślenie i mocne kryteria poszukuje się tego „dzieła prawdziwego", „Wielkiego D z i e ł a " , tak i tutaj niejako jego miejsce zajmuje, i okazuje sie nim być ta „kultura pierwotna". To jest trochę taka „świętość świętości", bliska ontologii fundamentalnej. A mnie się wydaje, że to, co mówił Eliade że, na poziomie obrazów, na poziomie symbolu, na poziomie tych zdegradowanych, i tych wielkich nie zdegrado­ wanych „ o b r a z ó w " jest możliwe poczucie jedności człowieka. Rozumiem, że takie hierarchizowanie, taka dbałość o kryteria, może ona jest potrzebna w sztuce, (może: na pewno jest potrzebna w sztuce), to jednak widziałbym w tym ślad myślenia europejskiego. - Pan zarzucał to etnologii, że musi być coś „ w y ż s z e g o " i coś „ n i ż s z e g o " , że ustawia coś „ w y ż e j " a coś innego „ p o n i ż e j " . A w spojrzeniu na sztukę wydaje się to być naturalne i uprawnione: sztuka wysoka, wielka, prawdziwa; sztuka „ w y s o k a " i „ n i s k a " . Kłopot zaczyna się jednak wtedy, gdy znajdzie się ktoś taki, który nie ma takiej wrażliwości na sztukę, takiego mocnego poczucia by wypowiadać się i głosić co jest, a co nie tym „ W i e l k i m " , „ P r a w d z i w y m Dziełem Sztuki", i m o ż e mieć w tym względzie więcej wątpliwości. W takim przypadku jednak ta „Biblioteka" i ta ikonologia może być dla niego pociągającą (i m o ż e ostrożniejszą) drogą. Do tego dochodzą i inne pytania i wątpliwości: czyż ta podstawowa „sytuacja hermenutyczna", tak jak rozwój pewnych idei religij­ nych nie jest ciągiem przybliżeń i oddaleń, czy to tracenie kontaktu nie jest j a k ą ś immanentną cechą rozwojową sublimowania się, czy też i gubienia, tracenia dostępu do pewnej rzeczywistości, które charakteryzuje w ogóle to, co nazywamy doświadczeniem i przeżyciem religijnym. Taki proces od­ twarzał i rekonstruował w Historiach Jakubowych Tomasz Mann, gdzie jednak ta rzeczywistość symboliczna istnieje i nie potrzebne jest to „specjalne" wtajemniczenie, ta hierarchia, bo rzecz się toczy przy studni, pomiędzy prostymi pasterzami, którzy odczytują i interpretują swoją tradycję. I dlatego - wraca­ jąc do tych tez wydaje m i się, że - dość niesprawiedliwie została tu potraktowana „ontologia symbolu", by użyć bliskiej tym tezom terminologii. Istnieje przecież cała biblioteka na temat tej ontologii i nie jest to czcza „ g a d a n i n a " teoretyków symbolu (z której próbowaliśmy jakieś fragmenty pozbierać i złożyć w tamtym numerze), mam tu na myśli rozważania Awieriencewa, że to nie jest znak, obraz, że rzeczywistość symbolu rozciąga się pomiędzy nimi, że symbol organicznie związany 16 jest z mitem, te wszystkie analizy eidetyczne Ricoeura, czym jest znak, czym symbol, mit. Cały czas ucieka się w nich od jakiejś sztancy, i schematu, i stara się dowieść, że symbol to nie jest prosty liczman, i pomimo tego, że my mniej więcej ten „słownik" znamy, to nadal symbol traktuje się jako coś „ w t ó r n e g o " , sygnał rozdwojenia, rozbicia i efekt rozpadu. Ale ta myśl o sile symbolu jest w jakiś sposób przekazywana, i moim zdaniem, ona jest obecna w sposób „pierwotny" (to znaczy niejako stadium rozwoju, ale jako struktura) w doświad­ czeniu również i współczesnego człowieka. I dlatego uważam, że ta mocna hierarchizacja, wprowadzanie symbolu (tak jak chcą ci badacze, którzy umieszczają go w niedostępnej, utraco­ nej dla nas przeszłości, czy adekwatnie: prawdziwego przeżycia religijnego, pełnego tajemnicy) tylko dla wybranych i „wtajem­ niczonych" jest j a k i m ś , dla mnie, niebezpieczeństwem. Myślę, że tu też powinniśmy być ostrożni. Łącznie z oceną faktu, że książki z symbolem w tytule się dobrze sprzedają. To też 0 czymś świadczy, o jakiejś żywej potrzebie współczesnego człowieka, uczestniczenia w tej wspólnocie, choćby te książki miałyby być nie czytane i tylko zdobić półkę, to i tak w takim magicznym geście kryje się wiele prawdy o tęsknotach i po­ trzebach współczesnego człowieka. O żywej potrzebie łączno­ ści z tamtym „ u t r a c o n y m " doświadczeniem. Myślę, że w ogóle powinniśmy w sprawie symbolu być bardzo ostrożni i nieufni wobec naszych przyzwyczajeń, klisz i uprzedzeń. Nigdy nie przepadałem za semiotyką, właśnie chyba ze względu na jej większe wyczulenie na znak, znakowość, aniżeli na symbol. 1 taką lekcją (zupełnym zaskoczeniem) dla mnie stała się ta wspaniała „definicja", czy też próba opisania rzeczywistości i ontologii symbolu j a k ą dał Łotman. Kiedy powiada on, ż e : „ W symbolu zawsze jest coś archaicznego. Każda kultura po­ trzebuje warstwy tekstów, realizujących funkcje archaiki, że symbole zachowały zdolność do przechowywania w zwiniętej postaci wyjątkowo obszernych i ważnych tekstów, że symbol niegdy nie należy do jakiegoś jednego synchronicznego prze­ kroju kultury - zawsze przeszywa on ten przekrój pionowo, przybywając z przeszłości i odchodząc w przyszłość, symbole przenoszą teksty, schematy fabularne i twory semiotyczne z jednej warstwy kultury do innej, symbol jest posłańcem z innych epok, jako przypomnienie o prastarych podstawach kultury, z drugiej zaś strony aktywnie koreluje z kontekstem kulturowym, transformuje się pod jego wpływem i sam go transformuje." A największą zasługą jest myśl o naszym przeżywaniu i dostępie do symbolu, oddanie jego tajemniczego, niejasnego, aluzyjnego charakteru, gdy powiada on, że w sym­ bolu: „Treść jedynie migoce poprzez wyrażenia, a wyrażenie jedynie aluzyjnie wskazuje na treść." Dobrym przykładem doświadczenia takiej aluzyjności, nieja­ sności, tajemnicy symbolu jest zdarzenie w Emaus, kiedy to „dopiero po łamaniu chleba poznali G o " . Myślę, że tego rodzaju sytuacji niejasnych, aluzyjnych, podobnego doświadczenia symbolu, w którym treść „migoce przez w y r a ż e n i e " , a wyraże­ nie czyni aluzję do treści moglibyśmy odnaleźć wiele we współczesnej literaturze, sztuce, kulturze, w doświadczeniu potocznym człowieka. Istnieje cały taki nurt, jak śledzi go i interpretuje, na przykład, Anna Sobolewska w Mistyce dnia powszedniego, gdzie tropi u Białoszewskiego w poezji, w litera­ turze, w dziełach innych współczesnych pisarzy, jakby przebi­ janie się takich sytuacji symbolicznych, bliskich w swym znaczeniu doświadczania pełni rzeczywistości: „rzeczy widzia­ lnych i niewidzialnych". M o i m zdaniem jest niezwykle niebezpieczne to hierarchizo­ wanie, poszukiwanie takiego kryterium mocnego i ostrego w dziedzinie ostatecznego i „ p r a w d z i w e g o " przeżycia religij- �nego. Czyż nie jest tak, powtórzę, że język religijny stale traci jakiś dostęp do tej rzeczywistości „rzeczy widzialnych i niewi­ dzialnych". A my wciąż potrzebujemy hermeneutyki i nadziei, którą nieustannie zaprząta ta myśl o możliwości powrotu? Bez tego nie moglibyśmy się zajmować kulturą, gdyby nie było możliwości przerzucenia jakiegoś pomostu rozumienia. B y ć może, jest to tak, jak fenomenologowie mówią, że przy tych wnikaniach, analizach, i rekonstrukcjach, być może nigdy nie możemy być pewni czy nasze rozumienie jest właściwe, nigdy nie wiemy, czy nasze rozumienie jest odpowiednie, przy świadomości, że sens należy częściowo do samej rzeczywisto­ ści, a częściowo do „kogoś", kto stara s i e j ą zrozumieć, i że sens jest zawsze zrozumiałością, jak rozumieniem, i to w niepodziel­ nym przeżywanym związku. Nigdy zatem nie da się powiedzieć z całą pewnością, co jest moim rozumieniem, a co zrozumiałoś­ cią tego, co rozumiane), to przecież pomimo to możemy i powinniśmy wysiłek ten czynić. I tutaj ograniczanie tego pola, że gdzieś, kiedyś to przeżycie Jedności (bądź symbolu) istniało, a potem się rozpadło - myślę: ta sytuacja jest stale, tak jak stałe jest poczucie pewnego rodzenia się tak, jak tutaj zostało powiedziane, symbolu wtedy, kiedy myśmy stracili j u ż ten kontakt. Ta „sytuacja hermeneutyczna",utracenia czegoś, była, podejrzewam i w Średniowieczu i w X I I wieku, i wcześniej i przed Platonem, i była także obecna w doświadczeniu religijnym człowieka pierwotnego czy ar­ chaicznego. To jest taki sam mój domysł, jak domysłem jest to, że tylko tam była ta jedność świata i jedność przeżycia. Uważam, że i my tej jedności możemy doświadczać i tylko nie wiadomo kiedy ona może nas zaskoczyć. Bardzo często spotykamy się z tym, że z taką niechęcią mówi się, że ten czas jest marny, i że nie mamy dostępu do tego typu doświadczenia. Wydaje mi się, że gdzieś za taką interpretacją i za takim podziałem może kryć się i spoczywać bardzo europejskie myślenie według kryteriów postępu i hierarchizacji a rebours. A mianowicie, że odsuwa się to, co „ w i e l k i e " , „ p r a w d z i w e " , „rzeczywiste",albo w niedostępną przeszłość, lokując to wśród społeczeństw pierwotnych, albo pośród egzotycznych, odleg­ łych innych tradycji religijnych. J . Tokarska. O wartości nadziei ktoś napisał: „ O wszystkim rozstrzyga, co myślimy o możliwości powrotu, jakie szanse widzimy przed sobą." Wcześniej mówiłam o podobieństwach pomiędzy nami i dzikimi, teraz chcę powiedzieć o różnicach. Kiedy jakiś człowiek w Nowej Gwinei wydaje jakiś dźwięk warkotką i jednocześnie mówi „to duchy ten dźwięk wydają", że to jest „głos ducha", a wtedy przychodzi do niego etnograf i mówi „no przecież sam powodujesz ten dźwięk, sam go wydajesz; tu natrafiamy na różnicę pomiędzy nami a nimi. Chodzi o tę podwójność: jestem sobą i jestem tym, czymś jednocześnie. Inny przykład: sposób traktowania obrazu. Cho­ dzi o sytuację, w której obraz nie jest symbolem czegoś, czy znakiem, tylko jest tym, co przedstawia. - Jest to sytuacja „pełnej ontologii", o której Gadamer mówi w pierwszej części Prawdy i metody. Ta sakralna ontologia w Europie jest też na wygnaniu, o czym się mało pamięta. Słyszałam, kiedyś, że w Maroku ludzie spalili kino po tym, jak wyświetlono tam Drogę do Saliny, film o kazirodztwie. Ludzie po prostu spalili to kino, bo takich rzeczy nie powinno być na świecie. To jest gest barbarzyński, a jednocześnie wielki, bo to była rzeczywistość, im pokazano rzeczywistość, nie obraz. Nie było żadnej szczeli­ ny pomiędzy tym, co przedstawiane, a tym, co przedstawiające. Myślę, że my dziwimy się takim rzeczom i do nich za bardzo dostępu nie mamy. Są jednak wśród nas tacy, co mają. Czytałam w „Gazecie Wyborczej" o Madonnie Będkowskiej, o konser­ wacji obrazu, który ludziom zabrano do muzeum. Jeden człowiek mówił: „jakże oni nie bali się wbijać w obraz gwoździ, przecież mogła trysnąć krew". I znowu ta pełna ontologia obrazu w zupełnie zaskakującym miejscu, świadectwo tego, że ona tutaj też się trafia. Kiedy pan powiedział o sutrze, bardzo byłam poruszona. Ja się zajmowałam nią w doktoracie, który pisałam o wyzwole­ niach przez zmysły, o tybetańskiej nadziei uzyskania wy­ zwolenia przez słuchanie, przez widzenie, przez dotyk, przez noszenie, przez powtarzanie modlitwy, przez potarzanie mant­ ry, albo przez kontakt ze świętym obrazem. Ja szukałam tego doświadczenia, które stoi za tymi prak­ tykami na podmiot i przedmiot. W poszukiwaniach tych ważne było dla mnie zdanie Carla von Weizsäckera, który pisał gdzieś 0 tych niepisanych tekstach platońskich, o agrafach. Powiada tam, że problemy związane z naszym rozumieniem platonizmu nie mają związku z tym, że jakichś tekstów nie znamy, tylko z przyjęciem przez nas fałszywych założeń filozoficznych co do sensu tekstów w ogóle. I cieszę się ogromnie słysząc o tych nowych badaniach i tych nowych koncepcjach, bo one dla mnie stały się wielką inspiracją. Moja praca zaczynała się od rzeczy zupełnie skandalicznej (w którą p. Wojciech Michera nie wierzy), mianowicie od posłużenia się tekstami, które pochodzą z „wysokiego rejonu" kultury europejskiej, to jest od posłużenia się hermeneutyką G a d a m e r o w s k ą i Heideggerowską, i za­ stosowania ich do rzeczywistości obcej, tybetańskiej kultury, 1 to jeszcze do rzeczywistości dolnych pięter tamtej kultury. W pracy zajmowałam się bowiem tym, co u nas się nazywa „klepaniem pacierzy", czyli taką sytuacją, kiedy przychodzi chłop i gada do obrazu, a obraz do niego. To przecież zupełny „dół kultury". Inteligent pogardza klepiącym pacierze. Nie pyta, co on robi, kiedy mechanicznie klepie pacierz, na co ma nadzieję, co się tam dzieje, o czym są te wszystkie opowieści o oświeceniu, którego doznaje się podczas klepania pacierzy, podczas gadania z obrazem. Ja starałam się o to zapytać, analizując metaforę „ożywającego obrazu" pytając o doświad­ czenie, które jest pod tym. W Tybecie takie metafory są, co nie znaczy, by nie było ich tutaj w Europie. Tu jest i tzw. „modlitwa Chrystusowa", i powszechne klepanie pacierzy, obchodzenie świętych miejsc, pielgrzymki i te wszystkie czynności mimowiednego powtarzania - różaniec i t d . One w Europie są, choć „niszczeją w pogardzie", ale są. Trzeba je tylko rozpoznać. To jest moja wersja „rozproszonej ontologii archaicznej". D . Czaja. Jedna uwaga jeszcze o tej dziwnej pozycji symbolu we współczesności. Często spotykam się z takim zarzutem: dlaczego mówię o symbolu w filmie, w sztuce itd., podczas, gdy twórca o symbolu nie mówi, to znaczy, nie wspomniał, że to, co robi - całe dzieło czy jego fragment - tak właśnie zostało pomyślane, tak zostało zaprojektowane. W związku z tym jeśli nie pada, jeśli nie pojawia się w wypowiedzi odautorskiej słowo „ s y m b o l " , to znaczy, że dzieło nie jest symboliczne i nie ma sensu poszukiwanie symbolu na siłę. A właśnie fascynujące jest to, co nazwałbym n i e ś w i a d o m y m dzianiem się symbolu we współczesności, tym mimowiednym, jak Joanna Tokarska wspomniała, istnieniem rzeczywistości głębszej. Wydaje mi się, że rola nasza polega na odpoznawaniu tej rzeczywistości. W tym sensie ratowalibyśmy i ten symbol, i tę rzeczywistość, ponieważ takie postawienie sprawy kieruje mówienie o sym­ bolu i myślenie o nim na zupełnie inne tory: to znaczy mówimy o tym, że symbol j e s t , nie my go tworzymy, nie tworzy go ktoś, on j e s t. Natomiast my próbujemy go odpoznać, ujawnić, pokazać, że taka rzeczywistość istnieje. T . Rutkowska. A l e w tej sytuacji istnieje jeszcze jedna prawda, i to jest jakby inne piętro, gdy mowa o kulturze współczesnej. Jeżeli zajmujemy się kulturą współczesną, to 17 �musimy się ustosunkować i do takiego twierdzenia, że współ­ cześnie działalność artystyczna jest rodzajem gry prowadzonej pomiędzy nadawcami a odbiorcami, konsumentami tej kultury artystycznej, która m.in. polega na świadomym manipulowaniu symbolami. Współczesne wytwory artystyczne, jeżeli j u ż bę­ dziemy unikać słowa sztuka, opierają się właśnie na takiej manipulacji świadomej, bardzo wysoko uświadamianej, mani­ pulacji symbolami, motywami, archetypami. Do tego dochodzi kategoria ironii czy parodii, zjawisko niezmiernie istotne dla kultury współczesnej, które oczywiście warunkuje dystans do symboli czy m o t y w ó w . I co w tym wypadku począć? Trzeba zdać sobie sprawę z takiej podwójności, z tych rozmaitych pięter, i jeżeli jest to wyłożone, to wszystko w porządku, ale trzeba to zawsze wyłożyć. A niekiedy jest to po prostu niemożliwe. Na tym polega, uważam, cała trudność z opisem tego, co się aktualnie dzieje. D. Czaja. To, jest taki trochę symbolizm redivivus. Ten symbol jest zazwyczaj, powraca w drodze świadomej decyzji. Korzysta się z niego, gra się nim i manipuluje. Tymczasem wydaje mi się, że najmocniejsze przykłady symbolizacji, najmocniejsze dzianie się symbolu, jego promieniowanie jest wtedy, kiedy to jest na wpół świadoma kreacja, kiedy myśli się 0 rzeczywistości, kiedy mówi się o rzeczy. Nie ma tego, że po długim namyśle, z piątku na niedzielę facet wymyśla symbol dla jakichś doraźnych celów. T . Rutkowska. Nie, on nie wymyśla, mnie chodzi o taką sytuację że... W . Michera. ...że korzysta z pewnego zestawu funkcjonują­ cych symboli... T. Rutkowska. Tak, bo jest to wręcz istotna forma komunika­ cji współczesnej, jest to sposób przekraczania ograniczeń kulturowych. To, co się mówi o globalnej wiosce, wiąże się oczywiście z zamulaniem m ó z g ó w , ale to jest rzeczywistość i to istnieje. M o ż n a w tym dostrzec i pewne pozytywne aspekty. Współcześni badacze kultury różnie sobie z tym radzą, np. u Baudri Harda m o ż n a dostrzec taki klerkowski dystans do kultury masowej, i bardzo pięknie mówi on o wszystkich niebezpieczeństwach wynikających z tej sytuacji, pewnym dramacie kultury współczesnej. Z drugiej strony mamy Umberlo Eco, który ma świadomość, że on również temu zamulaniu jest poddawany. Jakby nie ma możliwości dla współczesnego człowieka zdystansowania się do tego, jesteśmy wszyscy indoktrynowani w ten sposób, i on potrafi bawić się tą sytuacją 1 wyciągać z tego diagnozy, bardzo interesujące dla nas wszystkich. To nie jest tylko tak, że żyjemy w pewnym mule, z którego nie ma wyjścia i tęsknimy do przeszłości, do tych wyraźnych kryteriów. Wydaje mi się, że sytuacja ta ma też swoje pozytywne aspekty, tylko to wymaga pewnego dystansu. I ironia, nawet taka ironia badawcza, jak u Eco, wydaje mi się postawą godną uwagi w diagnozach dotyczących kultury współczesnej i funkcjonowania w niej symbolu dzisiaj. S. Sikora. Pewnie trzy lata temu była w tej sali dyskusja o filmie Batman. Padło w ó w c z a s sformułowanie - chyba z twoich ust Wojtku - że Batman, to taka historia, która coś daje antropologowi, może on do niej podchodzić, badać warstwy symboliczne, odnosić to do dawniejszych schematów kultury czy struktur symbolicznych. A propos Lyncha powiedziałeś wówczas, że jest to historia wymyślona przez antropologów i że właściwie czymś takim my się j u ż nie możemy zajmować. Jest chyba prawdą, że antropologia ma zawsze do pewnego stopnia nastawienie konserwatywne, nie daje się unieść wszystkim nowościom do końca, że zawsze poszukuje głębszego wymiaru, czegoś archaicznego, próbuje sięgać pod powierzchnię. Ale wracając do Lyncha, wydaje mi się, że on mimo wszystko jest 18 ciekawszy niż Batman, przynajmniej w niektórych swoich filmach. Te propozycje można odrzucać, można się śmiać z wysokich obcasów, ale być może jest to większe wyzwanie, jakie obecna kultura zgotowała dla myśli niż Batman. W . Michera. Niewątpliwie, tylko, że to, co jest u Lyncha ciekawe, istnieje na innym poziomie niż analiza konkretnych symboli. W przypadku Batmana (jak bajkach, lub literaturze brukowej) jest pole do działania, jeśli chodzi nam o po­ szukiwanie pewnych struktur symbolicznych, schematy inic­ jacyjne itp., znane rzeczy. U Lyncha natomiast zaczyna się zabawa tymi elementami. Żeby j ą zrozumieć nie ma sensu stosować do niego, ani takich poważnych narzędzi interpreta­ cyjnych, ani tych prostych wziętych z etnograficznego elemen­ tarza, tylko trzeba dostrzec rzeczywistość piętro wyżej. Tam jakby nie ma sensu analizować tych elementów tylko zobaczyć co z nich się składa, jaka nowa rzeczywistość się z nich składa. Elementy są bowiem doskonale znane, ale niejako wycięte z kontekstu i na nowo powklejane. W . Juszczak. Mówił p. Benedyktowicz, że w tym, co j a tam próbowałem powiedzieć widać skłonność do hierarchizacji, szukania kryteriów. Oczywiście widać to, bo to j e s t moim celem. Wcale tego nie ukrywam, że stawiam taką tezę po to, żeby sobie, i może innym, dać jakieś narzędzie do rozróżnienia, co czym jest, a co czym nie jest, co coś tylko udaje. Przede wszystkim jest to skierowane na pewne ekscesy tzw. życia artystycznego współczesności, gdzie istnieją zjawiska paraartystyczne, które posługują się pewnymi technikami tradycyjnej sztuki, posługują się pewnymi przywołaniami tradycyjnych treści przez sztukę przywoływanych, a wszystko to zarazem stanowi „ t o w a r " . Dlatego chęć szukania kryteriów jest w tym, co mówię zawarta, a kryteria oczywiście łączą się z hierarchiza­ cją zjawisk. Wszystko to nie jest sprzeczne, przynajmniej w moim przekonaniu, z założeniem, na którym się te kryteria buduje, a które to założenie czy punkt wyjścia jest właśnie taki, że została rozbita jedność i nie m o ż e m y dostrzec tej jedności np. w dziele sztuki, to znaczy tam gdzie ona naprawdę jest. W związku z tym mylimy dzieło sztuki z czymś, co je udaje. Do obrony przed takimi pomyłkami nam te kryteria są potrzebne. I to jest casus współczesnej kultury, wywołany przez mas­ smedia, przez nieustające, to, co ja sobie nazywam, patenty na nowość. Romańszczyzna trwała parę stuleci, była jednolitym stylem, kierunkiem, a teraz mamy co pięć minut nowy, inny kierunek, który chce być tym samym co styl romański. Chce być w dodatku „ p r z e w r o t e m " artystycznym. Chodzi tu jakby tylko o ciągłe zrywanie ciągłości, z równocześnie ukrytym i stale skrywanym trzymaniem się tej ciągłości, ponieważ ten który robi instalacje i twierdzi, że obraz j u ż umarł, jako zjawisko, próbuje coś zrobić z tym, coś takiego, by to było, jak obraz utrwalone. Dlatego zgadzam się całkowicie, że kryteria są konieczne. Kiedyś, kiedy Wyka wołał o kryteria ja byłem dzieckiem. Wołanie trwa nadal i jest coraz pilniejsze, bo inaczej się gubimy, no może nie my, jak tu jesteśmy, ale ci, którzy są w większości, dają się na to nabierać, a o tym czasem trzeba głośno mówić. M ó w i ć , że coś nie jest tym, za co jest podawane. To jest kwestia oczywiście zupełnie inna, dotycząca kultury współczesnej, odkrytycznego obrazu jej symboliczności czy niesymboliczności. To jest jedna kwestia. Druga jest taka, która nie jest może mniej ważna. Kiedyś zajmowałem się Blake'iem, znalazłem u niego taki pomysł, zaczerpnięty z Biblii, a stresz­ czony w mottcie do poematu Milton, które brzmi: „Boże spraw, żeby wszystek lud pański p r o r o k o w a ł " . Blake interpretuje to w taki sposób, że każdy człowiek ma w sobie talent artysty, i że do istoty ludzkiej osoby, do fenomenu człowieczeństwa, należy artystyczne tworzenie. I tutaj „wracam do swoich baranów": �w społeczeństwach pierwotnych nie ma podziału na artystów i nie-artystów. Każdy może być artystą, każdy jest nim w tym sensie, że każdy może tworzyć obraz, który będzie czczony. I tu jeszcze raz można wrócić do Sutry Lotosu. Tam się mówi także, że jeśli dzieci podczas zabawy patykiem na piasku narysują obraz Buddy, będą oświecone. Tam każdy gest, który jest gestem typu „artystycznego" daje dzieło święte. Jest to zdumie­ wające, ale tak właśnie jest w społeczeństwach pierwotnych. Bo np. pewna współczesna badaczka plemion australijskich, która oczywiście badała to, co było kiedyś w pełni żywe, a w stanie teraz j u ż szczątkowym, odkryła plemię, zwane Walbiry, żyjące w płn-zach. Australii, gdzie opowiadaniu tego, co my nazywa­ my mitami, a co dla tubylców jest historią świętą, towarzyszy rysowanie na piasku. I to rysowanie ma całą skalę hierarchiczną. Są opowieści, które są przeznaczona dla kobiet. Są opowieści przeznaczone dla dzieci, które kobiety i m opowiadają, są opowieści przeznaczone dla chłopców, które opowiadają męż­ czyźni. Są opowieści dla mężczyzn po inicjacji, które opowiada­ ją im starsi. Istnieje zastrzeżony repertuar tych rysunków i tych znaków graficznych, i to zastrzeżony z niezwykłą dokładnością. A wszystko to ma życie i wagę taką, j a k ą u nas ma twórczość człowieka wychodzącego z Akademii (tylko z takim zastrzeże­ niem, że ów absolwent Akademii ma talent). Ale ta powszech­ ność, jakby powiedział Kant, geniuszu twórczego, jest jednym z tych zjawisk, które odróżniają kulturę archaiczną od naszej kultury. T. Rutkowska. Czy chodzi tu o kryterium technologiczne? Bo z pewnością technologiczne kryterium wydaje się być czymś ważnym i w kulturze współczesnej, jest pewien przymus sprawności technologicznej, po to by dzieło mogło być uznane za dzieło prawdziwe. W. Juszczak. To w gruncie rzeczy kwestia intencji i celu. Tam jest wszystko ukierunkowane religijnie i wszystko jest akceptowane jako dzieło oczywiście. Są tam, mówiąc w naszym języku, specjaliści, których się dopuszcza do konserwacji malowideł, świętych malowideł z niewyobrażalnej przeszłości. Tam nie ma podziału na człowieka, który jest twórczy, i który jest nietwórczy. Dlatego dla mnie nie istnieje w obiegu autentycznej sztuki problem odbioru, istnieje wyłącznie prob­ lem interpretacji. I to w sensie muzycznym. Jeżeli staję przed obrazem, to mam być malarzem. T u nie ma mowy o żadnych kompetencjach, to może zrobić każdy, idzie tylko o siłę doświadczenia. Bo stojąc wobec dzieła sztuki mam się za­ chowywać tak jak pianista, który ma zagrać sonatę. M o g ę to zrobić lepiej lub gorzej, ale intencja jest taka: mam w y k o ­ n a ć ten utwór idąc za wskazaniem tego, co przede m n ą wykonywał twórca. S. Sikora. Barthes powiedział kiedyś, że trzeba czytać tak jak się pisze, ale przecież istnieje pewien podział kompetencji, istnieje różnica pomiędzy pianistą a kompozytorem. Prof. Juszczak. Jedyna dziedzina, o której mogę mówić do pewnego stopnia jako fachowiec, bo przez to przeszedłem, czy 0 to się otarłem raczej, jest praktyka muzyczna. Miałem pewnego nauczyciela w szkole muzycznej, z którym siedziałem kiedyś na koncercie wielkiej śpiewaczki. Ó w nauczyciel powie­ dział m i w pewnym momencie: „Niech pan zwróci uwagę na j e d n ą rzecz: jej wielkość polega na tym, że ona śpiewa utwór tak jakby go k o m p o n o w a ł a " . Ta uwaga odkryła nagle przede m n ą istotę kontaktu ze sztuką. Dzieło musi być o ż y w i a n e . Albo po prostu m a ż y ć . M a się rodzić i na moich oczach i we mnie wciąż od nowa. J . Tokarska. M ó w i się w Tybecie: „prawdziwy jest ten obraz, który o ż y w a . " N i e w a ż n y jest ten, który narysował, on się w ogóle ukrywa, bo malarze są anonimowi. W Tybecie nie ma pojęcia „ t w ó r c y " , w sensie naszego „artysty". A mówiąc przekornie prawdziwym twórcą obrazu jest ten, przy kim ó w obraz ożył, przy k i m ó w obraz stał się sobą, obrazem „praw­ d z i w y m " o pełnej ontologii, czyli samą rzeczywistością sacrum. W . Michera. Tutaj te dwa elementy tworzą całość: jest dzieło, i jest śpiewaczka, która śpiewa i śpiewem swym niejako przemalowuje ten utwór, tak jak Australijczycy, lub ruscy ikonografowie przemalowywali święte obrazy. I to jest inter­ pretacja w najszlachetniejszym znaczeniu słowa. Ale do tego jest jeszcze pan profesor, który słuchając tego śpiewu również „ k o m p o n u j e " , przyczyniając się w ten sposób do „ożywienia" dzieła. W żyjącym dziele nie sposób pominąć tej, która śpiewa, 1 tego, który słucha. Ich interpretacja, uczestnictwo, nadaje sytuacji artystycznej walor symboliczności. W . Juszczak. D o d a ł b y m do tego j e d n ą poprawkę: jeżeli ktoś czyta nuty i bierze partyturę, to nie potrzebuje interpretatora, tylko „słyszy nuty",ten łącznik może być więc wyeliminowany. W . Michera. Ale to nie zmienia istoty, że jest ktoś kto bierze te nuty i je czyta lepiej lub gorzej. Dzieło żyje dlatego, że jest ożywiane. Z . Benedyktowicz. Czyż nie jest tak właśnie i z symbolami? - chciałoby się dopowiedzieć. - (Pora kończyć, bo „czas ucieka") - C z y ż nie jest podobnie, gdy przystępujemy do naszych antropologicznych interpretacji? Dziękuję Panu Profesorowi i Państwu za tę rozmowę. opracowała Danuta Benedyktowicz PRZYPISY ' Tekst ten powstał z zapisu wywiadu przeprowadzonego z W. Juszczakiem przez Piotra Gruszczyńskiego i Jacka Królaka, por. „Res Publica" nr 6,1991, ss. 104-109; tekst ten ukaże się także w książce: W. Juszczak, Fragmenty. Studia z teorii ifdozofii sztuki. Warszawa 1995, ss. 144-149 Tamże. M.in. Paleolityczny epos, „Konteksty" nr 2, 1991, Dzieło a „grani­ ca sensu", „Konteksty nr 3/4, 1992., Eseje te ukażą się w: W. Juszczak, Fragmenty..., Warszawa 1995 2 3 4 L. Kołakowski, Szukanie barbarzyńcy w: Czy diabeł może być zbawiony, „Aneks", Londyn 1983 Etnografia - etnologia - antropologia kultury - ludoznawstwo. Czym są dokąd zmierzają w „Polska Sztuka Ludowa", nr 2, 1981 Tekst ten ukaże się także w: W. Juszczak, Fragmenty, op. cit. S. Cichowicz, Cóż po hermeneucie w czasie biedy..., „Polska Sztuka Ludowa" nr 3, 1988 ss. 171-175 * Por. „Polska Sztuka Ludowa" nr 3, 1988 5 6 7 19 � https://zbiory.etnologia.uw.edu.pl/files/original/8117eee58d193c80cc688d768e80f6c6.pdf 8c03170b6941c68653b4ab97ca1fdd5e Dublin Core The Dublin Core metadata element set is common to all Omeka records, including items, files, and collections. For more information see, http://dublincore.org/documents/dces/. Title A name given to the resource Polska Sztuka Ludowa - Konteksty Text A resource consisting primarily of words for reading. Examples include books, letters, dissertations, poems, newspapers, articles, archives of mailing lists. Note that facsimiles or images of texts are still of the genre Text. Dublin Core The Dublin Core metadata element set is common to all Omeka records, including items, files, and collections. For more information see, http://dublincore.org/documents/dces/. Relation A related resource oai:cyfrowaetnografia.pl:publication:2514 Date A point or period of time associated with an event in the lifecycle of the resource 1995 Identifier An unambiguous reference to the resource within a given context oai:cyfrowaetnografia.pl:2334 Title A name given to the resource O autorytecie etnograficznym / Polska Sztuka Ludowa - Konteksty 1995 t.49 z.3-4 Description An account of the resource Polska Sztuka Ludowa - Konteksty 1995 t.49 z.3-4, s.19-31 Creator An entity primarily responsible for making the resource Clifford, James Language A language of the resource pol. Publisher An entity responsible for making the resource available Instytut Sztuki PAN Format The file format, physical medium, or dimensions of the resource application/pdf PDF Text Text capture metadata for PDF documents Text O autorytecie etnograficznym James Clifford Clifford traktuje... antropologów... jak tubylców czy informatorów... Staliśmy się obiektem obserwacji i zapisu. Paul Rabinów. Representations are social facts Strona tytułowa dzieła Ojca Lafitau Moers des sauvages 00tąuains pochodząca z 1724 roku przedstawia etnografa postaci młodej kobiety, siedzącej przy pulpicie pośród jitefaktów z Nowego Świata, Antycznej Grecji i Egiptu. Autor­ ce towarzyszą dwaj cherubi, pomagający jej przy pracach po­ równawczych, oraz brodata postać Czasu, wskazująca na obraz przedstawiający jedyne źródło prawd wyłaniających się spod pióra pisarki. Młoda kobieta unosi wzrok na wyobrażenie obło­ ku, na którym ukazani są Adam, Ewa i wąż. Ponad nimi, po obu stronach promieniującego trójkąta noszącego hebrajski napis Vahweh, stoją odkupieni mężczyzna i kobieta z Apokalipsy. Stronę tytułową Argonautów Zachodniego Pacyfiku Malino­ wskiego stanowi fotografia z podpisem „Akt ceremonii K u l a " . Wódz Trobriandczyków, stojący u drzwi swego domostwa, otrzymuje naszyjnik z muszli. Za mężczyzną ofiarującym naszyjnik widać rząd sześciu młodzieńców w pokłonie, z któ­ rych jeden gra na muszli. Uwaga wszystkich postaci, widzia­ nych z profilu, skupiona jest na rytuale wymiany, prawdziwym wydarzeniu z melanezyjskiego życia. Kiedy się jednak przy­ jrzeć z bliska, można zauważyć, że jeden z kłaniających się Trobriandczyków patrzy wprost w aparat fotograficzny. Alegoria Lafitau jest mniej bliska: przedstawiona tam autorka raczej kopiuje niż daje początek. W przeciwieństwie do foto­ grafii Malinowskiego, na sztychu nie ma odniesień do doświad­ czenia etnograficznego - pomimo pięciu lat badań spędzonych przez Lafitau wśród plemienia Mohawk, badań, które za­ gwarantowały mu zaszczytne miejsce pośród badaczy wszyst­ kich pokoleń. Jego relacja przedstawiona jest nie jako wynik bezpośrednich obserwacji, lecz pisania w zatłoczonej pracowni. Strona tytułowa Argonautów, jak wszystkie fotografie, potwier­ dza obecność - sceny znajdującej się przed obiektywem; sugeruje leż inną obecność - obecność etnografa, który aktyw­ nie komponuje wycinek trobriandzkiej rzeczywistości. Wymia­ na Kula, temat książki Malinowskiego, została doskonale uwidoczniona, w centrum ramy percepcyjnej, podczas gdy spojrzenie jej uczestnika przenosi naszą uwagę na punkt widzenia obserwatora, w którym, jako czytelnicy, mamy udział 'etnografem i jego aparatem fotograficznym. Zasygnalizowany tu został dominujący model współczesnego autorytetu w badaach terenowych: „Jesteście tam... b o j a tam b y ł e m " . w położenie wiąże się z rozpadem i powtórnym podziałem potęg kolonialnych, który nastąpił po roku 1950 oraz echem tych procesów w radykalnych teoriach kulturowych lat 60. i 70. Po tym jak ruch murzyński zmienił europejskie spojrzenie, po crise de consience w antropologii wiążącym się z jej liberalnym statusem w imperialnym porządku, oraz w sytuacji, w której Zachód nie może uważać się za jedyne źródło wiedzy ant­ ropologicznej o innych, niezbędnym stało się wyobrażenie sobie świata uogólnionej etnografii. Wraz ze wzrostem komuni­ kacji i wpływów międzykulturowych, ludzie zaczęli inter­ pretować innych, i samych siebie, w oszałamiającej różnorod­ ności idiomów - jest to globalne zjawisko, które Michaił Bachtin (1953) nazwał „heteroglosją" . Ta wieloznaczność, wielogłosowość świata sprawia, że coraz trudniej jest rozumieć ludzką różnorodność jako wpisaną w odgraniczone, niezależne kultury. Różnica jest wynikiem twórczego synkretyzmu. W ostatnich latach dzieła takie jak Orientalizm (1978 [wyd. pol. 1991]) Edwarda Saida czy Sur la ,,philosophic" africaine (1977) Paulina Hountondji poddały w wątpliwość procedury, które pozwalają na przedstawianie obcych grup ludzkich bez zaproponowania systematycznych, całkiem nowych metod lub epistemologii. Badania te wskazują, że o ile pisarstwo etnografi­ czne nie może całkowicie uchronić się od redukcjonistycznego posługiwania się dychotomiami i ekstraktami, może przynaj­ mniej samoświadomie walczyć o to, aby nie portretować abstrakcyjnych, ahistorycznych innych. Bardziej niż kiedykol­ wiek stało się konieczne, aby różne ludy tworzyły złożone, konkretne obrazy siebie nawzajem, jak i łączących je powiązań wynikających z wiedzy i władzy; żadna jednak suwerenna metoda naukowa czy stanowisko etyczne nie jest w stanie zagwarantować prawdziwości takich obrazów. Są one ustano­ wione - krytyka kolonialnych sposobów przedstawiania świata tyle przynajmniej wykazała - w konkretnych historycznych powiązaniach dominacji i dialogu. 2 Próby pisania etnografii, których przegląd przedstawiono w tym rozdziale nie należą do jasno określonego kierunku reformistycznego czy też jednego ciągu ewolucyjnego. Są to pomysły ad hoc i nie można ich traktować jako systematycznej analizy postkolonialnego sposobu przedstawiania. Być może najlepiej spojrzeć na nie jako na „zestaw n a r z ę d z i " teorii zaangażowanej zalecanej niedawno przez Gillesa Deleuze'a Poniższy rozdział ma za zadanie prześledzić powstawanie i Michela Foucaulta: „Koncepcja teorii jako zestawu narzędzi załamanie się autorytetu etnograficznego w dwudziestowiecz­ oznacza, że (i) Budowana teoria nie jest systemem, lecz ni antropologii społecznej. Nie jest on pełnym opisem tego instrumentem, logiką szczególnych stosunków władzy i walki zagadnienia ani też nie jest oparty na pełnej realizacji teorii wokół nich; (ii) dociekania m o g ą być prowadzone tylko krok po °'yczącej interpretacji i tekstualizacji etnografii. Kontury kroku w oparciu o refleksję (która z konieczności pod pewnymi akiej teorii są problematyczne, jako że w dzisiejszych czasach względami będzie miała charakter historyczny) nad konkret­ ardziej niż kiedykolwiek poddaje się w wątpliwość funknymi sytuacjami (Foucault 1980: 145; zobacz też 1977: 208). )°nowanie przedstawień międzykulturowych. Obecne trudne M o ż e m y przyczynić się do praktycznej refleksji nad międzykulturowym przedstawieniem robiąc inwentarz lepszych - choć tj^^styJ-Clifforda, jak i o nim, publikowaliśmy już w numerach 1/91, niedoskonałych - z obecnie przyjętych sposobów podejścia. , • ' W , 3-4/94 naszego pisma. Prezentowany artykuł On ElhnoJs™ 'Authority, pochodzi z książki Jamesa Clifforda The Predicament Spośród nich badania terenowe pozostają niezwykle czułą Twentieth Century Ethnography, Literature and Art. Harvard metodą. Obserwacja uczestnicząca zmusza praktykujących ją, H ^ y Press 1988. Pierwodruk - ©..Representations" I (1983): by doświadczyli, tak na poziomie cielesnym jak i intelektual­ Tekst ten ukaże sit w przygotowanej przez Michała Buchowsnym, niestałości tłumaczenia. Wymaga żmudnego uczenia się »yj ologii tekstów Amerykańska Antropologia Postmodernistyczna języka, w pewnym stopniu bezpośredniego zaangażowania |ц J przez Instytut Kultury. Autorowi antologii i Instytutowi i rozmów, a często wprowadza zaburzenia w osobiste i kulturo•У dziękujemy za zgodę na diuk artykułu w naszym piśmie. n| 1 1 c 1 rsi, 8 ant Wane 19 �we oczekiwania. Istnieje, oczywiście, mit badań terenowych. Faktyczne doświadczenie, skazane na nieprzewidziane wypa­ dki, rzadko sięga ideału; lecz jako środek czerpania wiedzy z intensywnego, intersubieklywnego zaangażowania uprawia­ nie etnografii zachowuje swój wzorcowy charakter. Co więcej, nawet jeżeli badania terenowe przez pewien czas identyfikowa­ no z wyłącznie zachodnią dyscypliną i totalizującą nauką - ,,antropologią",te skojarzenia nie muszą być trwałe. Obecne style opisu kultur są historycznie ograniczone i podlegają istotnym przemianom. Rozwoju etnografii jako nauki nie można pojmować cał­ kowicie w oderwaniu od bardziej ogólnych dyskusji politycznoepistomologicznych na temat pisarstwa i przedstawiania inno­ ści. W tym omówieniu skupiłem się jednak na profesjonalnej antropologii, a szczególnie na etnografii po roku 1950\ Obecny kryzys - lub lepiej rozproszenie - autorytetu etnograficznego pozwala na wydzielenie okresu zawierającego się mniej więcej między rokiem 1900 i I960, w którym nowa koncepcja badań terenowych ustaliła się jako norma w antropologii europejskiej i amerykańskiej. Intensywne badania terenowe, prowadzone przez wykształconych na uniwersytetach specjalistów, wyłoniły się jako uprzywilejowane, usankcjonowane źródło informacji o ludach egzotycznych. Nie chodzi tu o dominację pojedynczej metody badawczej. „ I n t e n s y w n a " etnografia była różnie defi­ niowana. (Porównaj Griaule'a 1957 z Malinowskim 1922 |wyd. pol. 1981]: rozdz. 1). Co więcej, hegemonia badań terenowych ustaliła się wcześniej w Stanach Zjednoczonych i Anglii niż we Francji. Wczesne przykłady Franza Boasa i wyprawy do Cieśniny Torresa dopiero później znalazły odpowiednik w zało­ żeniu Institut d'Ethnologie w 1925 roku i bardzo nagłaśnianej Misji Dakar-Djibouti z 1932 roku (Karady 1982; Jamin I982a; Stocking 1983). Niemniej od połowy lat trzydziestych można już mówić o ustalaniu się międzynarodowego konsensusu: wartościowe antropologiczne uogólnienia miały być, kiedy to tylko możliwe, opierane na intensywnych opisach wykonywa­ nych przez wykwalifikowanych badaczy. Od tego czasu nowy styl stał się popularny, zinstytucjonalizowany i ucieleśniony w konkretnych dokonaniach tekstowych. Dopiero ostatnio stało się możliwe rozpoznanie tych konwen­ cji i nabranie wobec nich pewnego dystansu. Jeśli kulturowe interpretacje powstają w etnografii poprzez intensywne do­ świadczenia badawcze, jak można przetworzyć niezdyscyp­ linowane doświadczenie na autorytatywne pisemne sprawo­ zdanie? Jak, w rzeczy samej, możliwe jest, aby to przegadane, nadmiernie określone spotkanie międzykulturowe, przeniknięte stosunkami władzy i konfliktami osobistych interesów zostało opisane jako właściwa wersja mniej czy bardziej wyodręb­ nionego „innego ś w i a t a " stworzona przez pojedynczego auto­ ra'.' Analizując tę złożoną transformację trzeba mieć na uwadze fakt, że etnografia jest, od początku do końca, uwikłana w pisanie. Pisanie to zakłada, co najmniej, przełożenie doświad­ czenia na formę tekstową. Proces ten jest komplikowany przez działanie licznych subiektywnych i politycznych ograniczeń znajdujących się poza kontrolą piszącego. W odpowiedzi na te naciski pisanie etnograficzne przyjmuje szczególną strategię autorytetu. W ujęciu klasycznym do strategii tej niepodważalnie należy roszczenie sobie prawa do bycia dostarczycielem prawdy w tekście. Złożone doświadczenie kulturowe wyrażane jest przez jednostkę: We the Tikopia Raymonda Firtha, Nous avons mange laforet Georges'aCondominasa, Dojrzewanie na Samoa Margaret Mead, The Nuer E. E. Evans-Pritcharda. Poniższe omówienie umiejscawia najpierw historycznie ten autorytet w rozwoju dwudziestowiecznej nauki o obserwacji uczestniczącej. Następnie przechodzi do krytyki leżących u jego podłoża założeń i przeglądu wyłaniających się praktyk teks­ towych. Przeciwstawne strategie autorytetu etnograficznego można zaobserwować w niedawnych eksperymentach etnogra­ fów, którzy samoświadomie odrzucili przedstawienia kulturowe w stylu strony tytułowej Malinowskiego. Pojawiają się różne świeckie wersje zatłoczonej pracowni pisarskiej ojca Lafiteau. 4 20 Według nowych paradygmatów autorytetu piszący nie jest zafascynowany transcendentnymi postaciami - ani hebrajsko chrześcijańskiego Boga, ani też jego dwudziestowiecznyrnj substytutami. Człowiekiem i Kulturą. Z niebiańskiego obrazu nie zostaje nic poza pokrytym laserunkiem odbiciem ropologa w lustrze. Cisza pracowni etnograficznej zost ) zakłócona - natarczywymi, wielojęzycznymi głosami, skrzy pieniem innych piór. a n i a a 5 Pod koniec dziewiętnastego wieku - w przeciwieństwie <] podróżnika, a zwłaszcza misjonarza i administratora, z których niektórzy spędzali znacznie więcej czasu w terenie, mieli lepsze kontakty i lepszą znajomość miejscowego języka - etnograf nie miał a priori zagwarantowanego statusu najlepszego interpretatora tubylczego życia. Rozwój badań terenowych jaki nastąpił w Ameryce od Franka Hamiltona Cushinga (ekscentryka) aż po Margaret Mead (nieomal bohaterkę narodową) j | znaczący. W tym okresie wytworzył się szczególny rodzaj autorytetu - autorytet zarówno uprawomocniony naukowo, jak też oparty na unikalnym osobistym doświadczeniu. W latach dwudziestych Malinowski odegrał centralną rolę w tworzeniu wiarygodności badacza terenowego, i w tym świetle powinniś­ my przypomnieć sobie jego ataki na kompetencje ludzi współ­ zawodniczących w terenie. Na przykład sędzia kolonialny Alex Rentoul, który ośmielił się podważyć odkrycia nauki dotyczące koncepcji ojcostwa na Trobriandach, został na stronach pisma „ M a n " e k s k o m u n i k o w a n y za nieprofesjonalne podejście, właś­ ciwe „sądowi policyjnemu" (zobacz Rentoul 1931 a.b; Malino­ wski 1932). Amatorszczyzna w badaniach terenowych spotkała się z jeszcze silniejszym atakiem ze strony A. R. RadcliffeBrowna, który, jak to wykazał łan Langham, doprowadził do kodyfikacji postawy naukowca-profesjonalisty odkrywającego ścisłe prawa społeczne (Langham 1981: rozdz.7). To, co wyłoniło się po sukcesie profesjonalnych badań terenowych w pierwszej połowie dwudziestego wieku było fuzją ogólnej teorii i badań opartych na doświadczeniu, analizy kulturowej z opisem etnograficznym. 0 e S Badacz terenowy-teoretyk zastąpił dawniejszy podział na „człowieka na miejscu" (używając słów Jamesa Frazera) i socjologa lub antropologa w metropolii. Ten podział pracy byl różny w różnych tradycjach narodowych. Na przykład Morgan w Stanach Zjednoczonych dysponował osobistą wiedza na temat przynajmniej niektórych z kultur, które stanowiły dla niego materiał do syntezy socjologicznej; a Boas już dość wcześnie uczynił z badań terenowych warunek sine qua non poważnego antroplogicznego dyskursu. Jednak, ogólnie, zanim Malinowskiemu, Radcliffe-Brownowi i Mead udało się pomyśl­ nie ustanowić normę naukowca z uniwersyteckim przygotowa­ niem, który testuje i wyprowadza teorie z własnych badań, obowiązywał nieco inny system podziału wiedzy etnop nej. Na przykład The Melanesians (1891) R. H . Codringtona'f szczegółowa kompilacja folkloru i zwyczajów, powstała w niku dość długich badań, które prowadził jako ewangelts i oparta na intensywnej i bliskiej współpracy z tubylczym tłumaczami i informatorami. Książka ta nie jest skonstrui wokół „ d o ś w i a d c z e n i a " z badań terenowych, nie wysuv żadnej jednolitej hipotezy interpretacyjnej, funkcjonalnej. W torycznej czy innej. Zadowala się uogólnieniami na nisP poziomie i zgromadzeniem eklektycznego zbioru inform*; Codrington ma dogłębną świadomość niekompletności s** 111 11 1 1 1 wiedzy, wierząc, że prawdziwe zrozumienie życia tubyI możliwe jest dopiero po około dekadzie spędzonej na Л czaniu i badaniu (str. vi—vii). Świadomość trudności w uc . ceniu świata obcych ludów - potrzeby poświęcenia wielu uczenie się i oduczanie, trudności / pełnym opano* języka - w znacznym stopniu zdominowała pracę p°* ^ Codringtona. Te założenia wkrótce nnaly być podważonep bardziej przekonany o swojej słuszności relatywizm ku в ^ w modelu Malinowskiego. N o w i badacze terenowi о о я �wyraźnie od wcześniejszych „ludzi na miejscu" - misjonarzy, jdniniistratorów, kupców i podróżników - których wiedza na ,ai tubylców, jak argumentowali, nie była poparta najdos­ konalszymi naukowymi hipotezami ani też dostateczną neutralien przed wyłonieniem się profesjonalnej etnograf u, autorzy tacy iak J- P- McLennan, John Lubbock i E. B. Tylor starali się tontrolować jakość sprawozdań, na których opierali swoje —(Topologiczne syntezy. Czynili to zgodnie ze wskazówkami Mes and Queries i , w przypadku Tylora, podtrzymując długotrwałą współpracę z doświadczonymi badaczami w lerenie'takimi jak misjonarz Lorimer Fison. Po roku 1883 Tylor. ,,ko nowo mianowany wykładowca antropologii w Oxfordzie, Mocował nad tym. aby zbieraniem danych etnograficznych zajmowali się wykwalifikowani profesjonaliści. Za wzór po­ szyło zaangażowane już w to przedsięwzięcie Biuro Etnologii Stanów Zjednoczonych. Tylor brał udział w tworzeniu komitetu zajmującego się północno-zachodnimi plemionami Kanady. Pierwszym przedstawicielem komitetu w terenie został mis­ jonarz pracujący przez dziewiętnaście lat wśród Indian Ojibwa, g F. Wilson. Wkrótce zastąpił go Boas, z zawodu fizyk, który właśnie przekształcał się w profesjonalnego etnografa. George Stocking w przekonywający sposób dowiódł, że zastąpienie Wilsona przez Boasa „wyznacza początek ważnego etapu i rozwoju brytyjskiej metody etnograficznej: zbierania infor­ macji przez przyrodników z akademickim wykształceniem, którzy określali siebie jako antropologów, a także brali udział otworzeniu i ocenianiu teorii antropologicznej" (1983: 74). Wraz z. wczesnymi pracami przeglądowymi Boasa i pojawie­ niem się w latach dziewięćdziesiątych ubiegłego wieku innych przyrodników poświęcających się badaniom terenowym, takich jak А. C. Haddon i Baldwin Spencer, rozpoczął się ruch W kierunku profesjonalnej etnografii. Wyprawę do Cieśniny Torresa w 1899 roku można uważać za punkt kulminacyjny dorobku tego. używając określenia Slockinga, „przejściowego pokolenia". Nowy styl badań był wyraźnie inny od stylu charakteryzującego misjonarzy, jak i innych amatorów pracują­ cych w terenie, i należał do ogólnego potylorowskiego kierun­ ku, którego celem było to, „aby zbliżyć do siebie empiryczne i teoretyczne składniki dociekań antropologicznych" (1983: 72). Ustalenie intensywnej obserwacji uczestniczącej jako obo­ wiązującej profesjonalnej normy musiało jednak poczekać na generację Malinowskiego. Zazwyczaj przedstawiciele „pokole­ nia przejściowego" etnografów nie spędzali dłużej niż rok * jednym miejscu, szlifując tubylcze narzecze i przechodząc osobiste doświadczenie uczenia się, które można by porównać inicjacją. Nie przemawiali jak ludzie wtajemniczeni w kulturę, b:z zachowywali obserwacyjną postawę przyrodnika doku­ mentalisty. Głównym wyjątkiem aż do trzeciej dekady, był Frank Hamilton d i s h i n g - pozostał on jednak odosobniony. Zgodnie z. sugestią Curtisa Hinsleya długotrwałe badania prowadzone przez Cushinga wśród Indian Zuni, jego silne kopienie się w ich sposób życia s p o w o d o w a ł o trudności ' weryfikacją i wyjaśnialnością... Środowisko antropologii Wekowej, biorąc przykład z innych nauk, wymagało wspólnego К'Ука w dyskusji, kanałów regularnego komunikowania się •choćby minimalnego porozumienia co do metod осепу'Ч 1983: *)• Intuicyjne, nadmiernie osobiste rozumienie Indian Zuni ^ Cushinga nie mogło przydać mu naukowego autorytetu. v z Ujmując to schematycznie, prawic do ostatnich lat dziewięt­ nastego wieku etnograf i antropolog, pierwszy opisując i tłuma^че zwyczaje, drugi budując ogólne teorie na temat ludzkości, hiatal • odrębnie. (Zdolność wyraźnego odczuwania napięć _ "iiędz.y etnografią i antropologią jest ważna do prawidłowego thWk4. ^ ' ecnego. i być może czasowego, połączenia tych IK%C sposobów podejścia.) Malinowski ukazuje nam obraz 80 „antropologa" - kucającego przy obozowym ognisku; Patrz, T^go, słuchającego, pytającego; zapisującego i intergo życie na Wyspach Trobrianda. Literackim manifes­ e an U O D tem lego nowego autorytetu jest pierwszy rozdział Argonautów. z wyeksponowanymi fotografiami namiotu etnografa postawio­ nego pomiędzy domostwami Kiriwinian. Najbardziej przenik­ liwe metodologiczne uzasadnienie dla tego nowego stylu można znaleźć w Andaman Islanders (1922) Radcliffe-Browna. Obie wspomniane właśnie książki zostały opublikowane w odstępie jednego roku. I chociaż ich autorzy wypracowali całkiem inne style badań terenowych i spojrzenie na naukę o kulturze, oba te ich wczesne teksty dostarczają jasnych argumentów przema­ wiających za szczególnym autorytetem etnografa-antropologa. Malinowski, co wyraźnie widać w jego notatkach do krytycz­ nego wprowadzenia do Argonautów, bardzo przejmował się retorycznym problemem przekonania czytelników, że podawa­ ne przez niego fakty zostały pozyskane w sposób obiektywny i nie są wytworami subiektywnymi (Stocking 1983: 105). Co więcej, był w pełni świadomy, że „w etnografii istnieje ogromny dystans między surowym materiałem informacyjnym - jaki zbiera badacz w trakcie swych obserwacji, z wypowiedzi tubylców, czy w kalejdoskopie ich życia plemiennego - a osta­ tecznym, w pełni już naukowym przedstawieniem owych rezultatów" (Malinowski 1922: 3-4 [wyd. pol. 1981: 31]). Różne literackie wybiegi wykorzystane w Argonautach (wcią­ gające konstrukcje narracyjne, użycie strony czynnej w „etno­ graficznym czasie teraźniejszym", zwodnicze dramatyzacje uczestnictwa autora w życiu trobriandzkim), techniki, które Malinowski wykorzystywał, aby „jego własne doświadczenie doświadczenia tubylców mogło się także stać doświadczeniem czytelnika" zostały bardzo dobrze zanalizowane przez Slockin­ ga (Stocking 1983: 106; zobacz też Payne 1981 i rozdział 3). Malinowski wiele rozmyślał o trudnościach z weryfikacją i wyjaśnialnością, które zepchnęły Cushinga na margines profesjonalnego życia. Odbiciem tego niepokoju jest ogromna ilość faktów zawartych w Argonautach, 66 fotografii, „Chrono­ logiczna tabela wydarzeń związanych z Kula. których autor był ś w i a d k i e m " , dzisiaj raczej zaskakująca, ciągłe przechodzenie od bezosobowego opisu typowych zachowań do wypowiedzi w stylu „byłem świadkiem..." i „Nasza załoga, płynąc z pół­ nocy..." Argonauci są złożoną narracją jednocześnie na temat życia na Trobriandach oraz na temat terenowych badań etnograficznych. Dzieło to urosło do rangi archetypu dla pokolenia pisarstwa etnograficznego, któremu udało się nadać obserwacji uczest­ niczącej wartość naukową. Opowieść o prowadzeniu badań wbudowana w Argonautów, w popularne dzieło Mead na temat Samoa oraz w We the Tikopia stała się bezwarunkową narracją leżącą u podstaw wszystkich profesjonalnych sprawozdań z egzotycznego świata. Jeśli kolejne pisane etnografie nie musiały zamieszczać rozbudowanych relacji z badań tereno­ wych to tylko dlatego, że badania te były przyjmowane za oczywistość j u ż po stwierdzeniu w rodzaju pojedynczego zdania umieszczonego przez Godfreya Lienhardta na początku Divinity and Experience (1961: vii): „Książka ta została oparta na dwuletniej pracy wśród Dinka. zawierającej się w latach 1947-1950." W latach dwudziestych nowy badacz terenowy-teoretyk ustalił silnie oddziałujący naukowy i literacki gatunek, pisarst­ wo etnograficzne, syntetyczny opis kulturowy oparty na obser­ wacji uczestniczącej (Thornton 1983). Nowy styl przedstawia­ nia opierał się na instytucjonalnych i metodologicznych inno wacjach pozwalających na pokonanie przeszkód napotykanych na drodze do szybkiego poznania innych kultur, które absor­ bowały najlepszych przedstawicieli pokolenia Codringtona. O m ó w i m y je tu pokrótce. Po pierwsze, osoba badacza terenowego została uprawomoc­ niona tak publicznie, jak i wewnątrz profesji. Znane na forum publicznym postaci, takie jak Malinowski, Mead i Marcel Griaule, stworzyły obraz etnografii jako zarówno wymagającej naukowych kwalifikacji, jak i bohaterstwa. Zawodowy etnograf był wykształcony w zakresie najnowszych technik analitycz­ nych i naukowych sposobów wyjaśniania. Dawało mu to przewagę nad działającymi w terenie amatorami: profesjonalis21 �la mógł utrzymywać, że dotrze do serca kultury szybciej, wychwytując najistontejsze instytucje i struktury. Zalecany relatywizm kulturowy odróżniał badacza terenowego od mis­ jonarzy, administratorów i innych, których stosunek do tubyl­ ców był przypuszczalnie bardziej emocjonalny i którzy zajęci byli problemami związanymi z rządzeniem lub nawracaniem. Poza naukowym wyrafinowaniem i skłonnością do relatywizmu w nowej formie badań wyłoniło się wiele standardów o charak­ terze norm: badacz miał mieszkać w tubylczej wiosce, po­ sługiwać się tubylczym narzeczem, pozostawać tam przez, dostatecznie długi (choć rzadko określony) czas. zgłębiać pewne klasyczne zagadnienia i tak dalej. Po drugie, istniało milczące porozumienie co do lego, że etnograf „w nowym stylu'', którego pobyt w terenie rzadko przekraczał dwa lata. a częściej był znacznie krótszy, mógł skutecznie , , u ż y w a ć " tubylczych języków nic doskonaląc ich. W ważnym artykule z 1939 roku Margaret Mead argumen­ towała, że etnograf postępujący zgodnie z zaleceniem Malinow­ skiego, by unikać pośrednictwa tłumaczy i prowadzić badania w miejscowym narzeczu, nie musiał w praktyce osiągać ..wirtuozerii" w posługiwaniu się językiem, lecz powinien móc ..używać" go, aby zadawać pytania, podtrzymywać kontakty i w ogóle radzić sobie w danej kulturze, a jednocześnie osiągać dobre wyniki w badaniu tych jej obszarów, na których się skupiał. W rezultacie usprawiedliwiało to jej własną metodę, opierającą się na krótkich pobytach i koncentrowaniu się na konkretnych dziedzinach, takich jak dzieciństwo czy „osobo­ w o ś ć " , które służyły za „ t y p y " d o syntezy kultury. Jej stosunek do „ u ż y w a n i a " języka był generalnie charakterystyczny dla tego pokolenia etnografów, które mogło, na przykład, uznać za autorytatywną monografię pod tytułem The Nuer, opartą na zaledwie jedenastu miesiącach bardzo trudnych badań. Artykuł Mcad sprowokował bardzo ostrą odpowiedź Roberta Lowiego (1940), który występował z punktu widzenia starszej, boasowskiej tradycji, o bardziej filologicznej orientacji. Ale były to już niepokoje ariergardy: ogólnie przyjęto, że wartościowe badania mogły być w praktyce przeprowadzone w oparciu o roczną czy dwuletnią styczność z obcym narzeczem (pomimo że, jak to sugerował Lowie. nikt nie uznałby tłumaczenia dzieł Prousta opartego na takiej właśnie znajmości francuskiego). Po trzecie, nową etnografię charakteryzował zwiększony nacisk na wagę obserwacji. Kultura rozumiana była jako zbiór charakterystycznych zachowań, ceremonii i gestów dających się zapisać i wyjaśnić przez wyszkolonego obserwatora. Naj­ dalej poszła w tym kierunku Mead (jej zdolność do analizy wizualnej była doprawdy nadzwyczajna). W ogólnej tendencji ucTAstnik-obserwator wyłonił się jako norma badawcza. Oczy­ wiście w udanych badaniach terenowych korzystano ze wszel­ kich możliwych interakcji, ale zdecydowane pierwszeństwo przyznawano wizualności: interpretacja była ściśle związana z opisem. Powszechnie podejrzliwy stosunek do „uprzywilejo­ wanych informatorów ".jaki pojawił się po Malinowskim, był odbiciem planowego przedkładania (metodycznych) obserwacji etnografa nad (stronnicze) interpretacje miejscowych auto­ rytetów. Po czwarte, przekonujące i pewne teoretyczne uogólnienia miały pomóc akademickim etnografom „dotrzeć do serca" kultury szybciej niż może to osiągnąć ktoś, kto na przykład starannie kolekcjonuje zwyczaje i wierzenia. Nie spędzając lat na dogłębnym i szczegółowym poznawaniu tubylców, ich złożonych języków i przyzwyczajeń, badacz mógł skoncent­ rować się na wybranych informacjach, które miały go do­ prowadzić do poznania wewnętrznej konstrukcji czy struktury kulturowej całości. „Metoda genealogiczna" Riversa, a także podążający jej śladem model "struktury społecznej" RadcliffeBrowna miały umożliwiać taką właśnie drogę na skróty. Wydawało się. że można wyłowić kluczowe terminy po­ krewieństwa nie rozumiejąc w pełni miejscowego narzecza, a zasięg koniecznej, płynącej z kontekstu wiedzy został dogod­ nie ograniczony. Po piąte, ponieważ kultury postrzeganej jako złożona całość 22 nie da się opanować w krótkim czasie prowadzenia badań. no\vv etnograf starał się koncetrować tematycznie na wybranych instytucjach. Celem nie było doprowadzenie do pełnej inwen taryzacji czy opisu obyczajów, lecz raczej dotarcie do całości poprzez jedną czy kilka jej części. Zaznaczyłem już, ^ w pewnym okresie na miejscu uprzywilejowanym znalazła sie struktura społeczna. Indywidualny cykl życia, złożony rytuał taki jak pierścień Kula czy ceremonia Naven także mogły by^ wykorzystane, podobnie jak kategorie zachowań związanych z gospodarką, polityką i tym podobne. Z w przeważającej mierze synekdochicznego, retorycznego punktu widzenia no­ wej etnografii, części uznawano za mikrokosmosy lub analogi całości. Portret spójnego świata z instytucjami w pierwszym planie i podłożem kulturowym w tle sam przez się prowadził do realistycznych konwencji literackich. Po szóste, przedstawiane w ten sposób całości, będąc wynj. kiem krótkotrwałych badań, miały zazwyczaj charakter synchroniczny. Intensywny badacz terenowy mógł wiarygodnie naszkicować zarysy „teraźniejszości etnograficznej" - yl(| roczny, szereg rytualny, wzór typowych zachowań. Wprowadzenie długotrwałych dociekań historycznych niepomiernie skomplikowałoby zadanie stawiane pracy terenowej w nowym stylu. Tak więc. po tym jak Malinowski i Radcliffe-Brown skrytykowali „domniemaną historię" dyfuzjonislów, nietrudni, było wyłączyć z kręgu badań terenowych procesy diachroniczne. prowadząc do skutków, które zostały już dostatecznie zdemaskowane. C Te innowacje posłużyły uwiarygodnieniu skutecznej etnografii opartej na naukowej obserwacji uczestniczącej. Ich lączm wpływ można zobaczyć w pracy Evans-Prilcharda The Nuer, opublikowanej w 1940 roku, którą można by nazwać pokazem siły nowej etnografii. W oparciu o jedenaście miesięcy badai: przeprowadzonych - jak dowiadujemy się z godnego uwagi wstępu - w niezwykle trudnych warunkach, Evans-Pritchardbyl mimo wszystko w stanic stworzyć klasyczne dzieło. Przybył do Kraju Nuerów [Nuerland] na tyłach karnej wyprawy wojskowej i na wyraźne życzenie angielsko-egipskiego rządu w Sudanie Był przedmiotem ciągłych, silnych podejrzeń. Dopiero w osiai nich kilku miesiącach swojego pobytu był w stanie rozmawiać z pewnym skutkiem z informantami, którzy, jak to sam mówi. wprawnie uchylali się przed pytaniami. Roszcząc sobie niewielkie pretensje i nie ukrywając trudności w prowadzeniu badań Evans-Pritchard zdołał przedstawili swoje opracowanie jako dowód na skuteczność teorii. Skupi! MC na politycznej i społecznej „ s t r u k t u r z e " Nuerów, analizę jako oderwany zespół relacji pomiędzy jednostkami terytorial­ nymi, rodami, grupami wiekowymi i innymi bardziej płynnymi kategoriami. Ten analitycznie dobrany zespół przedsu jest na tle „ e k o l o g i c z n e j " osnowy stworzonej ze zwyczajM migracyjnych, stosunku do bydła, kategorii czasu i przestrzec Evans-Pritchard wyraźnie odróżnia swoją metodę od, jak J' nazywa, „ p r z y p a d k o w e j " | „ h a p h a z a r d " |dokumentacji Malm wskiego. The Nuer nie jest szeroko zakrojonym kompei obserwacji i tekstów w oryginalnym narzeczu w styl gonuutów lub Ogrodów koralowych Malinowskiego. Ev* Pritchard kategorycznie dowodzi, zc „fakty można *У* cjonować i uporządkować tylko w świetle teorii • rf wyodrębnienie struktury polityczno-społecznej dostarcza zbędnej ramy. Jeżeli zarzuca mi się podawanie faktów J*^ uzasadnienia dla mojej teorii, zauważa dalej, to znaczy, zostałem zrozumiany (1969: 261). ее [( я W The Nuer Evans-Pritchard stanowczo domaga się " wSi" prawomocności naukowego uogólnienia do ukierunkowuj badań i porządkowania złożonych informacji. Książka-! miejscach ma raczej charakter dyskusji niż opisu, cnoC w tym w pełni konsekwentna: teoretyczna dyskusja *У w otoczeniu umiejętnie zaobserwowanych i opowie przywołań i interpretacji życia Nuerów. Fragmenty �y c z n ą funkcję czegoś więcej niż tylko „ilustracji",ponie­ waż skutecznie wciągają, czytelników w złożoną subiektywność ^serwacji uczestniczącej. Widać to w charakterystycznym tagniencie, w którym następuje przejście przez kolejne ode­ rwane, dyskursywne punkty widzenia: i znaczenia", takich jak Clifford Geertz. Jednak gdy doświad­ czenie i interpretację wysuwano jako podstawę do uznania autorytetu, przyznawano im różne znaczenie. Ostatnio nastąpiło wyraźne przeniesienie nacisku z pierwszego elementu na drugi. W tej i następnej części zajmiemy się zgłębianiem nieco różnych roszczeń związanych z doświadczeniem i interpretacją, Trudno jest znaleźć angielski odpowiednik, który właś­ jak też rozwojem ich wzajemnych powiązań. ciwie oddawałby pozycję społeczną diel w plemieniu. Rosnący prestiż badacza terenowego-teoretyka ograniczył Nazywaliśmy ich arystokratami, nie chcemy jednak przez, (nie eliminując) liczbę procedur i pośredników, które zaj­ to powiedzieć, że Nuerowie uważają ich za wyższych mowały ważniejsze miejsce w poprzednich metodach. Widzie­ rangą, ponieważ, jak to wyraźnie powiedzieliśmy, idea, liśmy, jak wymaganie biegłości w języku zostało sprowadzone aby jeden człowiek rozkazywał innym jest dla nich do poziomu wystarczającego, by zgromadzić wybrany zestaw odrażająca. Ogólnie mówiąc - później uzasadnimy to danych w ograniczonym czasie. Zadania transkrypcji tekstowej twierdzenie - diel ma raczej prestiż niż rangę i raczej i tłumaczenia wraz z kluczową dialogiczną funkcją tłumaczy wpływy niż władzę. Jeżeli jesteś dii plemienia, w którym i „uprzywilejowanych informatorów" zostały zepchnięte do żyjesz, jesteś więcej niż zwykłym jego członkiem. Jesteś drugorzędnej, a czasem nawet pogardzanej roli. Praca terenowa jednym z właścicieli kraju, wiosek, pastwisk, stawów ogniskowała się w doświadczeniu naukowca-obserwatora ucze­ rybnych i studni. Inni ludzie żyją tam dzięki wżenieniu się stniczącego. Ostry obraz czy opowieść zwiastowały pojawienie w twój klan. adoptowaniu do twojego rodu lub innym się człowieka z zewnątrz, laika, wchodzącego w pewną kulturę, więzom społecznym. Jesteś przywódcą plemienia i nazwa przechodzącego coś w rodzaju inicjacji prowadzącej do „rela­ oszczepu twojego klanu wznoszona jest jak okrzyk bojo­ cji "(polegającej przynajmniej na akceptacji i empatii, a zwykle wy, gdy plemię rusza na wojnę. W każdej wiosce, w której oznaczającej coś pokrewnego przyjaźni). Z tego doświadczenia, jest clii, jej mieszkańcy grupują się wokół niego tak jak w nieokreślony sposób wyłaniał się reprezentatywny tekst bydło grupuje się wokół byka. (1969: 215) pisany przez uczeslnika-obserwatora. Jak to zobaczymy, ta wersja twórczości tekstowej w tym samym stopniu zaciemniała, Pierwsze trzy zdania mają formę dyskusji nad przekładem, przy co wyjaśniała. Warto jednak poważnie potraktować jej najważ­ okazji przypisują jednak „ N u e r o m " zestaw ustalonych postaw. niejsze założenie, że doświadczenie badacza może służyć za (Będę miał później więcej do powiedzenia na temat tego stylu jednoczące źródło autorytetu w terenie. przypisywania.) Dalej, w czterech zdaniach rozpoczynających Podstawą autorytetu opartego na doświadczeniu jest wy­ się od „Jeżeli jesteś dii ..." użycie drugiej osoby [liczby czucie obcego kontekstu, pewien rodzaj nagromadzonej mądro­ pojedynczej] łączy czytelnika z. tubylcem poprzez tekstowe ści i wyczucie charakteru ludzi czy miejsca. Tego rodzaju uczestnictwo. Ostatnie zdanie, podane w formie bezpośredniego odwołanie jest często wyraźne w tekstach wczesnych profe­ opisu typowej sytuacji (które czytelnik odbiera teraz z punktu sjonalnych obserwatorów uczestniczących. Doskonałym przy­ widzenia uczeslnika-obserwatora). przywołuje ją wykorzyskładem może tu być przekonanie Margaret Mead o tym, że gijąc przenośnie Nuerów odwołujące się do bydła. W ośmiu możliwe jest uchwycenie fundamentalnych zasad czy etosu /daniach tego fragmentu dyskusja na temat przekładu prze­ kultury poprzez wzmożoną wrażliwość na formę, intonację, gest chodzi poprzez fikcyjne uczestnictwo do metaforycznego zlania i sposoby zachowania się, czy też nacisk kładziony przez '[iisu kulturowego dokonanego z zewnątrz i od wewnątrz. Malinowskiego na jego życie w wiosce tubylczej i zrozumienie Subiektywne połączenie oderwanej analizy i konkretnego do­ płynące z „imponderabiliów" życia codziennego. Wiele pisanej świadczenia zostało osiągnięte. etnografii, na przykład Leśni ludzie Colina Turnbullu (1962: W późniejszym okresie Evans-Pritchard odszedł od teorety­ [wyd. pol. 1967]), stale jeszcze odwołuje się do trybu eks­ cznego stanowiska jakie zajął w The Nuer. odrzucając orędow­ perymentalnego, wysuwając na pierwszy plan, przed sfor­ nictwo za „strukturą społeczną" jako uprzywilejowaną ramą. mułowaniem jakiejkolwiek konkretnej hipotezy badawczej, Ka/,dy z wymienionych wcześniej „ s k r ó t ó w " był i pozostaje owo szczególne „Ja tam b y ł e m " etnografa, odgrywającego rolę dyskusyjny. Jednak dzięki wykorzystaniu ich w różnych kom­ wtajemniczonego i uczestnika. binacjach w latach 1920-1950 ustalił się autorytet akademic­ Oczywiście trudno jest wiele powiedzieć o doświadczeniu. kiego badacza terenowego-teoretyka. Ten szczególny amalPodobnie jak w przypadku „intuicji", jest to coś, co ktoś ma lub 'i powstały ze stopienia intensywnego doświadczenia nie, i powoływanie się na nie ma często posmak mistyfikacji. osobistego i naukowej analizy (rozumianej w tym okresie Niemniej należy oprzeć się pokusie przełożenia całego znaczą­ zarówno jako „obrzęd przejścia".jak i „laboratorium")wyłonił cego doświadczenia na interpretację. Choć są one wzajemnie ' jako metoda - obserwacja uczestnicząca. Choć różnie powiązane, to jednak nie są tożsame. Słuszne jest ich roz­ 'umiana i obecnie kwestionowana w wielu ośrodkach, metoda dzielanie, choćby dlatego, że odwołanie się do doświadczenia '/ostaje główną cechą wyróżniającą profesjonalną anczęsto służy uwiarygodnieniu autorytetu etnograficznego. ^Mogię. Jej złożona subiektywność jest wciąż rutynowo Najpoważniejsza dyskusja nad rolą doświadczenia w nau­ ' arzana tak w pisanej, jak i wykładanej etnografii. kach historycznych i naukach o kulturze zawiera się w ogólnym pojęciu Verstehen.^ We wpływowej opinii Diłtheya (1914) rozumienie innych wypływa początkowo z prostego faktu koegzystencji we wspólnym świecie; lecz ten empiryczny świat, _ bserwacja uczestnicząca" służy za stenografię [shorthandl У ciągłym lawirowaniu pomiędzy wewnętrznym i zewnętrz- intersubiektywne podłoże dla obiektywnych form wiedzy jest dokładnie tym. czego brakuje etnografowi wchodzącemu w ob­ glądem wydarzeń: z jednej strony einpatycznym odcą kulturę lub co jest dla niego problematyczne. Tak więc. niem istoty konkretnych zajść i gestów, z drugiej cofaniu w ciągu pierwszych miesięcy w terenie (a tak naprawdę, "ok. aby umiejscowić tc znaczenia w szerszym kontekśw trakcie całych badań) ma miejsce nauka języka rozumianego ' jen sposób konkretne wydarzenia nabierają głębszego w najszerszym sensie. „Wspólna sfera" Diłtheya musi być niniejszego znaczenia, strukturalnych reguł itd. W rozuwciąż na nowo ustanawiana przez budowanie wspólnego świata dosłownym ..obserwacja uczestnicząca" jest terminem ^ o k s a••"•ym , n y i mylącym, ale można ją potraktować poważnie empirycznego, w odniesieniu do którego będą konstruowane wszystkie „fakty", „ t e k s t y " , „ w y d a r z e n i a " i ich interpretacje. 0 | j^'oniuduje się ją w terminologii hermeneutycznej jako Taki proces indywidualnego „wzywania s i ę " w obcy świat ma Nou^r ' ' ^ ' ' ' ' interpretacji. Tak właśnie przeforzawsze charakter subiektywny, lecz szybko zostaje uzależniony ' ^ metodę najbardziej przekonywający z ostatnich jej od tego, co Dilthey nazywa „trwale ustalonymi ekspresjami", w tradycji, która prowadzi od Wilhelma Diłtheya. czyli stałych form, do których może się odwoływać rozumienie. ^axa Webera do antropologów spod znaku ..symbolu tel01 K Jlw u ILIj u r la t 0 w u t c z c n a 23 �Egzegeza tych ustalonych form stanowi treść całej usystematy­ zowanej wiedzy historyczno-kulturowej. Tak więc doświad­ czenie jest blisko związane z interpretacją. (Dilthey, jako jeden z pierwszych nowoczesnych teoretyków, przyrównał rozumie­ nie form kulturowych do czytania „ t e k s t ó w ' ' . ) Jednak ten rodzaj czytania czy egzegezy jest niemożliwy bez głębokiego osobis­ tego uczestnictwa, czynnego „czucia się u siebie'' we wspólnym świecie. Za Diltheyem „ d o ś w i a d c z e n i e " etnograficzne można rozu­ mieć jako budowanie wspólnego, znaczącego świata czer­ piącego z odczuwania bliskiego intuicji, postrzeganiu i przypu­ szczaniu. Działanie to wykorzystuje wskazówki, ślady, gesty i strzępki sensów zanim dopracuje się mocnej interpretacji. Takie fragmentaryczne doświadczenia można zaklasyfikować jako estetyczne i/lub związane z przeczuciami. W tym miejscu możemy poświęcić tylko kilka słów tym stylom rozumienia w zakresie, w jakim odnoszą się do etnografii. Dogodnego przykładu trybu estetycznego dostarcza napisana w 1931 przez A. L . Kroebera recenzja z książki Margaret Mead Dojrzewanie na Nowej Gwinei. Przede wszystkim jasno widać, że ma ona w niezwykłym stopniu zdolność szybkiego dostrzegania najważniejszych nurtów oddziałujących na jednostkę w danej kulturze i nakreślania ich w zwięzłych szkicach o zadziwiającej ostrości, których rezultatem jest przedstawienie o nie­ zwykłej żywości i pozorze życia. Oczywiście, u podłoża lej zdolności leży dar zintclektualizowancj, lecz silnej sensualności, jak również, wysokiej klasy intuicji rozumianej jako umiejętność dopełniania przekonywającego obrazu na podstawie wskazówek, ponieważ tylko tym mogły być niektóre z jej danych, jeśli weźmiemy pod uwagę, że miała zaledwie sześć miesięcy na naukę języka i wejście do wnętrza kultury jako całości, koncentrując się oprócz tego na zachowaniu dzieci. W każdym razie, gdy chodzi o obraz, jest on całkowicie przekonujący dla recenzenta, który nie skrywa podziwu dla pewności wglądu i biegłości pociągnięć pióra, z których powstaje opis. (s. 248) Inaczej formułuje to Maurice Leenhardt w Do Kamo: Person and Myth in the Melanesia/! World (1937), książce, która ze względu na cokolwiek tajemniczy sposób opisu wymaga od czytelników dokładnie tego rodzaju estetycznego, „postaciowe­ g o " postrzegania [gestaltist perception], który Mead i Leenhardt doprowadzili do doskonałości. Poparcie Leenhardta dla tego sposobu podejścia ma szczególne znaczenie, ponieważ, biorąc pod uwagę jego niezwykle długi pobyt w terenie i dogłębne poznanie języka melanezyjskiego, jego „ m e t o d a " nie może być postrzegana jako racjonalizacja ograniczonej czasowo etnogra­ fii: „ W rzeczywistości, kontaktu z innym nie osiągamy poprzez analizę. Raczej rozumiemy go w jego całości. Z początku możemy naszkicować jego obraz za pomocą zarysu lub sym­ bolicznego szczegółu, który zawiera w sobie całość i przywołu­ je jego naturę w prawdziwej formie. Ta ostatnia umyka nam jeśli podchodzimy do naszego bliźniego posługując się jedynie kategoriami intelektualnymi" (s. 2). Inny sposób poważnego traktowania doświadczenia jako źródła wiedzy etnograficznej znajdujemy u Carlo Ginzburga (1980), który studiował złożoną tradycję wróżenia. Jego bada­ nia sięgają od interpretacji śladów zwierząt przez wczesnych myśliwych, poprzez mezopotamskie formy przepowiedni, od­ szyfrowywanie objawów w medycynie hippokratejskiej. sku­ pienie się na szczegółach w wykrywaniu fałszerstwa sztuki, po Freuda, Sherlocka Holmesa i Prousta. Nieekstatyczne style wróżenia pozwalają uchwycić specyficzne warunkowe powią­ zania znaczeń i opierają się na przypuszczeniach, odczytywaniu pozornie zasadniczo odmiennych wskazówek oraz przypad­ kowych wydarzeń. Ginzburg proponuje model wiedzy przypu­ szczalnej jako zdyscyplinowany, nieuogólniający, odwodzący sposób pojmowania [abductive mode of comprehension], który ma zasadnicze, choć nicuznane, znaczenie dla nauk o kulturze. Można go dołączyć do raczej skromnego zbioru środków służących ścisłemu zrozumieniu w jaki sposób ostrożnie weho. dzi się w nieznaną sytuację etnograficzą. Właśnie dlatego, że trudno je dokładnie zdefiniować, „(j . ś w i a d c z e n i e " skutecznie służyło za gwarancję autorytetu etno. graficznego. W tym określeniu zawarta jest oczywiście znaczą, ca dwuznaczność. Doświadczenie przywołuje uczestnicząca obecność, wrażliwość na kontakt ze światem, który próbuje się zrozumieć, relacje z żyjącymi w nim ludźmi, konkretność odbioru. Sugeruje również skumulowaną, pogłębianą wiedzę („jej dziesięcioletnie doświadczenie Nowej Gwinei").Wspólny wysiłek zmysłów służy usankcjonowaniu rzeczywistego, choć niewysłowionego, uczucia czy drygu etnografa do „jego'' ludzi Warto jednak zauważyć, że ten „ ś w i a t " , kiedy rozumie się go jako eksperymentalny wytwór doświadczenia, jest subiektywny, a nie dialogiczny lub intersubiektywny. Etnograf gromadzi osobistą wiedzę na temat badanego terenu (forma dzierżawcza moi ludzie była do niedawna powszechnie wykorzystywana w kręgach antropologicznych - sformułowanie to w praktyce oznacza jednak tyle co „moje d o ś w i a d c z e n i e " ) . 0 Biorąc pod uwagę mglislość opartych na doświadczeniu kryte­ riów autorytetu - nie poddanej badaniu wiary w „metodę' obserwacji uczestniczącej, w siłę płynącą z relacji, empatii i tym podobne - zrozumiałym się staje, że musiały one w końcu napotkać krytykę ze strony antropologów doświadczonych w metodzie hermeneutycznej. Problem dialektyki doświad­ czenia i interpretacji doczekał się wzmożonej uwagi i opraco­ wania (zobacz, na przykład. Geertz 1973, 1976; Rabinów i Sullivan 1979; Winner 1976; Sperber 1981). Interpretacja, oparta na filologicznym modelu „ c z y t a n i a " tekstów wylonik się jako wyrafinowana alternatywa wobec dziś łatwo do­ strzegalnej naiwności roszczeń do autorytetu opartego na doświadczeniu. Antropologia interpretatywna demistyfikujt wiele z tego, co wcześniej bezkrytycznie akceptowano w kon­ struowaniu opowieści etnograficznych, typów, obserwacji i opi­ sów. Dzięki niej twórcze (i w szerokim znaczeniu poetyckie procesy, w wyniku których obiekty „ k u l t u r o w e " zostv.ja wyna­ lezione i potraktowane jako znaczące stają się coraz wyraźniej widoczne. Na czym polega spojrzenie na kulturę jako zbiór tekstów podlegających interpretacji? Klasyczne wyjaśnienie tego zaga­ dnienia można znaleźć w eseju Paula Ricoeura Model tekM Działanie znaczące rozważane jako tekst (1971 [wyd. poi 1984]). W kilku pobudzających i subtelnych rozważaniaci Clifford Geertz przystosował teorię Ricoeura do antropologu.' nej pracy terenowej (1973: rozdz. 1). „Tekstualizacja"rozumia­ na jest jako wstęp do interpretacji, utworzenie diltheyowskw „ustalonych ekspresji". Jest to proces, w którym niez zachowania, mowa, wierzenia, tradycja ustna i rytuał oznaczone jako korpus, potencjalnie znaczący całol wyodrębniony z bezpośredniej dziejącej się i płynnej s; W momencie tekstualizacji ten znaczący korpus Р У№* mniej czy bardziej stałe odniesienie w ramach kont** końcowy rezultat tego procesu jest nam znany w P°*r znacznej części tego, co określa się jako etnograficzny zagęszczony [thick description]. Na przykład mówimy^ pewne instytucje lub aspekty zachowania są typowe dlaF** kultury lub stanowią element komunikowania się wjejoWC jak to ma miejsce na przykład w przypadku słynnych kogutów opisywanych przez Geerlza (1973: rozdz. !->'• stają się bardzo istotnym toposem w kulturze B a l i j ^ 1 п 1 T w o r z ą się obszary synekdoch, w których części Я niesienie do całości, i z których składa się to, co nazywamy kulturą. Ricoeur w rzeczy samej nie uprzywilejowuje s* część-całość ani specyficznego rodzaju analogii, się na funkcjonalistyczne lub realistyczne wyobi kładą on tylko konieczność wzajemnego odniesienia tekstem i „ ś w i a t e m " . Ś w i a t a nie można zrozumieć �riio: wyciąga się o nim wnioski na podstawie jego części, części muszą być koncepcyjnie i percepcyjnie wydzielone ze irumienia doświadczenia. Tak więc tekstualizacja jest źródłem sensu poprzez kolisty ruch wyodrębniający, a następnie kontekstualizujący fakt czy wydarzenie we wcielającej je rzeczywisto­ ści. Wytwarza się znany rodzaj autorytetu, roszczący sobie wo do przedstawiania odrębnych, znaczących światów. Etnografia jest interpretacją kultur. Drugim zasadniczym krokiem w analizie Ricoeura jest opis procesu, w którym „dyskurs"staje się tekstem. Dyskurs, według klasycznej rozprawy Emile'aBenveniste'a(1971: 217-230) jest sposobem komunikowania się, względem którego obecność „łowiącego podmiotu i bezpośrednia sytuacja, w której na­ stępuje komunikacja, są wewnętrzne. Dyskurs naznaczony jest jmkami [osobowymi] (wypowiedzianymi lub d o m y ś l n y m i ) ) ^ I » i zaimkami wskazującymi ten, tamten, teraz i tak dalej . sygnalizującymi raczej teraźniejszą chwilę dyskursu niż coś poza nim. Dyskurs nie przekracza konkretnej sytuacji, w której podmiot przywłaszcza sobie możliwości języka w celu dialogiczneeo komunikowania się. Ricoeur dowodzi, że dyskursu nie można interpretować w nie zamknięty, potencjalnie publiczny sposób, w jaki „ c z y t a " się tekst. Aby zrozumieć dyskurs musiałbyś tam b y ć " , w obecności wypowiadającego się podmiotu. Aby dyskurs stał się tekstem, musi - w terminologii Ricoeura - się stać „ a u t o n o m i c z n y " . o d d z i e l o n y od konkretnej wypowiedzi i autorytarnej intencji. Interpretacja nie jest dialo­ giem. Nie jest uzależniona od bycia w obecności mówiącego. Znaczenie tego rozróżnienia dla etnografii jest być może aż nazbyt oczywiste. Etnograf zawsze w końcu wyjeżdża, zabiera­ jąc ze sobą teksty do późniejszej interpretacji (a do tych zabieranych „ t e k s t ó w " m o ż e m y zaliczyć wspomnienia-wyda­ rzenia ułożone według pewnego wzoru, uproszczone, odarte z bezpośredniego kontekstu, aby można je było zinterpretować wpóźniejszej fazie rekonstrukcji i obrazowania). Tekst, w prze­ ciwieństwie do dyskursu może podróżować. Nawet jeśli więk­ szość pisania etnografii ma miejsce w terenie, to jednak swą ostateczną formę uzyskuje ona gdzie indziej. Informacje ukonBytuowane w dyskursywnych, dialogicznych okolicznościach są przyswajane tylko w formie stekstualizowanej. Wydarzenia i spotkania z okresu badań stają się notatkami z terenu. Doświadczenia stają się narracjami, znaczącymi wydarzeniami lub przykładami. To przekładanie doświadczenia badacza na formę tekstową oddzieloną od dyskursywnej okoliczości tworzenia ma ważne konsekwencje dla autorytetu etnograficznego. Tak przefor­ sowane dane nic muszą być j u ż traktowane jako komuniko­ wanie się konkretnych osób. Wyjaśnień czy opisu zwyczaju dokonanych przez informatora nie trzeba ujmować w formę uwzględniającą przesłanie „ten powiedział tak a tak".Zapisane postaci tekstu rytuał czy wydarzenie nie są j u ż blisko Wiązane z tworzącymi je konkretnymi aktorami. Teksty te stają ? natomiast świadectwem wcielającego kontekstu, „kulturo­ wą rzeczywistością. Co więcej, wobec faktu, że konkretni 'У zostają oderwani od swoich wytworów, trzeba wymyś, uogólnionego „ a u t o r a " odpowiadającego za świat czy ontekst, w którym teksty te są literacko powtórnie umieszTen uogólniony autor przyjmuje różne imiona: punkt Juzeniatubylców. ..Trobriandczycy",,,Nuerowie",,,Dogono^ .kiedy ic i im podobne sformułowania pojawiają się Pisanych etnografiach. „Balijczycy" przyjmują rolę autora ekstowej formie walki kogutów Geertza. 8 f ma więc szczególną relację ze źródłem kultury czy ^ m i o t e m absolutnym" (Michel-Jones 1978: 14). Kuszące r x ^ - ' P Уrównanie etnografa do interpretatora literatury (i folrarf ' hardziej powszechne) - a konkretniej 4anj • • ' 8 ° krytyka, który za swoje zadanie uważa umieszmezdyscyplinowanych znaczeń tekstu w jednej, spójnej Przedstawiając Nuerów, Trobriandczyków czy Balijjako całościowe podmioty, źródła znaczących intencji, Przekształca związane z sytuacją badawczą dwuznacz­ a s Dra za w sl ec e n n r a ,n S ę r7 Wnan e | e s t ne u l c o r a z ności i różnorodne znaczenia w zintegrowany obraz. Ważne jest jednak, aby zauważyć coś, co zostało przeoczone. Prowadzenie badań jest oddzielone od tekstów, które powstają na ich podstawie, jak również od fikcyjnego świata, który teksty te mają przywoływać. Rzeczywistość sytuacji dyskursywnych i poszczególnych r o z m ó w c ó w zostaje odsączona. Jednak infor­ matorzy - wraz z notatkami z terenu - są głównymi pośred­ nikami, zazwyczaj wyłączanymi z autorytatywnych pisanych etnografii. Wiążące się z dialogiem i konkretną sytuacją aspekty interpretacji etnograficznej zostają usunięte z ostatecznego tekstu przedstawiającego. Oczywiście nie całkowicie usunięte: istnieje zatwierdzony topos przyjęty w celu zobrazowania procesu badawczego. Coraz lepiej znamy oderwane sprawozdania z badań tereno­ wych (subkategorię, którą ciągle jeszcze klasyfikuje się jako subiektywną, „ m i ę k k ą " czy nienaukową), nawet jednak w ra­ mach klasycznych pisanych etnografii, mniej czy więcej stereo­ typowe „opowieści [fables] o bliskich relacjach" donoszą o uzyskaniu w pełni statusu obserwatora uczestniczącego. Opowieści te mogą być podawane z namaszczeniem lub mimochodem, naiwnie lub ironicznie. Zazwyczaj ukazują one początkową ignorancję etnografa, nieporozumienia, brak kon­ taktu - c z ę s t o status odpowiadający w badanej kulturze statuso­ wi dziecka. W Bildungsgeschichte etnografii miejsce tych stanów niewinności czy pomieszania zajmuje wiedza pewna, charakterystyczna dla człowieka dorosłego, który uwolnił się od iluzji i nabrał pewności siebie. M o ż e m y tu ponownie przywołać przykład walk kogutów u Geertza - początkowe wyobcowanie spośród Balijczyków, niejasny „ n i e o s o b o w y " status zmienia się w trakcie pociągającej opowieści o obławie policyjnej ukazują­ cej współudział autora w nielegalnym zwyczaju (1973: 412^117). Anegdota wprowadza założenie łączności, umoż­ liwiającej piszącemu występowanie w dalszej analizie w roli wszechobecnego, dobrze poinformowanego egzegety i rzecz­ nika. Jako interpretator traktuje on ten rytualny sport jako tekst umieszczony w skontekstualizowanym świecie i błyskotliwie „odczytuje"jego znaczenia kulturowe. Gwałtowne rozpłynięcie się Geertza w relacji - niemal niewidoczność związana z obser­ wacją uczestniczącą - ma rangę paradygmatu. Wykorzystuje on tutaj przyjętą konwencję odgrywając zdobywanie autorytetu etnograficznego. W rezultacie rzadko uświadamia się nam fakt. że głównym elementem skonstruowanej w postaci tekstu walki kogutów jest dialog - autor rozmawiający twarzą w twarz z konkretnym Balijczykiem - a nie odczytywanie kultury „przez (jego) r a m i ę " (1973: 452). Antropologia interpretatywna, patrząca na kultury jak na zbiory tekstów, luźno a czasem przeciwstawnie połączonych, oraz podkreślająca kreatywną poetyckość we wszystkich zbioro­ wych przedstawieniach, przyczyniła się istotnie do wyob­ cowania autorytetu etnograficznego. Jednak ze względu na swe zasadnicze wątki realistyczne nie uchroniła się ona od ogólnej ostrej krytyki ze strony przeciwników „ k o l o n i a l n e g o " przed­ stawiania, którzy od 1950 roku odrzucili dyskursy obrazujące rzeczywistość kulturową innych ludów bez jednoczesnego zagrożenia bezpieczeństwa swojej własnej rzeczywistości. Po­ czynając od wczesnych pism krytycznych Michela Leirisa, przez Jacquesa Maqueta, Talala Asada i wielu innych, zaczęto wskazywać na sytuację braku wzajemności [unreciprocal quali­ ty] interpretacji etnograficznej (Leiris 1950; Maquet 1964; Asad 1973). Od tego czasu ani doświadczenie badacza, ani dokony­ wana przezeń interpretacja nie m o g ą być już uznawane za bezstronne. Niezbędnym staje się myślenie o etnografii niejako o doświadczeniu i interpretacji wyodrębnionej „ i n n e j " rzeczy­ wistości, lecz raczej jako o twórczym negocjowaniu pomiędzy co najmniej dwoma - a zwykle jest ich więcej - świadomymi, politycznie znaczącymi podmiotami. Paradygmaty doświad­ czenia i interpretacji ustępują dyskursywnym paradygmatom 25 �dialogu i polifonii. W pozostałej części tego rozdziału przyj­ rzymy się wyłanianiu się takich form autorytetu. Dyskursywny model praktykowania etnografii wysuwa na czoło intersubiektywność mowy w ogóle, wraz z bezpośrednim kontekstem wypowiadania. Praca Benveniste'a dotycząca kon­ stytutywnej roli zaimków osobowych i deixis [wskazywania] uwypukla ten właśnie wymiar. Każde użycie ja zakłada jakieś ty, a każdy moment dyskursu jest natychmiast wiązany z kon­ kretną, wspólną sytuacją: oznacza to, że bez dialogu i kontekstu nie ma dyskursywnego znaczenia. Znaczenie tak położonego nacisku dla etnografii jest oczywiste. Praca terenowa jest w dużym stopniu złożona z wydarzeń językowych; język zaś, według słów Bachtina „leży na granicy pomiędzy mną a innym. W języku słowo w połowie należy do kogoś innego." Rosyjski krytyk nalega na ponowne przemyślenie języka w odniesieniu do konkretnych sytuacji dyskursywnych: „Nie m a " - pisze - „słów i form 'neutralnych' - słów i form nie należących do 'nikogo'; język został w całości przejęty, przesiąknięty inten­ cjami i akcentami."Tak więc słowa w pismach etnograficznych nie mogą być interpretowane monologicznie, jako autorytatyw­ ne stwierdzenia czy interpretacje dotyczące abstrakcyjnej, tekstowej rzeczywistości. Język etnografii jest przeniknięty innymi subiektywnościami i szczególnymi, związanymi z kon­ tekstem, niuansami, bo każdy język, według Bachtina, jest „konkretną wiclojęzykową [heteroglot] koncepcją ś w i a t a " (1953: 293). Formy pisarstwa etnograficznego przyjmujące tryb „dyskur­ sywny" dbają o przedstawianie kontekstu badań i sytuacji rozmowy. Tak na przykład książka Paula Rabinowa Reflections on Fieldwork in Morocco (1977) poświęca uwagę przed­ stawieniu konkretnej sytuacji badawczej (szeregu wyodręb­ nionych czasów i miejsc) i (w nieco literackiej wersji) kolejnych rozmówców. Całą nową subkategorię „sprawozdań z pracy terenowej" (spośród których praca Rabinowa jest najbardziej stanowcza) można umiejscowić w dyskursywnym paradyg­ macie pisarstwa etnograficznego. Les mots, la mort, les sorts (1977) Jeanne Favret-Saady jest uporczywym, samoświadomym eksperymentowaniem z pisaniem etnografii w trybie dyskursywnym. Dowodzi ona, że wydarzenie rozmowy przypi­ suje zawsze etnografowi szczególne miejsce w sieci intersubiektywnych relacji. Nie istnieje neutralne stanowisko na shierarchizowanym pod względem siły polu dyskursywnych stanowisk, w zmieniającej się matrycy relacji różnych ja i różnych ty. Autorzy kilku niedawnych prac zdecydowali się ukazać dyskursywny proces pisania etnografii w formie dialogu pomię­ dzy dwiema osobami. Warto tu wspomnieć o Dialogue des femmes en ethnologic Camille Lacoste-Dujardin (1977). The Headman and I Jean-Paula Dumonta (1978) czy o Nisa: The Life and Words of a IKung Woman Marjoric Shostak (1981). Dwa inne teksty w wyrafinowany sposób postulują tryb dialogowy. Pierwszy, teoretyczne refleksje Kevina Dwyera nad „dialogicznością etnologii",wyrasta z serii wywiadów z najważniejszym informatorem i usprawiedliwia decyzję Dwyera o skonstruowa­ niu etnografii w formie dość dosłownego zapisu rozmów (1977, 1979, 1982). Drugi to bardziej złożona praca Vincenta Crapanzano Tuhami: Portrait of a Moroccan, kolejne sprawozdanie z serii wywiadów odrzucające ostre rozdzielanie interpretujące­ go „ j a " od tekstualizowanego innego (1980; zobacz też 1977). Zarówno Dwyer jak Crapanzano umieszczają etnografię w pro­ cesie dialogu, w którym rozmówcy aktywnie negocjują wspólną wizję rzeczywistości. Crapanzano dowodzi, że to obustronne konstruowanie ma miejsce w każdym spotkaniu etnograficz­ nym, choć jego uczestnicy mają skłonność przyjmować, że po prostu zaakceptowali rzeczywistość drugiej strony. Tak na przykład etnograf opisujący mieszkańców Wysp Trobrianda raczej interpretuje „punkt widzenia Wyspiarzy Trobriandzkich'' niż otwarcie stwarza pewną wersję rzeczywistości we współ­ pracy z informatorami. Crapanzano i Dwyer oferują wyrafino­ wane próby zerwania z tą literacko-hermeneutyczną konwen­ cją. W procesie tym autorytet etnografa jako narratora 7 26 i interpretatora ulega zmianie. Dwyer proponuje hermeneutyk, „podatności na zranienie" [vulnerability], kładąc nacisk na rozdarcia [ruptures] przeżywane w czasie badań terenowych podzielne stanowisko [divided position] i niedoskonałą kontro|» jaką posiada etnograf. Tak Crapanzano jak Dwyer szukają dróo do przedstawienia doświadczeń z badań, które odsłoniłyby stekstuałizowaną strukturę drugiego człowieka, a więc także i interpretującego ja." (Etymologia ma tutaj znaczenie przywo. łujące: słowo tekst, jak dobrze wiadomo, jest pokrewne tkaniu vulnerability [podatność na zranienie] - rozdzieraniu czy ranieniu, a w tym przypadku otwieraniu zamkniętego autorytetu.) Model dialogowy uwypukla dokładnie te dyskursywne - . runkowe i intersubiektywne - elementy, które Ricoeur musiał wyłączyć ze swojego modelu tekstu. Lecz jeżeli autorytet interpretacyjny opiera się na wyłączeniu dialogu, to prawdziwe jest także stwierdzenie przeciwne: autorytet dialogiczny tłumi nieunikniony fakt tekstualizacji. Podczas gdy pisane etnografie skonstruowane na kształt spotkań pomiędzy dwiema jedno­ stkami mogą skutecznie udramatyzować dawanie-i-branie, któ­ re ma miejsce podczas pracy terenowej i wprowadzić kontra­ punkt autorytatywnych głosów, pozostają przedstawieniem dialogu. Struktura tekstu nie musi być dialogowa, bo, jak zauważył Steven Tyler (1981), chociaż Sokrates wydaje się uczestnikiem rozbijającym monologiczność [decentered par­ ticipant] swoich spotkań, Platon zachowuje nad dialogiem pełną kontrolę. To przemieszczenie, lecz nie wyeliminowanie auto­ rytetu monologowego, jest charakterystyczne dla każdego podejścia, które w narracji z badań terenowych przedstawia etnografa jako odrębnego bohatera. Co więcej, często w dialogu literackim występuje tendencja, aby rozmówcę etnografa uka­ zywać jako przedstawiciela jego własnej kultury - typ, wjęzyku tradycyjnego realizmu - przez który ujawniają się ogólne zjawiska społeczne. Takie obrazowanie przywraca związany z synekdochą autorytet interpretacyjny, w oparciu o który etnograf odczytuje tekst w odniesieniu do kontekstu, tworząc w ten sposób znaczący „ i n n y " świat. O ile trudno jest uniknąć w dialogowych portretach odwoływania się do typów, to jednak mogą się one w znacznym stopniu oprzeć tendencji do auto­ rytatywnego przedstawiania innych. Jest to zależne od ich zdolności do literackiego [fictionally] zachowania obcości drugiego głosu i eksponowania konkretnych warunków wymia­ ny. W a 4 Stwierdzenie, że etnografia złożona jest z dyskursów oraz że poszczególne jej składniki pozostają ze sobą w dialogu me oznacza, że powinna przyjąć tekstową formę literalnego dialo­ gu. Jak na to wskazuje Crapanzano w Tuhami. trzeci uczestnik, rzeczywisty czy wyobrażony, musi pełnić rolę pośrednika w każdym spotkaniu pomiędzy dwiema osobami (1980: 147-151). Literacki [fictional] dialog faktycznie jest kondensa­ cją, uproszczonym przedstawieniem złożonego, wielogłosowe; go procesu. Innym sposobem przedstawienia tej dyskursywnej złożoności jest pojmowanie przebiegu całych badań jako trwającej negocjacji. Przypadek Marcela Griaulc'ai Dogonó* jest dobrze znany i wyjątkowo przejrzysty. Sprawozdani* Griaule'az nauk pobranych w dziedzinie wiedzy kosmologu" nej Dogonów, Dieu d'eau (1948a), było jedną z pierwszy* wprawek w dialogowej narracji etnograficznej. Jednak poza szczególnym zdarzeniem rozmowy, miał miejsce bardzi złożony proces, ponieważ jasne jest, że treść i okres, w który ' zespół Griaule'aprowadził długotrwałe, obejmujące dziesięć '' lecia badania, był starannie śledzony i istotnie kształtowaH przez autorytety plemienne D o g o n ó w (zobacz moje ° fL w rozdziale 2)''''. Nie jest to już nowina. Wielu etnograf wspominało o sposobach, lak subtelnych |uk drastyczny w jakie ich badania były ukierunkowywane lub ogranicz przez informatorów. W swoich prowokacyjnych rozważań* na len temat loan Lewis (1973) nazywa nawet antro| formą plagiatorstwa. 1 11 o m w l �proces dawania-i-brania w etnografii został jasno zobrazowacych podmiotów na płaszczyźnie złożonych dyskursów. Po­ v w pracy Renato Rosalda z 1980 roku pt. Ilongt Headhunting; wieść boryka się z heteroglosją i j ą odtwarza. Dla Bachtina, jarto o nim wspomnieć ze względu na to, że ukazuje ona zajętego przedstawianiem niejednolitych całości, nie istnieją afówno interpretowaną inną rzeczywistość, jak i sam przebieg zintegrowane kulturowe światy ani języki. Wszelkie próby Słań- Rosaldo przybywa na wyżyny filipińskie z zamiarem ustalenia takich abstrakcyjnych jedności są konstrukcjami opisania synchronicznego opracowania na temat struktury monologowej władzy. Konkretnie mówiąc, „ k u l t u r a " jest nie­ nolecznej; wciąż jednak, mimo prób sprzeciwu, zmuszany jest kończącym się dialogiem subkultur, wtajemniczonych i laików, ^ w y s ł u c h i w a n i a niekończących się opowiadań Ilongotów różnorodnych frakcji. „ J ę z y k " jest miejscem wzajmnego od­ jotyczących miejscowej historii. W poczuciu obowiązku, m i l działywania i zmagania się regionalnych dialektów, profes­ •zaco. znudzony, w stanie jakby transu zapisuje opowieści, jonalnych żargonów, powszechnych banałów, mowy różnych spełniając notatnik za notatnikiem tekstami, które uważał za grup wiekowych, jednostek i tak dalej. Dla Bachtina powieść i we do odrzucenia. Dopiero po powrocie z terenu, w długopolifoniczna nie jest pokazem siły kulturowej czy historycznej irwałym procesie ponownej interpretacji (o którym mówi totalizacji (jak tego dowodzili krytycy związani z realizmem, w swojej spisanej etnografii) naprawdę zdał sobie sprawę, że te tacy jak Georg Lukacs i Erich Auerbach), lecz raczej kar­ niejasne opowieści faktycznie dostarczyły mu ostatecznie temanawałową areną różnorodności. Bachtin odkrywa utopijną - różniącego się kulturowo poczucia narracji i historii Ilontekstualną przestrzeń, która może pomieścić dyskursywną aotów. Doświadczenie przez. Rosalda czegoś, co można by złożoność, dialogiczne wzajmne oddziaływanie głosów. To, co Jazwać „pisaniem pod dyktando" zmusza do postawienia ceni w powieściach Dostojewskiego czy Dickensa, to właśnie adniczego pytania: Kto właściwie jest autorem notatek nie poddawanie się totalizacji, a za idealnego powieściopisarza z terenu? uważa brzuchomówcę - w dziewiętnastowiecznej mowie „poliZagadnienie jest bardzo delikatne i wymaga starannego fonistę".,,On naśladuje policję różnymi g ł o s a m i " wykrzyknął zbadania. Dość zostało jednak powiedziane, aby postawić tezę, słuchacz zachwycony Sloppym, chłopcem, który czytał na głos lubylcy mogą mieć istotną, a nawet decydującą kontrolę nad gazetę w Naszym wspólnym przyjacielu. Lecz Dickensa, jako wiedzą zdobytą w terenie. Współczesne pisarstwo etnograficzne aktora, oratora i polifonistę trzeba przeciwstawić Flaubertowi, poszukuje nowych sposobów właściwego ukazywania auto­ mistrzowi autorskiej kontroli, który jak bóg porusza się między rytetu informatorów. Nie ma wielu modeli do wyboru, warto myślami i uczuciami swoich bohaterów. Etnografia, tak jak icdnak ponownie wziąć pod uwagę starsze kompilacje tekstowe powieść, zmaga się z tymi alternatywami. Czy pisarz etnografi­ Boasa, Malinowskiego. Lcenhardta i innych. W pracach tych czny obrazuje to, co myślą tubylcy, posługując się flaubertowsstyl etnograficzny nie zjednoczył się wokół nowoczesnej ką „ m o w ą pozornie z a l e ż n ą " , stylem, który tłumi głos bezpo­ interpretacyjnej monografii blisko utożsamianej z osobistym średnich cytatów na rzecz kontrolującego dyskursu, zawsze Joświadczeniem badań terenowych. Możemy przypatrywać się w mniejszym czy większym stopniu pochodzącego od autora? procedurze etnograficznej, która nie stała się jeszcze auto­ (Dan Sperber 1981, biorąc za przykład Evans-Pritcharda. rytatywna w ten szczególny sposób, który obecnie poddaje się przekonywająco wykazał, że mowa zależna jest w istocie wwątpliwość ze względów politycznych i epistemologicznych. preferowanym sposobem interpretacji etnograficznej.) Czy też Te starsze zbiory zawierają wiele materiału, który właściwie może obrazowanie subiektywnych zajwisk wymaga mniej poza samym zapisem w całości należy do informatorów. stylistycznie jednorodnych wersji, pełnych dickensowskich Przychodzi tu na myśl rola George'a Hunta w etnograficznej „różnych g ł o s ó w " ? pracy Boasa czy piętnastu traskryptorów wymienionych w D<>Do pewnego stopnia użycie mowy zależnej jest nieuniknione, ments neocaledoniens (1932) Lcenhardta.'" chyba że powieść lub pisana etnografia są skonstruowane Malinowski jest złożonym przypadkiem przejściowym. Jego wyłącznie z cytatów, do czego rzadko się dąży, choć jest to pisane etnografie odzwierciedlają niepełną fuzję współczesnej teoretycznie m o ż l i w e . Jednak w praktyce pisana etnografia monografii. Choć Malinowski w przeważającej mierze przyi powieść uciekają się do mowy zależnej na różnych poziomach aynił się do ukucia autorytetu profesjonalnego badacza tereno­ abstrakcji. Nie musimy zadawać sobie pytania, skąd Flaubert wego opartego na teorii i opisie, to jednak włączał także wie. co myśli Emma Bovary, ale zdolność badacza terenowego materiał, który nie popierał bezpośrednio jego cokolwiek nazbyt do zamieszkiwania tubylczych umysłów zawsze budzi wątp­ jasno interpretacyjnego nastawienia. Wśród licznych podyk­ liwość. Jest to rzeczywiście stały, nierozwiązany problem towanych mitów i zaklęć, które wypełniają jego książki, w etnografii. Zazwyczaj etnografowie powstrzymują się od "publikował wiele niezrozumiałych dla siebie danych, co przypisywania wierzeń, uczuć i myśli jednostkom. Nie wahają otwarcie przyznawał. W rezultacie powstał tekst otwarty, się jednak przypisywać subiektywne stany kulturom. Analiza podlegający ponownym interpretacjom. Warto porównać takie Sperbera ukazuje jak sformułowania w rodzaju „Nuerowie 'usze zbiory ze współczesnym modelem pisanej etnografii, myślą ..."czy „poczucie czasu Nuerów . . . " s ą zasadniczo różne I którym podaje się dowody na poparcie ukierunkowanej od cytowania czy przekładów tubylczego dyskursu. Takie "Uerpretacji i j u ż niewiele w i ę c e j . " W nowoczesnej, aulowypowiedzi są „pozbawione określonego m ó w c y " i są literacko Vatywnej monografii nie ma praktycznie żadnych istotnych dwuznaczne, łącząc w sobie bez rozróżnienia stwierdzenia Stosów poza głosem autora; ale w Argonautach (1922) i Ogroetnografa oraz informatora czy informatorów (1981: 78). Pisane hch koralowych (1935 [ w y d . polskie 1986]) kartka za kartką etnografie obfitują w nieprzypisane konkretnym osobom zdania 'ytamy magiczne zaklęcia, z których żadne nie ma - według takie jak „Duchy wracają do wioski n o c ą " , opisy wierzeń, **etnografa - istotnego znaczenia. Te podyktowane teksty są w których autor przybiera w rezultacie głos kultury. Całości poza fizycznym zapisem napisane przez konkretnych, Na tym „ k u l t u r o w y m " poziomie etnografowie aspirują do nienazwanych Trobriandczyków. W rzeczy samej, każde flaubertowskiej wszechwiedzy, która swobodnie przenika przez graficzne przedstawienie obejmuje rozmaite opisy, transświat tubylczych podmiotów. Pod powierzchnią ich teksty są i interpretacje podane przez różnych miejscowych jednak bardziej niezdyscyplinowane i wewnętrznie skłócone. orów". W jaki sposób te autorskie obecności winny być Praca Victora Turnera jest w tej kwestii wiele mówiącym °cznione? przykładem, któremu warto się bliżej przyjrzeć, przykładem wzajemnego oddziaływania pomiędzy monofonicznym i poli­ fonicznym przedstawieniem. Prace etnograficzne Turnera w nadzwyczaj złożony sposób obrazują rytualne symbole i wierzenia plemienia Ndembu; można w nich też znaleźć j ^ ^ - - choć ekstremalne - stanowisko wyrażone zostało został niezwykle wyraźne spojrzenia poza te sceny. W esejach -oachtina w analizie powieści polifonicznej. Podstawową Podstawo* N tego zebranych w The Forest of Symbols, jego trzeciej książce 8o gatunku, jak dowodzi, jest przedstawienie mówią­ al ш /ib 12 l)c W|d c / n e r 27 �poświęconej plemieniu Ndembu, Turner przedstawia w roz­ dziale Muchona the Hornet, Interpreter of Religion (1967: 131-150) portret swojego najlepszego informatora. Muchonę. rytualnego uzdrowiciela, i Turnera przyciągnęło ku sobie wspólne zainteresowanie tradycyjnymi symbolami, etymologią i ezoterycznymi znaczeniami. Obaj są „intelektualistami", zagorzałymi interpretatorami niuansów i głębi zwyczajów; obaj są wykorzenionymi ze swych środowisk naukowcami [uprooted scholars] odczuwającymi ten sam „niezaspokojony głód wiedzy obiektywnej".Turner przyrównuje Muchonę do wykładowcy uniwerstyteckiego; w sprawozdaniu z ich współpracy zawarł więcej niż tylko przelotne napomknienia o silnym psycho­ logicznym dublowaniu się [doubling]. W ich dialogu obecna jest jednak jeszcze trzecia osoba, Windson Kashinakaji, starszy nauczyciel z miejscowej szkoły misyjnej, należący do plemienia Ndembu. To on doprowadził do spotkania Muchony z Turnerem i podziela ich pasję interpretacji tradycyjnej religii. Dzięki studiowaniu Biblii „po­ siadł umiejętność wyjaśniania zagmatwanych p y t a ń " . O d nieda­ wna sceptyczny w stosunku do dogmatów chrześcijańskich, przyjaźnie zapatrywał się na pogańską religię. Kashinakaji, jak mówi Turner, „pokonał dzielący nas dystans kulturowy, prze­ kładając techniczny żargon i pikantną wioskową gwarę małego doktora na łatwiejszą dla mnie do uchwycenia p r o z ę " . W k r ó t c e trzej intelektualiści „rozpoczęli poważne codzienne seminaria na lemat religii".Sprawozdania Turnera z tych seminariów są wystylizowane: „osiem miesięcy ożywiających, błyskotliwych rozmów w gronie naszej trójki, głównie na temat rytuałów plemienia N d e m b u " . O d s ł a n i a j ą one niezwykłość etnograficz­ nej „ r o z m o w y " ; znaczące jest jednak, że Turner nie czyni tej potrójnej współpracy sednem swojego eseju. Koncentruje się raczej na Muchonie, sprowadzając w ten sposób rozmowę trzech osób do dialogu i spłaszczając złożoną twórczą relację do „portretu" „informatora". (To uproszczenie było do pewnego stopnia wymogiem formuły książki, w której esej ten ukazał się po raz pierwszy, antologii Josepha Casagrande'a In the Com­ pany of Man: Twenty Portraits of Anthropological Informants z I960.) Opublikowane prace Turnera różnią się znacznie pod wzglę­ dem struktury dyskursywnej. Niektóre składają się w znaczej mierze z cytatów; w co najmniej jednym eseju Muchona zostaje wskazany jako główne źródło całej interpretacji; w innym miejscu przywoływany jest anonimowo, na przykład jako ..mężczyzna, specjalista od r y t u a ł ó w " (1975: 40-42,87, 154-156, 244). Windson Kashinakaji nazywany jest raczej asystentem i tłumaczem niż. źródłem interpretacji. Ogólnie, pisane etnografie Turnera są niezwykle polifoniczne, otwarcie zbudowane z cytatów („Według tego, co mówi biegły..." czy „Jeden z informatorów przypuszcza..."). Nic oddaje on jednak Ndembu różnymi głosami i nie spotykamy wiele „pikantnej wioskowej gwary". Wszystkie głosy z terenu zostały wy­ gładzone do języka przedstawiającego [expository prose] mniej czy bardziej wymiennych „informatorów".Inscenizacja miejs­ cowej mowy w pisanej etnografii, konieczny stopień prze­ tłumaczenia i przyswojenia stanowią skomplikowany problem praktyczny i retoryczny. Prace Turnera, umieszczając tubylcze interpretacje zwyczajów na widocznym miejscu, w konkretny sposób ukazują zagadnienia tekstowego dialogu i polifonii. Włączenie Turncrowskiego portretu Muchony do The Forest of Symbols można uważać za znak czasu. Antologia Casagrandego, w której ukazał się on po raz pierwszy, wywarła skutek w postaci wydzielenia najważniejszego zagadnienia relacji pomiędzy etnografami i ich tubylczymi współpracownikami. Dotąd nie było na ten temat dyskusji w ramach naukowej etnografii, ale antologia Casagrandego wstrząsnęła zawodo­ wym tabu dotyczącym „uprzywilejowanych informatorów", jakie pojawiło się po Malinowskim. Raymond Firth o Pa Fenuatarze, Robert Lowie o Jimie Carpenterze - długa lista wybitnych antropologów opisujących tubylczych „etnogra­ f ó w " ^ którymi dzielili do pewnego stopnia zdystansowane. 13 14 28 analityczne, nawet ironiczne spojrzenie na zwyczaje. Osoby stały się cenionymi informatorami, ponieważ zrozumiały. czę to z prawdziwą przenikliwością, na czym polega etnografie^ podejście do kultury. W cytowanej przez Lowiego wypowiedz tłumacza (i kolegi ,,filologa")z plemienia Crow Jima Carpe tera, wyczuwa się wspólną perspektywę: „Kiedy słyszy j» starych mężczyzn opowiadających swoje wizje, po prost trzeba im w i e r z y ć " (Casagrande 1960: 428). W opowiadaniu Firtha o jego najlepszym przyjacielu i informatorze z Tikopj wyczuwa się znacznie więcej niż tylko porozumiewawcze mrugnięcie i ukłon: t e s n S u a Przy innej okazji rozmowa przeszła na sieci zastawione w jeziorze na łososio-pstrąga. Sieci czerniały, prawdopo­ dobnie za sprawą jakiegoś planktonu, i szybciej ulegały zepsuciu. Wtedy Pa Fenuatara opowiedział zgromadzo­ nym w domu ludziom o tym, jak, kiedy był pewnego razu na jeziorze ze swoimi sieciami, poczuł, żc przez sieć przeszedł duch i uczynił j ą miękką. Kiedy wyciągnął sieć okazało się, że jest śliska. Zadziałał duch. Zapytałem i wtedy, czy przekonanie o tym, że duchy są odpowiedzialne za niszczenie sieci było częścią tradycyjnej wiedzy. CM. powiedział: „Nie, to moja własna m y ś l " . A potem dodał ze śmiechem: „To moja własna część tradycyjnej wiedzy" (Casagrande 1960: 17-18) Wciąż, nie ujawnił się w pełni wpływ antologii Casagrandego na metodologię, a zwłaszcza znaczenie tych relacji dla stworzenia dialogicznych etnograficznych tekstów i interpretacji. Jej zna­ czenie zaciemniane jest przez tendencję do zaszeregowania tej książki jako uniwersalizującego humanistycznego dokumentu, ukazującego „salon luster... pełną różnorodność niekończąca się odbitego obrazu c z ł o w i e k a " (Casagrande 1960: xii). W świe­ tle obecnego kryzysu autorytetu etnograficznego te odkrywcze portrety przelały się do dzieł swoich autorów, zmieniając sposób, w jaki się ich czyta. Jeśli etnografia jest częścią tego, co Roy Wagner (1980) nazywa „wynalezieniem kultury" to jej pole działania jest wielowymiarowe: znajduje się poza kontrola jakiejkolwiek jednostki. Jednym z coraz częściej spotykanych sposobów ukazywania współpracy przy tworzeniu wiedzy etnograficznej jest regularne i obszerne cytowanie informatorów. (Uderzającym przykładem jest We Eat the Mines, the Mines Eat Us [1979] June Nash.) Ale ta metoda dopiero zaczyna burzyć monofoniczny autorytet Cytaty zawsze są inscenizowane przez cytującego i służą zwykle jedynie za przykłady lub potwierdzające świadectw! Wybiegając poza cytaty można by sobie wyobrazić radykalniej szą polifonię, w której „tubylcy i etnograf mówiliby innymi g ł o s a m i " ; lecz i to jedynie przemieściłoby autorytet etnografi czny, wciąż będąc potwierdzeniem faktu, żc ostateczna wirtuozerska orkiestracja wszystkich dyskursów w tekście je* dziełem pojedynczego autora. W tym sensie polifonia Bach* zbyt wąsko utożsamiana z powieścią, jest udomowioną heteroglosją. Dyskursy etnograficzne w żadnym wypadku nie m o w ą wymyślonych bohaterów. Informatorzy są konkretny ' osobami mającymi prawdziwe imiona - imiona, które m° ' cytować, w zmienionej formie jeżeli wymaga tego takt- ' ^ i informatorów są nadmiernie zdeterminowane, a ich s*T politycznie i metaforycznie złożone Jeżeli przyzna Ж w tekście autonomiczną przestrzeń i zapisze wystarczaj** obszernie, wypowiedzi tubylców mają sens różny o d '' nadaje im porządkujący etnograf. Etnografia zalana jest he glosją. ^ Ta możliwość sugeruje naprzemienną strategię tekstu, u ^ mnogiego autorstwa, przyznającego współpracownic tylko status zaledwie niezależnych wyrazicieli opinii. lecz , autorów. Jako forma autorytetu możliwość ta wciąż musj^ traktowana z dwóch powodów jako utopia. Po pierwsze. 1 n s e n s U 1 s �jjjdawnych eksperymentów z pracami mającymi wielu autoф# wydaje się wskazywać, żc zainteresowanie badaniami ze strony etnografa działa jako siła napędowa i że to on w końcu ujmuje kierownicze, redaktorskie stanowisko. Autorytatywnej ggzycp tego. który „udziela g ł o s u " innym nie da się w pełni npekroczyć. Po drugie, sama idea wielu autorów jest wy­ zwaniem dla głęboko zakorzenionego na Zachodzie utożsamia­ na porządku wszelkich tekstów z zamysłem pojedynczego autora. Nawet jeśli utożsamianie lo było mniej wyraźne w cza­ sach, gdy Lafitau napisał Moeurs des sauvages ameriquains, i jeśli współczesna krytyka poddała je w wątpliwość, to jednak u i i / pozostaje ono skutecznym ograniczeniem pisarstwa [Biograficznego. Niemniej widać oznaki zmian w tej dziedzinie, df coraz większym stopniu antropologowie będą musieli uzna­ wać współautorstwo tekstów, a czasem także dzielić strony lytulowe, ze współpracującymi z nimi tubylcami, w stosunku do których określenie informator przestało być, jeśli kiedykolwiek bvlo. adekwatne. Ważnym prototypem jest tu książka Ralpha Bulmera i lana Mąjnepa Birds of My Kalam Country (1977). (Wkład etnografa j mieszkańca Nowej Gwinei, którzy współpracowali ze sobą ponad dziesięć lat, zostały w zestawieniu wyodrębnione innym krojem czcionki.) Bardziej jeszcze znaczące jest po­ wstałe w 1974 roku studium Piman Shamanism and Staying Sickness (Ka.cim Mumkidag). na którego stronic tytułowej występują bez żadnego wyróżnienia (choć, na co należałoby zwrócić uwagę, nie w porządku alfabetycznym): Donald M . Bahr. antropolog; Juan Grcgorio, szaman; David I . Lopez, ilumacz; oraz Albert Alvarez, redaktor. Trzej spośród nich to Indianie Papago, a świadomym celem książki jest „przekazanie jinianowi możliwie największej liczby funkcji przypisywa­ nych zwykle autorowi. Zalicza się do nich wybór stylu przed­ stawienia, obowiązek interpretowania i wyjaśniania oraz prawo oceny, które rzeczy są ważne, a które nie" (s. 7). Bahr, inicjator organizator tego przedsięwzięcia, opowiada się za najdalej idącym podziałem autorytetu. Gregorio. szaman, występuje lako główne źródło „teorii choroby", zapisanej w transkrypcji itlumaczeniu na dwóch niezależnych poziomach przez Lopeza i Alvareza. Teksty Gregoria zapisane w rodzimym narzeczu awierają zwięzłe, często gnomiczne wyjaśnienia, które pod­ legają interpretacji i kontekslualizacji w oddzielnych komenlarzach Bahra. Książka jest niezwykła pod względem tekstowej realizacji interpretacji interpretacji. W Piman Shamanism przechodzenie od wypowiedzi jedno­ stek do uogólnień kulturowych jest wyraźnie widoczne w roz­ dzieleniu głosów Gregoria i Bahra. Autorytet Lopeza, mniej *idoczny, przypomina autorytet Windsona Kashiakaji w pra* h Turnera. Biegła dwujęzyczność Bahra prowadzi go przez subtelności języka Gregoria, w ten sposób pozwalając szamano*i „obszernie mówić o zagadnieniach teoretycznych". Ani ^pez, ani Alvarez nie pojawiają się w tekście jako odrębne Stosy, a ich udział w tej spisanej etnografii pozostaje w dużym *pniu niewidoczny dla wszystkich z wyjątkiem wyedukowa"ych Indian Papago, którzy potrafią ocenić wierność przekładu Jasiów i oddającą niuanse miejscowego narzecza interpretację 'tira. Autorytet Alvareza zawiera się w fakcie, że Piman "inicinism to książka skierowana do odrębnych grup odbior* • Dla większości czytelników koncentrujących się na aczenru i wyjaśnieniach, teksty wydrukowane w języku są mało interesujące. Jednak lingwista Alvarez, poprawił ^rypcje i przekład z myślą o ich wykorzystaniu do nauki ^ * j . wprowadzając opracowane przez siebie w tym celu J**y ortografii. W ten sposób książka przyczynia się do J lezienia przez Indian Papago literackiej formy ich kultury ' inne• "odczytanie — wbudowane w Piman Shamanism, ma '"aczei'e szersze niż tylko lokalne. Dl p j ^ °zpadu monologicznego autorytetu istotne jest. aby •tytH ' , S ' ' i c przestały być adresowane do jednego rodzaju H j - ' - Mnożenie możliwych sposobów odczytywania ciedla fakt, żc świadomości „etnograficznej" nie możm a A : n a r e n n i 0 U ) w r l 1 1 na dłużej traktować jako monopolu określonych zachodnich kultur i klas społecznych. Nawet w pisanych etnografiach, w których nie występują teksty w oryginalnym narzeczu, tubylcy odmiennie odczytają zapisane tekstowo interpretacje i wiedzę. Prace polifoniczne są szczególnie otwarte na nie zamierzone z góry sposoby odczytywania. Czytelnicy z Trobriandów uznają być może interpretacje Malinowskiego za nużące, natomiast przykłady i obszerne transkrypcje za porusza­ jące. Ndembu nie prześlizgną się tak jak czytelnicy europejscy ponad różnymi głosami występującymi w pracach Turnera. Nowa teoria literacka sugeruje, że zdolność tekstu do bycia zrozumiałym w spójny sposób zależy w mniejszym stopniu od zamierzonych intencji autora niż od twórczej postawy czytel­ nika. Aby przytoczyć tu słowa Rolanda Barthesa, jeżeli tekst jest „utkany z cytatów pochodzących z niezliczonych centrów kultury", to „jedność tekstu leży nie w jego pochodzeniu, a w jego przeznaczeniu" (1977: 146, 148). Pisanie prac etnograficznych, działanie niezdyscyplinowane i wielopodmiotowe nabiera spójności w konkretnych sytuacjach czytania. Zawsze jednak istnieje wiele różnych możliwych sposobów odczytania (poza tylko osobistym przyswojeniem), sposobów odczytania znajdujących się poza kontrolą jakiegokolwiek pojedynczego autorytetu. Do klasycznej pisanej etnografii można podejść po prostu w poszukiwaniu znaczeń, które badacz podaje w oparciu o przedstawione fakty kulturowe. Lub również, jak to sugerowałem, można czytać na przekór dominu­ jącemu w tekście głosowi, poszukując innych na wpół ukrytych autorytetów, ponownie interpretując opisy, teksty i cytaty zebrane przez autora. Wraz z poddaniem obecnie w wątpliwość kolonialnych stylów przedstawiania, wraz z szerzeniem się literackiej i etnograficznej świadomości, wyłaniają się nowe możliwości odczytywania (a zatem i pisania) opisów kulturo­ wych. 15 Tekstowe wcielenie autorytetu stanowi powracający problem we współczesnym eksperymentowaniu z pisaniem etnografii."' Starszy, realistyczny styl - wyobrażony na stronic tytułowej Argonautów Zachodniego Pacyfiku i oparty na konstrukcji kulturowego tableau vivant, przeznaczonego do oglądania z jednego tylko punktu widzenia, to znaczy punktu widzenia piszącego i czytelnika - można obecnie uznać tylko za jeden z. możliwych paradygmatów autorytetu. W len, jak i inne style pisania wplecione są polityczne i epistemologiczne założenia, których autor pisanych etnografii nie może już dłużej nie zauważać. O m ó w i o n e tutaj formy autorytetu - doświadczalna, interpretacyjna, dialogiczna, polifoniczna - są dostępne wszy stkim autorom tekstów etnograficznych, tak zachodnich jak i niezachodnich. Żadna nie jest przestarzała, żadna nie jest czysta: w ramach każdego paradygmatu jest miejsce na wynala­ zczość. Zobaczyliśmy, jak poprzez nowe sposoby podejścia ponownie odkrywane są zaniechane praktyki. Autorytet poli­ foniczny z odświeżoną sympatią patrzy na kompendia tekstów w oryginalnych narzeczach - formy wypowiedzi zasadniczo różne od zogniskowanych monografii związanych z obserwacją uczestniczącą. Teraz, kiedy naiwne roszczenie sobie prawa do autorytetu opartego na doświadczeniu zostało poddane w hermeneutyczną wątpliwość, możemy spodziewać się odnowienia zainteresowania subtelnym wzajemnym odzialywaniem osobis­ tych i związanych z dyscypliną składników badań etnograficz­ nych. Procesy związane z doświadczeniem, interpretacją, dialogiczne i polifoniczne zachodzą, nieharmonijnic, w każdej pisanej etnografii, ale ich spójne przedstawienie zakłada istnienie kontrolującego autorytetu. Starałem się dowieść, że ten nakaz spójności nakładany na niezdyscyplinowane procesy tekstualizacji jest obecnie nieuniknienie sprawą strategicznego wyboru. Próbowałem rozróżnić ważniejsze style autorytetu, jakie ujaw­ niły się w ostatnich dziesięcioleciach. Jeżeli pisarstwo etnogra­ ficzne żyje, a wierzę, że tak, walczy ono w obrębie tych możliwości i przeciwko nim. w ler Przełożyli: Joanna Iracka i Sławomir Sikora 29 �P R Z Y P I S Y 1 O m ó w i o n e zostały jedynie przykłady angielskie, a m e r y k a ń s k i e i fran­ cuskie. C h o ć prawdopodobne jest. ż e analizowane tu formy autorytetu m o ż n a szeroko u o g ó l n i a ć , nie podejmowano ż a d n y c h prób przeniesienia ich na inne tradycje narodowe. Zgodnie z a n t y p o z y t y w i s t y c z n ą tradycją Wilhel­ ma D i ł t h e y a , przyjęte z o s t a ł o także z a ł o ż e n i e , ż e etnografia jest inter­ pretowaniem, a nie w y j a ś n i a n i e m . Formy autorytetu oparte na epistemologii nauk przyrodniczych nie zostały o m ó w i o n e . Koncentrując s i ę na obserwacji u c z e s t n i c z ą c e j , jako na intersubieklywnym procesie z n a j d u j ą c y m s i ę w sercu dwudziestowiecznej etnografii, p o n i ż s z e o m ó w i e n i e pomija kilka dodat­ kowych źródeł autorytetu: na przykład w a g ę nagromadzonej ..archiwalnej" wiedzy o p o s z c z e g ó l n y c h grupach, perspektywy p o r ó w n y w a n i a m i ę d z y k u l ­ turowego i badania statystyczne. „ H e t e r o g l o s j a " zakłada, że „języki nie wykluczają się wzajemnie, lecz raczej przecinają s i ę ze s o b ą na wiele r ó ż n y c h s p o s o b ó w (język ukraiński, j ę z y k poematu epickiego, wczesnego symbolizmu, studenta, konkretnego pokolenia dzieci, p o ś l e d n i c h intelektualistów, n i e t z s c h e a ń s k i i tak dalej). M o ż e się nawet w y d a w a ć , ż c samo s ł o w o j ę z y k ' traci w tym procesie wszelkie znaczenie - p o n i e w a ż najwyraźniej nie istnieje p ł a s z c z y z n a , na której te wszystkie ' j ę z y k i ' m o ż n a by z e s t a w i ć " (291). T o , co z o s t a ł o powiedziane o j ę z y k a c h w r ó w n y m stopniu odnosi się do „ k u l t u r " i „ s u b k u l ­ tur". Zobacz też W o ł o s z y n ó w (Bachtin?) 1953: 291, z w ł a s z c z a rozdziały 1-3; oraz Todorov 1981: 8 8 - 9 3 2 ' Nie p o d j ą ł e m s i ę przeglądu nowych s t y l ó w pisarstwa etnograficznego m a j ą c y c h swe źródło poza Zachodem. Jak wskazywali na to Edward Said, Paulin Hountondji i inni. pozostaje wiele do zrobienia w dziedzinie ideologicznego „ r o z j a ś n i a n i a " , p o l e m i c z n e j pracy krytycznej; temu w ł a ś n i e zagadnieniu niezachodni intelektualiści p o ś w i ę c a j ą z n a c z n ą c z ę ś ć swoich w y s i ł k ó w . Moje r o z w a ż a n i a pozostają w obrębie, c h o ć na eksperymentalnej granicy, realistycznej nauki o kulturze wypracowanej na Zachodzie. C o w i ę c e j , „ p a r a e t n o g r a f i c z n y c h " r o d z a j ó w tradycji ustnej [oral history), p o w i e ś c i faktu, „ n o w e g o dziennikarstwa",literatury p o d r ó ż n i c z e j ani filmu dokumentalnego nie traktuję w nich jako o b s z a r ó w innowacji. 4 W obecnym kryzysie autorytetu etnografia w y ł o n i ł a s i ę jako podmiot historycznych d o c i e k a ń . Nowe krytyczne p o d e j ś c i e m o ż n a z n a l e ź ć w: Hartog l 9 7 1 ; A s a d 1973: Burridge 1973:rozdz. I ; Duchet 1971; Boon 1982; De Certeau 1980; Said 1978; Stocking 1983; oraz Rupp-Eisenreich 1984 ' Na temat stłumienia dialogu na stronie tytułowej Lafitau i ustanowienienia slekstualizowanej, ahistorycznej i wizualnie zorientowanej „anlroplogii" m o ż n a przeczytać w s z c z e g ó ł o w e j analizie Michela de Certeau (1980). ' Pojęcie to jest czasem zbyt cliętnie ł ą c z o n e z intuicją czy empatią, lec/ jako opis wiedzy etnograficznej Verstehen oznacza w ł a ś c i w i e krytykę d o ś w i a d c z e n i a empatycznego Precyzyjne znaczenie tego terminu jest przedmiotem dyskusji pośród badaczy D i ł t h e y a (Makreel 1975: 6-7). Angielskie t ł u m a c z e n i e książki Favret-Saady nosi tytuł Deadly Wards (1981); zobacz z w ł a s z c z a rozdział 2. Jej d o ś w i a d c z e n i e z o s t a ł o ponownie spisane na innym poziomic lilerackości u Favret-Saady i Contrerasa 1981 " B ł ę d e m b y ł o b y p r z e ś l i z g n i ę c i e s i ę nad różnicami w teoretycznych zapatrywaniach Dwyera i Craponzana. Dwyer, za Georgem Lukacsem przekłada dialogiczno.ść na n u i r k s o w s k o - h e g l o w s k ą dialektykę, o b i e c u j ą c ą m o ż l i w o ś ć odbudowy podmiotu, rodzaj d o p e ł n i e n i a w i poprzez drugiego c z ł o w i e k a . Crapanzano odmawia jakiegokolwiek zakotwiczenia w scalającej teorii, a jego jedynym autorytetem jest autorytet p i s z ą c e g o dialog, autorytet o s ł a b i o n y n i e k o n k l u z y j n o ś c i ą o p o w i e ś c i o spotkaniu, rozdarciem [ruplure] i stanem pomieszania. (Warto z w r ó c i ć u w a g ę , że o k r e ś l e n i a dialogiczny, zgodnie z tym, jak tego s ł o w a użył Bachtin, nie m o ż n a s p r o w a d z i ć do dialektyczy.) Jednym z pierwszych o r ę d o w n i k ó w antropologii dialogicznej był Tedlock (1979). 7 ' Na temat realistycznych „ t y p ó w " zobacz L u k a c s 1964. passim. Tendencję do przekształcania jednostki w wyraziciela kultury m o ż n a zaobserwować u Marcela Griaule'a w Dieudeuu (1948a). W y s t ę p u j e ona także ambiwalent. nie w Nisa Shostak (1981). O m ó w i e n i e tej anibiwalencji i wynikającej z niei dyskursywnej z ł o ż o n o ś c i książki m o ż n a z n a l e ź ć u Clifforda 1986b: l()3-|()cj *" R o z d z i a ł ten nosi tytuł Power and Dialogue in Ethnography: Marcel Griaule's Initiation (w:) The Predicament of Culture, ss. 5 5 - 9 1 ) [przyn tłum.]. "' Opracowanie tego sposobu t w ó r c z o ś c i tekstowej znajduje się u Cliff . da 1980a. W tym k o n t e k ś c i e zobacz też Fontana 1975, Wprowadzenie do Tlu Pima Indians Franka Russella na temat ukrytego w s p ó ł a u t o r a książki Indianina Papago, Jose L e w i s a ; Leiris 1948 porusza problem współpracy jako w s p ó ł a u l o r s t w a , podobnie jak L e w i s 1973. Na temat obrony nacisku który Boas kładł na teksty w oryginalnym narzeczu i jego współpracy z Huntem zobacz Goldman 1980 p or " Opracowanie Jamesa Fernandeza Bwiti (1985) jest samoświadomym przekraczaniem ciasnej formy monograficznej, powrotem do skali Malinowskiego i o ż y w i e n i e m „ a r c h i w a l n y c h " funkcji etnografii. T a k i zamiar o g ł o s i ł Evans-Pritchard we w s t ę p i e do Man and Wonuin among the Azande (1974), jednej z p ó ź n i e j s z y c h prac, którą m o ż n a uważać za reakcję przeciw z a m k n i ę t e m u , analitycznemu charakterowi jego wfas. nych w c z e ś n i e j s z y c h pisanych etnografii. Przyznaje, ż e inspiracją był dla niego Malinowski. (Idea ksiqzki z ł o ż o n e j w y ł ą c z n i e z c y t a t ó w to modernis­ tyczne marzenie z w i ą z a n e z Walterem Benjaminem.) W sprawie p o d e j ś c i a „ d y n a m i k i grupowej" [ „ g r o u p dynamics"] w etnografii zobacz: Yannopoulos i Martin 1978. Przykład etnografii opartej wprost na „ s e m i n a r i a c h " z tubylcami - zob. Jones i Konner 1976 Wykorzystanie przez Favert-Saadc dialektu i kursywy w Les mots, k mon, les sorts (1977) jest jednym z wielu r o z w i ą z a ń problemu, który od dawna zajmuje p o w i e ś c i o p i s a r z y realistów. " Niezwykle sugestywny model polifonicznego przedstawienia zapropo­ nowano w czterotomowym projekcie wydania tekstów etnograficznych napisanych, w y w o ł a n y c h i transkrybowanych w latach 1896-1914 przez Jamesa Walkera na temat Rezerwatu Indian Siou Pine Ridge. Do tej pory ukazały s i ę trzy tytuły pod radakcją Raymonda J . DeMaillego i Elaine Jahner: Lakotu Belief and Ritual (1982a), bukata Society (1982b) i Lahti Myth (1983). Rozrastające się tomy p o w t ó r n i e otwierają tekstową homogenn o ś ć klasycznej monografii Walkera z 1917 roku. The Sun Dance, zbioru indywidulanych wypowiedzi wydanych tutaj w t ł u m a c z e n i u Te wypowiedzi ponad trzydziestu „ a u t o r y t e t ó w " o znanych imionach dopełniają i pr/e kraczają s y n t e z ę Waltera. D u ż y dział Lakota Belief and Ritual zoslal napisany przez Thomasa Tyona, z a j m u j ą c e g o się interpretowaniem i objas nianiem Walkera. Czwarty tom b ę d z i e t ł u m a c z e n i e m pism George'aSwordi wojownika i s ę d z i e g o plemienia Oglala. napisanych za n a m o w ą Walkera, aby utrwalić i zinterpretować tradycyjny s p o s ó b ż y c i a . Pierwsze dwa toraj prezentują w tej samej konwencji niepublikowane teksty wykształconych c z ł o n k ó w plemienia Lakota i opisy samego Walkera Pisanie etnografiija»i się j a k o proces zbiorowego tworzenia. Bardzo w a ż n e jest zwrócenie uwagi na to, ż e na d e c y z j ę T o w a r z y s t w a Historycznego Stanu Colorado (Colorado Historical Society) o wydaniu tych t e k s t ó w miały w p ł y w coraz częstsze prośby n a p ł y w a j ą c e ze w s p ó l n o t y Oglala z Pine Ridge o kopie malriałó* Walkera w celu wykorzystania ich w nauczaniu historii Oglala. (Na teno Walkera zobacz też Clifford 1986a: 15-17 ) 12 11 14 "• Bardzo przydatny i p e ł n y przegląd w s p ó ł c z e s n y c h pisanych etnograf" eksperymentalnych m o ż n a z n a l e ź ć u Marcusa i Cushmana 1982; zobacz K. Webster 1982; F a h i m 1982; oraz Clifford i Marcus 1986 B I B L I O G R A F I A Asad T. (wyd.). 1973 Anthropology and the Colonial Encounter, Ithaca Press. Bahr 1). M„ Gregorio J . , Lopez D. I„ Alvarez A., 1974 Piman Shamanism ami Staying Sickness (Ka.-cim Mumkidag). Tucson: Univ. of Arizona Press Bakhtin M 1953 Discourse in the Novel, w: The Dialogic Imagination, wyd. Michael Holquist. s. 259-442. Austin: Univ. of Texas Press, 1981 Bardies R„ 1977 Image Music Text. New York: Hill and Wang Benveniste E„ 1971 Problems in General Linguistics. Coral Gables, Fla.: Univ. of Miami Press Boon J . . 1982 Other Tribes, Other Scribes: Symbolic Anthropology in the Comparative Study of Cultures, Histories, Religions and Text. Cambridge: Cambridge Univ. Press Buhner R. i Majnep I.. 1977 Birds of My Kalam Country. Auckland: Univ. Of Auckland Press Burridge К О I... 1973 Encountering Aborigines. New York: Pergamon Casagrande J. (wyd.). 1960 In the Company of Man: Twenty Portraits of Anthropological Informants New York: Harper and Row 30 Clifford J . . 1986a Partial Truths, w: Writing Culture, wyd. James Clifford i Geor| s. 1-26. Berkeley: Univ. of California Press 1986b On Ethnographic Allegory, w: Writing Culture, s. 98-121 Clifford J. i Marcus G . (wyd.), 1986 Writing Culture. Berkeley: Univ. of California Press Codrington R. H , 1891 The Melanesians. Reprint, New York: Dover, 1972 Crapanzano V „ 1977 The Writing of Ethnography. ..Dialectical Anthropology" 2 1980 Tahumi: Portrait of a Moroccan. Chicago: Univ. of Chicago F " De Certeau M., yi 1980 Writing vs. Time: History and Anthropology in the Works oj П '' ,ш French Studies" 59: 37-64 Dillhey W., 1914 The Construction of the Historical World in the Humur. ИВ» Dillhey: Selected Writings, wyd. H P . Rickman. s. 168-245. I * Cambridge Univ. Press, 1976 Duchet M., 1971 Anlhropologie et histoire au siecle des lumieres. Paris: MasP Duinont, J-P.. 1978 The Headman and I. Austin: Univ. of Texas Press �pwyei' К-. 1977 On the Diatomit of Fieldwork, „Dialogical Anthropology" 2(2): 143-151 1979 The Dialogic of Ethnology, "Dialogical Anthropology" Mi): 205-224 |982 Moroccan Dialogues. Baltimore: Johns Hopkins Univ. Press £vans-P" E.E., |969 The Nuer. Oxford: Oxford Univ. Press 1974 Man anil Woman among the Azunde. London: Faber and Faber Fahim H. (wyd.), |982 Indigenous Anthropology in Non-Western Countries. Durham: Univ. of North Carolina Press fjvret-Saada J . , 1977 ies mots, la morl. lex sorts. Paris: Gallimard. Trans. Catherine (alien as Deadly Words. Cambridge: Cambridge Univ. Press, 1981 favrel-Saada J . i Contreras J . . 1981 Corps pour corps: Enqiwte sur la sorcellerie dans te Bocage. Paris: Gallimard Fernandez J . . I9gs Bwili: An Ethnography of the Religious Imagimifum in Africa. Princeton: Princeton Univ. Press Fontana В.. 1975 Introduction, w: Frank Rusell, The Pima Indians Tueson: Univ. of Arizona Press Foucaull M., 1977 Nietzsche, Genealogy. History, w: Language, Counter-Memory, Practice, s. 139-164. Ithaca, N.Y.: Cornell Univ. Press 1980 Power/Knowledge. New York: Pantheon Ceoti C , 1973 The Interpretation of Cultures. New York: Basic Books 1976 From the Native's Point of View: On the Nature of Anthropological Understanding, w: Meaning in Anthropology, wyd. K . Basso i H. Selby, s. 221-238. Albuquerque: Univ. of New Mexico Press Ginzburg С . 1980 Moreeli. Freud and Sherlock Holmes: Clues and Scientific Method, "History Workshop" 9 (Spring): 5-36 Goldman I.. 1980 Boas on the Kwakiutl: The Ethnographic Tradition, w: Theory and Practice: Essays Presented to Gene Wclljish. wyd. S. Diamond, s. .334-336. The Hague: Mouton Griaule M.. 1948a Dieu d'eau: Enlretiens ovee Ogoteinineli. Paris: Editions du Chene. Trans. R. Butler i A. Richards as Conversations with Ogotemmili. London: Oxford Univ. Press for the International African Institute. 1965 1957 Mćthode tie Tethnogtaphte. Paris: Presses Universitaires de Franee Hanog F.. 1971 Le mirair d'Herodole: Essai sur la representation de Vautre. Paris: Gallimard Hinsley C . 1983 Ethnographic Charisma and Scientific Routine: Cushing and Fewkes in American Southwest, IH79-IH93, w: History and Anthropology, Vol. I , Observers Observed, wyd. G . Slocking, s. 5.3-69. Madison: Univ. of Wisconsin Press Houmondji P.. "77 Sur la „philosophie" africaine. Trans. H. Evans as African Philosophy: Myth and Reality. Bloomington: Indiana Univ. Press, 1983 lamin J.. 1982a Ohjets trouves des paradis perdus: A propos tle lo Mission DakarDjibouti, w: Collections passion, wyd. J. Hainard i R. Kaehr, s. 69-100. Neuchatel: Musee d'Ethnographic Jones N.B.i Konner M . , '"6 IKung Knowledge of Animal Behavior, w: Kalahari Hunter-Gatherers. wyd. R. Lee i I De Vore. s, 325-348. Cambridge, Mass.: Harvard Univ. Press Kaiadj V., , c h a r a '^2 Ц>probleme de la legitimite dans t 'organisation historique de I 'ethnologic' francais, ..Revue francaise de sociologie 32(1): 17-36 wber A.L.. K| Review of,.Growing Up in New Guinea'' hy Margaret Mead. ..American . Anthropologist" 36:248 ^-Dujardm С e ^lli v '' ' l e m l n e s en ethnologic Paris: Maspćro The Building of British Social Anthropology. •^hardr M.. cu New York: Dover v "37 ?" ""'"'- neo-caledoniens. Paris: Instilut d'Ethnologie z," Kamo: La personne et le nnthe dans le monde melanesien. Palis: Gallimard. Trans B. Gulati as Do Kamo: Person and Myth in the H'fortesian World Chicago: Univ. of Chicago Press St 0 "'Kni/v and Experience: The Religion of the Dinka. Oxford: Oxford Univ. L'tthn nnogruphe devant le colonialisme, ,,Le temps modernes" 58. Reprint * « , s. 125-145. Paris: Mercure de France. 1966 nmr Po\ ^ "l"'higist """cal Science V e I 's Muse. London: London School of Economics and Languages as Ethnographic 81-89 Tools. "American Anthropologist" Makreel R„ 1975 Dilthey: Philosopher of the Human Sciences. Princeton: Princeton Univ. Press Malinowski В.. 1922 Argonauts of the Western Pacific. London: Routledge. Tłum. pol. Argonauci Zachodniego Pacyfiku, Warszawa 1981 1932 Pigs, Papuans and Police Court Perspective. „ M a n " 32: 33-38 1935 Coral Cardens anil Their Magic. Bloomington: Univ. of Indiana Press. Tłum. pol. Ogrody koralowe i ich magia. Warszawa 1986 Maquet J . , 1964 Objectivity in Anthropology. ..Current Anthropology" 5: 47-55 Marcus G . i Cushman D., 1982 Ethnographies as Texts. „Annual Review of Anthropology" 11: 25-69 Mead M.. 19.39 Native Languages as Field- Work Tools, „American Anthroplogist 42(20): 189-205 Michel-Jones F . , 1978 Retour au Dogon: Figure du double et ambivalence. Paris: Le Sycomore Nash J . . 1979 We Eat the Mines, the Mines Eat Us: Dependency and Exploitation in Bolivian Tin Mines. New York: Columbia Univ. Press Payne H.. 1981 Malinowski's Style,,.Proceedings of the American Philosophical Society" 125:416-440 . Rabinów P., 1977 Reflections on Fieldwork in Morocco. Berkeley: Univ. of California Press Rabinów P. i Sullivan W. ( w y d ) , 1979 Interpretive Social Science. Berkeley: Univ. of California Press Radcliffe-Brown A . R . , 1922 The Andaman Islanders. Reprint. New York: The Free Press, 1948 Rentoul A., 1931a Physiological Paternity and the Trohriatulers, ,,Man" 31: 153-154 1931b Papuans, Professors and Platitudes, ..Man" 31: 274-276 Ricoeur P.. 1971 The Model of the Text: Meaningful Action Considerd as a Text. ..Social Research" 38: 529-562. Tłum. pol. J . Fałkowska Model tekstu: działanie znaczące rozważane jako tekst, „Pamiętnik Literacki" 1984, z. 2 Rosaldo R.. 1980 llongot Headhunting / 974: A Study in Society and History. Stanford: Stanford Univ. Press Rupp-Eisenreich В ( w y d ) . 1984 Histoires de I'anthropologie. Pans: Klicksieck Editions Said E . , 1978 Orientalism. New York: Pantheon Books. Tłum. pol. W. Kalinowski Orientalizm. Warszawa 1991 Shostak M.. 1981 Nisa: The Life and Words of u IKung Woman. Cambridge, Mass.: Harvard Univ. Press Sperber D.. 1981 L'interpretation en anthropologic, „ L ' H o m m e " 2 1 ( I): 69-92. Trans, in On Anthropological Knowledge, s. 9-34. Cambridge: Cambridge Univ. Press. 1985 Slocking G . ( w y d ) , 1983 History of Anthropology. Vol. 1. Observers Observed: Essays on Ethnog­ raphic Fieldwork, w szczególności 77i«r Ethnographer's Magic: Fieldwork in British Anthropology from Tylor to Malinowski, s. 70-119. Madison: Univ. of Wisconsin Press Tedlock D., 1979 The Analogical Tradition and the Emergence of a Dialogical Anthroplogy. „Journal of Anthropological Research 35(4): 387-400. Reprint w: D Tedlock , The Spoken Word and the Work of Interpretation, s. 321-338. Philadelphia: Univ. of Pennsylvania Press. 198.3 Thornton R., 1983 Narrative Ethnography in Africa, 1X50-1920, „ M a n " 18: 502-520 Todorov T z . . 1981 Mikhail Bakhline: Le principe dialogique. Paris: Editions du Seuil Turnbull C , 1962 77ic Forest People. New York: Simon and Schuster. Tłum. pol. Leśni ludzie, 1967 Turner V . , 1967 The Forest of Symbols: Aspects of Ndembu Ritual. Ithaca, N.Y.: Cornell Univ. Press 1975 Revelation anil Divination in Ndembu Ritual. Ithaca, N.Y.: Cornell Univ. Press Tyler S „ 1981 Word for Deeds and the Doctrine of the Secret World, w: Papers from the Parussession on Language and Behavior, s. 34-57. Proceedings of the Chicago Linguistic Society. Chicago: Chicago Univ. Press Wagner R„ 1980 The Invention of Culture. Rev. ed. Chicago: Chicago Univ. Press Webster S.. 1982 Dialogue anil Fiction in Ethnography, "Dialectical Anthropology" 7(2): 91-114 Winner T h . . 1976 The Semiotics of Cultural Texts, „ S e m i o t i c a " 18(2): 101-156 Yannopoulos T . i Martin D.. 1978 De la question au dialogue: A propos des enquetes en Afrique „Cahiers d'etudes africaines" 71: 421-442 noire, 37 � https://zbiory.etnologia.uw.edu.pl/files/original/a27c93da3f463e71bcba82e3e5d81965.pdf f39f842a1a7793f44f4ef57877e8253f Dublin Core The Dublin Core metadata element set is common to all Omeka records, including items, files, and collections. For more information see, http://dublincore.org/documents/dces/. Title A name given to the resource Barbarzyńca Contributor An entity responsible for making contributions to the resource Polskie Towarzystwo Ludoznawcze Rights Information about rights held in and over the resource umowa licencyjna z Wydawcą Language A language of the resource pol Type The nature or genre of the resource czasopismo nieregularne Text A resource consisting primarily of words for reading. Examples include books, letters, dissertations, poems, newspapers, articles, archives of mailing lists. Note that facsimiles or images of texts are still of the genre Text. Dublin Core The Dublin Core metadata element set is common to all Omeka records, including items, files, and collections. For more information see, http://dublincore.org/documents/dces/. Relation A related resource oai:cyfrowaetnografia.pl:publication:5642 Identifier An unambiguous reference to the resource within a given context oai:cyfrowaetnografia.pl:5245 Title A name given to the resource O autorze (prawie) wszystkich fotografii tego numeru/ Barbarzyńca 2012 nr 1(18) Description An account of the resource Barbarzyńca - pismo antropologiczne, 2012 nr 1 (18), s.102-104 Creator An entity primarily responsible for making the resource Szuba, Przemek Publisher An entity responsible for making the resource available Stowarzyszenie Antropologiczne „Archipelagi Kultury” Format The file format, physical medium, or dimensions of the resource application/pdf PDF Text Text capture metadata for PDF documents Text �Przemysław Szuba Ukończył Wydział Form Przemysłowych na kra­ kowskiej Akademii Sztuk Pięknych (2010). Dyplom pt. Projekt pompy infuzyjnej do ciągłego poda­ wania leków przeciwbólowych - wykonany w Pra­ cowni Projektowania Ergonomicznego - został zakwalifikowany do Przeglądu Najlepszych Projek­ tów Dyplomowych 2010 w dziedzinie projektowa­ nia produktu. Jest stypendystą programu Erasmus w Kolding Desingschool w Danii (2008). Współzałożyciel studenckiej eko-inicjatywy Makultura (2009), która powstała z potrzeby wdroże­ nia systemu gospodarowania odpadami na ASP w Krakowie. Uczestnik wielu wystaw grupowych oraz prelekcji związanych z działalnością Grupy. Do najważniejszych należą' Uniwersytet Otwarty AGH w Krakowie (2009) Re-Act Fashion Week (2009) tódź Design Festival (2009) i inne Od 2000 roku całkowicie oddany fotografii Zafazjawiskami architektonicznymi i urba¬ nistycznymi przestrzenią i przedmiotem Pomimo oczywistych o o r s n i c z G ń roli pomocy aparatu zmusza otoczenie do podda S' un Miliciano czyli: Śmierć hiszpańskiego republikanina lub Metafora na polski futbol Jego prace były nagradzane w konkursach foto­ graficznych oraz publikowane na portalach inter­ netowych oraz w wydawnictwach drukowanych, m.in. Snap-Me, 144 Zine, Świat Obrazu, Yanko Design, Gizmodo, Core77, IKEA Business, Gaga Magazyn i innych. Od kilku lat prowadzi fotobloga FOOTSZAK. Zwolennik zrównoważonego rozwoju cywilizacyj­ nego. Krakowianin ze starego Podgórza. �� https://zbiory.etnologia.uw.edu.pl/files/original/7a110617ed7f3e9715ca89213ca98671.pdf 3c791fbf67f42a4c7152a80a70d07f51 Dublin Core The Dublin Core metadata element set is common to all Omeka records, including items, files, and collections. For more information see, http://dublincore.org/documents/dces/. Title A name given to the resource Barbarzyńca Contributor An entity responsible for making contributions to the resource Polskie Towarzystwo Ludoznawcze Rights Information about rights held in and over the resource umowa licencyjna z Wydawcą Language A language of the resource pol Type The nature or genre of the resource czasopismo nieregularne Text A resource consisting primarily of words for reading. Examples include books, letters, dissertations, poems, newspapers, articles, archives of mailing lists. Note that facsimiles or images of texts are still of the genre Text. Dublin Core The Dublin Core metadata element set is common to all Omeka records, including items, files, and collections. For more information see, http://dublincore.org/documents/dces/. Relation A related resource oai:cyfrowaetnografia.pl:publication:5594 Rights Information about rights held in and over the resource Licencja PIA Date A point or period of time associated with an event in the lifecycle of the resource 2008 Identifier An unambiguous reference to the resource within a given context oai:cyfrowaetnografia.pl:5202 Title A name given to the resource O bombie, opadzie i radioaktywnych lucky strike'ach/ Barbarzyńca 2008 nr 3 (13) Description An account of the resource Barbarzyńca - pismo antropologiczne,2008 nr 3(13), s.72-80 Creator An entity primarily responsible for making the resource Żukowski, Dariusz Language A language of the resource pol Publisher An entity responsible for making the resource available Stowarzyszenie Antropologiczne „Archipelagi Kultury” Format The file format, physical medium, or dimensions of the resource application/pdf PDF Text Text capture metadata for PDF documents Text Dariusz Żukowski I u n w 19 7 8 n >J e s t magistrantem etnologii UJ, ttumaczem, redaktorem w j e d n y m I z krakowskich wydawnictw. Sposoby m ó w i e n i a o zagrożeniu nuklearnym | t o temat jego pracy magisterskiej. Zamieszcza felietony i minieseje na stronie , najpiekniejszyreaktor.blogspot.com. 0 bombie, opadzie 1 radioaktywnych lucky strike'ach, czyli wybuch nuklearny miedzy metonimia i analogia „Na szczęście szyba, hak, belka, hamulec, framuga, zakręt, milimetr, sekunda. (...) Nie umiem się nadziwić, namilczeć się temu". - z wiersza Wszelki wypadĄ Wisławy Szymborskiej 1 E nergia nuklearna jest niewidoczna i nie­ wyczuwalna, a efekty jej wyzwolenia wy­ kraczają poza skalę i/lub naturę zjawisk powszechnie występujących w otoczeniu czło­ wieka. Może to być skala niewielka, z jaką mamy do czynienia na przykład w radiomedycynie, średnia, jak w czasie awarii elektrowni nuklear­ nych, oraz największa, związana z wybuchem bomby atomowej. Eksplozja jądrowa to wyzwo¬ lenie największej ilości energii w jednostce czasu, jakie jest w stanie spowodować człowiek. Przez swoj ą skalę i zj awiska, j akie wywołuj e - niej asne, 1 niedające się wyjaśnić w oparciu o codzienne doświadczenia oddziaływanie promieniowania radioaktywnego - wykracza poza strefę zna­ nego. Jest czymś innym, czymś domagającym się wymyślenia lub zaadaptowania schematów wyjaśniających, które ją w jakikolwiek sposób ogarną, jeśli nawet nie przybliżą. To ogarnianie jest wyzwaniem, które energia jądrowa rzuca zwłaszcza dyskursowi IIlćlS( )W CIII 11. W dyskursie naukowym bowiem wybuch atomowy wyrazić jest nietrudno, zmieści się na kilku stronach tabel i wykresów. Lecz okazja do działania dla etnolo- W Szymborska, Wszelki wypadek, Czytelnik, Warszawa 1972. BARBARZYŃCA 3 (13) 3DD8 �O bombie, ooadzie ¡ radioaktywnych lucky strike'ach ga następuje w chwili, gdy tematyka nukleariów przenika do rejonów zainteresowania masowe­ go, a musi się tak dziać, ponieważ energia ją­ drowa zajmuje jedno z centralnych miejsc w or­ ganizacji technicznej cywilizacji Zachodu: jest blisko - w artykułach prasowych, programach, szkołach, kontaktach elektrycznych - a zarazem jest czymś całkiem innym, niosącym w sobie być może zalążki zagłady W związku z tym w dys­ kursie masowym powstają rozmaite sposoby mówienia, pisania i myślenia o bombie atomo­ wej, promieniowaniu, opadzie radioaktywnym i zagładzie świata, czyli sprawach, których nie można doświadczyć, nie da się ich opisać i bar­ dzo trudno je sobie wyobrazić. Czy jednak rzeczywiście katastrofa nuklearna tak bardzo wymyka się adekwatnemu opisowi? Czy nie można jej porównać do innych znanych ludzkości katastrof, takich jak wojna totalna, obóz zagłady albo bombardowanie dywano­ we? Oczywiście można, analogia jako metoda niesie z sobą duże spektrum możliwości opisu. Lecz wojna konwencjonalna i inne potworności wypluwane przez maszynerię cywilizacji, czy też w ogóle wspólnotowego życia ludzi, mają swoją ściśle ugruntowaną strukturę, zawiera­ jącą u końca sposoby powrotu do normalności, przywrócenia równowagi. Myślenie przez ana¬ logie będzie dążyć właśnie do stworzenia takich struktur i schematów. Jednak w wypadku eks­ plozji nuklearnej w ostatecznej perspektywie w perspektywie obecnei w niektórych masowych fantazmatach - me leży oonowna normalność ale powszechna i całkowita zagłada ludzkości' a raczei mocne masowe przeświadczenie ze taki scenariusz iest I niezależne od tego' iak bv rn m o a ł o h v ć n a n r a w d e P o r ó w n a n i a do anoka linsv z t e k s t ó w r e l i a i i n w h sa r o z p o w s z e c h n i o n e w n o n n l . r n e i ikonoir/fii a1ewvHaia . i e w i . t o t wieszczonym, przygotowanym, z natury procesualnym - a przede wszystkim z n a c z ą c y m i w sposób nieodłączny wpisanym w dialektykę dobra i zła, kary i odkupienia, zbawienia i po­ tępienia; tymczasem eksplozja nuklearna może się przytrafić wszędzie i każdemu, nawet teraz, w chwili czytania tego tekstu, bez przygotowa­ nia, bez sensu. Bomba atomowa wymyka się więc religii, mimo że zeloci i neoprorocy starają się od lat tropić znaki końca i wykorzystywać za­ grożenie nuklearne jako prywatną eschatologię takiej czy innej sekty. Bomba wymyka się też porównaniom do tego, co dobrze znane, jak z kolei próbują nas przekonywać głosiciele porządku, państwa i pra­ wa w antydefetystycznych, optymistycznych bro­ szurach o przetrwaniu w czasie wybuchu atomo­ wego, o których będzie szerzej w dalszej części pracy. L.V Thomas w książce Trup twierdzi, że śmierć jest przerwą w dyskursie, nagłym mil­ czeniem, a związane z nią obyczaje czy rytuały pośmiertne i pogrzebowe, często hałaśliwe i ma­ jące charakter głośnych, tłumnych zgromadzeń oraz przeciągłych lamentów, służą zapełnieniu pustki . W przypadku bomby atomowej przed ludźmi stoi innego rodzaju wizja: nie przerwy w dyskursie 2l przerwv dyskursu Zamilkmęcia którego' nie można wypełnić jako że nie pozostaje nikt kto mógłby to uczynić a ponadto znika wiedza' iak należy to zrobić' oomewaz wszelka trady'c a obycza obrzęd i'nauka zo staie beznowro nie usunięta - wymazana az do nagich kości ziemi. 2 Metonimia - w stronę nieznanego Zapośredniczenie w sposobach wyrażania nigdy przez większość ludzi niedoświadczonych zjawisk nuklearnych oraz tworzenie fantazma­ tów mających pomóc w ich pojmowaniu są obecne w literaturze, filmie i sztuce, a także ofi- w popularnej iKonograri^ wyciają się w istot­ ny sposop nietrarione. jeniec czasów wecuug L.V Thomas, biologii do antropologii, Wydawnictwo Łódzkie, świętych ksiągTrup. maOdbyc wydarzeniem wcześniej 2 3 (13) 3DD8 BARBARZYŃCA 73 Łódź 1991. �Dariusz Żukowski 74 cjalnych dokumentach p a ń s t w o w y c h i emisjach f d m o w y c h s k i e r o w a n y c h do l u d n o ś c i . Oddajmy j e d n a k n a j p i e r w g ł o s najbardziej p o s z k o d o w a ­ nym, czyli hibakusia, ofiarom b o m b z r z u c o n y c h n a d w a j a p o ń s k i e miasta. W roku 2005 w Hirosimie w dniu 60. r o c z n i c y ataku nuklearnego p o l s k o - a m e r y k a ń s k i Krzysztof Wodiczko zorganizował artysta wydarze­ n i e artystyczne dla u p a m i ę t n i e n i a ofiar n a p a ś c i ( p r e z e n t a c j a w i d e o z n a g r a n i e m tego w y d a ­ rzenia była pokazywana w Bunkrze Sztuki). Na w y s o k i m , k a m i e n n y m , m u r o w a n y m b r z e g u p ł y n ą c e j p r z e z miasto r z e k i Ota wyświetlono wielometrowej w y s o k o ś c i projekcje f i l m o w y c h z a p i s ó w p o ł ą c z o n e z e m i s j ą n a g r a n y c h WypO¬ wiedzi hibakusia, ludzi ocalałych z Podczas gdy z g ł o ś n i k ó w p ł y n ę ł y katastrofy. opowiadane s t o n o w a n y m g ł o s e m tragiczne historie, n a nad¬ r z e c z n y m m u r z e w i d a ć b y ł o tylko i w y ł ą c z n i e d ł o n i e m ó w i ą c y c h p o r u s z a i a c e sie w zwiazanei z o p o w i e ś c i ą gestykulacji. Każdy z o c a l e ń c ó w n a nagranie prezentacji p r z y n i ó s ł z soba p r z e d m i o t s v m b o h z u i a c v tamten d z i e ń i ODisvwał *o na k o ń c u w ł a s n e j w y p o w i e d z i Okazało się, z e r z e c z y te b y ł y bardzo konkretne i doczesne — m o ż n a rzec ze s t a n o w i ł y bardziei z n a k i n i ż symbole leden z m ó w i a c w h n o k a z a ł starv zardzewiałv wvaietv od fali t e r m . c z n e i k a h ł a k od k ł ó d k i do 7 rowen, 2 t l L Tnni zapinania roweru, i n n i Piazg. w - iLmJ r 7V i . k i ś drn K a m i e ń c z y jaKis aro- taKi sposoo powstaje m e t o m m i c z n a historia w y d a r z e n i a , K t ó r e g o m e da s i ę o p i s a ć w toKu z w y c z a j n e j u s t r u K t u r y z o w a n e j n a r r a c j i charaKterystycznej dla c o d z i e n n o ś c i , b a m i opo­ w i a d a j ą c y są z m e t o n i m i z o w a n i z a całą o s o b ę stoją jej p o r u s z a j ą c e się d ł o n i e i głos. Nie sposób ogarnąć i z r o z u m i e ć wybuchu atomowego w całej jego n u m i n o t y c z n e j grozie - m o ż n a p o k a z a ć go z a p o m o c ą c z ę ś c i s t o j ą c y c h za całość, drobnych e l e m e n t ó w , m i k r o z d a r z e ń . Nie m o ż n a p a t r z e ć w ś w i a t ł o r o z p a d a j ą c y c h się w eksplozji a t o m ó w , g d y ż od tego u l e g a j ą z n i s z ­ c z e n i u n e r w y w z r o k o w e - c z y s ł o w o „blask" nie b r z m i tu ś m i e s z n i e n i e w y s t a r c z a j ą c o ? Podobnie nie sposób opisać żadną skalą ani onomatopeją wszechprzejmującego, wielozakresowego drże­ nia fal akustycznych, od infradźwięków po wy­ soki wizg przecinających powietrze odłamków - „huk", „ryk", „wstrząs", to wszystko określenia z powtarzalnego, ustrukturyzowanego świata codzienności. Można zatkać uszy, pochylić się i zapamiętać kłódkę, kamień, belkę, hak, o któ¬ rym być może pisze Szymborska w wierszu wspominającym powrót ukochanego z sytuacji zagłady wskazując na przypadkowość i istot¬ ność tych przedmiotów jednocześnie. Te drob¬ ne rzeczy na. które przeważnie nie z wr ac a się uwagi w chwili wyzwolenia energii atomowej urastają do rangi znaczeń wydają się skraplać w sobie sens tego co sie dzieie a czego nie mozna ogarnąć posiadanymi kategoriami myślenia 0 rzeczywistości. W taki sposób włącza się my­ ślenie metonimiczne - oparte o fragment, przy­ padek, symbol. (Być może jest to dowód na to, że budowniczowie katedr nigdy nie doświadczyli widoku prawdziwego, niczym nieosłoniętego światła absolutu - inaczej gotyk musiałby być najniższym i najprostszym stylem architekto­ nicznym wszech czasów). Ponieważ tego, co niewyrażalne, nie można ogarnąć własnymi zmysłami i rozumem, poszu­ kuje się odbicia katastrofy w innych. Wiele miej­ sca w relacjach hibakusia zajmują opisy spotka­ nych wśród pożogi obcych osób. Liczne relacje mówią o nagości: kobiety i mężczyźni zdzierali z siebie płonącą odzież i ruszali, porażeni szo­ kiem, w wędrówkę po ogarniętym pożarem mie­ ście niczym widma. Płynące rzeką ciała, które pojawiły się w wodzie ponoć j u ż minutę po wy­ buchu oraz trupy leżące przy drogach i budyn¬ kach - to kolejne refleksy wydarzenia zupełnie innego niż wszystko, co znane Kształty kwiatów 1 deseni wypalone na ciele pod wzorzystą su­ kienką, niegojące się poparzenia radioaktywne, inne n i ż te od ognia, wreszcie ostateczna forma odbicia w człowieku tego, co n i e w y r a ż a l n e : całkowite pochłonięcie i pozostawienie cienia. BARBARZYŃCA 3 (13) 3DD8 �O bombie, ooadzie i radioaktywnych lucky strike'ach Nie symbolicznego śladu, symbolu o religijnym charakterze, lecz autentycznej ciemnej plamy w miejscu, w którym wcześniej znajdował się człowiek. Oto sposoby metonimizowania bom­ by atomowej - metody mówienia poprzez to, co drobne, codzienne i znane, ale po to, by uzyskać efekt ominięcia, zasłonięcia, niedopowiedzenia. Próba narracji przybiera formę grozy i wzmaga poczucie obcości zjawiska - staje się potwierdze­ niem intuicji, że jest ono nie do opisania. Krzysztof Wodiczko tak mówi w wywiadzie dla magazynu „Art:21": „Powstaje dystans, dzięki któremu można wszystko przemyśleć, zrozumieć, że między nami i nimi [hibakusia] jest mur. Jakakolwiek próba zidentyfikowania się z taką osobą jest niebezpieczna. Powiedzieć: »Rozumiem, przez co przeszedłeś«, to całkowicie niedopuszczalna reakcj a. Być może właściwsze byłoby przeciwne zdanie. »Nigdy nie pojmę, przez co przesze­ dłeś*". 3 75 czytelnika - poprzez drobiny: należy przesunąć doroczny turniej golfowy na sierpień, ponieważ we wrześniu nie zostanie nikt, kto mógłby w nim wystąpić. Nie ma sensu wykonywać prac polo­ wych, chociaż bohaterowie i tak je wykonują dla podtrzymania sensu, udawania, że cykl się nie kończy. W pewnym momencie powieści jeden z bohaterów płynie z misją łodzią podwodną, by sprawdzić, czy są jeszcze na Ziemi miejsca zdatne do życia. I znowu moment grozy, niewyrażalności zamilknięcia dyskursu, budowany jest sposobami opisu codzienności. Załoga łodzi nie natrafia zniszczenia: odwrotnie wpływa do zatoki przv malowniczym sennym miasteczku w którym sklepy i domy wygląda ia tak iakby ich właściciele na chwile wyszli Wwysyłaiacei martwy sygnał stacii radiowe leży DaczLluckvstrikeow Zwykłe dobre oamerosy lezące na stole obserwowane zza szyby kombi nezonuochromwo niosą w sobie radioaktywna śmierci me można ich nabić. w i j - iednak Być może Nevil Shute napisał swoją najbar­ zwyczajnie. Oto paradoks nieopisywalności. dziej znaną powieść Ostatni brzeg' językiem pro­ Analogia - w stronę swojskiego stym, może nawet nieporadnym, utrzymanym w niskim rejestrze codzienności z tego właśnie „Reaktory jądrowe to zwyczajne paleniska, powodu, że każdy język wysoki brzmi nieade­ a sterujący mmi operatorzy - to palacze" kwatnie wobec zagrożenia nuklearnego. Książ­ - wiceprzewodniczący Komitetu Państwowego ds. ka opowiada o ostatnich miesiącach życia ludzi Wykorzystania Energii Atomowej ZSRR w Australii, gdzie stopniowo dociera rozprze­ N.M. Simew strzeniająca się wraz z ruchami atmosfery ra­ dioaktywność. Obraz jest przejmujący, tym bar­ W odwrotnym kierunku działa promowany dziej że w życiu bohaterów właściwie nie mają i sterowany przez władze w czasach zimnej miejsca żadne sensacyjne wydarzenia. Rzeczy­ wojny dyskurs afirmacji nukleariów . Reali­ wistość społeczna nie ulega dramatycznej zmia­ zuje się w nim drugi rodzaj mówienia o ener­ nie. Zagłada dociera do Australijczyków gii rozszczepienia i bombie atomowej. W jego 5 6 3 Cytat za http://www.pbs.org/art21/artists/wodiczko/ clipl.html 4 pacyfistycznym i - szeroko pojętym - militarystycznym (państwowotwórczym, konserwatywnym, urzędowym Cytat za G. Miedwiediew, Raport z Czarnobyla, Czytelnik, Warszawa 1991. 3 (13) 3DD8 Mówienie o zagrożeniu nuklearnym przez metonimię i analogię często zbiega się z dyskursem, odpowiednio, N . Shute, Ostatni brzeg, Książka i Wiedza, Warszawa 1979. 5 6 BARBARZYŃCA itp.). Choć istnieje korelacja, nie jest to jednak z pewnością reguła. �Dariusz Żukowski 76 centrum stoją porównanie i analogia, a celem jest oswojenie i spowodowanie wrażenia, że to, co zupełnie inne, łatwo może stać się mało lub wcale niezagrażającym elementem codzienności każdego człowieka, który jest tu rozumiany jako obywatel. Dwa fdmy i trzy teksty są tu szczególnie repre­ zentatywne. Film propagandowy Duc\ and Cover (dalej jako DaC) amerykańskiej obrony cywilnej (1951) , amerykański fdm The Médical Aspects of Nuclear Radiation (TMAoNR; 1950) , rządowa amerykańska broszura „Survival under Atomie Attack" (SuAA; 1950) , broszura „Protect and Survive" (PaS), wydana przez brytyjską obronę cywilną (1980) , oraz amerykańska książka Nuc­ lear War Survival Sktlls (NWSS) Cressona H . Kearny'ego (1987) dają dobry obraz dyskursu surwiwalistycznego, wspieranego i promowa­ nego przez państwo. Są to zarazem ważne, dość często współcześnie komentowane - i parodio­ wane - teksty klasyki surwiwalistycznej. Książka NWSS, fdm DaC, broszury PaS i SuAA, które są wszakże bardzo małymi wydaw­ nictwami, to nie proste instrukcje czy neutralne zbiory zasad postępowania na wypadek wojny 7 atomowej. Wszystkie te pozycje są poprzedzone wstępem, który ma za zadanie wytworzyć okre­ śloną postawę i wypromować pożądany sposób myślenia na temat zagrożenia. Jest to myślenie kategoriami analogii, porównania do rzeczy znanej i z dawna opanowanej. DaC to dziewięciominutowy film skierowany do dzieci i poka­ zywany w szkołach w początkach zimnej wojny. Oto jak mówi się w nim o niebezpieczeństwie wybuchu bomby: 8 ,Wszyscy wiemy, że bomba atomowa jest bardzo niebezpieczna, a skoro może być użyta przeciw nam, musimy przygotować się na nią, podob­ nie jak przygotowujemy się na innego rodzaju niebezpieczeństwa, które zagrażają nam przez cały czas. Ogień jest niebezpieczny - może spa­ lić całe budynki, jeśli ktoś jest nieuważny. Ale jesteśmy przygotowani na pożar. Mamy świetną straż pożarną, która gasi ogień. (...) Samo­ chody też mogą być niebezpieczne. Niekiedy powodują paskudne wypadki. Lecz jesteśmy gotowi: mamy zasady ruchu drogowego, któ­ rych muszą przestrzegać kierowcy i piesi. Teraz musimy przygotować się na nowe zagrożenie: bombę atomową" . 9 10 11 7 A. Rizzo (reż.), DuĄ and Cover, 1951. Dostępny on-line 12 Za: http://www.schouwer-online.de/technik/zivilschutz_ pod adresem http://www.youtube.com/watch?v = COK_ atomicattack.htm LZDXpOI 10 8 K. Burns (reż.), The Medical Aspects of Nuclear Radiation, 1950. Dostępny on-line pod adresem http:// www.youtube.com/watch?v=IQGdGeP3DT8 9 ..Survival under Atomie Attack", Biuro Wykonawcze Prezydenta USA, 1950. „Protect and Survive", Centralne Biuro Informacyjne, Londyn 1980. Za: http://www.cybertrn.demon.co.uk/ atomic/main.htm 11 C.H. Kearny, Nuclear War Survival Skills, Cave Junction, Oregon 1987. 12 A. Rizzo, op.cit. BARBARZVNCA 3 (13) 3DD8 �77 O bombie, ooadzie i radioaktywnych lucky strike'ach W brytyjskiej broszurce PaS, która jako pod­ stawowy element kampanii informacyjnej została wskutek nacisków publicznych rozdystrybuowana na początku lat 80. (pierwotnie miała być rozdawana wyłącznie w sytuacji kryzysu wo­ jennego), znajdujemy z kolei logo zbudowane z czterech sylwetek: mężczyzny, kobiety, dziew­ czynki i chłopca, upozowanych jak do rodzinnej fotografii, otoczonych grubym kręgiem. Broszura odwołuje się do zapewnienia bezpieczeństwa rodzinie i o ile amerykańska metoda n<ł prze¬ trwanie to paść i kryć się, aż niebezpieczeństwo przeminie (powtarzane jak mantra hasło duc\ and cover!), przezorni Brytyjczycy będą raczej budować schrony. PaS wielokrotnie podkreśla, by w czasie ataku i po nim pozostawać domu Rodzina przeczekuie kataklizm wewnątrz w ł a ' snorecznie zbudowanei według zamieszczonych obrazków iaskini" cna ilustracjach budowniczvm iest tylko mężczyzna) czyli wydzielonego fralmenru nokoiu który iest określany iako inner reLe. (Obok broszury PaS wydano tez nodohna in srn.kcie dotycząca wyłącznie hndowan.a schro n, nnJLrlfJ/lr lthrr<\ A nai piskie r/>fuap tc^nietylko Samiec bu­ duje jaskinię („Protect and Survive") ropejskim domu, nadając mu charakter tworu natury, skalnej pieczary, pierwotnej groty. Dla etnologa interesująca jest też sprawa my­ ślenia kategoriami zaklęć i magii, które jest cechą propagandy surwiwalistycznej i służy oswajaniu bomby. W omawianych tekstach metody, dzięki którym można uniknąć nuklearnego koszmaru, są proste i łatwe do zapamiętania. W filmie DaC jest to tytułowa metoda „padnij i kryj się" - wy­ starczy znaleźć murek albo ścianę, pod którą należy się rzucić i skulić, osłaniając kark, aby j u ż po chwili wstać, otrzepać się z radioaktywnego pyłu i ruszyć ku swoim codziennym sprawom s^l to^Ly^^szcl^ I po kłopocie: Tony o d j e ż d ż a na swoim rowerku (DuĄ and Cover) Podstawową postacią inner refuge jest konstruk­ cja zrobiona z wyjętych z zawiasów i ukośnie ułożonych na ścianie drzwi, pokryta dodatkowo workami i meblami. Taka forma rozbija prostopadłościenny kształt typowego pomieszczenia w eu13 Ibid. 3 (13) 3DD8 BARBARZYŃCA W jednej ze scen filmu widzimy chłopca, któ­ ry na widok błysku zeskakuje z roweru i kuli się pod krawężnikiem. Głos lektora objaśnia: „[Tony] leży i się nie rusza, póki nie jest pewny, że niebezpieczeństwo m i n ę ł o " [podkr. - D Ż ] . 13 �Dariusz Żukowski 78 Po c h w i l i z b l i ż a się p r a c o w n i k OC, podnosi m a l ­ ca, podaje m u jego rowerek, a c h ł o p i e c u ś m i e c h a się i r u s z a w t ę s a m ą s t r o n ę , w k t ó r ą j e c h a ł p r z e d atakiem. Duc\ and cover, padnij i kryj się, to m e ­ toda n a p r a w d ę dla dzieci - nie w y m a g a n a w e t ż a d n y c h zaklęć ani magicznych p r z e d m i o t ó w , m o ż n a ją z a s t o s o w a ć w k a ż d y m m i e j s c u i czasie, jest n i c z y m w y w o ł a n i e w y m y ś l o n e g o przyjaciela w c h w i l a c h strachu i s a m o t n o ś c i . Niebezpie­ c z e ń s t w o nie m a c h a r a k t e r u apokaliptycznego: w pewnej c h w i l i się k o ń c z y (i to n a p e w n o ) , świat z p o m o c ą odpowiedzialnych dorosłych o s ó b wraca, w koleiny n o r m a l n o ś c i . Z kolei w b r o s z u r z e SuAA m a m y do c z y n i e ­ n i a n i e tylko z prostym r y t u a ł e m apotropaicz- Podobnie n y m , ale całą ś c i e ż k ą w t a j e m n i c z e n i a . istotne, najważniejsze wypunktowane reguły opisane powyżej są zgromadzone na czterech wewnętrznych stronach broszury, które poleca się wyrwać i mieć zawsze przy sobie. Podob­ na zasada dotyczy karteczek z prośbami i za­ klęciami w buddyzmie tybetańskim, a także w islamie. Temat rozpraszania mitów i dochodzenia do prawdziwej wiedzy zajmuje poczesną wstępną część NWSS, trzystustronicowej amerykańskiej książki wydanej w 1986 roku, a więc pisanej przez ludzi mających ponad trzydzieści lat więcej do­ świadczeń niż twórcy Duc\ and Cover i broszur z początku zimnej wojny. W pierwszym roz­ dziale „Zagrożenia broni jądrowej: mity i fakty" pierwszy pogrążony mit brzmi tak: j a k z a z d r o s n y Bóg ż y d ó w i c h r z e ś c i j a n n a k a ­ „Mit: Radiacja opadowa powstała w wyniku wojny atomowej skazi powietrze i wszystkie części składowe środowiska. Wszyscy zginą. (To demoralizujący przekaz płynący z książki Ostatni brzeg i wielu innych pseudonaukowych książek i artykułów)" . z u j e po p i e r w s z e nie m i e ć i n n y c h b o g ó w p r z e d n i m , tak SuAA, p r e z e n t u j ą c g r u p ę z ł o t y c h z a s a d u m o ż l i w i a j ą c y c h p r z e t r w a n i e bomby, g r z m i po pierwsze: „Zabij mity". Cztery wymienione kontr-mity, n a p r z y k ł a d ż e bomby atomowe n a 14 p e w n o nie z n i s z c z ą c a ł k o w i c i e ż y c i a n a z i e m i , to p r z y k a z a n i a , k t ó r e trzeba p r z y j ą ć b e z k r y t y c z n i e , bo nie da się i c h z a bardzo u d o w o d n i ć i są w ł a ś ­ c i w i e n i c n i e z n a c z ą c e dla z w y k ł e g o ( Podwoi enie człowieka siły bomby nie o z n a c z a podwoi e- n i a skali z n i s z c z e ń " ) - t o r a c z e j f o r m u ł y p r z y s i ę ¬ gi l o j a l n o ś c i rytualne w y z n a n i e w i a r y Drugim Oto przykład jawnej wojny analogii z me­ tonimia (Ostatni brzeg), bo, rzecz jasna, oba podejścia nie mogą być równocześnie słuszne. Natomiast fakt towarzyszący temu mitowi jako uspokajająca i prawdziwa kontrinformacja, zilu­ strowana w dodatku rysunkiem, brzmi: p u n k t e m ś c i e ż k i w t a j e m n i c z e n i a jest z a p o z n a me sie z Sześcioma „Fakt: Gdy broń atomowa eksploduje na tyle blisko ziemi, że powstała kula ognista dotknie powierzchni, powstaje krater (zob. ryc. l . l ) " . tajemnicami przetrwania a t a k ó w iadrowvch" z ktorvch to t a i e m n i c s z c z e e ń l n i e c i e k a w a iest ostatnia: M a c i c z n a snrawcza m o c z W o " s ł o w a m o ż e m i e ć skntki r ó w n i e silne iak w v h n r h atomowv rim ^nektem śrie.ki w J e m n i r . e n i . ii i Trze Pięć c m aspeKtem sciezKi w t a j e m n i c z e n i a jest „ i i ę c Kluczy zapewnienia pezpieczenstwa a o m o w i ^Kluczy, jaK is.iucz teozoju ivime mavatsKiej. B y c m o ż e n a d u ż y c i e m PyloPy w s K a z y w a n i e n a ewidentnie m a s o n e r y j n y symPol oProny cywilnej U S A — promienisty t r ó j k ą t w p i s a n y w k o ł o ) . C o 14 C . H . Kearny, op. cit. 15 N i e siei nlotek" Można się zastanawiać, co ma piernik do wiatraka. Z pozoru niewiele, lecz w dziedzinie „wiedzy tajemnej" nie musi przecież istnieć ści­ słe logiczne powiązanie między argumentami i kontrargumentami. W dodatku „metonimicy" nie mają na swoją obronę nic poza mętnymi, kasandrycznymi opowiastkami o zagładzie. „Analogicy" natomiast odwołują się do wykresów, ry15 Ibid. BARBARZYŃCA 3 (13) 3DD8 �O bombie, ooadzie i radioaktywnych lucky strike'ach cin i schematów (po jednym rysunku na stronie na kilkunastu pierwszych kartkach NWSS). W NWSS istotną rolę pełnią artefakty ma­ terialne. Wspólną ich cechą (zresztą we wszyst­ kich omawianych dziełach) jest to, że mogą zostać wykonane bardzo łatwo, z materiałów dostępnych w najbliższym sklepie albo j u ż po­ siadanych. U r z ą d z e n i e m m a j ą c y m zapewnić prawidłową wentylację jest na przykład KAP (Kearny Air Pump, pompa powietrzna Kearnyego), wykonana zaledwie z kilku listewek i pieluchy. Umieszcza się ją w drzwiach i wy¬ machuje przez co podłe radionuklidy nie mają wstępu do wnętrza domu, rozumianego teraz jako schron. KAP jest sterowana przyczepionym do niei sznurkiem z dużei bezpiecznei odległo­ ści prawie jak pułapka na dzikie zwierzę. Z ko­ lei brytyjska broszura PaS nie tylko pokazuje jak zbudować schron przeciwopadowy lecz tez wylicza co należy z soba zabrać do inner refuee na czasnrzeczekania niebeznieczeństwa Sa to m.in. śpiwór crarnkr latarka anteczka notes z a n a s wodv'czvsta b i e l i z n a ' W v h „ r h ' h o h v m nrzestaie h v ć J o ź n v - z a r z v n a nrzvnominać rodzinną wycieczkę do jaskini SHELTER AREA FIXED - C H I / O N IAI SUPPORT--* DOOR CASING PULL CORD SLACK DURING RFTURN STROKE -"T y 7 FLAPS CLOSED / (POWER STROKE OF THIS SAME PUMP) SWINGING PUMP FRAME 79 Ważna jest nie tylko treść przekazu w dys­ kursie surwiwalistycznym, lecz również jego forma. Skoro, jak wykazaliśmy, surwiwaliści to ci, którzy posiedli w i e d z ę i zniszczyli mity, wszyscy inni zasługują na kpinę czy choćby pobłażliwość. Film T M A o N R opowiada nie tylko o wpływie radiacji na zdrowie ludzkie i organizm człowieka (znowu prosta analogia, sięgająca korzeniami oświecenia: organizm jest przedstawiony w kreskowkowej sekwencji jako fabryka pełna uwijających się przy maszynach ludzików), ale też rozlicza się z rozpowszech­ nionymi „błędnymi wyobrażeniami" o promie­ niowaniu. „Istnieje wiele przekonań na temat radioaktyw­ ności, podtrzymywanych powszechnie przez ludzi, w których jest ona podobna do potężnego i niepowstrzymanego złego ducha Indian. (...) Radiacja jest niebezpieczna, lecz powiedzieć, że zabija i kropka, to jak udzielić jednoznacznej odpowiedzi na pytanie »Jak wysoko jest w gó­ rze?*. Na przykład pokryte radem wskazówki twojego zegarka są nieszkodliwe" . 16 Film zapewnia, że radiacja jest co prawda do pewnego stopnia niebezpieczna, ale znacznie większą ma się szansę na pełne wyzdrowienie po chorobie popromiennej (animowana maszyne­ ria znów rusza pełną parą) niż śmierć, natomiast tym, czym warto się przejmować w razie ataku, są zagrożenia takie jak fala uderzeniowa i ogień („ani nowe, ani nieznane. Mogliście się z nimi zapoznać w czasie I I wojny światowej i udało wam się przeżyć - przecież tu jesteście" ). Poja­ wia się też mit, że po napromieniowaniu na stałe wypadają włosy. 17 COVERING OVER UNUSED LOWER PART OF DOORWAY - Pompa powietrzna Kearny'ego: odpędzić demona opadu amuletem zrobionym w g a r a ż u (rysunek na podstawie Nuclear War Survival Skills) 16 K. Burns, op.cit. 3 (13) 3DD8 „Jedna z krążących wśród ludzi informacji o promieniowaniu jest trywialna, lecz martwią­ ca. (...) Ekspozycja na promieniowanie powo­ duje utratę włosów. Leczenie, jeśli potrzebne, Ibid. BARBARZVNCA �Dariusz Żukowski 80 będzie objawowe: peruka. Przypadłość ta jest jednak tymczasowa: twoj e włosy odrosną w tym samym kolorze i w tej samej ilości" . 18 Cały demontaż „plotek" i „mitów" o radioak­ tywności odbywa się w filmie za pomocą kpiny. Narrator, a więc cały stojący za nim i podpisany w czołówce filmu aparat państwowy, nie bierze na p o w a ż n i e ludzi opowiadających bajeczki 0 duchach Indian. Martwcie się o to, co ważne: zagrożenie od ognia i walących się ścian, a nie jakąś tam radioaktywność, zdaje się mówić film. „Dawka radiacji, konieczna, aby spowodować impotencję, jest tak duża, że najpierw by cię za­ biła", a popromienna mutacja genetyczna polega na tym, że „dziecko nie będzie dokładnie takie samo jak jego rodzice" - może będzie mieć inny kolor OCZU albo włosów. Nie są to jednak sprawy, którymi powinien się przejmować poważny, od­ powiedzialny obywatel. 19 I tak w tekstach propagandy surwiwalistycznej, wytwarzającej efekt swojskości przez analo­ gię ze znanym, myślenie magiczne sprowadza katastrofę nuklearną do weekendowej przygody z happy endem, a metody zabezpieczenia przed nią do materiałów typu zrób-to-sam, przedmio­ tów z kuchni i garażu, kilku listewek, sznurka 1 pary skarpet. To, co' niewyrażalne,' wyrazić można sześcioma zasadami, czterema metoda­ mi, zaklęciem „padnij", nakazem wiary; streścić na dwudziestu stronach, zilustrować tabelką, po­ mierzyć i wpisać w diagram. Okazuje się wów­ czas, że jarzenie uwolnionej reakcji łańcuchowej to zwykła żarówka, reaktor to piec, w którym pali fizyk, oparzenia radiacyjne to przypieczona słońcem skóra (porównanie z DaC); wojna ją­ drowa jest niebezpieczna jak ruch samochodo­ 18 Ibid. wy i inne cywilizacyjne koszta życia w mieście, a opad atomowy to kurz, od którego opędzić się można specjalną miotełką zrobioną z drewien­ ka i kawałka tetry. W królestwie analogii nie ma miejsca na trwogę i drżenie rzeczywistości. Bojaźliwych należy wykpić. Eksplozja n u k l e a r n a nie nadaje się do wyra­ ż e n i a , p o n i e w a ż n i e nadaje się do d o ś w i a d c z e ­ n i a . Nie m o ż n a p r z e ż y ć w y b u c h u , m o ż n a go co n a j w y ż e j o b s e r w o w a ć z w i e l u k i l o m e t r ó w , a i to d ł u g o po p i e r w s z y m m o m e n c i e e m i s j i p r ę d k i c h c z ą s t e k , kiedy ś w i a t ł o jest tak w i e l k i e , że trwale o ś l e p i a p a t r z ą c e g o , i p r z e z specjalne okulary. W p r z e c i w i e ń s t w i e do d o z n a ń n a t u ­ ry religijnej jego p o d s t a w ą są j e d n a k twarde z j a w i s k a f i z y c z n e z a k l ę t e w masywnej bryle namacalnej bomby wyprodukowanej ludzi. Wybuch rękami n i e jest g r ą w y o b r a ź n i a n i po­ c z u c i e m b l i s k o ś c i c z e g o ś nadnaturalnego, c z y j a k j e s z c z e m o ż n a i n t e r p r e t o w a ć r ó ż n e g o r o— d z a j u d o s t ę p n e subiektywnie o b j a w i e n i a o s ó b u d u c h o w i o n y c h - to z i a w i s k o otwarte dla w i e l u obserwatorowi maszyn rejestrujących A jednak r ó ż n i się j a k o ś c i o w o od w s z e l k i c h i n n y c h n a t u ralnvch i s z t u c z n y c h n r o c e s ó w z k t ó r y m i stvka sie człowiek Można n r ó b o w a ć w y r a z i ć eks n l L e za nomoca metonimii n a c h y l a n e w ten s n o s ó h onis ku f r a g m e n t a r y c z n o ś c i nrztnadko wości mówieniu nrzez meuoiiiowieme. niedomówienie iviozna Można wosci, m ó w i e n i u przez tez u j m o w a ć ją w Kategoriacn tego swoj¬ sKie, z n a n e ś w i e t n i e zbadane, u z y s K u j ą c ereKt n a d - p o w i e d z e m a , p r z e z w y K l e m a . ^ ą to d w a p r z e c i w s t a w n e sposoby z a c h o w a n i a c z ł o w i e k a w obliczu zetknięcia z c z y m ś całkiem innym. 19 Ibid. BARBARZYŃCA 3 (13) 3DD8 � https://zbiory.etnologia.uw.edu.pl/files/original/15d748a71f2a5dae070d26057bea9ca2.pdf d67fda6d6be70c8a1a0d082bb0371e66 Dublin Core The Dublin Core metadata element set is common to all Omeka records, including items, files, and collections. For more information see, http://dublincore.org/documents/dces/. Title A name given to the resource Etnografia Polska Subject The topic of the resource etnografia, etnologia Description An account of the resource czasopismo Date A point or period of time associated with an event in the lifecycle of the resource 1958- Rights Information about rights held in and over the resource Licencja PIA Format The file format, physical medium, or dimensions of the resource pdf Language A language of the resource polski Creator An entity primarily responsible for making the resource IAiE PAN ( d.IHKM PAN) Publisher An entity responsible for making the resource available IAiE PAN Text A resource consisting primarily of words for reading. Examples include books, letters, dissertations, poems, newspapers, articles, archives of mailing lists. Note that facsimiles or images of texts are still of the genre Text. Dublin Core The Dublin Core metadata element set is common to all Omeka records, including items, files, and collections. For more information see, http://dublincore.org/documents/dces/. Relation A related resource oai:cyfrowaetnografia.pl:publication:1536 Date A point or period of time associated with an event in the lifecycle of the resource 1993 Identifier An unambiguous reference to the resource within a given context oai:cyfrowaetnografia.pl:1421 Title A name given to the resource O działalności pedagogicznej Bronisława Piłsudskiego (prezentacja źródeł) / ETNOGRAFIA POLSKA 1993 t.37 z.2 Description An account of the resource ETNOGRAFIA POLSKA 1993 t.37 z.2, s.29-44 Creator An entity primarily responsible for making the resource Kuczyński, Antoni; Łatyszew, Władysław Language A language of the resource pol. Publisher An entity responsible for making the resource available Instytut Archeologii i Etnologii PAN, Instytut Historii Kultury Materialnej PAN Format The file format, physical medium, or dimensions of the resource application/pdf application/pdf PDF Text Text capture metadata for PDF documents Text „Etnografia Polska", t. XXXVII: 1993, z. 2 PL ISSN 0071-1861 A N T O N I K U C Z Y Ń S K I , WŁADYSŁAW ŁATYSZEW (Uniwersytet Wrocławski) (Muzeum Okręgowe w Jużno-Sachalińsku, Rosja) O D Z I A Ł A L N O Ś C I PEDAGOGICZNEJ B R O N I S Ł A W A P I Ł S U D S K I E G O (PREZENTACJA Ź R Ó D E Ł ) W artykule pt. Bronisława Piłsudskiego droga do etnografii, opublikowa­ nym w 74 tomie „ L u d u " , zamieszczono krótką informację o jego pedago­ gicznej działalności na Sachalinie, ukazując dowodnie, jak wiele funkcji i ról pełnił on na tej katorżniczej Wyspie. Tamże czynił Piłsudski starania o ochronę prawną tubylczej społeczności, przygotowując nawet projekt spe­ cjalnej ustawy o zasadach Zarządzania Ajnami z wyspy Sachalin. Z krótkimi komentarzami do poszczególnych punktów. Paragraf 23 tego dokumentu stwierdza, iż „w każdej gminie winna istnieć najmniej jedna szkoła elemen­ tarna nauczająca również podstaw praktycznego rzemiosła (ciesielstwa, stolarstwa, kowalstwa, itp.), ogrodnictwa, rolnictwa oraz wiedzy niezbędnej do uprawiania rybołówstwa". W komentarzu do tegoż punktu Bronisław Piłsudski dał dokładną wykładnię co do zasad organizacji i funkcjonowania tych szkół. Stwierdził m.in., iż „środki niezbędne do zaopatrzenia i utrzy­ mania szkół winno dać państwo", sami tubylcy bowiem ze względu na swe ubóstwo nie byliby w stanie ponieść takich kosztów, jak: budowa lub wynajem budynków na szkoły, zakup pomocy nauczania, opłacanie nauczy­ cieli, itp. „Szkoły te stanowić będą mocny ośrodek szybkiego scalania lud­ ności tubylczej z Rosjanami" - zauważa B. Piłsudski. Zaraz jednak zazna­ cza, iż należy dbać o świecki charakter tych placówek, a w programie nauczania trzeba koniecznie uwzględnić praktyczny kierunek kształcenia, m.in. w zakresie tradycyjnego rzemiosła, by dzieci nie wyobcowały się z wie­ lowiekowej tradycji kulturowej, by posiadły taką o niej wiedzę i takie umiejętności praktyczne, które dawałyby im przewagę w „zajęciach, którymi się zajmują ich rodzice". Jeśli natomiast idzie o naukę czytania i pisania, to B. Piłsudski sugerował, by „koniecznie oddzielić dzieci tubylcze od ro­ syjskich". Uzasadniając to wyjaśniał, iż „wymaga tego zróżnicowanie umysłowe, i być może, różnice w szybkości przyswajania materiału, nie— - ^ t n o ś ć ięzyka rosyjskiego, z czego wynika potrzeba zastosowania innych �30 ANTONI KUCZYŃSKI, WŁADYSŁAW ŁATYSZEW Bronisław Piłsudski (1866-1918) środków i metod nauczania. Szkolenie w zakresie rzemiosła byłoby możliwe wspólnie z dziećmi przesiedleńców rosyjskich, ale koniecznie w miejscu zamieszkania dzieci tubylczych, aby szkoła była dla nich widoczna i by mogli uznać ją za własną." Już z tej pobieżnej prezentacji koncepcji funkcjonowania szkół wynika wyraźnie, że B. Piłsudski posiadał niezłe rozeznanie w warunkach soqotechnicznych, mających zapewnię powodzenie realizacji programu powszechnego nauczania tubylczych dzieci i młodzieży. Wykładnię tego stanowiska zawiera § 24 zasad Zarządzania Ajnami z wyspy Sachalin, w którym czytamy: „ N a u ­ czanie szkolne ma być obowiązkowe dla dzieci płci obojga". Komentując ten wymóg autor dokumentu podkreśla, iż w zasadzie należało­ by objąć obowiązkiem nauczania wszystkie dzieci w wieku szkolnym. Rozwój kulturalny tubylców następowałby wówczas szybciej, a zarazem bardziej miarowo, co w naturalny sposób niwelowałoby różnice i mogące powstać konflikty między analfabetami, a osobami umiejącymi pisać i czytać. Jeśli �DZIAŁALNOŚĆ PEDAGOGICZNA В. PIŁSUDSKIEGO 31 w początkowym okresie nie byłaby możliwa organizacja wystarczającej liczby szkół, to obowiązkowe nauczanie trzeba by wprowadzić w terminie nieco późniejszym, by nie wywoływać dysharmonii w w miarę jednolitym statusie wszystkich Ajnów na Wyspie. Wprowadzenie szkół w jednych rejonach, a pozbawienie ich innych, mogłoby wprowadzić niepotrzebne konflikty między tubylcami, którzy mogliby przez takie rozwiązanie uznać siebie za „lepszych i gorszych" w oczach rosyjskiej administracji. Zwłaszcza, że - jak zauważa B. Piłsudski - dla większości Ajnów umiejętność czytania i pisania jest bardzo ważną zaletą. Dodaje też bardzo cenną uwagę, że wszystkie osoby kończące szkołę powinny być informowane o tym, iż nie będą powoływane do wojska. Wśród tubylców bowiem funkcjonowało przeświadczenie, że po to kształci się ich dzieci, by w przyszłości mogły one służyć w wojsku rosyjskim. Mówiąc o nauczaniu dzieci i młodzieży Ajnów autor projektu czyni bardzo stosowną uwagę, iż ma to być rzeczywiście nauczanie powszechne, tj. obejmujące chłopców i dziewczęta. „Przeciwko nauczaniu dziewcząt wy­ stępować będzie wielu. Z owymi przesądami, wymagającymi, by kobiety pozostały gorszą połową rodzaju ludzkiego, walczyć trzeba będzie na różne sposoby i stopniowo: zachętą i karą. Przyciągnąć dziewczęta do szkół może również zatrudnienie w nich nauczycielek." Miał też B. Piłsudski na względzie właściwy dobór pierwszych kadr nau­ czycielskich. Nie mogli to być, jego zdaniem, ludzie przypadkowi, umiejący wprawdzie czytać i pisać ale uważający siebie za lepszą część społeczeństwa, ludzie o lekceważącym stosunku do swych obowiązków i przeświadczeni o niższym statusie społecznym tubylców. Szkoły takie „przynajmniej w po­ czątkowym okresie, winny posiadać nauczycieli ideowych, wybijających się ponad przeciętność." Metryka przypomnianego wyżej dokumentu odnosi się do drugiego okresu pobytu B. Piłsudskiego na Sachalinie, kiedy to w 1902 roku, po czasowym pobycie we Władywostoku przybył on ponownie na Wyspę, by z ramienia Imperatorskiej Akademii Nauk i przy wsparciu Rosyjskiego Komitetu do Badań nad Azją Środkową i Wschodnią zająć się badaniami etnograficznymi, przede wszystkim zaś gromadzeniem kolekcji etnograficznej dotyczącej Ajnów, Niwchów i Oroków. Wówczas spotkał się z gubernatorem wojskowym Sachalinu, W . I . Łapunowem, na zlecenie którego przedłożył owe zasady Zarządzania Ajnami z wyspy Sachalin. Zawarł tam m.in. postulaty dotyczące powszechnego nauczania tubylców. Wspomnieć jednak trzeba, że owe regulacje prawne brały swój początek z pracy pedagogicznej ich autora. Już w pierwszych latach zesłania, przebywając we wsi Rykowskoje B. Piłsudski zajmował się nauczaniem dzieci Rosjan i Niwchów. Zajęcia te dawały mu ulgę w katordze, czyniły z niego obywatela innej kategorii, ale faktem jest i to, iż pracę tę wykonywał B. Piłsudski z wielką przyjemnością. W korespondencji jego z L.J. Szternbergiem, również zesłańcem, który wcześniej od niego opuścił Sachalin i osiadł w Petersburgu, skąd inspirował zajęcia badawcze B. Piłsudskiego na Sachalinie V i ^ j ję . i n . taka informacja: „ N a ile zgłębiłem siebie, nie jestem już w a a s m �32 ANTONI KUCZYŃSKI, WŁADYSŁAW ŁATYSZEW zdolny do ostatniej [tj. nielegalnej działalności i propagandy - A . K . , W.Ł.] i nigdy się już tymi sprawami nie zajmę. Przeciwnie, do każdego rodzaju pracy w kulturze czuję pociąg i bez tego życie byłoby nie do zniesienia." Tę „pracę w kulturze" rozumiał on jako tworzenie szkół, bibliotek, stacji meteorologicz­ nych, muzeów, organizowanie odczytów, a przede wszystkim - badania na niwie etnografii. Po wielokroć angażował się w nie bez reszty, co do dziś znajduje potwierdzenie w nauce, zwłaszcza w etnografii, językoznawstwie i folklorystyce. Wspomnieliśmy poprzednio, że zaczynem nauczycielskiej działalności B. Piłsudskiego był pobyt we wsi Rykowskoje, w pierwszym okresie zesłania. Tam też, oprócz pracy w więziennej kancelarii, zajmował się on obserwaqami meteorologicznymi i - nie bez dumy (o czym wspominał w liście do L.J. Szternberga) - działalnością nauczycielską i oświatową: „ U mnie, we wsi Rykowskoje zorganizowane zostały, acz nie bez trudu, ludowe czytania; że się one przyswoją, dostarczają zadowolenia i korzyści widać to wyraź­ nie, zwłaszcza z tego, że za każdym razem zbiera się około 100 osób albo i więcej [...] Czytamy krótkie opowiadania N . Gogola (Tarasa Bulbę - to jedno opowiadanie było zilustrowane), Kułaka - N . Nikitina, Las szumi - W. Korolenki [inicjały imion uzupełniono A . K . , W.Ł.]. Teraz otrzyma­ liśmy z Aleksadrowska mapy historyczne i prowadzimy naukę posługiwania się nimi wraz z systematycznym wykładem dotyczącym rosyjskiej historii. D r u g ą część odczytu poświęcamy zawsze beletrystyce." Zachowały się wielorakie dokumenty świadczące niezbicie o dużym zaan­ gażowaniu B. Piłsudskiego w rozwój instytucji oświatowych na Sachalinie. Oto np. w korespondenqi do naczelnika okręgu G.W. Sawrimowicza formułuje on wyraźny projekt „rozwoju oświaty ludowej i jej organizacji w Okręgu Tymow­ skim". Jednocześnie w kolejnym liście do wspomnianego już L.J. Szternberga pisze: „Uważam się za niezdolnego do działalności wychowawczej, ponieważ nie potrafię wytworzyć dyscypliny, a jeśli kiedykolwiek uda mi się wpłynąć na kogoś, to tylko drogą serdecznej rozmowy, ale i tu potrzebna jest wzajemna sympatia oraz dostateczny autorytet nauczyciela." Przyglądając się uważniej pedagogicznej pracy B. Piłsudskiego trzeba wyraźnie podkreślić, iż na owej „wzajemnej sympatii i wzajemnym przywiązaniu" budował on swój wielki autorytet w społeczności Wyspy. Jeszcze w pierwszym okresie pobytu na Sachalinie, a więc w latach 1887-1899, snuł plany rozwoju pracy nauczyciel­ skiej, chcąc nadać jej formę instytucjonalną. Rozumiał bowiem potrzebę kształcenia tubylczych plemion, by nie odstaiwały one od Rosjan i Japończy­ ków. W wykształceniu widział m.in. szansę na podniesienie statusu społeczne­ go mieszkańców Wyspy. Pisał o tym m.in. w artykule, który z powodzeniem nazwać można memoriałem, zatytułowanym Nuždy i potřebnosti sachalinskich giliakov, opublikowanym w „Zapiskach Priamurskogo Otdela Imperatorskogo Russkogo Geograficeskogo Obščestva" (t. 4: 1898) w Chabarowsku. 1 2 1 2 Archiwum Akademii Nauk (Rosja) - Sankt Petersburg, fond 282. Tamże. �33 DZIAŁALNOŚĆ PEDAGOGICZNA В. PIŁSUDSKIEGO „Zdolność ludów pierwotnych do przejmowania kultur ras cywilizowanych - podkreślał tamże - potwierdzają liczae przykłady. Wszędzie, gdzie zbliżenie się do tych ludów miało na celu podzielenie się z nimi osiągnięciami cywiliza­ cji, uzyskiwano pomyślne rezultaty. Nie należy uciekać się do przemocy, a oddziaływać trzeba przekonywaniem, humanitarnymi postawami, łagodnoś­ cią i pobłażliwością." Tak sformułowane poglądy odnalazły praktyczny wyraz w codziennym obcowaniu z tubylcami, przeto i sława B. Piłsudskiego niosła się szeroko po ich osadach. Wiele można by pisać o tym, gdyż jeszcze do niedawna w niwchskich wioskach żyły starsze osoby, które z przekazów rodzinnych znały humanitarną działalność tego nieprzeciętnego Człowieka. Zamiary pedagogiczne B. Piłsudskiego szły również w tym kierunku, by z czasem wykształcić nauczycieli rekrutujących się spośród samych tubylców. Так пр., w 1899 г., wyjeżdżając do Władywostoku, B. Piłsudski zabrał ze sobą młodego Niwcha z zamiarem wykształcenia go, by ten po powrocie na Wyspę mógł zająć się nauczaniem swoich współplemieńców. Szlachetny zamiar nie powiódł się, gdyż chłopak ów zmarł w niedługim czasie, pozostawiając B. Piłsudskiego w głębokim smutku. Dobrze natomiast układała się jego współpraca z ajnuskim młodzieńcem o nazwisku Tarondzi Sentoku , dzięki któremu rezultaty zabiegów o szkoły dla Ajnów przybrały realniejszy kształt, zwłaszcza w sferze samego nauczania. W materiałach źródłowych dotyczących B. Piłsudskiego odnaleźć można fragmenty bezpośrednio traktujące o jego pracy pedagogicznej wśród ludów Sachalinu. Są to liczne artykuły, fotografie, korespondencja, notatki osobiste badacza, raporty i sprawozdania urzędowe. Oto np. zupełnie niedawno odnaleziono w Centralnym Archiwum Pań­ stwowym Dalekiego Wschodu w Tomsku dwa rękopiśmienne dokumenty noszące tytuł: Krótkie wstępne sprawozdanie o ajnuskiej szkole w Korsakówskim Okręgu w latach 1903-1904 i Krótkie sprawozdanie o ajnuskiej szkole podstawowej w Okręgu Korsakowskim w latach 1904-1905 (fond 1133 op. 1, d. 2031,1. 219-226). Dokumenty te publikowane są w języku polskim po raz pierwszy. Tekst odtworzony jest bez zmian, jedynie tam gdzie było to niezbędne, a także tam gdzie aktualny stan badań pozwalał na uzupełnienia zdecydowano się na dodanie przypisów. Zatrzymajmy się jeszcze na chwilę nad kwestią owych elementarnych szkółek dla tubylców, których zakładanie inspirował B. Piłsudski, włączając się także czynnie do tej pracy i uważając siebie za osobę mającą moralne prawo do wspomagania Niwchów, Ajnów i Oroków w ich drodze ku oświa­ cie. Publikowane dokumenty ujawniają wiele szczegółów dotyczących tego przedsięwzięcia, wskazują na inicjatywną rolę B. Piłsudskiego i jego głębokie 3 4 3 B. Piłsudski, Nuždy i potřebnosti sachalinskich giliakov, „Zapiski Priamurskogo Otdela Imperatorskogo Russkogo Geografičeskogo Obščestva", t. IV, vyp. VI, Chabarovsk 1896, s. 8. Tarondzi Sentoku - Ajnu, pomocnik B. Piłsudskiego w organizowaniu szkół na Sachalinie oraz nauczyciel w tychże. Autor książki Opowiadania o Karafu to-Ajnach (w języku japońskim), 4 �34 ANTONI KUCZYŃSKI, WŁADYSŁAW ŁATYSZEW przekonanie o konieczności kształcenia tubylców. Gdy wybuch wojny rosyj­ sko-japońskiej przerwał rozwijające się pomyślnie dzieło zakładania szkółek elementarnych dla ajnuskich dzieci, był on przekonany o tym, że kiedy życie przyjmie tu znowu pokojowy i spokojny charakter - dążenie Ajnów do nauki i możliwie szybkiej organizacji szkół przybierze jeszcze pełniejszą formę... Potrzebne są oczywiście niemałe środki pieniężne na ten cel, i oczywiście ludzie. Pierwsze powinno dać państwo, a ludzi należy oczekiwać od rosyj­ skiego, zawsze życzliwego dla dobrego przedsięwzięcia, społeczeństwa. Przedsięwzięte przez B. Piłsudskiego starania o powszechną edukację tubylczych dzieci rozwijały się na Wyspie kiedy sam doglądał ich realizacji. Wiemy jednak z jego biografii, że w 1905 r. opuścił on Sachalin na zawsze. Wkrótce też południowa część Wyspy przeszła pod panowanie japońskie. Wprowadzono tam zasady regulujące sprawy oświaty. Wielu Ajnów przesie­ dlono na Hokkaido, gdzie rozpoczął się proces ich akulturacji. Grupy tubyl­ cze osiadłe w północnej części Sachalinu, który pozostawał pod władaniem rosyjskim, straciły swego orędownika. Rozpoczęte przez niego dzieło nie było kontynuowane przez długie lata. Wiele myśli i propozycji wypowiedzia­ nych przez B. Piłsudskiego na początku X X w. nie straciło jednak nic ze swej aktualności do naszych dni. 5 * KRÓTKIE WSTĘPNE S P R A W O Z D A N I E O A J N U S K I E J S Z K O L E W O K R Ę G U K O R S A K O W S K I M W L A T A C H 1903-1904 Ograniczam się tutaj do krótkiego jedynie przedstawienia działalności szkoły, ponieważ zatrudniony w niej nauczyciel nie przysłał mi jeszcze dziennika ze wszyst­ kimi notatkami odzwierciedlającymi codzienne życie szkoły i przynależnego do niej internatu. Zgodnie z zezwoleniem wydanym przez głównego Wojennego Guberna­ tora [Sachalinu - A.K.] szkoła mieściła się w oddzielnym budynku we wsi Najbuczi . Przed zlokalizowaniem w nim szkoły zamieszkiwano go tylko w letnie miesiące 1 5 2 Zob. drukowane poniżej sprawozdanie z działalności szkół ajnuskich w latach 1904-1905. B. Piłsudski zawsze liczył na to, że dobre inicjatywy muszą znaleźć wsparcie finansowe. Często oczekiwania jego spełniały się ale przyznać należy, że mimo niepoprawnego optymizmu - przeży­ wał wielokrotnie różne niepowodzenia. LapunowM.N. - generał-lejtnant, w latach 1898- 1905 wojenny gubernator Wyspy Sacha­ lin. Człowieko szerokich możliwościach administracyjnych, zainteresowany sprawą prawnego uporządkowania sytuacji tubylczych ludów Sachalinu. Na jego zlecenie B. Piłsudski opracował dokument pod nazwą Zarządzanie Ajnami z wyspy Sachalin. Z krótkimi komentarzami do po­ szczególnych punktów. Dokument oparty na odnalezionym przez W. Łatyszewa oryginale opub­ likowany został w 74 tomie rocznika „Lud". Z pomocy gubernatora często korzystał B. Piłsudski, prowadząc różne prace badawcze na Sachalinie. Najbuczi - ajnuska osada na wschodnim wybrzeżu Sachalinu przy ujściu rzeki Najby. W 1866r. założono w pobliżu rosyjski posterunek Najbuczi. Od 15 października 1947 r. wieś Ust-Dolinka. Postanowieniem Sachalińskiego Obwodowego Komitetu Wykonawczego, nr 502, z dniem 29 grudnia 1962 r. osadę wykreślono z ewidencji zaludnionych punktów obwodu. 1 2 �35 DZIAŁALNOŚĆ PEDAGOGICZNA В. PIŁSUDSKIEGO i dlatego nie miał nawet pieca. Trzeba więc było zbudować kominek, naprawić drzwi, okna, urządzić prycze. Remont ten zakończył się 1 grudnia, a 3 stycznia główny zarządca osiedli przysłał 6 ławek z pobliskiej szkoły rosyjskiej. Urządzenia i warunki były niewyszukane, proste, ale w porównaniu z rokiem poprzednim był to wielki krok naprzód. Liczba uczniów wahała się od 6 do 10. Wiek 10-17 lat. Uczył się jeszcze jeden, prawda - nie bardzo długo, dorosły lat 26. Zachorowała mu córka i musiał pojechać do domu, kontynuując tam naukę arytmetyki. Program szkolny obejmował te same przedmioty, co przed rokiem. Musieliśmy przykładać się do arytmetyki, pisania, a i czytania z książek co szło ogromnie wolno. Wprowadziłem systematyczną naukę konwersacji w języku rosyjskim. Tłumaczone były wszystkie słowa występujące w elementarzu, a także uczono się na pamięć nazw przedmiotów mających zastosowanie w codziennym życiu szkoły. Początkowo przy­ chodziło to dość trudno, jednak z chwilą przyjścia do szkoły syna Ajnuski i rosyj­ skiego chłopa, stało się to znacznie lżejsze. Nie znający języka ajnuskiego chłopak porozumiewał się z kolegami po rosyjsku. Szczególnie interesującą dla uczniów była umiejętność zapisywania słów ajnuskich w rosyjskiej transliteracji. Bardzo chętnie pisali też uczniowie ćwiczenia gramatyczne, wspomnienia, opisy swoich zakupów, pamiętniki i codziennie oblegali mnie ze swoimi różnymi notatkami. Nauczycielem w szkole był także Ajnus Tarondzi, którego można by zaliczyć do uczniów, ponieważ przez cały czas bardzo starannie uczył się u mnie języka rosyjskiego, studiując gramatykę, wprawiał się też w piśmie i prawidłowej wymowie. Nie znając zasad dydaktyki był oczywiście daleki od ideału ludowego nauczyciela. Ale póki co - pod moim bezpośrednim kierownictwem, jako mój pomocnik był zupełnie przydatny. W internacie był zawsze porządek, lepszego nie można było sobie życzyć. Dzieci same dbały o czystość, piłowały i rąbały drzewo, odgarniały śnieg z dróżki wiodącej do domu, a nawet przez długi okres gotowały sobie jedzenie. Kiedy zorientowałem się, że to ostatnie zajęcie zabiera uczniom zbyt wiele czasu, musiałem zgodzić się na wynajęcie dwóch dziewcząt, krewnych uczniów, do zajęć gospodarskich. Próbowałem namówić je do nauki czytania i pisania i nawet otrzymałem pozwolenie od ich rodziców by zacząć je uczyć, ale one same szybko, już przy pierwszych zajęciach zrezygnowały. Wszystkie dzieci chodziły do łaźni, same troszczyły się o czystość odzieży, rodzice chętnie szyli dla nich niezbędne dla nich ubrania na zmianę. Dorośli z rodzin uczniów i obcy przybysze odwiedzali szkołę i niekiedy długo w niej przesiadywali przysłuchując się zajęciom lub oglądając z uczniami ilustrowane książki, które zdobywałem dla szkoły. Wypada tylko niezmiernie żałować, że pierwsze kroki nowego dzieła przypadły na tak ciężkie i niespokojne czasy. Nie można było zrealizować także nakreślonego programem wprowadzenia do zajęć szkolnych jakiegokolwiek rzemiosła, co w przyszłości uważałbym za bardzo ważne i pożądane nawet ze strony uczniów i ich rodziców. 3 4 sierpień 1904 r. 3 B. Piłsudski Wierżbienc P.P. - administracyjny nadzorca wsi 2-go rejonu Korsakowskiego Okręgu. Odnosi się to do sytuacji politycznej, mającej miejsce na Sachalinie z początkiem X X w. i wojny japońsko-rosyjskiej, w wyniku której południowy Sachalin został opanowany przez -~¿~<yvirów j pozostawał w ich władaniu do zakończenia II wojny światowej. 4 �36 ANTONI KUCZYŃSKI, WŁADYSŁAW ŁATYSZEW SPIS D A R Ó W I WPŁYWÓW PRZYJĘTYCH D O A J N U S K I E J SZKOŁY W O K R Ę G U K O R S A K O W S K I M W L A T A C H 1903-1904 zeszytów ołówków proszku atramentowego tablic szyfrowych rysików linijek nożyk papieru nr 7 obsadek piór książek do nauki czytania roki rok I I Tichomirow, Krótka gramatyka Goldenberg, Zbiór zadań - cz. 1 - cz. 2 Garbów, Historia Rosji Kudriawcew, Arytmetyka Geografia krótka Od I.P. Szemanela papieru nr 6 ołówków nr 4 Od A.S. Jakubowskiego mała lupa Od B.O.P. ręczników szalików Od A.P. Birycza kociołków japońskich cukru herbaty cegiełkowej filiżanek porcelanowych spodków do nich Od zarządcy osiedli P.P. Wierżbieńca mięsa peklowanego nafty ławek szkolnych Wpływy pieniężne: od Głównego Wojennego Gubernatora Od A.P. Takaja - 100 4 tuziny 2 paczki 5 20 - 4 - 1 1 ryza - - 3 2 pudełka 15 5 5 2 - 3 3 - 2 2 1 - 1 ryza 1 tuzin - 1 - 5 2 5 5 - 2 1 głowa 10 cegiełek 5 5 - 2 pudy 1 bańka - 6 - 200 rubli 1 r. Birycz A.P. - Biricz Chrisaif Płatonowicz, wielki sachaliński przemysłowiec, właściciel przed­ siębiorstw rybackich. Na Sachalinie znalazł się jako zesłaniec. Potem był subiektem u sachalińskiego kupca J.L. Semienowa. Z czasem rozwinął własny interes i stał się wpływowym obywatelem Wyspy. �DZIAŁALNOŚĆ PEDAGOGICZNA В. PIŁSUDSKIEGO Od Od Od Od Od Od Od J.P. Kałaca G.P. Szemanela B.O.P. E . N . Nikolaje wej japońskiego konsula Nomury I . D . Szredersa dr Gorszkowa 6 7 37 2r. 2r. - 50 kopiejek 1 r. - 10 r. 2r. - czasopismo „Niwa" za rok W ciągu roku szkolnego wydatkowano 141 rubli 65 kopiejek na: wynagrodzenie nauczyciela wyżywienie uczniów w internacie oświatę artykuły pisemne gospodarskie i drobne wydatki - 64 r. 59 r. 7 r. 1 r. 9 r. 32 k. 92 k. 07 k. 34 k. - 141 r. 65 k. Razem Pozostaje nierozchodowanych 76 rubli 85 kopiejek. Rachunki zaliczkowe oraz dokumenty przedstawione są oddzielnie. * KRÓTKIE S P R A W O Z D A N I E O A J N U S K I E J S Z K O L E PODSTAWOWEJ W O K R Ę G U K O R S A K O W S K I M W L A T A C H 1904-1905 1 Jesienią 1904 r. chciałem rozpocząć nauczanie ajnuskich dzieci w wiosce Najero , ponieważ zamierzałem przebywać tam przez czas dłuższy, mniej więcej do połowy zimy. O chęci do nauki sygnalizowało mi jeszcze wiosną kilku wyrostków z Najero i Tarajaki. Chciałbym także przyciągnąć do szkoły dzieci Oroków, mieszkających w osadzie Tichmieniewskiego. Planowałem sprowadzić z południa, ze wsi Nąjbuczi, nauczyciela Torondzi, ponieważ wiedziałem, że tam beze mnie zajęcia w szkole i tak by się nie zaczęły. Oczekiwałem też z południa na pomoce naukowe, ponieważ wyjeżdżając z Tymow­ skiego Okręgu udało mi się dostać tylko jeden egzemplarz elementarza. Póki co, w oczekiwaniu przyjazdu nauczyciela z południa i Oroków z północy, po ukończeniu przez nich polowań, zamieszkałem w pokoju dozorcy we wsi Najero 2 3 6 Nikołajewa Ewgenija Nikołajewna - akuszerka. W 1901 r. przyjechała na Sachalin z Pawłogrodu, miasta w Jekatierynowskiej guberni i została mianowana położną w Korsakowskiej lecz­ nicy okręgowej. Nomura Motonobu - w 1903 r. japoński wicekonsul mieszkający w Korsakowsku. Wieś Najero - obecnie rosyjska osada Gastełło w Poronajskim rejonie. Wieś Tarajaka - najstarsze północne ajnuskie osiedle, położone na mierzei w miejscu połączenia jeziora Newskiego z Morzem Ochockim. Od 1947 r. wieś Ustie - rejon Poronajski. Postanowieniem Sachalińskiego Obwodowego Komitetu Wykonawczego nr 27 od dnia 26 stycznia 1965 г., wykreślona z ewidencji zaludnionych punktów obwodu. Posterunek Tichminiewskij - założony w 1869 r. Od 5 czerwca 1946 r. miasto Poronajsk, stanowiące centrum rejonu Poronajskiego. 7 1 2 3 �38 ANTONI KUCZYŃSKI, WŁADYSŁAW ŁATYSZEW i zaproponowałem żądnym nauki Aj nom, aby przychodzili do mnie. Na razie zna­ lazło się czterech chłopców - wyrostków w wieku 12-16 lat. Najstarszy szybko zrezygnował, bo trudne było dla niego przyswojenie cyfr i liczb, a i rodzina zrzędziła, że dwie osoby zjednej rodziny zbyt długo odłączają się od domu. Powoli, ale dość systematycznie, prawie codziennie odbywała się u nas nauka czytania z jednej tylko książki, pisania i najłatwiej przyswajanej przez Ajnów aryt­ metyki. Chłopcy żarliwie traktowali zajęcia, choć przeszkadzała ciasnota pomiesz­ czenia, stały zgiełk w jednym pokoju mieszkania dozorcy i brak pomocy naukowych, nawet ołówków nie było i niekiedy musieliśmy pisać małymi resztkami (ogryzkami). Jeszcze więcej było ogólnego żalu, kiedy postanowiłem wyjechać na południe wcześniej niż planowałem. Święto niedźwiedzie we wsi Najero, na które wcześniej liczyłem, odłożono na rok przyszły. A na południu przeciwnie - czekały święta wyśledzenia pięciu niedźwiedzi. Wielu Ajnów z Najero spieszyło tam na łódkach. Ja również chciałem skorzystać z okazji, by raz jeszcze uczestniczyć w tym głównym święcie Ajnów i 1 listopada wyjechałem zostawiając smutne dzieci i dopiero roz­ poczętą przez nie naukę. Nauczyciel nie zjawił się. Orokowie także nie przyjechali i cały plan działań nie udał się. Prosiłem dozorcę, by od czasu do czasu pokazywał dzieciom litery i cyfry. Ale z tego nic nie wyszło. Felczer z Najero wziął potem do siebie jednego chłopca - sierotę i zaczął go uczyć, ale po kilku dniach wrócili starsi i zabrali chłopca. Na południu zastałem ten sam nastrój i warunki, które jeszcze wiosną zmusiły mnie do zakończenia zajęć w szkole przed terminem. Pogłoski o oczekiwanym wylądowaniu Japończyków krążyły powszechnie, pra­ wie codziennie [widziano] bądź tu, bądź tam, dym ze statków. Niedorzeczne roz­ mowy o tym, że Ajnowie wiedzą kiedy i gdzie zacznie się lądowanie, dochodziły i tutaj do nich. Oni sami z jednej strony wierzyli, że już Japończycy zajmą Wyspę, a z drugiej strony strasznie bali się momentu wylądowania, a w jego następstwie walki o Wyspę. Co robić? Gdzie się podziać? Niebezpieczeństwo grozi nie tylko od zbłąkanych kul; oddziały wojskowe wywoływały u Ajnów strach nie mniejszy niż włóczędzy, rozbójnicy; niektórzy ze względu na żony nie chcieliby spotkać się z ja­ pońskim wojskiem. Chodziły także słuchy, że po zajęciu Sachalinu Japończycy wywiozą Rosjan i ich, jako rosyjskich poddanych. A jeden starszy i ważny wśród Ajnów dostojnik wypowiadał się, że j a mam specjalny cel w tym, aby wszystkich Ajnów zwabić do Rosji. Wielu przygotowywało się, w razie nadejścia Japończyków, do ucieczki w góry. Każda rodzina starała się być w tych ciężkich, groźnych chwilach razem i tak jak na wiosnę nalegali na wypisanie dzieci z internatu, tak teraz bali się odesłać je do szkoły. Przypuszczam, że wpływ miał także strach przed niezadowole­ niem, możliwych według Ajnów, przyszłych nowych władców wyspy. Nienawiść niektórych, szowinistycznie nastawionych do Rosjan Japończyków, znana była Aj nom zbyt dobrze. Pewnego razu, jeszcze w 1903 г., jeden Ajnu mówił, że niedobrze jest, aby uczyły się dzieci z jednej tylko osady. Jeśli potem byłoby źle to widziane, to konsekwencje ponosiliby współmieszkańcy. Dlatego lepiej byłoby, żeby uczyć po jednym dziecku z każdego osiedla. Bardzo możliwe, że ktoś z Japończyków z dezaprobatą wyrażał się o naszej szkole, porównując ją z tymi przepięknymi szkołami misyjnymi i rządo­ wymi, które na wyspie Hokkaido zorganizowano dla mieszkających tam Ajnów. Od czasu do czasu w środowisku osady chodziły słuchy, że uczących się Ajnów będą wcielać do wojska, że gdzieś na Amurze, gdzie nauczano Gold ów, już zabrali �39 DZIAŁALNOŚĆ PEDAGOGICZNA В. PIŁSUDSKIEGO wszystkich uczących się. Rzeczą naturalną było, że plotki takie oddziaływały na rodziców uczniów. „Ty się nie gniewaj - mówił mi jeden Aj nu, mój przyjaciel - że nie kształcę swego syna, ale kiedy jest taka straszna niepewność, czy będziemy jutro żyć, to prawdę mówiąc mnie wszystko jedno czy mój syn umrze piśmienny, czy nie." 0 internacie i sprawniejszej organizacji nauczania, to znaczy o urządzeniu szkoły w jednym miejscu i z moim bezpośrednim udziałem nie mogło być mowy. Nie było nawet pomieszczenia, z którego korzystano w roku ubiegłym. W Nąjbuczi sta­ cjonowali żołnierze i ciągle przysyłano tam nowe posiłki. Mimo takich warunków nie chciałem całkowicie zaniechać zajęć. Wiadomo przecie, że bez stałych ćwiczeń ludzie ledwie umiejący czytać i pisać szybko zapominają wiadomości. Dlatego namówiłem nauczyciela Tarondzi, aby się zgodził popracować trochę i w roku bieżącym, objeż­ dżając te osady, gdzie mieszkali ci z tubylców, którzy już uczyli się - by zmusić ich do czytania, pisania, liczenia, na tyle, na ile pozwalały miejscowe warunki. Zaleciłem jednocześnie, by nie odmawiał pomocy tym, którzy chcieliby rozpocząć naukę. 1 jeśli wcześniej nasze zajęcia dalekie były od idealnej organizacji pracy, to teraz zmieniły się w kursy powtórki dla umiejących już trochę czytać i pisać - półanalfabetów. Oprócz Tarondzi, który ugodził się objeżdżać osady Rure , Nąjbuczi, A j , Otosan , Seraroko , jeden ze starszych uczniów, zdolniejszy od innych, Tujcino lat 18 zabrał się do nauczania dzieci w swojej osadzie Sijancach . Obiecał pomóc mu w tym jakiś znajomy, dobrze wykształcony zesłaniec, z pobliskiej osady Nikołąjewskiej. Ja natomiast, wpadając z Korsakowa dwukrotnie widziałem te zajęcia, prze­ prowadzone, jak można było przypuszczać, skrajnie nieprawidłowo, powoli, ospale. Bez nieodzownego dla pedagogów entuzjazmu, taktu, dydaktyki. Moi nauczyciele mieli wyłącznie jedną, konieczną dla pedagoga tubylczej szkoły cechę - znajomość ojczystego języka uczniów, w którym tylko można im wyjaśnić cokolwiek. Wyraźnych postępów do mojego wyjazdu dzieci nie zrobiły. Spośród wszystkich uczniów tylko sześciu chłopców czyta druk, choć z trudem, po rosyjsku i lżej im notować alfabetem rosyjskim ąjnuskie słowa, z arytmetyki znają trzy pierwsze dzia­ łania. Dziewięciu uczniów jeszcze nie ukończyło nauki i z arytmetyki jedni znają dodawanie i odejmowanie, drudzy tylko dodawanie. Wyjeżdżając 20 lutego prosiłem nadzorcę 2-go odcinka, pana Wierżbienca, za­ wsze z sympatią odnoszącego się do nauczania ajnuskich chłopców, i nauczycielkę ze wsi Władimirówka, A . I . Iwanowną, aby odwiedzali i podtrzymywali na duchu nauczycieli oraz uczniów. Ze względu na powyższe okoliczności, nie zwracałem się z prośbą o pieniądze dla szkoły. Jak widać z przedstawionego rozrachunku, nie zu­ żyłem nawet tych pieniędzy, które zostały mi z poprzedniego roku. 4 5 6 7 8 4 Rure - ajnuska osada na brzegu Morza Ochockiego w odległości 7 km na południe od wsi Dubki (obecnie wieś Starodubskoje). Aj - osiedle na brzegu Morza Ochockiego, 18 km na południe wieś Otosan. Ze wsi tej pochodziła ajnuska żona B. Piłsudskiego. Postanowieniem Sacha)ińskiego Obwodowego Komitetu Wykonawczego, nr 365 od 8 sierpnia 1967 г., wykreślona z ewidencji zaludnionych punktów obwodu. Otosan - obecnie wieś rejonu Firsowo Dolińskiego. Seraroko - obecnie Wozmorie w rejonie Dolińskim. Sijancy - ajnuska osada Sijancza na lewym brzegu rzeki Najby. Na jej prawym brzegu, w odległości dwóch kilometrów od osiedla Ajnów, w 1984 r. założono rosyjskie osiedle Sijancy, nazwane potem na cześć naczelnika głównego więzienia sachalińskiego M.N. Gałkina-Wraskogo wsią Gałkino-Wraskoje. Od 5 czerwca 1946 r. miasto Dolinsk - centrum rejonu Dolińskiego. 5 6 7 8 �40 ANTONI KUCZYŃSKI, WŁADYSŁAW ŁATYSZEW Zostało mi 76 rubli 85 k. Wydałem z nich 43 r. 05 k. (a mianowicie: nauczycielom do 20 lutego 1905 roku - 4 0 r. i na artykuły piśmienne 3 r. 05 k.). 28 rubli zostawiłem nadzorcy osad z prośbą o wypłacenie nauczycielom, jeśli będą kontynuować naucza­ nie. 5 rubli 80 k. zostawiłem u siebie, pragnąc zdobyć za te pieniądze jakiekolwiek odpowiednie dla uczniów książki czy gry i wysłać im w formie szkolnych podarków. Tej zimy wpłynął dar tylko od jednej osoby. Pani Jakobson ofiarowała cztery tuziny czarnych ołówków, pięć kolorowych i dwie libry papieru listowego (24 arkusze). Teraz w niespokojnych, pełnych niepewności czasach, ręka nie służy do bardziej szczegółowego pisania o życzeniach odnośnie szkół ajnuskich na Sachalinie. Do­ świadczenie jednak pokazało, że są tu chęci do nauki. Kiedy życie będzie miało tu znów pokojowy, spokojny charakter dążenie do nauki, w co mocno wierzę, wyrazi się w silniejszej formie. Żeby wyjść naprzeciw temu widocznemu wśród Ajnów ruchowi uwolnienia się od ciągłej inercji, pasywności i zbliżenia do ras kulturalnych, potrzebne są oczywiście niemałe środki pieniężne i ludzie. Pieniądze winno zabez­ pieczyć państwo, a ludzi można oczekiwać od rosyjskiego społeczeństwa, zawsze otwartego na pożyteczne inicjatywy i dobre przedsięwzięcia. Każdy początek wymaga nieprzeciętnych pracowników, ludzi oddanych pracy, a tubylcy Sachalinu, którzy - dzięki niefortunnym dla nich zdarzeniom, w ciągu dziesiątków lat poznali wyrzutki normalnego społeczeństwa, nieszczęśliwy ale i silnie zepsuty zesłańczy element, mają większe niż kto inny prawo, by przysłano do nich lepszych ludzi, wartościowszych z zaniechaniem zesłań. Jeśli chodzi o typ szkół, które łatwo zakorzeniają się wśród tubylców i są dla nich korzystne to pisałem o tym w innym miejscu {Zarządzanie Ajnami z wyspy 9 Sachalin...). Przy czym przedstawiam oprócz dokumentów dotyczących wydatkowania pienię­ dzy i wzory prac pisemnych uczących się ajnuskich chłopców . 10 28 kwietnia 1905 r. osada Rykowskoje B. Piłsudski 11 * Należałoby jeszcze wspomnieć o rozpoczynającym się nauczaniu ajnuskich dzieci w Maukie. Kiedy po raz pierwszy poznając się z Ajnami przyjechałem do Mauki latem 1902 г., zdziwiła mnie niezmiernie duża ilość uczących się po japonsku. Kilku mło­ dych ludzi umiejących już pisać było moimi przewodnikami, sami notowali w ze­ szycie przy pomocy japońskich znaków rosyjskie, nowe dla nich słowa. Zastawałem w ajnuskich domach nauczycieli japońskich robotników albo pisarzy z sąsiednich warsztatów rzemieślniczych skupionych przy lekcjach. Widoczne było u nich świado12 9 Libra - miara papieru do pisania = 24 arkuszom, 24 libry = stopa. W odnalezionym dokumencie nie było wspomnianych „prac pisemnych uczących się ajnu­ skich chłopców". Rykowskoje - osada założona w 1878 г., pierwsze miejsce pobytu B. Piłsudskiego na Sachalinie. Od Г937 r. wieś Kirowskoje w rejonie Tymowskim. Mauka - od 5 czerwca miasto Chołmsk - centrum rejonu Chołmskiego. 1 0 1 1 1 2 �DZIAŁALNOŚĆ PEDAGOGICZNA В. PIŁSUDSKIEGO 41 me dążenie do wykształcenia. Poradziłem więc starszym ludziom aby zwrócili się do miejscowej administracji z prośbą o otwarcie u nich szkoły wyjaśniając, że szkoła będzie oczywiście rosyjska, ale przywileje człowieka wykształconego (obojętne, w ja­ kim języku) są jednakowe. Podanie takie zostało złożone i uzyskało aprobatę Głów­ nego Wojennego Gubernatora Wyspy, który polecił nawet postarać się o pomiesz­ czenie dla szkoły, prosząc o to przemysłowca Dembi mającego na Sachalinie przetwórnie ryb. Tenże obiecał wiosną 1903 г., że spełni tę prośbę, jeśli ja podejmę się kierowania tą szkołą. Niestety, moje zajęcia badawcze na wschodnim wybrzeżu Wyspy, a więc i wyjazdy do Japonii i Oroków nie pozwalały mi skorzystać z tej propozycji. Czułem jednak jakieś wyrzuty sumienia wobec Ajnów z Mauki, którzy będąc pod mniejszym wpływem nieokrzesanych przybyszów, a dużym ze strony Japończyków, mieli większą motywację do nauki aniżeli Aj nowie ze wschodnich wybrzeży Sachalinu. Mimo tych rozterek nie mogliśmy znaleźć odpowiedniego nau­ czyciela, który pokierowałby tą szkołą. Kiedy wiosną 1903 r. przejeżdżał przez Korsaków do Mauki d[oktor] Kiryłow , by objąć tam stanowisko lekarza u przemysłowców Semienowa i Dembi, przekaza­ łem mu informację o warunkach mogących zapewnić powstanie szkoły. Obiecał mi, iż podejmie próbę włączenia się do krzewienia rosyjskiej oświaty w tej wsi. W czerwcu napisał do mnie, że „nie może zorganizować szkoły w sezonie letnim, ale na zimę postara się, by rozpoczęła ona działalność". W szkole tej uczyło się 12 dzieci, potem 7, a wśród nich było 4 dzieci ajnuskich. Potem nie miałem już od niego wiadomości. W jesieni 1903 г., dowiedziałem się, że do Mauki pojechał zaufany Semienowa i Dembi, znany mi z Władywostoku zbankrutowany księgarz Zenzinow i że on zajmował się w dalszym ciągu nauką tych dzieci, które rozpoczęły naukę u dr. Kiryłowa. Napisałem do Zenzinowa list, prosząc o szczegółowe wiadomości o szkole, wynikach nauczania i o potrzebach odnośnie artykułów szkolnych. Odpowiedź z 31 grudnia 1903 r. otrzymałem następującą: „Szkoła w Mauki znajduje się tam gdzie była i przy dr Kiryłowie (oczywiście w jednym z budynków kopalnianych Semienowa i Dembi), codziennie jest ogrzewana. Przy mojej współ­ pracy z japońskim stolarzem wykonaliśmy długie szkolne stoły, takie same ławki, czarną tablicę i liczydło klasowe. Zajęcia zaczęły się 30 listopada i odbywają się codziennie oprócz dni świątecznych, od 9 - I I rano. Ajnuskich uczniów było 8, a z nich 4 uczyło się u Kiryłowa. Mało umieją czytać, a 4 zaczynało naukę. Wszystkie dzieci miały 8-10 lat. Alfabet przerabiamy metodą dźwiękową, przy pomocy alfa­ betu ruchomego pozostawionego przez dr. Kiryłowa. 13 14 15 0 0 1 3 Dembi Gieorgij Filipowicz - Szkot, przyjął obywatelstwo rosyjskie w 1876 r. Władywostocki kupiec II gildii, wspólnik kupca J.L. Semienowa w przetwórstwie rybnym i wydobywaniu morskiej kapusty w Maukie. Kiryłow Nikołaj Wasiliewicz (1869-1921) - utalentowany lekarz i badacz kultury ludów Dalekiego Wschodu. Autor ponad 100 prac poświęconych ochronie zdrowia, medycynie ludowej, etnografii, antropologii, klimatologii, polowaniom na Dalekim Wschodzie. W latach 1896-1899 pracował na Sachalinie jako kierownik: lecznicy Okręgu Korsakowskiego. Semienow Jaków Łazarewicz (1831-1913) wielki kupiec władywostocki, przemysłowiec przetwórstwa rybnego i przedsiębiorca. Od 1878 r. zajmował się przetwórstwem morskiej kapusty na Sachalinie w rejonie Mauki. Firma „Semienow, Dembi i K°" w 1899 r. miała już na Sachalinie 20 przedsiębiorstw rybackich. Autor pracy Połowy morskiej kapusty w Morzu Japońskim, wydanej we Władywostoku w 1885 r. Jako pierwszy z rosyjskich przedsiębiorców założył swoje przed­ stawicielstwo w Japonii w mieście Hakodate na wyspie Hokkaido. 1 4 1 5 �42 ANTONI KUCZYŃSKI, WŁADYSŁAW ŁATYSZEW Jeśli chodzi o dzieci Rosjan, to za ich postępy ręczę, a o dzieciach Ajnów na razie nic konkretnego nie mogę powiedzieć choćby dlatego, że one po pierwsze do szkoły chodzą nie systematycznie, ponieważ rodzice posyłają je do różnych zajęć. Główną przyczyną jest jednak nieznajomość języka rosyjskiego. W czytaniu można osiągnąć nawet szybko stosunkowo poprawne efekty, ale jest ono mechaniczne. Nie znając języka rosyjskiego, czytają one - ale nic nie rozumieją. Dlatego czytanie ich nie interesuje i opuszczają samowolnie szkołę, wątpliwe więc czy dalej będą zajmować się czytaniem. Otóż ta główna przyczyna każe pomyśleć, w jaki sposób można tego wszystkiego uniknąć. Ludność ajnuska jest tu bardziej pod wpływem Japończyków niż Rosjan. Wszyst­ kie dzieci mówią po japonsku lepiej niż po rosyjsku, dlatego w szkołach dla Ajnów rosyjscy pedagodzy nie znający języka japońskiego i Ajnów nie osiągną sukcesów." Po ogłoszeniu wojny pan Zenzinow wyjechał z Mauki i zajęcia z dziećmi zostały przerwane. Na rok szkolny 1904-1905 nie wydatkowane zostało 76 rubli 85 k. Wydatkowano: 25.XI.1904 30.XII.1904 20.1.1905 20.1.1905 20.11.1905 20.11. 1905 3 r. 05 k. na artykuły pisemne 3r. Tujczino za nauczanie dzieci latem Tarondzi za nauczanie od 20.XII - 20.1. 12 r. Tujczino za nauczanie 8r. Tujczino za nauczanie od 20.1. - 20.11. 5r. Tarondzi za nauczanie od 20.1. - 20.11. 12 r. Razem: 43 r. 05 k. Pozostawiono głównemu nadzorcy osiedli na wydatki nauczycieli - 2 8 r. 71 r. 05 k. Suma ogółem Nie wydatkowane zostało 28 kwietnia 1905 r. 5 r. 80 k. B. Piłsudski Tłumaczył z ros. Antoni Kuczyński * Przedstawione tu dokumenty ujawniają jeszcze jeden obszar - wcale niebagatelny jak na sachalińskie potrzeby - humanitarnej i społecznej dzia­ łalności B. Piłsudskiego. Poszerzają one wiedzę o tym niepospolitym człowie­ ku, którego nauczycielska działalność na dalekiej Wyspie wzbogaca karty historii naszej oświaty. Już te sprawozdania z działalności elementarnych szkółek dowodzą niezbicie, że jego pogląd na oświatę był nowatorski na owe czasy, co z pewnością nie wymaga komentarzy. Z cytowanych spra­ wozdań odnalezionych przez W . Łatyszewa wyłania się obraz osobowości �DZIAŁALNOŚĆ PEDAGOGICZNA В. PIŁSUDSKIEGO 43 Uczestnicy konferencji w Jużno-Sachalińsku (1991) na tle pomnika Bronisława Piłsudskiego Fot. Archiwum Muzeum w Jużno-Sachalińsku B. Piłsudskiego, zdolnego do działania na rzecz „dobra innych". Ten idealny humanista nie dzielił ludzi na lepszych i gorszych, otaczając każdego swą opieką bez względu na wyznanie czy kolor skóry. Do tych rozlicznych cnót dodawał także tolerancję wobec religii i nie podzielał poglądu Rosjan mieszkających na Wyspie, iż ,,dobry tubylec", to tubylec ochrzczony, wyznania prawosławnego. Poprzez ten stosunek do ludzi posiadł B. Piłsudski ogromny autorytet moralny wśród społeczności Sachalinu, co nie pozostało bez wpływu na jego osiągnięcia badawcze nad tubylczą kulturą. Niewiele jest dziś materiałów dokumentujących działalność B. Piłsudskiego na tej odległej katorżniczej Wyspie, dlatego tym cenniejsze są informacje zawarte w przedstawionych tu sprawozdaniach szkolnych, po­ szerzające naszą wiedzę o jego życiu i twórczym wysiłku na rzecz społeczno­ ści tubylczych, wśród których wypadało mu mieszkać przez długie lata zesłania. Akcentowano to po wielekroć na międzynarodowej konferencji w Jużno-Sachalińsku (1991), podczas której odsłonięto pomnik Bronisława Piłsudskiego, symbol pamięci mieszkańców Wyspy dla tego wiecznego tułacza, badacza i katorżnika, którego grób znajduje się na podparyskim cmentarzu w Montmorency. �44 ANTONI KUCZYŃSKI, WŁADYSŁAW ŁATYSZEW ANTONI KUCZYŃSKI, WŁADYSŁAW ŁATYSZEW E D U C A T I O N A L A C T I V I T Y O F BRONISŁAW PIŁSUDSKI (NEW S O U R C E M A T E R I A L ) Summary The subject of the article is the activity of Bronisław Piłsudski one of the outstanding Polish ethnographers working at the turn of the 19th and 20th centuries in Asia. After having studied some interesting documents, not known until recently, the authors realized that, besides his ethnographic researches Piłsudski had been seriously involved in projects of education of the native Ainu children on the island of Sachalin. The main evidence is the document entitled "Principles of Ruling the Ainus of Sachalin" written in 1902, when Piłsudski returned to the island for the second time. Sponsored by the Imperatorial Academy of Sciences and the Russian Commitee for Middle Asian Studies he carne there to collect ethnographic exhibits from three ethnic groups living there. At that time he met the Russian military governor of Sachalin who ordered to present him those "Principles..." Among others the document included projects of primary education of the natives. But the origins of the idea were much earlier, they reach back to the times when Piłsudski had been engaged in educating native children in the very first years of his exile in the Russian village of Rykovskoje. The authors refer to several documents which give the evidence of Pilsudski's ideas and activities concerning developing educational institutions on Sachalin. His projects of developing common education were presented in his letters to the: head of one of the districts (and to other persons as well). Two manuscripts, quite unknown until recently have been discovered in the Central Archives of Far East in Tomsk, Siberia. The two reports say about primary schools for native children in the district of Korsakov in 1903-1904 and 1904-1905 respectively. Those documents have never been published in Polish before. They reveal detailed information about organiz­ ation and activities of primary schools for native children and prove the importance of the initiatives of Bronisław Piłsudski. Translated by Anna Kuczyńska-Skrzypek � https://zbiory.etnologia.uw.edu.pl/files/original/37f23aec7a329bd528a3592859d63eff.pdf 826cc53c6972087f845a8453083afda1 Dublin Core The Dublin Core metadata element set is common to all Omeka records, including items, files, and collections. For more information see, http://dublincore.org/documents/dces/. Title A name given to the resource Polska Sztuka Ludowa - Konteksty Text A resource consisting primarily of words for reading. Examples include books, letters, dissertations, poems, newspapers, articles, archives of mailing lists. Note that facsimiles or images of texts are still of the genre Text. Dublin Core The Dublin Core metadata element set is common to all Omeka records, including items, files, and collections. For more information see, http://dublincore.org/documents/dces/. Relation A related resource oai:cyfrowaetnografia.pl:publication:5327 Rights Information about rights held in and over the resource Licencja PIA Date A point or period of time associated with an event in the lifecycle of the resource 2003 Subject The topic of the resource fotografia antropologia fotografii Identifier An unambiguous reference to the resource within a given context oai:cyfrowaetnografia.pl:4948 Title A name given to the resource O etnograficzności fotografii/ Polska Sztuka Ludowa - Konteksty 2003 t.57 z.3-4 Description An account of the resource Polska Sztuka Ludowa - Konteksty 2003 t.57 z.3-4; s.95-101 Creator An entity primarily responsible for making the resource Sztandara, Magdalena Language A language of the resource pol Publisher An entity responsible for making the resource available Instytut Sztuki PAN Format The file format, physical medium, or dimensions of the resource application/pdf PDF Text Text capture metadata for PDF documents Text MAGDALENA SZTANDARA I C o oznaczy bycie fotografem? Co znaczy uświa­ domienie sobie i wypowiedzenie się na tem at swojego bycia, samookreślenie się - „jestem fotografem”? Może jest tak, że podjęcie decyzji zosta­ nia fotografem to zmiana formy opowieści o swoim życiu, historii swojego życia i tego, co człowieka o ta ­ cza. Fotograf we własnym rozumieniu nie poprzesta­ je na obserw acji i rejestracji wybranych momentów z rzeczywistości, nie można wszak zapominać o od­ twórczej i twórczej roli w układaniu prywatnej histo­ O „etnograficzności” fotografii II Krótko o etnograficznych programach i postulatach naukowego wykorzystania fotografii rii świata. „Portretując” świat fotografowie, często o odmiennym doświadczeniu, zarówno ci „wtajemni­ czeni”, ale też uwrażliwieni etnograficznie - „zawo­ dowi dokum entaliści”, jak i ci, w których widzi się tylko „amatorów-pstrykaczy”, zawsze zostają uwikła­ ni w jakąś opowiadaną historię świata, który istnieje bez względu na ich mniej lub bardziej refleksyjną działalność. Przeglądaniu fotografii towarzyszy przeświadcze­ nie, że zapamiętane i utrwalone zostają tylko te prawdziwie ważne i oryginalne. Trzeba więc spróbo­ wać nazwać to przeświadczenie - na czym polega efektow ność tworzenia i zbierania obrazów, które b ę­ Etnografia zaanektowała fotografię do obserwacji i opisu rzeczywistości już w zeszłym stuleciu. Początko­ wa powściągliwość i niewielki zakres jej zastosowań zostały przełamane i fotografię awansowano przez wpi­ sanie jej w określone procedury i obudowanie zwartym programem badawczym, a metody pracy fotografa, często z wykształceniem etnograficznym, przybrały charakter ogólnie przyjętych wytycznych. Celem fotografii etnograficznej jest przedstawienie ma­ terialnej i społecznej kultury ludu. Zdjęcie fotograficzne sta­ je się niezastąpionym dokumentem ilustracyjnym, który [...] utrwalając wszelkie dzieło rąk ludu i sceny z jego życia two­ rzy materiał analityczny i porównawczy, będący uzupełnie­ niem materiałów opisowych.2 dą olśniew ające dla odbiorców teraz i potem. Być może na tym polega „etnograficzność” fotografii: z jednej strony chodzi o to, co banalne w refleksji o fotografii - że jest ona zatrzymaną chwilą i in ter­ p retacją rzeczywistości, z drugiej jed nak jest też czymś więcej - ma wszak swoją historię, i co więcej, zaangażowana jest w tworzenie innych jeszcze opo­ wieści. Etnograficzność fotografii zawiera się w tru­ dzie dokumentow ania drobiazgów codzienności, ale również i w tym, iż z jednej strony zdaje się odtwarzać relacje człowieka i świata, z drugiej - zapisuje em o­ cje, nie tracąc mocy ich generowania. Fotografia m o­ Tematyka zdjęć ludoznawczych zawierała się w kil­ ku kategoriach: typy antropologiczne, ubiory ludowe, sceny z pracy, sceny obrzędowe, budynki, wnętrza, przedmioty.3 W założeniach merytorycznych nacisk położony był głównie na zbieranie m ateriału fotogra­ ficznego o dużej przydatności naukowej, redukując kwestie wartości artystycznej. Ta tendencja zasługuje na podkreślenie: dokumentaryzm odpowiada wszak obiektywistycznym koncepcjom poznania naukowego, że więc dokum entow ać kształty odchodzącego świa­ ta, ale też zapisuje sposoby widzenia, konceptualizowania świata, czego czynności człowieka fotografują­ cego są jedną z wielu m anifestacji. Etnograficzność jest także zadaniem dla widza, możliwą grą, jaką m o­ że on prowadzić z nieznanym sobie światem, ale też z fotografem i jego z kolei grami z fotografowaną rze­ czywistością. Zapewne w uprzywilejowanej sytuacji w rozpozna­ waniu tej gry są ci, którzy sami fotografują, bo: fotografia, podobnie jak opis naukowy, powinna być „przezroczysta” wobec naukowo przedstawianej rzeczywistości.4 Przełom X IX i X X wieku obfitował w odezwy i ape­ le ludoznawców do fotografów, w których zachęta do fotografowania wiązała się z gromadzeniem kolekcji, dokumentów, w jakimś sensie niepowtarzalnych, jak rekwizyt muzealny, jednocześnie jednak odindywidu­ alizowanych jako reprezentacja klasy, typu itd. My fotografowie znamy uczucie odkrywania obrazu, któ­ ry kiedyś był sfotografowaną rzeczywistością. Zostajemy olśnieni skalą emocji i prawdą treści. To tak wyglądało?1 Niech amatorzy nadsyłają nam typy ludowe, fotogramy ubiorów, sprzętów, chat, zabaw i uroczystości, widoki okolic i przedmiotów godnych uwagi.5 Owe fotograficzne rejestracje rzeczywistości zawsze wyrażają stosunek człowieka do otaczającego go świa­ ta, tj. tego świata sposobów postrzegania, przeżywania, a w ostateczności skupiają się także na zatrzymaniu rzeczywistości w kadrach-opowieściach. Każda umiejętność posługiwa się dzisiaj sztuką fotogra­ ficzną. [...] Także młoda umiejętność ludoznawcza (etnografja, folklor) zwraca się z ufnością ku piastunom i przyjacio­ łom tej sztuki. Umiejętności tej widocznie w oczach i pod rę­ 95 �Magdalena Sztandara ♦ O „ETNOGRAFICZNOŚCI” FOTOGRAFII kom ubywa materjału. Czasy dzisiejsze usuwają nieubłaganie i gwałtownie pierwotne wytwory ludowego ducha, ludowej sztuki. Zycie wiejskie przybiera charakter miejski, a wraz z niem najcenniejsze świadectwa rozwoju naszego, przeszło­ ści narodowej, giną bezpowrotnie. Trzeba zatem choć w ostatniej godzinie wdać się w to; trzeba zachować rzeczy same, a gdzie niemożna tego uczynić, utrwalić przynajmniej ich obraz i zachować dla nauki.6 świata, w której jednostkowość, podmiotowość widze­ nia stanowiła główny elem ent programu wielu grup artystycznych.9 Gdy wynalazkowi Daggeurre’a przypi­ sano zdolność mechanicznego, „wiernego” rejestrowa­ nia świata, starano się spożytkować jego możliwości do „obiektywistycznego” zapisu, nie stawiając pytań o to, czy urządzenie, jakim jest aparat, może też stwarzać szanse na zindywidualizowaną, subiektywną wypo­ wiedź o świecie i sobie. Fotograf nie szukał jeszcze „no­ wej rzeczowości”; życia, indywidualizmu, i wreszcie dy­ namizmu obecnego w codziennej fotografowanej rze­ czywistości. Fotografia amatorska stawała się poniekąd konku­ rencyjna w zakresie tematu, estetyki i komunikatu 0 przeszłości lub obecności, i to zarówno do fotografii artystycznej, jak i tej dokumentalnej - rzemieślniczej. Stało się to widoczne dopiero po latach , kiedy w związku z upowszechnieniem się fotografii sama sta­ ła się „[...] formą wyżycia artystycznego, pamiątką, świadectwem obyczajowości. [...] Wyszła na podwórza folwarków, do parków i miejscowości wypoczynko­ wych, zaczęła sławić urok wnętrza domu, rejestrowała nowy styl życia”.10 Fotografie nieprofesjonalnych fotografów nierzadko stają się wzorem odkrycia, objawienia prawdy życia. Jed­ nak stało się to realne dopiero dzięki możliwości sponta­ nicznego odkrywania fotografowanej rzeczywistości przy jednoczesnym braku estetycznych i technicznych ogra­ niczeń, do których stosowali się profesjonaliści. Zmienił się więc stosunek do obrazu, jego odczyty­ wania, interpretacji. Przez 150 lat ewoluował - od for­ my przedmiotowego, dosłownego i obiektywnego „zdejmowania” rzeczywistości do osobistej, metaforycz­ nej i selektywnej interpretacji i archiwizacji, interpre­ tacji, która dotyka najgłębszych instynktów człowieka, świadomości „portretowania” świata i jego odbioru. Przekaz fotograficzny jest ograniczony w treści Każda odezwa wyposażona jest w odpowiednią in ­ strukcję tego, „jak należy zdejmować” elementy p ej­ zażu kulturowego, by fotografie odpowiadały potrze­ bom zapisu dokum entującego zastaną rzeczywistość kulturową, która jednak już odchodzi w przeszłość; aby uchwycić „[...] w swobodnym i prawdziwym uło­ żeniu [...]”7 przydatny m ateriał ludoznawczy. Pojawi­ ła się więc wcale niem ała liczba Towarzystw i Kółek Fotograficznych zajmujących się zbieraniem „osobli­ wości” etnograficznych. Spełniające założenia były te fotogramy, które traktowały o treści historycznej i lu­ doznawczej. Tym samym kształtował się podział na dwie katego­ rie - fotogramy „zdejmowane” przez osoby mające pro­ fesjonalne wyposażenie, a także wiedzę etnograficzną (to, jakie elementy obrazu podkreślać, jakie są mniej decydujące - ewentualne pominięcie innych) oraz do­ kumenty czasów minionych i obecnych, choć odcho­ dzących w przeszłość rejestrowane przez amatorów. Ta druga grupa zasługuje na szczególną uwagę: niekiedy w swej intencji wcale nie miały one ambicji być nauko­ wym dokumentem, lecz stają się etnograficznym źró­ dłem z uwagi i na utrwalony obraz, i poświadczenie szczególnego stosunku do świata. Granica między „fa­ chowcami” i amatorami stawała się niekiedy płynna, podobieństwa wynikajace ze wspólnego patrzenia, a wyrażające się w rejestracji wydarzeń i czynienia z nich zarówno dokumentu tej konkretnej sytuacji, jak reprezentacji typu, klasy podobnych zdarzeń. Jest to wynik standaryzującego przedstawienia rzeczywistości poprzez konwencje obrazowe (np. o malarskiej prowe­ niencji) oraz pewne „popularne” wyobrażenia antropo­ logiczne (np. wywodzące się z fizjonomiki8). Elem entem uderzającym w zbiorach tworzonych do celów etnograficznych była statyczność i nienaturalność obrazu. Przekaz fotograficzny zgodny z wytycz­ nymi dla „zbierających rzeczy ludowe” stawał się oschły i tracił siłę oddziaływania za cenę przejrzystości i modelowego, typizującego ujmowania rzeczywistości kulturowej. Wyrażało się to między innymi w dążeniu do uniwersalizacji pewnych założonych metodologicz­ 1 czasie - to właśnie stanowi punkt wyjścia do rekon­ strukcji „wymowy” zdjęć, które czytać też trzeba jako trud odczytywania, konceptualizowania świata przez człowieka z aparatem fotograficznym, nawet jeżeli on sam z owego trudu nie zdaje sobie sprawy. Fotografia przestała być oknem na świat, przez które wi­ dzimy przedmioty takimi, jakimi one są. Jest ona natomiast rodzajem wysoce selektywnego filtru, o którego doborze de­ cydują konkretna ręka i umysł.11 III nie prawd. „Zdjęcia dawne” stanowiły wyrazistą, rze­ czową ilustrację, w której osobisty odbiór rzeczywisto­ ści i estetyczne widzenie schodziły na dalszy plan, do­ minowała zaś bezosobowość i „skuteczność” przedmio­ towego zapisu. Fotografia dzieliła więc metodykę przedstawienia z koncepcjam i naukowego opisu świata; nie mogła więc lokować się zbyt blisko poetyckiej interpretacji Standaryzacja i ideologizacja wyobrażeń Tematem zdjęć i być może nawet motywacją prac nad wynalezieniem technologii mechanicznego zapisu je s t człow iek i o taczająca go rzeczywistość. Już w pierwszych zdjęciach mocno wyeksponowane stają się głównie sceny rodzajowe. 96 �Magdalena Sztandara ♦ O „ETNOGRAFICZNOŚCI” FOTOGRAFII [...] jak podobizny rybaków i rybaczek /pojedyncze i zbiorowe/, żeglarzy, żołnierzy obok zdjęć szop, stajen czy miejskich domków. Nie brak podobnych przykładów także z Francji i wielu innych krajów.12 styczną - prawdy szczegółów z prawdą całości,19 może jednak rzecz całą trzeba będzie rozpatrywać inaczej, roz­ poczynając od pytań o status dokumentacji ikonogra­ ficznej w naukach antropologicznych i nieuniknione zi- Przedstawienia te zdają się ulegać standaryzacji, m ocno uderza w nich skłonność do inscenizacji, aran­ żacji, czy wręcz reżyserii. „Typy ludowe” oscylują od przedstawień portretowych „w naturze” do żywych ob­ razów inscenizowanych w atelier. deologizowanie wypowiedzi antropologicznej.20 Artystyczność ważna dla jednych może być drugorzędna dla innych, którzy w fotografii doszukują się przekazu treści istotnych społecznie, historycznie, antropologicznie itd. [... ] fotografię najlepiej rozumie się nie jako przedmiot w sensie estetycznym [...], ale jako niematerialny obraz za­ wieszony w pamięci. [... ] Fotografie - [...] bliższe są w swej naturze skrawkom wi­ zualnej pamięci, a tym samym najgłębiej w nas położonym instynktom i naszej kulturze, aniżeli czemukolwiek innemu poza samymi czynnościami życiowymi.13 IV „Etnograficzność” fotograficznych przedstawień Fotografia, z punktu widzenie praktyki współcze­ snej, jest jednym ze źródeł wzorów kulturowych, sta­ nowi zarówno zapis, jak i wzór relacji człowieka i jego czasoprzestrzeni, człowieka i jego wyobrażeń. Opisując popularne u schyłku X IX wieku i tworzone obecnie masowo zdjęcia, można podjąć próbę rozpoznawania standardów przedstawienia zmiennych rzeczywistości społeczno-kulturowych, widząc w nich kolejne studia o pewnej umowie co do tajem nicy i realności, i zmien­ ności kulturowej samych twórców i wytwórców foto­ grafii. Zarówno w X IX stuleciu, jak i współcześnie po­ wstawało i powstaje mnóstwo obrazowych wizerun­ ków człowieka i otaczającej go rzeczywistości. Stają się one źródłem etnograficznym, rodzajem osobliwych pa­ m iątek zawsze już o przeszłości (To - co - było).21 Fotografia - medium umożliwiające „[...j dokona­ nie antropologicznie wartościowego zapisu różnych wymiarów rzeczywistości - [...j. Może stać się [...j n a­ rzędziem wykraczającym poza konw encjonalne użycie w charakterze m ateriału ilustracyjnego [ ...j”.22 Owa szczególna wartość fotografii - jej „etnograficzność” może stać się czymś więcej niż podaniem danych na Fotografie XIX-wieczne odczytywać trzeba przez konwencje realizmu, który określa zarówno język litera­ tury, dalej - innych sztuk, jak i - w pewnym sensie wo­ bec niego nadrzędny - język dyskursu scjentystycznego, a obejmujący filozofię nauki i metodykę prowadzenia naukowego dowodu.14 Chodzi więc o zmianę dotych­ czasowych sposobów przedstawiania i wyjaśniania świa­ ta - rezygnacja z traktowania historii jako układu war­ tości ponadczasowych, a raczej utożsamienie jej z rozpo­ znawalnymi empirycznie faktami - tymi, które są umiej­ scowione we współczesnych m om entach.15 Owe utrwa­ lone momenty, zgodnie z fotograficznym rejestrowa­ niem rzeczywistości, zdają się drobiazgową inwentaryza­ cją świata, co przecież dobrze wpisuje się w kontekst de­ baty o dowodach w indukcyjnym bądź dedukcyjnym modelu nauki, o statusie teorii itd.16 Kwestie estetyki mogą być wówczas drugoplanowe, nawet pomimo ci­ śnienia malarskich konwencji w fotografii. Tendencje piktorializmu końca X IX wieku zamy­ kały się na płaszczyźnie przedstawiania pomiędzy obra­ zem bezpośrednim a konstruowanym - tu powstawały więc scenki rodzajowe, do których to pasuje między innymi formuła „żywych obrazów”.17 Perypetie fotografii etnograficznej uwikłanej w poza­ naukowe dyskursy przedstawić można odwołując się do kilku przykładów wybitnych twórców. Tak właśnie dzia­ ło się w twórczości Edwarda Curtisa fotografującego In­ dian północnoamerykańskich. Jego fotogramy to uteatralizowane zapisy respektujące normy charaktery­ stycznych dla drugiej połowy X IX wieku konwencji por­ tretowych, aranżowanych jednak w sposób zgodny z „naturalnością” kojarzącą się z fotografowaną tematy­ jakiś tem at; może stać się „przypomnieniem”. Rzeczywistość, którą fotografia odsłania i balsamuje, prawda, którą przywołuje, składają się na rodzaj doświadcze­ nia przeszłości.23 Owa „etnograficzność” będzie tym niedookreśleniem, które tak bardzo ożywa w niektórych fotogra­ ficznych zapisach rzeczywistości, i które pozwala i po­ maga „[...j dotrzeć do ukrytych warstw przekazu kulturowego”.24 Fotografie, począwszy od tych pamiątkowych, ma­ jących szczególną rangę świętych obrazków,25 aż po rozbudowane i często artystycznie wyrafinowane „por­ trety świata” stają się cząstkami czy to kultury ludowej, czy szerzej - wielu pokładów kulturowych znaczeń. To ta właśnie „etnograficzność” - bycie źródłem, przed­ miotem o macierzystych kontekstowych sensach, któ­ ry otwiera przed poznającym perspektywy innych od­ czytań. To co dostrzegamy na fotografii i jako fotogra­ fię, to komunikat - przeszłość z całą jej ikonicznością ką. Wybór „momentów” do zapisu fotograficznego był kierowany, obejmował tylko te zdarzenia, które pozosta­ wały - według mniemania twórcy i odbiorców tkwią­ cych w tych samych dyskursach o „innych” - w pełnej harmonii z naturą. Indianin przedstawiany był więc jako typ o określonych walorach antropologicznych i ide­ owych, element mitu amerykańskiego. Mogło tu więc chodzić o pogodzenie prawdy naukowej z prawdą arty­ 97 �Magdalena Sztandara ♦ O „ETNOGRAFICZNOŚCI” FOTOGRAFII notują nieprzerwanie wizerunek [...] całych społe­ czeństw”.30 i symbolicznością (odzwierciedla więc rzeczywistość i jest komunikatem opartym na skonwencjonalizowa­ nych kodach).26 „Etnograficzność” fotografii oznacza pójście w od­ czytaniach nieco dalej: ukazywanie rzeczywistości w inny sposób: realizm fotograficznych „ikon” - „[... ] może być i coraz częściej bywa - określany nie przez to, co «naprawdę» istnieje, ale to, co «naprawdę» do­ strzegam”.27 Wspólna w tym wymiarze kategoryzowa­ Atget prawie zawsze był blisko „niepowtarzalnych wspa­ niałych obrazów (widoków) rzeczywistości, które były mo­ mentami przełomowymi i niepowtarzalnymi”; nigdy nie był to po prostu zwykły długi rząd wyładowanych pudeł; albo tylko podwórza Paryża, gdzie od rana do nocy stały zwarte szeregi ręcznych wózków; albo stoły pozostawione z nieuprzątniętymi jeszcze talerzami, przez ludzi, którzy dopiero co posilili się i odeszli - tak jak istnieją one przez setki i tysiące tych samych godzin; albo dom publiczny przy ulicy... nr 5, którego gigan­ tyczny numer pojawia się z czterech stron fasady budynku. W rzeczywistości większość tych obrazów jest opustoszała. Opustoszałe Porte d’Arcueil przy Fortyfikacjach, opustoszałe schody, opuszczone podwórza [...]. Jednak one nie są osamot­ nione, opuszczone, a jedynie pozbawione gwaru; miasto na zdjęciach wygląda jakby było uprzątnięte, pozbawione czegoś lub kogoś, jak mieszkanie, do którego nie wprowadził się jesz­ cze żaden nowy lokator. To zabiegi fotografii surrealistycznej, takie umieszczenie sceny, aby pokazać uczucie dystansu, rela­ cję pomiędzy człowiekiem a tym, co go otacza. To daje otwar­ te możliwości, by pod spojrzeniem naszych oczu cała intym­ ność została objawiona poprzez rozświetlenie detali.31 nia zdjęć staje się jej tematyka, ujm ująca przede wszystkim człowieka w jego własnym otoczeniu, jak i wspólne doświadczenie nostalgiczności istnienia dy­ stansu czasowego. A k cen t położony na „etnograficz­ ność” fotografii oznacza wyjście poza ograniczenia m a­ teriałowe fotografii etnograficznej i stanowi pewną in ­ terpretacyjną tezę na tem at sposobu użytkowania fo­ tografii np. amatorskiej czy pamiątkowej. Być może dla wyjaśnienia problemów byłoby właści­ we podejście hermeneutyczne, w którym fotografie ko­ mentuje się, nie wiążąc ich jedynie z empirycznym od­ zwierciedleniem danej rzeczywistości, ale faktem, iż „[...] każdy obraz może być odczytywany i interpretowa­ ny na wiele równoprawnych sposobów, wynikających ze społecznych, kulturowych i indywidualnych różnic po­ między nadającymi mu znaczenie podmiotami”.28 Fotografia jest więc tyleż źródłem wiedzy o przeszło­ ści, co o jej wyobrażeniach, przedstawieniach, sposobach układania narracji, a może w jeszcze wyższym stopniu po­ winna być traktowana jako źródło poznania historii sa­ mych wyobrażeń i ich standardów. Fotografia stała się twórcza na różnych poziomach; początkowo bardziej in­ tuicyjnie niż rzeczowo. Początkowo rzecz rozgrywała się - wedle dzisiej­ szych standardów rozdzielania domen wiedzy - między malarskością fotografii a obiektywizmem „naukowe­ go” dokumentowania. Obie kategorie zdjęć dają się jednak odczytywać właśnie w kategoriach „etnograficzności” fotografii. Racjonalny wybór stylu w foto­ grafii nie do końca ostatecznie wpływa na jej walor „entograficzności” - ostatecznie jest to przede wszyst­ kim kwestia wyboru, i to osobistego. Fotografie Eugene’a A tgeta to unieruchomiony obraz w pamięci, o sposobie bycia ludzi w otaczającej ich rzeczywistości, pamięci o ulicach, domach, wnę­ trzach - odchodzących w przeszłość. Poznawaniu przedstawionej przez niego rzeczywistości towarzyszy pozorny nastrój ciszy i bezruchu - dający swobodę re­ jestracji i interpretacji przeszłości. Zdjęcia Robione z wysokości oczu, nie ukazują wymyślnych wi­ doków z góry lub z dołu. Ale nasyca je osobliwa atmosfera. Opustoszałe uliczki, zabawne frontony sklepików, sztywno upozowane postacie pogrążone w jakiejś hipnotycznej ciszy i bezruchu.32 Powstanie dokumentu nie dzieje się przez przypadek [...] widoczne jest, w wyborze sposobu poruszania się, w wyborze chwili, obsesyjne zainteresowanie konkretnym incydentem, z którego na własne ryzyko wysnuwamy szersze uogólnienie, wbrew temu, co rzeczywiście oglądamy.33 Inny, nie mniej wyrazisty, przykład stanowią foto­ gramy Louise Boyd (z czwartej dekady X X wieku), które uznać można ze względu na realizację założeń „etnograficzności” za studium dokumentujące odcho­ dzący w przeszłość kulturowy obraz polskich kresów. Tematem jej zapisu był „[...] przede wszystkim czło­ wiek, jego mieszkanie, praca, otoczenie, w którym ży­ je - osada, wieś, plac targowy w miasteczku, pole, dro­ ga”.34 Kryterium jej tematów i fotografowanych przed­ V stawień była archaiczność, tradycyjny, dawny styl ży­ „Portrety” świata cia. Jej zdjęcia charakteryzują się dużą spontaniczno­ ścią ujęcia, brakiem upiększania (przez dodawanie po­ O „etnograficzności” fotografii świadczy pewna ich szczególnych rekwizytów), stara się świadomie i z pre­ osobliwość - na takie zasługują niektórzy przedstawi­ medytacją nie inscenizować danej jej rzeczywistości ciele fotografii twórczej. Fotograf staje się świadkiem zgodnie z przyjętym osobistym programem badawczym - zapisem fotograficznym znikających obrazów życia. dziejącej się rzeczywistości, a dalej fotografowie „[... ] [...] obrazem rzeczywistości jest coś w rodzaju dokumen­ tu; [...] Odnaleźć możemy w nim ślady ludzi, przedmiotów i zjawisk, które są dowodami istnienia tego świata, beż względu na to, czy dotyczą epok minionych czy czasów obec­ nych. Obraz rzeczywistości jest odbiciem tej rzeczywistości, jakby jej zmaterializowanym „odciskiem”.29 98 �Magdalena Sztandara ♦ O „ETNOGRAFICZNOŚCI” FOTOGRAFII Wówczas dopiero mogłem zrobić to zdjęcie: siedzą na pry­ czy, z jednej strony młode małżeństwo, z drugiej strony małżeń­ stwo starsze - to rodzice widocznie któregoś z tych małżonków - i w kołysce z wikliny buja się dziecko, oni kołyszą... 41 Malownicze ujęcia przytulnych drewnianych chat, polnych dróg, wiatraków stojących jakby na straży wśród szachownicy pól, czółen popychanych długim drągiem, pły­ nących wśród rozlewisk, wieśniaków w barwnych ludowych strojach, to obrazy należące do przeszłości.35 Robiąc te zdjęcia etnograficzne, miałem właśnie to na uwadze, że przyjdzie czas, że tego nie będzie, że to się zmie­ ni, że ewolucja stopniowo następuje w każdej dziedzinie ży­ cia... znakiem tego jeszcze tyła ta kurna chata. Ale byłem przekonany, ze tej kurnej chaty też wkrótce nie będzie. I z ze­ wnątrz miałem sfotografowaną tę kurną chatę, ale tego zdję­ cia nie mam...[...].42 Osobliwością w tym względzie stała się także foto­ grafia Jana Bułhaka. Jego twórczość najchętniej rozpi­ suje się za pom ocą interpretacyjnych haseł: pseudoimpresjonizm - fotografia ojczysta - fotografika. [... ] z tej nowej wówczas perspektywy zbliżenia, wzięła się moda fotografowania tematów powszednich, ujrzanych z bliska, jakby mimochodem.36 Fotografia staje się ważna nie ze względu na treść, ale komunikat, którym jest. Komunikat ten traktuje o fragmentach rzeczywistości, która była, ale jest też mocnym potwierdzeniem jej minionej obecności. A u­ ra w fotografii (jej odbiorze) pojawia się w miarę, jak rośnie dystans czasowy, fotografia staje się „pamiątką”,43 o coraz bardziej nostalgicznych przesłaniach. W takiej sytuacji zawsze tworzyć się będzie napięcie pomiędzy realnością a abstrakcją - zdjęcie konserwuje wszak tylko chwilę, pozostaje więc skrawkiem, okru­ chem opowiedzianego zdarzenia. D la nowej formy fotografiki rozumianej jako „sztuka fotograficzna” oddano do dyspozycji obiekty­ wy miękkorysujące, które zapis fotograficzny upodob­ niały do obrazu malarskiego. W swojej konsekw encji opierająca się i nawiązująca do stylistyki malarskiego obrazowania, mimo swej niekonw encjonalności stała się źródłem o... - źródłem/dokumentem tworzącym wizję bardziej osobistą, jakby umyślnie sprowadzoną i zamykającą się w przedstawieniu przemijającego zdarzenia.37 W ielbiciele twórczości Bułhaka - „ary­ stokraci sztuki - fotografiki” - zapatrzeni w dzieła przeszłości wykorzystywali stały zakres tematyczny: pejzaże, architekturę, martwe natury, sceny rodzajo­ we, portrety - pełne zdrowej prawdy przeżywania ży­ cia - nie było tam m iejsca na rzeczowość i ponurość - obie bolesne. Nie chodziło o nadmierną narracyjność zdjęcia (stąd może inny stosunek do czasu i prze­ strzeni), ale w r a ż e n i e - powstałe naturalnie „w błysku chwili”. To rodzaj akcji artystycznego doku­ mentowania W ilna - forma raczej bezosobowej doku­ m entacji, a potem szerzej - projekt „Fotografii Ojczy­ stej” - pobudzającej wyobraźnię. Wszystko zamykało się wokół człowieka, architektury, typowych „wido­ ków” - to, co specyficzne i reprezentacyjne, za każ­ dym jednak razem rzeczywistość stawała się przetwo­ rzona, a reprodukcja świata otaczającego, „[...] jako jej nowa, niepowtarzalna kreacja, będąca interpreta­ cją a nie zapisem krajobrazu”.38 [... ] nieoczekiwane wrażenia [... ] - z całą ostrością przy­ wołują minione zdarzenia i ich emocjonalną aurę, pozwala­ jąc na ponowne przeżycie przeszłości.44 W takim psychologicznym czy egzystencjalnym sensie fotografia zawsze posiadać będzie wartość m a­ giczną, zawsze będzie tajemniczym komunikatem - ta­ jemniczym bo podanym do interpretacji. Zdjęcie to niekwestionowany dowód i niekwestionowana tajemnica:45 jak było naprawdę? Obraz fotograficzny to medium subiektywne przez znaczenia nadawane fotografii zdjęcia stają się rozwiązywaniem zagadki. Fotogramy będąc przedłuże­ niem naszych zmysłów, są niejako „zaproszeniem” do zgłębienia tajem nicy i rozpoznania przeszłości z punk­ tu widzenia konkretnego kodu. To jak otwieranie drzwi, do których dobrać należy odpowiedni klucz. Każda bowiem fotografia może ukrywać nieskończoną ilość wątków układających się w obszerne relacje. „[...] nigdy nie był to po prostu zwykły długi rząd wyładowanych pudeł [...]46” - każde zdjęcie stawało się niepowtarzalnym wydarzeniem; było czymś więcej. Fotografia będąc komunikatem, narzuca swoim odbiorcom sugestię o dom inacji funkcji referencyjnej. To, co najbardziej pociąga, a to zatrzymanie twarzy, za­ trzymane w dzianiu się zdarzenie, jakby ciągnące się w oddali, a jednak zatrzymane schody, ulice, szeregi wystaw sklepowych, cienie przemykających, a jednak zatrzymanych ludzi... I jeszcze jedna opowieść: W trzydziestym czwartym i trzydziestym siódmym roku wykonałem zdjęcia etnograficzne aparatem Kodak Retina w gminie Piaski, nad jeziorem Białym, Czarnym i Sporowskim. Do fotografowania Polesia zachęcił mnie Jan Bułhak znany, bardzo zacny fotografik, który utrwalał wszystko, co ginęło. Często czytałem miesięcznik „Fotografia”, gdzie za­ chęcał uprawiać fotografię rodzimą i fotografować to, co mi­ ja bezpowrotnie. I czytając te jego zachęcenia, zdecydowa­ łem, że ja też coś takiego zrobię.39 To, na co liczymy, czego oczekujemy, jest potrzebą - czę­ sto nieuświadomioną - dotarcia do prawdy o tamtych zda­ rzeniach, potrzebą przywołania przeszłości, dotknięcia jej, magicznego dotknięcia w zdjęciu.47 Więc pojechałem rowerem do odległej o trzydzieści pięć kilometrów bardzo zacofanej dzielnicy, Polesia nawet: gmina Piaski. W tej gminie było największe zacofanie.40 99 �Magdalena Sztandara ♦ O „ETNOGRAFICZNOŚCI” FOTOGRAFII Przypisy Najprostsza fotografia może przerodzić się w fascy­ nujący dokument, stając się tym samym źródłem 0 przeszłości, prawie dotykalnej. 1 J. Lewczyński, F otografia i co dalej..., „Prace Naukowe. W y ch o ­ wanie A rtystyczne” t. V I, Częstochow a 1997, s. 27 2 M . Szulc, Fotografia n a usługach etnografii. M ateriały d o bibliogra­ fii fotografii polskiej, W rocław 1955, s. 13 Otwiera cały świat ekspresji i komunikacji, oddana do dyspozycji pojedynczej, twórczej indywidualności. [...] Obiektyw otwiera się i zamyka, przepuszczając w tej krótkiej chwili jedynie drobniutki promień światła, a potem... staje się cud.48 3 Tamże, s. 13. 4 Problem atyka m etodyki opisu, ale też jego statusu, stanowiła istotny w ątek w refleksji estetycznej schyłku X IX wieku, por. np.: D. Korw in-Piotrow ska, Problem y poetyki opisu prozatorskie­ go, Kraków 2 0 0 1 ; H. M ichalski, Przestrzeń przedstaw iona. Szkice Fotografie pełne są historii - opowieści o wszyst­ kim. Powstałe obrazy fotograficzne, „[...] wynurzają się jak pojedyncze punkty czy pojem niki pam ięci”.49 Praktykowanie fotografii, gromadzenie fotograficz­ nych wizerunków świata kształtować mogło samą świadomość fotografa. Tak rozumiana fotografia ma nas nakierowywać, jej z poetyki mim esis w pow ieści X IX -w ieczn ej, Warszawa 1999 5 M. Szulc, dz. cyt., s. 17 6 Cyt. za: F. K reek, R ozm aitości, „Lud” 1899, t. 5, s. 3 92 7 M. Szulc, dz. cyt., s. 17 8 Kw estie re lacji fizjonom icznej lektury człowieka z poetyką przedstawienia typów ludowych w ikonografii etnograficznej stanow ić będzie przedmiot odrębnego opracow ania; będzie to m iało istotn e znaczenie dla charakterystyki fotografii w kon cep­ c ja c h etnograficznych schyłku X IX wieku i początku wieku X X . twórca nawet podświadomie zmusza i prowokuje wi­ dza, „[...] którego postrzeganie jest przypadkowe i ch a­ otyczne, aby przestał kręcić bez celu głową i oczami”.50 Zob. np. C. G. Lavater, Z asady fizyognom iki i frenologii. W ykład popularny o pozn aw an iu ch arakteru z rysów twarzy i kształtu gło­ w y przez A . Ysabeau, tłum . W ł. Noskowski, Warszawa 18 8 3 . Por. także, Z. Libera, W stęp do nosologii, W rocław 1996 Po zamknięciu albumu fotograficznego pozostaje 9 Od momentu uwiecznienia czyjejś twarzy na zdjęciu pa­ mięć o niej staje się niepotrzebna. Zarazem jednak pamięta­ my o tej twarzy tylko dlatego, że zachował się jej ślad w al­ bumie.52 10 U. Czartoryska, Przygody plastyczne fotografii, Warszawa 1965, s. 19 11 D. Davis, F otografia ja k o kultura, tłum . R . Drzew iecki, „Fotogra­ fia” 1980, nr 2, s. 22 12 J. M ierzecka, C zym jest fo to g ra fia ?, Warszawa 1985, s. 7 13 D. Davis, dz. cyt., s. 29 14 Por.: Przełom antypozytywistyczny w polskiej św iadom ości kulturo­ w ej k oń ca X IX w ieku , pod red. T Bu jn ick iego i J. M aciejew skie­ go, Warszawa 1986 15 Por.: A . Sob ota, S zlachetn ość techniki. A rtystyczne dylem aty fo to ­ grafii w X IX i X X w ieku , Warszawa 2 0 0 1 , s. 4 6 -4 7 16 Por. np.: A . Chalm ers, C zym jest to, co zw iem y nauką?, przeł. A. 17 Kw estie zależności fotograficznych przedstawień od konw encji C hm ielew ski, W rocław 1993 Fotografia z drugiej połowy X IX i przełomu X IX 1 X X wieku zawiera coś, co można by rozumieć jako „odrealnienie” świata, będące jednak poszukiwaniem jego „istoty”. Jej zniekształcenia wynikające z możli­ wości technicznych, a raczej ich braku, stają się wyróż­ nikiem jej „magiczności”, tajem nicy rejestrowanego świata. Obrazy przybierają status obrazów zanikają­ cych - stąd następstwem tego staje się zanikanie gra­ nicy: obraz i świat. Może więc fotografia zatracać swój związek z rzeczywistością (jest swoim sim ulacrum ).51 Oglądanie zdjęć z przeszłości to proces przypominania świata już zamkniętego, nieobecnego. Zob. np. recep cję poglądów A . Sch op en h au era: J. Tuczyński, S chopen hau er a M łod a Polska, G dańsk 1969 w odbiorcy wrażenie spotkania śladu rzeczywistości dokumentu zaistniałej chwili - sytuacji przypadkowej lub zaaranżowanej; obraz - niczym Proustowska mag­ dalenka - inicjuje wyprawę w obszary „utraconego czasu”. Różni się od niepochwytności smaku ciastecz­ ka uobecnieniem osiąganym dzięki „faktyczności” te­ go, co przedstawione. Patrząc, nie trzeba wyobrażać sobie, ponieważ to, co było, jest po prostu widziane. Skutkiem jest anektowanie tych śladów do sfery n a­ szych trw ałych obrazów rzeczywistości. Fotografia „przypomina” w takim wypadku „jak było”. „żywych obrazów” wymagają dopiero bliższych studiów, por. na te n tem at: M. Komza, Żywe obrazy. M iędzy sceną, obrazem i książką, W rocław 1995 18 Por.: R . de la Sizeranne, C zy fo to g ra fia jest sztuką, „O bscura” 1983, nr 4, s. 15; A . Sobota, S zlachetn ość techniki. A rtystyczne dylem aty fotografii w X IX i X X w ieku , Warszawa 20 0 1 , s. 8 4 -8 5 . 19 Por.: np. J. Clifford, T ożsam ość w M ashpee, [w:] tenże, K łopoty z kulturą. D w udziestow ieczna etnografia, literatura i sztuka, przeł. Ewa Dżurak i in., Warszawa 2 0 0 0 20 Por.: R . Barth es, Św iatło obrazu , przeł. J. Trznadel, Warszawa 21 K . O lech n ick i, A ntropologiczne p en etracje w izualnych przestrzeni 1996, s. 129-1 3 1 rzeczyw istości, „Kultura i Sp ołeczeństw o” 2 0 0 0 , nr 4, s. 110 22 Z. Toczyński, P raw da w fotografii ja k o kategoria estetyczna, [w:] Film i kultura współczesna, pod red. J. Plisieckiego, Lublin 1996, s. 25. 23 K. O lech n ick i, dz. cyt., s. 112 24 Ta sakralizacja przedstawienia widoczna jest zwłaszcza w dawnych fo­ tografiach pamiątkowych (Zob. R. Sulima, A lbum „cieni”. Słowo i fo ­ tografia w kulturze ludowej, [w:] tenże, Słowo i etos, Kraków 1992), z których część trafiała nawet do „dekoracji” nagrobków; zob.: K. Ku­ Ale jednocześnie jest jego dotknięciem. „Pamięcią widzialną”53 o przeszłości. Obraz ma ukrytą wiado­ mość. W pamięci pozostają nam fotograficzne kadry, z których budujemy obraz przeszłości. Fotografia do­ pomina się o swoje przetrwanie, o to, by wiecznie wskrzeszać świat, który odszedł.54 biak, W okół fotografii nagrobnej, „Polska Sztuka Ludowa” 1986, nr 1-2 25 Tamże, s. 1 1 6 -1 1 7 26 S. Sontag, O fotografii, przeł. S. M agala, Warszawa 1986, s. 113 27 L. M. Henny, T h eory an d Practice o f Visual Socjology, „Current Socjology” 1986, t. 34 , nr 3 ; cyt. za: K . O lech n ick i, A n trop olo­ giczne p en etracje w izualnych przestrzeni rzeczyw istości, „Kultura i Społeczeństw o” 2 0 0 0 , nr 4, s. 116-117 100 �Magdalena Sztandara ♦ O „ETNOGRAFICZNOŚCI” FOTOGRAFII 28 G. Przyborek, D w a obrazy rzeczywistości, „Photographica” 1997, 43 z. 1, s. 39 29 M. Zalewski, Form y pam ięci. O przedstaw ianiu przeszłości w p o l­ skiej literaturze w spółczesnej, Warszawa 1996, s. 38 U. Czartoryska, Portret fotograficzny, [w:] N o w e m ed ia w kom u ­ 44 Por.: S. Sontag, dz. cyt., s. 107 nikacji społecznej w X X w ieku , pod red. M . Hopfinger, Warszawa 45 W. B en jam in , dz. cyt., s. 23 2 0 0 2 , s. 62 46 30 W. Benjam in , [w:] Paris. Eugène A tget 1 8 5 7 -1 9 2 7 , oprac. A . 31 A . Ligocki, Czy istnieje fotografia socjologiczna?, Kraków 1987, s. 51 Krase, red. H. Ch. A dam , K ö ln 2 0 0 0 , s. 23 Z. Toczyński, P raw da w fotografii, [w:] N o w e m ed ia w kom u n ika­ cji społecznej..., dz. cyt., s. 57 47 B e n n eto n O liviero Toscani, cyt. za: J. Kurowicki, F otografia j a ­ ko zjaw isko estetyczne, T oruń 1999, s. 10 32 D. Davis, dz. cyt., s. 24 33 S. G. M ikoś, W stęp, [w:] L ou ise A rn er B oyd, Kresy. Fotografie A m a teu r P hotographer, [w:] A N ew H istory o f P hotography, K o­ z 1 9 3 4 roku , Kraków 19 9 1 , s. 10 lonia 1988, s. 3 5 5 . Cyt. za: A . Sob ota, Szlachetność techniki. A r ­ 34 Tamże, s. 12 tystyczne dylem aty fotografii w X IX i X X w ieku , Warszawa 2001, 35 U. Czartoryska, Przygody plastyczn e..., s. 13 36 Por.: J. Busza, W ob ec od biorców fotografii, W arszawa 1990, s. 13 37 J. Kucharska, Ja n B u łh a k - inw entaryzator W ilna (1 9 1 2 -1 9 4 4 ), „Prace N aukowe. W ychow anie A rtystyczne”, t. V I, C zęstocho­ 48 s. 62 49 A . Sob ota, Szlachetność techniki. A rtystyczne dylem aty fotografii w X IX i X X w ieku , Warszawa 2 0 0 1 , s. 8 9 50 Por.: M . M ichałow ska, O dnow ienie p am ięci —fo to g ra fia w o b ec n o ­ w ych m ediów , „Sztuka i Filozofia” 2 0 0 0 , nr 18, s. 9 5-97 wa 1997, s. 36 38 E. Perego, In im ate M om ents and S ecret G ardens. T h e A rtist as J. Szymańczyk, Jestem fotog rafem , oprac. A . Engelking, „Polska 51 Tamże, s. 100 Sztuka Ludowa. K onteksty” 19 9 2 , nr 3 -4 , s. 193 52 Por.: tam że, s. 105 39 Tamże, s. 193 53 Por.: R . Barth es, Św iatło obrazu, przeł. J. Trznadel, Warszawa 40 Tamże, s. 193 1996: Fotografia m a w sobie m oc wskrzeszania, stanow i „m iste­ 41 J. Szymańczyk, Jestem fotog rafem , przygotowała do druku A . E n ­ rium w spółistnienia” przeszłości i teraźniejszości w jakim ś „po­ gelking (dokończenie), „Polska Sztuka Ludowa. K on teksty” rządku metafizycznym”. 19 9 3 , nr 1, s. 5 8 -5 9 42 Pam iątką obdarzoną znaczeniam i, o ja k ich pisał H . G. Gadamer, P raw da i m etod a. Zarys herm eneutyki filozoficzn ej, przeł. B. Baran, Kraków 1993, s. 163 A fganistan. Lale. Szkoła. Fot. A n n a B e a ta Bohdziewicz 101 � https://zbiory.etnologia.uw.edu.pl/files/original/a721e8d94a1020b95f8a6a8bdad920d7.pdf a23cc305d8f1ae6700d6b43aee182688 Dublin Core The Dublin Core metadata element set is common to all Omeka records, including items, files, and collections. For more information see, http://dublincore.org/documents/dces/. Title A name given to the resource Polska Sztuka Ludowa - Konteksty Text A resource consisting primarily of words for reading. Examples include books, letters, dissertations, poems, newspapers, articles, archives of mailing lists. Note that facsimiles or images of texts are still of the genre Text. Dublin Core The Dublin Core metadata element set is common to all Omeka records, including items, files, and collections. For more information see, http://dublincore.org/documents/dces/. Relation A related resource oai:cyfrowaetnografia.pl:publication:2304 Date A point or period of time associated with an event in the lifecycle of the resource 1991 Identifier An unambiguous reference to the resource within a given context oai:cyfrowaetnografia.pl:2137 Title A name given to the resource O etnograficznym surrealizmie / Polska Sztuka Ludowa - Konteksty 1991 t.45 z.1 Description An account of the resource Polska Sztuka Ludowa - Konteksty 1991 t.45 z.1, s.7-9 Creator An entity primarily responsible for making the resource Sznajderman, Monika Language A language of the resource pol. Publisher An entity responsible for making the resource available Polski Instytut Sztuki Format The file format, physical medium, or dimensions of the resource application/pdf PDF Text Text capture metadata for PDF documents Text Monika Sznajderman 0 ETNOGRAFICZNYM SURREALIZMIE We wstępie do swojej książki The predicament of culture. Twentieth-century ethnography, literature and art James Clif­ ford tak ujmuje problem, rozwinięty następnie w rozdziale po­ święconym etnograficznemu surrealizmowi: „Śledzę współczesną historię estetycznych i etnograficznych klasyfikacji we wcześniejszej scenerii: awangardowy Paryż lat dwudziestych i trzydziestych, pewien skrajny kontekst, który nazywam etnograficznym surrealizmem. Dwa znane muzea, M u see d'Ethnographie du Trocadero i jego naukowy spadkobierca, Musee de I'Homme, symbolizują specyficzne sposoby 'kolekc­ jonowania dzieł sztuki i kultury'. Zestawienie tych sposobów zmusza do postawienia pytania: 'Jaksa posegregowane, zbiera­ ne i wartościowane światy etnograficzne wraz z ich znaczącymi artefaktami? Kultura jawi się tutaj nie jako tradycja, którą trzeba ocalić, ale jako zbiór kodów i artefaktów, zawsze podatnych na krytyczne i twórcze przetwarzanie. Etnografia jest sprecyzowaną formą krytyki kultury, dzieląc radykalizm swoich perspektyw z dadaizmem i surrealizmem. Zamiast zgadzać się na oddzielanie awangardowego eksperymentu od nauki, z powrotem otwieram granicę, sugerując, że współczesny podział na sztukę i etnografię, zamknięte w ramach oddzielnych instytucji ograniczył siłę analizy tej ostatniej i rewolucyjne przesłanie pierwszej." 1 W ujęciu Clifforda zarówno etnografia, jak i surrealizm, nie są „zbiorem doktryn ani definiowalną ideą, lecz działaniem". Takie spojrzenie, powołujące się na Andre Bretona, zmusza do zakwes­ tionowania wielu założeń i pojęć. „Jeżeli czasami używam znanych terminów niezgodnie z ich przyjętym znaczeniem - pisze Clifford - moim celem jest podważenie wcześniejszych definicji i, 0 ile to możliwe, powrót do sytuacji, w której etnografia była czymś nieznanym, a surrealizm nie został jeszcze zamknięty w granicach sztuki i literatury (...). Ten demaskujący punkt widzenia ukazuje ustalone porządki zbiorowych znaczeń jako sztucznie skonstruowane i często rzeczywiście ideologiczne lub represyjne." „Terminu surrealizm - pisze dalej autor - używam w szerokim sensie, aby opisać estetykę, która ceni fragmenty, ciekawe zbiory, nieoczekiwane zestawienia, co powoduje pojawianie się nad­ zwyczajnych rzeczywistości wywiedzionych z przestrzeni erotyki, egzotyki i nieświadomości." Nie jest to niewątpliwie ujęcie, które pozwalałoby ograniczyć zjawisko surrealizmu do grupy Bretona, tym bardziej, że postaci, które najbardziej zajmują badacza to ludzie, którzy z Bretonem zerwali lub byli w najlepszym razie jego towarzyszami. Podobne spojrzenie na zjawisko surrealizmu re­ prezentuje Susan Sontag , która widzi w nim przejaw współczes­ nej wrażliwości, wykraczającej poza przestrzenne i czasowe ramy Paryża lat dwudziestych i trzydziestych. Surrealizm, etnograficz­ ny surrealizm staje się więc wyzwaniem rzuconym starej nauce, współczesnym manifestem nowej etnograficznej formuły. „ W tym sensie - pisze Clifford - etnograficzny surrealizm jest tworem utopijnym, mówiącym o przeszłych i przyszłych możliwościach analizy kultury." 2 Świat zmienia się ostatnimi czasy nadzwyczaj szybko. Trady­ cyjny sposób komunikacji, oparty na przekazie ustnym ustąpił miejsca nowym, bardziej inwazyjnym stylom-fotografii, gazecie, innym środkom zrodzonym przez kulturę współczesnego miasta. „Rzeczywistość nie jest już środowiskiem naturalnym i oswojo­ nym. Jaźń, wyzwolona od wszelkich powiązań musi ustanowić znaczenia tam, gdzie to możliwe. Kłopotliwe położenie wynika z nihilizmu, który leży u podłoża zarówno surrealizmu, jak 1 nowoczesnej etnografii. (...) Dla podejścia etnograficznego sprawą kluczową jest widzenie kultury i jej norm - piękna. prawdy, rzeczywistości - jako sztucznych aranżacji, dopusz­ czających możliwość obiektywnej analizy i porównania z innymi konwencjami." Drugim elementem, kształtującym postawę etnograficznego surrealizmu jest „wierzenie, że inny (obecny w snach, fetyszach, w menta/ite primitive Levy-Bruhla) jest głównym przedmiotem współczesnych badań. W przeciwieństwie do dziewiętnastowie­ cznego zafascynowania egzotyką, które wychodziło od mniej lub bardziej znanego porządku kultury w poszukiwaniu przelotnego frisson, określonego doświadczenia dziwaczności, współczesny surrealizm i etnografia zaczynały od dogłębnego zakwestionowa­ nia rzeczywistości." Powojenny europejski kontekst, ukształtowany przez „ironicz­ ne doświadczenie kultury", wymagał nowoczesnej formuły etno­ graficznej. „Terminu etnografia - pisze Clifford - używam w zna­ czeniu całkowicie różnym od empirycznych technik badawczych nauki społecznej, zwanej we Francji etnologią, w Anglii ant­ ropologią społeczną, a w Ameryce antropologią kultury (...) Etnograficzna etykietka sugeruje tu szczególną postawę obser­ wacji uczestniczącej wobec artefaktów wyobcowanej rzeczywis­ tości kulturowej. Surrealiści żywo interesowali się światami egzotycznymi, rozumiejąc pod tym pojęciem także pewien okreś­ lony Paryż. Ich postawa, porównywalna z postawą badacza terenowego, który stara się zrozumieć nieznane, zmierzała w gruncie rzeczy w odwrotnym kierunku, czyniąc to, co bliskie i znajome, obcym i dziwnym." Objets sauvages, afrykańskie i polinezyjskie rzeźby były dla surrealistów równie ważne, fas­ cynujące i zagadkowe, co przedmioty odkrywane na paryskim Marche aux Puces... Dla teoretyków i praktyków surrealizmu kultura jest rzeczywis­ tością zaprzeczoną, skonstruowaną na podobieństwo sztucz­ nego języka. Nie przypadkiem to właśnie środowisko zrodziło i nadało orientację kształtującej się w latach trzydziestych nauko­ wej tradycji francuskiej. „Mówiąc ogólnie, lepiej nie odrzucać pochopnie surrealizmu jako frywolnego w porównaniu z serieux nauki etnograficznej. Należałoby przestudiować w sposób peł­ niejszy silne w naszym stuleciu związki pomiędzy badaniami antropologicznymi i badaniami w zakresie literatury i sztuki. Surrealizm jest tajemnym wspólnikiem etnografii - na dobre i złe - w opisie, analizie, przygotowywaniu gruntu dla dwudziesto­ wiecznej ekspresji" - pisze Clifford. Powstanie pierwszej we Francji naukowej instytucji etnologi­ cznej, jaką był złożony w 1925 roku - przez Maussa, Riveta, Levy-Bruhla - Instytut d'Ethnologie, zbiegło się w czasie z roz­ kwitem surrealistycznej awangardy, z Pierwszym Manifestem Surrealistycznym. Mauss, Metraux, Bataille - te trzy nazwiska najlepiej świadczą o związku awangardy artystycznej z nowo­ czesną etnologią. Punktem wyjścia staje się w tym.wypadku idea transgresji. Podejmuje ją Bataille w swej książce L'erotisme , którą zaczyna słowami: „Transgresja nie neguje zakazu, jest jego przekroczeniem i spełnieniem." Mauss mawiał: „Tabu ustala się po to, by je gwałcić". W oczach surrealistów i etnologów „Kultura jest ambiwalentna w swej strukturze. Można powstrzymać się od morderstwa lub iść na wojnę: oba te czyny są, według Bataille'a, zrodzone z zakazu zabijania. Porządek kultury obejmuje zarówno regułę, jak i transgresję." Ta, etnologiczna w swej istocie, teoria Bataille'a była jednym z założeń wystawy sztuki prekolumbijskiej, którą zorganizował on wraz z etnologami: Metraux i Rivetem. „Jego zainteresowanie ofiarą ludzką (,Dla Azteków śmierć była niczym') łączy, na modłę surrealistyczną, piękne z brzydkim, normalne z odpychającym. 3 �Tenochtitlan jest więc równocześnie .rzeźnią ludzką' i wspaniałą .Wenecją' kanałów i kwiatów. Obrzędowe ofiary tańczą w per­ fumowanych girlandach, piękne są roje much, gromadzące się nad płynącą krwią." „Prezentowana przez Bataille'a logika, którą nie mogę się tu zajmować - pisze Clifford - stała się ważną kontynuacją umac­ niających się związków pomiędzy analizą kultury i wczesnym surrealizmem we Francji. Wiąże ona kontekst lat dwudziestych z późniejszą generacją radykalnych krytyków, takich jak Michel Foucault, Roland Barthes, Jacques Derrida, grupa Tel Quel." Bataille był redaktorem pisma Documents - Archeologie, Beaux Arts, Ethnographie, Varietes". ..Documents" są świadect­ wem specyficznego pojmowania etnografii w czasach, kiedy nie była ona jeszcze nauką uniwersytecką z wypracowaną metodolo­ gią. W latach dwudziestych i trzydziestych słowo „etnografia" oznaczało w pewnych kręgach „radykalne zakwestionowanie norm i odoływanie się do rzeczywistości egzotyki, paradoksu, do insolite". „Etnografia - pisze Clifford - która dzieli z surrealizmem poniechanie rozróżnień pomiędzy wysoką i niską kulturą, zapew­ niała zarówno bogactwo wartości alternatywnych z kręgu kultur pozaeuropejskich, jak też postawę ironicznej obserwacji uczest­ niczącej, dominującą w hierarchii wartości społecznego życia." Surrealistyczne ujęcie etnografii w „Documents" otwierało więc nowe perspektywy. Pojawił się postulat etnologicznej krytyki dzieł sztuki i ich twórców. W analizie twórczości Andre Masson, pióra Carla Einsteina, uderzają dwie rzeczy, stanowiące, według Clifforda, kluczowe elementy etnograficznego surrealiz­ mu: po pierwsze, przenikliwa analiza rzeczywistości, postrzega­ nej teraz jako lokalna i sztuczna, po drugie, obecność wartości alternatywnych wywodzących się ze świata egzotyki." Jest jeszcze trzecia, równie ważna, cecha tego podejścia. Daje jej wyraz Marcel Griaule w eseju poświęconym afrykańskim bęb­ nom, które rzeźbione są w unowocześnione, nietradycyjne wzo­ ry. Ten kulturowy synkretyzm nie neguje, według Griaule'a, autentyczności i czystości dzieła. „Etnograficzny surrealista - pi­ sze dalej Clifford - inaczej niż typowy krytyk sztuki lub ówczesny antropolog zachwyca się istnieniem kulturowych nieczystości i niepokojących synkretyzmów. Griaule utożsamia europejską fascynację sztuką afrykańską z afrykańskim upodobaniem do tkanin, kanistrów z benzyną, alkoholu i broni palnej." Clifford przytacza też konkluzję Griaule'a: „Dość męcząca jest koniecz­ ność nieustannego przypominania, że etnografia interesuje się pięknym i brzydkim w europejskim sensie tych absurdalnych słów. Ma ona jednakże skłonność do bycia podejrzliwą w stosun­ ku do pięknego, które jest rzadkim, czyli monstrualnym, zjawis­ kiem w cywilizacji. Etnografia jest podejrzliwa także w stosunku do siebie, gdyż jest białą nauką, to znaczy nauką skażoną przesądami, i nie odmawia wartości estetycznych przedmiotom tylko z tej racji, że są produktem masowym lub modnym." Takie ujęcie relatywizowało powszechnie znane kategorie: sztuki, pięk­ na, autentyzmu, czystości. „Skrajny relatywizm - pisze Clifford - a nawet nihilizm, ukryte w podejściu etnograficznym nie pozostały niezauważone przez bardziej radykalnych współpraco­ wników .Documents'. W spojrzeniu na kulturę nie przywiązywali oni wagi do kwestii jej organicznej struktury, funkcjonalnej integracji, ciągłości historycznej. Nawet z punktu widzenia współczesnej semiologii ich koncepcja nie jest anachroniczna. Rzeczywistość kulturowa skomponowana jest ze sztucznych kodów, ideologii i przedmiotów, poddających się twórczym przetworzeniom i zestawieniom." 4 Podstawową metodą stosowaną w piśmie było więc łączenie: przypadkowy lub ironiczny kolaż, zmienna aranżacja kulturo­ wych symboli i artefaktów. Opisy paryskich rzeźni mieszają się tam z karnawałowymi maskami Afryki, Melanezji, Francji. Dzieła rzemiosła ludowego sąsiadują z okładkami brukowych książek. „ W odniesieniu do kultury współczesnego miasta .Documents' stawiają pytanie, przed którym staje każdy organizator etno­ graficznego muzeum: Co należy do czego? Czy arcydzieła sztuki rzeźbiarskiej powinny być przedstawiane osobno, czy raczej obok garnków i siekier?" 8 „Kultura staje się czymś w rodzaju kolekcji, a same .Docu­ ments' etnograficzną wystawą wyobrażeń, tekstów, przedmio­ tów, postaw, zabawnym muzeum, które równocześnie gromadzi i tasuje swoje eksponaty." Waga tych spostrzeżeń - według Clifforda - nie zmalała z upływem czasu. Szczególnie ważnym działem pisma był również „tak zwany słownik nieoczekiwanych definicji" ze słynną już definicją człowieka jako przedmiotu 0 wartości 25 fraków. Surrealistyczny kolaż przełamywał złudzenie tego, co Barthes - kwestionując konwencjonalne spojrzenie na świat - nazwie później „wrażeniem rzeczywistości". W ten sposób przedstawia­ no na przykład umowność europejskiej, realistycznej wizji ludz­ kiego ciała. Leiris, analizując płótna Picassa, ukazujące znie­ kształcone figury, zestawiał je następnie z rzeźbą afrykańką, która dostarczała dalszych przykładów przekształceń „prawdziwego" wizerunku ciała. „Ciało - pisze Clifford - podobnie jak semiotycznie ujmowana kultura, przestaje być jakąś całością, stając się zbiorem konwencjonalnych symboli i kodów." 5 Wewnętrzna struktura pisma „Documents", widoczna szcze­ gólnie wyraźnie w porządku zestawianych fotografii, jest zatem wiernym odbiciem koncepcji kultury jako nieustannej gry cyta­ tów, nieskończonego kolażu. Obrazy г całego świata tworzą tam, mówiąc słowami Clifforda, „perwersyjną kolekcję", a „anarchicz­ ny dokumentalizm" - nowy, epistemologiczny horyzont dla dwudziestowiecznych badań nad kulturą. W pracach pisma uczestniczyło zbyt wielu poważnych naukowców, badaczy tere­ nowych i muzealnych, by można w nim było widzieć jedynie osobiste dzieło „niemożliwego" George'a Bataille'a. W gruncie rzeczy pismo „było raczej przykładem wielkiej wrażliwości (która jest bardziej niż się na ogół przyznaje charakterystyczna dla francuskiej tradycji etnograficznej) na złożony charakter tego, co Mauss nazwał .całościowym faktem społecznym'. Po surrealis­ tycznych latach dwudziestych rzeczywistość nigdy już nie będzie postrzegana jako coś prostego, ciągłego, dostępnego empirycz­ nemu lub indukcyjnemu opisowi." To właśnie Mauss najlepiej wyraził postawę, która leży u podłoża tej prawdy: „Etnologia jest jak ocean. Potrzebujesz jedynie sieci, a kiedy wejdziesz do wody 6 1 zarzucisz sieć, możesz być pewien, że złapiesz jakąś rybę." Historia etnografii francuskiej okresu międzywojennego za­ wiera się, według Clifforda, w dziejach dwóch muzeów parys­ kich: starego muzeum Trocadero i nowego, mieszczącego się w Palais de Chaillot, Musśe de 1'Homme. „O ile Troca' lat dwudziestych ze swymi przemieszanymi, źle sklasyfikowanymi zbiorami objets d'art odpowiada estetyce etnograficznego sur­ realizmu, o tyle całkowicie nowoczesny Palais de Chaillot uosa­ biał kształtujący się wówczas naukowy paradygmat etnograficz­ nego humanizmu. Ten nowy paradygmat obejmował wiarę w możliwość akumulacji wiedzy i fenomen naukowego postępu; rzadziej zauważa się, że wraz z jego konsolidacją wyłączono z zakresu nauki - nadając im miano sztuki - te elementy dyscypliny, które każąjej wątpić w samą siebie, podważać własne założenia i, jak w przypadku 'Documents', pracować na granicy chaosu." Trocadero w początkach lat dwudzistych to, według określenia jednego z dziennikarzy, un voyage en pleine barberie: egzotyka, ciekawostki, przedmioty kultu. To tam Picasso roz­ począł swe poważne studia nad 1'art negre. W początkach swego istnienia „Le Troca" było symbolem skandalu. Później, dzięki wystawie przedmiotów, zgromadzonych podczas słynnej eks­ pedycji naukowej Dakar-Dijbouti, stało się ono modne. Świat „Troca" wpłynął na ukształtowanie się pojęcia które Edward Said określił mianem „orientalizmu", rozumiejąc pod tym terminem „wytwory i przedstawienia, odzwierciedlające słabo wyodręb­ niony geograficznie i historycznie, lecz symbolicznie realny świat egzotyczny. Jeżeli pojęcie afrykańskiego fetysza miało w latach dwudziestych jakiekolwiek znaczenie, opisywało raczej sposób percepcji egzotycznych artefaktów przez europejskich aficiona­ dos niż afrykańskie wierzenie." W latach trzydziestych powstało Musee de 1'Homme, wokół którego zebrało się grono wybitnych etnologów tego okresu: Metraux, Leroi-Gourhan, Griaule, Leiris, Dieterlen, Paulme, Du- �mont. Koncepcja Musee de 1'Homme zbudowana została na nowej wizji pojęć „ludzkość", „człowiek", które nabrały monu­ mentalnego, syntetycznego charakteru. Ekspozycje w salach Musee de 1'Homme obejmowały dzieje ludzkości od ewolucji biologicznej poprzez odkrycia archeologiczne wczesnych cywili­ zacji aż do antropologii współczesności. Tak zrealizowana została wizja „homme total" Marcela Maussa. W ten sposób zacierały się też stopniowo różnice pomiędzy etnografią, archeologią i prehis­ torią - widziano je jako całkowicie sztuczne. Za równie sztuczne uważano wszelkie podziały dokonywane w oparciu o geografię polityczną. Ludzkość w swej niepodzielności stała się ideą najwyższą. U schyłku lat trzydziestych grupa etnologów i awangardowych intelektualistów (Bataille, Leiris, Caillois) założyła College de Sociologie, które nawiązywało w pewnym sensie do tradycji Annee Sociologique i koncepcji Durkheima. Twórców College podobnie jak autora Elementarnych form życia religijnego, in­ teresowały te momenty rytualne, kiedy zbiorowa ekspresja wyra­ żała doświadczenia spoza normalnej egzystencji, momenty, w których porządek kultury jest jednocześnie przekraczany i od­ nawiany. Twórcy College bardziej jednak niż Durkheim skupiali się na obecności sacrum w życiu codziennym: w Paryżu lat dwudziestych i trzydziestych (Bataille), w przeżyciach osobis­ tych (Leiris). W eseju pod tytułem Sacrum w życiu codziennym , będącym, jak pisze Clifford „mostem pomiędzy etnografią i auto­ portretem", Leiris naszkicował wiele wątków, które następnie rozwinął w La regle du jeu . Przedmioty o niezwykłej sile przyciągania (rewolwer ojca), niebezpieczne strefy (tor wy­ ścigowy), miejsca otoczone tabu (sypialnia rodziców), miejsca sekretne (WC), słowa i zdania o magicznym rezonansie wywołują (...) dwuznaczną postawę związaną z podejściem do czegoś zarazem pociągającego i niebezpiecznego, szacownego i od­ pychającego, tę mieszaninę szacunku, pożądania i przerażenia, która może być uważana za psychologiczne znamię świętości." „ W L'Afrique fantóme" Leiris jeszcze wyraźniej zakwestiono­ wał naukowe rozróżnienie na rzeczywistość 'subiektywną' i 'obiektywną'. Dlaczego, zastanawiał się, moje własne reakcje (marzenia, doznania cielesne i tak dalej) nie są ważną częścią 'danych', dostarczanych przez badania terenowe? W College de Sociologie ujrzał możliwość etnografii zarazem rygorystycznej, w wymogach analizy, jak i poetyckiej. Badacz skupia się nie na innym, lecz na sobie samym, na swym osobistym systemie symboli, rytuałów i społecznych topografii." Jean Jamin określił prace College mianem krytycznej „et­ nologii codzienności": „uczynić obcym to, co zdaje się znajome; badać rytuały i święte miejsca współczesnych instytucji z drobiazgowością 'egzotycznego' etnografa i posługując się jego meto­ dami; stać się obserwatorem, obserwującym tych innych, którzy są nami i, w końcu, tego innego, który jest m n ą . " Według Clifforda College de Sociologie był „późną emanacją surrealistycznych lat dwudziestych". W przeciwieństwie do jego improwizowanego, amatorskiego charakteru „Musee de 1'Hom­ me nosiło znamiona wiedzy oficjalnie usankcjonowanej, nauko­ wej, monumentalnej. (...) w służbie tych dwu abstrakcji, zwanych Sztuką i Nauką, wszystko, co jest żywą fermentacją bywa automatycznie eliminowane." Musee de 1'Homme zajmowało się więc ludzkością, a właś­ ciwie jej specyficzną ideą. Reprezentowało wiarę w naukowy 1 B 10 postęp i chłodny obiektywizm. Brakowało mu jednak krytycyz­ mu, skierowanego w stronę własnych założeń, ref lekcji, po­ ddającej badaniu własne przesłanki. „Tym, co nie było przed­ stawiane w salach Musee de 1'Homme był współczesny Zachód, jego sztuka, instytucje i technika. W ten sposób reguły zachod­ niego myślenia i mentalności były obecne wszędzie poza wysta­ wą. (...) Tożsamość Zachodu, jego humanizm nigdy nie były ukazywane ani analizowane, nigdy otwarcie omawiane." Swoje wątpliwości, związane z etnologiczną ideologią ukrytą w struk­ turze Musee de 1'Homme, Clifford wyraził słowami Merleau-Ponty'ego: „ W swoich własnych oczach zachodni humanizm jest miłością ludzkości, ale dla innych jest to jedynie obyczaj i instytucja pewnej grupy ludzi, ich hasło i, czasami, okrzyk bojowy." Postawę naukowców skupionych przy Musee de 1'Homme Clifford określił mianem antropologicznego humanizmu. Ant­ ropologiczny humanizm i etnograficzny surrealizm rozumieć należy jako antynomię w ramach współczesnego kontekstu kulturowego. „Aby schematycznie przedstawić ich przeciwieńst­ wo, można powiedzieć, że antropologiczny humanizm wycho­ dząc od tego, co inne, czyni je zrozumiałym za pomocą nazywa­ nia, klasyfikowania, opisywania, interpretowania. Oswaja. Zaś praktyka etnograficznego surrealizmu kieruje swe ostrze ku temu, co znajome, wywołując eksplozję inności, czegoś nieoczekiwa­ nego." Szukając przykładów odwrotności etnograficznego surrealizmu-surrealistycznej etnografii, Clifford zwraca uwagę na fakt, iż „praktyka surrealistyczna jest stale obecna w pracach etno­ graficznych, choć rzadko jasno uświadamiana". Jej przejawy znajduje u Leirisa, Griaule'a, Malinowskiego. Nie tylko jednak tam. „Moment surrealistyczny", przyjmujący formę kolażu, poja­ wia się na każdym wstępnym kursie atropologii. „Surrealistycz­ nym momentem w etnografii - pisze Clifford - jest ten moment, kiedy możliwości przeprowadzenia porównania towarzyszy bez­ pośrednio jawna nieprzystawalność. W procesie etnograficznego rozumowania moment ten jest powtarzany i uwydatniany." Badając mechanizm kolażu, Clifford zauważa, że „Kolaż wprowa­ dza do pracy (tu do etnograficznego tekstu) elementy, które nieustannie oznajmiają swoją obcość wobec kontekstu ich przedstawiania." Etnografia jako kolaż świadoma jest dokonywa­ nych przez siebie cięć kultury i sztuczności tworzonych światów. Niczatem dziwnego, że jak pisze Clifford, „Uprawianie etnografii zgodnie z modelem kolażu oznacza zaprzestanie opisywania kultur jako organicznych całości lub jednolitych, realistycznych światów, nieustannie poddawanych wyjśniającemu dyskurso­ wi." Ziarno surrealizmu ukryte jest, według Clifforda, w samej istocie etnografii, nauki „przejawiającej nieustanną gotowość do zdziwienia, do podważania interpretacyjnych syntez, ceniącej nieoczekiwane pojawianie się przypadkowo odkrytej inności." Każdy etnograf ma w sobie coś z surrealisty, odkrywcy i twórcy nowych światów. Związek etnografii z surrealizmem, którego owocem jest zarówno etnograficzny surrealizm, jak też surrealis­ tyczna etnografia, definitywnie kładzie kres empirycznemu i opi­ sowemu wymiarowi antropologii, widzianej jako interpretacja kultury. Nowa etnografia, rozpięta pomiędzy nauką i sztuką, studiuje nie tyle świat, co siebie samą jako jeden z kodów, świadomą swej roli część współczesnej rzeczywistości. 11 PRZYPISY 1 J. Clifford, The Predicament of Culture. Twentieth-century ethnography, literature and art. Harvard Uniwersity Press 1988. Wszystkie cytaty w niniejszym tekście, jeśli tego nie zaznaczam inaczej, pochodzą z wymienionej książki, przede wszystkim zaś z rozdziału On Ethnographic Surrealism. S. Sontag, On Photography, New York 1977 G. Bataille, L'erotisme, Paris 1957 * M. Griaule, ..Documents" 2 (1): 46-47, 1930 R. Barthes, L'effet de reel, Paris 1968 2 2 5 6 M. Fortes, On the concept of the person among the Tallensi, (w:) La notion de personne en Afrique noire, Paris 1973 M. Leiris, Le sacre dans la vie quotidienne, (w:) LeCollegede Sociologie, Paris 1979, s. 60-74 M. Leiris, La regie du jeu, Paris, vols. 1-4, 1948-1967 M. Leiris, L'Afrique fantóme, Paris 1950 J. Jamin, Un sacre college ou les apprentis sorciers de la sociologie, „Cahiers internationaux de sociologie" 68:5-30, 1980 M. Merleau-Ponty, Humanism et terreur, Paris 1947 7 8 9 10 11 9 � https://zbiory.etnologia.uw.edu.pl/files/original/1eb5343cb0a4169341798354c465223a.pdf 7fdcbec1d7295ed6e8a4871c3d817d2f Dublin Core The Dublin Core metadata element set is common to all Omeka records, including items, files, and collections. For more information see, http://dublincore.org/documents/dces/. Title A name given to the resource Lud Publisher An entity responsible for making the resource available Polskie Towarzystwo Ludoznawcze Rights Information about rights held in and over the resource Licencja PTL Format The file format, physical medium, or dimensions of the resource pdf Language A language of the resource pol Type The nature or genre of the resource czasopismo Text A resource consisting primarily of words for reading. Examples include books, letters, dissertations, poems, newspapers, articles, archives of mailing lists. Note that facsimiles or images of texts are still of the genre Text. Dublin Core The Dublin Core metadata element set is common to all Omeka records, including items, files, and collections. For more information see, http://dublincore.org/documents/dces/. Relation A related resource oai:cyfrowaetnografia.pl:publication:2120 Date A point or period of time associated with an event in the lifecycle of the resource 1995 Subject The topic of the resource Cyganie - Romowie Romowie - historia Identifier An unambiguous reference to the resource within a given context oai:cyfrowaetnografia.pl:1969 Title A name given to the resource O Filistynach, Cyganach alias wałęsach / LUD 1995 t.78 Description An account of the resource LUD 1995 t.78, s.341-356 Creator An entity primarily responsible for making the resource Mróz, Lech Language A language of the resource pol Publisher An entity responsible for making the resource available Polskie Towarzystwo Ludoznawcze Format The file format, physical medium, or dimensions of the resource application/pdf PDF Text Text capture metadata for PDF documents Text Lud, t. 78, 1995 LECH MRÓZ Katedra Etnologii i Antropologii Uniwersytet Warszawski Kulturowej O FJLISTYNACH, CYGANACH ALI AS WAŁĘSACH. Z DZIEJÓW POZNAWANIA ROMÓW W POLSCE Cyganie (Roma) są jedną z tych społeczności, o których krąży wyjątkowo dużo informacji bałamutnych czy wręcz nieprawdziwych. Uwaga ta nie dotyczy tylko Cyganów żyjących w Polsce i piśmiennictwa polskiego. Taki jest ogólny stan wiedzy na ich temat. Przyczyna tkwi przede wszystkim w niedostatku wiadomości źródłowych (zarówno nieznajomości dokumentów z odległej przeszłości, jak i badań o charakterze etnologicznym). Drugim powodem jest pewien nawyk w sposobie widzenia Cyganów, wyniesiony jeszcze z odległych czasów - z początków ich europejskich dziejów. Zapiski kronikarskie z wieku XV, odnotowujące pojawienie się Cyganów w różnych miastach i państwach, są w swojej wymowie raczej przychylne przybyszom, którzy traktowani są z ciekawością jako egzotyczni goście. Bardzo rzadkie są informacje mówiące o kradzieżach czy jakichś innych niekorzystnych cechach Cyganów. Zapewne w znacznym stopniu można to tłumaczyć ogólną sytuacją w ówczesnej Europie i panującymi tendencjami. Na drogach średniowiecznej Europy można było spotkać wielu wędrowców tych, którzy udawali się do sławnych szkół, takich, którzy chcieli w innym mieście doskonalić swe umiejętności rzemieślnicze, zbiegłych chłopów, rycerzy szukających sławy i chlebodawcy, kuglarzy, rozbójników i mnichów wędrujących od klasztoru do klasztoru, a przede wszystkim pątników, pielgrzymujących do miejsc świętych lub w celach pokutnych, by przebłagać za grzechy własne lub przodków. Czasami gościńce zaludniały się gromadami uciekinierów przed zarazą, takimi, którzy udawali się na wyprawę do Ziemi Świętej by odebrać z rąk saraceńskich grób Chrystusa, albo wreszcie biczowników, beginek, begardów, czy innych, określanych przez kościół katolicki mianem heretyków. W tym tłumie Cyganie nie byli więc wyjątkiem, mimo iż odróżniali się od innych. Zmianę stosunku do Cyganów przynosi następne stulecie. Czasy renesansu to okres generalnych przewartościowań - zmienia się postawa wobec pracy, inne jest rozumienie życia godziwego. Pismo Święte, podstawa wiedzy i stosunku do świata oraz innych ludzi, zostaje odczytane na nowo a owa reinterpretacja wiedzie także do zasadniczych zmian w odniesieniu do �342 ludzi ubogich, wędrujących - także pątników. Pielgrzym, wędrowiec, przestaje być traktowany jak człowiek święty, jak ktoś, w kogo postaci może być ukryty sam Chrystus i komu należy się, w związku z tym, gościna. Ewolucja, jaka dokonuje się w nauce - filozofii, teologii i w ogóle w humanistyce renesansowej, prowadzi do istotnych przemodelowań. Wędrowiec nie jest już postacią godną, bogobojnym pielgrzymem, staje się włóczęgą, stroniącym od pracy i żyjącym cudzym kosztem. Cyganie przyswoili sobie w minionych dziesięcioleciach nie tylko rudymentarną wiedzę na temat sposobu życia i kultury poszczególnych krajów europejskich, ale także poznali sposób myślenia i cechy mentalne Europejczyków. Ta jest prawdopodobnie przyczyna, że Cyganie opowiadali, iż powodem ich wędrówki jest pokuta nakazana im przez papieża za odstępstwo ich przodków od wiary, lub że pielgrzymują z gorliwości religijnej, od jednego do drugiego sanktuarium czy innego ważnego ośrodka kultowego (wyraźnie to potwierdzają zapiski kronikarskie, z różnych miejsc piętnastowiecznej Europy). Z dokumentów historycznych wynika, że opowieści te były przyjmowane przychylnie, zapewniały też pomoc miejscowych władz i w ogóle ludności. Sto lat później - mimo, że Cyganie nadal starają się uchodzić za pątników - ich opowieści przynoszą skutek przeciwny. Rozpoczynają się wieki prześladowań i czas pogłębiania dystansu między Cyganami a nie-Cyganami; formuje się negatywny stereotyp tej społeczności. Studia nad Biblią i ogólny rozwój wiedzy prowadzą do prób wyjaśnienia genezy Cyganów. To wtedy powszechna stała się teza o ich pochodzeniu z Egiptu. Wtedy też w zapiskach i kronikach zaczyna pojawiać się - gdy mowa o Cyganach - słowo "Filistyni"; nazwy: Filistyni, Tatarzy i Egipcjanie stają się wówczas popularnymi określeniami Cyganów. To ostatnie było przez pewien czas chyba najpowszechniej w użyciu, zarówno w katolickiej, jak i protestanckiej Europie. Od początku, od pierwszych wzmianek z Dubrownika, Peloponezu, Hospodarstwa Wołoskiego, znani są też jako "Cyganie" (nazwy rzecz jasna nieco różnią się brzmieniowo, w zależności od kraju i języka, ale pochodzą od jednego źródłosłowu). Ze zmianami mentalnymi i odmiennym widzeniem postaci wędrowca, nowe prądy przyniosły przemianę prawa. Od przełomu wieku XV i XVI rozpoczyna się, trwający aż po schyłek wieku XVIII (czyli do momentu kolejnej zasadniczej zmiany, jakiej zwiastunami są dzieła francuskich filozofów i Rewolucja), okres stosowania wobec Cyganów surowego prawa. Efektem pogłębiającego się dystansu było to, że wytworzył się stopniowo obraz Cyganów jako ludzi żyjących stale na granicy społeczeństwa i poza prawem - wiecznych włóczęgów, wróżbitów, amatorów nie swojej własności, oszustów. Zwrócenie uwagi na ten proces jest zasadne, a nawet więcej - wskazane, znajduje bowiem on bezpośrednie odbicie w literaturze dotyczącej Cyganów. Pierwsza wiadomość z Polski o bytności człowieka określanego mianem "Cygan" pochodzi z roku 1401, z Krakowa. Od połowy wieku XVI zaczyna �343 na Cyganów zwracać uwagę kancelaria królewska i sejmy, zapadają pierwsze postanowienia nakazujące im opuszczenie kraju. W latach trzydziestych XVII wieku sejmy zaprzestają zajmować się Cyganami, ale jeszcze do rozbiorów, co jakiś czas, lokalne sejmiki czy starostowie przypominają o zakazie przechowywania ich, a do sądów wnoszone są skargi na tych, którzy "konserwują w swoich dobrach Cyganów" - jak głosi pozew z roku 1736 wpisany do akt krakowskich [APK (Wawel) Castr. Crac. ReI. 116, p. 115 -118]. Najstarszą publikacją w polskim piśmiennictwie, gdzie autor poświęca specjalną uwagę Cyganom, jest Kronika, tho iesth Historya Świata Marcina Bielskiego, wydana po raz pierwszy w Krakowie w roku 1564. Oto jak przedstawia on Cyganów: "Lud próżnujący, chytry, tajemny, plugawy, dziki, czarny (... ) mowę sobie zmyślili ku kradzieży godną, aby ich nikt nie rozumiał (... ) stądże są misterni złodzieje ( ) końmi frymarczą, miedź pozłociwszy, żelazo pośrebrzywszy, przedają ( ) wytrychy złodziejom czynią" (Bielski, wyd. 1976, s. 261 - 262). Bielski nie jest oryginalny w sposobie widzenia Cyganów; fragment im poświęcony jest dość wiernym odwzorowaniem tego, co napisał wcześniej Sebastian Munster w wydanym w Bazylei dziele Cosmographia universalis. Potem z kolei do Bielskiego odwoływali się inni polscy pisarze. Kronika Bielskiego nie jest dziełem, które ma wartość dla badań nad samymi Cyganami, ale jest świadectwem rodzaju stosunku do nich. Gdy mówi się o pierwocinach etnografii wymieniane jest zwykle dzieło Jakuba Kazimierza Haura Skład abo Skarbiec znakomitych sekretów oekonomiey ziemiańskiey (Kraków 1693) jako źródło wiedzy na temat wsi siedemnastowiecznej. W tym samym traktacie jest zawarta - naj starsza znana w Polsce - rycina przedstawiająca parę Cyganów. W odróżnieniu od opisu Bielskiego możemy uznać wartość owej ilustracji jako dokumentu pokazującego ubiór noszony przez Cyganów (choć błędem byłoby sądzić, że tak ubierali się wszyscy Cyganie). To jest w zasadzie wszystko, co znajdujemy w polskim piśmiennictwie na temat Cyganów aż do początku wieku XIX - poza drobnymi wtrętami, rozsianymi po różnych pracach. Wartość tych wzmianek dla próby przedstawienia sposobu życia, organizacji wewnętrznej i kultury Cyganów jest minimalna (poza ryciną Haura); znacznie więcej mówią one o autorach i społeczeństwie, wśród którego Cyganie żyli. Natomiast niektóre zachowane dokumenty źródłowe - listy przewodnie, przywileje, zapiski w księgach grodzkich i sądowych - z okresu XVI - XVIII wieku - dostarczają bardzo interesujących informacji o samej społeczności cygańskiej i jej stosunkach z nie-Cyganami. Stan wiedzy na temat Cyganów nie był wówczas w Polsce specjalnie różny od tego, co o Cyganach pisywano w innych krajach europejskich. Dopiero odkrycie uczynione przez Węgra Etienne Valyiego pod koniec wieku XVIII, że mowa, którą posługują się Cyganie jest podobna do języków używanych �344 w Indiach, stało się zasadniczym impulsem do badań nad Cyganami, a tym samym i ilości poświęconych im publikacji. Prace, jakie ukazały się później w Niemczech i Francji stały się inspiracją dla uczonych w Polsce. Pierwszym tekstem, otwierającym rozdział polskich badań nad Cyganami, jest obszerny przypis zamieszczony w fundamentalnym dziele O litewskich i polskich prawach, autorstwa Tadeusza Czackiego (Warszawa 1800-1801). Kilka lat później Czacki - umysł wybitny, ceniony przez współczesnych uczonych, zarówno dla talentów organizatorskich (był m.in. twórcą Liceum Krzemienieckiego), jak i rozległej, rzetelnej wiedzy historycznej - przygotował większą rozprawę noszącą tytuł O Cyganach. Śmierć przeszkodziła mu w jej opublikowaniu (Czacki zmarł w 1813 roku) i przez dłuższy czas była znana tylko wąskiemu kręgowi w rękopisie. Znał ją z całą pewnością i cenił Joachim Lelewel, co wiadome jest z jego korespondencji z Ignacym Ołdakowskim nauczycielem z Liceum Krzemienieckiego. Zainteresowanie Lelewela Cyganami nie ograniczyło się do troski o spuściznę po Czackim; wiemy, że temat ten poruszał w listach do innego historyka wileńskiego Ignacego Daniłowicza, a będąc już na emigracji korespondował z jednym ze znanych ówczesnych badaczy Cyganów, Paulem Bataillardem. Z rozprawy Daniłowicza dowiadujemy się również, że pracę Czackiego bardzo cenił wybitny humanista, filozof Hugo Kołłątaj. Dopiero wiele lat po śmierci autora ukazała się rozprawa O Cyganach - zamieszczona w Pomnikach historyi i literatury polskiej, wydanych w Krakowie przez Michała Wiszniewskiego w roku 1835 (t. 2); znajdujemy ją także w 3 tomie Dziel Czackiego, opublikowanym w Poznaniu w roku 1845. Czacki poprzedził przygotowanie tej publikacji wnikliwymi studiami, a zestaw literatury obcej, na jaką się powołuje, łącznie ze znajomością szczegółową dzieł najważniejszych Uak praca H. M. G. Grellmanna) świadczą, że bardzo poważnie traktował swoje studia nad Cyganami. Był też pierwszym, który zaprezentował niektóre źródła do dziejów Cyganów w Polsce. Czacki co wiemy z innych jego prac, m.in. cenionego do dziś dzieła O litewskich i polskich prawach, wiele czasu spędził na studiowaniu dawnych dokumentów, w ten sposób dotarł do nieznanych wcześniej informacji. Jest więc bez wątpienia tym, który może być uznany za inicjatora, czy ojca cyganoznawstwa polskiego. Jednym z nielicznych mankamentów O Cyganach są pewne niedokładności w cytowaniu źródeł historycznych. Uniemożliwia to dotarcie do najdawniejszej - na jaką powołuje się Czacki - wiadomości (z roku 1501), ważnej między innymi dlatego, że występuje tam imię przywódcy cygańskiego, znane z wcześniejszych dokumentów węgierskich; być może zresztą zawinił tu nie tyle sam Czacki ile wydawcy - nie docieczemy dziś tego, ale weryfikacja tej informacji jest obecnie niemożliwa. W roku 1824 w Wilnie ukazała się drukiem O cyganach wiadvmo.fć historyczna, czytana na posiedzeniu publicznem cesarskiego uniwersytetu wileńskiego �345 dnia 30 czerwca 1824 r., przez Ignacego Danilowicza. Autorem rozprawy jest historyk, profesor Uniwersytetu Wileńskiego - niedługo potem wydalony z tej uczelni - skazany w procesie Filomatów, otrzymuje nakaz osiedlenia w Charkowie i zostaje zatrudniony na tamtejszym uniwersytecie. Cyganie są dla Daniłowicza tematem pobocznym - swój czas poświęca bowiem studiom nad systemami prawnymi Polski i Litwy. Jest historykiem ale zajmującym się przede wszystkim prawem. Nie sposób ustalić dziś motywy tych zainteresowań, tym bardziej, że stosunek Daniłowicza do Cyganów jest wielce krytyczny (przebija to wyraźnie z kart jego dzieła). Być może jakiś wkład miał tutaj Lelewel, z którym Daniłowicz pozostawał w bliskich kontaktach, a który - jak wiemy - interesował się bardzo Cyganami. O Cyganach wiadomość historyczna jest rodzajem monografii - autor oprócz rozdziałów poświęconych genezie i historii, zamieszcza też omówienie cygańskich zwyczajów, religii, sposobu życia, ubierania się, profesji. Najbardziej wartościowym wkładem własnym jest część poświęcona omówieniu sytuacji w Polsce i Rosji oraz regulacjom prawnym. Rozprawa Daniłowicza jest w bardzo dużym stopniu oparta na wydanej w roku 1787 pracy niemieckiego autora Grellmanna Historischer Versuch tiber die Zigeuner ... (Gottingen 1787). W 1823 roku, w czasopiśmie "Lech. Dziennik poświęcony literaturze. Dziejom ojczystym i współczesnym" (t. 1, nr 7, s. 201 - 209) zostało zamieszczone omówienie, wraz z fragmentem przekładu, dzieła Grellmanna. Rok później ukazała się O Cyganach wiadomość historyczna; Daniłowicz ocenia publikację w "Lechu" bardzo krytycznie, jednak porównanie obu tekstów wykazuje ich daleką zbieżność (patrz: Mróz, 1994). To jednak, co zaskakuje, to brak krytycyzmu a czasami naiwność Daniłowicza - badacza tak skądinąd dociekliwego i krytycznego. Od czasu bowiem ukazania się Historischer ... Grellmanna minęło ponad trzydzieści lat i wiedza na temat Cyganów została znacznie pogłębiona. Daniłowicz uzupełnił pracę kilkoma dokumentami, wystawionymi dla cygańskich zwierzchników. Poza jednym, przywilejem Karola Radziwiłła, który został opublikowany po raz pierwszy, pozostałe znane są z wcześniejszych, pozapolskich publikacji. Późniejsi autorzy, poczynając od Narbutta aż do współczesnych, zarzucali Daniłowiczowi bardzo niechętny stosunek do Cyganów: po części jest to odwzorowanie sposobu patrzenia na nich, jaki prezentował Grellmann, ale zapewne własny osąd Daniłowicza także musiał być nieprzychylny Cyganom. Sześć lat po pracy Daniłowicza ukazała się, także w Wilnie, książka Teodora Narbutta Rys historyczny ludu cygańskiego. Wówczas, gdy Daniłowicz zaznajamiał zebranych uczonych ze swoją rozprawą, idee romantyczne znane już były w środowisku wileńskim, jednakże ich śladu u Daniłowicza nie widzimy - co jest tym dziwniejsze, że miał kontakty ze środowiskiem filomackim. Dopiero u Narbutta znajdujemy ów sposób patrzenia na lud wiejski, na Cyganów, na ślady przeszłości. Różnica między Daniłowiczem �346 a Narbuttem dobitnie uwidocznia się, gdy zestawimy fragmenty opinii jednego i drugiego dotyczące tych samych kwestii (patrz np. Daniłowicz, 1824, s. 30 - 31; Narbutt, 1830, s. 78 - 79). Praca Narbutta ma także charakter monografii, autor chce jednak przede wszystkim zmienić zbyt niekorzystny obraz Cyganów, jaki naszkicował Daniłowicz. Rys historyczny ludu cygańskiego zawiera część poświęconą genezie Cyganów, ich europejskiej i polskiej historii oraz prezentuje różne aspekty kultury cygańskiej. Na zakończenie Narbutt przedstawia zarys gramatyki języka i słowniczek, a także zamieszcza kilka dokumentów źródłowych do historii Cyganów. Wśród nich najbardziej interesujący jest list przewodni z roku 1501, wystawiony i podpisany przez Aleksandra 1. Rzecz jednak w tym, że data podana w tekście nie zgadza się z latami panowania króla Aleksandra. Pytanie - czy Narbutt zamieścił falsyfikat, nie dostrzegając tego (a wiadome jest, że Cyganie nierzadko posługiwali się listami podrabianymi), czy też sam dokonał fałszerstwa? Być może nie wyjaśnimy nigdy tej kwestii. Narbutt uważany jest powszechnie przez historyków za autora nierzete1nego, fantastę, który "uzupełniał braki historii", samemu tworząc odpowiednie dokumenty. Wykazano bowiem niezbicie, że dopuszczał się tego procederu na potrzeby swoich prac o przeszłości Litwy. Narbutt był gorącym wielbicielem Litwy i jej dawnych dziejów. Ale dzieje te zawierały tak znaczne luki źródłowe, zwłaszcza w warstwie najdawniejszej - początków państwowości i czasów pogaństwa, że Narbutt niedostatki te starał się wypełnić. Fantazja z wiedzą i nauką mieszały się u wielu ówczesnych autorów, Narbutt w tej mierze wyróżniał się jednak szczególnie. Nie twierdzę, że skoro "tworzył" dokumenty do dziejów Litwy, to i Cyganom wzbogacił przeszłość. Jest jednak niewątpliwe, że tekst przytoczonego przezeń dokumentu budzi zasadnicze wątpliwości, a poza tym nie udało się odnaleźć go dotąd w aktach, z których jakoby skopiował go Narbutt (patrz: Mróz, 1988, s. 305 - 322). Mimo wszystkich niedoskonałości Czackiego i Daniłowicza oraz wątpliwości co do Narbutta, jest to ogromnie ważny czas w polskich zainteresowaniach Cyganami. Nigdy później, aż po ostatnie lata, nie powstało w krótkim czasie tyle prac o tak szerokim zakresie. Dopiero po upływie wielu lat l,lkazało się kilka artykułów dotyczących dziejów Cyganów; są to niewielkie teksty, ale dotykają ciekawego rozdziału ich historii. W roku 1900 Antoni Prochaska zamieścił w "Kwartalniku Historycznym" (z. 3, s. 453-457) Przywileje dla cygańskiej starszyzny w Pol.~ce.Autor wybitny historyk, wydawca wielu najstarszych dokumentów z archiwów lwowskich - opublikował w tym artykule teksty dwóch przywilejów: z roku 1652 (naj starszego ze znanych) oraz z roku 1705, które odnalazł w trakcie poszukiwań archiwalnych. Poprzedzone one zostały omówieniem samej instytucji zwierzchników nad Cyganami, powoływanych przez kancelarię królewską. Minęło nieomal trzydzieści lat, nim ukazała się kolejna publikacja na ten temat. Teodor Modelski w roku 1929 zamieścił w "Ateneum Wileńskim" �347 (z. I - 4, s. 583 - 588) artykuł Przywilej na starszeństwo cygańskie z r. 1703. Kwestię przywilejów dla zwierzchników nad Cyganami podejmuje po latach Józef Broda. W roku 195] zamieścił on w "Czasopiśmie Prawno-Historycznym" rozprawkę Przywileje nominacyjne dla króla cygańskiego w Polsce z 1731 r. i na wójtostwo cygańskie z 1732 r. (s. 346-356). Wprawdzie ideologiczny żargon oraz tzw. klasowy punkt widzenia nakazują znaczną część wniosków Brody odrzucić, ale zasadnicza wartość tej publikacji polega na zamieszczeniu dwóch dokumentów, wymienionych w tytule, a wcześniej nieznanych. Wątek historyczny podejmuje Jerzy Ficowski (w pierwszym wydaniu Cyganów polskich z roku 1953); ale ogranicza się do sprawozdania stanu wiedzy. Dopiero późniejsze prace Ficowskiego pogłębiły zagadnienie przeszłości Cyganów. Kolejne dziesięciolecia były ubogie w nowe wiadomości, choć rozmaitych publikacji prasowych ukazało się sporo. Druga połowa XIX stulecia, a zwłaszcza lata osiemdziesiąte i dziewięćdziesiąte - tak ważne dla rozwoju cyganoznawstwa w Europie i tak owocne publikacjami, z których wiele do dzisiaj nie utraciło wartości - są w Polsce czasem mało sprzyjającym poznawaniu Cyganów. Nie ukazała się w tym okresie ani jedna znaczniejsza praca z jednym może wyjątkiem. W roku 1882 została wydana w Poznaniu rozprawa Antoniego Kaliny La langue des Tsiganes Slovaques. W najrozmaitszych periodykach znajdujemy wprawdzie artykuły dotyczące Cyganów, ale są to wyłącznie teksty popularne, mało wnoszące do stanu wiedzy, nieoryginalne często przedruki z prasy pozapolskiej. W początkach drugiej połowy XIX wieku ukazało się kilka artykułów zamieszczonych w różnych kalendarzach, a także w "Dodatku do Gazety Lwowskiej". W 1851 roku zostaje wydany Rzut oka na północne stoki Karpat Wincentego Pola. Zawarty jest tam m.in. interesujący opis spotkania autora z gromadą Cyganów, trudniących się wypłukiwaniem złotego piasku w rzekach Karpat. Ponownie znalazł się ów fragment, a także opis spotkania z Cyganami, koczującymi na ostrowach pośród bagien Polesia, w drugim tomie prac Pola pt. Północny Wschód Europy (wydanym w roku 1870). Od lat sześćdziesiątych dosyć często poświęca Cyganom uwagę "Tygodnik Ilustrowany". Znajdujemy tutaj opisy wyglądu, ubiorów i obozowisk Lowarów i Kełderaszy przybyłych w drugiej połowie ubiegłego wieku z Siedmiogrodu i Wołoszczyzny. "Tygodnik Ilustrowany", jak też "Praca", zamieszczają bogaty materiał ilustracyjny (zwłaszcza w numerach z końca wieku i lat poprzedzających l wojnę światową). Wielu ówczesnych artystów rysuje Cyganów: typy, obozowiska, sceny z targów czy z wędrówek; to rezultaty powszechnie panujących w Europie mód. Wieś i życie ludu to tematy częste w literaturze i sztukach plastycznych. Ale świat bohemy i młodopolska maniera cygański wątek traktują specjalnie - to uosobienie idei, symbol, często mający niewiele wspólnego z rzeczywistością. Dlatego tylko niektóre z rycin zamieszczanych �348 w "Pracy" i "Tygodniku Ilustrowanym" (także w "Wędrowcu", "Orlim Locie" i innych pismach) mają wartość źródła ikonograficznego, większość jest odbiciem mody, owocem inspiracji; podobnie ma się rzecz z tekstami pisanymi. Nie można więc uznać ich za realizację badań nad Cyganami, choć niewątpliwie dzięki nim stan wiedzy został wzbogacony. Jedynym periodykiem etnograficznym, który dość systematycznie zamieszczał rozmaite materiały dotyczące Cyganów, i to od początków istnienia, jest "Wisła". Często są to opowieści i przysłowia ludowe, rzadziej informacje i opisy prezentujące samych Cyganów i ich kulturę Uęzyk, bajki, rozmieszczenie, sposób życia). Ogromnie cenne jest, że "Wisła" skrupulatnie odnotowuje pojawienie się nowych, interesujących artykułów i książek - w tej bibliografii zawarte są także publikacje dotyczące Cyganów. Badaczem wybijającym się, jedynym, który systematycznie pisywał o Cyganach (choć najczęściej w pismach niepolskich) jest Izydor Kopernicki. W roku 1887 ukazał się w Wielkiej Brytanii pierwszy numer bardzo ważnego w rozwoju cyganoznawstwa kwartalnika "Journal of the Gypsy Lore Society". Pojawienie się tego periodyku zostało odnotowane w drugim tomie "Wisły". Autorem omówienia zawartości czasopisma i celu działalności wydającego je Towarzystwa jest Kopernicki. Kopernicki interesował się Cyganami już dawniej; wespół ze znanym francuskim badaczem Bataillardem przygotował artykuł o Cyganach z Galicji, wyrabiających dzwonki pasterskie. W pierwszych zeszytach "Journal of the Gypsy Lore Society" znajdujemy kilka tekstów Kopernickiego, w większości są to prezentacje bajek. Zajmował się też zagadnieniami z zakresu antropologii fizycznej (wyniki opublikował w "Archiv fUr Anthropologie"), ale przede wszystkim Kopernicki jest badaczem języka Cyganów. Zarówno w "Journal of the Gypsy Lore Society" (vol. 1, nr 2)jak i w "Wiśle" (t. 3) opublikował krótkie notatki o dialekcie Cyganów z Bośni. Najznakomitszą pracą Kopernickiego w dziedzinie cyganoznawstwa są Textes Tsiganes. Contes et poesies, opublikowane w Krakowie w latach 1925 (z. 1) i 1930 (z. 2). Wszystkie zawarte tam bajki, opowieści są dwujęzyczne - w wersji oryginalnej i w przekładzie na język francuski. Kopernicki przygotowywał też słownik cygański, niestety nie zdążył go ukończyć; niewielki fragment opublikowany został w "Journal of the Gypsy Lore Society", reszta rękopisu jest przechowywana w zbiorach krakowskiego oddziału PAN. W "Wiśle" zamieścił teksty kilku bajek zanotowanych w Litwie także znany zbieracz folkloru litewskiego i współpracownik Jana Karłowicza, Sylwester Dowojno-Sylwestrowicz. Prócz Kopernickiego w tych pierwszych numerach "Journal of the Gypsy Lore Society", a także "Wisły", zamieszczał notatki o Cyganach w Polsce, Rosji, Węgrzech, Władysław Kornel Zieliński. Żaden z polskich etnografów tych lat nie prowadził systematycznych badań nad Cyganami, wątek ów pojawia się niejako na marginesie, przy okazji innych �349 materiałów, zbieranych wśród ludności wiejskiej (prace Kopernickiego dotyczą przede wszystkim języka). Najwięcej przyczynków do poznania Cyganów znajdujemy w "Wiśle"; "Lud" dopiero w tomie 6 zamieszcza krótką informację o Cyganach w Galicji, potem także rzadko redakcja zwraca uwagę na Cyganów. Prawie wszystkie publikacje z tego czasu są rezultatem kolekcjonersko-ludoznawczych pasji autorów i trudno dopatrywać się w ich przypadku jakichkolwiek inspiracji czy skłonności metodologicznych; chyba jedynie lingwistyczne prace Kopernickiego przygotowane były w sposób zgodny z wymaganiami nauki. Sto lat po ważkich dla badań nad Cyganami początkowych latach XIX wieku przyszedł pomyślny okres międzywojnia. Nie historia jednak lecz język były przedmiotem zainteresowania uczonych. Pierwszy krok ku poznawaniu mowy Cyganów uczynili jeszcze Daniłowicz i Narbutt dołączając do swoich prac wzory odmian i słowniczki. Potem Ignacy Kraszewski wykorzystał słowniczek Narbutta w Chacie za wsią. Jednak naprawdę badaniami języka zajęli się dopiero Kalina i Kopernicki u schyłku wieku. Najważniejsze prace z tej dziedziny powstały w okresie międzywojennym w ośrodku krakowskim. Wówczas ukazały się dwa zeszyty tekstów cygańskich Kopernickiego (w 1925 i w 1930 roku). W 1927 roku Edward Klich opublikował dwa artykuły poświęcone mowie Cyganów z okolic Rabki i wpływom języka polskiego na dialekty cygańskie. W t 931 roku wyszedł drukiem duży artykuł Klicha Cygańszczyzna w 'Chacie za wsią' Kraszewskiego ("Prace Filologiczne" t. 15, s. 171 - 220); istotną jego częścią jest wprowadzenie do wiedzy ogólnej na temat języka cygańskiego. Kilka lat później ukazała się kolejna ważna publikacja Jana Rozwadowskiego Warterbuch des Zig.eunerdialekt von Zakopane (1936). (Wcześniej - wespół ze Stanisławem Estreicherem - przygotował obszerną rozprawkę Język cygański i Cyganie w Polsce, zamieszczoną w "Encyklopedii polskiej" - t. 3, wydanej w t 915 roku. Jest to wyjątkowy okres w polskich badaniach nad Cyganami; prace prowadzą uczeni będący uznanymi autorytetami. Niestety osiągnięcia ich znane są tylko bardzo wąskiemu kręgowi. Lata wojny zniszczyły środowiska naukowe, przerwały prowadzone prace. Po wojnie Cyganami zajmowała się głównie administracja oraz aparat służb wewnętrznych i policyjnych. Jedynie dwaj ludzie konsekwentnie prowadzą prace z zakresu cyganoznawstwa - są wyjątkiem w powszechnym braku zainteresowania wśród uczonych: w Krakowie Tadeusz Pobożniak, a w Warszawie Jerzy Ficowski. Obaj są badaczami wybitnymi, przez wiele lat jako jedyni pisali na temat Cyganów (pomijam tu niewielki tekst Brody oraz artykuły gazetowe). Pobożni ak - językoznawca, orientalista (indolog), związany z Uniwersytetem Jagiellońskim - swoimi pracami kontynuował dokonania Kopernickiego, Klicha i Rozwadowskiego. Dorobek Pobożniaka tematycznie jest nawet rozleglejszy i nie mniej cenny. Pobożniak w latach czterdziestych i pięćdziesiątych opublikował kilka tekstów omawiających pewne cechy języka �350 oraz Imiona Cyganów. Potem zajął się Lowarami - jedną z najbardziej interesujących i rozgałęzionych w świecie grup. W 1961 roku ukazał się drukiem artykuł Powstanie cygańskiej grupy Lowari (w: Sprawozdania z Posiedzeń Komisji P AN, s. 127 - 129), a kilka lat póżniej owoc dłuższych badań, praca o wielkim znaczeniu Grammar of the Lovari dialect (1966). Ogólne omówienie genezy Cyganów i kwestii językowych (oraz wpływu na ich kulturę) to treść niewielkiej książeczki O Cyganach, opublikowanej w ramach biblioteczki popularnonaukowej PAN (1972). W roku 1986 został wydany pierwszy tom dwuczęściowej pracy zbiorowej Języki indoeuropejskie. Jest tam obszerny rozdział autorstwa Pobożniaka Języki indyjskie, w którym omawia również język cygański. Lektura tekstu pokazuje, że Pobożniak stale pracował nad tymi zagadnieniami, stale aktualizował wiedzę - znane mu są najnowsze publikacje i osiągnięcia w badaniach nad językiem i genezą Cyganów. Należy podkreślić, że Pobożniak (od lat już będąc na emeryturze) stale prowadził seminaria uniwersyteckie, m.in. na temat języka cygallskiego. Profesor Pobożniak, zmarły w roku 1990, był jednym z najznakomitszych lingwistów, wybitną postacią w dziejach polskich badań nad Cyganami. Prace nad językiem są kontynuowane - choć niestety w skromnym zakresie. Prowadzi je Ignacy Ryszard Danka z Uniwersytetu łJódzkiego badacz języków anatolijskich - autor kilku przyczynków na temat języka Cyganów, a także młodsi badacze, jak Andrzej Lewkowicz. W tomie "Prac Komisji Językoznawstwa. Studia indo-iranica" z roku 1983, przygotowanym z okazji jubileuszu prof. Pobożniaka, ukazały się teksty niepolskich uczonych, zajmujących się badaniami nad językiem Cyganów - Jana Kochanowskiego i Marcela Courtiadego. Nie są to jedyne prace obu autorów, jakie zostały wydane po polsku, zwłaszcza Courtiade przyczynił się swoimi publikacjami, wykładami i aktywnością organizacyjną do ożywienia działań związanych z poznawaniem Cyganów i ich języka; to w Polsce (w Jadwisinie), na IV Kongresie Romani Union w 1991 roku przedstawił swoją propozycję standaryzacji języka cygańskiego. Jedynym, który poświęcił studiom nad Cyganami uwagę szczególną, i który przebywając w taborze uczył się języka i notował poczynione obserwacje, jest Jerzy Ficowski, człowiek mający naj poważniejszy wkład do poznania Cyganów w Polsce. W roku 1953 ukazała się praca Cyganie polscy a kilkanaście lat później, w 1964 roku, Cyganie na polskich drogach. Jej schemat oparty jest na Cyganach polskich; ale ta nowa praca jest nie tylko o wiele obszerniejsza, lecz także gruntownie przerobiona. Dopiero Cyganów na polskich drogach można uznać za to najważniejsze dzieło, wynik wieloletnich poszukiwań w bibliotekach i archiwach, a przede wszystkim obserwacji i rozmów z samymi Cyganami. Jest to obszerna monografia, wzbogacona wieloma fotografiami, rozdziałem poświęconym językowi i gramatyce cygańskiej wraz ze słowniczkiem, zawierającym prócz słownictwa Polska Roma, także wyrazy w dialek- �351 tach Cyganów Karpackich i Kełderaszów. Po raz pierwszy w nowszej literaturze polskiej została zebrana cała wiedza historyczna na temat Cyganów, zostały przytoczone dokumenty (zwłaszcza przywileje na urzędy cygańskich zwierzchników); przy tym wzbogacona o własne odkrycia i własną analizę Ficowskiego. Część historyczna dopełniona jest rozdziałami opisującymi los Cyganów w czasie wojny i okrucieństwa, jakich ofiarą padali w obozach. Najcenniejszy i najbardziej oryginalny wkład przynoszą rozdziały poświęcone kulturze: opisy sposobu życia i zarobkowania, ubierania się, domostw i wozów, zwyczajów związanych z tak zasadniczymi momentami w życiu człowieka, jak narodziny, dojrzałość, małżeństwo, rodzicielstwo, śmierć, z funkcjonowaniem grupy. Dalej autor omawia zasady wewnętrznej organizacji grup i ich zróżnicowanie, hierarchie, rolę autorytetów, systemy norm etycznych, zasady niepisanego prawa, wierzenia i praktyki magiczne. Ficowski porusza też kwestię cygańskiej twórczości ludowej, opowieści, pieśni; dopełnieniem jest rozdział poświęcony wyjątkowej postaci, jaką była cygańska poetka Bronisława Wajs, zwana Papuszą. Uzupełnieniem pracy są wypisy z literatury dziewiętnastowiecznej i relacje o zagładzie. W 1985 roku ukazało się kolejne (niestety bez ilustracji), rozszerzone (w stosunku do tego z roku 1964), wydanie Cyganów na polskich drogach. Nie porusza ono generalnie nowych zagadnień, ale poszczególne rozdziały zostały wzbogacone i rozwinięte; zostały poprawione pewne niejasności, jakie znalazły się w poprzednim wydaniu. O historii i języku Cyganów pisano już przed Ficowskim, ale żadna praca nie zaprezentowała z autopsji samych Cygaąów, ich obyczajów, sposobu życia, stosunku do nie-Cyganów. Tak wiele lat trzeba było czekać, do 1964 roku, by te zagadnienia zostały podjęte. Brak we wcześniejszej literaturze wiedzy etnograficznej (poza zupełnymi drobiazgami) wynika przede wszystkim z trudności związanych z badaniami. Czacki, Daniłowicz, Narbutt, Klich, Kopernicki, Rozwadowski, nawet Pobożni ak pisali o Cyganach jakby z oddalenia, zajmowali się ich dziejami, językiem, ale nie zbliżali do samego obiektu swych zainteresowań. Tak więc dopiero lata powojenne i dopiero Ficowski pokazał samych Cyganów. Nie będzie przesadą jeśli powiem, że w całym piśmiennictwie polskim Cyganie na polskich drogach stanowią dzieło najbardziej podstawowe. Nawet, jeśli późniejsze lata i nowi autorzy dostarczyli wiedzy pełniejszej, bogatszej w poszczególnych kwestiach, nikt nie potrafił dokonać lepszego całościowego opisu kultury Cyganów polskich. Dorobek Ficowskiego nie ogranicza się do Cyganów na polskich drogach, składają się nań artykuły w specjalistycznych periodykach ("Journal of the Gypsy Lore Society", "Etudes Tsiganes"), w polskich czasopismach kulturalnych i literackich oraz - to także dzieło o wielkim znaczeniu - przekład i wydanie Pieśni Papuszy. (Pomijając rzecz jasna twórczość literacką, w której motywy cygańskie nie są rzadkie). �352 Tych kilka osób, które zostały wymienione (i ich prace), stanowią o dorobku cyganoznawstwa, o tym, co w nim wartościowe. Powstało prócz tego nieco drobnych wzmianek i przyczynków, trochę artykułów popularnych, ale ich wartość jest niewielka lub żadna; miały zadziwić czytelnika, jednak do rozwoju nauki wkładu nie stanowią. Dopiero w latach siedemdziesiątych zaczyna przyrastać wiedzy o Cyganach, jest to rezultatem podjęcia w miarę systematycznych prac przez etnografów z dwóch ośrodków akademickich - Warszawy a potem Krakowa. W odstępie niewielu lat powstało parę prac magisterskich: dwie w Warszawie i kilka w Krakowie. Prace magisterskie niezbyt często odgrywają rolę w rozwoju wiedzy. W tym przypadku ich znaczenie jest poważniejsze. Zwłaszcza tych powstałych w katedrze krakowskiej - omawiają one bowiem różne zagadnienia, dotyczące jednej i tej samej grupy, Cyganów Karpackich, o których wiedza była wcześniej bardziej skąpa niż o Polska Roma. Dwaj autorzy wyróżniają się tu szczególniej: Adam Bartosz (ze swoją pracą o podstawach gospodarczych Cyganów Spisza) i Andrzej Mirga (piszący o cygańskich stereotypach etnicznych i sposobie postrzegania nie-Cyganów). Obaj trwale związali się z badaniami nad Cyganami, czego dowodem jest wiele późniejszych publikacji. Pracę Ignacego Marka Kamińskiego (z Warszawy) można uważać za pewnego rodzaju dopełnienie opracowań wyżej wymienionych; prezentuje ona bowiem wyniki badań przeprowadzonych na Spiszu Słowackim. Materiały uzyskane wówczas przez grupę magistrantów, stały się podstawą przygotowanych później artykułów do specjalnego zeszytu "Etnografii Polskiej" (1978, z. 2). Była to pierwsza tego rodzaju publikacja w Polsce; otrzymała przychylne recenzje w etnograficznych periodykach poza polskich i w wydawnictwach specjalistycznych. Prace badawcze w owym okresie były prowadzone przez trzy instytucje. Katedra Etnografii Słowian Uniwersytetu Jagiellońskiego kontynuowała działania na Spiszu, przewidywana była specjalna publikacja, monografia Cyganów Spisza. Śmierć Zbigniewa Białego, głównego orędownika tych badań, zatrzymała realizację przedsięwzięcia. Badania spiskie kontynuował w latach osiemdziesiątych Andrzej Mirga, pracownik tejże Katedry (wespół z grupą studentów). Później podjął temat współczesnych zmian w społecznościach Cyganów (nie tylko na Spiszu) i zjawisk adaptacyjnych. Rezultaty zostały opublikowane przez Mirgę w kilku artykułach zamieszczonych w periodykach krajowych (np. w "Zeszytach Naukowych Uniwersytetu Jagiellońskiego. Prace Etnograficzne" z 1985 roku, "Ethnologia Polona" z 1987 roku, "Polska Sztuka Ludowa" z 1982 roku) oraz w pracy zbiorowej wydanej w Niemczech. Przed kilkoma laty Mirga rozpoczął działalność społeczno-polityczną na rzecz Cyganów Uest obecnie Prezesem Stowarzyszenia Romów w Polsce), współpracuje z kilkoma instytucjami i organizacjami o zasięgu międzynarodowym, m.in. Radą Europy. Tym samym uległy zawieszeniu badania nad Cyganami w Katedrze Etnografii Słowian UJ. �353 W roku 1980 dwóch badaczy związanych z Uniwersytetem Warszawskim uzyskało stopnie doktorskie (choć dokonało się to w innych uczelniach). Lech Mróz swoją dysertację - której tematem były ogólne procesy adaptacyjno-asymilacyjne Cyganów i porzucanie życia koczowniczego na rzecz osiedlania - przedstawił w Poznaniu, w Uniwersytecie im. Adama Mickiewicza. Kilka miesięcy później praca poświęcona Cyganom żyjącym w Szwecji i emigracji Cyganów z Europy Wschodniej do tego kraju, oraz analizie zjawisk z zakresu ekologii społecznej, stała się podstawą uzyskania przez Kamińskiego doktoratu w Uniwersytecie w G6teborgu. W polskim dorobku cyganoznawczym tych i wielu późniejszych lat książka Kamińskiego The State of Ambiquity. Studies of Gypsy Refugees jest pracą najbardziej oryginalną, najciekawszą. Na większości powstających wówczas publikacji ciąży kolekcjonersko-opisowy nawyk wyniesiony z wcześniejszych lektur, z samodzielnych prób szukania metody badań Cyganów, ale i z edukacji etnograficznej. Książka Kamińskiego nie tylko wnosi inny styl myślenia, to także wprowadzenie Cyganów do tematów analizowanych przez współczesną antropologię - do czego nie byliśmy tutaj przyzwyczajeni. Ubolewam, że praca Kamińskiego nie jest znana polskim etnografom - także zajmującym się Cyganami. W Uniwersytecie Warszawskim, w Katedrze Etnologii i Antropologii Kulturowej badania nad Cyganami są realizowane od wielu lat, pod kierunkiem Mroza; uczestniczą w nich - w ramach ćwiczeń kursowych - studenci. Najpierw badania dotyczyły stosunków wzajemnych między Cyganami a nie-Cyganami, stereotypów etnicznych oraz wewnętrznych zróżnicowań w grupie cygańskiej i stosunków między grupami. Większość prac prowadzono wśród Polska Roma i Chaładytka Roma. Później objęto nimi (choć w mniejszym stopniu) i pozostałe grupy: Lowarów, :Rełderaszy i Cyganów Karpackich. Z czasem kiedy okazało się, że trudno wyjaśnić wiele istotnych kwestii bez poglębienia wiedzy historycznej, podjęte zostały poszukiwania archiwalne i badania dotyczące przeszłości. Częściowe rezultaty opublikowane zostały w "Etnografii Polskiej" (m.in. w zeszycie poświęconym Cyganom, wydanym w roku 1978) oraz w "Polskiej Sztuce Ludowej" (z roku 1982). W latach 1984 i 1986 były prowadzone badania w Indiach, dotyczyły one genezy Cyganów i ich związków kulturowych i etnicznych z Indiami. Wyniki tych i wcześniejszych prac przedstawione zostały (w części) przez Mroza w periodykach polskich ("Etnografia Polska", "Polska Sztuka Ludowa", "Ethnologia Polona") oraz obcych ("Etudes Tsiganes", "Lacio Drom" i "Roma"). W 1992 roku została wydana w Warszawie praca habilitacyjna Mroza Geneza Cyganów i ich kultury. Jej podstawowym zamierzeniem jest analiza i reinterpretacja bazy źródłowej, od najdawniejszej przeszłości; szczególnie zaś analiza dziejów Cyganów w Polsce. Aktualnie w warszawskiej katedrze prowadzone są też badania wśród Cyganów zamieszkujących w Republice Litewskiej. Jest to jedno ze szczegółowych zagadnień ~3 - Lud t. LXXVIII �354 realizowanych w trakcie badań na temat grup etnicznych i narodowości żyjących w Litwie, a zarazem rozwinięcie wcześniejszych prac - Litewscy Cyganie są bowiem blisko spokrewnieni z Chaładytka Roma i Polska Roma, część z nich ma tutaj rodziny. Trzecią instytucją działającą na niwie cyganoznawczej jest Muzeum Okręgowe w Tarnowie. Jego dyrektorem jest od lat Adam Bartosz. Przez kilka lat było to jedyne w świecie muzeum mające stałą ekspozycję i dział poświęcony Cyganom. Dopiero dużo później zaczęły organizować okresowe wystawy inne muzea (niepolskie), a przed kilkoma Jaty powstało Cygańskie (Romskie) Muzeum w Brnie, w Czechach. Muzeum tarnowskie posiada obecnie największy zbiór ikonograficzny, poważną bibliotekę i unikatowe kolekcje w swoich zbiorach (jak zestaw przedmiotów stosowanych przez cygańskie kobiety w praktykach wróżbiarsko-magicznych oraz wozów, używanych przez grupy wędrujące do początku Jat siedemdziesiątych). Muzeum, prócz wystaw w Tarnowie, przygotowało szereg ekspozycji poświęconych Cyganom w innych placówkach polskich i niepolskich. W związku z charakterem placówki, którą kieruje, Bartosz jest autorem sporej liczby publikacji o charakterze popularyzatorskim i katalogów. Rok 1994 był pomyślny dla rozwoju cyganoznawstwa. Ukazały się dwie publikacje książkowe: Bartosza Nie bój się Cygana i wspólna praca Mirgi i Mroza Cyganie. Odmienność i nietolerancja. Obie są książkami przeznaczonymi dla szerokiego kręgu czytelników, obie poruszają obszerny zestaw zagadnień z przeszłości i współczesności Cyganów (zarówno ich dziejów, jak i kultury). Jednak sposób analizy, rozległość materiału źródłowego i odwołań do literatury, szczegółowość prezentacji poszczególnych zagadnień pozwalają zaliczyć książkę Mirgi i Mroza do prac naukowych, Bartosza raczej do popularyzujących wiedzę. Zamykając omówienie dziejów zainteresowań Cyganami naJeży jeszcze zwrócić uwagę na kwestie natury metodologicznej. To największy chyba kłopot współczesnego cyganoznawstwa polskiego. Liczba książek i artykułów o charakterze naukowym (ale także popularnym), jakie zostały opublikowane po wojnie, a nawet w ostatnim ćwierćwieczu, przerasta znacznie ilościowo to, co powstało wcześniej. Podstawowym jednak paradoksem jest, że im mniej było w Polsce Cyganów, tym bardziej przyrastało publikacji i podejmowanych badań. To zresztą powszechne zjawisko ostatnich dziesięcioleci, powszechna bolączka etnologii - rozwijają się metody badań i instytucje, ubywa jeno przedmiotu badań. Tempo dokonujących się zmian wpłynęło w sposób szczególny na gubienie przez Cyganów tego, co w uproszczeniu (ale nie miejsce tutaj na omawianie tej kwestii), określa się zwykle pojęciem tradycji. Świetnie i elastycznie potrafią dostosowywać się do nowych sytuacji, brak więzi z jakimś własnym terytorium, kontakty z rodzinami rozrzuconymi po różnych krajach powodują, że wielu z nich, nawet całe grupy (poza Cyganami Karpackimi), �355 zYH na granicy i peryferii zarazem świata nie-Cyganów, a równocześnie są wewnątrz tego świata. Ujawnia to taką mnogość sytuacji paradoksalnych i niezrozumiałych, że czasami brak odpowiedniego aparatu badawczego. Dawniejsi autorzy nie pozostawili wystarczająco bogatego dorobku opisowego, tego, co mogłoby być dzisiaj płaszczyzną odniesienia. Współcześni zatem cyganoznawcy stoją wobec przymusu działań wielorakich, opisu i analizy konkretnych sytuacji, ale równocześnie konieczności tworzenia ogólnej bazy źródłowej i dostarczenia wiadomości podstawowych; zasadniczą potrzebą jest również uzupełnianie, jakże niepełnej, wiedzy historycznej. Ostatnie kilka lat przyniosło bardzo istotne zmiany w obrazie Cyganów i stosunku do nich władz i ogółu społeczeństwa. Przez całe wieki byli Filistynami, Tatarami - podejrzanymi włóczęgami i "wałęsami". Potem wyłącznie Cyganami (w rozumieniu pejoratywnym); bardziej nawet Cyganami niż ludźmi. Tak było jeszcze do niedawna. Kiedy prasa pisała - nieważne czy w kronice policyjnej, czy w innych tekstach - o nie-Cyganie (polaku), mówiła o Kowalskim czy Nowaku, ale jeśli pisano o Cyganie nazwisko było niepotrzebne, wystarczała etykieta etniczna. Teraz - po raz pierwszy - zaczynają być prezentowani z nazwiska, i już nie jako Cyganie lecz Roma (tak, jak sami określają siebie). To bardzo istotna i pozytywna przemiana. Przy tym sami Cyganie (Roma) próbują szukać zbliżenia z nie-Cyganami. Z tego także wynikają pewne wskazówki dla badaczy na przyszłość. Byłoby zatem korzystne: (aj jak najrychlejsze opublikowanie tych materiałów archiwalnych (historycznych), które już udało się uzyskać, ale które leżą w szafach i kontynuowanie poszukiwań archiwalnych; (b) opracowanie, przeanalizowanie i opublikowanie tych materiałów terenowych, które znajdują się w archiwach katedr - krakowskiej i warszawskiej oraz w Tarnowie; (c) dopracowanie metod badawczych i podjęcie prac związanych z analizą współczesnych procesów zachodzących w społecznościach cygańskich. Sytuacja ogólna sprzyja takim działaniom, istnieje także przygotowana do tego grupa potencjalnych współpracowników. Pieniądze jednak powodują, że pozostaniemy, prawdopodobnie w sferze potrzeb - niezrealizowanych. BIBLIOGRAFIA Danilowicz I. 1824 O Cyganach wiadomo.~(: historyczna, Wilno. 1988 Suplement do pocztu królów i starszych cygańskich Mróz L. t. 1994 32, z. I. Geneza Cyganów i ich kultury, Warszawa. Narbutt T. 1830 Rys historyczny ludu cygańskiego, Wilno. w Polsce, "Etnografia Polska" �356 Lech Mróz ON PHILISTINES, GYPSIES ALIAS WALĘSAS. AN OUTLINE HISTORY OF ROMANY STUDIES IN POLAND (Summary) The subject of the article is the development of interest in the ethnic identity, history, language. and culture of the Gypsies in Poland. The author presents a review of achievements in this respect from the 19th century (T. Czacki, I. Daniłowicz, T. Narbutt), through the interwar period (I. Kopernicki, E. Klich, J. Rozwadowski) and the postwar years (T. Pobożniak, J. Ficowski). He points to a considerable increase of knowledge about the Gypsy culture since the beginning (in the 197O-ties) of more systematic research carried out by ethnologists from Cracow and Warsaw (A. Bartosz, A. Mirga, I. M. Kamiński, L. Mróz). Trans/. M. Wi/czyński � https://zbiory.etnologia.uw.edu.pl/files/original/297cf22f2762a0d2664b78dbc50c6463.pdf 50c34c7fec6fd0b95e4c6c53722c20f7 Dublin Core The Dublin Core metadata element set is common to all Omeka records, including items, files, and collections. For more information see, http://dublincore.org/documents/dces/. Title A name given to the resource Lud Publisher An entity responsible for making the resource available Polskie Towarzystwo Ludoznawcze Rights Information about rights held in and over the resource Licencja PTL Format The file format, physical medium, or dimensions of the resource pdf Language A language of the resource pol Type The nature or genre of the resource czasopismo Text A resource consisting primarily of words for reading. Examples include books, letters, dissertations, poems, newspapers, articles, archives of mailing lists. Note that facsimiles or images of texts are still of the genre Text. Dublin Core The Dublin Core metadata element set is common to all Omeka records, including items, files, and collections. For more information see, http://dublincore.org/documents/dces/. Relation A related resource oai:cyfrowaetnografia.pl:publication:2104 Date A point or period of time associated with an event in the lifecycle of the resource 1995 Subject The topic of the resource folklorystyka oświecenie romantyzm Lud - czasoppismo Identifier An unambiguous reference to the resource within a given context oai:cyfrowaetnografia.pl:1953 Title A name given to the resource O folklorystyce polskiej w stulecie"Ludu" / LUD 1995 t.78 Description An account of the resource LUD 1995 t.78, s.69-80 Creator An entity primarily responsible for making the resource Krawczyk-Wasilewska, Violetta Language A language of the resource pol Publisher An entity responsible for making the resource available Polskie Towarzystwo Ludoznawcze Format The file format, physical medium, or dimensions of the resource application/pdf PDF Text Text capture metadata for PDF documents Text Lud, t. 78, 1995 VIOLETTA KRAWCZYK-WASILEWSKA Katedra Wychowania Muzycznego Uniwersytet Łódzki o FOLKLORYSTYCE 1. Formacja romantyczna POLSKIEJ W STULECIE "LUDU" wobec folkloru Rok 1802 zwykło się przyjmować jako datę wyjściową polskiej folklorystyki. Wtedy to narodził się - mający już dziś znaczenie historyczne - słynny memoriał Hugo Kołłątaja, antycypujący program badań ludoznawczych i zamykający okres tak zwanej prefolklorystyki, o której istnieniu świadczą odkrycia rękopiśmiennych zbiorków piosenek z wieku XVIII (Hernas, 1965). Jednakże świadome i programowe zbieractwo materiałów - dziś określanych mianem folklorystycznych - rozpoczęło się w Polsce doby romantyzmu (Maślanka, 1984). Inicjatorem badań terenowych "z kosturem w ręku" był legendarny Zorian Dołęga-Chodakowski, za którym poszła duża grupa entuzjastów z Żegotą Paulim, Wacławem z Oleska, Ryszardem Berwińskim, Romanem Zmorskim, Józefem Lompą, Janem J. Lipińskim, a przede wszystkim Lucjanem Siemieńskim i Kazimierzem W. Wójcickim. Owi zbieracze tak zwanych "starożytności polskich i słowiańskich" gromadzili pieśni i podania ludu w przekonaniu, iż uzyskują bezpośrednie źródło do poznania przeszłości narodowej zachowanej w kulturze duchowej gminu, zamieszkującego tereny rdzennie polskie i kresowe (Litwę, Białoruś i Ukrainę). Ich licznie drukowanym zbiorom przyświecała motywacja literacka i narodowa a nie naukowa, dlatego też publikacje te obciążone były - zależnymi od fantazji edytorów - interpolacjami, "obróbkami" literackimi i nieścisłościami regionalnymi, świadczącymi o amatorskim podejściu do zagadnienia (Kapełuś, Krzyżanowski, 1970). W połowie XIX stulecia pojawiły się pierwsze próby rozważań teoretycznych na temat sensu i wartości owej "gorączki" zbierackiej. Podejmowali je J. I. Kraszewski, M. Wiszniewski, W. A. Maciejowski, W. Pol i E. Dembowski, jednakże - z dzisiejszego punktu widzenia - generalnie szli oni drogą manifestu Chodakowskiego. W tej sytuacji nie zdobył zwolenników Ryszard Berwiński, który w 1854 roku na kartach obszernego dzieła dowodził, iż twórczość ludu nie ma charakteru samodzielnego, lecz jedynie przetwórczy i domagał się, by poznawać ją drogą naukowej "krytyki" (Berwiński, 1854). Mimo oburzenia z jakim się spotkał u współczesnych, był pierwszym, który utorował drogę poszukiwań naukowych badaczom epoki pokolbergowskiej. �70 W romantycznej modzie na lubowanie się gminem w twórczości literackiej i muzycznej oraz w atmosferze entuzjazmu dla zbieractwa terenowego dojrzewał Oskar Kolberg, górujący nad poprzednikami rzetelnością w gromadzeniu materiału, pozyskiwanego w toku regularnie prowadzonych badań terenowych (od 1839 roku przez lat pięćdziesiąt) na całym niemal obszarze ziem polskich. Choć również amator i pasjonat, wykazał się jednocześnie ogromnym talentem metodologicznym, wyrażającym się ewolucją jego programu badawczego. Początkowo zamierzał popularyzować pieśń ludową w salonach, dlatego też notował tekst wraz z melodią, systematyzując równocześnie gatunki i podając miejsce ich znalezienia. Wobec nabieranego doświadczenia i powiększających się zbiorów zaplanował stworzenie kompleksowej systematyki pieśni poprzez obserwację ich wariantów melodycznych z różnych terenów. Niebawem jednak zmienił swe założenia badawcze, dostrzegając związek pieśni z innymi elementami kultury chłopskiej, które równorzędnie począł gromadzić i notować, choć nie zawsze potrafił właściwie objaśnić i zrozumieć poszczególne zjawiska. Tak szerokie spectrum pozwoliło zbieraczowi wyabstrahować pojęcie regionu (określanego przezeń najczęściej mianem "prowincji"), dla którego stworzył model monografii typu folklorystyczno-etnograficznego. Za życia Kolberga ukazały się 33 tomy ułożone w "serie" (czyli regionalne monografie encyklopedyczne), połączone wspólnym tytułem: Lud, jego zwyczaje, sposób życia, mowa, podania, przysłowia, obrzędy, gusła, zabawy. pieśni, muzyka i tańce l. Tytuł ten sam w sobie stanowi pierwszą polską definicję i klasyfikację folkloru, realizując nieomal w całej rozciągłości oświeceniowy program Kołłątaja. Rozległość dzieła Kolberga sytuuje naszego zbieracza na pierwszym miejscu wśród innych europejskich kolekcjonerów folkloru. W dziejach zaś polskiej folklorystyki stanowi łącznik między romantycznym zbieractwem "starożytników" a unaukowioną folklorystyką epoki pozytywizmu. 2. Początki folklorystyki naukowej W ostatnim ćwierćwieczu XIX stulecia ugruntowuje się tendencja, aby wszelkie poczynania w dziedzinie folkloru odbywały się zgodnie z wymaganiami nowoczesnej nauki europejskiej oraz odpowiadały pilnym potrzebom poszerzania wiedzy o własnym kraju i narodzie żyjącym pod zaborami. W okresie tym następuje rozwój archeologii, antropologii, językoznawstwa oraz etnografii i etnologii, które takim terminom jak "kultura" i "cywilizacja" nadają nowy sens. Jest to też czas upowszechniania się nowego terminu "folklor", odkrytego przez Williama Thomsa w 1846 roku, a przeniesionego na grunt polski przez Jana Karłowicza w 1888 roku 2. 1 Reedycja zbiorów Kolberga powiększona o inedita obejmuje 68 tomów wydanych jako Dzieła wszystkie Oskara Kolberga, Wrocław-Poznań 1961-1990. 2 J. Karłowicz: Folklore, "Wisła" t. 2, 1888, s. 84. Por. teź: W. Thoms, Folklor, "Literatura Ludowa" 1975, nr 6, s. 37 - 39 (przekład V. Krawczyk). �71 Wraz z ukonstytuowaniem się w 1874 roku Komisji Antropologicznej Akademii Umiejętności i jej Sekcji Etnologicznej określony został program badawczy niezbędnych prac ludoznawczych, które modyfikowano odpowiednimi uchwałami o charakterze instruktażowym (Jaworska, 1982). Tamże wiele miejsca poświęcono zasadom gromadzenia materiałów folklorystycznych w terenie, wierności zapisu, sposobom weryfikacji tekstów (między innymi wnioskowano pomijanie obscenów), problematyce transkrypcji fonetycznej zapisów gwarowych 3 oraz innym zagadnieniom edytorskim, jak również postulatom ograniczenia prac zbierackich na rzecz interpretacyjnych. Tak więc pod koniec XIX wieku inspiratorami badań nad folklorem są pozytywistyczni uczeni, interpretujący literaturę i kulturę ludową z pozycji etnologicznych, historycznych, językoznawczych i literackich. Prowadząc własne badania, kierują jednocześnie zespołami amatorów dostarczających materiał terenowy i organizują instytucjonalne życie naukowe o wyraźnym międzyzaborowym oddziaływaniu. Głównym forum naukowej wymiany myśli stają się czasopisma naukowe redagowane przez antropologów i filologów. Pierwszym tego rodzaju periodykiem był "Zbiór Wiadomości do Antropologii Krajowej" (organ Komisji Antropologicznej Polskiej Akademii Umiejętności w Krakowie), redagowany przez Izydora Kopernickiego w latach lR77 - 18954. Tamże, obok Kopernickiego, materiały folklorystyczne publikują kontynuatorzy tradycji Kolbergowskiej: Władysław Siarkowski, Władysław Kosiński, Karol Matyas, Józef Rostafiński i Seweryn Udziela. Ważniejszym ze względu na oddziaływanie i zawartość folklorystyczną był miesięcznik krajoznawczy "Wisła", wychodzący w Warszawie w latach 1887 - 1916. Czasopismo to lokowało się na czołowej pozycji w zakresie opieki nad amatorami (rekrutującymi się z postępowych mieszkańców prowincji), dostarczającymi materiałów według dokładnych instrukcji i kwestionariuszy. Do )903 roku "Wisłę" prowadził Jan Karłowicz, wybitny językoznawca i twórca polskiej szkoły komparatystycznej w folklorystyce. W swych pracach (Kapełuś, 1982a) poświęconych podaniom, bajkom i pieśniom lansował studia oparte na szerokim materiale porównawczym polskim i obcym, odrzucając tym samym przestarzałe poglądy Maxa Miillera (teoria solarna mitów), a także romantyczną koncepcję o narodowym charakterze wątków bajkowych i pieśniowych. Dostrzegając poligenezę zjawisk folkloru zbliżył się do angielskiej szkoły antropologicznej Tylora i Langa. Uwzględniał także historyczny aspekt ewoluowania wątków podaniowych. Postulowana przezeń metoda badań 3 w związku z odkryciem przez Lucjana Malinowskiego alfabetu fonetycznego, dyskusja wokół problemu zastosowania transkrypcji fonetycznej trwała w Komisji od 1888 roku do roku 1890. Ostatecznie folkloryści postanowili odrzucić - jako nieczytelną - tę formę wydawania tekstów i pozostawić dialektologom do dalszego wykorzystania. 4 Kontynuacją tego czasopisma były "Materiały Antropologiczno-Archeologiczne i Etnograficzne" (1896 - 1919); redakcję działu etnograficznego prowadził Seweryn Udziela, autor licznych prac o folklorze Galicji. organizator i pierwszy dyrektor Muzeum Etnograficznego w Krakowie. �72 prozy ludowej wykazuje wiele zbieżności z metodą fińską (zwaną też porównawczo-geograficzną), bezpośrednio uczonemu polskiemu nie znaną (Krawczyk-Wasilewska, 1986, s. 123-125). Tym samym Karłowicz kładzie podwaliny pod nowoczesną komparatystykę folklorystyczną, która znajdzie zwolenników dopiero w następnym pokoleniu. 3. "Lud" (1895 -1918) jako czasopismo folklorystyczne Poza "Wisłą" doniosłe znaczenie dla rozwoju polskiej myśli folklorystycznej w początkach wieku XX miało czasopismo "Lud", wychodzące wówczas we Lwowie jako organ Towarzystwa Ludoznawczego. Już bowiem w pierwszym tomie redakcja (pod zarządem slawisty Antoniego Kaliny) zamieszcza obszerny artykuł metodologiczny Najnowsze prądy w ludoznawstwie autorstwa ukraińskiego pisarza i uczonego Iwana Franki (Franko, 1895). Znamienne, że w artykule tym, będącym zresztą tekstem odczytu wygłoszonego na pierwszym posiedzeniu naukowym TL, wyraz "folklore" pojawia się jako angielski odpowiednik polskiego pojęcia "ludoznawstwo" i niemieckiego "Volkskunde". Pojęcie to autor traktuje szeroko, choć odnosi do badań nad ludem, generalnie rozumianym jako "niższe warstwy, które najmniej uległy przemianom cywilizacyjnym". Opowiadając się za nowoczesnymi badaniami w duchu szkół: migracyjno-historycznej i porównawczo-literackiej oraz antropologicznej, Franko wielokrotnie odwołuje się do przykładów z zakresu tradycyjnej literatury ustnej: mitów, bajek i pieśni, czyli klasycznego przedmiotu zainteresowań zbierackich i interpretacyjnych folklorystyki, od jej zarania po dzień dzisiejszy. Tak rozumiane zjawiska folkloru znajdą szeroką reprezentację w kolejnych tomach "Ludu", redagowanych przez następców Kaliny (po 1904 roku), a więc Karola Potkańskiego (historyka), Seweryna Udzielę (etnografa) czy historyków literatury - Wilhelma Bruchnalskiego i Józefa Kallenbacha. Do 1918 roku ukazało się 20 tomów "Ludu", udzielającego swych łamów cennym dla dokumentacji folkloru pracom materiałowym, przeważnie z terenu Galicji (autorstwa B. Gustawicza, J. Świętka, H. Dobrowolskiego, L. Młynka, H. Windakiewiczowej, W. Brzegi, S. Udzieli i innych). Sporadycznie też publikowano materiały z innych terenów, że wymienimy Sieradzkie (I. Piątkowska), Poznańskie (W. Łabiński) czy Śląsk (W. Madłówna). Nadmienić tu należy, że pod koniec XIX wieku prace badawcze nie były adekwatne do wielkiej ilości prac zbierackich. Sytuacja ta niewiele zmieniła się po 1905 roku, kiedy to Seweryn Udziela apelował w "Ludzie" do zbieraczy, by swe wysiłki kierowali na opracowania i komentarze (Udziela, 1905). Poza dokumentacją w zakresie bajek i pieśni szczególne miejsce w zainteresowaniach redaktorów "Ludu" zajmował tradycyjny teatr ludowy, czego �73 świadectwem są liczne artykuły pOSWlęcone szopce i ludowym widowiskom bożonarodzeniowym (S. Gonet, W. Semkowicz, F. Gawełek, J. Cieplik i inni) oraz historyczne już studium syntetyzujące pl. Polskie widowiska ludowe opracowane przez Adama Fischera w 1913 roku. Charakterystyczną cechą przemian w profilu naukowym "Ludu" pierwszej dekady nowego wieku było dostrzeżenie aktualnie występujących zjawisk folkloru, których do tej pory nie poddawano obserwacji badawczej. Odnotowano więc fakt istnienia przekazów pisanych emancypującego się chłopstwa galicyjskiego, takich jak samorodne pisarstwo czy ludowe formuły epistolograficzne. p'ropagowano też gromadzenie folkloru dziecięcego i żydowskiego; zauważono gwarę i folklor rekrutów polskich oraz ukraińskich, a także folklor i język flisaków oraz lwowski folklor przedmiejski wraz z gwarą złodziejską (Kapełuś, 1982b, s. 355 - 358). W zakresie gatunków folkloru ówcześnie występujących, szczególny nacisk położyła redakcja na gromadzenie przysłów, o czym świadczą wysoko cenione przyczynki paremiograficzne Franciszka Krceka, krytycznie uzupełniające Księgę przysłów i wyrażeń przysłowiowych polskich Samuela Adalberga (Adalberg, 1889 - 1894). Przy okazji należy nadmienić, że Krcek, w dziesiątkach drobnych opracowań i recenzji prac obcych, rozproszonych na kartach licznych tomów "Ludu", przyczynił się do nowoczesnego oglądu zjawisk folkloru. Zamierzenia redakcji dotyczące folkloru Słowian ościennych realizowane były w niewielkim stopniu i dotyczyły głównie materiałów ukraińskich i huculskich oraz recenzji, w tym cennego zwłaszcza dorobku bajkoznawczego czeskiego komparatysty J. Polivki. Studia komparatystyczne nad wędrownymi wątkami literatury ustnej dominują w tomach z lat 1909 - 1912, zawierających interesujące pod względem metodologicznym artykuły Stanisława Ciszewskiego i Adama Fischera oraz słynną rozprawę filologa klasycznego Witolda Klingera, zatytułowaną Do wplywu starożytno.ki na folklor (Klinger, 1909). Podkreślić tu należy dorobek "Ludu" w zakresie wzajemnych relacji literatury pięknej i folkloru. Te studia, przynależne raczej komparatystyce literackiej, opublikowali: W. Bruchnalski, S. Dobrzycki, W. Jankowski, H. Łopaciński, S. Maykowski, W. Nartowski, S. Wasylewski, H. Windakiewiczowa, S. Windakiewicz, W. Szyszkiewicz i S. Zdziarski (Karpińska, Niewiadomska, 1988). O rozległości zainteresowań folklorystycznych redakcji "Ludu" świadczy też ogłoszenie w 1907 roku pionierskiego studium O metodach zbierania i porządkowania melodii ludowych Adolfa Chybińskiego, ojca nowoczesnej etnografii muzycznej na gruncie polskim (Chybiński, 1907; 1910). Tak więc w latach 1895-1918 "Lud" odegrał ważną rolę w programowaniu rozwijających się badań nad folklorem, przynależącym - w owym czasie - do �74 szeroko pojmowanego przedmiotu zainteresowań ludoznawstwa, na którego polu pracowali wyspecjalizowani amatorzy na równi z uczonymi reprezentującymi różne dyscypliny humanistyczne, społeczne, artystyczne i przyrodnicze. Stąd też rozmaitość metod i rozmaitość zagadnień poddawanych naukowemu oglądowi. Wszystkie zaś działania podporządkowywano naczelnemu celowi, jakim było pogłębienie samowiedzy o własnym narodzie w sytuacji życia pod zaborami. 4. Folklor w dwudziestoleciu międzywojennym Odzyskanie niepodległości przyniosło nową rzeczywistość społeczną, kulturalną i naukową. Zmianie uległ stosunek do folkloru i kultury chłopskiej, podlegając wpływowi ideologii regionalistycznej (propagowanej także poza Polską) oraz orientacji agrarystycznej. Agraryzm jako doktryna ruchu ludowego nobilitował kulturę chłopską, dostrzegając w niej wartościową i godną rozwoju część kultury narodowej. Idee agrarystyczne ujawniły się, między innymi, w odkrywaniu dorobku folklorystycznego i literackiego pamiętnikarzy chłopskich, że wymienimy J. Kupca, H. Derdowskiego, Jantka z Bugaja, S. Nędzę-Kubińca czy F. Kurasia. Idee regionalizmu zaś ukształtowały głównie koncepcje rodzime, przeciwstawiające kulturę wsi polskiej - miejskiej kulturze kosmopolitycznej. Regionaliści dostrzegali w folklorze i tradycji ludowej siły twórcze, zdolne do pobudzenia ogólnonarodowej sztuki i kultury. Ten typ myślenia wpłynął na folkloryzację literatury, muzyki, plastyki i twórczości scenicznej, ukształtował także koncepcję amatorskiego teatru ludowego. Jędrzej Cierni ak, animator i realizator tej koncepcji, dążył do wykreowania teatru chłopskiego, którego tworzywem były udramatyzowane obrzędy i zwyczaje, tradycyjne i współczesne wraz z autentycznymi rekwizytami, strojem, muzyką i pieśniami ludowymi (Olcha, 1963). W okresie międzywojennym kontynuowano folklorystyczne zbieractwo terenowe; nie ustawał również ruch amatorski, do czego w niemałym stopniu przyczyniło się zorganizowanie sieci regionalnych kół Towarzystwa Krajoznawczego, powstanie muzeów regionalnych oraz czasopism typu "Ziemia" czy "Orli Lot". Naukowe zaś podejście do folkloru nie miało dawniejszego, jednostronnego charakteru. W studiach etnograficznych, socjologicznych i kulturoznawczych Adama Fischera, Aleksandra Brucknera, Stefana Czarnowskiego czy Kazimierza Moszyńskiego dochodziły do głosu nowe założenia teoretyczne i metodologiczne. Przeważać zaczął genetyczno-typologiczny, interetniczny i historyczno-socjologiczny ogląd folkloru jako kategorii żywej, stanowiącej integralny element kultury narodowej. Dla dziejów polskiej myśli folklorystycznej tego okresu istotne znaczenie miało stanowisko socjologa Stefana Czarnowskiego �75 z roku 1929, obalające pokutujące przekonanie, iż folklor jest przeżytkiem czasów pierwotnych i postulujące naukowe poznanie folkloru różnych grup społecznych i zawodowych (Czarnowski, 1956). W omawianym okresie na specjalne wyróżnienie zasługuje pierwsza w nauce polskiej syntetyczna monografia paremiologiczna Jana S. Bystronia - Przysłowia polskie (Bystroń, 1933), który - podobnie jak Karłowicz przy analizie bajek i podań - włączył się bezwiednie w nurt światowych tendencji na tym polu (Krawczyk-Wasilewska, 1986, s. 127). W pracach filologów tego pokolenia (Witolda Klingera, Jana Janowa, Stefana Vrtela-Wierczyńskiego czy Ryszarda Gansińca) dominowała szeroko pojęta komparatystyka w postaci reminiscencji antycznych w folklorze polskim, słowiańskich zasięgów wątków bajkowych, legendowych i romansowych. Właściwym zaś twórcą polskiej' szkoły komparatystycznej okazał się Julian Krzyżanowski, autor licznych studiów o związkach literatury (głównie staropolskiej) z literaturą ludową i popularną (Krzyżanowski, 1935) oraz prac poświęconych bylinie i bajce. Należy też wspomnieć o obecności folkloru na łamach "Ludu", który pod redakcją Adama Fischera (w latach 1914 - 1939) zmienił charakter na bardziej naukowy i antropologiczny, również dzięki tak znakomitym współpracownikom jak Jan Czekanowski czy Bronisław Malinowski. Unaukowienie czasopisma powoduje większe otwarcie na światowe badania. Szczególnego znaczenia nabierają więc liczne recenzje i artykuły informacyjne dotyczące prac folklorystów za granicą. Sporo miejsca na łamach "Ludu" poświęcono folklorystyce słowiańskiej (czeskiej, słowackiej, słoweńskiej i łużyckiej), ale też dostrzeżono prace folklorystów angielskich, francuskich, niemieckich, włoskich i węgierskich (recenzja Karola Korany'iego). Pojedyncze informacje dotyczą także folkloru greckiego, litewskiego, czy wreszcie panamskiego. "Lud" międzywojenny zawiera również całkiem pokaźną dokumentację w zakresie badań folkloru obrzędowego (szopka i jasełka), a także muzycznego i choreograficznego w ujęciu metodycznym, gatunkowym, regionalnym i historycznym (Karpińska, Niewiadomska, 1988). 5. Folklorystyka między filologią a antropologią W powojennych dziejach polskiej myśli folklorystycznej osobną kartę stanowią osiągnięcia badawcze Juliana Krzyżanowskiego (1882 - 1976), wybitnego historyka literatury polskiej, edytora i redaktora oraz teoretyka folkloru i organizatora folklorystycznego środowiska naukowego. Rozpoczęte przed wojną studia bajkoznawcze Krzyżanowskiego zaowocowały pionierskim katalogiem Polska bajka ludowa w układzie systematycznym, opracowanym według międzynarodowego systemu Aarne-Thompsona nawiązującego do metody fińskiej (Krzyżanowski, 1947). Poza licznymi studiami �76 z dziedziny bajki wszedł na grunt nowoczesnej paremiologii, zajmując się genezą i systematyką przysłów polskich; dał temu wyraz w pracy Mądrej głowie do,§ć dwie słowie oraz w krytycznej i powiększonej edycji dzieła Adalberga (Krzyżanowski, 1958 - 1960; 1969 - 1978). Uczony opowiadał się za wyodrębnieniem folklorystyki z etnografii i jej usamodzielnieniem. W swych studiach nad teorią literatury ustnej i pisanej dowodził integralności obu zjawisk, czym zjednał dla folklorystyki grupę młodych badaczy o orientacji filologicznej (Helena Kapełuś, Ryszard Górski, Ryszard Wojciechowski i inni). Jednocześnie budował nowej folklorystyce instytucjonalne oparcie w Pracowni Badań nad Literaturą Ludową przy Instytucie Badań Literackich Polskiej Akademii Nauk w Warszawie. Powołał także do życia (w 1957 roku) pierwsze polskie czasopismo folklorystyczne - "Literaturę Ludową", którego był redaktorem do 1972 roku. Z licznych inicjatyw edytorskich uczonego na specjalną wzmiankę zasługują: pionierski Słownik folkloru polskiego (1965) i Dzieje folklorystyki polskiej, doprowadzone do 1918 roku (Kapełuś, Krzyżanowski 1970; 1982). Prace Juliana Krzyżanowskiego kontynuują i rozwijają długą tradycję badań porównawczych· i genetyczno-historycznych. Kierunek ten dominuje zresztą w dorobku polskich folklorystów ostatniego półwiecza, których prace prezentują wątki i motywy, a także całe teksty z opisem ich geografii (wpływy szkoły fińskiej) oraz przenikania przez granice kulturowe i językowe. Od połowy lat sześćdziesiątych polskie badania nad folklorem cechuje szeroki rozrzut tematyczny i metodologiczny. Obserwuje się wzmożone zainteresowanie folklorem różnych środowisk zawodowych, nowatorskie ujęcia folkloru dziecięcego (Jerzy Cieślikowski, Dorota Simonides), a także wzrost monografii i systematyk poświęconych pojedynczym gatunkom folkloru (na przykład: balladzie - Jadwiga Jagiełło czy zagadce - Mirosław Kasjan). Z kolei odkrycie takich zjawisk jak folkloryzm (Burszta, 1974, s. 309 - 311) czy nowe oświetlenie ludowości literatury (Sulima, 1976) oraz języka folkloru (Bartmiński, 1973; 1990) świadczą o toczącym się procesie poszerzania ogląd u folkloru w kontekście interdyscyplinarnym. Od 1972 roku "Literaturę Ludową" redaguje we Wrocławiu Czesław Hernas. Zmieniając profil czasopisma, redakcja odchodzi od regionalnych opisów folkloru słownego i otwiera się na nowoczesną myśl folklorystyczną. Publikuje tłumaczenia i recenzje znaczących prac zagranicznych wyrosłych na gruncie strukturalizmu, semiotyki, kontekstualizmu i etnolingwistyki oraz patronuje współczesnym badaniom krajowym, tworząc zaczyn dyskusji nad specyfiką istoty folkloru i jego funkcjonowaniem, zwłaszcza w obiegu współczesnym. Coraz częściej pojawiają się studia świadczące o rozwoju myślenia o folklorze w sposób antropologiczno-kulturowy. W tym aspekcie folklor jest traktowany jako żywy element komunikacji społecznej, co wymaga badal1 �77 z uwzględnieniem kontekstu kulturowego i sytuacyjnego, a także samego wykonawcy i procesu wykonania. Pod koniec lat siedemdziesiątych umacnia się problematyka związana z nowym definiowaniem folkloru jako części kultury symbolicznej (wyrażanej nie tylko słownie), co łączy się z koniecznością stosowania nowych metod badania zjawiska w ramach usamodzielniającej się folklorystyki: Odnotować tu należy falę prac o charakterze podręcznikowym (Waliński, 1978; Krawczyk-Wasilewska, 1979; 1986; Czekanowska, 1988; Kowalski, 1990). Warto też zwrócić uwagę na nowocześnie opracowane hasła "folklor", "folklorystyka", "folkloryzm" na kartach Słownika etnologicznego (Staszczak, 1987) oraz nowatorskie ujęcia zjawisk folkloru na łamach czasopisma "Polska Sztuka Ludowa", o wyraźnie antropologicznym zabarwieniu, zwłaszcza po poszerzeniu profilu i tytułu czasopisma na "Polska Sztuka Ludowa. Konteksty" (od roku 1990). Na szczególne podkreślenie zasługuje też - znaczący w ostatniej dekadzie - rozwój badań etnolingwistycznych ze szczególnym uwzględnieniem środków wyrazu w folklorze, głównie stereotypów językowych, topiki i formuł. Największe osiągnięcia na tym polu ma ośrodek lubelski, w którym od roku 1988 Jerzy Bartmiński wydaje czasopismo "Etnolingwistyka". Nowością ostatnich kilku lat są zainicjowane przez ośrodek łódzki badania współczesnego folkloru w aspekcie ekologicznym. Doświadczenia w zakresie tak zwanej ekologii ludzkiej i głębokiej inspirują potrzebę oglądu folkloru jako wyrazu świadomości ekologicznej, stanowiącej relację między stanem a jakością życia społeczności w obliczu zagrożeń cywilizacyjnych, kulturowych, politycznych i moralnych. W ostatnim pięćdziesięcioleciu nastąpił poważny postęp w badaniach polskiego folkloru muzycznego dzięki prężnie rozwijającej się etnomuzykologii, zwłaszcza w ramach Instytutu Sztuki Polskiej Akademii Nauk, ale także w poznańskim i katowickim ośrodku akademickim. Wymienić trzeba interesujący dorobek Jadwigi Sobieskiej, Jana Sadownika, Ludwika Bielawskiego, Anny Czekanowskiej, Jana Stęszewskiego, Piotra Dahliga, Bogusława Linette'a czy Zbigniewa Przerembskiego, korzystających również z doświadczeń folklorystyki "filologicznej" i "antropologicznej". Przypomnijmy też, że problematyka folklorystyczna interesuje również filologów słowiańskich, działających w licznych ośrodkach naukowych. Jest również bliska Polskiemu Towarzystwu Ludoznawczemu, patronującemu licznym inicjatywom wydawniczym, z których największą było powołanie w 1960 roku redakcji Dzieł wszystkich Oskara Kolberga, kierowanej do 1987 roku przez Józefa Bursztę, po jego zaś śmierci przez Bogusława Linette'a; do chwili obecnej ukazało się 67 tomów tego wydawnictwa. Naszkicowane powyżej, jedynie najbardziej charakterystyczne, kierunki współczesnych badań folklorystycznych wskazują, że się one wzajemnie wspie- �78 rają i uzupełniają, choć często wychodzą z różnych założeń podstawowych. Folklorystyka bowiem nie wypracowała sobie dotąd jednolitej metody badawczej, stanowiąc raczej system poglądów interpretacyjnych określonego fragmentu zmieniającej się kultury. Ciągle otwierające się możliwości nowych interpretacji powodują, iż folklorystów nie ubywa, lecz przybywa wraz z rozwojem nauk o kulturze. Na zakończenie należy dodać, że obecność folkloru i folklorystyki zaznacza się nadal na łamach "Ludu", zarówno w studiach i artykułach, jak i recenzjach, a także sprawozdaniach z konferencji i wydarzeń istotnych dla współczesnej folklorystyki. BIBLIOGRAFIA Adalberg Samuel 1889 - 1894 Księga przysłów i wyrażeń przysłowiowych polskich. Warszawa. Bartmiński Jeerzy 1973 O języku Iolkloru, Ossolineum, Wrocław. 1990 Folklor. język. poetyka, Ossolineum, Wrocław. Berwiński Ryszard 1854 Studia o literaturze ludowej ze stanowiska historycznej i naukowej krytyki, t. 1·2, Poznań. Bielawski Ludwik 1970 Rytmika polskich pieśni ludowych, PWM, Kraków. 1976 StreIowa teoria czasu i jej znaczenie dla antropologii muzycznej, PWM, Kraków. 1986 Drogi i bezdroża muzykologii polskiej, Ossolineum, Wrocław. Burszta Józef 1974 Kultura ludowa - kultura narodowa. LSW, Warszawa. Bystroń Jan Stanislaw 1933 Przysłowia polskie, PAU, Kraków. Chybiński Adolf 1907 O metodach zbierania i porządkowania melodii ludowych, "Lud" t. 13. s. 171·201. 1910 Etnografia muzyczna na III międzynarodowym kongresie muzycznym w Wiedniu (25-29 maja 1909), "Lud" t. 16, s. 160-178. Cieślikowski Jerzy 1967 Wielka zabawa, Ossolineum, Wrocław. 1975 Literatura i podkultura dziecięca, Ossolineum, Wrocław. Czarnowski Stefan 1956 Kształtowanie się Iolkloru polskiego, w: Dzieła, t. 5, PWN, Warszawa. Czekanowska Anna 1988 Etnografia muzyczna. Metodologia i metodyka, "Pomorze", Bydgoszcz. 1990 PolishIolk music: Slavonic heritage. Polish tradition. contemporary trends, Cambridge University Press, Cambridge. Dahlig Piotr 1987 Muzyka ludowa we współczesnym społeczeństwie, WSiP, Warszawa. Fischer Adam 1913 Polskie widowiska ludowe, "Lud" t. 19. �79 Franko Iwan Najnowsze prądy w ludoznawstwie, "Lud" 1895 Hernas t. I. Czesław W kalinowym lesie. U źródeł folklorystyki 1965 Jagiełło polskiej, t. 1 - 2, PIW, Warszawa. Jadwiga Polska hal/ada ludowa, Ossolineum, 1975 Jaworska Wrocław. Elżbicta DziałalnoJć folklorystyczna Komisji AlItropologicznej Akademii Umiejętności w Krakowie, w: Dzieje jiJlklorystyki polskiej 1864 -1918, pod red. H. Kapeluś, J. Krzyżano- 1982 wskiego, Helena Kapełuś PWN, Jan Karlowicz (1836 -1903), 1982a H. Kapełuś, w: Dzieje folklorystyki J. Krzyżanowskiego, PWN, polskiej 1864 -1918, pod red. Warszawa. "Lud". Oryan Towarzystwa Ludoznawczego we Lwowie (1895 - 1918), w: Dzieje, op. cit. ł 982b Kapełuś Warszawa. Helena, Krzyżanowski Dzieje folkloryslyki 1970 Julian (red.) polskiej 1800-1863. Epoka przedkolbergowska, Ossolineum, Wrocław. Dzieje folklorystyki 1982 Karlowicz Folklore, .,Wisła" 1888 Karpińska Grażyna Warszawa. Ewa, t. 2. Nicwiadomska Maria Bihliografia zawarto.vci ..Ludu" za lata 1895 -1985, PTL, 1988 Kasjan Jan Wrocław. Mirosław Polska zagadka ludowa, Ossolineum. 1983 Klinger polskiej 1864 -1918, PWN, Jan Wrocław. Witold 1909 Kowalski Do wpływ(JW starożytno.ki na folklor, "Lud" t. 15. Piotr W~półczesny jólklor i {()Iklorystyka, 1990 Kra wczyk- Wasilewska PTL, Wrocław. Violetta Wprowadzenie do {ólklorystyki, Uniwersytet Łódzki, WspMczesna wiedza a folklorze, LSW, Warszawa. 1979 1986 Krawczyk-Wasilewska Violetta Łódź. (red.) Ecology and Folklore, Łódź. Ecology' and folklore 11, Łódź. J992 1994 Krzyżanowski Julian Paralele, Warszawa. 1947 Pol.~ka hajka ludowa w układzie systematycznym, t. 1-2, Warszawa. 1958 - 1960 Mądrej glowie doH dwie słowie, t. 1- 2, PIW, Warszawa. 1935 Krzyżanowski 1969-197R Linette (rcd.) W oparciu a dzielo Bogusław Ohrzędowe pidni weselne w Rzeszowskiem. Typologia wątków muzycznych kryteriów wyznaczających regiony etnograficzne, KAW, Rzeszów. 1981 Maślanka jako Julian 1984 Olcha Julian Slownik folkloru polskiego, Wiedza Powszechna, Warszawa. Nowa księga przyslów i wyrażeń przyslowiowych polskich. S. Adalberga, l. 1 -4, PIW, Warszawa. 1965 Polska folklorystyka romantyczna, Ossolineum. Wrocław. Antoni 1963 Jędrzej Cierniak i jego dzieło. Wstęp do źródel i nurtów polskiego teatru ludowego, Warszawa. �80 Przerembski Zbigniew 1994 Style i formy melodyczne polskie; pidni ludowej, IS PAN, Warszawa. Sadownik Jan (red.) 1971 Pidni ludowe Podhala, PWM, Kraków. Simonides Dorota 1969 Współczesna śląska proza ludowa, WSP, Opole. 1976 Wspó/czesny folklor s/owny dzieci i m/odzieży, PWN, Wrocław. Sobieska Jadwiga 1972 Ze studiów nad fólklorem muzycznym Wielkopolski, PWM, Kraków. Staszczak Zofia (red.) 1987 Słownik etnologiczny. Terminy ogólne, PWN, Warszawa. Stęszewski Jan 1966 Prolegomena do klasyfikacji etllomuzykologicznych, "Muzyka" nr 3·4. 1974 Rzeczy. świadomoi;ć i nazwy w badaniach etnomuzykologicznych, "Rocznik Historii Sztuki" nr 10. Sulima Roch 1976 Folklor i literatura, LSW, Warszawa. 1982 Literatura a dialog kultur, LSW, Warszawa. 1990 S/owo i etos: szkice o klllturze, "Galicja", Kraków. Thoms William 1975 Folklor, "Literatura Ludowa" nr 6. Udziela Seweryn 1905 O potrzehie zestawienia i uporządkowania opowiadań ludowych, "Lud" t. II. Waliński Michał (red.) 1978 Teoria kultury. Folklor a kultura, Uniwersytet Śląski, Katowice. Violetta THE Krawczyk-Wasilewska STUDY OF POLISH FOLKLORE ON THE "LUD" CENTENNIAL ANNIVERSARY OF (Summary) The article consists of the following sections: I. Romanticism and folklore; 2. The beginning of academic folklore studies; 3. "Lud" (1895-1918) as a journal of folklore studies; 4. Folklore between the World Wars; 5. Folklore studies between philology and anthropology. The author discusses the history of Polish folklore studies since 1802 until today, taking into consideration the main achievements in collecting and interpreting folk artifacts. She also deals with the role of the journal "Lud" in the history of Polish folklore studies, treating as specifically, "folklore-oriented" the volumes published before World War I. Transi. M. Wilczyński � https://zbiory.etnologia.uw.edu.pl/files/original/8da4a955291e531d2e536725da61a9fe.pdf f6b3540b05a4dfdf77ab5a2038a5b22c Dublin Core The Dublin Core metadata element set is common to all Omeka records, including items, files, and collections. For more information see, http://dublincore.org/documents/dces/. Title A name given to the resource Polska Sztuka Ludowa - Konteksty Text A resource consisting primarily of words for reading. Examples include books, letters, dissertations, poems, newspapers, articles, archives of mailing lists. Note that facsimiles or images of texts are still of the genre Text. Dublin Core The Dublin Core metadata element set is common to all Omeka records, including items, files, and collections. For more information see, http://dublincore.org/documents/dces/. Relation A related resource oai:cyfrowaetnografia.pl:publication:2714 Rights Information about rights held in and over the resource Licencja PIA Date A point or period of time associated with an event in the lifecycle of the resource 1998 Identifier An unambiguous reference to the resource within a given context oai:cyfrowaetnografia.pl:2525 Title A name given to the resource O fotografiach Roberta Mapplethorpa / Polska Sztuka Ludowa - Konteksty 1998 t.52 z.3-4 Description An account of the resource Polska Sztuka Ludowa - Konteksty 1998 t.52 z.3-4, s.156-157 Creator An entity primarily responsible for making the resource Pilichowski-Ragno, Andrzej Language A language of the resource pol. Publisher An entity responsible for making the resource available Instytut Sztuki PAN Format The file format, physical medium, or dimensions of the resource application/pdf PDF Text Text capture metadata for PDF documents Text O fotografiach Roberta Mapplethorpa Andrzej Pilichowski-Ragno Akt - actus, to co się wydarza, proces. Języki polski i nie­ miecki przejęły ten termin z łaciny na określenie reprezenta­ cji ciała. W innych językach mówi się: nudo, the nude, nu. Akt to także odsłona, jak w teatrze. Ale nie odsłona w sensie odkrycia, zdjęcia ubrania, to raczej odsłona jako zaproszenie do uczestnictwa, jako oczekiwanie na coś, co ma się wyda­ rzyć. Nagość jest statyczna, jest cała przedmiotem swojego od­ niesienia, w pełni zawiera się jako desygnat w określającym ją znaku, jest tym, czym jest. Akt jako pojęcie artystycznej re­ prezentacji nagości wychodzi poza samą ramę reprezentacji, sytuuje się w kategoriach czasowych, w kategoriach dziania się i doświadczenia. Sama nazwa staje się w akcie punktem wyjścia interpretacji, jest wskazaniem na ten moment w sztu­ ce, w którym, jak powiada Adorno, określa ona siebie przez stosunek do tego, czym nie jest, czyli mówiąc inaczej, akt ja­ ko proces i wydarzenie wskazuje na dialektykę tego, co dane jako statyka (obraz, reprezentacja), i tego, co statykę repre­ zentacji przekracza - nieobecność. Nieobecność, czyli specyficzny stosunek „tworzywa" ak­ tu, ciała, do tego, czym ciało nie jest, czy raczej czym prze­ staje być właśnie w akcie jego reprezentacji. Andre Rouille w studium o XIX-wiecznej fotografii francuskiej rozróżnia akt i portret (mowa także o portrecie osoby nagiej). Akt jest jakby uprzedmiotowieniem portretu, stoi po stronie tego, co przedmiotowe, portret jako jednostkowość i indywidualność jest stricte podmiotowy. To jednak tylko część prawdy. Moż­ na się zgodzić, że reprezentacja odbiera ciału jego jednostko­ wość, jego istotowość i niepowtarzalność, tak jak reprezenta­ cja twarzy tylko tę istotowość i niepowtarzalność potwierdza, tyle że artystyczna reprezentacja ciała (akt) poprzez rezygna­ cję z tego, co stanowiło dla niej swoje tworzywo - konkretne ciało dane w jakimś tu i teraz, przenosi, odwrotnie niż portret, swój przedmiot poza horyzont tradycyjnie pojętej mimesis. Tak więc akt działa jakby dwustopniowo - po pierwsze uprzedmiotawia, subiektywizuje rzeczywistość po to, by z uzyskanego tą drogą obiektu uczynić punkt swojego wyj­ ścia. Zasadą i fundamentem portretu jest zaś pojęcie mimesis; portret jest zawsze portretem kogoś. - Nawet wtedy, gdy podobieństwo do tego kogoś zostało celowo zniesione (wyo­ braźmy sobie fotografię głowy od tyłu) sam fakt nazwania zdjęcia portretem wskazuje na konkretny punkt odniesienia (ta, a nie inna osoba) i intencjonalnie przynajmniej dokonuje połączenia tego, co reprezentowane, z tym, co reprezentują­ ce. Pojęcie mimesis jest również fundamentem reprezentacji pornograficznej - trzeciej kategorii reprezentacji postaci. O ile jednak portret subiektywizuje, wskazując wyraźnie na swój przedmiot, o tyle reprezentacja pornograficzna ucieka 156 od tego, co jednostkowe. Pokazuje to, co zuniformizowane, zawsze takie samo, istniejące niejako poza czasem, bojąc się dotknąć indywidualności i niepowtarzalności przedmiotu swojego odniesienia, poddanego przecież prawom przemija­ nia, przywodzącego na myśl śmiertelność wszystkiego co jednostkowe. W horyzoncie pornografii pojęcie czasu nie ist­ nieje (w portrecie jest fundamentalne) - ciało zastąpione zo­ stało przez rzecz, a ta przecież nie podlega procesom starze­ nia się i degradacji. Różnica między aktem a reprezentacją pornograficzną ry­ suje się w innym miejscu. Przedmiot reprezentacji, który dla aktu jest punktem wyjścia, w pornografii jest jej punktem dojścia, stanowi cel i koniec przedstawienia, w chwili gdy akt „dzieje się", dalej pornografia milczy, zaspokoiwszy swoje pragnienie pokazania. Akt nie pokazuje niczego, raczej daje się jako pewna ilość możliwych odczytań, rozwija się w cza­ sie jako dialektyka tego, co dane (ciało) i tego co do-dane (kreacja). Jak się wydaje, ciekawe może być spojrzenie właśnie pod tym kątem na fotografie Roberta Mapplethorpa, pomijając ich kontekst gejowski, a co za tym idzie, pomijając także kwestię przekraczania tabu obyczajowego i estetycznego, at­ mosferę skandalu, w której fotografie te funkcjonują, a w każdym razie funkcjonowały, zanim zostały anektowane przez kulturę oficjalną. Poważny kłopot z fotografią Mapple­ thorpa polega na nieumiejętności opuszczenia tego wątku, zajmującego zazwyczaj centralne miejsce w sposobie jej in­ terpretacji i opisu. Jest to jednak, jak się wydaje, specyficzne, mówiąc słowami Eco, „użycie" tekstu, tj. wpisanie go w dys­ kurs wobec niego zewnętrzny: ideologiczny, polityczny, spo­ łeczny. Poza tym obszarem, o jasno określonych oczekiwa­ niach wobec dzieła sztuki, rozpościera się to, co w dziele nie­ powtarzalne. Trzy wyróżnione kategorie - akt, portret, pornografia wy­ dają się tu współistnieć (jednocześnie się wykluczając) na au­ tonomicznej płaszczyźnie, tworząc swoisty, czwarty wymiar interpretacji, której nie można już sprowadzić do żadnej „tra­ dycyjnej" postawy wobec ciała czy wobec postaci. Zerwana bowiem została granica pomiędzy gatunkami, nawet jeżeli sztucznie stworzonymi, to przecież tak mocno istniejącymi w świadomości odbioru, że każde ich naruszenie powoduje ten specyficzny stan, w którym interpretacja chciałaby pozo­ stać niema, bojąc się naruszyć delikatność swojego przedmiotu. Mówienie o delikatności w przypadku Mapple­ thorpa może się wydawać paradoksem; tak jednak nie jest. Delikatność, o której mowa, nie tkwi w przedmiocie przed­ stawienia, nie ma jej też w sposobie obrazowania - delikat­ ność to efekt zmiany paradygmatu interpretacji, która już nie �stara się (nie może) klasyfikować pozytywnie, tj. odnosić się do tego, co jest jako gatunek, prąd, szkoła (akt, portret, po­ rnografia), ale określa obraz w kategoriach negatywnych, odbierając mu koniecznos'c bycia czymś, czymś jednym, jak powiedział Foucault w studium o fajce Magritte'a - „bycia tym oto". Tak więc pytając o Mapplethorpa, pytamy, czym nie jest fotografia, a jej jedyne „znaczenie", jak się wydaje, jest wła­ śnie tym, co wynika z jej negatywnego opisu. Współbrzmi to ze stwierdzeniem Lyotarda, dotyczącym sztuki postmoderni­ stycznej, według którego postmodernistyczne jest to, „co wy­ rzeka się pocieszenia podsuwanego przez poprawne formy, odrzuca zgodę na smak, umożliwiający wspólne doświadcze­ nie nostalgii za nieosiągalnym; to, co poszukuje nowych przedstawień, nie po to, by się nimi delektować, lecz po to, by lepiej odczuć istnienie nieprzedstawialnego". Pytanie jednak, czy nieprzedstawialne nie jest po prostu grą wykraczającą daleko poza granice konwencji - jedynego gwaranta przedstawialności, grą, która mieszając gatunki, nie po to by stworzyć nowe, lecz po to, by oczyścić dokładnie po­ le z wszelkich zastałości, staje się samo konwencją, odsyłają­ cą jedynie do siebie; czymś, za czym nie stoi już nic, a nie­ przedstawialne zyskuje status bytu stricte negatywnego, tj. stanowi tylko pustą negację tego, co jest. Czy może raczej, a wydaje się to w przypadku Mapplethorpowskich fotografii bardziej trafne, nieprzedstawialne jest nie rezygnacją z prawdy lecz, jak twierdzi Blanchot, uwidocz­ nieniem ciemności tego, co pierwotne, nie światłem (Heideg­ ger), lecz ciemnością, przywracającą naszemu zadomowieniu istotę wygnania. Jest bowiem w tej hybrydycznej formie „porno-portreto-aktach" coś, co spaja te, jak pokazaliśmy wyżej, nieprzystawalne do siebie kategorie. Coś, co stoi o wiele wy­ żej niż zdekonstruowane pojęcie konwencji czy reprezentacji. Na pierwszy rzut oka mogłoby się wydawać, że ukazanie człowieka jako jednostkowości czy indywidualności (portret) w połączeniu z jego zwierzęcością (pornografia) i jego zdol­ nością do jej przezwyciężenia przez piękno (akt) jest dąże­ niem do wyrażenia pełni, jakiegoś uniwersum etyczno-estetycznego, w którym reprezentacja taka byłaby odkryciem prawdy o człowieku. Jest jednak owo „coś"', pewna nieokre­ ślona kategoria, nieprzedstawialne, które burzy optymistyczną wizję człowieka jako całości, nawet jeżeli to będzie całość dialektyczna. Tym czymś jest przenikające wszystkie fotogra­ fie doświadczenie śmierci. Nie da się jednak opisać owego do­ świadczenia w terminach obecności, nie wynika ono z połą­ czenia wspomnianych kategorii, raczej przez negację każdej z nich rodzi swoistą aurę niewypowiadalnego, nieprzedsta­ wialnego, które wskazuje na to, co w ciele śmiertelne. Ciało u Mapplethorpa jest ciałem par exellence - ma swo­ ją konsystencję, fakturę, ciężar, nie jest nim jednak, bo każdy jego ruch jest przez obiektyw sprowadzony do zera - postać w ruchu jest równie statyczna jak rzeźba, odlew. Jest piękne; jest aktem, ale jego piękno ma w sobie skażenie utylitarnością, jest piękne, gdyż jest atrakcyjne. Jest pornograficzne, gdyż chce się pokazywać, dawać do oglądania, jednocześnie jego nagość służy kategorii formy i ekspresji. Jest jednostko­ we, indywidualne, jest „tą osobą", związaną z jej własną hi­ storią (tytuł fotografii to imię lub imię i nazwisko modela), ale jednostkowa historia ulega przekroczeniu przez negację czasowości, przez wyjęcie przedmiotu z uniwersum czasu, nierozerwalnie związanego z tym, co indywidualne. Jest więc ciało jakby nieobecne, bo każda próba jego nazwania spoty­ ka się z jej negacją, co sprawia, że będąc dane na fotografii, tj. istniejąc materialnie za pomocą nośnika (naświetlony pa­ pier fotograficzny), nieustannie oddala się przy każdej próbie jego uchwycenia, zatrzymania poprzez nazwanie. W tym sen­ sie jest skażone śmiertelnością, tym, co nie pozwala trwać wiecznie. Oddala się, pozostawiając owo uczucie, które Hei­ degger nazwał przeboleniem, a Gianni Vattimo - pietas: „li­ tość i współczucie, jest miłością do istoty żyjącej i do jej śla­ dów - tych, które ona pozostawia, i tych, które niesie w sobie jako otrzymane z przeszłości". Jest więc coś bardzo „niefotograficznego" w Mapplethorpowskich fotografiach - owo odejście od momentalności, od „teraz" obrazu, zwrócenie się ku śladom, ku temu, co było, ku temu, co będzie (śmierci), pominięcie teraźniejszości - właśnie owa pietas, przebolenie. I chyba żadne inne medium nie jest w stanie wyrazić tego tak mocno jak fotografia. 757 � https://zbiory.etnologia.uw.edu.pl/files/original/c09bf4aceb2d67d87de378bfef37b6cf.pdf 6887000ab8b62c875e4bb76dbf81ba03 Dublin Core The Dublin Core metadata element set is common to all Omeka records, including items, files, and collections. For more information see, http://dublincore.org/documents/dces/. Title A name given to the resource Polska Sztuka Ludowa - Konteksty Text A resource consisting primarily of words for reading. Examples include books, letters, dissertations, poems, newspapers, articles, archives of mailing lists. Note that facsimiles or images of texts are still of the genre Text. Dublin Core The Dublin Core metadata element set is common to all Omeka records, including items, files, and collections. For more information see, http://dublincore.org/documents/dces/. Relation A related resource oai:cyfrowaetnografia.pl:publication:2463 Date A point or period of time associated with an event in the lifecycle of the resource 1994 Identifier An unambiguous reference to the resource within a given context oai:cyfrowaetnografia.pl:2287 Title A name given to the resource O fotografii i etnografii / Polska Sztuka Ludowa - Konteksty 1994 t.48 z.1-2 Description An account of the resource Polska Sztuka Ludowa - Konteksty 1994 t.48 z.1-2, s.111-112 Creator An entity primarily responsible for making the resource Czachowski, Hubert Language A language of the resource pol. Publisher An entity responsible for making the resource available Instytut Sztuki PAN Format The file format, physical medium, or dimensions of the resource application/pdf PDF Text Text capture metadata for PDF documents Text O fotografii i etnografii Hubert Czachowski N i e tak dawno u k a z a ł się d o s k o n a ł y numer „Polskiej Sztuki Ludowej. K o n t e k s t y " (3/4, 1992) p o ś w i ę c o n y foto­ grafii i filmowi. Poniższy tekst jest j a k b y postscriptum d o tamtego numeru. C h c i a ł b y m zwrócić w n i m u w a g ę na p o d o b i e ń s t w o natury etnografii-antropologii i fotografii, na te same problemy n u r t u j ą c e ich historię. O t ó ż pierwsze związki są b e z p o ś r e d n i e i d o t y c z ą tego, że etnografowie od samego p o c z ą t k u zaanektowali aparat fotograficzny j a k o n a r z ę d z i e n i e z b ę d n e i d o s k o n a ł e do swojej pracy. Stało się tak, gdyż u podstaw o b y d w u tych dziedzin legła silna i p r z e m o ż n a chęć utrwalenia r ó ż n o r o d n o ś c i świata, zrozumienia go i przybliżenia i n n y m ludziom. M o ż n a p o w i e d z i e ć , że fotograf i etnograf i tylko oni pełnią bardzo podobne role społeczne w t y m samym miejscu. Przyjmują - bardzo w y g o d n ą s k ą d i n ą d , ale i niebezpieczną - pozycję p o m i ę d z y fotografowanym czy opisywanym k a w a ł k i e m ś w i a t a a s p o ł e c z e ń s t w e m , i to bez w z g l ę d u na przyjętą opcję m e t o d o l o g i c z n ą czy e p i s t e m o l o g i c z n ą . W ł a ś n i e - s p o g l ą d a ­ j ą c wstecz na h i s t o r i ę fotografii i etnografii - te same problemy epistemologicznej natury n u r t u j ą etnografa opisu­ j ą c e g o K u l t u r y i fotografa r o b i ą c e g o zdjęcia Ś w i a t u . Podob­ ne kwestie d o t y c z ą w zasadniczym stopniu całej humanis­ t y k i , a w świetle postmodernistycznego p r z e ł o m u - całej kondycji w s p ó ł c z e s n e g o c z ł o w i e k a . Jednak m i ę d z y foto­ grafią i e t n o g r a f i ą zachodzi tutaj w y j ą t k o w a komplementarność. W historię etnologii immanentnie wpisane są nieustające p r ó b y w pełni obiektywnego opisu k u l t u r y . Jej pierwsi koryfeusze „ p o z n a n i e " t r a k t o w a l i j a k najbardziej d o s ł o w n i e i zasadniczo. T o znaczy opisywali po prostu t o , co widzieli i czego się dowiedzieli, u w a ż a j ą c taki opis rzeczywistości za prawdziwy i w pełni obiektywny. Z g o ł a odmiennym schema­ tem były p r ó b y tzw. podmiotowej rekonstrukcji k u l t u r y . Zawieszając swoje w ł a s n e s ą d y i w n i k a j ą c w s t r u k t u r y myślenia obcej k u l t u r y p r ó b o w a n o o p i s y w a ć j ą w jej włas­ nych kategoriach. M i a ł o to zabezpieczyć badania przed j a k i m i k o l w i e k naleciałościami k u l t u r y etnologa. D o p i e r o niedawno uznano, że ten tak poszukiwany pełen obiek­ t y w i z m w badaniach etnograficznych jest i tak niemożliwy. Clifford Geertz z a u w a ż y ł , że wszystkie dotychczasowe k o n ­ cepcje metodologiczne w etnologii s p r o w a d z a ł y się do tego, aby „obejść nie dający się obejść fakt, że wszystkie opisy etnograficzne są opisami opisującego, a nie opisywanego." I d ą c y t y m tropem Wojciech J. Burszta n a z w a ł w i a r ę w tamte „ p o z y t y w i s t y c z n e " tendencje „ e t n o g r a f i c z n y m i zabobona­ m i . " Etnologia to dla Geertza nic więcej, j a k opis jednej formy życia w kategoriach innej. T o właśnie w budowaniu „ p o m o s t u p o m i ę d z y t y m i , dla k t ó r y c h się pisze i t y m i , o k t ó r y c h się pisze" („bycie t a m i bycie t u " ) widzi on p o d s t a w o w ą siłę współczesnej a n t r o p o l o g i i . 1 2 3 Historia fotografii p r z e b i e g a ł a d o ś ć podobnie. Zdjęcia przez szereg lat były uznawane za d o k ł a d n e odbicie ś w i a t a . M a l a r s t w o zawsze u w a ż a n o za jego interpretację. Wynala­ zek fotografii zmienił wszystko radykalnie. W y d a w a ł o się, że oto mamy s p o s ó b na c a ł k o w i t e , w pełni jednoznaczne, a przez to i obiektywne, odwzorowanie rzeczywistości. „ Z b i e r a ć fotografie - to z b i e r a ć ś w i a t " , pisała Susan Sontag 0 tych pierwszych tendencjach, k t ó r e zrodziła f o t o g r a f i a . Pierwsi fotografowie zachwyceni m o ż l i w o ś c i ą rejestracji, j a k ą d a w a ł aparat, traktowali go j a k o k o p i a r k ę , k t ó r a sama spostrzega świat, a człowiek potrzebny jest tylko do urucho­ mienia migawki. Nie m o ż e więc dziwić entuzjazm, z j a k i m p o w i t a l i ten wynalazek etnografowie. Z a c h w y t o w i , k t ó r y w y w o ł y w a ł y zdjęcia z p o w o d u swojej p r a w d o m ó w n o ś c i 1 z d o l n o ś c i wiernego rejestrowania ś w i a t a , t o w a r z y s z y ł a r ó w n i e ż niechęć spowodowana ich „ n i k c z e m n ą d o k ł a d n o ś ­ c i ą " . W y d a w a ć by się m o g ł o , że właśnie fotografia z d o ł a ł a p o k o n a ć wszelki relatywizm na rzecz zwycięskiego obiek­ tywizmu. Ten naturalny - j a k potocznie s ą d z o n o - obiektywizm fotografii z o s t a ł jednak zakwestionowany. F o t o g r a f po­ strzegany p o c z ą t k o w o j a k o zupełnie neutralny obserwator, z o s t a ł z a s t ą p i o n y przez fotografa relatywistę. Coraz po­ wszechniejsze s t a ł o się przekonanie, j a k pisze Sontag, że nigdy nie m o ż n a z r o b i ć d w ó c h identycznych zdjęć tego sa­ mego przedmiotu. Z a u w a ż o n o , że o p r ó c z b e z p o ś r e d n i e j i n ­ formacji o świecie zdjęcia p o k a z u j ą jeszcze i to с o oraz j a k sam fotograf w i d z i , spostrzega i - co jeszcze ważniejsze - j a k ocenia świat, k t ó r y fotografuje. „ S t a ł o się jasne, że nie istnieje prosta jednoznaczna (czytaj: w pełni obiektywna - przyp. H C ) c z y n n o ś ć zwana widzeniem [...], lecz spo­ strzeganie fotograficzne (czyt.: antropologiczne), k t ó r e jest n o w ą o d m i a n ą ludzkiej percepcji." T a k więc i fotografie stały się interpretacjami. W y b ó r takiego, a nie innego ujęcia, takiego lub innego fragmentu, stosowanie p o w i ę k s z e ń i retu­ szy, s p o s ó b oświetlenia, w y b ó r filmu c z a r n o - b i a ł e g o lub kolorowego, a nawet w y b ó r filmu o k r e ś l o n e j firmy (nie w s p o m i n a j ą c j u ż o m o ż l i w o ś c i a c h jakie daje w s p ó ł c z e s n a technika k o m p u t e r o w a ) staje się zawsze narzucaniem swoich k r y t e r i ó w widzenia i n n y m . D o tego dochodzi jeszcze s p o s ó b odbioru zdjęcia, k t ó r y też zmienia się w zależności od kontekstu w y s t ę p o w a n i a . C z y m i n n y m j a k o ś c i o w o staje się zdjęcie reprodukowane na pierwszej stronie najpopularniej­ szego dziennika z obszernym komentarzem s ł o w n y m , i to samo zdjęcie na fotograficznej wystawie w galerii, p o ś r ó d d z i e s i ą t k ó w innych, nawet nie z w i ą z a n y c h tematycznie. Wittgenstein, m ó w i ą c o j ę z y k u , p o d k r e ś l a ł , że znaczeniem słowa jest jego zastosowanie. Sontag odnosi to z całą s t a n o w c z o ś c i ą do f o t o g r a f i i . 4 5 6 7 Trzeba jeszcze zwrócić u w a g ę na jeden aspekt. O t ó ż , etnologowie dowiedli w swoich pracach, że badania obcej k u l t u r y ujawniają i u ł a t w i a j ą zrozumienie własnej. O g l ą d a j ą c i analizując zdjęcia o k r e ś l o n e g o fotografa, r ó w n i e ż d u ż o m o ż n a p o w i e d z i e ć o n i m samym, a t a k ż e o kulturze, w k t ó r e j partycypuje. Obserwacje są czynione zrazu d w u t o r o w o - w stosunku do obcych i swoich. Podobnie j a k fotografujący misterium w G ó r c e Klasztornej, k t ó r z y r o b i ą zdjęcie raz U k r z y ż o w a n e m u Chrystusowi, raz obserwującej to publicz­ ności ( i l . ) . Ta swoista d w u t o r o w o ś ć obserwacji jest m o ż l i w a tylko dla f o t o g r a f ó w / e t n o g r a f ó w umiejscowionych p o ś r ó d - 111 1 �ku wydarzenia, wszyscy inni znajdują się z lewej, b ą d ź z prawej strony. T o właśnie do takiej sytuacji odnosi się pomost Geertza p o m i ę d z y ,,byciem tam a byciem t u " . Obecnie w fotografii pojawili się t w ó r c y - j a k postmoderniści w nauce, w t y m t a k ż e etnologii - otwarcie p o d e j m u j ą c y grę z rzeczywistością. Zdjęcia takich a u t o r ó w j a k Jerzy M o d r a k , Thierry Geoffroy czy Bruce Gilden określa się mianem r e p o r t a ż u subiektywnego. Nie p r ó b u j ą j u ż oni stać z boku w y d a r z e ń i ich po prostu rejestrować. Sami stwarzają sytuację, w k t ó r y c h - ich zdaniem - zacznie się dziać coś godnego pokazania. N p . z r o z m y s ł e m błyskają fleszem prosto w oczy zaskoczonych ludzi. W ten s p o s ó b p o d k r e ś l a j ą swoją o b e c n o ś ć , j a k i w p ł y w na f o t o g r a f o w a n ą scenę. W zgodzie z postmodernistycznymi z a ł o ż e n i a m i sami stają się bohaterami swoich zdjęć, swoich meta-narracji. W s p ó ł ­ czesną fotografię nie interesują j u ż bowiem proste fakty, lecz s p o s ó b ich podania i w y r a ż o n e w nich własne p o g l ą d y . Jednak o p r ó c z n i e m o ż l i w e g o do wyeliminowania uwik­ ł a n i a się fotografa w siatkę p o j ę c i o w ą własnej k u l t u r y , pojawia się też m o ż l i w o ś ć manipulacji faktami. M o ż e to sprzyjać np. nadmiernemu estetyzowaniu lub - gdy coś t r z e c i o r z ę d n e g o staje się pierwszoplanowe - zakłóceniu właściwej hierarchii fotografowanych zjawisk. Interesujący z b i ó r t e k s t ó w na temat wiarygodnej rejestracji b ą d ź kreacji rzeczywistości przez fotografów zawierają numery 5 i 7 z 1991 r o k u czasopisma , , 6 x 9 Fotografia". Jest tam t a k ż e zamieszczonych wiele zdjęć m a n i p u l u j ą c y c h rzeczywis­ tością. W a r t o w c z y t a ć się w teksty o specyficznej estetyce r e p o r t a ż y p r z e k a z u j ą c y c h obrazy z wojny w Zatoce Perskiej w 1991 r o k u . W mediach była to wojna o „ s p o k o j n y m obliczu", gdzie wspaniali a m e r y k a ń s c y c h ł o p c y na swoich w s p a n i a ł y c h maszynach pilnowali ś w i a t o w e g o p o k o j u . A wszystko to działo się na tle p i ę k n y c h k r a j o b r a z ó w , z a c h o d ó w słońca i nawet wybuchy bomb były r ó w n i e efektowne j a k sztuczne ognie. Przed p o d o b n y m i problemami stają t a k ż e etnologowie przeceniający z kolei swoje preferen­ 8 cje kulturowe. W takich pracach być m o ż e j e d y n y m bohate­ rem stanie się sam etnograf analizujący samego siebie, pozostanie samo „bycie t u t a j " bez „ b y c i a t a m " . Jak j u ż w s p o m n i a ł e m Geertz z a s a d n i c z ą rolę nowej etno­ grafii widzi właśnie w „ u m o ż l i w i a n i u k o m u n i k a c j i m i m o p o d z i a ł ó w społecznych - różnic etnicznych, religijnych, klasowych, płci, j ę z y k a i r a s y . " Bardzo w s p ó ł b r z m i ą z t ą k o n c e p c j ą słowa Ch. Caujolla, k t ó r y pisze, że fotografowie obecnie wcale nie chcą j u ż b y ć „ a n i obiektywni, ani wyczer­ pujący; c h c ą d a ć natomiast ś w i a d e c t w o s p o t k a ń , rzeczy przyjemnych i łez podpatrzonych na twarzach ludzi i w kraj­ obrazach ś w i a t a . " F o t o g r a f i ę zaczyna się o k r e ś l a ć j a k o „ m e d i u m subiektywnego r e p o r t a ż u " . M o ż e t y m wzorem etnografię m o ż n a n a z w a ć medium subiektywnego opisu. Wszystko to, co z o s t a ł o tutaj zasygnalizowane, pokazuje j a k bardzo ostateczny rezultat działalności e t n o g r a f ó w i foto­ grafów, uzależniony od ich o g ó l n e g o nastawienia, powstaje gdzieś p o ś r o d k u p o m i ę d z y n i m i samymi a p o d m i o t a m i ich zainteresowań. 9 1 0 S ą d z ę , że wzajemne przypatrywanie się e t n o g r a f ó w i foto­ g r a f ó w historiom swoich dyscyplin, m o ż e o k a z a ć się rzeczy­ wiście inspirujące dla o b y d w ó c h stron, zwłaszcza we właś­ c i w y m rozpoznawaniu w s p ó ł c z e s n y c h d y l e m a t ó w , przed k t ó r y m i stoją. Postmodernistyczne tendencje zbliżają te dwie podobne dziedziny do sztuki, często z bardzo interesującymi efektami. N a pewno p o m o g ą one w zrozumieniu i zerwaniu ze stereotypem w pełni obiektywnego opisu k u l t u r y lub zdjęcia - dokumentu. Czy wobec tego w s p ó ł c z e s n a wiedza o ograniczeniach poznania ludzkiego subiektywizmem upo­ w a ż n i a do dalszego dokumentowania i opisywania Świata? M y ś l ę , że to wyzwanie jest ciągle w a ż n e , a m o ż e obecnie - po p r z e w a r t o ś c i o w a n i u starych przyzwyczajeń modernistycznie zorientowanej nauki - ważniejsze niż kiedykolwiek wcześ­ niej, z a r ó w n o w fotografii j a k i etnografii. W n i e m o ż l i w y m do zdefiniowania zachowaniu właściwych proporcji m i ę d z y „ t a m a t u t a j " leży tajemnica ich powodzenia. P R Z Y P I S Y 1 C . Geertz. Być lam, pisać tu, „ A m e r y k a " 1990, nr 3^1, s. 63 W. Burszta, Etnologia dzisiaj albo siła peryferii, „ K o n t e k s t y . Polska Sztuka Ludowa" 1992, nr 2 Geertz, op.cit. S. Sontag, O fotografii. Warszawa 1986 T a m ż e , s. 84 Tamże, ss. 85-86 1 T a m ż e , s. 102 2 8 Por. B o ż e n a Stokłosa, W stronę dokumentu subiektywnego, „ 6 x 9 Fotografia" nr 7/91, s. 46-65; patrz też 2/92 i 1/93 3 9 4 5 6 Geertz, op.cit., s. 63 1 0 C h . Caujolle, Fotografia i jej zastosowania, „6 x 9 Fotografia" nr 7, s. 6 Fotografowie podczas Misterium Męki Pańskiej w G ó r c e Klasztornej, Fot. Kinga Nemcre-Czachowska 112 i 1992. � https://zbiory.etnologia.uw.edu.pl/files/original/3b4886ee9f825fd5798687ca77d153ab.pdf fbb09e1ee573f6eaaeecdf94b09007e3 Dublin Core The Dublin Core metadata element set is common to all Omeka records, including items, files, and collections. For more information see, http://dublincore.org/documents/dces/. Title A name given to the resource Polska Sztuka Ludowa - Konteksty Text A resource consisting primarily of words for reading. Examples include books, letters, dissertations, poems, newspapers, articles, archives of mailing lists. Note that facsimiles or images of texts are still of the genre Text. Dublin Core The Dublin Core metadata element set is common to all Omeka records, including items, files, and collections. For more information see, http://dublincore.org/documents/dces/. Relation A related resource oai:cyfrowaetnografia.pl:publication:2548 Date A point or period of time associated with an event in the lifecycle of the resource 1996 Identifier An unambiguous reference to the resource within a given context oai:cyfrowaetnografia.pl:2367 Title A name given to the resource O funkcji i retoryce wypowiedzi muzealnej / Polska Sztuka Ludowa - Konteksty 1996 t.50 z.1-2 Description An account of the resource Polska Sztuka Ludowa - Konteksty 1996 t.50 z.1-2, s.37-53 Creator An entity primarily responsible for making the resource Wieczorkiewicz, Anna Language A language of the resource pol. Publisher An entity responsible for making the resource available Instytut Sztuki PAN Format The file format, physical medium, or dimensions of the resource application/pdf PDF Text Text capture metadata for PDF documents Text O funkcji i retoryce wypowiedzi muzealnej Anna Wieczorkiewicz PEJZAŻ MUZEALNY Kolekcja a opis świata Pewne obiekty - jak się sądzi - są warte tego, by wydzielić je z ich „ n a t u r a l n e g o " kontekstu i przenieść w nowe środowisko. Muzeum to przestrzeń, w której tworzy się takie środowisko. W sensie najogólniejszym muzeum to „...budynek przenaczony do magazynowania kolekcji obiek­ tów w celu ich kontroli, badania i w celach rozrywki. Obiekty te mogą zostać przywiezione z krańców ziemi - jak koral Z Wielkiej Rafy Koralowej z Australii, cegła z Wielkiego Muru Chińskiego, strusie jajo z Afryki, kawałek skały magnetycznej Z Grenlandii; mogą być przedmiotami współczesnymi lub pochodzić z odległej przeszłości - jak model samolotu odrzutowego czy skamieniałość z warstw karbońskich; mogą być wytworami naturalnymi lub ludzkimi - jak bryły krysz­ tałów czy indyjski dywanik modlitewny. Cele, jakie stawia się tym zbiorom bywają formułowane rozmaicie. Twórcy m u z e ó w i ich kuratorzy widzą w muzeach instytucje nie tylko chroniące elementy tradycji, ale i pomagają­ ce we wprowadzaniu społeczności tradycyjnych w krąg warto­ ści nowoczesnych i w ich umacnianiu. W oczach socjologów czy antropologów bywają one natomiast istotnym składnikiem nowoczesnego kompleksu kulturowego , czy też, ujmowane w innym aspekcie, „ l a b o r a t o r i u m " , w którym fabrykuje się prawomocny obraz świata. W tym ostatnim przypadku zbiory traktowane są jako punkt wyjścia do dalszych intelektualnych, artystycznych i symbolicznych działań na zgromadzonym materiale. To, co poddaje się badaniu kulturoznawcy to na przykład współistniejące ze sobą różne strategie przekazu, za którymi stoją określone koncepcje wiedzy. Jedne z nich eks­ ponuje się silniej, inne słabiej. Któraś z nich pełni rolę wiodącą i wpływa na sposób zorganizowania ekspozycji. 2 3 Dla antropologa tworzy się tu niezwykle dogodne pole obserwacji - zyskuje dostęp do zmaterializowanej sfery reflek­ sji kulturowych. Zagadnienie to można widzieć bardzo szeroko, wychodząc z założena, że gromadzenie i kolekcjonowanie pewnych dóbr, arbitralnie tematyzowanych według wartości i znaczenia jest nieodłączne od procesu formowania się toż­ samości. „Pewien rodzaj 'gromadzenia' wokół jednostki i wo­ kół grupy - nagromadzenie materialnego 'świata', oznaczanie subiektywnego obszaru, który nie jest 'innym' - jest praw­ dopodobnie uniwersalny." - twierdzi James Clifford. Idąc za sugestią Richarda Handlera, dowodzi on dalej, że w kulturze Zachodu kolekcjonowanie różnych obiektów to jedna z praktyk, w których ujawnia się rozwój tożsamości posiadacza. W kolek­ cjach można dostrzec odbicie szerszych reguł kultury, szczegól­ nie preferowanych przez nią rozwiązań epistemologicznych, oraz wyborów aksjologicznych i estetycznych. Z tego punktu widzenia w muzeum przejawia się lokalna wizja świata - widać w nim jak na dłoni, w jaki sposób organizowana jest wiedza i w jaki sposób zmierzamy do panowania nad nią. 4 5 6 Najwyraźniej zauważa się to oczywiście przy spojrzeniu wstecz - ku początkom zachodniego muzealnictwa. Zwykle mówiąc o nich, wskazuje się na gabinety osobliwości gromadzą­ ce przedmioty rzadkie i niezwykłe. (Na przykład kopenhaska Kunsfkammer mieściła takie obiekty jak miniaturowe pantofle wykonane z pestek wiśni, ozdoby z kości słoniowej i z muszli, tak zwany „hełm biskupa Absalona" w rzeczywistości będący węgierskim hełmem z X V I wieku, portret Iwana I V datowany na lata 1547-65, klejnoty, obrazy, model ludzkiego szkieletu wykonany z kości słoniowej, ciekawostki optyczne itp.) Oglądając tego typu kolekcję m o ż e m y być co najmniej zdezorientowani. Razi nas jej niespójność, brak myśli przewod­ niej. Innymi słowy, nie znamy narracji, w ramach której można by w sposób sensowny ująć zebrane obiekty. Jest to jednak nasz prywatny problem (problem nieznajomości odpowiedniej metanarracji), gdyż eksponaty w tego typu zbiorach w swoim czasie stanowiły metonimiczną reprezentację większej całości (rejonu, populacji). Kolekcja - jak ukazuje to Krzysztof Pomian - była swoistym mikrokosmosem. W wieku osiemnastym kolekcjonowano j u ż nieco inaczej. W warunkach wzrastającego zainteresowania taksonomią, zbie­ racze pragnęli skompletować całą (możliwie pełną) serię da­ nych przedmiotów. Poszczególne okazy reprezentawały usys­ tematyzowane szeregi obiektów określonego typu (np. odzież, narzędzia rolnicze itp.). Z kolei pod koniec dziewiętnastego stulecia, kiedy to, co naukowe miało być ewolucjonistyczne, eksponaty traktowano jako ilustrację rozwoju. Ewolucjoniści zmierzali do tego, by poszczególne fenomeny umieścić na nacechowanej aksjologicznie osi temporalnej - od prymityw­ nych do nowoczesnych. Wiodącą rolę w reprezentacji zyskał tu czas. Nadawanie różnicom, które postrzega się w świecie, wymiaru temporalnego pociągało za sobą implikacje w sferze wartościowania (To, co bardziej prymitywne, mniej rozwinięte, jest mniej doskonałe). Przedmiot stawał się wówczas źródłem historycznym pozwalającym poznać wcześniejsze stadia roz­ woju. 7 Zapoczątkowana przez Boasa antropologia relatywistyczna, znacznie rozszerza spektrum trybów reprezentacji, kładąc na­ cisk na umieszczanie poszczególnych eksponatów w ich kon­ tekstach. Kultury przedstawiano bądź, jak dotąd, w ciągach ewolucyjnych, bądź też w sposób mający oddać jak najwięcej z kontekstu kulturowego zebranych okazów. W tym drugim przypadku różne kultury stanowiły symultaniczne teraźniejszo­ ści. Artefakty w założeniu wskazywały na całokształt wielo­ wymiarowego bytu kulturowego. 8 9 Homeopatia obcości Gromadzenie różnych obiektów - zwłaszcza niezwykłych i rzadkich - to szczególny rodzaj zajmowania się światem, a dokładniej mówiąc, łagodzenia obcości i niepewności, jaką odczuwamy w stosunku do tego, co różni się od naszego macierzystego środowiska i zaspokajania naszych potrzeb poznawczych. Zbieractwo można potraktować jako szczególny opis świata - inny niż ten dokonywany za p o m o c ą języka, ale istniejący w związku z nim. Wiadomo, że opanowywanie świata dokonuje się różnymi drogami. Istnienie „drogi lingwistycz­ nej" (czyli deskrypcja w wąskim tego słowa znaczeniu) nie budzi wątpliwości. Znany jest efekt zwrotny związanych z tym procesów. Obejmowanie opisem coraz to większych i bardziej różnorodnych obszarów modyfikuje język, gdyż rozsadza daw­ ne siatki kategorialne. Znane są trudności opisu Nowego Świata, kiedy to w pewnym momencie okazało się, że za p o m o c ą tradycyjnych słów nie odda się specyfiki nowego środowiska i że nazwanie pumy lwem, a jaguara tygrysem niczego nie załatwi. Zanim wypracowany zostanie nowy język, bardziej adekwatna wydaje się „droga kolekcjonera'', czyli gromadzenie okazów pochodzących z nieznanego świata. Przywożone przez podróżników okazy flory i fauny współuczestniczą wówczas w procesie przekazywania wiedzy i stanowią środek homeo­ patycznej asymilacji obcości. Artefakty reprezentujące odmień10 37 �ność epatują dziwnością i domagają się objaśniania. To, co przeznaczone do oglądania, bywa uzupełnione opisem werbal­ nym, ale ten ostatni ujmuje się jako mniej precyzyjny i mniej wiarygodny środek przedstawinia o d m i e n n o ś c i . " Jak widać, to, co bywa gromadzone i używane do reprezen­ towania większych całości, jest uwarunkowane kontekstem społeczno-kulturowym. (Czego innego szuka się w wieku osiemnastym, czego innego w dobie panowania ewolucjonizmu, a czego innego szuka artysta zafascynowany sztuką prymitywną.) Okazy gromadzone w ramach poszczególnych kolekcji często odsyłają do różnych układów pojęciowych. Wychodząc z tego założenia, zbiory traktować można jako swoiste hipostazy historycznie i kulturowo uwarunkowanego porządku mentalnego. Poprzez nie tworzony jest dyskurs 0 świecie i definiowane relacje pomiędzy tym, co w danych warunkach społeczno-kulturowych uznaje się za istotne ele­ menty owego świata. Tego rodzaju dyskurs współistnieje z innymi formami kulturowej refleksji i w powiązaniu z nimi wypracowuje retoryczne środki służące przekonaniu o praw­ dziwości opisów oraz techniki dokumentacyjne mające przeko­ nać o tym samym. 12 Obcość w swojskim krajobrazie Przestrzeń, w której umieszcza się zbiory, może stać się miejscem kultywowania tożsamości kulturowej i definiowania jej w kontekście zróżnicowania przestrzennego i czasowego. Jej zadanie polega na organizowaniu treści kulturowej, ale ma ono zarazem nad nią p a n o w a ć . Gromadzi artefakty, porządkuje je 1 objaśnia, relatywizuje w stosunku do własnych wartości kulturowych. Czasy minione trwają tu w stanie zamrożenia, schematycznie ukazane na wykresach. Odległe miejsca re­ prezentowane są przez pochodzące z nich przedmioty i przez mapy wskazujące dokładną przestrzenną lokalizację poszczegó­ lnych regionów. W muzeum toczy się więc dyskurs o odmienno­ ści kulturowej, geograficznej i historycznej. Analizując go można stawiać pytania, na przykład takie: jakie treści usiłuje się tu przeforsować, na jakiego odbiorcę obliczona jest ta perswazja oraz czy jest to perswazja skuteczna? Jak uprawomocnia się poszczególne sposoby perswazji? Co uważa się za ważne i prawdziwe w ramach danego dyskursu? O czym mają świadczyć gormadzone artefakty? (Nie bez znaczenia jest też status, jaki przyznaje się rzeczy umieszczonej w muzealnej przestrzeni.) Traktując muzeum jako tego rodzaju wypowiedź, nie można zapominać o tym, że w sensie podstawowym, jest ono także przestrzenią ukształtowaną w pewien charakterystyczny spo­ sób, tworzy się tu pewien „krajobraz". „Krajobraz jest wizerunkiem kulturowym, obrazowym spo­ sobem reprezentacji, strukturalizacji czy symbolizacji oto­ 13 czenia. Nie sposób powiedzieć, że krajobraz jest niemate­ rialny. Może być oddany w różnych materiałach i na wielu powierzchniach - w malarstwie na płótnie, w piśmie na papierze, w ziemi, kamieniu, wodzie i roślinności na ziemi. Krajobraz parkowy jest bardziej dotykalny; ale nie bardziej realny, nie mniej imaginacyjny niż krajobraz malarski czy poetycki. W ogóle znaczenia krajobrazu werbalnego, malar­ skiego i konstruowanego mają historię złożoną i wzajemnie splecioną. (...) I oczywiście, każde badanie krajobrazu dalej przekształca jego znaczenie, kładąc jeszcze jedną warstwę kulturowej reprezentacji.'' Takie ujmowanie krajobrazu, kładące nacisk na kulturowe istnienie przestrzeni i na tendencję do nasycania jej znaczeniami można odnieść do przestrzeni muzealnej. Pozwoli to, jak sądzę, uchwycić dwoistość istnienia tej instytucji - jako szczególnego rodzaju wypowiedzi stanowiącej efekt kulturowej refleksji i dążeń symbolizacyjnych oraz jako miejsca istniejącego w określonym kontekście społeczno-kulturowym, używanego przez ludzi w sposób nie zawsze całkowicie zgodny z planem organizatorów tej wypowiedzi. (Ważne jest bowiem nie tylko to, jak zaplanowano muzeum, ale i to, co ludzie robią z efektami tych p l a n ó w . ) Zagadnienia konstruowania wizji historii i kul­ tury oraz wyrażania samoświadomości kulturowej okazują się tu równie istotne jak to, że ludzie przechadzają się wśród zgromadzonych eksponatów, wymieniając uwagi. Sposób, w ja­ ki korzystają oni z przestrzeni, w której umieszczono ekspozy­ cje i ich stosunek do niej wpływa na ukształtowanie muzealnego pejzażu. 14 15 Interpretacje wypowiedzi kulturowej formułowanej poprzez krajobraz muzealny mogą zmierzać do różnych celów - np. koncentrować się na wątku konstruowania wiedzy o świecie, na koncepcji historyczności, na procesie adaptowania bądź za­ właszczania obcych kulturowo i historycznie treści, na for­ sowaniu określonych wartości. M o g ą też traktować muzeum jako medium kulturowego samookreślania się i określania pozycji danej kultury względem innych. Byłyby to próby odczytania muzealnego pejzażu różniące się od siebie, ale taka wielość jest w pełni uzasadniona: „Pejzaże są równocześnie czytane i produkowane, a akt odczytywania także nie jest bezproblemowy. Każdy czytelnik, jak i każdy autor wnosi do tekstu swoją minioną biografię i aktualne intencję, tak że znaczenie miejsca albo krajobrazu może być niestałe, wieloraka rzeczywistość dla różnych grup dokonujących jego odczytania." Poniżej przedstawię swoją propozycję oglądania krajobrazu kopenhaskiego Nationalmuseet gromadzącego eksponaty z za­ kresu historii kultury i etnografii. Bogactwo i różnorodność zbiorów oraz różne sposoby ich eksponowania sprawiają, że stwarza ono interesujące pole badania wymienionych na wstę­ pie zjawisk. 16 17 TOPIKA MUZEALNA W muzeum unosi się aura symbolizacji. Przenoszone tu są tak obrazy przeszłości czy odmienności kulturowej, jak i narracje. Niekiedy jedne wyraża się środkami przynależnymi drugim, a „reguły kierujące transformacją wizualnego w to, co poddaje się czytaniu, nie dają się wyprowadzić z jednej dziedziny - jest to właściwość mentalności ujętej bardziej całościowo " . Splecio­ ne ze zobą wizualne i narracyjne sposoby reprezentacji dają (symboliczny) wgląd w sferę autorefleksji kulturowej 1 8 Człowiek daje się uwodzić tak obrazom, jak i opowieściom. Niekiedy narracyjność i wizualność wspierają się w przekazy­ waniu i odbieraniu znaczeń symbolicznych , kiedy indziej ich drogi rozchodzą się. Tego rodzaju współistnienie ukazać można na przykładzie topiki, za pomocą której kształtuje się wypo­ wiedź muzealną. Topos rozumiem tu jako półgotową formę (gdy mowa o literaturze - formę językową) obdarzoną dużą 19 20 mocą perswazyjną i mogącą służyć dowodzeniu różnych racji. Wychodzę tu od badania przekazów werbalnych, a następnie, zmieniając nieco perspektywę badawczą, odnoszę pojęcie topo­ su również do środków wizualnych. Takie posunięcie metodolo­ giczne, rozszerzające zakres tradycyjnego rozumienia toposu, jest być może ryzykowne (naraża na zarzut braku czystości metodologicznej), ale pozwala połączyć słowną i wizualną warstwę wypowiedzi muzealnej i uwypuklić relację, w jakiej istnieją. Zakładam, że topika przekazu literackiego i topika wizualna nie stanowią dziedzin rozłącznych, jakkolwiek ich funkcje nie zawsze muszą być jednakowe. Podróże w czasie i przestrzeni Zastosowanie toposu podróży w muzealnej narracji i w muze­ alnym spektaklu wydaje się oczywiste: wszak muzeum ma nas �przenieść w świat odległy czasowo bądź przestrzennie, bądź jednocześnie i czasowo, i przestrzennie. Topos podróży ob­ darzony jest dużą zdolnością oddziaływania na emocje. Podróż kojarzy się z nowością, poznawaniem i doznawaniem, z przygo­ dą i różnorodnością. Stąd też motyw podróży bywa eks­ ponowany - szczególnie w tekstach ogólnie omawiających tematykę ekspozycji i w broszurach reklamujących zbiory. Przyjrzyjmy się bliżej paru przykładom. W wystawie poświęconej zbiorom antycznym motyw po­ dróży wykorzystano w celu wprowadzenia w atmosferę „Staro­ żytności egipskich i klasycznych". Napis na tablicy znajdującej się przy wejściu do sal poświęconych tej tematyce brzmi: „Zwiedzanie kolekcji 'Starożytności Egipskich i Klasycz­ nych'jest jak podróż wokół Morza Śródziemnego. Od Egiptu Faraonów do świata greckiego, który rozciągał się od wybrzeży Azji Mniejszej, poprzez właściwą Grecję do połu­ dniowych Włoch, i do Etrurii, do Rzymu i do Imperium Rzymskiego, siły dominującej u schyłku starożytności" „ P o d r ó ż " pojawia się też w informacjach o poszczególnych działach muzeum znajdujących się w muzealnym hallu niedale­ ko wejścia: „Ludy Ziemi" „Imaginacyjna podróż dookoła świata, zaczynająca się wśród Indian, kończąca wśród Eskimosów. Obszerny zbiór eks­ ponatów z Afryki, Indii, Indonezji, Nowej Zelandii, Japonii, Chin, Sodkowej Azji i Syberii. W Pokoju Muzycznym zwiedza­ jący mogą posłuchać muzyki etnicznej i obejrzeć audio­ wizualne programy dotyczące różnych kultur. Ma to być przede wszystkim podróż różnorodna, nieco podobna w formie do podróży turystycznych - chodzi o to, by THE MONGOLS zobaczyć jak najwięcej niejednorodnych obiektów, pochodzą­ cych z miejsc kojarzących się egzotyką. Niekiedy podróż przeradza się w n a u k o w ą eksplorację - tak jak w tekście mówiącym o etnografie badającym Mongolię: „Ten gabinet należał do duńskiego naukowca. W domu w Danii przygotowuje się on planując jeszcze jedną ekspedy­ cję do Mongolii. Otoczony jest ekwipunkiem pochodzącym Z wypraw w latach 1920-1950. Gabinet zawalony jest papierami, książkami i fotografiami. Na podłodze leży aparatura do nagrywania na płyty tradycyj­ nej muzyki w czasie ekspedycji. Sama ta aparatura stanowiła ładunek trzech wielbłądów. Dzisiejszy naukowiec schowałby do kieszeni wymyślnego walkmana, by dokonywać nagrań w czasie pracy terenowej.'' Dawny podróżnik może zostać skrzyżowany z bywalcem rzeczywistości wirtualnych: „Skarby Etnograficzne" Jest tu możliwość zbadania dużej ilości obiektów z całego świata. Informacje o tych obiektach zgromadzone są w kom­ puterach i wyświetlane na ekranach. Aktualna wystawa składa się ze zbiorów eskimoskich, ale będzie stopniowo poszerzana, tak, by objęła wszystkie rejony ziemi." Jak widać, topos podróży często pełni rolę pewnej ramy retorycznej. M a przekonać zwiedzającego, aby „przełączył s i ę " on na odpowiedni tryb percepcji, by był gotów poddać się opowieściom, które do niego przemówią. Podróż rozwija się w czasie, wymaga kontynuacji takiej jak narracja. Zwiedzanie muzeum odbywa się w innym trybie; przechodzimy od jednego eksponatu do drugiego, często chaotycznie. Informacje dotyczą­ ce poszczególnych przedmiotów nie odwołują się zatem często do tego motywu. Częściej wskazują strzępy jakichś opowieści, 21 1993 the nomads of the steppes R O O M 11: S H A M A N I S M I: shaman tent 2: Mongol shamans 3: lumaislic monks 4: Yangyuan shaman 5: pilgrim snuvinier shop R O O M 2: H I S T O R Y O F THE MONGOLS 1: modem (ent (ger) L99I 2: map of Asia 3: photos from Inner Mongolia 4: objects on loan from Mongolia R O O M 5: C O S T U M E S 1 + 2: Inner Mongolia 3: Outer Mongolia R O O M 3: N O M A D S AND T H E I R ANIMALS 1: camel 2: horse R O O M 6: L I V I N G IN TENT 1: Inner Mongolian tent of 1938 2+3; funitures and 3: sheep and gouts utensils ROOM 9: M O N A S T E R Y YARD 1: Black Hat dancer 2: Tsan-danser 3: piljrims 4: Mongol guests 5: Tilwtan guests R O O M 12: MUSIC THE GREAT WALL ROOJV 10: M O N A S T E R Y PEAVTiR H A L L 1: толка praying 2: monit orchestrę 3: poliVe monk 4: aitet outfit 5: life of wheel 6: fijjuies of gods 39 �jako że wiele elementów dekoracyjnych ilustruje wątki nar­ racyjne o głębszym znaczeniu mitologicznym, religijnym czy symbolicznym (пр.: „motyw na wazie przedstawia Parysa, który b y ł . . . " ) . Oczywiście, znajomość tych odniesień może pomagać w rozumieniu oglądanych zbiorów, ale wydaje się, że informa­ cje te mają na celu także wywołanie emocjonalnego zaan­ gażowania u zwiedzających - zakłada się, że to właśnie narracja jest ciekawa. (Zakłada się też, że zwiedzający nie jest erudytą i nie wie, dlaczego wybuchła wojna trojańska.) Motyw podróży przenoszącej w inny czas i w inne miejsce wsparty zostaje mapami, planami, schematami. Niektóre z nich łączą kategorie czasu i przestrzeni, ukazując np. zasięgi wy­ stępowania danych zjawisk w określonych momentach histo­ rycznych. Daje się też nam do ręki plan muzeum - na tej podstawie m o ż e m y planować trasę naszej eksploracji. Niekiedy motyw podróży jest mniej jawny - jest tak na przykład w salach poświęconych zbiorom etnograficznym. Opisy poszczególnych regionów, umieszczone na dużych plan­ szach, są uzupełnione fragmetnami globusa, na których punkt centralny stanowi zawsze ten obszar, z którego pochodzą eksponaty. Nieobecny ruch globusa można interpretować jako odzwierciedlenie odbywanej przez nas podróży poprzez różne kultury. Trasa nie została jednak narzucona. Jeśli zwiedzanie muzeum ma być podróżą, to taką, której sam zwiedzający będzie mógł nadawać porządek. Respektując spo­ sób, w jaki ludzie korzystają z krajobrazu muzealnego, daje się im do ręki mapki muzeum, wiesza się plany przedstawiające układ poszczególnych sal. (Często obok znajduje się inna mapka - ukazująca region, z którego pochodzą eksponaty. To ze­ stawienie dwóch reprezentacji przestrzeni można potraktować jako zaproszenie do dokonania metaforyzacji przestrzeni muze­ alnej.) Wydaje się, że szczególną mocą oddziaływania obdarzona jest topika miejsca rozumianego statycznie, jako wydzielony z całości krajobrazu fragment. Ukształtowane w jakiś charak­ terystyczny sposób miejsca mogą wciągać - zwłaszcza jeśli są niewielkie, pojawiają się niespodziewanie i nagle okazuje się, że gdzieś można zajrzeć, czy wejść - na przykład do mongol­ skiego namiotu czy wnętrza renesansowej komnaty. 22 23 24 Różnorodność świata Cytowany poprzednio tekst o „Skarbach Etnograficznych" mówił o „różnorodnej ilości obiektów z całego świata". Oczywiście, motyw różnorodności nie zawsze występuje w po­ łączeniu z podróżą. Sam w sobie ma on wystarczająco dużą siłę ekspresji. Przykładem niech będzie tekst mówiący o wystawie poświęconej M o n g o l i i . Czytamy w nim, że ekspozycja ,, 'Mongołowie - nomadzi stepów' oparta jest na obszernej kolekcji pochodzącej z wnętrza Mongolii, spoza niej i z Tybe­ tu. Wystawa przedstawia historię Mongołów, życie koczow­ nicze i zwierzęta domowe, pastwiska, mieszkanie w namio­ tach, ubiór i religię. Zbiory ukazane są w pełen wyrazu, panoramiczny sposób. Wystawę wzbogacają publikacje i kasety o celach edukacyj­ nych. '' Tekst odwołuje się tak do potrzeb poznawczych, jak i do pragnienia doznawania nowych wrażeń, a korzysta przy tym z techniki enumeracji - kolejno wymienia to, co wystawa ma pokazywać. Szczególnie podkreśla korzyści edukacyjne płyną­ ce z obejrzenia wystawy. Drugim nurtem płynie informacja o rozrywkowych walorach ekspozyji. Niekiedy stylistyka enu­ meracji połączona z wątkiem różnorodności i egzotyki sprawia, że informacja o kolekcji muzealnej zbliża sie w swym brzmieniu do reklamy biura podróży: wszystkie kraje w jednym, będziesz tu oglądał to, to, i to: „Kolekcja starożytności egipskich i klasycznych" „Egipskie mumie, wazy greckie, biżuteria etruska i rzymskie szkło: wszystkim tym można się rozkoszować wśród zbiorów, gdzie przedmioty dają świadectwo codzienności i świąt, 25 40 polityki Egipcie, i religii, życia, Grecji i Italii. miłości i śmierci w starożytnym przesuwa się z prehistorycznych szkieletów na współczesnych odkrywców - to my jesteśmy bohaterami, gdyż umiemy odkryć ślady przeszłości i odpowiednio je zinterpretować. Mówiąc Wielka Księga Białego Człowieka ogólniej - kierujemy się przekonaniem, że opanowaliśmy techniki, za p o m o c ą których potrafimy odczytywać znaki Topos, który silnie kształtuje treści muzealnego przekazu przeszłości i przyswajać znaki innych kultur. Znalezisko stano­ i często stanowi ramę szkatułkowych opowieści, to topos wi jedynie surowy materiał wymagający intelektualnej obróbki, odczytywania znaków składających się na zapis rzeczywistości. a następnie odpowiedniej oprawy, czyli opisania i ewentualnie Świat jako Wielka Księga to topos silnie zakorzeniony w kul­ przedstawienia (na przykład wyeksponowania w muzealnej turze i , jak wszystkie formy trwające długo, zmieniający się gablocie). w zależności od klimatu kulturowego, w którym zostaje Pomiędzy eksponatem a opisem może istnieć szczególnego uaktualniony. rodzaju rozbieżność. Na przykład kawałek zniszczonej skóry, Z tekstu wprowadzającego do wystawy poświęconej sztuce który niegdyś był butem, zostaje wzbogacony tekstem opisują­ i rzemiosłu średniowiecza dowiadujemy się, iż cym dokładnie proces wytwarzania buta w danej epoce i stano­ ,,(...) praktycznie brak środków poznania warunków życia wiącym właściwie prezentację możliwie pełnej wiedzy o tym zwykłych ludzi. przedmiocie. Eksponuje się tu nie tyle przedmiot, ile wiedzę na Tutaj znaleziska pochodzące z wykopanych wiosek, konstruk­ jego temat, będącą efektem pracy interpretacyjnej badaczy. Oba cji ziemnych i miast przemawiają." znaki - wizualny i werbalny - nie tyle korespondują ze sobą, ile Wydobywane spod powierzchni ziemi przedmioty to dowody raczej oba odnosić się mają do tej samej rzeczywistości. Łączy historyczności danego społeczeństwa. je kontekst, w jakim się znalazły (tzn. funkcjonowanie w ramach Potrzebny jest oczywiście ten, kto umie je czytać. W formie wypowiedzi muzealnej). bardziej czy mniej jawnej pojawia się zatem motyw człowieka odkrywającego tajemnice przeszłości na podstawie tego, co ŚMIERĆ W N O W Y C H D E K O R A C J A C H gdzieś znalazł, odkrył, wykopał z ziemi i wie, jak to zbadać oraz zinterpretować. W tekstach operujących topiką śledztwa, badania, eksploracji To, co wyczytujemy z Wielkiej Księgi Świata często wiąże się z ewolucją i z motywem postępu. (Ten wątek jest szczególnie wszystko się odkrywa, czy też wyłuskuje: z ziemi - dowody wyraźny w zbiorach poświęconych prehistorii, gdzie wykazać rzeczowe przeszłości, z d o w o d ó w rzeczowych - informacje. można przemiany roślinności, gatunków zwierząt, jak i przed­ Zjawiska związane z procesem interpretacji znaków przeszłości miotów z dziedziny kultury materialnej.) Wszystko zmierza tu i odmienności kulturowej można w formie poglądowej pokazać na przykładzie zabiegów tematyzacyjnych, którym poddawane do naszych czasów; np: bywają znaleziska pochodzące z dawnych grobów. „Wraz z rolnictwem ziemia stawała się coraz ważniejszym „Materiał kostny może mieć bezpośrednie znaczenie dla środkiem dostarczającym człowiekowi pożywienia. Jednak wraz ze wzrostem populacji, uprawiany obszar musiał być antropologii fizycznej" - czytamy pod czterema gipsowymi odlewami czaszek. Śmierć, a mówiąc dokładniej zmarły poszerzany. Rolnicy wdzierali się coraz głębiej w las. Las wciąż dominował, ale wszędzie znaczony był przez człowiek, jego niekompletne szczątki i to, czym otaczano człowieka. Wszędzie były otwarte zarośla. Pasły się tu nieboszczyka, staje się tu muzealnym eksponatem i może zostać pokazane w różnych stylistykach, czy raczej w różnych trybach. zwierzęta, zapobiegając odrastaniu lasu. Punkt wyjścia jest jeden i z grubsza można by go określić tak: Był to początek dzisiejszego rolnictwa. Życie rolników również się zmieniło. Od sąsiednich ludów kości przodków winny do nas przemówić. W muzeum, tematyka rolnicy poznali nowe surowce, nowe umiejętności i nowe idee grobów i śmierci jest o tyle oczywista, że wiele znalezisk dotyczące życia i śmierci." (Sala nr 7) (Napis umieszczony pochodzi z miejsc pochówku. Z grobowców wyciągamy zatem jest na dużej tablicy przedstawiającej schematycznie trzy nie tyle zmarłych, ile dowody przeszłości. Wprawdzie za postacie, z których jedna zajmuje się uprawą roli, druga tematem śmierci jako takiej nasza współczesna kultura nie przepada - chyba że przerobi go na fabuły i obrazy z gatunku wyrębem lasu, trzecia wypasem owiec.) Często explicite mówi się o związku człowieka z przyrodą, kryminału czy horroru - ale w muzeum (zwłaszcza w muzeum ale jednocześnie człowiek zostaje ukazany jako istota ekspan­ historii kultury) nie sposób uniknąć tego motywu - tu bowiem sywna, wydzielającą dla siebie z królewstwa natury własną chroni się świadectwa rozkopywanych grobów. Dlatego warto przyjrzeć się bliżej temu, jakim zabiegom tematyzacjnym przestrzeń życiową. 26 21 29 28 Nierzadko stosuje się chwyt skrótowego przedstawiania ewolucyjnej zmiany poprzez zestawienie dawnej i współczesnej: postaci danego okazu. Dotyczy to zarówno ukazywania wy«; tworów kultury materialnej, jak i form biologicznych - roślin* zwierząt, ludzi (bardzo często na uproszczonych schematyczl nych rysunkach). Tematem ekspozycji (wyrażonym explicite} jest oczywiście to, co dawne, ale sens istnieje ze względu n* nieustanne odnoszenie do naszego świata; tzn. oglądamy tof z czego wziął się nasz świat. W pewnym sensie wskazuje s i i nam przyczyny wyglądu różnych jego elementów, ewokujajj w ten sposób znaczenie ważności ekspozycji.Człowiek współł czesny istnieje w wypowiedzi muzealnej nie tylko jako odkrywj ca i jako ten, który umie odczytać znaki zawarte w Wielkiej Księdze Świata, ale i jako ukoronowanie ewolucji. Niekiedy tematem staje się samo znalezisko i , pośrednio, ci, którzy je odkrywają. W jednej z sal poświęconych prehistorii znajduje się gablota, w której umieszczono kolorowe zdjęci^ dwóch szkieletów z 5000 p.n.e. wykonane tuż po ich odkopaniu. Poniżej wystawiono ozdoby, znalezione przy zmarłych, a strza-' łki na schematycznych rysunkach pokazują dokładnie miejsca, w których one leżały. W ekspozycji tej akcent niezauważalnie poddaje się je, gdyż może to wskazać istotne tendencje naszej kultury. T a k a ładna śmierć... Stylistykę egipską w sztuce europejskiej na różne sposoby wiązano z tematyką śmierci. Sfinks, piramidy, obeliski - mo­ tywy egipskie symbolizujące tak śmierć jak i życie po śmierci - tworzyły wyobrażenie Egiptu jako kraju wiedzy ezoterycznej i tajemniczości. Grecy, a potem Rzymianie zapożyczali motywy architektoniczne, czerpali z myśli egipskiej. Niektóre z moty­ wów przeszły tą drogą do kultury średniowiecznej. W czasach renesansu zainteresowanie Egiptem istniało w ramach szerszej fascynacji starożytnością klasyczną i przedklasyczną. Potem parokrotnie, w różnym nasileniu pojawiało się jako zjawisko samodzielne (czasy napoleońskie to oczywiście europejski renesans egipskich fascynacji) Motywy ikonograficzne kojarzone ze śmiercią często wyko­ rzystywane były w nagrobkach - symbolizowały nieśmiertel­ ność i ukazywały status społeczny zmarłego oraz jego rodziny. Ikonografia i architektura - nasycone symboliką, monumental­ ne - przemawiały do europejskiej wrażliwości, ale śmierć Egipcjan i śmierć, która nas dotyczy, postawały rozdzielone. „Egipcjanie pragnęli zapewnić sobie życie wieczne wiążąc swój los ze słońcem, bytem odradzającym się każdego ranka, czy też Z Ozyrysem, zmarłym i pogrzebanym jako mumia, ale zmartchwywstałym do życia f . . . ) " - tak o życiu wiecznym Egipcjan mówi jedno z objaśnień. „Egipcjanie wierzyli, ż e . . . " ta wprowadzająca formuła często pojawia się w muzealnych opisach - i wszystko, o czym się dalej mówi, dzieje się w tej bajce; płynie opowieść o egipskich śmierciach, a narracja zawiesza naszą wiarę w prawdziwość ich śmierci albo naszą niewiarę w taką formę życia po śmierci, w jaką oni wierzyli. Nasza śmierć i śmierć ich nie istnieją w tej samej rzeczywistości (dlatego zresztą można ich było powycią­ gać z grobowców i umieścić w gablotach.) Jedna z sal poświęcona jest wyłącznie m u m i o m . Ułożone jak chińskie szkatułki elementy sarkofagu są pochylone w stro­ nę widza w sposób pozwalający podziwiać ich ornamentykę. Środek „chińskiej szkatułki" to oczywiście zmumifikowane zwłoki, przeważnie owinięte zwojami materii. Jest też mumia bez bandaży - budzi ona zresztą największe zainteresownie zwiedzających, którzy, nawet jeśli pomijają inne podpisy, przy tym się zatrzymują: „Kapłanka Di-Mut-shep-n-ankh zmarła w wieku 35 lat. Została owinięta w 15 płacht, których ponownie użyto jako bandaży dla mumii. Trzy Z tych płacht są wystawione w gablocie z prawej strony. Mumia została znaleziona w tak zwanym kartonażu z malowanego, sklejonego razem płótna. Bogowie słońca owinęli swe skrzydła wokół kobiety С 700 p.n.e. Drewniana trumna należała do kapłana Amen Ankh-f-nKhonsu VIII. С 650 p.n.e. Tak mumia w kartonażu - jak i drewniana trumna -pochodzą ze zbiorowego grobowca kapłańskiego Month pod świątynią Deir-el-Bari.'' Eksponat muzealny był niekompletny - zatem, w imię ścisłości naukowej (to znaczy dostarczenia możliwie komplet­ nej informacji) oraz dla osiągnięcia pełnej satysfakcji estetycz­ nej (efekt „chińskiej s z k a t u ł k i " ) skompletowano „ c a ł o ś ć " . Jedna z mumii jest źle zachowana - są na niej widoczne ślady zepsucia ; mimo to wkomponowuje się ona w „egipski spektakl z m a r ł y c h " . Spoczywa w trumnie częściowo przykrytej wie­ kiem, na którym ustawiono gliniane figurki. Całość utrzymana jest w tonacji brązowo-piaskowej. Nadpsuta mumia, owinęta płachtami, jest jasnobrązowa; współgra ona z całością i wszyst­ ko to okazuje się w jakiś sposób estetyczne (Cała sala po­ święcona mumiom została zaaranżowana jak galeria sztuki.) Śmierć egipska, taka, jak przedstawia się j ą w muzeum, nie jest właściwie śmiercią, lecz dokonaniem artystycznym, za30 3 1 32 33 Mumie i sarkofagi, Nationalmuseet, Kopenhaga 41 �inscenizowaniem wierzeń, spektaklem, w którym używa się pięknie wykonanych p r z e d m i o t ó w . Teksty wyjaśnień dokład­ nie opisują proces balsamowania zwłok i związane z tym techniki. (Zresztą zwiedzający muzeum często wymieniają między sobą uwagi na ten właśnie temat - interesuje ich „jak oni to r o b i l i " . Podobnie, więcej uwagi poświęcają zmumifikowa­ nym zwłokom niż przedmiotom kojarzącym się z pochówkiem) Wszędzie snuje sie wątek dziwności i egzotyki, a estetyzacja treści jest tu niezwykle silna. 34 Prehistoria i memento mori W sali poświęconej d ę b o w y m trumnom z epoki brązu panuje półmrok. Całą ścianę zajmuje długa czarno-biała fotografia przedstawiająca kopce. W szklanych gablotach ustawiono dwa rzędy dębowych trumien (w sumie jest ich sześć). W czterech znajdują się niekompletne szkielety okryte ubiorem , w dwóch ułożono jedynie ubiór i to, co znaleziono w trumnie obok zmarłego. Opisy są dość dokładne, sformułowane w stylistyce charakterystycznej dla tej części muzeum (dział prehistorycz­ ny): „Trumna dębowa znaleziona w kopcu pogrzebowym Skrydstrup na południowej Jutlandii. Zmarła była 18-letnią kobietą, o wzrości 170 cm, szczupłą, z popielato-blond włosami o rudawym odcieniu. Jej twarz była długa i wąska, rzęsy długie, nos wąski, zęby szerokie i prawidłowo uformowane. Włosy upięto w wypracowaną fryzurę i ujęto siatką do włosów. W obu uszach miała złote koła. Tę młodą kobietę pogrzebano wczesnym latem. Ubrana była w bluzkę z haftem na rękawach sięgających łokci. Długi płat materiału, zebrany paskiem, pokrywał ją od talii do stóp. Przy wykopaliskach znaleziono jedynie nieliczne szczątki trumny. Zmarła kobieta wystawiona jest tu w trumnie dębowej pochodzącej z Uge na południowej Jutlandii.'' To, co można zobaczyć w trumnie, nie przypomina opisu. Zestawienie opisu z eksponatem może wywoływać wydźwięk: memento mori. Resztki skołtunionych włosów są prawie czarne, podobnie jak czaszka i zęby. Ubiór rzeczywiście jest taki, jak mówi to tekst, ale szczegóły (np. haft) nikną - wszystko zlewa się w ciemny brąz. Błyszczą jedynie złote koła „ w uszach" (uszu j u ż oczywiście nie ma). Trudno jednoznacznie określić funkcje, jakie opis ó w pełni. Z pewnością sprawia on, że szkielet (jeden z wielu) staje się „indywidualnością". Rekonstruuje też pierwotny wygląd tego, co uległo zniszczeniu i szkicuje kontekst minionych wydarzeń, jednocześnie poetyzując go (pogrzeb młodej, pięknej kobiety u początku lata). Nie chodzi jednak tylko o rekonstrukcję tego przypadku rozumianego w kategoriach indywidualnych - jeśli eksponat jest niekompletny, uzupełnia się brakujące elementy fragmetami pochodzącymi z innych źródeł. Skoro zatem nie było trumny, pożyczono j ą od innego nieboszczyka. W niektórych trumnach spoczywają same ubiory, ułożone tak, by markowały leżącą postać; obok ułożono przedmioty należące do zmarłego. W takich przypadkach opis jest równie dokładny. „Trumna dębowa znaleziona w 1861 w Trindhj na zachód od Kolding, Jutlandia. Grób zajmował jasnowłosy, gładko ogolony młody mężczyz­ na. Był pogrzebany razem z mieczem i różnymi innymi należącymi do niego rzeczami: grzebieniem, brzytwą zapaso­ wą czapką w pudełku z kory. Ciało owijał kaftan. W talii miał przewiązany pas zakończony plecionymi ozdobami, a na głowie okrągłą czapkę. Na nogach miał buty wykrojone z czworokątnego kawałka skóry. Stopy były owinęte wełnianą materią, tak żeby buty nie obcierały. Przy zimnej pogodzie mężczyzna mógł zachować ciepło dzięki długiej okrągło skrojonej pelerynie z delikatnej, ciasno uprzędzionej wełny. 35 36 42 Pomiary grubości słojów drewna z trumny wskazują, że pochówek miał miejsce około roku 1356 p.n.e." Opisuje się tu właściwie to, czego nie ma - w trumnie spoczywa przewiązany pasem ubiór, miecz, drewniana pochwa, czapka, grzebyk - przedmioty są takie, jak mówi o tym opis, tyle że brak ich właściciela. Charakterystyczne jest zakończenie tekstu - podobne sfor­ mułowania powtarzają się często, wprowadzając indywidualny przypadek w jakąś ogólną siatkę odniesień. Sugerują też naukową wartość eksponatu (fakt, że stanowi on przedmiot specjalistycznych badań, w pewien sposób nobilituje obiekt) a także o zdolnościach intelektualnych współczesnego człowie­ ka. Ta ostatnia presupozycja zawarta jest także w precyzyjnych opisach rekonstruujących wygląd zmarłego - odbiega on tak od tego, do czego się odnosi, że musi wzbudzić podziw: jak zdołano wydobyć ze szczątków te informacje? W ten sposób toczą się dwie opowieści, niekiedy się przeplatając. Jedną opowiadają teksty objaśnień, drugą przeka­ zują przedmioty. W założeniu tworzą one całość; w rzeczywis­ tości jedna z nich (ta operująca głównie środkami wizualnymi) ma większą siłę perswazji, co można stwierdzić obserwując zwiedzających (Ludzie właśnie na nią zwracają uwagę.) Tekst sformułowano tak, by przykuwał uwagę i by działał na emocje. W rzeczywistości jednak to, co szczególnie przemawia to szczątki ludzkie. Opisy bywają czytane głównie wtedy, gdy obiekt w jakiś sposób zainteresuje zwiedzającego. (Istotne są tu z pewnością także względy praktyczne - tekst jest dość długi, sala ciemna, eksponatów wiele, a sposób, w j a k i zwiedza się muzeum, nie sprzyja lekturze. Ludzie przychodzą tu po to, aby oglądać, a nie, by czytać.) Najwięcej zainteresowania budzą szkielety ułożone w takiej pozycji, w jakiej je znaleziono, wśród przedmiotów, z którymi je pochowano, zwłaszcza jeśli są to drobiazgi użwane w życiu codziennym, takie jak np. ozdoby, wisiorki, grzebyki czy szpilki do włosów. (Coś tak osobistego jak kolczyki silniej działa na emocje niż gliniany garnek.) Grób jako źródło poznania W sali poświęconej epoce żelaza (nr 16) znajdują dwa szkielety (w rodzaju tych, jakie budzą zainteresowanie), to znaczy kompletne, otoczone przedmiotami osobistymi. Eks­ pozycja rekonstruuje stan w momencie odkopania, opis - w mo­ mencie pochówku: „Około 200 AD tę bogatą kobietę razem z jej cennym dobytkiem pogrzebano w Himlingje, Zelandia. Kobieta zo­ stała pogrzebana całkowicie ubrana. Nosiła masywne złote koła, bransolety, naszyjnik ze szklanymi paciorkami, bur- Rekonstrukcja grobu, Nationalmuseet, Kopenhaga �sztynem i srebrem oraz masywną szpilką do włosów. Ubiór kobiety był spięty czterema srebrnymi broszami, z których największa miała wyrytą inskrypcję runiczną z męskim imieniem Widuhudar. U stóp kobiety żyjący umieścili kosz­ towną rzymską zastawę bankietową z brązu i szkła. Grób zawierał także kawałki wołowiny i wieprzowiny.'' Opowieść o zmarłej to właściwie jej opis - częściowo pełniący funckje rekonstrukcji (podobnie jak było to w poprzed­ nich przypadkach). Potem zmarła staje medium dostarczającym środków poznania pisma : „Runiczna inskrypcja wyryta na jednej z brosz noszonych przez zmarłą kobietę (zob. z lewej). Inskrypcja, najstarsza w Danii, zachowała się tylko częściowo. To, co zostało, to Widuhudar, imię męskie. Najstarszy alfabet, futhark (na­ zwany tak od sześciu liter,) pojawia się w północnej Europie około 200 AD. Składa się z 24 liter i prawdopodobnie inspirował późniejszy alfabet łaciński. Najstarsze runiczne inskrypcje składające się z imion i przysiąg są zawsze krótkie. (Pod spodem umieszczono znaki alfabetu runicznego.) Groby mają dostarczyć informacji. Stopniowo zmarły oraz jego pośmiertny dobytek stają się więc źródłem historycznym. Grób jako taki ulega dekonstrukcji - to, co zawierał zostaje zaklasyfikowane do odpowiedniej klasy źródeł i stematyzowane (np. grób czarownika staje się źródłem poznania magii.) Przedmioty znalezione w grobach często eksponuje się osobno, w informacji rekonstruując kontekst historyczny czy sytuacyj­ ny. (Zresztą w przypadku kremacji jedynie to pozotało.) Samego zmarłego też można zdekonstruować, tak by jego poszczególne części pozwalały badać różne zjawiska. Kości dostarczają na przykład informacji o chorobach, sposobach leczenia, czy o ludzkiej agresji: „Choroby i wypadki zmniejszały przeciętny czas ludzkiego Życia do około 35-40 lat. Śmiertelność dzieci była praw­ dopodobnie wysoka. Jednakże przyrost naturalny był wystar­ czająco duży, aby popuacja rosła. Wiele chorób możemy poznać na podstawie szkieletów z grobów rolników.'' (sala nr 3) 37 W jednej gablocie widzimy wykrzywione kawałki kręgo­ słupów, złamane kości, które krzywo się zrosły i kości ze zmianami zwyrodnieniowymi; w drugiej - czaszki lub ich fragmenty, takie jak np: „Czaszka ze śladami dwóch trepanacji dokonanymi skrob­ nięciami na czubku głowy. Brzegi rany są zagojone. Wskazuje to, że pacjent żył jakiś czas po operacji.'' „Czaszka mężczyzny w wieku około 40 lat zabitego dwoma strzałami. Strzał pomiędzy kości mostka był śmiertelny. Strzały wystrzelono z góry; prawdopodobnie zabójca siedział na drzewie. Ciało spadło do małego jeziorka i dryfowało na wpół pogrążone w mieliźnie.'' (Ostrza strzał zachowały się, co nadaje czaszce niecodzienny, dramatyczny wyraz.) Tematyzacja znaleziska dokonana została w duchu fragmentacji zrywającej więź z pierwotnym, całościowym kontekstem istnienia danego eksponatu. Opisy natomiast zmierzają do nadania głębszej spójności danej kolekcji. Wprowadzone też zostają dwa ogólne zagadnienia, które łączą pokazywane czaszki: J) „Człowiek zabija człowieka, świadczą śłady na szkieletach pierwszych duńskich rolników. Uderzenia i strzały kończyły ich życie. Dlaczego? Zorganizowana wojna, czy prywatna sprzeczka - obie są równie możliwe.'' 2) „Wśród rolników byli ludzie, którzy znali się na chirurgii. Na wielu czaszkach, przeważnie znajdowanych w grobach, nożna zobaczyć ślady trepanacji. Jest to operacja, w czasie której usuwa się kawałki czaszki. Często przemoc fizyczna mogła spowodować konieczność operacji. Innym wskazaniem do przeprowadzenia tej operacji mogło być opętanie przez złe duchy.'' Czaszki wzbudzają zainteresowanie zwiedzających - podob­ nie jak „zindywidualizowane szkielety". Czaszka przypomina ludzką głowę, ma coś takiego jak „wyraz twarzy", ale nie jest to już twarz człowieka. Być może fakt, że te czaszki są w jakiś sposób nietypowe, gdyż noszą znaki szczególnych wydarzeń, skłania ludzi do czytania objaśnień. Ekscytację wywołuje fakt, że ślady na czaszce są skutkiem operacji. Reakcję, jakie przejawiają zwiedzający na widok ludzkich czaszek wskazują na dwoistość stosunku do szczątków ludz­ kich. Oglądając je, stają jednocześnie wobec tego, co zostało z człowieka i zawiera w sobie jeszcze tajemnicę indywidualnej historii życia, oraz wobec źródła historycznego pojmowanego w kategoriach czysto reistycznych. W a ż n e jest przy tym, iż chodzi tu nie o kości w ogóle, ale o czaszki. ,, W symbolice kości - pisze Louis- Vincent Thomas - czaszka ma wartość szczególną, ponieważ nie tylko oznacza trwałość, lecz także przypomina twarz i życie. Kult czaszek sięga zatem bardzo odległej przeszłości: pierwsze ślady pochodzą z epoki paleolitu. Wiadomo też, Że w czasach nam bliższych niektóre plemiona galijskie przechowywały w skrzyniach głowy wo­ dzów, zabalsamowane w olejku cedrowym. Nawet w czasach chrześcijańskich konserwacja czaszek bywała przedmiotem szczególnej troski; zdarzało się, że przechowywano je osobno w ossuariach, a wspaniałe relikwiarze, zawierające czaszkę świętego, stnowiły nierzadko ozdobę skarbca królewskiego." n Warto jednak zwrócić uwagę, że np. odlewy czaszek znale­ zionych w grobowcu katedry Roskilde (sala 102) nie wywołują już takiego zainteresowania. Nie wynika to bynajmniej z faktu, iż są to kopie (aby się tego dowiedzieć, trzeba wczytać się w informację, a ludzie często po prostu przechodzą obok). Cztery ustawione w rzędzie czaszki różnią się wprawdzie od siebie (każda z nich ma nieco inny kształt, są znaczne różnice w uzębieniu, w uformowaniu otworu nosa), ale by to wy­ chwycić, trzeba pewnej uwagi. Narzuca się natomiast odczucie powtarzalności - są to po prostu kolejne czaszki, jakich wiele w muzeum. Indywidualizuje je dopiero dołączony do nich opis (Wiadomo nawet dokładnie, do kogo należały; znana jest też data śmierci.) Podając szczegóły, sprowadza je jednak do kategorii źródeł historycznych: „Badając dawne zwłoki, ant­ ropologowie mogąpowiedzieć wiele o wyglądzie ludzi sławnych w historii Danii.'' Funkcjonowanie zabiegów tematyzacyjnych, którym pod­ legają szczątki ludzkie traktowane jako źródło historyczne widać szczególnie wyraźnie wtedy, gdy zwłoki mają dostarczać informacji dotyczących życia codziennego. W sali poświęconej ubiorom i tkaninom z lat 1530-1660 (sala nr 116) widzimy dwie gabloty - jedna przedstawia wyroby dziewiarskie znajdowane przy pracach ziemnych, druga - „Ubiory pogrzebowe". Tekst wprowadzający znajdujący się w tej drugiej mówi: „Zmarłych często ubierano z wielkim staraniem, najchętniej w najlepsze jedwabie. Śmierć bardzo małych dzieci była na porządku dziennym, a miały one takie same piękne stroje pogrzebowe jak dorośli.'' Eksponaty w gablocie składają się na dość niejednolity zbiór. Są tu: podwójny medalion przedstawiający księcia elekta, zmarłego w 1647 roku (podpis zwraca uwagę na pilśniowy kapelusz księcia, podobny do tego, jaki znajduje się obok w gablocie), niewielki obrazek martwego dziecka w stroju pogrzebowym (prawdopodobnie jednego z p o t o m k ó w Frydery­ ka I I I ) , fotografię zmarłego w 1627 roku w wieku dwóch lat Fryderyka Chrystiana (jednego z synów Chrystiana I V - foto­ grafię wykonano w roku 1981, po otwarciu jego trumny w katedrze w Roskilde). Pozostałe przedmioty to fragmenty ubiorów - różne rodzaje czapek. Tylko jeden strój jest komplet­ ny: jedwabny ubiór Barbary Juel, która zmarła w 1632 roku w wieku sześciu tygodni i została pochowana w kościele w Sorek Oglądamy zatem tak wizerunki zmarłych w strojach, jak 43 �i same stroje. Tekst wprowadzający wskazuje na związek ze śmiercią - trudno tu jednak mówić o zachowaniu kontekstu. Ekspozycja ma świadczyć o tym, jakich ubiorów używano. Dawne ubiory przeważnie nie zachowały się. (Mówi o tym tekst opisu w drugiej gablocie, wyjaśniając, dlaczego prezentowane tam czapki, skarpetki i rękawiczki są tak cenne.) To, co mogło dostarczać materialnych d o w o d ó w kultury życia codziennego znajowało się w trumnach. Niemniej jednak w niektórych przypadkach ubiór okazuje się takim rodzajem źródła, który pozwala eksponować wspomnianą przy okazji omawiania czaszek ambiwalencję w stosunku do eksponatów kojarzonych ze śmiercią. (Wiadomo, że niekiedy „ m ó w i " on o zmarłym w sposób tak przekonujący, że czyni się z niego substytut człowieka i grzebie wówczas, gdy niedostępne jest ciało. ) Bywa, że w muzeum ubiór pełni rolę artefaktu - zwłaszcza wtedy, gdy dzięki sposobowi ułożenia „przypomi­ na" kształt ludzkiego ciała. Ta „artefaktowość" nabiera szcze­ gólnego charakteru w sytuacji, gdy chodzi o odzienie zmarłych. W omawianej tu ekspozycji dużą siłą wyrazu odznacza się kompletny ubiór zmarłego dziecka. Jego prawdziwość od­ czuwamy nie tylko w tym sensie, że jesteśmy świadomi faktu, iż pochodzi z dawnych czasów; świadomi także jesteśmy jego bezpośredniego kontaktu z martwym ciałem. 39 40 Impresja i informacja Retoryka wypowiedzi muzealnej świadczy o tym, że idealny zwiedzający powinien być skrzyżowaniem homo sapiens z ho­ mo imaginans. Wskazują na to napięcia pomiędzy pierwiastkem ścisłym a impresyjnym - pomiędzy informacją a opowieścią. Opis chce być pierwszy - zawiera bowiem konkretne wiado­ mości stanowiące wynik wysiłku konceptualnego różnych fachowców. Jego pierwszoplanowym - choć nie jedynym - celem jest przekazanie wiedzy. Korzysta zatem z różych środków retorycznych, by zwiększyć swą siłę perswazji. Stara się być ciekawy; wprowadza motywy apelujące do emocji i pobudzające wyobraźnię (piękna kobieta umierająca w począt­ kach lata, mężczyzna zabity strzałą przez skrytego wroga). Chce odwrócić porządek muzealnego dyskursu, w którym przemawia przede wszystkim obraz. Chce też połączyć odwoływanie się do emocji z tym, co przemawia do intelektu, a więc ze ścisłością historyczną oraz z wymogami wiedzy w jej wersji akademickiej. Obok informacji mających wpłynąć na zindywidualizowanie danego przypadku podaje konkretne podaje daty, miejsca znalezienia. Niekiedy uwypukla fakt specjalistycznych badań nad danym obiektem, co podnosi jego wartość. (Staje się on cenny jako „materiał dowodowy," pozwalający odkrywać szczegóły historii.) Podobną stylistykę opierającą się na współistnieniu pierwia­ stków odwołujących się do emocji i do intelektu daje się zauważyć w wizualnych środkach przekazu. W części prehis­ torycznej na ścianach umieszczono duże czarno-białe fotografie kopców pogrzebowych i pejzaży. Kojarzą się one z wywoływa­ niem z pamięci tego, co minione. (Chodzi nie naszą osobistą pamięć, ale o pamięć zbiorową, czy nawet gatunkową.) Rezyg­ nacja z koloru podkreśla niebezpośredniość pradziejowego przekazu - ta przeszłość jest dostępna poprzez rekonstrukcje i spekulacje, co uniemożliwia mimetyczne odtworzenie. Do ekspozycji wprowadza się też „elementy natury'' - suche trawy, zboża, kamienie. Muzealne eksponaty stają się czymś w rodzaju „wspólnych p a m i ą t e k ' ' . Pamiątka, jak pisze Gadamer, oznacza „wprawdzie coś minionego i o tyle jest rzeczywiście znakiem, ale też ma dla nas dużą wartość, gdyż uobecnia nam coś minionego jako fragment tego, co nie minęło. Widać wszelako wyraźnie, że nie jest to oparte na własnym bycie przedmiotu wspomnienia. Pamiątka ma wartość jako pamiątka tylko dla kogoś, kto już - tzn. jeszcze - wspomina przeszłość. Pamiątki tracą wartość, gdy przeszłość, którą przypominają, nie ma już Żadnego znaczenia." 41 44 Dla Gadamera kluczowe jest tu odróżnienie minionego od teraźniejszego: „To natomiast, że komuś pamiątki nie tylko coś przypominają, ale i rozwija on cały ich kult i żyje przeszłością niczym w teraźniejszości, oznacza, że ma on zniekształcony stosunek do rzeczywistości.'' Dystans do przeszłości oraz emocjonale zaangażowanie cechujące stosunek do niej są to dwa momenty, które współgrają ze sobą, a przebieg tej gry decyduje o ontologii pamiątki. Za pomocą tych samych pojęć można opisać dążenie do wydoby­ wania wspomnień z „pamięci zbiorowej". W y p o w i e d ź muzeal­ na zakłada, że takowa istnieje i zmierza do tego, by wzbudzić w zwiedzającym taki stosunek do oglądanych przedmiotów, jaki ma się do osobistych pamiątek. Jednocześnie wszędzie są rzuty i przekroje, schematy i wy­ kresy wskazujące w pierwszym rzędzie na to, że eksponaty przekazują pewną wiedzę. (W zasadzie wszystko da się zeschematyzować, zestandaryzować i zestawić z jakimś typem pokrewnym - tak siekierę, jak i b u d o w ę ciała ludzkiego). Tu szczególnie wyraźnie ujawnia się gra pomiędzy dyskur­ sem naukowym i estetycznym. Dyskursy te na pewnym pozio­ mie wykluczają się, ale też umacniają wzajemnie swoje ist­ nienie. Oba zakładają, że świat odmienny od naszego czasowo, przestrzennie, czy, mówiąc ogólniej, kulturowe, wymaga ochro­ ny i że należy poddawać go zabiegom mającym na celu jego reprezentację. Retoryka wypowiedzi muzealnej zmierza do opozycji pomiędzy naukowym a estetycznym trybem reperezentacji. Oczywiście, sposób w jaki organizowana jest wystawa definiuje pewną nadrzędną pozycję, z której należałoby doko­ nać oglądu całości ekspozycji (czyli swoistą ramę modalną), ale stosowane środki retoryczne odwołują się do tego, co przynależ­ ne biegunowi przeciwnemu. (Można to było obserwować w grze pomiędzy elementami apelującymi tak do emocji, jak i do intelektu.) 43 * * * „Na ogół szczątki ludzkie, bez względu na postać, w jakiej są przechowywane, obarczone są symbolami i wpływają na zachowanie żywych. Nierzadko wyobraża się je jako zbiorniki i nośniki świętej potęgi lub magicznej mocy. " To stwierdzenie Louisa-Vincenta Thomasa odnosi się głów­ nie do kultur tradycyjnych. W naszej kulturze współczesnej martwe ciało wzbudza uczucia, które m o ż n a by nazwać klinicz­ ną formą zawstydzenia. Thomas ujmuje to w syntetyczny sposób: ,, W tradycyjnej mitologii martwe ciało jest nie tylko tym, kim nieboszczyk był, ale również tym, kim się stał i kim się staje: istotą z tamtego świata, głęboko wnikającą w świat żywych i ściśle go dotyczącą. W naszej kulturze, pozytywistycznej i nacechowanej indywidualizmem, uporczywie czci się i wie­ lbi raczej trupa osoby bliskiej dla podtrzymania się w złudze­ niu obecności, która jest już nieobecnością. Dla tego jednak, kto nie jest osobiście zaangażowany i kto potrafi nabrać wystarczającego dystansu do własnego łęku - tak, żeby wspiąć się na płaszczyznę racjonalności - trup jest jedynie naukowo wytłumaczalnym fenomenem biologicznym. Nato­ miast w oczach antropologa wszystkie praktyki o wartościach religijnych, magicznych, estetycznych lub po prostu osten­ tacyjnych, odnoszące się do trupa, dowodzą, że jest on przede wszystkim rzeczą żywych." M 45 46 Sposób, w jaki muzealne eksponowanie martwego ciała stara się wyeliminować moc i tajemnicę śmierci, mówi wiele o skłon­ nościach naszego społeczeństwa. Nauka (w pozytywistycznym tego słowa znaczeniu) służy tu do intelektualnego zawłasz­ czania świata i do uśmierzania lęków egzystencjalnych. To prawda, że do ekspozycji włącza się niekiedy zainscenizowane groby mające stanowić reprezentację sytuacji pochówku, że opisy zarysowują kontekst i odtwarzają „ p r a w d ę " o zmarłym �w taki sposób, by zawierała nieco informacji także o jego życiu. Można to odczytać jako działanie zbliżone do pisania powieści realistycznej, kiedy to przede wszystkim respektuje się zasady prawdopodobieństa, ale dopuszcza do głosu także zamiłowanie do fantazji. Zostaje więc pewien margines swobody inter­ pelacyjnej, który odbiorca może wykorzystać. Jednakże to, co konstytuuje centrum znaczenia ekspozycji to obiekt naukowy: spoczywające w gablocie szczątki ludzkie poddane uprzednio specjalistycznym badaniom, odpowiednio zinterpetowane i mogące służyć jako skupisko istotnych infor­ macji o sposobie życia i wyglądzie naszych przodków. Opo­ wieść o młodej dziewczynie, którą chowają w początkach lata zostaje napisana po uprzednim poddaniu zwłok szczegółowym analitycznym badaniom. Najpierw szkielet był źródłem histo­ rycznym, a grób - kopalnią d o w o d ó w mówiących o przeszłości ,,w o g ó l e " . Indywidualizacja znaleziska dokonana w duchu powieściwej fabularyzacji jest wtórna. Muzeum to przestrzeń zmieniająca znaczenie obiektów, które dostały się w sferę jego wpływów. Martwe ciało, które tu umieszczono, zaczyna zna­ czyć w nowy sposób. Warto zwrócić uwagę na tę szczególną moc muzealnej przestrzeni, polegającą na tworzeniu precedensów i na sank­ cjonowaniu różnych moralnie dwuznacznych działań - takich jak kradzież, profanacja, bezczeszczenie (np. grobów). Czyny te popełniane są w imię pewnych „wartości w y ż s z y c h " takich jak chronienie dóbr kultury, powszechna dostępność, edukacja, dodawanie nowych d o w o d ó w do encyklopedycznej wiedzy o świecie „ w o g ó l e " . Zjawisko to odnosi się dotyczy nie tylko zbiorów historycznych czy etnograficznych; dotyczy także kolekcji dzieł sztuki: ,,Dzieło sztuki ma zawsze w sobie cos' religijnego. To prawda, Że religijne dzieło sztuki, które znalazło miejsce w muzeum, albo jakaś pokazywana tam zabytkowa rzeźba nie mogą już być bezczeszczone w takim samym sensie jak dzieło, które pozostaje na swym pierwotnym miejscu. Oznacza to jednak tylko tyle, że dzieło to w istocie doznało tego już wtedy, gdy weszło w skład muzuem. Oczywiście nie dotyczy to wyłącznie religijnego dzieła sztuki. Dokładnie to samo odczuwamy często w sklepie ze starociami, który wystawia na sprzedaż stare przedmioty, tchnące jeszcze powiewem intymnego życia - coś jakby zbezczeszczenie, swego rodzaju zniewagę lub profanację. Ostatecznie każde dzieło sztuki ma w sobie coś, co się sprzeciwia profanacji." 41 Istnieją jednakże kulturowo określone warunki profanacji pożądanej, czyli takiej, której należy dokonać - w imię „wartości w y ż s z y c h " , czy też przeniesienia określonych przed­ miotów w miejsce, gdzie uprawia się kult innego rodzaju. Jak można to obserować, skłonni jesteśmy zakładać, że nasza nauka ma moc desakralizacji wszystkich wierzeń i ujmowania w cu­ dzysłów cudzych przekonań. W ten sposób wypowiedź muzeal­ na współuczestniczy w tworzeniu spektakularnej wiedzy globa­ lnej i stanowi przyczynek do unifikacji współczesnego świata oraz do nadzorowania tego, co w jej świetle uważa się za tradycję i naturę. Jak ujmuje to MacCannell: „Nowoczesne muzea i parki są anty-historyczne i nienatural­ ne. Nie są oczywiście anty-historyczne i nienaturalne w tym sensie, że niszczą naturę, gdyż przeciwnie, chronią ją, ale chroniąc, automatycznie oddzielają nowoczesność od jej przeszłości i od natury i wynoszą ponad nie. Natura i prze­ szłość zostają uczynione częścią teraźniejszości, nie w postaci (nie zapośredniczony) ducha wewnętrznego, tajemnej duszy, ale jako pokazane obiekty, jako turystyczne atrakcje. (podkr. aut.) 48 W ten sposób muzealizacja wpływa na sposób, w jaki różne obiekty istnieją w rzeczywistości pozamuzealnej. RYTUAŁY MUZEALNE 1) O P O W I E Ś Ć I O B R A Z Y Ludzie zwiedzający muzeum przechadzają się, przemiesz­ czając się od jednego eksponatu do drugiego, a przechadzka stanowi okazję tak do oglądania, jak i do wymiany myśli, uwag, często powstających na zasadzie luźnych skojarzeń. W pierw­ szym rzędzie obcują oni z muzeum tak jak z krajobrazem, potem dopiero tak jak z tekstem. Kiedy obserwujemy krajobraz - twierdzi Brian Stock - przerzucamy naszą uwagę z jednego fragmentu na inny; w różny sposób nadajemy im też znaczenia. Wciąż oscylujemy pomiędzy tym, co może być interpretowane w trybie sekwencyjnym a tym, co w trybie narracyjnym. Pejzaż czytamy równocześnie na kilka różnych sposobów, zmieniając perspektywy i miejsca skupiające naszą u w a g ę . Możemy traktować go jako scenerię wcielającą znane nam narracje, niemniej jednak musimy zgodzić się na to, że jest to narracyjność inna niż ta będąca cechą tekstów pisanych. 44 50 Konstruując miejsca tak, by były one nasycone symboliką, wpisuje się w nie treści, które winny być percypowane, dekodowane, doświadczane w określony sposób - czyli struk­ tura przekazu zakłada pewien sposób odbioru. Zwiedzającemu można przyznać tu rolę bądź czytelnika znaczeń, bądź też kogoś, kto znalazł się wewnątrz krajobrazu nasyconego znacze­ niami. M o ż n a tworzyć tekst lub spektakl. Jest to oczywiście uproszczenie. „Spektakl i tekst, obraz i słowo zawsze były dialektycznie powiązane (...) i ten związek stawał się terenem zaciekłej walki o znaczenie." W tym miejscu chodzi mi o sposób zogranizowania treści, który uprzywilejowuje pewnien typ odbiorczego postępowania z danym przekazem. Aby nieco 51 52 bliżej wyjaśnić, na czym to uprzywilejowanie polega, wskażę dwa przykłady ekspozycji znajdujących się w kopenhaskim Nationalmuseet. Opowiedzieć historię Muzeum wciela historię - o p o w i a d a j ą . Linearny, narracyjny, chronologicznie uporządkowany schemat może narzucić spo­ sób zorganizowania treści. Tak jest na przykład w wystawie poświęconej historii muzeum (,,Fra Kunstkammer til Danmarks Nationalmuseum"). Rozrastanie się zbiorów, kolejne przebudo­ wy budynku przedstawiono zgodnie z porządkiem czasowym. Opisy kolejnych faz rozwoju znajdują się na dużych, ponumero­ wanych planszach. (W pewien sposób dokonano tu fragmentacji czasu i przestrzeni; poszczególne części mają swoją historię). Tekst uzupełniają modele budynku, plany jego otoczenia, portrety i fotografie osób związanych z muzeum oraz eksponaty pochodzące z określonego okresu (np. tapety, którymi niegdyś pokryte były ściany, drobne przedmioty znalezione w trakcie budowy). Stanowią one ilustracje tekstu, a nie odwrotnie (tzn. nie jest tak, że tekst dokonuje objaśniania przedmiotu). To narracja stanowi szkielet konstrukcyjny. Tego rodzaju systematyczna prezentacja wiedzy historycznej wymaga intelektualnego zaangażowania się odbiorcy. Zwiedza­ jący winni oglądać wystawę podążając za wątkiem narracyj­ nym. Oczywiście, zakłada się tu aktywność widza, który chodzi i rozgląda się - szczególne znaczenie ma aranżacja przestrzeni, a mówiąc dokładniej odczucie jej multiplikacji uzyskane dzięki wykorzystaniu luster. Ustawiony w rogu sali fragment altany 45 �ogrodowej zostaje odbity, przez co uzyskujemy wrażenie, że oglądamy całe pomieszczenie. Nieduży, zrazu niezauważalny napis na lustrze wyjaśnia, że jest to altana wybudowana w roku 1726 według projektu J.C. Kreigersa w ogrodzie Prisens Palais. „Rekonstrukcja jednej czwartej altany w naturalnej wielkości jest przedstawiona w tym miejscu. Lustra pomagają oddać wrażenie całości altany.'' Do altany można wejść - tu też znajdują się eksponaty i opisy. Ta przestrzeń zaciekawia i wciąga - ludzie zaglądają tu i , zauważywszy niespodziewany efekt, wchodzą, rozglądają się, a jeśli ujrzą coś frapującego, przyglądają się i rzucają okiem na tekst opisu. Podobnie zaglądają przez szybę do wnętrza domu wiejskiego - eksponatu pochodzącego z duńskiego muzeum folklorystycz­ nego (ukazane jest ono w stanie z roku 1879, kiedy to przygotowano je na wystawę w Kopenhadze.) Wnętrze to stanowi fragment innej części wystawy, poświęconej zbiorom etnograficznym. W tekście wprowadającym zastosowano cha­ rakterystyczną metaforę przestrzenną: „Muzeum Narodowe składa się z pewnej liczby zbiorów, czy, innymi słowy, z 'muzeów w muzeum', z których każde ma swoją własną historię.'' Stwierdzenie to uzmysławia, jak w „myśleniu o muzeum" (przestrzeni trwającej w czasie) krzyżują się plan przestrzenny i czasowy. M o t y w y przewodnie tej części wystawy to historycz­ ny rozwój zbiorów etnograficznych oraz dwa sposoby ich zorganizowania: jako systematycznej kolekcji uporządkowanej zgodnie z kryteriami formalnymi i jako ekspozycji przed­ stawiającej dany obiekt w jego naturalnym kontekście. Opowiadanie historii muzeum korzysta z przestrzeni, jako ze środka wyrazu - ujmując to w sposób metaforyczny („muzeum w muzeum") jak i aranżując muzealną przestrzeń. (Część rokokowych wnętrz zachowano w takim stanie, w jakim istniały wtedy, gdy pałac przeznaczono na muzeum ). Sam budynek staje się tu nośnikiem znaczenia. Zwróćmy uwagę na to, co może stanowić punkt wyjścia do konstruowania tego znaczenia. Budowla jako taka - poprzez sposób, w jaki istnieje ona w przestrzeni - stanowi wdzięczny materiał do tego, by za jej pomocą „ m ó w i ć " o historii i by wskazywać na pewne trwałe w tradycji wątki symbolizacyjne. Innymi słowy, jest ona podatna działania zmierzające do wyczytywania z niej różnych opowieści. Budowle pochodzące z dawnych lat skłonni jesteś­ my obarczać zadaniem, które Gadamer nazwał „trwałą integra­ cją wczoraj z d z i ś " : myślana jest jak historia, a k a n w ą „myślenia o historii" jest narracja. , J e s t e ś w stepie..." 53 „Dzieła architektury nie stoją nie zmienione na brzegu historycznego strumienia życia, lecz strumień życia niesie je ze sobą. Nawet gdy historycznie nastawione epoki usiłują odbudować dawniejszy stan budowli, nie mogą dążyć do odwrócenia biegu dziejów, lecz muszą za swej strony tworzyć nowe, lepsze pośrednictwo między przeszłością a teraźniej­ szością. Nawet restaurator lub konserwator zabytków pozo­ staje artystą własnej epoki." * 5 To, że dawne budowla istnieje we współczesnym krajobrazie i że my świadomi jesteśmy ich dawności, zawiera zalążek dyskursu o tradycji, który łatwo daje się rozwijać na bardzo różne sposoby. W omawianym tu przypadku, pisząc historię muzeum, ukazuje się j ą jednocześnie jako powieść szkatułkową poprzez aranżację przestrzeni: altany (do której można wejść), czy chaty (do której zagląda się przez s z y b ę ) . Tematyka wystawy - tzn. muzeum i jego zbiory - jest inspirująca dla takich zabiegów. W planach budowy czy modyfikacji budyn­ ków, które stanowią miejsca „kultywowania kultury" wysokiej (teatry, muzea, wyższe uczelnie) oraz miejsca kultu religijnego zaznacza się dążenie do tego, żeby wypowiedź architektoniczną maksymalnie nasycić znaczeniami. Potem często odczytuje się historię poprzez tę właśnie wypowiedź, skupiając się na jej reprezentacyjnym potencjale symbolicznym. Jest to sposób konstruowania wiedzy historycznej obdarzony dużą siłą per­ swazji. 55 W wystawie tej, opowieść o przestrzeni i o jej „ z a w a r t o ś c i " 46 W wystawie Mongołowie - nomadzi stepów podstawowym środkiem wyrazu jest przestrzeń. Autor wystawy nagina ją do potrzeb ekspresji. Chce wprowadzić od razu w środek mongols­ kiego świata - „Tu masz zieloną trawę, niebieskie niebo (kolor ścian), jak jesteś w stepie, to ziemia paruje, powietrze drga - zobacz - Ш tak jest" - mówi. (Patrząc poprzez szkło gablot ustawionych w sali można mieć takie wrażenie. Gablota jest złem koniecznym - oddziela widza od eksponatu; ale w tym przypadku została wciągnięta w grę reprezentacji i obrócona w środek wyrazu.) Do Mongolii można dostać się od strony Chin i od strony Europy - dwa wejścia, które prowadziły do ciągu sal składające­ go się na wystawę, zostały zaaranżowane na dwie drogi do kraju nomadów. Droga z Chin wiedzie przez M u r Chiński - makieta przedstawia fragment tego muru, w tle znajduje się jego czarno-biała fotografia; drzwi zamienione zostały w bramę w chińskim murze - na portalu widnieje napis złożony ze znaków chińskich - wymyślone przez autora słowo oznacza bramę do stepu. Wchodząc od strony Europy mijamy „Gabinet etnografa" wyposażony w przedmioty pochodzące z lat 1920-1950. Postaci samego etnografa nie pokazano. W rzeczywistości ten, do którego należy ten gabinet, jest osobą fikcyjną o kilku pierwo­ wzorach. Postać ta została wymyślona w odpowiedzi na pytania, jakie autor wystawy słyszał od zwiedzających. („To jest kilka postaci - ludzie często mnie pytają skąd mamy te rzeczy, jak je nabyliśmy. M y je dostaliśmy, nie kupowaliśmy i c h . " ) Od­ powiedź na pytania została udzielona środkami wizualnymi. Tego rodzaju odzwierciedlenie przestrzeni geograficznej nie oznacza, że dalej trzeba posuwać się szlakiem zaplanowanym przez organizatorów. Po wejściu do Mongolii, czy to od strony Chin, czy to od strony Europy, kierunek zwiedzania jest obojętny. M o ż n a przemieszczać się dowolnie, zaglądać do różnych pomieszczeń - do dwóch wnętrz, w których wyświet­ lane są filmy, do świątyni buddyjskiej, do trzech namiotów. W jednym z nich można usiąść na poduszkach rzuconych na podłogę; wejście drugiego zagradza szklana ścianka, trak­ towana przez autora jako zło konieczne (trzeba było jakoś ochronić cenne przedmioty). W trzecim modele postaci wyob­ rażają rytuał odprawiany przez szamana. Autor określa percepcję wystawy jako „ c h w y t a n i e " . Za­ spokajanie potrzeb intelektu i imaginacji wiąże nicią doświad­ czenia: „Kiedy wchodzi się do świątyni lamaistycznej, jest ciemno, po pewnym czasie oczy przyzwyczajają się, a gdy się wychodzi na dziedziniec, oślepia światło - to jest to, co rzeczywiście dzieje się wtedy, gdy wychodzisz ze ś w i ą t y n i . " ! I rzeczywiście - wychodzi się tu na „dziedziniec świątyni" - do jaśniej oświetlonego pomieszczenia, w którym manekiny tańczących postaci w tradycyjnych, rytualnych strojach in­ scenizują święto. Inne prezentują tradycyjne świąteczne stroje. Tańczące postacie mają na twarzach maski. Twarze pozostałych są umowne, niewymodelowane, a „ n i e d o k ł a d n o ś ć " ta jest' celowa. W sąsiednich pomieszczeniach znajdują się bowiem manekiny, których twarze wykonano na podstawie odcisków, zdjętych z twarzy mieszkańców Mongolii - autor chciał uniknąć' porównywania jednych z drugimi. W komponowaniu tej wystawy ważny był szczegół. Na przykład kolor traktowano jako środek ekspresji o znaczeniu tak mimetycznym , jak i symbolicznym, estetycznym (skom­ ponowany z c a ł o ś c i ą ) i technicznym. Reprezentacja an­ gażująca środki wizualne nie musi jednak zmierzać do odzwier­ ciedlenia każdego szczegółu; nie powinna też udawać, że one sama jest prawdą - oszustwo m o ż e się wydać (dlatego nl! przykład brakujący próg w jednym z namiotów został uzupeł' niony kawałkiem nowego drewna - autor zdecydował się nie. 5 58 59 60 61 �„ p o s t a r z a ć " go sztucznie). Ponadto można też łączyć różne sposoby reprezentcji - tak więc mamy modele postaci z twarza­ mi będącymi kopiami prawdziwych ludzi, mamy takie, których twarze są umowne, mamy też zdjęcia prawdziwych ludzi i postacie „bez c i a ł " . W tym ostatnim przypadku chodzi 0 postacie zapaśników wyobrażone poprzez ubiór podwieszony w sposób odzwierciedlający ruch walczących; tło stanowią zdjęcia z prawdziwych zapasów. W ten sposób nakładają się na siebie dwa plany czasowe - tradycyjne zapasy ukazane są na tle tych współczesnych. Z w r ó ć m y uwagę, że motyw czasu został tu oddany środkami innymi niż narracja. Przemieszaniu planów czasowych towarzyszy różnorodność rodzaju eksponatów i środków przekazu (obok tradycyjnych eksponatów muzealnych takich jak np. ozdoby, ubiory, przed­ mioty codziennego użytku i te związane z kultem itp.; są tu też filmy, nagrania z objaśnieniami, współczesne zdjęcia, stare mapy.) Świat ukazany w tej ekspozycji nie wywołuje bynajmniej wrażenia chaosu. Przypuszczalnie dzieje się tak dlatego, że percepcja wystawy jest inna niż taka, która pozo walałaby skupić się na jednotorowym, linearnym wątku czasowym, zapisać go w pamięci i d o k o n y w a ć nieustannej projekcji poszczególnych elementów treści na tę siatkę chronologiczną. Wystawa, stanowiąc pewnego rodzaju reprezentację bycia w świecie, traktuje czas i przestrzeń jako aktywne czynniki procesu wyrażania określonych sensów. Jesteśmy w środku spektaklu, który sami tworzymy dokonując wyboru mediów 1 angażując określoną stronę naszej wrażliwości. Oczywiście, są tu i napisy - te wskazujące ogólnie na tematykę odzwierciedlają sytuację tradycyjnego mongolskiego targu, dokładniejsze wiszą na zwojach na poszczególnych gablotach. Jednakże to nie na słowie spoczywa zasadniczy ciężar ewokowania sensów koja­ rzonych z przedstawianą kulturą. Sposób, w jaki zwiedzający może wejść w kontakt z tymi sensami, wyraża stwierdzenie Briana Stocka: „Zamiast mówić o oglądaniu jako o czytaniu, powinno się może mówić o nim jako o 'rytuale wizualnym', gdyż oglądanie krajobrazu jest tak rytuałem oka jak i czytaniem tekstu 62 Tego rodzaju „ r y t u a ł y " wydają się odgrywać istotną rolę w muzeum, stąd też warto przyjrzeć się bliżej tak im samym, jak i ogólnie rozumianej kategorii wizualności. 2) O G L Ą D A N I E Ś W I A T A życia zbiorowego mogą znaleźć wyraz ekspresji w przed­ miotach. Systematycznie pozyskana kolekcja przedmiotów jest więc bogatym zbiorem przekonujących dowodów. Ich kolekcja tworzy archiwum bardziej oczywiste i pewniejsze niż archiwa pisane, gdyż są to autentyczne, autonomiczne przed­ mioty, które nie mogły być spreparowane na potrzeby konkretnego przypadku, tak więc charakteryzyją rodzaje cywilizacji lepiej niż cokolwiek innego. " ы Martwe, zdekontekstualizowane obiekty, jak twierdzi Mauss w dalszym ciągu swego wywodu, m o g ą zostać przywrócone do życia dzięki towarzyszącej i m dokumentacji (opisom, rysun­ kom, fotografiom). Punktem wyjścia jest jednak materialny obiekt, poddający się intelektualnej obróbce i będący swoistym partnerem w procesie poznawania świata. Traktowany jest on jako fragment pewnej rzeczywistości i ma d a w a ć jej świadect­ wo. Owej roli eksponatu jako świadka nie m o ż n a pomijać, gdyż stanowi ona podstawę muzealnej reprezentacji. „Niektórzy świadkowie muszą być bardziej godni zaufania niż inni. Wnioskowanie o wartości obiektów jako 'autentycznych i autonomicznych', nie spreparowanych na użytek konkret­ nego przypadku jest zakładaniem, że inne rodzaje świadectw, 'archiwa' zestawione na podstawie osobistych obserwacji, opisy i interpretacje, są mniej czyste, bardziej skażone przygodnym etnograficznym spotkaniem, zderzaniem w nim interesów i prawd częściowych.'' - twierdzi C l i f f o r d . 65 Nieodzowność czynności związanych z etnograficznym oglądaniem dotyczy różnych poziomów wnikania w rzeczywis­ tość kulturową. Znamienne są tu słowa, jakie uczestniczący we wspomnianej wyprawie Marcel Griaule napisał w swej popular­ nej książce o pracy etnograficznej i archeologicznej w Czadzie. 66 „Być może jest to dziwactwo nabyte w służbie lotniczej, ale zawsze z niechęcią odnoszę się do konieczności pokonywania nieznanego terenu pieszo. Teren widziany z powietrza kryje niewiele tajemnic. Własność jest tu zarysowana jak tuszem, drogi schodzą się w punktach krytycznych, ukazują się wewnętrzne dziedzińce, chaotyczność terenów zamieszka­ nych staje się zrozumiała. Wraz z fotografią lotniczą elementy instytucji układają się w dostępny ciąg oddzielnych obiektów. Człowiek jest niemądry: podejrzewa swego sąsiada, a nie niebo; mniema, że w czterech ścianach, w przestrzeni otoczonej palisadą, ogrodzeniem, płotem, wolno wszystko. Ale wszystkie jego wielkie i małe zamiary, sanktuaria i śmiet­ niska, jego byle jakie ulepszenia i ambicje rozwojowe ukazują się na fotografii lotniczej. (...) Dzięki samolotowi można ustalić podstawową strukturę tak topografii jak i umysłu.") 61 Oczywistość rzeczy widzianych W muzeum wizualność - w sensie najbardziej podstawowym - przejawia się jako oczywistość rzeczy widzianej. Była j u ż o tym mowa przy okazji renesansowych okazów przywożonych przez podróżników i włączanych do kolekcji. Ta ostatnia pełniła wówczas między innymi funkcję godnej zaufania, choć frag­ mentarycznej, relacji o świecie niedostępnym bezpośredniemu poznaniu. Oczywiście, jest to tylko jedna z funkcji, j a k ą pełnią muzealne eksponaty, czy może raczej, jeden ze składników kompleksowej funkcji, polegającej tak na pozyskiwaniu wie­ dzy, jak i jej kumulowaniu oraz przedstawianiu. Kompleks ten, niewątpliwie zależny w swej ostatecznej postaci od kontekstu kulturowego, charakteryzuje się dużą żywotnością. Uobecnia się on w refleksji etnograficznej, co jest o tyle istotne, że wskazuje na istotne cechy kwalifikacji przedmiotów odnaj­ dywanych w terenie i potem wcielanych do muzealnych zbiorów. Szczególny status, j a k i przyznaje się przedmiotomświadkom widać wyraźnie np. w instrukcjach Marcela Maussa Przygotowanych dla uczestników wyprawy Dakar-Djibouti udającej się do Afryki w celu zgromadzenia eksponatów do Paryskiego muzeum. Mauss pisze: ••Ponieważ ludźmi zawsze kierowała potrzeba odciskania śladów swego działania w materii, niemal wszystkie zjawiska Griaule, były lotnik, do wizualności miał szczególne podej­ ście. Pozyskiwanie informacji tą drogą traktował - szczególnie w początkach swej działalności - jako źródło, z którego można czerpać niezależnie od badań prowadzonych metodą ustną, a co więcej, jako źródło dostarczające możliwości sprawowania kontroli nad danymi uzyskanymi dzięki metodzie ustnej oraz ich weryfikacji. Wielokrotnie podkreślał wartość obserwacji, czy może raczej całościowego oglądu. Wprawdzie w czasie swych etnograficznych eksploracji rzadko miał do dyspozycji samolot, ale zaadaptował panoramiczny punkt widzenia jako taktykę niezastąpioną w czasie pracy terenowej. Zwróćmy uwagę na to, że w takim ujęciu zwykłe zarysowanie mapy daje wstępny ogląd kultury. Moc oglądu, a ściślej mówiąc, spojrzenia z góry, polega na tym, że ujmuje ono pewną całość (to znaczy to, co, za sprawą arbitralnej decyzji badacza, zostaje uznane za całość). Nie można wykluczyć, że podejście takie rzutuje na sposób, w j a k i konceptualizuje się widzianą rzeczy­ wistość. Wszystko to stanowi o znaczeniu, jakie ma wizualność dla etnografa w czasie gromadzenia wiedzy i w czasie jej konceptualizowania. Rzecz umieszczona w muzeum i przeznaczona do oglądania ma być jednak atrakcyjna przede wszystkim dla zwiedzającego. M o ż n a wyróżnić dwa zasadnicze aspekty, 68 69 47 �w jakich istnieje ta problematyka. Chodziłoby mianowicie o to, co przynależy naturze wypowiedzi wizualnej (zwłaszcza o szczególnego rodzaju mimetyczność, eksponującą swoje funkcje reprezentowania) oraz o to, co jest kwestią korzystania z tej wypowiedzi, czyli dotyczy krajobrazu muzealnego. Przyj­ rzyjmy się bliżej zagadnieniom związanym z tym drugim kręgiem zagadnień, wychodząc jednakże nie od „rzeczy widzia­ n e j " , ale od tego, w jaki sposób wizualność zaznacza się w kulturze współczesnej. Muzeum nie istnieje bowiem w próżni kulturowo-społecznej; jego wewnętrzny krajobraz zmienia się wraz z przemianami tego, co w stosunku do niego zewnętrzne. Wizualność i kultura współczesna W r ó ć m y raz jeszcze do charakterystycznego stwierdzenia, cytowanego w rozdziale o wizualnym trybie reprezentacji: „Zamiast mówić o oglądaniu jako o czytaniu, powinno się może mówić o nim jako o 'rytuale wizualnym', gdyż oglądanie krajobrazu jest tak rytuałem dla oka jak czytaniem tekstu." Chciałabym potraktować ten cytat jako punkt wyjścia dla przeniesienia rozważań na płaszczyznę ogólniejszą, a mianowi­ cie związku tego typu wizualności z kulturą współczesną. Z pewnością jest wiele sposobów, w jakie można inter­ pretować wizualne aspekty krajobrazu muzealnego w powiąza­ niu z kulturą współczesną. Zacznijmy od tego, że definiując tę kulturę, często wskazuje się na szczególne miejsce, jakie zajmują w niej doznania wizualne. Podkreśla się, że rozwój środków masowego przekazu doprowadził do rozmnożenia się wizualnych znaków i symboli i do estetyzacji życia codzien­ nego. ' „Znaki i obrazy są w przeważającej mierze wizualne i zostały powiązane z wszystkimi rodzajami obiektów i usług. Handlowanie swoiście pojętą własnością wizualną daje się zauważyć we wszystkich niemal dziedzinach życia społecznego. Konsumpcja jest więc 'symboliczna', a nie po prostu czy głównie funkcjonalna albo zdeterminowana ceną. twierdzą autorzy książki Economies of Signs and Spaces - Scott Lash i John Urry. 10 7 Ponowoczesny wzrost wizualnej konsumpcji idzie w parze z jej de-dyferencjacją. Dla nowoczesności charakterystyczne było wertykalne i horyzontalne zróżnicowanie poszczególnych sfer życia społecznego. Określone mechanizmy społeczne legitymizowały i chroniły ich specyfikę instytucjonalną, nor­ matywną i estetyczną. Istniało zatem zróżnicowanie na kulturę wysoką i niską, na naukę i życie potoczne, na sztukę artystyczną i popularne przyjemności. Ponowoczesność chce rozmyć te granice, doprowadzić do przemieszania rozdzielonych niegdyś jakości kultury i „przejść od kontemplacji do kosumpcji." Warto zastanowić się nad tym, jak w tę rzeczywistość wpisuje się instytucja muzeum wraz ze swoją funkcją pokazywania (a następnie interpretowania) znaków kultury. Muzeum potrak­ tować tu można jako czuły zmysł kultury. Niektóre cechy współczesnej kultury stanowią konstytutywny składnik samej idei muzeum. Zaliczyć tu można: prymat trybu reprezentacji, dążenie do mimesis, któremu towarzyszy pewna niewiara w możliwość jej osiągnięcia, a w końcu maksymalna kompresja czasoprzestrzeni. (Mamy tu świat w pigułce - pigułka zawiera esencję - to co w świecie istotne, warte zobaczenia). Są jednak i takie właściwości kultury współczesnej, które na pierwszy rzut oka wydają się niemożliwe do przeniesienia na muzealny grunt. Kultura ta, zwłaszcza jej konsumpcyjne ob­ licze, charakteryzować się ma niestałością (dotyczącą w dużym stopniu sfery estetycznej i aksjologicznej). Klientom proponuje coraz to nowe produkty, pielęgnując w ten sposób zmienność ich preferencji i skłonność do poddawania się nastrojom. Tymczasem muzeum z założenia nastawione jest na chronienie trwałych treści kultury, na zatrzymywanie znaków przeszłości. W przestrzeni muzeum można jednakże wydzielić tereny, na których pojawiają się coraz to nowe „ o s o b l i w o ś c i " . W hallu kopenhaskiego Nationalmuseet układa się labirynt z k a m y k ó w n 74 48 (cieszy się on dużym zainteresowaniem, spacerują po nim nie tylko dzieci); przed świętami Bożego Narodzenia jego miejsce zajmują stoiska z bombkami i smakołykami, obok pojawia się mini-wystawa przedmiotów kojarzących się z przyprawami (okręty i naczynia wykonane z goździków, pojemniki na korzenie itp.), na podestach schodów chór śpiewa a capella pieśni bożonarodzeniowe, a dzieciom organizuje się zbiorowe klejenie łańcuchów na choinkę. Powstaje tu przestrzeń wesołe­ go jarmarku (tym bardziej, że dzieje się to na szlaku wiodącym do muzealnego sklepiku). Poszczególne wystawy nabierają charakteru spektaklu - tu obrazy, tam muzyka i slajdy, tu przyciemnione światło - wszyst­ ko stanowi pożywkę dla imaginacji. Zwiedzający może tu być po trosze turystą. Nie musi w nic się angażować, dobiera wrażenia stosownie do swoich upodobań i nastrojów. Trochę poogląda film, posiedzi w jurcie, słuchając objaśnień, których dostarcza wypożyczony walkman, gdzie indziej wciśnie guzik, by rozległa się melodia grana na instrumencie wystawionym w gablocie. Krąży pomiędzy zwyczajnością a egzotyką. Za­ dbano o jego wygodę, więc ma pod ręką wszystko, czego' ewentualnie mógłby potrzebować i w takim standardzie jaki wybierze. (Są automaty z kawą i droższa, bardziej ekskluzywni kawiarnia.) Rozpatrywane z tego punktu widzenia „rytuały wizualne" odprawiane w muzeach mają szczególny charakter. Dają po­ czucie uczestnictwa w Kulturze (zwiedzanie muzeów to działa­ nie sytuujące się w sferze kultury wysokiej); co więcej, daj? poczucie poznawania świata w jego różnorodności i w tym, co; nosi znak firmowy najwyższej jakości - wszystko, co jest w muzeum, jest w jakimś sensie „ n a j . . . " (to znaczy należy do kategorii rzeczy wartych uwagi, nawet jeśli stanowi rekonstruk­ cję.) Muzeum zostaje wciągnięte w mechanizm de-dyferencjacji kulturowej. Stara się ono przestać być świątynią, a przejąć nieco z obszarów zabawy i nauki. Stąd też w muzealnym krajobrazie pojawiają się obszary jarmarku, sanktuaria nauki, galerie sztuki. Elementy charakterystyczne dla tych przestrzeni przenikają się. choć zwykle jeden z nich nadaje zasadniczy rys ogólnej atmosferze danego fragmentom muzealngo krajobrazu. (Jest to taka formula, w której obecnie często funkcjonuje kultun wysoka.) Wchłanianie treści kulturowych jest łatwe i przyjemni - sugeruje retoryka muzealnej przestrzeni i tekstów ulotek, reklam i ogłoszeń; co więcej, dokonuje się go bez wysiłku Muzeum ma być miejscem, w którym po prostu „przebywt s i ę " , miejscem, w którym wszyscy będą czuli się dobrze. Tworzy sie zatem konsumentowi Kultury i Sztuki cieplarniani warunki - wszędzie umieszcza się plany i plansze z oznaczeni*, mi: „Jesteś tu - tu jest sala nr 150". Człowiek jest zarazeł samodzielny i niesamodziely; samodzielny, bo planuje sw trasę, bo może wybrać jedną z wielu dróg; niesamodzielny - И uzależniony od informacji, których mu dostarczono. Wybie* też sposób edukacji - pozwala się edukować, a gdy mu Я znudzi, cofa pozowolenie. To prawda, nie może wykraczać роЯ wyznaczone mu tereny (bo rozlegnie się alarm), ale zamiast tegt coraz częściej dostaje komputer - tu staje się imperatoref panującym nad światem informacji. Naciska ekran - che wiedzieć wszystko o tym przedmiocie - i dostarcza mu SK potrzebnych danych. Ze swojego punktu widzenia panuje n# przedmiotami, a ponadto organizuje własne rozumienie światł Jednakże zerwana zostaje więź między informacją a prze* miotem. (Właściwie przedmiotów w ogóle nie ma - są j e d y ł ich artefakty.) Ujawnia się tu ambiwalencja relacji pomiędfl podmiotem poznającym a przedmiotem poznania. 75 Imperialiści, turyści i historycy Co w przedstawionych powyżej warunkach dzieje się z tres cią wypowiedzi muzealnej, a zwłaszcza z wiedzą dyskursywnł Jak funkcjonuje w tym krajobrazie to, czego muzeum, j» �mówiliśmy na wstępie, winno strzec i co miało kontrolować? Pewne charakterystyczne tendencje można zauważyć j u ż po pobieżnym obejrzeniu paru ekspozycji, zorganizowanych na różne sposoby. Chodzi mi przy tym o organizację wystawy w ściśle określonym znaczeniu, a mianowicie o pewne koncep­ cje poznawania świata, których istnienie można wywnioskować przyglądając się ukształtowaniu poszczególnych fragmentów krajobrazu muzealnego. Punktem wyjścia będzie znajdujący się w muzealnym hallu tekst dotyczący wystawy zatytułowanej „Skarby Etnograficz­ ne": 76 „Jest tu możliwość zbadania dużej ilości obiektów z całego świata. Informacje o tych obiektach zgromadzone są w kom­ puterach i wyświetlane na ekranach. Aktualna wystawa składa się ze zbiorów eskimoskich, ale będzie stopniowo poszerzana, tak by objęła wszystkie rejony ziemi.'' Wystawie tej zdaje się patronować duch Linneusza. Do­ chodzą w niej do głosu ambicje dokonania opisu całego świata, a raczej ujęcia go w ramach uniwersalnego systemu deskryptywnego. Jak wiadomo, Linneusz chciał skatalogować w ra­ mach tego systemu wszystkie rośliny na ziemi (zarówno znane jak i te jeszcze nie poznane.) Jego projekt streszczał w sobie aspiracje ówczesnej nauki europejskiej i jakkolwiek dziś wydaje się nam abstrakcyjny i statyczny w wyrazie, w swoim czasie miał jak najbardziej realną siłę działania. Liczni uczeni rozpierzchli sie po świecie, by szukać obiektów do klasyfikowa­ nia. Charakterystyczne są słowa, jakie Linneusz skierował do jednego ze swych znajomych: 77 „Mój uczeń Sparrman właśnie pożeglował na Przylądek Dobrej Nadziei, a mój inny uczeń, Thungerg, ma towarzyszyć ambasadzie holenderskiej do Japonii; obaj są kompetentnymi przyrodnikami. Młodszy Gmelin jest wciąż w Persji, a mój przyjaciel Flack w kraju Tatarów. Mutis dokonuje wspania­ łych botanicznych odkryć w Meksyku. Koenig znalazł wiele nowych rzeczy w Tankebarze. Profesor Friis Rottboll z Ko­ penhagi publikuje rośliny znalezione w Surinamie przez Rolandera. Arabskie odrycia Forkssala wkrótce zostaną wysłane do druku w Kopenhadze.'' 78 W cytowanym wcześniej tekście dotyczącym wystawy po­ brzmiewały podobne tony. Wyraźny był motyw poznawczego (a co za tym idzie i kulturowego) zawłaszczania świata - nasze szkiełko i oko dotrze wszędzie; zmierzamy do tego, by nasza muzealna reprezentacja była pełna. Sama ekspozycja zor­ ganizowana jest w sposób wskazujący na podobne tendencje intelektualne. Poszczególne obiekty zgromadzone zostały zgod­ nie z formą i funkcją. W szklanych gablotach ułożono przed­ mioty codziennego użytku - w jednym miejscu same buty, w innym same rękawiczki, w jeszcze innym same stołki czy garnki. W środku sali stoi szklana gablota, w której przedmioty złożyły się na scenkę. (Na przykład ukazanych jest kilka postaci w typowych strojach.) Jak tłumaczy jedna z osób pracujących w dziale etnograficznym muzeum - chodziło o to, by pokazać jak największą ilość przedmiotów. Zwiedzający jest tu od­ dzielony od reprezentowanej rzeczywistości kulturowej. Udo­ stępnia mu się jednak komputer - w ten sposób może dowolnie manipulować „rzeczywistością" - naciska określony obrazek uzyskuje takie informacje, o jakie mu chodzi. Muzeum jako .•skład cennych rzeczy" w swej skrajnej wersji w ogóle nie pozwala na bezpośrednie obcowanie z artefaktami. Udostępnia je potencjalnie - jako obrazy i informacje gromadzone pamięci sieci komputerowych. Walorem tego rodzaju „ob­ cowania" ma być ogólna dostępność tego, co uznane zostało za oobro kultury i winno stanowić wspólną własność ludzkości. Interpretując taką organizację treści można ponownie od­ wołać się do pracy Lasha i Urry'ego. W analizie zjawisk współczesnej turystyki autorzy ci korzystali z pojęcia kompresji czasoprzestrzeni. Przejawia się ona jako swoiste anulowanie 1 s , e w 79 przestrzeni spowodowane możliwością błyskawicznego poko­ nywania dużych dystansów. Inne jej oblicze j a w i się wtedy, gdy zwrócimy uwagę na podróż symulowaną w nieustannie krążą­ cych znakach i obrazach, głównie natury wizualnej. Naciskając ekran komputera działamy w świecie niepraw­ dziwym. O ile jest to podróż, to podróżujemy w szklanym tunelu - ekran komputera i szyby w muzealnych gablotach determinują tereny eksploracji. Takie ograniczenie dotyczy jednak wykorzystania wiedzy, a raczej jej reglamentacji. Natomiast stosunek do samego zjawiska pozyskiwania jej przez fachowców po to, by dać ludzkości dobro o niekwestionowalnej wartości można by nazwać - oczywiście upraszczając nieco tę sytuację poznawczą - „ i m p e r i a l i z m e m " poznawczym. Wątek imperialistycznego traktowania świata obcego kul­ turowo jest żywo rozważany we współczesnej antropologii. Mówiąc o muzealnej reprezentacji warto zwrócić uwagę na jego nowsze oblicze, a mianowicie na imperialistyczną nostalgię, czyli szczególnego rodzaju żal za minionym światem, tym, który niknie za sprawą ekspansywnych działań kultury białej. Taką nostalgię można np. zauważyć w aranżacji części prehis­ torycznej. Z półmroku wyłaniają się obrazy przeszłości np. w postaci rekonstrukcji wiosek, przedmiotów codziennego użytku pośród suchych traw, kamieni, konarów drzew, na tle czarno-białych fotografii pejzażu. Obrazy życia w dawnych wiekach jawią się w atmosferze sennej i nierzeczywistej (choć z drugiej strony opatrzone są pieczęcią naukowości - datowane, pokazywane jako dowody, często jako pierwociny obecnych form danych przedmiotów czy gatunków zwierząt.) 80 81 Zostaje tu stworzone bezpieczne pole refleksji dla człowieka współczesnego. Przechadza się on pomiędzy kadrami z prze­ szłości. Teren przechadzki innego rodzaju zaaranżowano w dziale „Ludy świata." W szeregu sal zgromadzono rzeczy pochodzące z różnych obszarów świata: przedmioty kultu, ubiory, trochę przedmiotów użytkowych. Epatują one swoją egzotyką i kunsz­ tem wykonania. Szczególnie wyeksponowano ich walory es­ tetyczne. Są to, mówiąc krótko, rzeczy, które cieszą oko i mogą stanowić pożywkę dla imaginacji. Sprawy takie jak prze­ znaczenie, sposób użycia, związek z tradycją, religią, zwyczaja­ mi itp w niektórych przypadkach wyjaśniono w tekstach opisów. Szereg obiektów opatrzono jedynie pobieżnymi infor­ macjami, wskazującymi „co to jest". Odwołując się do Clifforda, można by tu mówić o surrealistycznej tonacji tej wystawy. (Przypomnijmy, że termin „ s u r r e a l i z m " w odniesieniu do zachodnioeuropejskiej praktyki kolekcjonerstwa, stosowany był przez tego autora w znaczeniu szerokim. Określał ten rodzaj estetyki, który ceni fragmenty, dziwne i nieoczekiwane ze­ stawienia i zmierza do ukazania jakichś niezykłych rzeczywis­ tości odwołując się przy tym do dziedzin estetyki, erotyki, egzotyki. ) 82 Ten typ kolekcji etnograficznych bywał ostro krytykowany przez etnografów jako wybiórczy, nienaukowy, nie oddający istoty obcych kultur. Jednakże jeśli spojrzeć na niego z innego punktu widzenia, to może on okazać się reprezentatywny. To prawda, nie odzwierciedla on świata innych kultur w sposób, jaki obecnie uznaje się za reprezentatywny. W pewien sposób udostępnia jednak turystyczne doświadczenie, uważane za symptomatyczne dla kultury współczesnej. Pozwala w sposób łatwy, tani, wygodny i niezbyt absorbujący czasowo doznawać różnorodnych wrażeń, pozwala też zachować zewnętrzna po­ stawa w stosunku do oglądanych treści. Na umownej skali muzealnej reprezentacji taka wyrywkowość w ukazywaniu świata sytuowałaby się na biegunie przeciwnym w stosunku do tego, gdzie wiedza przekazywana jest w sposób systematyczny, linearny i wymaga intelektual­ nego zaangażowania się odbiorcy. Tego typu organizację treści dyskursywnych obserwowaliśmy w wystawie ukazującej histo83 49 �rię muzeum. Szkielet konstrukcyjny tworzony był przez narra­ cję. Plany, zdjęcia, makiety pełniły funkcje ilustracyjne. Treść przekazu stanowiła konkretna wiedzia historyczna, która winna wpisać się w pewną, posiadaną już przez odbiorcę, świadomość historyczną. G r a muzealna Rozbijanie wypowiedzi muzealnej na poszczególne elemen­ ty, wskazywanie różnych trybów reprezentacji to oczywiście zabiegi analityczne mające prowadzić do wyjaśnienia tego, co w swej warstwie podskórnej przekazuje wypowiedź muzealna. Jednakże aby analiza taka miała jakikolwiek sens, najpierw trzeba ujrzeć muzeum jako całość; i do całości tej trzeba powrócić zakończywszy myślenie o różnych jej aspektach. Ekspozycje poszczególnych autorów różnią się w swej wymowie ale, istniejąc w ramach krajobrazu muzealnego, składają się na całość - polifoniczną, płynną, dopuszczającą możliwość wielorakiego odbioru, czy może raczej, wielo­ rakiego chwytania sensu. Tu zaczyna się interpretacyjne działa­ nie zwiedzających. W y p o w i e d ź muzealną formułuje się bo­ wiem ze względu na kogoś, dla kogo winna być zrozumiała. W tym miejscu rodzą się pytania o roszczenia, jakie wypo­ wiedź ta wysuwa w stosunku do odbiorców, o wstępne warunki, jakie ci ostatni powinni spełniać, by zrozumieć przekaz, a w końcu o typu uczestnictwa, jakiego się od nich domaga. Mówienie o tych roszczeniach to poniekąd mówienie o koncep­ cji sensu wpisanej w wypowiedź. (Oczywiście, trzeba tu przyjąć, że muzeum jako całość zakłada pewną ogólną koncep­ cję sensu.) Pojawia się tu kolejne pytanie: czyj to ma być sens? M o ż n a je jednak uchylić, jeśli wypowiedź muzealną potraktuje się podmiotowo, natomiast sposób, w jaki istnieje ona wobec zwiedzających, ujmie jako autoprezentację (w Gadamerowskim tego słowa znaczeniu). Jak twierdzi Gadamer, „oglądanie to pewien zasadniczy typ u d z i a ł u . " Odnosi on to wprawdzie do przedmiotów sztuki, a nie do eksponatów znajdujących się w muzeach historii i kultury. Jego rozważania można jednak, jak sądzę, odnieść także do tych ostatnich i to nie tylko z uwagi na to, że Gadamer uwzględnia wątek różnych sposobów istnienia rzeczy jako takich, ale i ze względu na przyjętą tu formułę rozumienia muzeum: jako wyniku interpretacyjnych i kreatywnych działań ludzkich. Będzie to oczywiście jedna z wielu możliwych prób „hermeneutyki m u z e u m " . Dla takiego ujęcia muzeum kluczowe wydaje się pojęcie gry, za pomocą którego Gadamer wyjaśnia sposób bycia dzieła. Całość znaczeniowa, jaką jest gra, istnieje według niego tylko wtedy, gdy jest grana. Podobnie dzieło sztuki swe prawdziwe istnienie i sens zyskuje w doświadczeniu odbiorczym. Nie jest ono dla odbiorcy przedmiotem, bo jego znaczenie nie jest gotowe, ale powstaje dopiero w interpretacji, do której dochodzi w czasie samoprezentacji dzieła. W tym sensie podmiotem gry jest samo d z i e ł o . Gra - mówi Gadamer - „ m a własną istotę, niezależną od świadomości grających. Gra istnieje też tam, a nawet przede wszystkim tam, gdzie żaden byt-dla-siebie subiektywności nie ogranicza horyzontu tematycznego i gdzie nie ma podmiotów o postawach graczy. Podmiotem gry nie są grający; poprzez nich gra jedynie się prezentuje." Ale też istnienie gry jest nieodłączne od działań interpretacyjnych graczy. W odniesieniu do dzieła sztuki oznacza to, że aby poznać „dzieło samo", nie można abstrahować od jego od­ niesień do życia. Odbiorca i jego świat okazują się najważniej­ szymi uczestnikami gry. Spróbujmy w podobny sposób spojrzeć na muzeum - z wpisa­ nymi w nie regułami reprezentacji i odbioru. Jeśli przyjmiemy, że istnieje „gra muzealna'', decydujący będzie moment zgody zwiedzającego na przyjęcie roli gracza. W muzealnej grze gra się „całymi ś w i a t a m i " , które zostają powołane do życia, ale przebieg gry jest prawidłowy, o ile 84 85 86 87 8 8 50 zachowana zostaje ciągłość sensu, łącząca j ą z zewnętrznym światem gracza. „Nigdy grający, twórca lub widz nie są wciągani tylko w obcy świat czarów, rauszu, snu, lecz raczej wychodzą w bardziej właściwy sposób we właściwy sposób we własny świat, głębiej się w nim rozpoznając." W muzeum ó w moment wieloaspektowego rozpoznania jest niezwykle istotny. T y m , co rozpoznawane są dwie (co najmniej) rzeczywistości - ta prezentowana oraz nasze „tu i teraz". Dowody istnienia naszego świata bywają włączane w reprezen­ tację inności, co widać wyraźnie np. w sytuacji, gdy ukazuje się ewolucyjne przemiany form. Ponadto słowne objaśnienia nie­ ustannie odnoszą inność do tego, co znane, tłumaczą, angażują intelektualnie, co utrudnia pogrążenie się w świecie nie-naszym. Rozpoznanie dotyczy jednak jeszcze innego poziomu, a miano­ wicie rozpoznania własnej pozycji w świecie prowadzące do poszerzenia s a m o ś w i a d o m o ś c i . 8 9 90 Kwestią o zasadniczym znaczeniu jest margines swobody pozostawiony dla indywidualnego doszukiwania się i dookreślania tej prawdy, ku której prowadzić ma umieszczony w muze­ um przedmiot. Wiadomo, że ma on wskazywać na coś poza nim samym. Jego byt wcześniejszy ulega przemianie, a byt obecny swe spełnienie wyprowadza z ukazywania swego reprezen­ tatywnego charakteru. Zachodzi zatem wewnętrzna przemiana przedmiotu (czy może raczej czegoś, co uznaje się za jego istotę.) Reszta zależy od tego, co dokonuje się w dialogicznym stosunku pomiędzy zwiedzającym a przedmiotem. ' Konstytu­ tywny element muzealnej gry stanowi pokonywanie dystansu, nie mające bynajmniej prowadzić do jego ostatecznego zniesie­ nia. Musi bowiem zostać zachowana cecha reprezentatywności tego, co przedstawiane. 9 92 U podstaw reguł tej gry leży sytuacja człowieka w świecie; a zwłaszcza to, że jest on istotą skończoną i historyczną, co określa horyzont jego rozumienia. Dlatego teksty, dzieła sztuki, czy w ogóle wytwory człowieka przedstawiają się w sposób zależny od tego, kto, kiedy i gdzie podejmuje interpretacyjną grę. W różnych epokach ludzie zwracaję uwagę na co innego, gdyż zanurzeni są w swej historyczności, w nieodłącznych od niej uprzedzeniach i przesądach. Skłonni są stawiać określone pytania, by wyjaśnić coś, co jest sensem w ich „tu i teraz". Interpretując to, co ujmują jako przeszłość, tradycję, czy; w ogóle odmienność, przyswajają je, odnajdują odpowiedzi na swoje pytania, ale i podlegają ich oddziaływaniu. W toku takich procesów przekształca się sens tego, co interpretowane. Interpetacja ujawnia sens, ale i formuje go, a ponadto otwiera interpetatorom drogę dla wykraczania poza ich horyzont Warunkiem jest gotowość na przyjęcie prawdy, którą niosą w sobie teksty, dzieła sztuki, tradycja historyczna itp. Nie można - jak twierdzi Gadamer - traktować świadectw przeszłości jedynie jako źródła wąsko rozumianej wiedzy o przeszłości, gdyż znaczyłoby to, że przeszłość ta jest nam całkowicie obca i że nie niesie sobie żadnej istotnej dla nas prawdy. Chodzi tu 93 0 prawdę ważną dla tych, którzy dokonują interpretacji. Bez-, zasadne byłyby przy tym ich roszczenia do bezpośredniości^ bezzałożeniowości i obiektywności działań interpretacyjno-rekonstruujących - istnieją oni bowiem w horyzoncie naszej współczesności. „Horyzont ó w nieustannie się kształtuje 1 - jak mówi Gadamer-jest,, czymś, w co wkraczamy i co kroczy razem z nami.'' Doświadczamy tego szczególnie wówczas, gdy poddajemy próbom nasze uprzedzenia. ,,Do takich prób zalicza się również spotkanie z przeszłością i rozumienie, tradycji, z której się wywodzimy." W takim spotkaniu dojść może do fuzji horyzontów, w czasie której odsłoni się przed nami przestrzeń nowych znaczeń i pogłębi nasze rozumienie sposobu, w jaki istniejemy w świecie. Taki byłby sens muzealnej gry odczytanej „po Gadamerowsk u " . Toczy się ona nie tylko o rozumienie tradycji, ale innościi czy obcości (dlatego opis ten m o ż n a z powodzeniem odnosić doi przedmiotów badań antropologii kulturowej) i daje się ująć jako element szerszej gry o rozumienie ludzkiego świata w ogóle. 94 95 46 �PRZYPISY 1 Tak podaje Raport United Nations. Cyt. za: D. MacCannell, The Tourist. A New Theory of the Leisure Class, New York 1989, s. 78 Mogło być to na przykład być rozumiane tak, iż muzea winny „pomóc ludziom asymilować nowe wartości (...). Na przykład, korelacje przyczynowo-skutkowe oparte na naukowej i pragmatycznej informacji są produktem określonej kultury i muszą zostać wyjaśnione ludziom, którzy mają całkowicie odmienny sposób myślenia." Hiroshi Daifuku, The Museum and the Visitor, „Museum and Monuments" Vol. 9, The Organization of Mueums: Practical Advice, Paris 1960 s. 78, cyt. za: MacCannell, op. cit., s. 195, przyp. 1. MacCannell podaje także inne przykłady formułowania celów muzealnictwa. MacCannell, op. cit. zwł. s. 195, przyp. 1 MacCannell, op. cit. Charakterystyczne jest stwierdzenie MacCanella, że pewne eksperymenty mające prowadzić do unowocześ­ nienia ludzkiej mentalności prowadzone były w muzeach odkąd z kolekcji dla badań naukowych przekształciły się one w miejsca publiczne, jakimi są dzisiaj. J. Clifford, The Predicament of Culture. Twentieth-Century Eth­ nography, Literature, and Art, Cambridge Mass. and London 1988, s. 218. Fragment rozdziału 10 On Collecting Art and Culture ukazał się w tłumaczeniu Joanny Irackiej: O kolekconowaniu sztuki i kultury, „Polska Sztuka Ludowa. Konteksty", 1993, nr 1, s. 11-17 Zob.: „(...) kolekcjonowanie i wystawianie to zjawisko decydujące dla tworzenia się Zachodniej tożsamości." Clifford, O kolekcjonowa­ niu..., op. cit., s. 12 R. Handler, On Having a Culture: Nationalism and the Preservation of Quebec's Patrimoine, „History of Anthropology", Vol 3, Objects and Others, ed. G. Stocking, s. 192-217, Madison 1985 Clifford odwołuje się też do pracy C.B.Macphersona, The Political Theory of Possesive Individualism, Oxford 1962, gdzie ukazany jest dokonujący się w 17 wieku proces wyłaniania się ideału osoby jako posiadacza różnych dóbr. Clifford, O kolekcjonowaniu... op. cit., s.12 K. Pomian, Entire I'invisible et visible: La collection, „Librę", 1978 (3): 3-56; Clifford, op. cit. J. Clifford mówi o problematyczności autentyzmu, który w założe­ niu miał być tu zachowany: „Tak kolekcjoner, jak i ocalający je (tzn. zebrane eksponaty - AW) mogliby się ubiegać o ostatnie miejsce wśród obrońców „prawdy rzeczy". Autentyzm, jak to zobaczymy, wytwarza się bowiem w trakcie usuwania przedmiotów i zwyczajów z ich bieżącej sytuacji historycznej - teraźniejszości-stającej-się-przeszłością." Clif­ ford, O kolekcjonowaniu..., op. cit., s. 15 Zjawiskiem niezwykle istotnym było wyłonienie się kategorii sztuki prymitywnej, co uczyniło status niezachodnich przedmiotów problematycznym. Dawały się one zdefiniować bądź jako obiekty artystyczne bądź jako etnograficzne i odpowiednio do tego eksponować - w galeriach sztuki ze względu na cechy formalne i estetyczne, a w etnograficznych - na kontekst kulturowy. Clifford, op. cit. A. Pagden, The Fall of Natural Man: The American Indian and the Origins of Comparative Ethnology, Cambridge 1982; J. Duncan, Sites of representation. Place, and the Discourse of the other, (w:) Place /Culture/Representation, ed. J. Duncan, D. Ley, London and New York, 1993 " J. Duncan, op. cit. Oczywiście, nie każdy język jest równie prawomocny w przekazywaniu wiedzy. Wiarę budzi beznamiętny język nauki, zdolny jakoby w sposób obiektywny zdać sprawę z cech poszczególnych obiektów (co niewątpliwie pomaga umieścić poszcze­ gólne okazy w ramach obowiązującej siatki kategorialnej). Tematykę tę w odniesieniu do tekstów antropologicznych porusza­ łam, in.: M. L. Pratt, Fieldwork in commonplaces, (w:) Writing Culture, ed- J. Clifford, E. Marcus, London 1986, s. 27-50; Clifford, On Ethnographic Authority, (w:) The Predicament of Culture, op. cit., s. rozmowy z ludźmi odwiedzającymi Expo 86. Stwierdzili oni, że ich rozmówcy bardziej podkreślali np. zacieśnianie więzi rodzinnych w czasie takiej wspólnej wyprawy, czy okazję spotkania nowych ludzi niż treści wpisujące się w idee tej wystawy. D. Ley, К. Olds, Landscapes Spectacle: world's fairs and the culture of heroic consumption, ..Environment and Planning D: Society and Space" 6: 191-212. Podaję za: S. Warren, 'This heaven gives me migraines, (w:) Place/Cul­ ture/Representation, op. cit. s. 183 D. Ley, J. Duncan, Epilogue (w:) Place/Culture/Representation, op. cit. s. 329 Oczywiście, jeśli traktować pejzaż w sensie najprostszym - to znaczy jako określony obszar ukształtowany w pewien sposób - to o czytaniu można tu mówić w znaczeniu metaforycznym. Nasze „odczytywanie'' pejzażu - twierdzi Brian Stock - różni od cichego czytania. Pejzaż może być przedmiotem prywatnej lektury, niemniej jednak pozostaje wypo­ wiedzią publiczną (inaczej niż - w epoce druku - zwykły tekst pisany). Pod pewnymi względami jest to tekst hybrydyczny, mający cechy tak wypowiedzi pisanej, poddającej się indywidualnej lekturze, jak i tekstu oralnego, wygłaszanego w obecności wielu słuchaczy. Ta ostatnia analogia uwypukla wizualne aspekty sytuacji - podobnie jak recytator tradycyjnej epiki wkraczał od razu in medias rem, a potem a kon­ tynuował parę wątków, tak i oglądanie krajobrazu wymaga wejścia w środek, a następnie postępowania nie sekwencyjnego, lecz zgodnie ewedtug pewnych ogniskowych motywów. Podobnie ująć można dwojaki charakter muzeum (publiczne vs. prywatne). B. Stock, Reading, community and a sense of place, (w:) Place/Culture/Representation, op. cit. Badania prowadziłam dwutorowo, to znaczy z uwzględnieniem dwóch kręgów zagadnień. Pierwszy z nich obejmował analizowanie retoryki wypowiedzi muzealnej, co miało na celu dotarcie do ist­ niejących w tejże wypowiedzi mechanizmów perswazyjnych. Szczegól­ nie interesowały mnie środki retoryczne nastawione na przekonanie do określonych treści (zwłaszcza to, jakie są to treści i w jaki sposób wiążą się one ze sobą.) Można by tu mówić o dążeniu do odkrycia wizji świata wpisanej w wypowiedź muzalną, ale jest to, moim zdaniem, określenie zbyt ogólne - chodzi raczej o preferowany w tej wypowiedzi (i przedstawiany jako prawomocny) zespół wyborów aksjologicznych i epistemologicznych, a także, w trochę mniejszym stopniu, rozwiązań estetycznych. Punktem wyjścia są dla mnie tradycyjne pojęcia teoretyczno-literackie, a zwłaszcza pojęcie toposu; inspirujące było dla mnie ujęcie retoryki E. R. Curtiusa (E.R. Curtius, Europaische Literatur und lateinisches Mittelaler, Bern 1954.) Natomiast jeśli chodzi o dziedzinę badania tekstów antropologicznych, to korzystałam z sugestii wysuwa­ nych w ramach antropologii interpretatywnej. Drugi nurt moich rozważań to badanie przestrzeni muzealnej. Chodziło o takie ujęcie przestrzeni, jakie stosuje się w geografii kulturowej, gdzie zwraca się uwagę na kulturowe znaczenia przestrzeni oraz na obustronne relacje pomiędzy człowiekiem, a tym co go otacza, na aktywność twórczą, której efektem staje się symboliczne nasycanie środowiska oraz na to, jak to środowisko działa na człowieka (Bliskie jest mi podejście hermeneutyczne przedstawione w pracy Pla­ ce/Culture/Representation). Stock, s. 314. Autorowi nie chodzi tu o to, czym są obrazy (images) i słowa w umysłach, ale o konkretną tradycję reprezentowania miejsc w kategoriach wizualnych lub słownych. Czasem, np. nie znając narracji, nie umiemy odczytać przekazu architektonicznego, a znajomość samego tekstu nie daje nam dostępu do pewnego rodzaju emocjonalnego odbioru symbolizacji.Podobnie, zna­ jąc z przewodnika jedynie opis danego miejsca - pisze B. Stock - nie umiemy zrekonstruować samego doświadczania danego miejsca w nienarracyjnym otoczeniu. Czym innym jest też czytanie o danym miejscu np o świątyni, a czym innym oglądanie fotografii ). Stock, op. cit. " Zob. D. MacCannell, op. cit., s.78-80 E.R. Curtius, op. cit. S. Daniels, D. Cosgrove, Introduction (w:) The Iconography of Niekiedy motyw podróży pomaga nadać spójność elementom, landscape. Essays on the symbolic representation, design and use of które łączy głównie to, że znalazły się w jednym miejscu. Tak jest na Past environments, ed. D. Cosgrove, S. Daniels, Cambridge 1988, s. 1. przykład w Muzeum Dziecięcym, w którym zaaranżowano kąciki Autorzy wyjaśniają to dokładniej: „Aby zrozumieć krajobraz budowany, poświęcone bardzo różnej tematyce: „Muzeum dziecięce jest podróżą Powiedzmy w J8-wiecznym angielskim parku, zwykle trzeba rozumieć przez tysiąclecia historii. Specjalna wystawa dla dzieci i towarzyszą­ J go pisane i słowne reprezentacje nie jako 'ilustracje' wyobrażenia cych im dorosłych pokazuje oryginalne przedmioty, jak i kopie, których znajdujące się na zewnątrz, ale konstytutywne wyobrażenia jego można dotykać i używać, aby powoływać do życia historię." jeżenia bądź znaczeń." Tamże. Element werbalny może zmierzać do nadania grupie przedmiotów Można tu nawiązać do badań socjologów przeprowadzających struktury narracyjnej, jak np. w ekspozycji mającej przedstawiać życie 2 16 3 4 5 t 17 6 7 8 9 10 18 19 20 21 e 22 57 �Egipcjan tytut Od kołyski po grób (sala 302) wskazuje na to, że eksponaty należy interpretować jako znaki, za pomocą których opowia­ da się ludzkie życie. Niekiedy, przyzwyczajeni do „normalnego" dla nas wyglądu mapy (tzn. takiego, gdzie w centrum sytuuje się nasz kraj i stopniowo wskazuje coraz szersze kręgi jego umiejscowienia (jak bywa to na przykład w szkolnych atlasach.) Możemy mieć trudności z natychmias­ towym zorientowaniem się w porządku takiego odwzorowania, gdzie w centrum są Hawaje albo Grenlandię. Zob. także: J.B. Harley, Maps, knowledge, and power, (w:) The Iconography of Landscape... op. cit. Czasem okazuje się, że z przestrzenią można robić różne rzeczy - np. wywołać ruch obrotowej makiety ukazującej zmiany w stanie zalesienia, sprawdzić jak działają cuda optyki w rodzaju skrzynek, w których przez niewielki otwór widać trójwymiarowy obraz. Tego rodzaju angażowanie zwiedzających w podejmowanie pewnych „opera­ cji na przestrzeni" jest dość skuteczne; jeśli tylko jest możliwość, zwiedzający podejmują tego typu działania. Informacja znajdująca się w hallu muzeum. C D . Maleszyński, „Jedyna księga". Z dziejów toposu w literatu­ rze dawnej, „Pamiętnik Literacki" 1982, z. 3/4 Wprowadzenie do zbiorów zatytułowych Wnętrze kościoła romań­ skiego („The interior of the Romanesque Church 1050-1250"). Spotyka się również sformułowania wyrażające opowiadanie poprzez ukazywanie znalezisk: „Prehistoria Danii - od czasów łowców renife­ rów w epoce lodowcowej do ery Wikingów. Tysiąclecia historia Danii opowiedziane poprzez znaleziska archeologiczne z epoki kamienia, brązu i żelaza.''- czytamy w znajdującej się w hallu muzeum informacji o zbiorach prehistorycznych. Na przykład w sali nr 3 tytułowy napis mówi: „Pierwsi rolnicy - topór i ogień zmieniały las w pole". Tło ekspozycji stanowi czarno-biała panoramiczna fotografia zajmująca całą ścianę i ukazująca ludzi pracujących przy wyrębie lasu. Przed zdjęciem umieszczono pnie ściętych drzew. Fragment objaśnienia dotyczącego gipsowych odlewów czaszek w sali nr 102 Erie Grant, The sphinx in the north: Egyptian influence on landscape, architecture and interior design in eighteenth- and niniteenth-century Scotland, (w:) The Iconography of Landscape, op. cit. Sala 303 - fragment objaśniający ikonografię malowideł i figurek związanych z grobowcami. Sala 303 Mumia skarbnika królewskiego z 1530 p.n.e., sala 303. „Mumia jest źle zachowana, gdyż balsamujący nie umieli jeszcze robić mumii tak, by przetrwały" - czytamy w objaśnieniu. Niekiedy sposób ukazania mumii jeszcze bardziej zaciera kon­ tekst, w jakim niegdyś istniała. Przykładem może być mumia peruwiań­ ska datowana na rok 600-1000. Znajduje się ona w dziale etnograficz­ nym i jest jedyną wystawioną tu mumią. (Muzeum posiada ich kilka, lecz ta zachowała się najlepiej.) Przystrojona w pióra i stojąca wśród różnorodnych eksponatów, które łączy to, że pochodzą z jednego obszaru, w ogóle nie sprawia wrażenia mumii. Wyglądem zbliża się w zasadzie do modeli szamanów czy czarowników, jakich wiele w tej kolekcji. Jedynie podpis wskazuje, że nie jest to model: „W niektórych częściach starożytego Peru praktykowano grzebanie zmarłych w pustyn­ nych piaskach wzdłuż wybrzeża. Ciała umieszczano w pozycji kucznej, owijano w materię i przyozdabiano piórami. (•••)" Sala nr 10 Są to prawie same czaszki z kawałkami kręgosłupa, w jednym przypadku widać również piszczele. Podobny jest porządek opisu drugiego szkieletu - tu tekst przechodzi do tematyki rzymskich wyrobów z brązu i szkła. Louis-Vincent Thomas, Trup, tłum. K. Kocjan, Lódź 1991, s. 97-98. Zob także: „W cywilizacji słowa, gdzie mowa jest życiem, czaszka nabiera nowego wymiaru symbolicznego: usta, uszy są ośrod­ kami wymiany słownej, Z tego punktu widzenia czaszka staje się wyrazem par excellence przejścia od semiotyki do symboliki.'' Tamże, s. 98 Nawiasem mówiąc, na zdjęciu zwłok dziecka trudno dopatrzeć się jakichkolwiek szczegółów, można najwyżej zauważyć ogólne podo­ bieństwo barw do stroju leżącego obok. Thomas, op. cit. s. 45 H.-G. Gadamer, Prawda i metoda, przeł. B. Baran, Kraków 1993, s. 163. Gadamerowskie ujęcie pamiątki opiera się na rozróżnieniu pomiędzy znakiem, symbolem i obrazem. Pamiątka ma być najbardziej samoistnym ze wszystkich znaków. Natomiast znak „to nic innego niż 23 2 4 25 26 2 1 28 29 30 31 32 33 34 35 36 37 38 39 4 0 41 52 to, czego wymaga jego funkcja, którąjest wskazywanie poza siebie. Aby nieco różnią się od siebie. Ponadto część tła ma kolor niebiesko-zielony. móc wypelnać tę funkcję, znak musi oczywiście przyciągnąć najpierw Autor tłumaczy: „To są niejednakowe odcienie, bo to jest papier, a to uwagę. Musi się narzucić, tj. wyraźnie się wyodrębnić oraz zaprezen­ tkanina, więc trudno dobrać odcienie. Najpierw chciałem, żeby wszystko tować swą wskazującą treść (...). Nie ma skupiać na sobie uwagi tak, było żółte, ale nie było dobrze widać postaci, więc w jednym miejscu iżby pozwalał się kontemplować, gdyż ma tylko uobecniać coś nieobec­ dałem inne tlo.'' Być może także linearne uporządkowanie prezentowanej treści nego, a nawet chodzi mu wyłącznie o to coś nieobecnego." Tamże. zgodnie z porządkiem chronologicznym nie stanowi adekwatnej re­ Tamże. Clifford rozważa to zjawisko w odniesieniu do dyskursów ant­ prezentacji porządku czasowego takiego, jaki istnieje w egzystencji ropologicznego i estetycznego. W pierwszym z nich konkretna, ob­ ludzkiej. Wprawdzie „wiemy", że jesteśmy w „teraz," za sobą mamy darzona inwencją egzystencja kultur plemiennych i artystów jest przeszłość, przed sobą przyszłość; można to wyrazić linearnie, ale będzie to tylko schemat. Nasze „teraz" przeniknięte jest impresjami stłumiona w procesie konstruowania „tradycyjnych" światów; w dru­ z przeszłości i oczekiwaniami dotyczącymi przyszłości. gim - oceniania ich produktów według bezczasowych kategorii sztuki. Stock, op. cit., s. 320. Clifford, The Predicament..., op. cit., s. 200 M. Mauss, Instructions somaires pour les collecteurs d'objects L.-V. Thomas, op. cit., s. 99 ethnographiques Musee d'Ethnographie du Trocadro. Pamphlet prepa­ Zob. Np. P. Aries, Człowiek i śmierć, Warszawa 1989, część red with the assistance of M . Leiris and M . Griaule, 1931, s. 6-7, za: V „Śmierć na opak". Clifford, The Predicament of Culture..., s. 66 -67. Clifford zwraca Tamże, s. 120 uwagę na metaforykę sądową (pices conviction, besoins de la cause). Gadamer, op. cit., s. 162 Clifford, tamże, s. 67 Dean MacCannell, The Tourist, op. cit., s. 84 Miejsce wątku wizualności we współczesnej refleksji etnograficz­ Czytamy tekst linearnie, w sposób jaky regularny - przynajmniej nej rozważa J. Clifford w Introduction: Partial Truths, (w:) Writing takie mamy wrażenie. W rzeczywistości percepcja tekstu pisanego jesl Culture, op. cit., s. 12. Szerzej na temat zdominowania etnografii przez bardziej złożona. (Dokładniej na ten temat: B. Stock, Reading, com-, wizualność: J. Fabian, Time and the Other: How Anthropology Makes Its munity and a sense of place, (w:) Place/Culture..., s. 317-318.) Tu Object, New York 1983, W. J. Ong, The Presence of the Word, New chodzi mi jednak o linearne narracyjne uporządkowanie określonych Haven, Conn 1967; tegoż, Interfaces of the Word, Ithaca 1977. elementów treści. M. Griaule, Les Sad legendaires, Paris 1943, s. 61-62. Cyt. za: Tamże. Clifford, op. cit., s. 68. O fotografii lotniczej mówił też Griaule: Pojęcie spektaklu wydaje się tu szczególnie przydatne - w znacze­ L'emploi de la photoghraphie aerienne et la recherche scientifique, niu tak dosłownym jak i metaforycznym. „Spektakl (...) mógł znaczyć „L'antropologie"1937 ( 47), s. 469-471 Jak zauważa to Clifford, proponowana przez Griaule'a metoda po prostu pokaz, ale i coś, czemu można się dziwić, a więc coś dotykającego tajemnicy. Mógł przybierać jedynie znaczenie lustra, dokumentacji przypomina działania podejmowane przez twórców dzięki któremu prawda, która nie może zostać wyrażona bezpośrednio, współczesnych sprawozdań przygotowywanych przez telewizyjnych. może zostać odbita, być może wykrzywiona i mógł także oznaczać Poszczególni obserwatorzy, stojący w wyznaczonych miejscach, mieli pomoc w widzeniu (...) - piszą S Daniels i D. Cosgrove o znaczeniach; zwracać uwagę na czas wykonywania poszczególnych obserwacji, co spektaklu w renesansowej Europie. „Teatr'' - tak wówczas jak i obecnie następnie służyć miało syntezie, dokonywanej w czasie ostatecznego opisu danego wydarzenia np. rytuału. Dokładniej na ten temat: Clifford, - nie oznaczał jedynie budynku teatralnego. Sztuka tworzenia analgoii op. cit., s. 70 pozwala przemieszczać się pomiędzy planem sztuki, a planem miejsci O związku totalizującego oglądu okolicy dokonywanego z góry ze - oba uczestniczą w przekazywaniu danych zjawisk ku ogólnemi sposobem, w jaki tworzona bywa teoria zob: J. Starobinski, Montesąieu zrozumieniu. S. Daniels, D. Cosgrove, Spectacle and text. Landscapi par lui-meme, Paris 1943, s. 60-113, G. Van Den Abbeele, Travel as metaphors in cultural geography, (w:) Place/Culture/Respresentation, Metaphor from Montaigne to Rousseau, Minnesota 1992. op. cit., s. 58 Stock, op. cit., s. 320 Tamże, s. 59 M. Featherstone, Consumer Culture and Postmodernism, London Prinsens Palais to pałac pochodzący z połowy XVIII, stanowiąc) 1991. najstarsza część kompleksu budynków wchodzących w skład dzisiej­ S. Lash, J. Urry, Economies of Signs and Spaces, London 1994, s. szego muzeum. 277 H.-G. Gadamer, op. cit., s. 167 Tamże, s. 272. Zob. także uwagi Urry'ego na temat przemian Wystawa poświęcona historii muzeum i ta, która mówi o zbioracl „muzealnego spojrzenia" (museal gaze) oraz sposobu, w jaki muzea etnograficznych miały różnych autorów - tak więc pomysły te nie są a istnieją w ramach turystycznego kompleksu kulturowego (w:) J. Urry, sobą związane. (Informacja uzyskana od autorki wystawy etnograficz­ The Tourist Gaze: Leisure and Travel in Contemporary Societies, nej.) W tym miejscu traktuję muzeum jako całościową wypowiedź London 1990, s. 134 kulturową, która daje się odczytać na różne sposoby, stąd też pomijam Znaczącą cechą konsumpcji wizualnej jest tendencja do tworzenia fakt, że poszczególne elementy tej wypowiedzi nie zostały od początki miejsc „stematyzowanych", upozowanych zgodnie z jakąś konwencją, odwołujących do pewnych znaczeń. Opisywano takie miejsca służące podporządkowane ogólnej wymowie. Zob. także: P. Woolf, Symbol of the Second Empire: Culture wypoczynkowi i rozrywce - w nich właśnie „ludzie są zachęcani do Politics and the Paris Opera House, (w:) The Iconography of Lani tego, by oglądać i kolekcjonować znaki i obrazy wielu kultur - aby scape, op. cit., s. 214-235. Autorka pokazuje, jak paryską open działać jak turyści (...) Jest to możliwe dzięki skrajnej formie kompresji kreowano tak, by stała się symbolem ewokującym określone treści ora! czaso-przestrzeni, którą można określić jako globalną miniaturyzację." Lash, Urry, op. cit., s. 272. Zob. także: U. Eco, Travels in Hyper-Reality, jak późniejsze interpretacje rozwijały ten wątek. London 1986; MacCannell, Empty meeting grounds, London and New Przechodząc przez świątynię z lewej strony mamy wnętrzt York 1992; S. Warren, „This heaven gives me migrains'': The problems z modlącymi się postaciami mnichów, z prawej - gabloty z przed­ and promise of landscapes of leisure, (w:) Place/Culture/Represen­ miotami na tyle małymi, że włączenie ich w aranżację uniemożliwiłob) tation, op. cit., s. 173 - 186 zwiedzającym ich obejrzenie. Aby przyjrzeć się im dokładniej, możni Turystyka może stanowić kontekst, w którym ujmuje się muzeum na chwilę zapalić światło, które samo zgaśnie po paru minutach. także w innym sensie. Formuła konsumpcji - coraz mniej nastawionej „ Tu jest zielona trawa i niebieskie niebo - tak wygląda Mongolia na funkcjonalność i coraz bardziej estetyzującej się - w turystyce - mówi autor o kolorze ścian. Na ścianach widoczne są też szarawi przejawia się jako zacieranie granic pomiędzy turystyką a rozrywką, zarysy gór i wkomponowane w nie zdjęcia - zarys gór ze zdjęcia zgada nauką, sportem, kulturą, hobby. W związku z tym, że klientów trzeba z wzorem na ścianie, choć nie wtapia się w niego całkowicie. Jest tt zainteresować, zabawić, przyciągnąć ich uwagę pierwszorzędnego mimetyczność świadoma swojego reprezentacyjnego charakteru. znaczenia nabiera różnorodność i zmienność propozycji. Te same „Dla buddyzmu musi być żółty - to jest oczywiste, bo żółty to kouf tendencje wyraźne są w retoryce muzealnej reklamy. Korzystam tu z: buddyzmu" - tak autor motywuje kolor tła eksponatów poświęconyd Lash, Urry, op. cit., rozdział 10 ..Mobility, Modernity and Place". buddyzmowi. Autorzy zestawiają tu cechy uważane za typowe dla post-fordyzmu ze O fioletowym tle ekspozycji szamanistycznej autor mówi: „Tą zjawiskami z dziedziny turystyki. kolorjest tu dlatego, że podobał się architektowi. Ja go nie chciałem. Ab ^ Warto tu wspomnieć o wygodnym MacCannellowskim podziale architekt zapytał mnie: 'To jaki kolor chcesz?' Żółty jest dla buddyzm* typów wystaw na kolekcje i reprezentacje. Re-prezentacja ma na celu niebieskiego i zielonego mamy dużo, to jaki? no tak fioletowy..." j ukazanie danego obiektu w jego naturalnym otoczeniu, które zostaje Postać Haik-Lamy znajduje się na żółtym tle, a odcienie żółteg' odtworzone w ekspozycji. Punkt widzenia, jaki się tu proponuje to ten, 62 42 43 63 64 44 45 4 6 47 65 48 66 49 67 50 51 68 69 70 52 71 53 12 54 73 55 74 56 57 58 59 6 0 61 który umiejscowiony byłby wewnątrz przedstawianej rzeczywistości. Reprezentacja - twierdzi MacCannell - daje okazję do identyfikacji. Natomiast w ramach kolekcji zostają zgromadzone różne obiekty należące do określonego typu. Arbitralnie nakłada się na nie pewien porządek. O ile re-prezentacja domaga się identyfikacji, to kolekcja - podejścia estetyzującego. (Na innym poziomie niż poziom estetyczny ten rodzaj zestawiania obiektów, jaki tworzy się w ramach kolekcji, często nie miałby sensu.) Są dwa główne typy wystaw muzealnych: kolekcja i re-prezentacja." Tego rodzaju klasyfikacja ma charakter formalny. (To, co jest w niej istotne ze względu na interesujące mnie zagadnienia to takt, iż włącza ona element intelektualnego i emocjonal­ nego zaangażowania odbiorcy. D. MacCannell, The Tourist, op. cit. 1989, s. 78. O kolekcjach zob. także: J. Clifford, On Coltecting Art and Culture, (w:) The Predicament..., op. cit., S. Stewart, On Longing: Narratives of the Miniature, the Gigantic, the Souvenir, the Collection, Baltimore 1984 M. L. Prat, Imperial Eyes. Travel Writing and Transculturation, London and New York, 1992, s. 25 i nast. Podaję za: Prat, Imperial..., op.cit., s. 27 ™ Lash, Urry, op. cit. Ów „imperializm" trzeba ująć w cudzysłów. Można tu przypo­ mnieć uwagi Clifforda dotyczące europejskich „imperialistycznych" działań podejmowanych w stosunku do sztuki plemiennej. Jak twierdzi autor, kategoria sztuki rozciągnięta na skalę globalną pojawia się wtedy, gdy ludy plemienne stają się przedmiotem dominacji politycznej, ekonomicznej i religijnej Europy. Jednakże nie można nazwać przy­ swajania produktów plemiennych przez kulturę zachodnią jedynie imperialistycznym, gdyż proces realizacji tego projektu zawierał w so­ bie także silną krytykę kolonializmu i założeń ewolucjonistycznych. Z drugiej jednak strony cele, jakie to miało spglniać i nacisk kładziony na logikę „odkrycia" sztuki plemiennej wskazuje na zachodnie dążenie do hegemonii zakorzenione w epoce kolonialnej i neokolonialnej. J. Clifford, Histories of the tribal and the modern, (w:) The Predicament..., op. cit., s. 197 R. Rosaldo, Culture and Truth. The Remaking of Social Analysis, Berkeley 1989, s. 68 i nast. Ogólniej na temat retoryki służącej kulturze białej do ekspansji kulturowej i sposobu, w jaki kreuje ona wizję odmienności historycznej i kulturowej: MacCannell, Empty meeting grounds, op. cit. J. Clifford, On ethnographic surrealism, (w:) The Predicament of Culture, op. cit. „Teraz wielu ludzi podróżuje, przychodzą, żeby zobaczyć, co mamy z tych krajów, które odwiedzali. Najwięcej ludzi ogląda zbiory z Grenlandii, bo wiedzą, że tego mamy dużo, i kolekcję indiańską - znają to z filmów i książek przygodowych." - tak widzi stosunek zwiedzających do zbiorów etnograficznych osoba pracująca w dziale etnograficznym. Gadamer, op. cit., s. 140 W tym miejscu Gadamer łączy sposób istnienia dzieła sztuki z pojęciem święta. Zob. też Tajemnica butów, czyli pochwala muzeum, „Polska Sztuka Ludowa. Konteksty" 1993, nr 1. Autor wychodzi od Heidegerowskiego ujęcia rzeczywistości, po czym przedstawia koncepcję muze­ um jako zdarzenia. W jego ujęciu mamy rozróżnienie pomiędzy muzeum jako doświadczeniem (experientia) i eksperymentem (experimentum). Zostaje tu zatem zniesiona opozycja między podmiotem a przed­ miotem przeżycia estetycznego. Tamże, s. 122 Tamże, s. 147 Tu ujawnia się tu medialność gry jako procesu: „Grający doświad­ cza gry jako przewycięzającej go rzeczywistości." Tamże, s. 128 Zob. także: „Tym, co mu się (tzn. widzowi AW) prezentuje i przez co poznaje on siebie, jest prawda jego własnego świata, religijnego i moralnego, świata, w którym żyje." Tamże, s. 143 Zob. także: „... dystans, jaki widz utrzymuje wobec widowiska, nie jest jakimś dowolnym wyborem zachowania, lecz stosunkiem istotowym, który swąpodsawę ma w jedności sensu gry." Tamże, s. 144 Zob. także: K. Rosner, Hermeneutyka jako krytyka kultury, Warszawa, s. 162 „Horyzont to krąg widzienia, który obejmuje i ogarnia wszystko, co jest widziane z tego punktu. (...)Kto nie ma żadnego horyzontu, ten nie widzi wystarczająco daleko i dlatego przecenia to, co leży w pobliżu niego. Mieć horyzont natomiast oznacza wolność od ograniczenia do tego, co najbliższe, i możliwość wyglądania poza to.'' Gadamer, op. cit., s. 287 Tamże, s. 288 Tamże, s. 290 77 78 80 81 82 83 84 85 86 87 88 89 90 91 92 93 94 95 96 53 � https://zbiory.etnologia.uw.edu.pl/files/original/9c1ed3d3cf35c5e8e3cf4e86d92108e7.pdf c73929c8a22df878a93ece4e85f06469 Dublin Core The Dublin Core metadata element set is common to all Omeka records, including items, files, and collections. For more information see, http://dublincore.org/documents/dces/. Title A name given to the resource Lud Publisher An entity responsible for making the resource available Polskie Towarzystwo Ludoznawcze Rights Information about rights held in and over the resource Licencja PTL Format The file format, physical medium, or dimensions of the resource pdf Language A language of the resource pol Type The nature or genre of the resource czasopismo Text A resource consisting primarily of words for reading. Examples include books, letters, dissertations, poems, newspapers, articles, archives of mailing lists. Note that facsimiles or images of texts are still of the genre Text. Dublin Core The Dublin Core metadata element set is common to all Omeka records, including items, files, and collections. For more information see, http://dublincore.org/documents/dces/. Relation A related resource oai:cyfrowaetnografia.pl:publication:6166 Rights Information about rights held in and over the resource Licencja PIA Date A point or period of time associated with an event in the lifecycle of the resource 2010 Subject The topic of the resource Kazachstan - medycyna ludowa Biomedycyna globalizacja - aspekt antropologiczny Identifier An unambiguous reference to the resource within a given context oai:cyfrowaetnografia.pl:5751 Title A name given to the resource O globalizacji i glokalizacji biomedycyny - na przykładzie Kazachstanu / LUD 2010 t.94 Description An account of the resource LUD 2010 t.94 s.107-120 Creator An entity primarily responsible for making the resource Penkala-Gawęcka, Danuta Language A language of the resource pol Publisher An entity responsible for making the resource available Polskie Towarzystwo Ludoznawcze Type The nature or genre of the resource czas. Format The file format, physical medium, or dimensions of the resource application/pdf PDF Text Text capture metadata for PDF documents Text Lud, t. 94, 2010 DANUTA PENKALA-GAWĘCKA Instytut Etnologii i Antropologii Kulturowej Uniwersytet im. Adama Mickiewicza Poznań O GLO BA LIZA CJI I GLO K A LIZA CJI BIO M ED Y C Y N Y N A PR ZY K ŁA D ZIE KAZACHSTANU Wprowadzenie Procesy globalizacji kojarzą się najczęściej z najnowszymi czasami, które charakteryzuje gwałtowne tempo przemian, nieograniczona wędrówka idei i po­ tęga środków przekazu czy rozrastających się sieci komunikacyjnych. Mniej po­ pularne w dyskursie publicznym, ale zakorzenione już w naukach społecznych pojęcie „glokalizacja” zrodziło się w rezultacie rosnącej świadomości przedsta­ wicieli tych nauk, iż globalizacja nie jest tożsama z unifikacją czy homogenizacją kulturową. Globalizujące się treści nie tylko oddziałują na lokalne konteksty, ale i same ulegają przekształceniom pod wpływem tych ostatnich (Nederveen 1994; Robertson 1995). Niektórzy badacze zgłębiający problematykę globalizacji zwra­ cają uwagę na często obserwowaną tendencję do dobitnego rozdzielania tego, co „przed” (globalizacją), od tego, co „po”, czy inaczej - podkreślania przejścia od „świata korzeni” do „świata wyborów” (Mathews 2005: 256). Jednakże szereg antropologów, a także historyków, utrzymuje, że z globalnymi procesami ludz­ kość miała do czynienia od dawna. I tak, na przykład, Erie W olf (1982: 3-19) argumentował, że również w przeszłości zachodziły procesy zmian w skali kon­ tynentalnej i globalnej, przytaczając na potwierdzenie tej tezy wiele faktów, które podważają koncepcję istnienia wówczas autonomicznych społeczeństw i kultur. Znany teoretyk globalizacji Jonathan Friedman także był zdania, iż „globalność” jest stanem rzeczy powszechnym i w czasie, i w przestrzeni, a Roland Robertson, który wprowadził do antropologii pojęcie glokalizacji, podkreślał, że o „kulturze globalnej” można mówić co najmniej od pojawienia się religii uniwersalnych (za Mathews 2005: 257). Wydaje się jednak, że w wypadku „dawnej” i „współczesnej” globalizacji nie chodzi jedynie o różnicę stopnia, ale także jakości, a więc różnica ta nie po­ lega wyłącznie na gwałtownym przyspieszeniu i intensyfikacji tych procesów. �108 Danuta Penkala-Gawęcka Można zatem odnosić pojęcie globalizacji do wcześniejszych okresów, mając wszakże na uwadze, że procesy ówcześnie zachodzące: 1. nie miały tak „totalne­ go”, wszechogarniającego i uniwersalnego charakteru, jak ma to miejsce dzisiaj; 2. bardziej odpowiadały częstemu jeszcze obecnie, potocznemu pojmowaniu globalizacji jako procesu przepływu idei z centrum do peryferii (zwykle, choć nie zawsze, z centrum zachodniego1) - nie były to wówczas globalne wędrówki idei wywodzących się z różnych źródeł; 3. były w większym stopniu narzucone, „przymusowe” - trudno w tym wypadku mówić o wyborze, kojarzonym z współ­ czesną globalizacją (jak podkreśla np. Mathews 2005: 33 i in„ który pisze o coraz większych możliwościach wyboru z „globalnego supermarketu kultury”). Należy jednak poczynić zastrzeżenie, że z pewnej perspektywy współczesną globaliza­ cję także postrzegać można jako „narzuconą”, niezależną od naszej woli. Antho­ ny Giddens ujmuje to następująco: „Globalizacja oznacza, że w odniesieniu do skutków przynajmniej niektórych mechanizmów wykorzeniających nie istnieje możliwość nieuczestniczenia w przemianach, które niesie nowoczesność” (Gid­ dens 2001: 31)12. W niniejszym artykule rozpatruję problemy globalizacji i glokalizacji bio­ medycyny w Kazachstanie, sięgając również do porównań z innych części Azji Środkowej. Termin biomedycyna upowszechnił się w antropologii medycznej i innych naukach społecznych w odniesieniu do tak zwanej medycyny zachod­ niej, naukowej, określanej też jako klasyczna, akademicka, konwencjonalna, ortodoksyjna, alopatyczna bądź kosmopolityczna. W stosunku do tych i jeszcze innych stosowanych terminów „biomedycyna” ma tę przewagę, że jest określe­ niem najbardziej neutralnym, podkreślającym zakorzenienie tej dziedziny w ie­ dzy i praktyki w naukach przyrodniczych3. Analizując zagadnienia przenikania i adaptacji biomedycyny w Azji Środko­ wej, trzeba uwzględnić głębsząperspektywę czasową, a więc nawiązać do wczes­ nych etapów ekspansji medycyny zachodniej na tamte tereny. Należy zaznaczyć, że w odniesieniu do owych początkowych etapów, a więc do czasów podboju ziem Azji Środkowej przez carską Rosję, dostępne dane nie pozwalają dokład­ niej odtworzyć tych procesów. Również źródła dotyczące lat władzy radzieckiej, choć bogatsze, nie dają pełnego obrazu omawianych zagadnień. Natomiast ana­ lizę współczesnych form glokalizacji biomedycyny w Kazachstanie oparłam przede wszystkim na własnych materiałach, zebranych w trakcie badań, które 1W pewnych okresach ów przepływ następował także z innych ośrodków. Pisał o tym m.in. S. Szynkiewicz (2005: 71), wskazując, że niegdyś Chiny, dzięki licznym wynalazkom, były „ośrodkiem globalizacyjnym dla całego świata”. 2 S. Szynkiewicz właśnie cechę „przymusowości” a nie „wyboru” skłonny jest wiązać z globaliza­ cją. Przeciwstawia narzuconą globalizację modernizacji „z wyboru”, choć dalej rozróżnia globalizację gospodarczą związaną z naciskiem, oraz kulturową która „nie stosuje środków przymusu, nawet po­ średniego” (Szynkiewicz 2005: 65, 72). 3 Krytyczne omówienie niektórych z wymienionych terminów oraz przekonujące uzasadnienie sto­ sowania określenia biomedycyna można znaleźć m.in. w opracowaniu A. Kleinmana (1995: 25-26). �O globalizacji i glokalizacji biomedycyny - na przykładzie Kazachstanu 109 prowadziłam w tym kraju w ciągu ponad pięciu lat, w drugiej połowie lat 90. XX wieku. Nie był to jednak główny przedmiot moich studiów, ukierunkowa­ nych przede wszystkim na poznanie statusu tamtejszej medycyny komplementar­ nej, jej miejsca w ramach opieki zdrowotnej oraz wpływu tradycji i globalizacji na jej obraz4. Biomedycyna interesowała mnie przede wszystkim w jej relacjach z medycyną komplementarną, niemniej właśnie poprzez te relacje ujawniały się szczególne cechy tamtejszej biomedycyny, które można uznać za wynik proce­ sów glokalizacyjnych. Glokalizację biomedycyny rozumiem, najzwięźlej rzecz ujmując, jako jej adaptację, wytwarzanie form lokalnych, zależnych od układu wielu różnorodnych czynników. Rozpatrując te procesy, należy zatem uwzględ­ niać ich szersze uwarunkowania polityczne i społeczno-ekonomiczne. Problemy globalizacji i glokalizacji biomedycyny Wydaje się, że w dziejach ludzkości procesy globalizowania się powstałych lokalnie zespołów idei i wartości miały silny związek z podbojem i koloniza­ cją. Jednak nie wszyscy badacze są zgodni w tej kwestii. Na przykład Sławoj Szynkiewicz pisał, że „kolonializm nie globalizo wał, choć oba zjawiska łączy oddziaływanie na odmienne kręgi kultur” (Szynkiewicz 2005: 66). Miał jednak na myśli przede wszystkim gospodarczy aspekt globalizacji, zwracając uwagę na to, że celem kolonizatorów było pozyskanie surowców i uczynienie z podbitych państw rynków zbytu dla swoich produktów5. Niemniej, podbojom kolonialnym towarzyszyło wprowadzanie, w różnym zakresie i rozmaitych formach - zależ­ nie od ideologii i pragmatyki państw kolonizujących - systemów politycznych, prawnych, narzucanie obcych instytucji i wzorców społeczeństwom podporząd­ kowanym. Medycyna zachodnia rozprzestrzeniała się w świecie właśnie w re­ zultacie podbojów; można powiedzieć, że taki był podstawowy sposób, w jaki dokonywała się jej globalizacja. W rezultacie w skali globalnej ekumeny bio­ medycyna jest obecnie systemem dominującym. Także w krajach rozwijających się, mimo że w praktyce medycyna tradycyjna często odgrywa nadal podstawo­ w ą rolę w zaspokajaniu potrzeb zdrowotnych ludności, oficjalnie na pierwszym miejscu stawiana jest biomedycyna6. Podczas gdy twierdzenie, że globalizacja medycyny zachodniej miała miej­ sce już od dawna, nie wymaga szerszego uzasadniania, trudniej nam zapewne 4 Rezultatem tych badań była moja książka o medycynie komplementarnej w Kazachstanie (Penkala-Gawęcka 2006). 5Autor rozwija tę myśl następująco: „Dbał on raczej o monopol na rynki zbytu dla produkcji metro­ politalnej, reprezentowanej przez przysłowiowe perkaliki” (Szynkiewicz 2005: 66). 6 M. Micozzi (2002: 400) pisze, że dla 80% populacji naszego globu podstawową opiekę medycz­ ną stanowią pozabiomedyczne sposoby leczenia, czyli medycyna tradycyjna i inne formy medycyny komplementarnej. Nie zmienia to jednak faktu, że właśnie biomedycyna jest wszędzie dominującą preferowaną przez rządy państw formą opieki zdrowotnej. �110 Danuta Penkala-Gawęcka zaakceptować tezę, iż biomedycyna zawsze podlegała i podlega glokalizacji w lokalnych kontekstach społeczno-kulturowych, wszędzie tam, gdzie była i jest wprowadzana. Skłonni bowiem jesteśmy, zgodnie z potocznym postrzeganiem medycyny „naukowej”, uważać j ą za system „absolutny”, ahistoryczny, kultu­ rowo neutralny. Nawiasem mówiąc, ten błąd antropolodzy medyczni, zwłaszcza ci reprezentujący orientację interpretatywną, zarzucali także niektórym swoim kolegom78. Obecnie jednak w antropologii medycznej powszechnie akceptuje się przekonanie, iż biomedycyna jest, podobnie jak inne tradycje medyczne, zmien­ na i kulturowo uwarunkowana (zob. Rhodes 1990; Kleinman 1995: 23-40). To właśnie pozwala na jej ujmowanie jako poddającej się procesom glokalizacji. Biomedycyna zatem nie tylko jest historycznie zmienna, co wiemy doskonale z badań historyków medycyny, ale ponadto nie stanowi jakiegoś stałego bloku wyznaczonych przez paradygmat naukowy danego czasu, skodyfikowanych i niepodważalnych przekonań i praktyk, które byłyby takie same, niezależnie od miejsca. Przeciwnie, konteksty lokalne kształtują odmiennie biomedycynę, wpływając zwłaszcza na jej otoczkę instytucjonalną, lecz także na jej trzon, który stanowią owe rzekomo nienaruszalne, naukowe prawdy. Początki ekspansji biomedycyny do Azji Środkowej - czasy podboju rosyjskiego Podbojowi Azji Środkowej przez Imperium Rosyjskie, rozpoczętemu w poło­ wie XVIII wieku, a dokonanemu ostatecznie w II połowie wieku XIX, towarzy­ szyło stopniowe wprowadzanie medycyny rosyjskiej - „zachodniej”. W stosunku do tamtejszego, tradycyjnego układu politycznego i prawnego po­ lityka Rosji carskiej nie była restrykcyjna. Przeciwnie, w celu efektywniejszego sprawowania władzy włączano miejscowych dostojników w system administra­ cji państwowej, a rozstrzyganie problemów prawnych tubylców przez długi czas pozostawiono w gestii tradycyjnych sądów (w wypadku Kazachów zajmowali się tym tradycyjni sędziowie biyf. Taką politykę prowadzono do czasu pełnego podporządkowania tamtych ziem Rosji. Jeśli chodzi o medycynę tradycyjną, to ludność nadal powszechnie korzysta­ ła z pomocy medycznej lokalnych praktyków, zarówno takich, jak nastawiacze kości i zielarze, jak i stosujących magiczno-religijne metody leczenia (przede wszystkim - szamanów i multów). Celem państwa rosyjskiego była wprawdzie 7Zwracano na przykład uwagę, że nawet ci badacze, którzy deklarowali przekonanie o kulturowych uwarunkowaniach biomedycyny, niejednokrotnie w konkretnych analizach traktowali w ten sposób je­ dynie medycynę tradycyjną. Zob. krytyczne spostrzeżenia S. van der Geesta na temat częstego pomija­ nia „kulturowości” idei i praktyk przedstawicieli biomedycyny (van der Geest 1988: 343). 8 Również w pierwszym okresie władzy radzieckiej, do drugiej połowy lat 20. XX w., zalecano respektowanie lokalnych tradycji prawnych. �O globalizacji i glokalizacji biomedycyny - na przykładzie Kazachstanu 111 implementacja biomedycyny, utożsamianej z postępem, nauką, zwycięstwem ro­ zumu, jednak proces ten przebiegał bardzo wolno. Ogromny deficyt instytucji i personelu medycznego ograniczał korzystanie z pomocy biomedycznej, a do­ datkowo przyczyniało się do tego wiele innych, ważnych czynników. Należa­ ły do nich takie, które wiązały się bezpośrednio z typem gospodarki rodzimych grup etnicznych (tu duże znaczenie miał zwłaszcza koczowniczy tryb życia Ka­ zachów), jak i te, które wynikały z ich obyczajów rodzinnych czy tradycji reli­ gijnych. Mimo zasadniczo negatywnego stosunku władz do lokalnych obycza­ jów, uważanych z perspektywy zachodniej za wyraz zacofania, jeśli nie dzikości podbijanych ludów, spośród różnych opcji zwyciężyła polityka „umiarkowanej tolerancji” wobec ich tradycji, włącznie z religią muzułmańską9, lecznictwem czy praktykami szamańskimi. W dziedzinie polityki zdrowotnej, odkąd zaczęto na większą skalę wprowa­ dzać biomedycynę, dla zapewnienia jej efektywniejszego funkcjonowania nale­ żało wziąć pod uwagę lokalne uwarunkowania. Do ich uwzględnienia przyczynili się przede wszystkim lekarze mieszkający i działający przez dłuższy czas wśród miejscowej ludności, którzy poznawali lepiej tamtejsze tradycje i potrafili zdobyć jej zaufanie nie tylko dzięki skuteczności leczenia, ale także dzięki poszanowaniu tych tradycji. Ponadto do kadry medycznej włączano stopniowo felczerów oraz „uczniów felczerskich” wywodzących się z lokalnej ludności (zajmowali się oni przede wszystkim przeprowadzaniem szczepień przeciw ospie), a także, od lat 90. XIX wieku, zaczęto kształcić pierwszych, nielicznych lekarzy miejscowego pochodzenia. Świadectwem prób dostosowywania medycyny rosyjskiej do środkowoazjatyckich warunków było zatrudnianie, jako niezbędnych w środowisku muzułmańskim, kobiet-lekarzy, choć nie było ich wiele. W latach 80. XIX wieku kilka lekarek - Rosjanek zaczęło pracować w Turkiestanie; w 1883 roku trzy lekarki otworzyły w Taszkiencie pierwszą lecznicę przeznaczoną dla miejsco­ wych kobiet i dzieci (Kolosov 1903: 101). Stopniowy wzrost liczby kobiet wśród lekarzy i felczerów odnotowano na początku XX wieku; przyuczano również do zawodu akuszerki miejscowe dziewczęta, mimo niepowodzenia pierwszych takich prób w latach 80. XIX wieku. Zdawano sobie sprawę z barier w leczeniu kobiet-muzułmanek i dlatego zaczęto tworzyć w szpitalach specjalne izby dla kobiet (Raevskij 1968: 22). Obok wprowadzanych stopniowo zmian w organizacji opieki medycznej m oż­ na wskazać także na próby wykorzystania przez medycynę rosyjską wybranych metod i środków miejscowej medycyny tradycyjnej. Odnotowano informacje o lekarzach, którzy pozytywnie wyrażali się o skuteczności pewnych lokalnych sposobów leczenia, nie zawsze jednak wiadomo, czy sami także stosowali te m e­ 9 Podejmowane jedynie na niewielką skalę próby skłaniania miejscowej ludności ku prawosławiu nie przyniosły efektów, a w polityce władz wobec religii zwyciężyła opcja nieingerencji, z jednoczes­ nym stopniowym osłabianiem muzułmańskich instytucji religijnych (Becker 1994: 28; Brower 1997: 117-122). �112 Danuta Penkala-Gawęcka tody. Istnieje na przykład wzmianka o postępowaniu w przypadku drakunkulozy (choroby wywołanej przez pasożyta - nicienia z gatunku Dracunculus, zwane­ go tam riśtd), częstej w Turkiestanie. Medycy opisujący tę chorobę zalecali jej leczenie „metodą bucharską”, to jest przez powolne, stopniowe i żmudne wy­ ciąganie i nawijanie na patyk długiego nicienia, który rozwijał się pod skórą, w mięśniach nogi chorego (Kuśelevskij 1891: 148-149; Palkin 1967: 478-482). Nie było podobno lepszego sposobu radzenia sobie z tym pasożytem. Być może sięgano też do miejscowych metod leczenia skórnej formy wąglika (tzw. wrzodu syberyjskiego), jako że lekarze rosyjscy często przyznawali, że dają one znacznie lepsze rezultaty niż ich własne. Natomiast „sztandarowym” przykładem zapo­ życzenia lokalnego środka leczniczego jest kariera kumysu (kaz. ąirriiz), czyli sfermentowanego kobylego mleka. Terapię kumysem medycyna rosyjska zaczęła wprowadzać już od połowy XIX wieku, przy czym jego zastosowanie - głównie w leczeniu chorób płuc i szkorbutu oraz anemii - pokrywało się z tradycyjnym, znanym w ludowej medycynie kazachskiej. W latach 80. XIX wieku powstawały tak zwane kumysolećebnice (ros.) - specjalne sanatoria oferujące kurację tym środkiem (Palkin 1967: 528-533). W analogicznych celach, choć nie w tak szero­ kim zakresie, stosowano leczenie sfermentowanym mlekiem wielbłądzim (kaz. śubat). Zaczęto również zakładać pierwsze ośrodki typu sanatoryjnego w po­ bliżu wód mineralnych i gorących źródeł, opierając się na informacjach o ich wykorzystywaniu w celach leczniczych przez Kazachów. Innym przykładem jest zapożyczanie niektórych roślinnych leków z tradycyjnej farmakopei kazachskiej. Jak przyznawali rosyjscy lekarze, nauka medyczna zawdzięcza kazachskiej m e­ dycynie ludowej między innymi znakomity środek na glistę ludzką - bylicę cytwarow ą (kaz. darmene zuwsan - Artemisia cina Berg), z której już w latach 30. XIX wieku zaczęto pozyskiwać santoninę (Samarin 1958: 9). A zatem, mimo zasadniczo negatywnego stosunku do tradycyjnej medycyny, nie było między nią i wprowadzaną na te tereny biomedycyną ostrej, nieprzekra­ czalnej granicy. Medycyna rosyjska w pewnej mierze „dopasowywała się” do środkowoazjatyckich warunków; należy podkreślić, że w tych początkach pro­ cesów glokalizacyjnych dużą rolę odegrali wspomniani felczerzy i pomocniczy personel rekrutowany z miejscowej ludności. Nie tylko ułatwiali oni komunika­ cję między lekarzami i pacjentami, ale byli także pośrednikami, przekazującymi wiedzę o rodzimych tradycjach. Biomedycyna w Kazachstanie w okresie władzy radzieckiej W czasach Związku Radzieckiego działaniom w zakresie opieki zdrowotnej prowadzonym w Azji Środkowej towarzyszyła nierozłącznie propaganda skie­ rowana przeciw religii muzułmańskiej oraz tradycyjnej medycynie, a w szcze­ gólności jej praktykom związanym z szamanizmem i uzdrawianiem duchowym. �O globalizacji i glokalizacji biomedycyny - na przykładzie Kazachstanu 113 W długim okresie władzy radzieckiej zmieniało się nasilenie tej propagandy, ale cel pozostawał ten sam - wyplenienie „zabobonów”, „przeżytków”, zwalczenie ciemnych sił hamujących postęp, które uosabiali przede wszystkim mułłowie i szamani101. Mimo wieloletnich kampanii, połączonych z intensywną ateizacją, a także prowadzonych w pewnych okresach otwartych prześladowań mułłów, pirów11 oraz tradycyjnych uzdrowicieli, zarówno religia muzułmańska, jak i ka­ zachska medycyna ludowa przetrwała. Nawet w najtrudniejszych czasach szama­ ni i inni tradycyjni praktycy prowadzili działalność, jeśli nie jawną, to podziem­ ną, a medycyna domowa była szeroko praktykowana, do czego przyczyniało się po części przywiązanie do tradycji, a po części również niedostatek instytucji i środków leczniczych oferowanych przez biomedycynę. Stopniowo rozwijał się pluralizm medyczny, czyli sytuacja współwystępowania medycyny tradycyjnej i biomedycyny, z coraz bardziej rosnącą rolą tej ostatniej. Wyraźne zmiany w owym pejzażu dostępnych ludności usług medycznych, oficjalnie zdominowanym przez biomedycynę, nastąpiły w ostatnich dziesię­ cioleciach władzy radzieckiej. Zyskiwały wówczas popularność różne metody leczenia niekonwencjonalnego, takie jak „ekstrasensoryka”, czyli bioenergotera­ pia, czy ziołolecznictwo. W okresie „pierestrojki” coraz jawniej i szerzej, z przy­ zwoleniem władz, zaczęto stosować te metody12, ale radziecka biomedycyna już dużo wcześniej - wbrew oficjalnie obowiązującej wykładni - wprowadzała je w nieco bardziej zakamuflowany sposób, można rzec, kuchennymi drzwiami. Medycyna „socjalistyczna” miała pewne cechy odróżniające j ą wyraźnie od za­ chodniej biomedycyny, które na całym obszarze ZSRR uwidoczniały się w spe­ cyficznym systemie organizacji opieki zdrowotnej13, ale także w jej aspektach klinicznych, w zakresie eksperymentów medycznych i dopuszczalności stosowa­ nia leków oraz terapii. Dla medycyny radzieckiej charakterystyczna była - pa­ radoksalnie i, na pierwszy rzut oka, w sprzeczności z materialistyczną ideologią - swego rodzaju otwartość, łatwość włączania do korpusu biomedycznej wiedzy i praktyki metod niedostatecznie sprawdzonych eksperymentalnie14. Szczegól­ nie chętnie przyjmowano nowe pomysły, jeśli były one sygnowane nazwiskami „akademików” (członków Radzieckiej Akademii Nauk). Wprowadzano także, odpowiednio je adaptując, takie metody, jak na przykład akupunktura, przejęta z tradycyjnej medycyny chińskiej, czy terapie manualne, łączące elementy róż­ nych tradycji. 10 Na ten temat obszernie pisze P. Michaels w książce omawiającej propagandę medyczną i upo­ wszechnianie biomedycyny w Kazachstanie za czasów Stalina (Michaels 2003). 11 P ir - przywódca bractwa sufich. Pirów uważano za żywych świętych, otaczano ich czcią także po śmierci. 12 Pod koniec lat 80. w Ałma Acie zaczęły się np. pojawiać ośrodki oferujące leczenie metodami medycyny tradycyjnej, zorganizowane na zasadach spółdzielczych. 13 Szeroko - i bardzo krytycznie - opisywanym później, po rozpadzie ZSRR (np. Borowitz 1995; Field 2002). 14Więcej na ten temat - zob. Penkala-Gawęcka 2006: 134-138. Por. też Pawluczuk 1998: 196. �114 Danuta Penkala-Gawęcka Tendencje te znalazły wyraz również w instytucjach służby zdrowia w Ałma Acie, gdzie już w latach 80. XX wieku w Instytucie Doskonalenia Lekarzy po­ wstała Katedra Refleksoterapii (czyli akupunktury)15, a następnie wprowadzono kurs medycyny manualnej. W instytucie tym rozwijano dalsze badania i wpro­ wadzono różne innowacje techniczne, na przykład w zastosowaniach akupun­ ktury i aurikuloterapii (jest to oddziaływanie na organy ciała za pośrednictwem odpowiadających im punktów na małżowinie usznej, w różny sposób stymulo­ wanych). W Ałma Acie, w uniwersyteckiej Katedrze Biofizyki, prowadzono też badania i testowano wynalazki oparte na leczniczym wykorzystaniu laserów o ni­ skiej energii, łączące osiągnięcia współczesnej techniki z chińską akupunkturą. Spośród leków tradycyjnych Azji Środkowej, przyjętych przez biomedycy­ nę, należy wymienić przede wszystkim legendarne, znane tu od wieków mumie, stosowane przede wszystkim jako środek na złamania, ale często traktowane wręcz jako panaceum. Mumie - substancja znajdowana wysoko w górach, o nie­ ustalonym do końca pochodzeniu, było z pozytywnymi rezultatami testowane w radzieckich klinikach, między innymi w Taszkiencie, Frunze, Ałma Acie i Duszanbe16. Dodać trzeba, że nie tylko nie zaniechano, ale nawet jeszcze bardziej popularyzowano terapię kumysem, prowadzoną w specjalnych sanatoriach, do których kierowano pacjentów z chorobami płuc. Podane przykłady potwierdzają tezę, że biomedycyna czasów radzieckich nie była niezależna od wpływów niekonwencjonalnych tradycji leczniczych różnego pochodzenia, w tym lokalnego, środkowoazjatyckiego oraz chińskiego. Wbrew racjonalistycznym, materialistycznym założeniom, adaptowano nie tylko leki i procedury sprawdzone laboratoryjnie i klinicznie, ale także takie, które z punktu widzenia rygorystycznych zasad eksperymentu medycznego właściwych biome­ dycynie zachodniej można by co najwyżej określić jako „komplementarne”. Biomedycyna na tle pluralizmu medycznego w Kazachstanie w okresie postradzieckim Omówione tendencje nasiliły się wyraźnie w okresie po rozpadzie Związku Radzieckiego, w nowych, niepodległych państwach Azji Środkowej - w tym i w Kazachstanie. Miało to związek z proliferacją rozmaitych terapii komplemen­ tarnych, na którą wpłynęło, spowodowane nowąsytuacjąpolityczno-gospodarczą wyłonienie się wolnego rynku usług medycznych. Medycyna komplementarna zyskała na znaczeniu także wskutek dramatycznego załamania socjalistycznego systemu opieki zdrowotnej. Podupadająca biomedycyna, wobec coraz szersze­ 15W Moskwie Instytut Refleksoterapii otwarto już w latach 70. XX w. 16 Jednak jeszcze w 1990 r. autorzy książeczki o m um ie, wydanej w Ałma Acie (Botbaev, Korćubekov, Musurmankuloy 1990: 42-43), ubolewali, że Ministerstwo Zdrowia ZSRR zabroniło aptecznej dystrybucji tego leku, mimo opracowania technologii jego oczyszczania i obróbki farmaceutycznej. �O globalizacji i glokalizacji biomedycyny - na przykładzie Kazachstanu 115 go wachlarza konkurencyjnych ofert na pluralistycznym rynku usług medycz­ nych, chętnie włączała niektóre terapie komplementarne, które mogły podnieść jej atrakcyjność. W odniesieniu do tego okresu, od lat 90. XX wieku poczynając, można z tym większą pewnością mówić o procesach glokalizacji biomedycyny na tym terenie. Nie dysponuję wprawdzie szerszymi danymi porównawczymi, na podstawie istniejących świadectw można jednak wnioskować, że od tamtego czasu dawna radziecka medycyna zaczęła przeobrażać się w bardziej odrębny sposób w nowo powstałych państwach Środkowej Azji, co zależało nie tylko od różnic w poli­ tyce zdrowotnej, ale i od odmienności lokalnych tradycji. Na przykład w Uzbe­ kistanie, jak pokazała Sophie Hohmann (2005), powstała nowa kategoria „medyków-tabibów” (z arab. tabib) - lekarzy łączących przygotowanie medyczne z wykształceniem tradycyjnym praktyków medycyny arabsko-tadżycko-perskiej, niegdyś tutaj bardzo silnej, opierającej się na naukach Abu Alego ibn Siny (Awicenny) i innych wielkich uczonych Wschodu. Natomiast w Kazachstanie, gdzie owa środkowoazjatycka „wielka tradycja medyczna” wywodząca się od ibn Siny i ar-Raziego nie miała tak dużego znacze­ nia17, włączanie w obręb biomedycyny dotyczy głównie innych typów medycyny tradycyjnej, o różnym pochodzeniu. W Katedrze Medycyny Tradycyjnej Insty­ tutu Doskonalenia Lekarzy w Ałmaty prowadzi się, wyłącznie dla lekarzy, kursy refleksoterapii (czyli chińskiej akupunktury), su-dzok, czyli akupunktury w wersji koreańskiej, terapii manualnych o hybrydycznym charakterze, homeopatii oraz tak zwanej hirudoterapii, czyli leczenia za pom ocą pijawek. Ta ostatnia metoda znana była w kazachskiej medycynie ludowej, ale w wersji praktykowanej obec­ nie przez lekarzy przybyła do Ałmaty z Rosji. O wyraźnym przesunięciu granic biomedycyny, już wcześniej zapoczątkowanym, świadczy również nauczanie „medycyny wschodniej” na poziomie uniwersyteckim, w połączeniu z biome­ dycyną. Jest ono prowadzone od 1995 roku w Instytucie Medycyny W schod­ niej Międzynarodowego Kazachsko-Tureckiego Uniwersytetu im. Ahmada Jasawiego w Turkiestanie oraz, od 2001 roku, w Fakultecie Medycyny Wschodniej w otwartym w latach 90. Kazachskim Narodowym Instytucie Medycznym im. S.D. Asfendiyarova w Ałmaty. Innym wskaźnikiem procesu zbliżenia biomedy­ cyny i medycyny komplementarnej jest fakt, że w oficjalnym spisie specjalności medycznych, ogłoszonym w 2000 roku przez Ministerstwo Zdrowia, znalazły się specjalności: „lekarza medycyny wschodniej”, homeopaty i hirudoterapeuty. Wszystkie wymienione wyżej terapie komplementarne są oficjalnie zaliczone do tak zwanej medycyny tradycyjnej. Polityka państwa kazachskiego w odniesieniu do kazachskiej medycyny ludowej nie polegała natomiast na jej włączaniu do biomedycyny, ale uznaniu i rekomendowaniu jako dobrego uzupełnienia tej ostatniej, zwłaszcza w sytua­ 17 Więcej o tym: Penkala-Gawęcka 2006: 57-61. �Danuta Penkala-Gawęcka 116 cji kryzysu państwowego systemu opieki zdrowotnej po przejściu do reguł go­ spodarki rynkowej. W tym wypadku, poza pragmatyką, duże znaczenie miała ideologia - odwołanie się do kultury kazachskiej, w tym również do uważanej za narodowe bogactwo medycyny ludowej, służyło legitymizowaniu nowo po­ wstałego państwa. Już w pierwszej Ustawie o ochronie zdrowia narodu Republiki Kazachstanu, przyjętej w 1992 roku, zadeklarowano wsparcie dla ludowych m e­ tod leczenia, a w ustawie z 2003 roku, choć nieco zaostrzono warunki wydawa­ nia licencji, „medycynie ludowej (uzdrowicielstwu)” nadal przyznaje się istotne miejsce, traktując j ą jako jeden z rodzajów działalności medycznej. Od początku lat 90. próbowano jednocześnie uregulować rozkwitający, wolny rynek uzdrowi­ cieli, nie tylko zresztą wywodzących się z tradycji kazachskiej - co zrozumiałe w tym wieloetnicznym państwie. Tworząc instytucję do tego powołaną (Repu­ blikańskie Centrum Medycyny Wschodniej i Nowoczesnej w Ałmaty) i wpro­ wadzając złożone procedury legitymizacji uzdrowicieli, postulowano rozwijanie ich współpracy z lekarzami. W praktyce współpraca ta polegała jednak nie tyle na próbach integracji, co na nadzorowaniu i kontrolowaniu uzdrowicieli przez przedstawicieli dominującej biomedycyny. Niemniej, licencjonowani uzdrowi­ ciele są uprawnieni do leczenia różnych dolegliwości, z wyjątkiem kilku grup chorób, z których leczyć m ogą wyłącznie osoby z dyplomem lekarza. Biomedycyna we współczesnym Kazachstanie nadal w znacznym stopniu wy­ korzystuje niektóre metody i środki medycyny ludowej, a zwłaszcza leki roślinne. Ponieważ przemysł farmaceutyczny jest słabo rozwinięty, często w aptekach spo­ rządzane są dla chorych mikstury z ziół w postaci naparów i nalewek, a nieliczne jeszcze produkty farmaceutyczne oparte na surowcach roślinnych, jak na przykład olejek „Kyzył maj”, reklamowane są szeroko jako osiągnięcie miejscowej nauki oparte na „mądrości Wschodu”. Nadal w sanatoriach stosuje się leczenie kumy­ sem. Warto jeszcze wspomnieć o dostępnych w aptekach tłuszczach zwierzęcych, dobrze znanych kazachskiej medycynie ludowej. Należy do nich tłuszcz gęsi, psi i borsuczy; lekarze chętnie też zalecają chyba najbardziej popularny lek kazach­ skiej medycyny (i zarazem ulubiony produkt żywnościowy), czyli tłuszcz z bara­ niego ogona (kaz. quyriq), który łatwo nabyć w sklepach spożywczych i na baza­ rach. W aptekach można się również zaopatrzyć we wspomniane już mumie, nadal bardzo wysoko cenione zarówno przez chorych, jak i przez lekarzy. Dopuszcza się do sprzedaży różne środki medycyny chińskiej, nie zawsze dostatecznie kontrolo­ wane, a także leki homeopatyczne, sprowadzane głównie z Indii. * * * Mimo że powyższy opis pojawienia się, ekspansji i przemian biomedycyny na ziemiach dzisiejszego Kazachstanu z pewnością nie jest wyczerpujący, to jednak pozwala wysunąć wnioski o glokalizacji biomedycyny na tym terenie jako proce- �O globalizacji i glokalizacji biomedycyny - na przykładzie Kazachstanu 117 sie, który rozpoczął się wraz z jej przenikaniem do Azji Środkowej. Globalizująca się medycyna zachodnia, która trafiła na omawiany obszar w swojej rosyjskiej odmianie, początkowo przede wszystkim organizacyjnie dostosowywała się do miejscowych warunków. Stopniowo jednak - a proces ten postępował w okre­ sie radzieckim - włączała pewne elementy tutejszego tradycyjnego lecznictwa, a także różnych „wielkich tradycji medycznych”, jak i niektóre idee i wynalazki z pogranicza nauki. W postradzieckim Kazachstanie te procesy nasiliły się, a jed ­ nocześnie stały bardziej jawne, związane nie tylko z pragmatyką, ale i ideologią, promującą w szczególności wszystko, co wiąże się z kulturą kazachską. Trzeba przy tym zwrócić uwagę, że owa współczesna „lokalność”, wpływająca na spe­ cyficzny obraz tamtejszej postaci biomedycyny, sama jest już w dużym stopniu „zglobalizowana”; zawiera nie tylko rodzime, ale także przemieszane z nimi ele­ menty tradycji różnego pochodzenia, tak wschodniego, jak i zachodniego. Na zakończenie warto dodać, że w szerszej perspektywie postrzegał ten problem między innymi Arjun Appadurai - uznając, że każda lokalność staje się obecnie pewnym złożonym konstruktem, ujął ów proces zwięźle jako „zglobalizowane wytwarzanie różnicy” (Appadurai 2005: 294). U lf Hannerz z kolei podkreślał, że lokalne to „raczej arena, na której zbiegają się różnorodne wpływy i uzewnętrz­ niają się w niepowtarzalnej kombinacji” (Hannerz 2006: 45). Z pewnością należy uwzględniać te spostrzeżenia, rozważając pojęcie glokalizacji. Słowa kluczowe: globalizacja, glokalizacja, biomedycyna, medycyna tradycyjna, medy­ cyna komplementarna, pluralizm medyczny, Kazachstan LITERATURA Appadurai A. 2005 Nowoczesność bez granic. Kulturowe wymiary globalizacji, przeł. Z. Pucek, Kraków: Universitas. Becker S. 1994 The Russian Conquest o f Central Asia and Kazakhstan: Motives, Methods, Consequences, w: H. Malik (ed.), Central Asia: Its Strategic Importance and Future Prospects, Houndmills: Macmillan Press, s. 21-38. Borowitz M. 1995 Reinverting the Pyramid: Reforming Primary Health Care in NIS Health Systems, „Vital Signs” 2, s. 1-4, 10. Botbaev A.E., Korcubekov B.K., Musurmankulov R.T. 1990 Mumie: Pravda i vymysel, Alma-Ata: Öner. Brower D. 1997 Islam and Ethnicity: Russian Colonial Policy in Turkestan, w: D.R. Brower, E.J. Lazzerini (eds.), Russia’s Orient. Imperial Borderlands and Peoples, 1700­ -1917, Bloomington& Indianapolis: Indiana University Press, s. 115-135. �118 Field M.G. 2002 Danuta Penkala-Gawęcka The Soviet Legacy: The Past as a Prologue, w: M. McKee, J. Healy, J. Falkingham (eds.), Health Care in Central Asia, European Observatory on Flealth Care System Series, WFIO, Buckingham, Philadelphia: Open University Press, s. 67-75. Geest S. van der 1988 Pharmaceutical Anthropology: Perspectives fo r Research and Application, w: S. van der Geest, S.R. Whyte (eds.), The Context o f Medicines in De­ veloping Countries: Studies in Pharmaceutical Anthropology, Dodrecht, Boston, London: Kluwer Academic Publishers, s. 329-366. Giddens A. 2001 Nowoczesność i tożsamość. „Ja" i społeczeństwo w epoce późnej nowoczesności, przeł. A. Szulżycka, Warszawa: Wydawnictwo Naukowe PWN. Flannerz U. 2006 Powiązania transnarodowe. Kultura, ludzie, miejsca, przeł. K. Franek, Kraków: Wydawnictwo Uniwersytetu Jagiellońskiego. Hohmann S. 2005 Les «médicins-tabib», une nouvelle catégorie d ’acteurs thérapeutiques en Ouzbékistan post-soviétique?, maszynopis (referat na Congres 2005 du réseau-Asie). Kleinman A. 1995 Writing at the Margin: Discourse between Anthropology and Medicine, Berkeley: University of California Press. Kolosov G.A. 1903 Medicinskaâpomoś inorodcam Turkestana i ih otnośenie k russkim vracam, w: „Trudy antropologiceskago obsestva pri Imperatorskoj Voenno-medicinskoj Akademii”, 6 (za 1899-1900 ucebnye goda), s. 92-117. Kuselevskij V.I. 1891 Materiały did medicinskoj geografii i sanitarnago opisania Ferganskoj oblasti, t. 2-3, Novyj Margelan. Mathews G. 2005 Supermarket kultury. Kultura globalna a tożsamośćjednostki, przeł. E. Klekot, Warszawa: Państwowy Instytut Wydawniczy. Michaels P. 2003 Curative Powers: Medicine and Empire in Stalin ’s Central Asia, Pittsburgh: University of Pittsburgh Press. Micozzi M.S. 2002 Culture, Anthropology, and the Return o f ,, Complementary Medicine ’’. „Medical Anthropology Quarterly” 16: 4, s. 393-403. Nederveen J. Pieterse 1994 Globalisation as Hybridisation, „International Sociology” 9: 2, s. 161-184. Palkin B.N. 1967 Oćerki istorii mediciny i zdravoohraneniâ zapadnoj Sibiri i Kazahstana v period prisoedineniâ k Rossii (1716-1868), Novosibirsk: Zapadno-Sibirskoe Kniźnoe Izdatel’stvo. �O globalizacji i glokalizacji biomedycyny - na przykładzie Kazachstanu 119 Pawluczuk W. 1998 Ukraina. Polityka i mistyka, Kraków: Nomos. Penkala-Gawęcka D. 2006 Medycyna komplementarna w Kazachstanie. Siła tradycji i presja globa­ lizacji, Poznań: Wydawnictwo Naukowe UAM. Raevskij N.A. 1968 K istorii razvitia chirurgii v Kazahstane, w: A.N. Syzganov (red.), Oćerki po istorii hirurgii v Kazahstane, Alma-Ata: Institut kliniceskoj i eksperimental’noj hirurgii Ministerstva Zdravoohranenia Kazahskoj SSR, s. 15-25. Rhodes L.A. 1990 Studying Biomedicine as a Cultural System, w: T.M. Johnson, C.F. Sargent (eds.), Medical Anthropology. A Handbook o f Theory and Method, New York: Greenwood Press, s. 159-173. Robertson R. 1995 Glocalization: Time-Space and Homogeneity-Heterogeneity, w: M. Featherstone, S. Lash, R. Robertson (eds.), Global Modernities, London: Sage, s. 25-44. Samarin R.I. 1958 Oćerki istorii zdravoohranenia Kazahstana, Alma-Ata: Kazahskoe Gosudarstvennoe Izdatel'stvo. Szynkiewicz S. 2005 Globalizacja z perspektywy kultur dalekowschodnich, w: A. Nadolska-Styczyńska (red.), Zagrożenie tożsamości? Problematyka globalizacji w zainteresowaniach polskiej antropologii, Archiwum Etnograficzne t. 43, Wrocław-Łódź: Polskie Towarzystwo Ludoznawcze, s. 63-83. WolfE.R. 1982 Europe and the People without History, Berkeley: University of California Press. D anuta Penkala-Gaw^cka ON GLOBALISATION AND GLOCALISATION OF BIOMEDICINE - THE EXAMPLE OF KAZAKHSTAN (Summary) The article deals with the processes of globalisation and glocalisation, i.e. adaptation of global ideas and emergence of their local forms, with reference to biomedicine in Central Asia, particularly in Kazakhstan. The author analyses the problems of penetration and adaptation of Western medicine in Central Asia from the historical perspective, using written sources. While presenting contemporary glocalisation of biomedicine, she relates to her long time field research conducted in Kazakhstan in the second part of the 1990s. �120 Danuta Penkala-Gawęcka The expansion of Western medicine in Central Asia is connected with the conquest of these lands by Tsarist Russia. This period was characterised by the lack of a clear border between biomedicine and traditional medicine - the former adapted to a large extent to the local conditions. It was not a strong rival to the traditional forms of healing, which still satisfied most of the health needs of the population. On the other hand in the first period of Soviet rule very strong propaganda was directed against traditional medicine as based on superstitions, reactionary, and opposing progress. Nevertheless, biomedicine adapted to the local socio-cultural conditions, also in the Soviet period. The trends to bring together biomedicine and different unconventional therapies intensified particularly when Kazakhstan and other states in the region gained their independence after the fall of the Soviet Union. Some unconventional methods were incorporated into biomedicine (e.g. acupuncture or manual therapies), others, especially those originating from Kazakh folk medicine, were recognised and recommended by the state as good supplement to biomedicine. The author analyses these processes, drawing attention to the close relation between the growing importance of complementary medicine and the political and socio­ cultural situation of that period. Key words: globalisation, glocalisation, biomedicine, traditional medicine, complemen­ tary medicine, medical pluralism, Kazakhstan � https://zbiory.etnologia.uw.edu.pl/files/original/a580decf34b6b0741306ae1c23f07282.pdf 7c1cd86585bc153c20c6269560168227 Dublin Core The Dublin Core metadata element set is common to all Omeka records, including items, files, and collections. For more information see, http://dublincore.org/documents/dces/. Title A name given to the resource Polska Sztuka Ludowa - Konteksty Text A resource consisting primarily of words for reading. Examples include books, letters, dissertations, poems, newspapers, articles, archives of mailing lists. Note that facsimiles or images of texts are still of the genre Text. Dublin Core The Dublin Core metadata element set is common to all Omeka records, including items, files, and collections. For more information see, http://dublincore.org/documents/dces/. Relation A related resource oai:cyfrowaetnografia.pl:publication:2386 Rights Information about rights held in and over the resource Licencja PIA Date A point or period of time associated with an event in the lifecycle of the resource 1992 Identifier An unambiguous reference to the resource within a given context oai:cyfrowaetnografia.pl:2214 Title A name given to the resource O grzechu łakomstwa i konflikcie kulturowym. Z powodu "Uczty Babette" / Polska Sztuka Ludowa - Konteksty 1992 t.46 z.3-4 Description An account of the resource Polska Sztuka Ludowa - Konteksty 1992 t.46 z.3-4, s.85-86 Creator An entity primarily responsible for making the resource Leśniakowska, Marta Language A language of the resource pol. Publisher An entity responsible for making the resource available Instytut Sztuki PAN Format The file format, physical medium, or dimensions of the resource application/pdf PDF Text Text capture metadata for PDF documents Text O grzechu łakomstwa i konflikcie kulturowym. Z powodu „Uczty Babette" Marta Leśniakowska 1. Wydanie w I w.n.e. dzieła Apiciusa „ D e re c o q u i n a r i a " bodaj p o raz pierwszy w e r b a l i z o w a ł o p o g l ą d , iż s p o s ó b o d ż y w i a n i a jest w y s u b l i m o w a n ą „sztuką kulinarną" — u m i e j ę t n o ś c i ą , k t ó r a p r z y n a l e ż y do obszaru sztuki (arsjtechne), a więc umiejętności w y k o n y w a n i a czegoś wed­ ług reguł. Bliska arystotelesowskiej „ w i e d z y p r o d u k t y w n e j " , ars victuaria — w XII-wiecznej klasyfikacji Radulfa da C a m p o L u n g o zw. P ł o m i e n n y m i H u g o n a o d św. W i k t o r a — b y ł a j e d n ą z siedmiu sztuk mechanicznych. I c h o ć później w y ł ą c z o n a z o s t a ł a z tych klasyfikacji, k t ó r e zmierzały k u s f o r m u ł o w a n i u definicji sztuki j a k o wyłącznie z d o l n o ś c i wytwarzania p i ę k n a (siedem sztuk p i ę k n y c h w g Batteux z p o ł . X V I I I w . ) , t o dzięki estetyce idealistycznej „ s z t u k a k u l i n a r n a " m o g ł a znaleźć miejsce albo w ś r ó d umiejętności p o j m o w a n y c h nadal zgodnie z a n t y c z n ą , nieco t y l k o zredefin i o w a n ą d y s t y n k c j ą (sztuka j a k o wiedza fachowa, j a k kra­ wiectwo, medycyna, handel i o b r o n n o ś ć ) , lub — j a k to u j m o w a ł w nieco zawiły s p o s ó b Libelt — w ś r ó d tzw. sztuk s p o ł e c z n y c h , k s z t a ł t u j ą c y c h p l a t o ń s k i e ideały prawdy, pięk­ na i d o b r a w życiu oraz u p i ę k s z a j ą c y c h to życie. W tego rodzaju maksymalistycznych spekulacjach konstytuowano całą sferę k u l t u r y materialnej, o d k t ó r e j ż ą d a n o , by potrzeby czysto praktyczne z a s p o k a j a ł a na r ó w n i z potrzebami „ w y ­ ższego r z ę d u " ; by u ż y t e c z n e b y ł o zarazem przyjemne, j a k chciał Arystoteles. T o z a ś przesuwa całe zagadnienie w r ó w ­ n y m stopniu k u estetyce psychologicznej (zwłaszcza w jej hedonistycznej wersji k a r t e z j a ń s k i e j , zdynamizowanej przez z g r u n t u antyintelektualne, dwudziestowieczne spekulacje snute w o k ó ł teorii upojenia), j a k k u historii k u l t u r y i antopologii kulturowej. Sztuka k u l i n a r n a — z c a ł y m towarzy­ s z ą c y m jej r y t u a ł e m p r z e p i s ó w , k s i ą ż e k kucharskich, hierar­ c h i ą p o m i e s z c z e ń , mebli, n a c z y ń , n a k r y ć s t o ł o w y c h , służby itd.) — jest j e d n y m z kluczowych m o m e n t ó w o b y c z a j o w o ś c i (stylu życia), osadzonym w s p o ł e c z n y c h hierarchiach. Dzisiaj m o ż n a na to p o p a t r z e ć w jeszcze inny, n o w y s p o s ó b , b u r z ą c y dawne, segmentycyjne ustalenia, k t ó r e oddzielały t o , co wrodzone o d tego, co nabyte w trybie k u l t u r o w y m : dziś w i a d o m o , że o b y c z a j o w o ś ć — d o ś w i a d c z e n i e społeczne — konwencje k u l t u r o w e ( ś r o d o w i s k o w e ) , poprzez s w ą trwa­ łość/zakorzenienie kształtują naszą osobowość i wchodzą w zapis genetyczny. N a w y k i k u l t u r o w e s ą „ d r u g ą n a t u r ą " , d a j ą c ą o sobie z n a ć w najróżniejszych sytuacjach. k t ó r y staje się w r ó w n y m stopniu popisem jej kulinarnego mistrzostwa j a k o k u c h a r k i głośnej restauracji paryskiej, j a k m a n i f e s t a c j ą wysublimowanej i zawsze nieco libertyńskiej k u l t u r y francuskiego s t o ł u . T a fabularnie prosta historyjka, skonstruowana w nie­ spiesznym rytmie kolejnych sekwencji p r z y g o t o w a ń d o owe­ go przyjęcia — k t ó r e stopniem swej szczegółowości w pew­ n y m momencie w r ę c z b a l a n s u j ą na granicy telewizyjnego kursu gotowania — m o ż e b y ć analizowana j a k o p o d r ę c z ­ nikowe wręcz ćwiczenie z a n t r o p o l o g i i kulturowej. M a m y oto t y p o w ą sytuację zderzenia d w ó c h r ó ż n y c h stylów życia — odmiennych z e s p o ł ó w codziennych/rutynowych zacho­ w a ń w o b r ę b i e k u l t u r y europejskiej, w k t ó r e j stół ( k u l t u r a stołu) jest, j a k twierdzi N o r b e r t Elias, w o g ó l e p o d s t a w o w y m elementem cywilizacji Z a c h o d u i ś w i a d e c t w e m o k r e ś l o n y c h o b s z a r ó w kompetencji k u l t u r o w y c h (stylu ż y c i a / s p o s o b u b y c i a ) . T o oczywiste, iż „ z a c h o w a n i e się przy stole" (by s p a r a f r a z o w a ć t y t u ł podstawowego dla n o w o ż y t n e j cywiliza­ cji zachodniej p o d r ę c z n i k a autorstwa Erazma z Rotter­ damu) jest zarazem wyrazem o k r e ś l o n e j tezy egzystencjalnej, a w konsekwencji — j a k o kategoria behawioralna — elemen­ tem społecznej stratyfikacji i czynnikiem k s z t a ł t u j ą c y m za­ chowanie dystynktywne. Pozwala t o s y t u o w a ć o p i s a n ą w Uczcie Babette h i s t o r i ę w p o l e t k u znanej socjo-etnologicznej tezy orbis interior — orbis exterior, oraz j a k o ilustrację zderzenia kulturowego, inicjowanego przez poja­ wienie się „ o b c e g o " . W t y m w y p a d k u chodzi o zderzenie d w ó c h antytetycznych k u l t u r europejskich: z a m k n i ę t e j , su­ rowej k u l t u r y mieszczańskiej z o t w a r t ą , w y r a f i n o w a n ą , kosmopolityczną kulturą „ d w o r s k ą " — tą, którą stworzyła i „ u c y w i l i z o w a ł a " n o w o ż y t n a Francja i k t ó r e j s z c z e g ó l n y m symbolem s t a ł a się francuska kuchnia. T o z a s ł u g ą francus­ k i c h kucharzy ( M . A . Careme), arystokracji i m ę ż ó w stanu (np. k a r d y n a ł ó w Richelieu i M a z a r i n czy markiza L o u i s de Bechameil) b y ł o doprowadzenie nowoczesnej sztuki k u l i n a r ­ nej, j a k ą w X V I w. stworzyli u siebie W ł o s i , d o nieznanego d o t ą d wyrafinowania i urozmaicenia, rozpropagowanego n a s t ę p n i e przez dzieła w rodzaju słynnej Physiologie du gout A . Brillat-Savarina z 1825 r. 2 1 2. Uczta Babette: do małej osady d u ń s k i e j przybywa uciekinierka z o g a r n i ę t e j rewolucyjnym terrorem Francji. Życzliwe, ale p e ł n e dystansu D u n k i , k t ó r e udzieliły Francuz­ ce schronienia, p o w i e r z a j ą jej prowadzenie d o m u , w p r o w a ­ d z a j ą c w tajniki miejscowej sztuki kulinarnej — w proste, czy nawet p r y m i t y w n e w swej oszczędności przepisy oparte na k i l k u podstawowych s k ł a d n i k a c h (słynny przepis na polew­ k ę z ż y t n i e g o chleba, notabene stosowany d o dziś w tradycyj­ nej k u c h n i skandynawskiej). Babette, osoba nieco tajem­ nicza, o niejasnej przeszłości, aklimatyzuje się w n o w y m ś r o d o w i s k u , ale kiedy nieoczekiwanie otrzymuje znaczny spadek, wydaje go w całości na realizację osobliwego kap­ rysu — wystawnego przyjęcia dla d u ń s k i c h gospodarzy. 85 �W tej perspektywie, pokazana w Uczcie Babette historia nabiera w r ę c z cech „ w y z n a n i a w i a r y " . O d w o ł u j e się bowiem — j a k w o l n o sądzić — do istoty kantowskiej polemiki pomiędzy klasą średnią (mieszczaństwem) a dworską klasą wyższą. A w konsekwencji — do sporu m i ę d z y dwiema postawami m o r a l n y m i : p r o t e s t a n c k ą (w jej skrajnym wyda­ n i u p i e t y s t ó w ) i k a t o l i c k ą , wraz z o d p o w i a d a j ą c y m i m d w o j a k i m rozumieniem pojęcia cywilizacji: albo j a k o oby­ czajowości z a m k n i ę t e j , w e w n ę t r z n e j (protestantyzm), albo z e w n ę t r z n e j (katolicyzm). chodzenia do akceptacji przydatny m o ż e b y ć , znany z teorii t e k s t ó w mechanizm wzajemnego o d d z i a ł y w a n i a kultur: wia­ d o m o , iż owo o d d z i a ł y w a n i e sprowokowane jest bardziej przez r ó ż n i c e , niż p o d o b i e ń s t w a , i to z d w ó c h p o w o d ó w : albo dlatego, że „ o b c a " idea wpisuje się w znajome w y o b r a ż e n i a i w a r t o ś c i ( „ p o s z u k i w a n i e swojego"), l u b odwrotnie, dlate­ go, że jest nieznana, a więc b u d z ą c a zaciekawienie ( „ p o ­ szukiwanie obcego"). T o „ o b c y " wprowadza w w e w n ę t r z n e struktury k u l t u r o w e t o , co przychodzi „ z z e w n ą t r z " i w y w o ­ łuje impuls zmiany kulturowej. Wszystko to k a ż e też spojrzeć na Ucztę Babette j a k na moralitet, k t ó r y eksploatuje i m m a n e n t n ą cechę k u l t u r y stołu — tę mianowicie, iż owa k u l t u r a , j a k o kwintesencja o k r e ś ­ lonej filozofii życia, determinowana jest przez właściwe sobie p r z e s ł a n k i etyczne. Zgodnie z ż e l a z n y m i r e g u ł a m i filozoficzno-dydaktycznej p r z y p o w i e ś c i , toczy się w a l k a o dusze ludzkie, z a ś bohaterowie postawieni zostają wobec koniecz­ ności d o k o n a n i a w y b o r u p o m i ę d z y p o d s t a w o w y m i katego­ r i a m i i p o j ę c i a m i , k t ó r e zresztą zdają się alegorycznie u o s a b i a ć : m i ę d z y C n o t ą i Grzechem (tu: Ł a k o m s t w a ) , P y c h ą i W i a r ą , P r a w d ą i K ł a m s t w e m . Sytuacja w y b o r u balansuje t u na k r a w ę d z i k o n f l i k t u k u l t u r o w e g o / ś w i a t o p o g l ą d o w e g o w c a ł y m jego wymiarze. Decyzja wzięcia l u b nie u d z i a ł u w uczcie jest r ó w n o z n a c z n a z opowiedzeniem się za j e d n ą z d w ó c h opcji, w a r t o ś c i o w a n y c h jednak z p u n k t u widzenia protestantyzmu: za t r a d y c j ą (stabilnością, t r w a ł o ś c i ą , praw­ d ą ) , b ą d ź za z m i a n ą (rewolucją, ruchem, a więc też k ł a m s t ­ wem i pozorem). Przebieg uczty Babette, o narastającej dramaturgii stop­ niowego p r z e ł a m y w a n i a dystansu i k o n w e n a n s ó w , staje się nieomal o b r z ę d e m wzajemnego obdarowywania się, niczym w potlaczu; k l u c z o w y m momentem a k t y w i z u j ą c y m „ k u integracji" dwie antytetyczne k u l t u r y europejskie. Z pierw­ szym k ę s e m wykwintnej francuskiej z a k ą s k i dochodzi do integracji odmiennych tradycji i gest ten ma tutaj w y m i a r w r ę c z ekumeniczny, j a k ż e odległy od destrukcyjnej, lewac­ kiej wizji s a m o u n i c e s t w i a j ą c e g o się s p o ł e c z e ń s t w a konsump­ cyjnego, j a k ą pokazano w g ł o ś n y m swego czasu Wielkim żarciu. M o ż e jest to też gest polityczny, jeśli spojrzeć na ten p r o b l e m z perspektywy wciąż utopijnej wizji zjednoczonej Europy (i szerzej świata, w jakiejś kolejnej, raz p o raz uaktywnianej u ł u d z i e „ i n t e r n a c j o n a l i z m u " ) . W a r t o t u więc p r z y p o m n i e ć k o ń c o w e sceny Uczty: po w s p a n i a ł y m przyję­ ciu wszystko wraca do dawnego. P o z i o m porozumienia i akceptacji nie p r z e k r o c z y ł tutaj granic, j a k i e wyznacza np. obiad w egzotycznej restauracji — miły, o d ś w i ę t n y epizod w rutynie życia codziennego lub w turystycznym programie. N o w e doznania i d o ś w i a d c z e n i a t y m silniej w y z n a c z y ł y ustalone t r a d y c j ą i p r z e s ą d e m strefy „ s w o j s k o ś c i " („ojczyz­ ny mniejszej"), by c h r o n i ć je przed k o l e j n ą u t o p i ą . A l e m i m o z a r y s o w u j ą c e g o się n i e b e z p i e c z e ń s t w a zachwia­ nia r ó w n o w a g i , sam fakt zajęcia miejsca przy stole decyduje ostatecznie o porzuceniu k o n f l i k t u — na rzecz uczestnictwa i otwarcia na „ o b c e g o " . W wyjaśnieniu tego procesu doPRZ 1 Problemy te przedstawia wnikliwie Elżbieta G i e y s z t o r - M i ł o b ę d z k a , Na­ tura, nauka, sztuka — nowy paradygmat, [w:] Sztuka a natura. Materiały X X X V I I I Sesji Naukowej Stowarzyszenia H i s t o r y k ó w Sztuki przeprowadzo- 86 PISY nej 23—25 listopada 1989 roku w K a t o w i c a c h , Katowice 1991, s. 15—29, z w ł a s z c z a s. 17 2 Norbert Elias, Przemiany obyczajów w cywilizacji Zachodu, Warszawa 1980 � https://zbiory.etnologia.uw.edu.pl/files/original/137099579775f60285365eb7e3cb8187.pdf 5cedce829e9538c39c6b70f4b1161dda Dublin Core The Dublin Core metadata element set is common to all Omeka records, including items, files, and collections. For more information see, http://dublincore.org/documents/dces/. Title A name given to the resource Polska Sztuka Ludowa - Konteksty Text A resource consisting primarily of words for reading. Examples include books, letters, dissertations, poems, newspapers, articles, archives of mailing lists. Note that facsimiles or images of texts are still of the genre Text. Dublin Core The Dublin Core metadata element set is common to all Omeka records, including items, files, and collections. For more information see, http://dublincore.org/documents/dces/. Relation A related resource oai:cyfrowaetnografia.pl:publication:2928 Date A point or period of time associated with an event in the lifecycle of the resource 1992 Identifier An unambiguous reference to the resource within a given context oai:cyfrowaetnografia.pl:2732 Title A name given to the resource O heurystycznej wykładni dwóch teorii etnologicznych. Dekonstrukcja "sprawy slonia" / Polska Sztuka Ludowa - Konteksty 1992 t.46 z.1 Description An account of the resource Polska Sztuka Ludowa - Konteksty 1992 t.46 z.1, s.18-22 Creator An entity primarily responsible for making the resource Barański, Janusz Language A language of the resource pol. Publisher An entity responsible for making the resource available Polski Instytut Sztuki Format The file format, physical medium, or dimensions of the resource application/pdf PDF Text Text capture metadata for PDF documents Text Janusz Barański O HEURYSTYCZNEJ WYKŁADNI DWÓCH TEORII ETNOLOGICZNYCH (DEKONSTRUKCJA „SPRAWY SŁONIA") Esprit de finesse i esprit de géométrique p r z e c i w s t a w i ł nie­ p o j ę c i o w ą , bez której fizyka obejść by się nie m o g ł a . Dla P o p p e r a gdyś Pascal, usiłując wskazać różnice w s p o s o b a c h d o c h o d z e n i a metafizyka i — p o c h o d n a l u b p i e r w o t n a w o b e c niej, w zależności d o p r a w d y : dzięki u m i e j ę t n o ś c i b e z p o ś r e d n i e g o , p r z e d p o j ę c i o - o d p u n k t u w i d z e n i a — określona teoria poznania pełnią rolę w e g o i n i e s f o r m a l i z o w a n e g o jej spostrzegania l u b o d k r y w a n i a jej h e u r y s t y c z n ą : t w o r z ą szkic, ramy teorii. z użyciem formalno-logicznego i Tak w i ę c u ś w i a d o m i e n i e tej f u n d a m e n t a l n e j k w e s t i i p o z w o l i ­ matematyczno-ekspery- m e n t a l n e g o zaplecza. S a m r o z p r a w i a ł z a r ó w n o o n a m i ę t n o ś c i a c h ł o dostrzec przyczynę z n a n e g o sporu pomiędzy miłości, jak i o hydrostatyce. klasyczną i m a t e m a t y k ą intuicjonistyczną. O t o pierwsza, Pascal nie b y ł osamotniony. Niemalże w s p ó ł c z e s n y m u Leibniz k o m e n t o w a ł boski zamysł matematyką wy­ c h o d z ą c o d platońskiej metafizyki, t w i e r d z i , że o b i e k t y m a t e m a t y ­ u s t a n o w i o n e j w p r z ó d h a r m o n i i i w y m y ś l a ł rachunek c a ł k o w y . ki ( n p . liczby c a ł k o w i t e ) istnieją niezależnie o d p o d m i o t u p o ­ Inny myśliciel t e g o p r z e j ś c i o w e g o okresu — p o m i ę d z y o d r o d z e ­ znającego. I n t u i c j o n i z m p r z e c i w n i e : są one k o n s t r u k c j a m i u m y s ­ niem a o ś w i e c e n i e m — N e w t o n , c h o ć g ł ó w n i e zajęty b y ł b u d o w ą ł o w y m i p o d m i o t u . Przekładając tę opozycję na p r o b l e m a t y k ę n o w o ż y t n e j fizyki, nie poprzestał na zasadach d y n a m i k i : o d k r y c i a teorii p o z n a n i a , różnica zdań w y g l ą d a ł a b y następująco. P l a t o - s w e u s i ł o w a ł uzasadnić w y k ł a d n i ą metafizyczną, której p o d s t a w ą nizm: p r a w d a istnieje niezależnie, o d w i e c z n i e i może b y ć u d o w o ­ miał być znany f i z y k o - t e o l o g i c z n y d o w ó d na istnienie B o g a . d n i o n a , i n t u i c j o n i z m : nie ma p r a w d , które nie zostały u d o w o d ­ Wszyscy w y m i e n i e n i myśliciele należeli jeszcze d o g r o n a t y c h , n i o n e , p r a w d a jest t y m s a m y m c o jej d o w ó d , c o jej k o n s t r u k c j a . którzy znali całą d o t y c h c z a s o w ą w i e d z ę , a nade w s z y s t k o mieli Czy ustalenia Poppera dotyczące heurystycznej roli metafizyki ś w i a d o m o ś ć p o d s t a w f i l o z o f i c z n y c h , na k t ó r y c h s w e k o n c e p c j e w b u d o w a n i u teorii n a u k o w y c h m o g ą mieć jakieś znaczenie dla b u d o w a l i . Ich w y s t ą p i e n i a zaliczają się j e d n a k d o o s t a t n i c h , e t n o l o g a ? M a j ą z a p e w n e znaczenie teoretyczne: p o z w a l a j ą lepiej w k t ó r y c h u m y s ł o w a finesse zgodnie współżyje z przyrodoznaw- czym talentem. zrozumieć o g ó l n e p o d s t a w y określonej teorii. Czy mają j e d n a k jakieś znaczenie praktyczne? Na p e w n o m o g ą przyczynić się d o D e f i n i t y w n y rozbrat p o m i ę d z y filozofią a o d r y w a j ą c y m i się o d złagodzenia s p o r ó w , jakie toczą się p o m i ę d z y p r z e d s t a w i c i e l a m i niej s t o p n i o w o dziedzinami w i e d z y nastąpił d o p i e r o w XIX w i e k u , r ó ż n y c h t e o r i i , s p o r ó w , w k t ó r y c h ścierające się racje w y p o w i a ­ u w i e ń c z o n y o d m ó w i e n i e m tej pierwszej racji b y t u w d o t y c h ­ dane są częstokroć w językach o n i e w s p ó ł m i e r n y m , r ó ż n o r o d n i e c z a s o w y m kształcie przez n e o p o z y t y w i z m . W e d ł u g Carnapa, z d e f i n i o w a n y m systemie p o j ę c i o w y m i z użyciem w y k l u c z a j ą ­ przedstawiciela skrajnego skrzydła Koła W i e d e ń s k i e g o , rola jej c y c h się w z a j e m z b i o r ó w t w i e r d z e ń . Czy przeniesienie d y s k u r s u miała ograniczyć się d o analizy języka n a u k i , eksplikacji pojęć na p o z i o m idei o g ó l n y c h p o z w o l i na dojście d o j e d n o - j e d n o - w system z n a c z n y c h w n i o s k ó w ? Przeciwnie: może u n a o c z n i ć z w i ę k s z ą p o j ę c i o w y , o d p o w i a d a j ą c y o k r e ś l o n y m i — trzeba p o w i e d z i e ć jeszcze siłą, jak o d l e g ł e są o d siebie rejony penetracji p o s z c z e g ó l ­ nauce s t o s o w a n y c h , uściślania ich i w ł ą c z a n i a w — bardzo o s t r y m r y g o r o m . Te s z c z e g ó ł o w e k w e s t i e nie były n y c h t e o r i i , p o z b a w i ć złudzeń c o d o m o ż l i w o ś c i wszakże zawieszone w p r ó ż n i . Z w i ą z a n e były ze w s p o m n i a n ą t w ó r c z e g o aliansu. O opozycji krytyką metafizyki, jej statusu i p r a w o m o c n o ś c i , metafizyki, której — swego rodzaju — finesse i zaistnienia géométrique Carnap o d m a w i a ł w s z e l k i c h p r a w n a u k o w o ś c i , umieszczając ją w polskiej e t n o l o g i i pisze S t a n i s ł a w W ę g l a r z w artykule p o ś r ó d religii i poezji. W y s t ą p i e n i e t o w y w o ł a ł o krytykę l o g i c z ­ nologiczne n e g o e m p i r y z m u i skrajnego s c e p t y c y z m u koła W i e d e ń s k i e g o , ale d o t y c z y d w ó c h orientacji m e t o d o l o g i c z n y c h w b a d a n i a c h k u l ­ i rewizję d o t y c h c z a s o w y c h p o g l ą d ó w na tradycyjną p r o b l e m a t y ­ tury: f e n o m e n o l o g i c z n o - h e r m e n e u t y c z n e j i s t r u k t u r a l n o - s e m i o - kę filozoficzną. Pośród t y c h , którzy tę rewizję p o d j ę l i , był także t y c z n e j . A u t o r o m a w i a o b i e p o s t a w y b a d a w c z e , określając j e Karl P o p p e r — j e g o p o g l ą d w k w e s t i i statusu tradycyjnej d z i e d z i ­ o d p o w i e d n i o jako postawę „etnografa portrecisty" i „etnografa ny filozofii będzie p u n k t e m w y j ś c i a p o n i ż s z y c h r o z w a ż a ń . k a r y k a t u r z y s t y " — w aspekcie p r o b l e m a t y k i f i l o z o f i i nauki i o g ó l ­ i etnograficzne rozumienie kategorii 1 'kultura" . Et- Rzecz Popper, w y w o d z ą c y się zresztą z n e o p o z y t y w i z m u , przyjął nej m e t o d o l o g i i — p o w o ł u j ą c się na ustalenia t z w . m e t o d o l o g i i j e g o kryterium demarkacji, d o k o n u j ą c e p o d z i a ł u na metafizykę historycznej ( K u h n , Feyerabend) i l o g i k i ( t w i e r d z e n i a G o d ł a ) . i naukę. Nie g o d z i ł się j e d n a k z p o g l ą d e m , iż przedstawiająca tezy o g ó l n e i — spełniająca e m p i r y s t y c z n e g o w metafizyka, związku z tym — k r y t e r i u m sensu, jest nie dziedziną P r z y p o r z ą d k o w u j e dalej o b i e orientacje d w o m i d e a ł o m p o s t ę p o ­ w a n i a b a d a w c z e g o s f o r m u ł o w a n y m s w e g o czasu przez W i n d e l b a n d a . Orientacja f e n o m e n o l o g i c z n o - h e r m e n e u t y c z n a miałaby j a ł o w ą p o z n a w c z o . Wszakże i nauki przyrodnicze t w o r z ą prawa realizować — w g autora — p o s t u l a t y i d i o g r a f i z m u : opis, n a ­ na p o d s t a w i e zdań e m p i r y c z n y c h , ale r ó w n o c z e ś n i e o g ó l n y c h . s t a w i e n i e na k o n k r e t , p r o g r a m o w a a n t y s y s t e m o w o ś ć , niechęć d o Zdania te nie są zatem p o d a t n e na w e r y f i k a c j ę , a w i ę c , jeśli f o r m u ł o w a n i a o g ó l n y c h p r a w . Orientacja s t r u k t u r a l n o - s e m i o t y - trzymać się n e o p o z y t y w i s t y c z n e g o kryterium s p r a w d z a l n o ś c i , są czna p r z e c i w n i e , ma charakter n o m o l o g i c z n y : z a m i ł o w a n i e d o r ó w n i e ż p o z b a w i o n e sensu, p o d o b n i e jak tezy metafizyki. Zarzut ujmowania systemowego, poszukiwanie trwałych prawidłowo­ b e z s e n s o w n o ś c i zdań o g ó l n y c h metafizyki, t z n . n i e m o ż n o ś c i ich ści, b u d o w a n i e m o d e l i . S a m autor, z w o l e n n i k p l u r a l i z m u e p i - empirycznej w e r y f i k a c j i , n i e m o ż n o ś c i ich o c e n y w kategoriach s t e m o l o g i c z n e g o Feyerabenda, p r o p o n u j e „ p o s t a w ę p a r a d o k s a l ­ p r a w d y i fałszu, w r a c a d o s a m e g o n e o p o z y t y w i z m u i uderza n ą " polegającą na „ r ó w n o c z e s n e j afirmacji p r z e c i w i e ń s t w , bez­ w j e g o k o r o n n ą tezę, iż t o w ł a ś n i e nauki e m p i r y c z n e j a k o j e d y n e p o ś r e d n i m zderzeniu d w ó c h s t r o n sprzeczności — w s p ó ł w y s - spełniają o w o empirystyczne k r y t e r i u m sensu. t ę p u j ą c y c h i r e l a t y w i z u j ą c y c h się w z a j e m n i e — p o m i ę d z y k t ó r y m i Konsekwentne przyjęcie t e g o kryterium r ó w n o z n a c z n e b y ł o b y zatem ze z g o d ą na p o g l ą d skrajnego s c e p t y c y z m u . Zasługą Poppera w o b e c t e g o d y l e m a t u jest k o n s t r u k t y w n y wniosek, iż sens ma również nie może być m e d i a c j i . " 2 G ł o s w tej s p r a w i e zabiera r ó w n i e ż Dariusz Czaja w artykule Spór o model etnologicznej 3 interpretacji . Rezygnując z roz­ metafizyka, c h o ć nieco inny i mniej precyzyjny o d t r a d y c y j n i e b u d o w a n e g o t e o r e t y c z n e g o o d n i e s i e n i a , rzecz przenosi na p o ­ rozumianej science. z i o m k o n k r e t u , w t y m w y p a d k u znaczenia pojęć, k t ó r y m i o b i e Metafizyka t w o r z y b o w i e m p o d s t a w y p r o ­ g r a m ó w b a d a w c z y c h , pełni rolę „ r u s z t o w a n i a " dla dyscyplin orientacje m e t o d o l o g i c z n e się p o s ł u g u j ą . C h o d z i mianowicie s z c z e g ó ł o w y c h i k o n k r e t n y c h t e o r i i , także w n a u k a c h p r z y r o d ­ o pojęcia: m i t u , k u l t u r y , z n a k u - s y m b o l u . W p r z y p a d k u ostatniej niczych. Wszakże takie pojęcia fizyki jak masa czy siła nie należą pary pojęć różnice są b o d a j najbardziej uderzające. d o t z w . bazy e m p i r y c z n e j , składają się j e d n a k o w o ż na siatkę 18 „ S t o s o w n i e d o t a k i c h rozróżnień, interpretacja s e m i o l o g i c z n a �(strukturalna, s e m l o t y c z n a ) badać będzie u s y t u o w a n i e znaku tezy, te m i a n o w i c i e , które m ó w i ą o naturze świata i naturze w systemie, o d c z y t y w a ć w a r t o ś ć , jaką przyjmuje w k o n k r e t n y m p o z n a n i a , u m o ż l i w i a j ą bezpośrednie p o r ó w n a n i e g o z m e t o d o l o ­ języku, kodzie, kontekście, r o z w i j a ć przede w s z y s t k i m analizy g i c z n y m , ale i f i l o z o f i c z n y m zarazem w y k ł a d e m przedstawiciela paradygmatu i s y n t a k t y k i , g d y interpretacja s y m b o l i c z n a teorii f e n o m e n o l o g i c z n e j . (her- meneutyczna, f e n o m e n o l o g i c z n a ) p o g ł ę b i a ć będzie s y m b o l w y ­ Jeśli c h o d z i o tę ostatnią, interesujące nas zostały wprost we zagadnienia dobywając j e g o w i e l o w a r t o ś c i o w o ś ć , odsłaniać j e g o sens w y k o ­ sformułowane wspomnianym rzystując figurę rozumienia s y m b o l u przez s y m b o i , poszerzać j e g o i c h o ć autor prócz z n a n y c h t w ó r c ó w f e n o m e n o l o g i i p r z y w o ł u j e programie, znaczenie przez o d n o s z e n i e d o d a l e k i c h k o n t e k s t ó w , nie ż y w i ą c jeszcze Św. A u g u s t y n a , Kierkegaarda czy J u n g a , t o zasadniczy nadziei na c a ł k o w i t e i ostateczne j e g o w y j a ś n i e n i e " * — pisze zrąb f i l o z o f i c z n y t e g o k i e r u n k u zostaje z a c h o w a n y . autor. t o w i c z n a w i ą z u j e tutaj d o pierwszej, o d m i e n n e j o d późniejszego Benedyk- Tak w p r z y p a d k u z n a k u - s y m b o l u , jak i w p o z o s t a ł y c h przy­ idealistycznego p o g l ą d u , fazy r o z w o j u Husserla, d o okresu b u d o ­ kładach a n a l i z o w a n y c h pojęć, uderza ich różnica z n a c z e n i o w a . w a n i a f i l o z o f i i b e z z a ł o ż e n i o w e j — apriorycznej „ n a u k i p i e r w ­ W interpretacji s e m i o l o g i c z n e j znaczeniem jest — o g ó l n i e rzecz s z e j " . P o n i e w a ż rzecz — jak już wcześniej w s p o m n i a n o — jest ujmując — ich f u n k c j a k o m u n i k a c y j n a , w interpretacji s y m b o l i c z ­ p o w s z e c h n i e znana, p r z y p o m n i j m y zatem, dla potrzeb zamierzo­ nej — funkcja egzystencjalna. A u t o r , w przeciwieństwie do poprzedniego d y s k u t a n t a , nie p r o p o n u j e jakiejś f o r m y „ a n a r c h i z ­ mu m e t o d o l o g i c z n e g o " (Feyerabend s w ą koncepcję anarchizmem e p i s t e m o l o g i c z n y m — anything goes) nazwał jako pana­ n e g o p o r ó w n a n i a , t y l k o najistotniejsze c e c h y k i e r u n k u , p r z y w o ­ łując s t o s o w n e w y p o w i e d z i autora. N i g d y nie był k w e s t i o n o w a n y o b i e k t y w i z m ceum na p r z e d s t a w i o n e m e t o d o l o g i c z n e d y l e m a t y . Przeciwnie: ta d a l e k o r o z w i n ą ł o n p o m y s ł y s w o j e g o nauczyciela różnorodność p o s t a w b a d a w c z y c h jest conditio T w i e r d z i ł m i a n o w i c i e , iż p o d m i o t ma w ł a d z ę sine qua non teoriopoz- n a w c z y f i l o z o f i i s t w o r z o n e j przez Husserla. Pod t y m w z g l ę d e m Brentano. bezpośredniego o d b i o r u świata w o b e c n i e g o z e w n ę t r z n e g o . Kontakt z przed­ istnienia h u m a n i s t y k i . D o d a j m y w i ę c , że z nieco o d m i e n n y m i , j e d n a k o w o ż r ó w n i e m i o t e m nie jest o g r a n i c z o n y li t y l k o d o iluzorycznych wrażeń istotnymi d y l e m a t a m i borykają się n a u k i przyrodnicze, m a t e m a t y ­ z m y s ł o w y c h czy j a k i c h ś struktur u m y s ł u , które m i a ł y b y zapośred- ka, filozofia. Z w y k l e mają o n e początek w k o n c e p t u a l i z o w a n y m niczać obraz ś w i a t a . Przeciwnie: t o w ł a ś n i e umysł — ze w z g l ę d u In-der-Welt- na s w ą i n t e n c j o n a l n o ś ć — s p r a w i a , że p o d m i o t w c h o d z i w bez­ przynoszącym szereg f u n d a m e n t a l n y c h p y t a ń i p o d n i e c a ­ pośredni k o n t a k t z p r z e d m i o t e m s a m y m , z j e g o istotą. Poznanie jących z a d z i w i e ń . Na użytek p o n i ż s z y c h r o z w a ż a ń będą t u istotne tak r o z u m i a n e jest r ó w n o c z e ś n i e b i e r n y m aktem u m y s ł u , jest pytania najbardziej o g ó l n e , f u n d u j ą c e p r o b l e m y metafizyki — p y ­ szczególnie r o z u m i a n y m o p i s e m t y l k o t e g o , c o się ukazuje. Tak tania o naturę rzeczywistości i s p o s ó b jej istnienia oraz pytania w p i e r w s z y c h z d a n i a c h s w e g o p r o g r a m u pisze o t y m autor: przez filozofię p o t o c z n y m d o ś w i a d c z e n i u , o w y m -Sein, o źródła i granice p o z n a n i a , a zatem poruszające k w e s t i e t e o r i o - „ S a m o s ł o w o ' o p i s ' dość rzadko s p o t y k a n e jest w pracach poznawcze, w s z e l a k o n i e r o z e r w a l n i e z w i ą z a n e z refleksją nad f e n o m e n o l o g ó w . Znacznie częściej m a m y t u d o czynienia z t a k i m i bytem. Powraca w i ę c p o s t u l a t Poppera t r a k t o w a n i a metafizyki s ł o w a m i jak 'prezentacja', 'ukazanie', ' u j a w n i e n i e ' , odsłanianie'. jako heurystycznej w y k ł a d n i , „ r u s z t o w a n i a " , na k t ó r y m w s p i e r a W t y m znaczeniu język f e n o m e n o l o g ó w z n a j d u j e m y znacznie się teoria, metafizyki j a k o s k ł a d o w e j bliżej t e g o , c o zawiera się w g r e c k i m ź r ó d ł o s ł o w i e owej tacit know/edge milcząco towarzyszącej b a d a c z o w i . W polskiej e t n o l o g i i dojrzały kształt — z d w ó c h w s p o m n i a ­ phainein = ś w i e c i ć , przyświecać, w y d o b y ć na ś w i a t ł o , u j a w n i ć , phaino- meinon nawet = t o , c o się ukazuje. M o ż n a by t u m ó w i ć nych orientacji — o s i ą g n ę ł y teoria f e n o m e n o l o g i c z n a i teoria o s z c z e g ó l n y m akcencie p o ł o ż o n y m na t o , c o się (samoistnie) strukturalistyczna. Użycie t e r m i n u teoria w y d a j e się uzasadnione, pokazuje." ponieważ przedstawiciele o b u k o n c e p c j i d o k o n a l i ustalenia p o d ­ s t a w o w y c h tez m e t o d o l o g i c z n y c h , s f o r m u ł o w a l i charakterysty­ 7 Mistrz m e t o d y f e n o m e n o l o g i c z n e j w b a d a n i a c h religii — Eliade — rzecz u j m u j e następująco: czne pojęcia i zbiory t w i e r d z e ń t y p o w y c h dla każdej z n i c h , „ H e r m e n e u t y k a jest p o s z u k i w a n i e m znaczenia lub znaczeń, wreszcie dali przykłady z a s t o s o w a n i a c a ł e g o t e g o i n s t r u m e n ­ które dana idea czy z j a w i s k o religijne posiadały w czasie. M o ż n a tarium d o e m p i r i i . W s z y s t k o t o skłania d o w n i o s k u , że o b i e z a j m o w a ć się historią r ó ż n y c h f o r m ekspresji religijnej, lecz orientacje t r a k t o w a ć można j a k o dojrzały w y r a z p e w n y c h p o s t a w hermeneutyka oznacza dążenie coraz głębiej d o znaczenia t y c h b a d a w c z y c h . Różny jest n a t o m i a s t s t o p i e ń ekspresji." samoświadomości filozoficznej. W p r z y p a d k u teorii f e n o m e n o l o g i c z n e j rzecz ta była o tyle u ł a t w i o n a , iż jej antenaci p o d a l i s w e g o czasu pełną wykładnię świata. F e n o m e n o l o g - h e r m e n e u t a nie poprzestaje tedy t y l k o na czas o w o - p r z e s t r z e n n y c h p r z e j a w a c h zjawisk religijnych jako ich p e w n e j s k o ń c z o n e j f o r m i e i m g ł a w i c y ekspresji w granicach tej Właśnie t ę , d e k l a r o w a n ą często nie w p r o s t , filzoficzną s a m o ­ świadomość 8 chcielibyśmy użyć j a k o materiał interpretacyjny w poniższych r o z w a ż a n i a c h , m a j ą c y c h na celu w s k a z a n i e o w e g o f o r m y się w y r a ż a j ą c y c h . Usiłuje je przekroczyć, u c h w y c i ć w s p ó l ­ ny sens r ó ż n o r o d n i e m a n i f e s t u j ą c y c h się znaczeń. Podobnie określenia prezentacji, u j a w n i e n i a , odsłaniania sugerują m o ż ­ heurystycznego zaplecza o m a w i a n y c h t e o r i i . W t y m celu zostaną l i w o ś ć dotarcia d o g ł ę b s z y c h w a r s t w rzeczy, d o rzeczywistości wykorzystane d w a — s w e g o rodzaju — manifesty o g ł o s z o n e samej w sobie, sugerują z d o l n o ś ć p o d m i o t u d o transcendencji przez c z o ł o w y c h p r z e d s t a w i c i e l i o b u t e o r i i , m i a n o w i c i e artykuł siebie i p o k o n y w a n i a p o d m i o t o w y c h i p r z e d m i o t o w y c h o g r a n i ­ Zbigniewa B e n e d y k t o w i c z a O niektórych czeń. dy fenomenologicznej 6 turą w studiach zastosowaniach nad religią, i artykuł L u d w i k a S t o m m y Z zapisków symbolem etnologa*. meto­ i kul­ O d ich K o n s e k w e n c j ą takiej o t o p o d s t a w y jest a p r i o r y z m f e n o ­ m e n o l o g i i , jakże j e d n a k o d m i e n n y o d t e g o wcześniejszego, ogłoszenia minęła już p r a w i e cała dekada, a te i i n n e w y s t ą p i e n i a k a n t o w s k i e g o . Sądy a priori nie są b o w i e m w y p o w i e d z i a m i , które obu badaczy przyczyniły się d o p e w n e g o o ż y w i e n i a ś r o d o w i s k a , charakteryzują się w y ł ą c z n i e p o w s z e c h n o ś c i ą i koniecznością zwłaszcza j e g o młodszej części; j e d n a k w s p o m n i a n e teksty nie z a d e k r e t o w a n ą f o r m a m i z m y s ł o w o ś c i i kategoriami apriorycz­ doczekały się żadnej egzegezy, w y j ą w s z y kilka polemicznych uwag, które w y g ł o s i ł S t o m m a w e w s p o m n i a n y m artykule w s t o ­ n y m i . Sądy te — w ujęciu f e n o m e n o l o g i i — zdają sprawę z p r a w d z i w y c h s t a n ó w rzeczy, f a k t ó w , p r a w , przekraczają d o ­ sunku d o p r o g r a m u p r z e d s t a w i o n e g o d w a lata w c z e ś n i e j przez m n i e m a n e f o r m y i kategorie, mające j a k o b y n a d a w a ć rzeczywis­ Benedyktowicza. tości określony t y l k o kształt. Są w y n i k i e m zastosowania e t a p ó w wskazanego redukcji f e n o m e n o l o g i c z n e j : zawieszenia w s z e l k i c h tez nie za­ artykułu może s p o t k a ć się z zarzutem, że przecież jej p r z e d ­ g w a r a n t o w a n y c h przez zawartość a k t ó w czystej ś w i a d o m o ś c i ; W przypadku teorii strukturalistycznej w y b ó r stawiciel w kilku i n n y c h tekstach p o d a j e s z c z e g ó ł o w o zasady „ w z i ę c i a w n a w i a s " , nie w y z n a c z o n y c h przez przedmiot i s p o s ó b metody s t r u k t u r a l n e j , a zatem d l a c z e g o t e n bardzo osobisty, j e g o u k a z y w a n i a się, n a s t a w i e ń i presupozycji. Z a r ó w n o j e d n o ­ w formie listu p r z e d s t a w i o n y , zbiór przemyśleń autora ma mieć s t k o w e p r z e d m i o t y , jak i p r a w d y o g ó l n e m o g ą przedstawiać się większą w a g ę , niż s y s t e m a t y c z n y w y k ł a d o r e g u ł a c h analizy np. z i s t o t n o ś c i o w ą naocznością, niezależnie o d d a n y c h d o ś w i a d ­ „magii d z i s i a j " ? O t ó ż d l a t e g o , że g ł o s z o n e w t y m eseju o g ó l n e czenia. Z taką o t o naocznością u c h w y t u j e m y związek pomiędzy 19 �istotą p r z e d m i o t u b a r w n e g o a istotą p r z e d m i o t u rozciągłego: nie n a z w a n y m (...). N a z y w a n i e i u s t a n a w i a n i e relacji m i ę d z y n a ­ trzeba d o t e g o ani d a n y c h z m y s ł o w y c h , ani a n a l i t y c z n y c h zabie­ z w a n y m , t o nic i n n e g o jak r o z k a w a ł k o w y w a n i e c i ą g ł e g o , u s t a t y - g ó w na p o j ę c i a c h b a r w n o ś c i i rozciągłości. Sądy a priori p o d m i o t cznianie d y n a m i c z n e g o , dzielenie n i e p o d z i e l n e g o , w y p o w i a d a ć może dzięki intuicji — b e z p o ś r e d n i e m u i o c z y w i s ­ nieopisywalnego. O w o ż 'poznawanie świata', włączanie go do t e m u u j m o w a n i u p r z e d m i o t u . Przy c z y m o w a „zasada z a s a d " k u l t u r y jest w i ę c w s w o j e j istocie aktem par excellence k r e a t y w ­ ( n i e m o ż l i w e jest żadne r o z u m o w a n i e p ó k i intuicja nie dostarczy n y m . Jest o d l e g ł y m o d realizmu s t w a r z a n i e m ś w i a t a c a ł k o w i c i e opisywanie d o niego przesłanek) nie jest w y ł ą c z n i e k w e s t i ą przyjęcia s t o s o w ­ na n o w o . Nie jest p o z n a w a n i e m w sensie zbliżania się d o jądra nej p o s t a w y b a d a w c z e j . Pisze o t y m autor: t a j e m n i c y , ale p o w o ł y w a n i e m d o życia, k o d y f i k o w a n i e m i p o ­ „ Z tej refleksji, że intuicja nie jest czymś zależnym w y ł ą c z n i e o d r z ą d k o w a n i e m n a z w a ń . Ś w i a t jest być może t a k i m , j a k i m jest; ale c z ł o w i e k a , ale także o d p r z e d m i o t u p o z n a n i a , który na p e w n o nie jest t a k i m , j a k i m jest g d z i e k o l w i e k i k i e d y k o l w i e k ujawnia z siebie coś d o tej pory nie spostrzeganego — niezależnie, czy przedstawiony." 12 przedmiotem t y m będzie B ó g , jak u Św. A u g u s t y n a , czy też treści P o g l ą d , iż ' p o z n a w a n i e ś w i a t a ' jest aktem par excellence należące d o n i e ś w i a d o m e j części życia p s y c h i c z n e g o , jak u J u n ­ k r e a t y w n y m jest bardzo j a s n y m p o s t a w i e n i e m p e w n e j tezy f i l o ­ ga — l u b jak dla nas, j a k i k o l w i e k p r z e d m i o t k u l t u r y , z j a w i s k o zoficznej, m i a n o w i c i e tezy s u b i e k t y w i z m u religijne, s y m b o l , w y s n u ć można zasadę łączącą wszystkie o d ­ czego, która g ł o s i , że p o d m i o t może poznać j e d y n i e s w e w r a ż e ­ miany f e n o m e n o l o g i i , a m i a n o w i c i e , postulat p o w r o t u d o pier­ nia, w y o b r a ż e n i a lub k o n s t r u k t y m y ś l o w e , nie jest zaś z d o l n y d o teoriopoznaw- w o t n e g o , b e z p o ś r e d n i e g o d o ś w i a d c z e n i a . U Husserla w y r a z i ł o poznania rzeczywistości w z g l ę d e m niego z e w n ę t r z n e j . Nie jest t o się t o w haśle 'z p o w r o t e m d o rzeczy!', u Heideggera — 'z j e d n a k s u b i e k t y w i z m w wersji i m m a n e n t n e j ( p o d m i o t p o z n a j e powrotem do ź r ó d e ł ! ' " 9 t y l k o s w e w ł a s n e przeżycia p s y c h i c z n e ) , lecz w w e r s j i t r a n s c e n ­ Parafrazując s ł y n n e zdanie Ricoeura można by p o w i e d z i e ć : dentalnej: subiektywizm ponadempirycznego p o d m i o t u , który rzeczy dają d o myślenia. Rzeczy ukazują się w treściach a k t u poznaje t y l k o s w e k o n s t r u k t y m y ś l o w e , mające p o n a d t o c h a r a k ­ i n t u i c y j n e g o j a k o p r a w d z i w e , istniejące niezależnie o d zaistnienia ter p o w s z e c h n y i i n t e r s u b i e k t y w n y , s k o n w e n c j o n a l i z o w a n y i p o ­ tego aktu. dzielany przez w s p ó ł u c z e s t n i k ó w procesu p o z n a w c z e g o . Husserl o d m o m e n t u ogłoszenia Logische Untersuchungen, Oto inna w y p o w i e d ź : w y s t ą p i e n i a p r z e c i w k o p s y c h o l o g i z m o w i w logice, stanął na „ D o m e n ą a n t r o p o l o g a jest — jak w i e m y — ó w akt t w ó r c z y silnym gruncie realizmu metafizycznego. T w i e r d z i ł , iż t o , czego ś w i a d o m o ś c i z b i o r o w e j p o k o l e ń , który z w y k l i ś m y n a z y w a ć k u l ­ doznajemy w akcie ś w i a d o m o ś c i , jest p r a w d z i w e i jest r ó w n i e ż turą. Ó w s k o d y f i k o w a n y m i t rzeczywistości, który realne. Przede w s z y s t k i m realne jest t o , c o e m p i r y c z n e , co n a z y w a ć kulturą. M i t zaś ze s w e j natury jest d o w o l n y , j e d n o ­ z m y s ł o w e — rzeczy, przysługujące im w ł a s n o ś c i i s t o s u n k i . Co s t k o w y , w z g l ę d n y . D o p i e r o c h i m e r y c z n a akceptacja s p o ł e c z n a i n n e g o jednak d e c y d u j e o t y m , że jest t o w c i e l a g o w poczet s a m o p r z e z s i ę z r o z u m i a ł o ś c i . " esencjalistycz- n a o d m i a n a realizmu, t o m i a n o w i c i e , iż w ł a ś c i w ą filozofii jest natura „ p r z e d m i o t ó w i d e a l n y c h " (idee zwykliśmy 13 dziedziną Dostrzegamy w i ę c tutaj i n t e r s u b i e k t y w n y charakter p r o c e s u ogólne), poznawczego — „tak twórczy świadomości zbiorowej", i jego natura i s t o t o w o ś c i i i s t o t o w y c h s t a n ó w rzeczy. T y c h „ p r z e d ­ charakter o b i e k t y w i z u j ą c y — „ a k c e p t a c j a s p o ł e c z n a " . rozumieć U w a ż n y czytelnik p r z e d s t a w i o n e j w y p o w i e d z i może w y s t ą p i ć w sensie p l a t o ń s k i m : idei o g ó l n e j nie można s p r o w a d z i ć d o w i e l u z zarzutem, że p r z y p i s y w a n i e t a k i c h o t o p o g l ą d ó w jest n a d ­ miotów idealnych" (irrealnych) nie należy j e d n a k numerycznie r ó ż n y c h p r z e d m i o t ó w , ani nie jest ona ich częścią u ż y c i e m , p o n i e w a ż m o w a jest o p o z n a w a n i u ś w i a t a w sensie w s p ó l n ą ; jest ona transcendentna w o b e c w s z e l k i c h s u b i e k t y w ­ t w o r z e n i a k u l t u r y , a nie o p o z n a w a n i u przez p o j e d y n c z y p o d m i o t od na w ł a s n y c o d z i e n n y j e g o użytek czy o p o z n a n i u stricte n a u k o ­ w s z e l k i c h czasowoprzestrzennych określeń. Idee o g ó l n e nie są w y m . P r z y p o m n i e ć zatem należy, że w z o r e m j ę z y k o z n a w s t w a ani e m p i r y c z n y m i generalizacjami, ani eksplikacjami pojęć, nie­ s t r u k t u r a l n e g o , p r z y j m u j ą c e g o prymat langue mniej są p r a w d z i w e i „ n a p r a w d ę istnieją": n i e u ś w i a d a m i a n y c h reguł j ę z y k o w y c h nad i n d y w i d u a l n y m i w y ­ n y c h przeżyć i p s y c h i c z n y c h treści; jest b y t e m w o l n y m „ f e n o m e n o l o g o m (...) p r z y p i s y w a ć by należało jakiś s z c z e g ó ­ powiedziami, etnologia strukturalna nad parole, uznaje prymat pierwszeństwo lny rodzaj realizmu, jakiś t y p hiperrealizmu, gdzie zza p o w ł o k i — w sensie l o g i c z n y m — n i e u ś w i a d a m i a n e j działalności u m y s ł u realistycznego obrazu prześwieca ś w i a t ł o t e g o , c o w o b e c p o g l ą d ó w i p o c z y n a ń j e d n o s t k i . S a m Lévi-Strauss ma ponadin- dywidualne i ponadczasowe, lub tego, co w obrazowym zjawisku typowe" 1 0 nadzieję na t o , iż — przy z a s t o s o w a n i u m e t o d y — — pisze autor. „rzekoma 'świadomość zbiorowa' strukturalnej okazałaby się bowiem Taką ideą o g ó l n ą w f e n o m e n o l o g i c z n y c h b a d a n i a c h religii w y s t ę p u j ą c y m na p o z i o m i e i n d y w i d u a l n y c h myśli i z a c h o w a ń jest np. hierofania — coś, c o o b j a w i a s a c r u m , c o jest w t y m sensie przejawem p e w n y c h czasowych uszczegółowień powszechnych irrealne, że w ł a ś n i e p o n a d i n d y w i d u a l n e i p o n a d c z a s o w e . O innej p r a w , które rządzą n i e u ś w i a d a m i a n ą działalnością u m y s ł u . " idei o g ó l n e j pisze Eliade, kiedy e k s p o n u j e p o s t a w ę b a d a w c z ą N a t o m i a s t w k w e s t i i p o z n a n i a n a u k o w e g o francuski t y p o w ą dla j e g o — można by rzec — eidentycznej h e r m e n e u t y k i : 1 4 etnolog pisze tak o t o : „ H e m e n e u t y k a jest t w ó r c z a p o d i n n y m w z g l ę d e m : odsłania „ L o g i k a myślenia m i t y c z n e g o w y d a j e się n a m r ó w n i e w y m a g a j ą ­ p e w n e w a r t o ś c i , które nie są w i d o c z n e na p o z i o m i e b e z p o ś r e d ­ ca c o ta, na której opiera się myślenie p o z y t y w n e , i w istocie m a ł o niego d o ś w i a d c z e n i a . W e ź m y przykład d r z e w a k o s m i c z n e g o czy o d niej różna. A l b o w i e m różnica bierze się nie tyle z jakości t o z obszaru I n d o n e z j i , Syberii czy M e z o p o t a m i i . Istnieją p e w n e operacji u m y s ł o w y c h , ile z charakteru rzeczy k t ó r y c h d o t y c z ą te cechy w s p ó l n e t y m trzem s y s t e m o m s y m b o l i c z n y m , lecz o c z y w i ­ operacje (...). Być m o ż e , iż o d k r y j e m y p e w n e g o d n i a , że ta sama ście p o k r e w i e ń s t w o t o nie będzie u c h w y t n e dla mieszkańca każdej z t y c h kultur. Praca hermeneuty odsłania ukryte znaczenie s y m b o l i oraz ich n i e p r z e r w a n y r o z w ó j . " logika działa w m y ś l e n i u m i t y c z n y m i w m y ś l e n i u n a u k o w y m i że c z ł o w i e k zawsze myślał r ó w n i e d o b r z e . " 1 5 W polskiej e t n o l o g i i p r z y k ł a d e m z a s t o s o w a n i a reguł d e m i t y - 1 1 Tą ideą o g ó l n ą jest t u t a j d r z e w o k o s m i c z n e , ideą ukytą zacji p e w n y c h zasad poznania n a u k o w e g o jest analiza R o b o t y c - w p o s z c z e g ó l n y c h konkretyzacjach, bytującą j e d n a k o w o ż realnie k i e g o i W ę g l a r z a , demityzacji n i e k t ó r y c h ustaleń samej e t n o l o g i i , i d o m a g a j ą c ą się w y d o b y c i a poprzez akt syntetyzacji r ó ż n o r o d ­ ż y w i ą c e j się częstokroć z i d e o l o g i z o w a n y m i z a k s j o l o g i z o w a n y m n y c h jej p r z e j a w ó w , t a j e m n i c ą , której o d s ł o n i e n i e jest m o ż l i w e . S p r ó b u j m y teraz rozważyć — w interesującym nas aspekcie myśleniem o l u d o w o ś c i . 1 6 Analiza ta nie ukazuje wprawdzie „ g ł ę b i n o w y c h " reguł n i e u ś w i a d a m i a n e j infrastruktury, k t ó r y m i — teorię strukturalistyczną w polskiej e t n o l o g i i . O t o w y p o w i e d ź p r z e d s t a w i e n i w niej badacze m i e l i b y się p o s ł u g i w a ć , u j a w n i a jej przedstawiciela: t y l k o p e w n e f i g u r y myślenia o l u d o w o ś c i , daje w s z e l a k o a s u m p t „Kultura — powiadają ewolucjoniści (a i m p l i c i t e również do poszukiwań o w y c h fundamentalnych logiczno-matematycz- i f u n k c j o n a l i ś c i ) — j e s t w y n i k i e m p o z n a w a n i a i o s w a j a n i a natury n y c h w r ę c z struktur, k o n s t y t u u j ą c y c h aprioryczny element w s z e l ­ przez c z ł o w i e k a . Na c z y m j e d n a k polega ludzkie p o z n a w a n i e kiego poznania. jakimikolwiek O t o następna k w e s t i a — w ł a ś n i e ó w a p r i o r y c z n y c h a r a ­ i n n y m i działaniami, na n a z y w a n i u i u s t a n a w i a n i u relacji m i ę d z y kter p o z n a n i a , o d m i e n n y j e d n a k o d t e g o , który głosił Husserl, nie i oswajanie 20 natury? Przede w s z y s t k i m , przed �odniesiony b o w i e m d o p r z e d m i o t u a d o p o d m i o t u p o z n a n i a . — n i e m o ż l i w a : m o m e n t jej u k o n s t y t u o w a n i a , jeśli w o g ó l e jest d o „ Ś w i a t jest być może t a k i m , j a k i m jest; ale na p e w n o nie jest p o m y ś l e n i a , b y ł b y r ó w n o c z e ś n i e k o ń c e m wszelkiej e t n o l o g i i . Na takim, jakim jest g d z i e k o l w i e k i k i e d y k o l w i e k przedstawiony" c o i n n e g o c h c i e l i b y ś m y j e d n a k z w r ó c i ć baczniejszą u w a g ę . O t o — pisze autor. Rzecz jest z w i ą z a n a ze w s k a z a n y m s u b i e k t y w i z ­ ani na krok nie m o ż e m y zbliżyć się d o o w e g o „ j ą d r a t a j e m n i c y " . mem strukturalizmu. M a m y o t o d u a l i s t y c z n y p o d z i a ł na ś w i a t C h o ć p o t e n c j a l n y c h relacji z a w a r t y c h w d a n y m systemie czy i jego wyobrażenia, ś w i a t — jak by p o w i e d z i a ł kantysta — rzeczy w zakresie m o ż l i w y c h p r z e d s t a w i e ń ś w i a t a jest m n o g o ś ć , w s z e ­ samych w sobie i ś w i a t naszych j e g o p r z e d s t a w i e ń . Ten a g n o s - lako ilość ich permutacji jest o g r a n i c z o n a . W t ó r u j e t e m u sam tycyzm w o b e c Lévi-Strauss, g d y pisze: obiektywnie istniejącego ś w i a t a jest funkcją apriorycznego charakteru p o z n a n i a . „ C z ł o w i e k o d s a m y c h p o c z ą t k ó w d y s p o n u j e całokształtem Hipoteza S a p i r a - W h o r f a , badania W i t t g e n s t e i n a i j e g o teza t e g o , c o znaczące, i jest bardzo z a k ł o p o t a n y , g d y ma przydzielić je atomizmu l o g i c z n e g o ( „ G r a n i c e m o j e g o języka oznaczają granice t e m u , c o znaczone, a c o jest m u d a n e j a k o bodziec, c h o ć nie staje mojego ś w i a t a " ) , wreszcie ustalenia de Saussure'a w s k a z u j ą na się dzięki t e m u znane. M i ę d z y t y m i d w o m a b i e g u n a m i zawsze język właśnie jako g ł ó w n ą kategorię percepcji r z e c z y w i s t o ś c i , w y s t ę p u j e n i e o d p o w i e d n i o ś ć , którą przezwyciężyć m ó g ł b y t y l k o wyznaczającą jej kres, ale i czyniącą tę percepcję w możliwą. Foucault d o d a t u jeszcze episteme ogóle — sposób ujmowa­ rozsądek b o s k i , a która bierze się z istnienia n a d w y ż k i t e g o , c o znaczące, w p o r ó w n a n i u z tymi elementami znaczonymi, do nia świata w ł a ś c i w y dla danej e p o k i , zaś Lacan — przedstawiciel k t ó r y c h może o n o b y ć d o s t o s o w a n e . W strukturalizmu w psychoanalizie — rzecz p o p r o w a d z i k o n s e k ­ zrozumienia świata c z ł o w i e k d y s p o n u j e w i ę c zawsze n a d w y ż k ą s w y m dążeniu do wentnie d o końca: o g ł o s i „ ś m i e r ć c z ł o w i e k a " , k t ó r y s w e d o ­ znaczenia." 20 O d w o ł u j ą c się d o analogii s ą d ó w a n a l i t y c z n y c h można by mniemane istnienie zawdzięczać może t y l k o istnieniu języka. Nieco bardziej p o w ś c i ą g l i w y okazał się Cassirer, c h o ć o b e c n o ś ć p o w i e d z i e ć , że w orzeczeniu ( n i e s k o ń c z o n y zbiór z n a c z o n y c h ) apriorycznych kategorii przypisał r ó w n i e ż sztuce, m i t o w i , nauce. w y p o w i a d a n e jest t y l k o t o , c o zawarte jest w p o d m i o c i e ( s k o ń ­ Nie p o z b a w i o n e są zatem p o d s t a w a n a l o g i e c z y n i o n e p o m i ę d z y c z o n y zbiór z n a c z ą c y c h ) , a zatem w s z e l k i e przedstawienia świata formami s y m b o l i c z n y m i n e o k a n t y s t y ze szkoły marburskiej a s t r u ­ są n i c z y m n i e s k o ń c z o n a i m p r o w i z a c j a na wszystkie kturami Lśvi-Straussa, c h o ć b y n a w e t te ostatnie t r a k t o w a ć j a k o t e m a t y — z u ż y c i e m s k o ń c z o n e j liczby d ź w i ę k ó w . D o c h o d z i m y — w znacznym s t o p n i u w y a b s t r a h o w a n e — m o d e l e r z e c z y w i s t o ­ w ści k u l t u r o w e j . " k t ó r y m i jest już t y l k o tajemniczy, n i e o p i s y w a l n y , n i e m o ż l i w y d o W bardziej s z c z e g ó ł o w y m w y m i a r z e niegdysiejsze a p r i o r y c z ­ ne formy czasu i przestrzeni, p r z y c z y n o w o ś c i i substancji zostały zastąpione przez binaryzm i relacjonizm, które — w myśl s t r u k ­ możliwe p e w n y m m o m e n c i e d o o w y c h s ł u p ó w g r a n i c z n y c h , poza pojęcia ś w i a t . Na p o d s t a w i e d o t y c h c z a s o w y c h ustaleń, c h o ć — trzeba przyznać — nie w y c z e r p u j ą c y c h p r z e d s t a w i o n e g o zagadnienia, turalizmu — f u n d u j ą działanie l u d z k i e g o u m y s ł u . T o w a r z y s z y rzecz w y m a g a ł a b y b o w i e m bardziej g r u n t o w n y c h b a d a ń , nasuwa temu określona ś w i a d o m o ś ć m e t o d o l o g i c z n a : „ W szczególności się w n i o s e k , że o m a w i a n a teoria strukturalistyczna ma s w ó j strukturalizm można określić historycznie j a k o przejście o d ś w i a ­ r o d o w ó d w tradycji filozoficznej z w a n e j k r y t y c z n ą , w skład domości s y m b o l i c z n e j do świadomości paradygmatycznej" 18 której w c h o d z i Kantyzm i o b i e szkoły n e o k a n t y z m u . 21 Bliższa jest — pisze Barthes. W ł a ś n i e f o r m a l n e relacje p o m i ę d z y znakami, n a w e t p r a w o w i e r n e m u K a n t y z m o w i niż n p . szkole marburskiej, a w w a r s t w i e kategorii p o z n a w c z y c h w s p o m n i a n y binaryzm c h o ć b y z p o w o d u o d w o ł a ń d o m e t a f i z y c z n e g o realizmu (trzeba i relacjonizm, t o o w e f o r m y nadające rzeczywistości określony przy t y m o d d a ć s p r a w i e d l i w o ś ć f i l o z o f o w i z Królewca i p r z y p o m ­ kształt, a zarazem s ł u p y g r a n i c z n e w y z n a c z a j ą c e kres poznania. nieć, że b r o n i ł się o n przed p r z y p i s y w a n i e m j e g o s y s t e m o w i Strukturalizm stwierdza ich nieprzekraczalność. D o s t ę p n e jest jakiejkolwiek metafizyki). tylko to, c o u k o n s t y t u o w a n e przez p o d m i o t o w ą strukturę, c h o ć „chimeryczne" to jednak „samoprzezsięzrozumiałe". Wprawdzie fenomenologia i neokantyzm wystąpiły swego Szukamy czasu przeciw p s y c h o l o g i z m o w i i p o z y t y w i z m o w i filozofii d r u ­ więc o w y c h kategorii samoprzezsięzrozumiałości. Beznadziejne giej p o ł o w y XIX w i e k u , w t y m p r z e c i w k o naturalistycznej teorii jest b o w i e m u s i ł o w a n i e znalezienia p r a w d z i w e g o sensu, istoty k u l t u r y , nie m o g ł o t o rzecz jasna d o p r o w a d z i ć d o zasypania rzeczywistości. M o ż l i w y d o ustalenia jest t e n t y l k o sens, jaki przepaści, jaka dzieliła o b i e szkoły i jaka dzieli r ó w n i e ż różne — mocą a p r i o r y c z n y c h zasad — nadaje rzeczywistości z b i o r o w a orientacje d y s c y p l i n s z c z e g ó ł o w y c h , w t y m w e t n o l o g i i . Każda świadomość. b o w i e m teoria n a w i ą z u j e — ś w i a d o m i e bądź n i e ś w i a d o m i e — d o W w y p o w i e d z i a c h , iż p o z n a w a n i e ś w i a t a „ n i e jest p o z n a w a ­ p e w n e j filozoficznej tradycji. Każdy badacz — jeśli zostanie d o niem w sensie zbliżania się d o jądra t a j e m n i c y " , lub: „ Ś w i a t jest t e g o „ z m u s z o n y " — uzasadnia s w o j ą k o n c e p c j ę o d w o ł u j ą c się być może t a k i m , j a k i m jest...", zawarta jest i m p l i c i t e teza realizmu d o , mniej l u b bardziej arbitralnie przyjętych, t w i e r d z e ń natury metafizycznego. Nie k w e s t i o n u j e się b o w i e m istnienia tej t a j e m ­ o g ó l n e j . A n a l i z o w a n e teorie okazały się teoriami a n t a g o n i s t y c z - nicy, istnienia ś w i a t a rzeczy s a m y c h w s o b i e , ś w i a t a o b i e k t y w ­ n y m i : na „ z a d a n e " pytania d o t y c z ą c e p o d s t a w o w y c h nego. Jest t o szczególna, f e n o m e n a l i s t y c z n a odmiana f i l o z o f i c z n y c h udzieliły p r z e c i w s t a w n y c h o d p o w i e d z i . I tak, jeśli realizmu: c h o ć ó w ś w i a t o b i e k t y w n y istnieje, jest o n t r a n s c e n ­ c h o d z i o naturę rzeczywistości, w t y m tej określonej granicami dentny w o b e c p o d m i o t u i w s z e l k i c h a k t ó w ś w i a d o m o ś c i . D o ­ d y s c y p l i n y , j e d n a deklaruje s w ó j esencjalizm, druga — f e n o m e k w e s t i i źródeł poznania kwestii świadczamy t y l k o sferę zjawisk k o n s t y t u o w a n y c h przez nasze nalizm. W własne u m y s ł o w e s t r u k t u r y , kategorie, pojęcia. N a z y w a m y , usta­ aprioryzmem, wszelako nawiamy relacje, r o z k a w a ł k o w u j e m y , ustatyczniamy, o p i s u j e m y w p r z y p a d k u teorii f e n o m e n o l o g i c z n e j jest o n o d n i e s i o n y d o coś, co w krańcowo o b i e o p o w i a d a j ą się za różnymi jego odmianami: dynamiczne, p r z e d m i o t u , w p r z y p a d k u teorii strukturalistycznej — d o p o d ­ niepodzielne, n i e o p i s y w a l n e . Ó w c z y n n y akt u m y s ł u ( w t y m t e g o m i o t u poznania. Wreszcie w sporze o granice poznania rysuje się zbiorowego) nie t y l k o czyni w s z e l k i e p o z n a n i e m o ż l i w y m : jest na opozycja o b i e k t y w i z m u równi przyczyną i s k u t k i e m n i e m o ż n o ś c i dotarcia d o O s o b n a kwestia t o s z c z e g ó ł o w e rozważenie implikacji m e t o d o l o ­ swej istocie jest b y ć może ciągłe, „jądra tajemnicy". O t o c o pisze S t o m m a : „Tablice M e n d e l e j e w a k u l t u r y zawierają wszakże m n o g o ś ć i subiektywizmu teoriopoznawczego. g i c z n y c h t a k i c h o t o f i l o z o f i c z n y c h r o z w i ą z a ń . Problem ten o m ó ­ w i ł w s t ę p n i e Czaja w e w s p o m n i a n y m artykule, dając o d p o w i e d ź relacji p o t e n c j a l n y c h . Relacji, które m o g ą nie z n a j d o w a ć z o b i e k ­ n e g a t y w n ą w s p r a w i e m o ż l i w o ś c i ścisłej w s p ó ł p r a c y i r ó w n o ­ t y w i z o w a n y c h społecznie manifestacji, są j e d n a k — c h o ć b y j a k o czesnego w y k o r z y s t y w a n i a antytezy j e g o reguł — i m p l i c i t e z a w a r t e w systemie. Kultura rzuca teorii. Istotniej tak a m b i t n y p r o g r a m w y d a j e się przedsięwzięciem dyrektyw metodologicznych obu swój cień — cień uczuć, marzeń, k o s z m a r ó w i t ę s k n o t . Etnologia nie d o p r z e p r o w a d z e n i a . Z g o d a może być utrzymana d o p ó t y , marzeń t o w ł a ś c i w i e a n t y e t n o l o g i a , g d y ż związana byłaby ściśle d o p ó k i każda z teorii penetruje sfery kultury, ku k t ó r y m , mocą z ludzkim p r a g n i e n i e m zrzucenia t e g o n i e w y g o d n e g o g o r s e t u , tradycji b a d a w c z e j i p o s i a d a n y c h narzędzi, skłania się w sposób jakim stawać się musi u s p o ł e c z n i o n y , a w i ę c już o b o w i ą z u j ą c y „naturalny". W k o ń c o w y m fragmencie omawianego fałszywy ś w i a t k u l t u r y , . . " 1 9 Istotnie, „ e t n o l o g i a m a r z e ń " jest — w myśl s t r u k t u r a l i z m u artykułu S t o m m y ma j e d n a k miejsce starcie na terenie — w y d a w a ł o b y się — neutralnym. 21 �Oto Benedyktowicz w s w o i m programie omawia antymetaforyczny charakter o p i s u f e n o m e n o l o g i c z n e g o i przytacza f r a g m e n t M i a ł o tu miejsce p e w n e n i e p o r o z u m i e n i e . Po pierwsze: Poincare w y c h o d z i z pozycji k o n w e n c j o n a l i z m u w y p o w i e d z i Eliadego, p o d o b n o j e d y n e j , w której tenże sięgnął i usiłuje z d y s k r e d y t o w a ć jednakże d o metafory — znanej m e t a f o r y słonia. Przedstawiciel Eliadego zasady, stosując z ł o ś l i w i e sofizmat t z w . w i e l o z n a c z n o ­ prawomocność wspomnianej przez strukturalizmu w y p o w i e d ź tę p o d d a j e krytyce. By j e d n a k m ó c tej ści potencjalnej. P o g l ą d e m , iż „skala t w o r z y z j a w i s k o " m o ż n a krytyce dobrze się przyjrzeć p r z e d s t a w m y jeszcze raz s t a n o w i s k o b o w i e m o p e r o w a ć d o w o l n i e , jeśli t y l k o w y r w i e się g o z k o n t e k s ­ Eliadego: t u . Tak w i ę c m i k r o s k o p t r a k t o w a n y j a k o ta skala w y k a ż e , że takie „ N o w o c z e s n a nauka z r e h a b i l i t o w a ł a zasadę, która w X I X w . została m o c n o p o d w a ż o n a na skutek pomieszania z j a w i s k o z o o l o g i c z n e jak słoń jest o r g a n i z m e m wielokomór­ pewnych k o w y m , ale w y k a ż e też, że takie z j a w i s k o religijne jak o b r z ę d jest pojęć, a która g ł o s i , że 'skala t w o r z y z j a w i s k o ' . Henryk Poincare r ó w n i e ż o r g a n i z m e m w i e l o k o m ó r k o w y m — jeśli p o d d a ć b a d a ­ z a p y t y w a ł nie bez i r o n i i , czy przyrodnik, który bada słonia j e d y n i e niom mikroskopowym jednego z jego uczestników, a choćby przez m i k r o s k o p , może s t w i e r d z i ć , że dostatecznie poznał naturę n a w e t w s z y s t k i c h . Nie m i k r o s k o p należy b o w i e m t r a k t o w a ć j a k o t e g o zwierzęcia? M i k r o s k o p o d k r y w a strukturę i m e c h a n i z m narzędzie określania skali zjawiska. T a k i m narzędziem d o s t ę p n y m k o m ó r e k , które są i d e n t y c z n e dla w s z y s t k i c h o r g a n i z m ó w w i e l o ­ p r a w i e k a ż d e m u , r o z p o c z y n a j ą c y m proces p o z n a w c z y , jest w z r o k k o m ó r k o w y c h . S ł o ń jest n i e w ą t p l i w i e o r g a n i z m e m w i e l o k o m ó r ­ w ł a ś n i e , który niekoniecznie należy uznać za przeżytek i o d ł o ż y ć k o w y m . A l e czy t y l k o t y m ? w skali m i k r o s k o p u można by na półkę z n i e u ż y t e c z n y m i rupieciami. T o o d w z r o k u zaczyna się zastanawiać się nad o d p o w i e d z i ą . W skali w z r o k u l u d z k i e g o , droga określania c o jest zjawiskiem z o o l o g i c z n y m , a c o który przynajmniej dostrzega w s ł o n i u z j a w i s k o z o o l o g i c z n e , nie r e l i g i j n y m . Nie oznacza t o b y n a j m n i e j , że w z r o k jest tą skalą. Skalą ma już miejsca na w ą t p l i w o ś c i . P o d o b n i e z j a w i s k o religijne ukaże jest z o o l o g i c z n y l u b religijny charakter zjawiska. S ł o ń nie ma b y ć się nam j a k o takie t y l k o w ó w c z a s , g d y będzie rozumiane w e d ł u g t e d y badany w skali s ł o n i o w e j , a w skali z o o l o g i c z n e j , p o d o b n i e w ł a s n y c h w a r u n k ó w istnienia, czyli w ó w c z a s , g d y będzie badane w skali r e l i g i j n e j . " np. obrzęd ma być b a d a n y w skali religijnej. Eliade m ó w i tyle i t y l k o tyle. Nie porusza w o g ó l e k w e s t i i badania słonia w skali religijnej, 22 S t o m m a z a c y t o w a ł tę w y p o w i e d ź pomijając pierwsze zdanie c o — jak w i a d o m o — także się zdarza, i p o d o b n e rzeczy zdarzały i f r a g m e n t o s t a t n i e g o , a m i a n o w i c i e : „...gdy będzie r o z u m i a n e się także s a m e m u Eliademu. S ł o w e m , w w y p o w i e d z i j e g o z a w a r ­ w e d ł u g w ł a s n y c h w a r u n k ó w istnienia, czyli w ó w c z a s . . . " , c o t y jest i m p l i c i t e p o s t u l a t s t o s o w a n e j t e m a t y c z n e j redukcji i m e t o ­ w s p o s ó b istotny umniejsza k l a r o w n o ś ć w y p o w i e d z i Eliadego, d y c z n e j abstrakcji, z a b i e g ó w , na które składa się r ó w n i e ż w y ­ a następnie d o p r z y t o c z o n e g o c y t a t u u s t o s u n k o w a ł się w s p o s ó b znaczanie o w e j skali. następujący: Po d r u g i e : Eliade nie u ż y w a określenia „ j a k o t a k i e " w ż a d n y m „ T a k , t o b y ł b y klucz d o f u r t k i w i o d ą c e j poza ograniczenia m e t a f i z y c z n y m sensie. M ó w i ą c o „ z j a w i s k u r e l i g i j n y m j a k o t a ­ d y s c y p l i n y . T o b y ł o b y panaceum... Niestety — w y p o w i e d ź Elia­ k i m " m ó w i ani m n i e j , ani w i ę c e j , t y l k o o z j a w i s k u r e l i g i j n y m j a k o d e g o zawiera niedopuszczalne nadużycia. Jeżeli b o w i e m z j a w i s ­ r e l i g i j n y m w ł a ś n i e ( „ g d y będzie r o z u m i a n e w e d ł u g w ł a s n y c h ko religijne badane ma być w skali religijnej, t o i o d p o w i e d n i o w a r u n k ó w i s t n i e n i a " ) . Cała zresztą przytoczona w y p o w i e d ź jest słoń badany być w i n i e n w skali s ł o n i o w e j , a skala w y p o w i e d z i ą raczej m e t o d o l o g a , niż metafizyka. wzroku l u d z k i e g o jest t u ni p r i c z o m . Po d r u g i e : cóż t o znaczy ' j a k o taki'? Ergo: Pretensje, że f e n o m e n o l o g o w i e c h c ą badać słonia „ j a k o Słoń j a k i m jest każdy w i d z i ? Zaiste nie d a n e jest c z ł o w i e k o w i t a k i e g o " należy k i e r o w a ć d o Husserla, Schelera czy Ingardena, zgłębić słonia w s ł o n i o w e j skali. D l a t e g o też usiłując g o poznać a nie d o stara się przykładać skale różne: m i k r o s k o p u , s w o j e g o w z r o k u , dziedziną s w y c h b a d a ń w kategoriach eidos, a w kategoriach Eliadego czy B e n e d y k t o w i c z a . Ci nie zajmują się lunety w której słonie małe jak m r ó w k i , k r ó l e s t w a zwierząt ... sacrum. Zresztą t e n o s t a t n i , uprzedzając m o ż l i w e , p o d o b n e d o T w i e r d z e n i e zaś, że ' t y l k o ' j e d n a z t y c h skal ukaże n a m słonia w y ż e j p r z e d s t a w i o n y c h , zarzuty, pisze w p e w n y m miejscu o m a ­ w j e g o n i e b y w a ł e j j a k o t a k o ś c i ( M i c k i e w i c z j a k o t a k i , a jak nie wianego tu artykułu: taki, t o jaki i d l a c z e g o ) bardziej niż n i e b e z p i e c z n y m totalitaryz­ m e m m e t o d o l o g i c z n y m , jest po prostu o d w i e c z n y m ludzkim złudzeniem docierania d o jądra t a j e m n i c y . S ł o ń nie jest ani z w i n n y , ani niezgrabny, ani szary, ani p ł o w y , ani p o t u l n y i p o ­ słuszny, ani dziki i z ł o ś l i w y . J a k o t a k o ś ć słonia jest nie t y l k o „ H u s s e r l w y r ó ż n i ł szereg e t a p ó w i t y p ó w redukcji f e n o m e n o ­ l o g i c z n y c h . B y ł o b y niedorzeczne, a i c h y b a n i e m o ż l i w e , p o ­ s z u k i w a ć w tekstach Otta czy Eliadego ich o d z w i e r c i e d l e n i a . " 24 Istotnie, j a k o t a k o ś ć słonia nie s t a n o w i p r z e d m i o t u zainte­ resowań etnologa. Żadna jakotakość. n i e o p i s y w a l n a ; nie s t a n o w i r ó w n i e ż p r z e d m i o t u z a i n t e r e s o w a ń e t n o l o g a . Żadna j a k o t a k o ś ć . " 2 3 PRZYPISY 1 S. Węglarz, Etnologiczne i etnograficzne rozumienie kate­ gorii „kultura". Szkicantymetodologiczny, „ P o l s k a Sztuka L u d o ­ w a " 1 9 8 7 , nr 1—4 Tamże, s. 1 5 4 D. Czaja, Spór o model etnologicznej interpretacji, „Prace E t n o g r a f i c z n e " , 1 9 9 0 z. 27 Tamże, s. 21 Z. B e n e d y k t o w i c z , O niektórych zastosowaniach metody fenomenologicznej w studiach nad religią, symbolem i kulturą, „ E t n o g r a f i a P o l s k a " , t. X X I V , 1 9 8 0 , z. 2 L. S t o m m a , Z zapisków etnologa. (List L u d w i k a S t o m m y w y s ł a n y z Paryża d o Redakcji a o p a t r z o n y t y t u ł e m : Słoń a sprawa etnologii), „ P o l s k a Sztuka L u d o w a " , 1 9 8 2 , nr 1—4 Z. B e n e d y k t o w i c z , o p . c i t , s. 10 M . Eliade, Doświadczenie labiryntu, „ P o l s k a Sztuka L u d o ­ w a " , 1 9 8 8 , nr 3, s. 1 6 7 Z. B e n e d y k t o w i c z , o p . cit., s. 13 Tamże, s. 3 2 M . Eliade, o p . cit. L. S t o m m a , o p . cit., s. 71 2 3 4 5 6 7 8 9 1 0 1 1 1 2 22 1 3 Tamże. C. Lévi-Strauss, Antropologia strukturalna. Warszawa 1 9 7 0 , s. 1 2 8 Tamże, s. 3 1 3 Cz. R o b o t y c k i , S. W ę g l a r z Chłop potęgą jest i basta, O mityzacji kultury ludowej w nauce, „ P o l s k a Sztuka L u d o w a " , 1 9 8 3 , nr 1—2 J . Niżnik, Wokół formalno-struktura/nej koncepcji mitu. E. Cassirer i C. Lévi-Strauss, „ C z ł o w i e k i Ś w i a t o p o g l ą d " , 1 9 7 2 , nr 5 R. Barthes, Mit i znak. W a r s z a w a 1 9 7 0 , s. 2 6 7 L. S t o m m a , o p . cit., s. 7 2 C. Lévi-Strauss, Wprowadzenie do twórczości Marcela Maussa, s. LV, ( w : ) M . M a u s s , Socjologia i antropologia. Warszawa 1973 Por. sugestię D. Czaji w artykule Dylematy błazna, „ P o l s k a Sztuka L u d o w a " , 1 9 8 8 , nr 4 , s. 2 1 7 M . Eliade, Traktat o historii religii. W a r s z a w a 1 9 7 0 , s. 1 L. S t o m m a , o p . cit., s. 7 3 Z. B e n e d y k t o w i c z , o p . cit., s. 31 1 4 1 5 1 6 1 7 1 8 1 9 2 0 2 1 2 2 2 3 2 4 � https://zbiory.etnologia.uw.edu.pl/files/original/f170427d411153c6da11ab32f0462cc0.pdf a2255d3aaf6f56971665bd410009188e Dublin Core The Dublin Core metadata element set is common to all Omeka records, including items, files, and collections. For more information see, http://dublincore.org/documents/dces/. Title A name given to the resource Polska Sztuka Ludowa - Konteksty Text A resource consisting primarily of words for reading. Examples include books, letters, dissertations, poems, newspapers, articles, archives of mailing lists. Note that facsimiles or images of texts are still of the genre Text. Dublin Core The Dublin Core metadata element set is common to all Omeka records, including items, files, and collections. For more information see, http://dublincore.org/documents/dces/. Relation A related resource oai:cyfrowaetnografia.pl:publication:5324 Rights Information about rights held in and over the resource Licencja PIA Date A point or period of time associated with an event in the lifecycle of the resource 2003 Subject The topic of the resource pamięć - aspekt antropologiczny Identifier An unambiguous reference to the resource within a given context oai:cyfrowaetnografia.pl:4945 Title A name given to the resource O historii, literaturze, pamięci oraz innych formach zapominania/ Polska Sztuka Ludowa - Konteksty 2003 t.57 z.3-4 Description An account of the resource Polska Sztuka Ludowa - Konteksty 2003 t.57 z.3-4; s.79-84 Creator An entity primarily responsible for making the resource Kuligowski, Waldemar Language A language of the resource pol Publisher An entity responsible for making the resource available Instytut Sztuki PAN Format The file format, physical medium, or dimensions of the resource application/pdf PDF Text Text capture metadata for PDF documents Text WALDEMAR KULIGOWSKI K ultura to pamięć, i to kategoryczne stwierdze­ nie nie ma być jedynie chytrym ukłonem w stronę tematu niniejszej konferencji ani usprawiedliwieniem swojej tutaj obecności. Grecka mnem e jest przecież zdolnością do przechowywania i odtwarzania pewnych wzorców, inform acji oraz do­ świadczeń; pozwala ona na rejestrowanie różnych ko­ dów, od najprostszych po wysoce symboliczne, zapisu­ je zarówno to, co jest jednostkowe, jak i to, co przyna­ leży do wiedzy pozaosobistej. Tak pojmowana pamięć pełni swojego znaczenia nie ujawnia bynajmniej pod­ czas nauki chodzenia na obu nogach czy przełykania pokarmów, ale raczej w trakcie przyswajania i powta­ rzania tych wszystkich zachowań, które czynią czło­ wieka istotą kulturową. Owszem, pies, szympans czy delfin posiadają zdol­ ność zapamiętywania, ale nie znają pojęcia kanonu ani tradycji. Obwieszczane ostatnio triumfy naukowców, którzy do końca niemal przejrzeli ludzki genotyp, an­ tropologa niewiele tak naprawdę obchodzą - D N A nie tłumaczy kultury, neurony nie powołują do życia mi­ tów, i z tego powodu wciąż nad biochemiczne struktu­ ry przedkładamy kontakt z pam iętającym informato­ rem. D la badacza kultury bowiem pamięć nie jest funk­ cją układu nerwowego, lecz relacją między ludźmi, wzajemnością znaków, naturalnym środowiskiem trwa­ nia społeczeństw. Jeśli kultura w istocie jest „dziedzic­ twem przeszłości, które człowiek otrzymuje od swojego społeczeństwa”, jak chciał tego Robert H. Lowie,1 „dzie­ dzictwem społecznym” w ujęciu Clyde’a Kluckhohna2 albo, mówiąc słowami Felixa M. Keesinga, „całością doświadczeń możliwych do społecznego przekazania”,3 to umieszczone na wstępie równanie napełnia się trud­ re doprowadziły do obecnego porządku; jego bohatero­ wie tworzą społeczeństwo i rządzące nim reguły. Dla Claude’a Levi-Straussa mitologie składają się na wspa­ niały pałac idei, tworzą wyimaginowaną totalizację ludzkiego doświadczania natury i społeczeństwa.5 D o­ dajmy jeszcze, że mit jest równocześnie językiem i mo­ wą, a odległość między kodem indywidualnym i zbioro­ wym jest minimalna. Nie można egzystować „na ze­ wnątrz” mitu ani być jego zdystansowanym odbiorcą, przynajmniej w społeczeństwach tradycyjnych. Zgoła inaczej przedstawia się problem przekazywa­ nia społecznej pamięci przy użyciu historii. Historia to przecież mniej lub bardziej usystematyzowana wiedza o przeszłości empirycznej, o zdarzeniach udowadnialnych. Dotyczy ona ustanowienia społecznych ładów, lecz jej bohateram i nie są jaguary, piżmowce czy księ­ życ, ale realne dynastie, znani z imienia wielcy wodzo­ wie. Historiografia nie opisywała bezkształtnego „kie­ dyś”, ale starała się wydarzenia poprzeć możliwie pre­ cyzyjnym datowaniem. Jako osobna gałąź nowoczesnej ną do odparcia dosłownością. Cały proces enkulturacji może być zatem trakto­ wany w kategoriach swoistej m nem otechniki, ułatwia­ jącej zapamiętywanie i kojarzenie. Wiemy aż nadto dobrze, że sednem enkulturacji bardzo długo pozosta­ wała tradycja, która - znów! - polega na ćwiczeniu pamięci. Okazuje się w rezultacie, broniąc tezy wyj­ ściowej, że kolebką kultury jest właśnie pamięć, że to jej najważniejszy znaczeniowy rezerwuar, to jej ideowe zaplecze, to jej wehikuł sensów. Nie powinno przeto dziwić, że człowiek nie ustawał w poszukiwaniu coraz doskonalszych metod ‘ulepsza­ nia’ pamięci, znajdywania dla niej pomocnych narzę­ dzi. Tym najstarszym bodaj środkiem m nem otechnicz­ nym jest mit. W kulturach opartych na przekazach ust­ nych był on głównym instrumentem komunikowania pamięci społecznej. W ujęciach antropologicznych za­ kłada się, że mit poprzedza czas empiryczny i rzeczywi­ stość udowadnialną, choć jednocześnie nadaje im nad­ rzędny sens, pełni funkcję ponadczasowego wzorca; zmienia, by odwołać się do znanej Barthesowskiej for­ muły, historię w naturę. Mityczna organizacja świata to nic innego, jak zbiór reguł ustalających bezwarunkowy sens realności.4 M it zdaje sprawę z serii wydarzeń, któ- wiedzy historia dążyła do spójnej wizji tego, co minio­ ne, poszukiwała bezspornych źródeł i autentycznych archiwów. Nie tylko jednak armatura metody różni historię od mitu: ta pierwsza nie musi wszak być niczym więcej poza mową, czytelnik nie musi dzielić z historykiem kodu pamięci. Tworzone na jej podstawie tożsamości mogą mieć charakter idiosynkratyczny, dochodzi tu także często do konfliktu doświadczeń, pojawiają się grupy wykluczonych ze wspólnej historii albo takich, którzy wykluczają się sami. Inicjatyw a powołania w Polsce Instytutu Pamięci Narodowej jest właśnie wyrazem tej tęsknoty za jednolitą pamięcią. Przykłady mitu i historii pokazują wyraźnie, że sztuka pamięci przybierała różne formy, uzależnione od okoliczności czasu i przestrzeni. Raz ożywianie przeszłości dokonywało się w trybie metaforycznym (albo, mówiąc innymi słowy, fabulacja poprzedzała mythopoiesis), kiedy indziej dominował tryb metonimiczny: narracja mitu zawierzała alegorii, narracja h i­ storiografii kazała widzieć siebie jako przedstawienie literalne. Oczywiście, rozróżnienie powyższe daje się przeprowadzić tylko dla celów analitycznych: m itolo­ gia Tewa była dla mieszkańców glinianych puebli real­ O historii, literaturze s i terazmejszosci oraz innych formach zapominania ♦ 79 . ♦ ♦ / ♦ �W aldemar Kuligowski ♦ O H IST O R II, LITE R A T U R Z E I T ER A Ź N IEJSZ O ŚC I O R A Z IN N YCH FO R M A C H Z A PO M IN A N IA nością,6 historiografia marksistowska natom iast wy­ raźnie ujawnia swój rys mityczny. M etafora i syntagma przenikają się, co pozwala Kirsten Hastrup stwierdzić, że „W sztuce pamięci mit i historia są sobie równe”.7 Tyle o oczywistościach, teraz chciałbym zwrócić uwagę na kwestię dostrzeganą rzadziej - idzie m iano­ wicie o pojęcie świadomości historycznej. Zalicza się ją zazwyczaj do zbioru ideologii,8 doraźnych dyskursów służących konkretnym celom. Świadomość historycz­ na nastawiona jest na teraźniejszość i postrzega prze­ szłość w kategoriach współczesnych. N acisk kładzie się w jej ramach na konstruowanie historii i wynikają­ Jednym z najżywiej u nas dyskutowanym wycin­ kiem przeszłości jest nadal stan wojenny, zainauguro­ wany 13 grudnia 1981 roku przez muzykę Chopina w radiu, biało-czerwone róże w telewizji, wszędobyl­ skie flagi narodowe i różnej postaci białe orły (obno­ szone zresztą po obu stronach barykady). Symbole do­ sadnie dawały do zrozumienia, że oto dzieje się coś o niezwykłej wadze dla życia narodu, że ponownie ra­ tuje się jego byt. Świadomość historyczna tycząca tego wydarzenia jest mnoga: fakt, że ktoś był milicjantem, działaczem opozycji, księdzem, kolaborantem, krew­ nym wysokiej rangi oficera wojska, młodym dziennika­ rzem „Tygodnika Powszechnego” albo starym prenu­ meratorem periodyku „Za wolność i lud” decyduje o różnicach nie tylko w sferze wartościowania, ale n a­ wet w warstwie faktograficznej. Z tego powodu mamy do dyspozycji wiele simulacrów jednej konkretnej prze­ szłości. Przykład ten przekonuje o tym, że świadomość historyczna żywi się partykularnym punktem widze­ nia, jej domeną jest m nem e em ocjonalna, pamięć zro­ dzona przez postawy, idee, konkretne ideologie. Współczesne tożsamości - uwolnione już od dyktatu trójcy „krew, łóżko i kult” - budowane są, powiedzmy to wprost, na zapominaniu. Kolejnym - po micie i historii - krokiem w dosko­ naleniu kulturowych m nem otechnik było z całą pew­ nością pismo. Słusznie przeto Jacques Derrrida nazy­ wa Platona pierwszym filozofem, „który pisał” - wyna­ lazek pisma nie był li tylko nowinką technologiczną. W ierzono przecież, że pismo pozwoli utrwalić ogrom inform acji, których w normalnych warunkach jed ­ nostka nie mogła przyswoić, i stanie się w wyniku tego wspaniałym, otwartym i wciąż uzupełnianym źródłem cej z niej tożsamości: przypomnijmy sobie wszystkie odwołania do ‘świadomości’: proletariackiej, inteli­ genckiej, narodowej, europejskiej, małoojczyźnianej, kobiecej, ekologicznej, a rzecz stanie się namacalna. Nie trzeba chyba dodawać, że pojmowana (i pobudza­ na) w ten sposób świadomość historyczna bardzo czę­ sto popada w kolizje z pamięcią, z indywidualnym wspomnieniem, z próbą odtworzenia sposobu, w jaki przeszłość została przeżyta. W literaturze oba te term i­ ny są jednak często mylone bądź utożsamiane ze sobą, i nie powinno to specjalnie dziwić: wszak w życiu dzie­ je się podobnie. Ideologiczne narzędzie historycznej świadomości przebierane bywa w szatki autentycznego przeżycia pewnych minionych wydarzeń, a prywatne wspomnienie jest jego legitymacją albo nieuzasadnio­ nym odszczepieństwem. Tak czy inaczej, świadomość historyczna rozwinęła się względnie niedawno, w momencie kiedy doświad­ czono bolesnych braków ciągłości historycznej i współistnienia wielu różnych odczytań przeszłości. I to właśnie podejście nazwane zostało przez Frydery­ ka Nietzschego „monumentalistycznym”9 - przeszłość pełni tu rolę polityczną, legitymizuje pewną tradycję, dostarcza wskazań dla współczesnych. Prawodawcy i historiografowie w ładają publicznym dyskursem i wspólną pamięcią, „piszą” historię - bitwy na Kosowym Polu, konkwisty, Holocaustu, monogamicznej ro­ dziny, liberalizmu czy imperialistycznej etnologii - któ­ ra zdaje się posiadać wszelkie znamiona prawdy. I tego rodzaju sytuację zapewne przywoływał Hayden W hite, (ten, który - zdaniem Dom inica LaCapry - zbudził h i­ storyków z dogmatycznego snu), mówiąc na jednej z konferencji, że: „Historia jest praktyką rządzoną fan­ tazmatycznym stosunkiem do przeszłości, i dlatego ma więcej wspólnego z etyką niż z epistemologią”.10 Toteż nie bez przyczyny Joh n G. A . Pocock powia­ da, iż warunkiem sine qua non nowożytnej świadomo­ wiedzy o świecie. Lévi-Strauss posługuje się nawet ter­ minem „sztuczna pam ięć” jako tym kryterium, które miało zdecydowanie odróżniać cywilizowane centrum od barbarzyńskich peryferii.11 Okazuje się jednak, przy wnikliwszym spojrzeniu, że jedyną wielką zmianą kul­ turową, jaka miała miejsce w związku z wynalezieniem pisma, była koncentracja ludzi w m iastach. Ta zaś po­ ciągnęła za sobą zhierarchizowanie społeczeństw: „Używanie pisma w celach bezinteresownych, dla za­ dowolenia intelektualnego i estetycznego, jest rezulta­ tem wtórnym”12 - utrzymuje autor Smutku tropików: pismo zniewoliło ludzi, nim zdołało ich oświecić. H i­ poteza ta nie ogranicza swego zasięgu do czasów odle­ głych, oto w wieku X X szlachetna jakoby walka z anal­ fabetyzmem prowadziła bowiem wprost do zwiększe­ nia kontroli państwa nad obywatelami. W momencie ści historycznej jest „mnogość tradycji i wizji przeszło­ ści”. Każde społeczeństwo, zdaniem tego badacza, mo­ że posiadać tak wiele ujęć przeszłości, jak wiele ma przeszłych, łączących z nią, związków. W tym wypad­ ku wykluczona jest pojedynczość mitu, w grę nie wchodzi też rozgadana, ale jednak pojąca się z tego sa­ mego źródła (nie tylko wiedzy, lecz także władzy), n o­ woczesna historia. kiedy wszyscy potrafią czytać, nikt nie wymknie się li­ terze prawa, tłumacząc się jego nieznajomością. Triada pamięć-pismo-zniewolenie wydaje się dobrze oddawać tego rodzaju przeświadczenia. „Lekcja pisania” Lévi-Straussa, którą ten przepro­ wadził wśród brazylijskich Nambikwarów, a potem przedstawił na kartach Smutku tropików , spotkała się z rozbudowana krytyką Derridy. Promotor dekonstruk- 80 �W aldemar Kuligowski ♦ O H IST O R II, LITE R A T U R Z E I T ER A Ź N IEJSZ O ŚC I O R A Z IN N YCH FO R M A C H Z A PO M IN A N IA cji wytknął w niej capo di tutti capi strukturalizmu etnocentryczne zawężenie samego pojęcia pisma. Czyż de­ koracje na kalebasach, drzewo genealogiczne rysowane na piasku czy pokazywane etnologowi tatuaże nie są rodzajem pisma, czy nie należy w nich widzieć znaków ożywiających pamięć?13 Tradycyjne, alfabetyczne zapi­ ski, które Derrida nazywa „pismem empirycznym”, to ledwie „jawna sceneria zapisu”, która nie uwzględnia innej metody archiwizowania. Niedającą się pominąć postacią „protopisma” jest dla francuskiego badacza akt nadawania imion własnych, czyli „wpisywanie unikatowości w system (...) zatracanie niepowtarzalności, jaką zapewnia bezpośrednia obecność”.14 Tym samym pom ijając kontrowersyjność poglądów Derridy - raz jeszcze podkreślona zostaje negatywność pisma jako formy pamięci; ta negatywność, która współcześnie wyrażana jest w przekonaniu o tym, że słowa nie łączą się ze światem, że znak poprzedza doświadczenie, że fi­ gura pamięci utraciła empiryczny desygnat.15 Proces wpisywania pamięci w system pisma w rów­ nym stopniu dotyczył nauki, jak i literatury. Ta pierw­ sza zawierzać poczęła przede wszystkim świadectwom pisanym, i w ogóle wizualnym, wysypisko nieweryfikowalnych wspomnień oddając pieczy literatów. I po­ nownie, mimo zarządzonych restrykcji, nie dostrzeżo­ no faktu, że pamięć jest wybiórcza, zawsze zapośredniczona, nigdy nie kompletna, że nie zachowuje ona przeszłości, lecz dostosowuje ją do dzisiejszości.16 Ze świadomością tego faktu przyszło zmierzyć się obu dziedzinom - początkowo dzieła literackie przypo­ minały nawet swoim stosunkiem do materii pamięci zideologizowaną historiografię. „Całymi latami litera­ tura zdaje się sprzyjać uświęcaniu wartości - relacjo­ nuje Italo Calvino - podporządkowywaniu autoryte­ tom (...). Literatura pisana powstawała więc już z ba­ gażem powinności (...) potwierdzania istniejącego po­ rządku. O d bagażu tego uwalniała się ona przez tysiąc­ lecia, przenikając stopniowo w sferę prywatną (...) To dzięki literaturze szlak ku wolności został przetarty”.17 Czy Calvino ma rację? Przyznaje mu ją pewien cykl powieściowy. „Przez długi czas kładłem się spać wcze­ śnie. Niekiedy ledwie zgasiłem świecę, oczy zamykały mi się tak szybko, że nie zdążyłem sobie powiedzieć za­ sypiam”.18 To rzecz jasna początek W poszukiwaniu straconego czasu, wstęp do dobrego snu dzieciństwa, daty, nazwy, znaki i tożsamości sprywatyzowały się, pi­ sarze uwolnili się od wampiryzmu obowiązkowej świa­ domości oficjalnej przeszłości, a sama proza stała się rzeczywistą fikcją pamięci. Pewnie i dla tej racji powie­ ści Prousta uznano za natu ralne i kon ieczn e,21 a w Anglii za wręcz najbardziej podziwiane w całym X X wieku.22 Osobną kwestią pozostaje to, że nagłe przypływy pamięci, nazywane elegancko proustowskim doświadczeniem, przedostały się już do wiedzy potocznej, będąc kolejną etykietą rzekomej erudycji. Ważnym kulturowo instrumentem pomocniczym pamięci miała być fotografia. Dzięki wynalazkowi ch e­ mików pozbywano się oto pośredników w docieraniu do realności, w ponownym doświadczaniu tego, co m i­ nęło. Roland Barthes oddał to przekonanie słowami o tym, że zdjęcie to „dowód według świętego niewier­ nego Tomasza- chcącego -włożyć-rękę -w-ranę - Chry­ stusa”.23 Znany semiotyk na poparcie tego stwierdze­ nia przytacza zdarzenie zapam iętane z własnego dzie­ ciństwa: zobaczył wówczas fotografię targu niewolni­ ków. Jego reakcją nań była groza pomieszana z wyraź­ ną fascynacją - „naprawdę tak było. To nie była kwe­ stia dokładności - pisał - ale rzeczywistości (...) nie­ wolnictwo było przedstawione bezpośrednio, fakt był wykazany bez metody”.24 Odniesienie fotograficzne, wierzono, tym różniło się od innych, że odsyłało do rzeczy istniejącej koniecznie, takiej, która musiała znaleźć się w pewnym m omencie przed obiektywem. Stąd czysty, analogiczny realizm fotografii, dlatego jej podstawowy przedmiot określano jako „to, co było”. Zmącenie wiary w absolutną przezroczystość m e­ dium fotograficznego wiązało się nie tylko z nowinka­ mi technicznymi, które umożliwiły daleko idące ko­ rekty naświetlonych obrazów, ich retuszowanie i kom­ puterową obróbkę. Badacze wykazali ponadto wiele zbieżności między społecznym charakterem tworzenia wiedzy i takimż charakterem tworzenia zdjęć. W obu wypadkach, rzeczywistość i metody jej postrzegania są wypadkową określonych gier kulturowych.25 Fotograf zawsze przecież wybiera pewien fragment realności, re­ jestruje to, co akurat uznaje za najistotniejsze i inter­ pretuje na podstawie przejętego paradygmatu. Kolejne odczytania tej samej fotografii, dokonywane z per­ spektywy czasu, czynią semiozę przedsięwzięciem jesz­ cze bardziej problematycznym, jeszcze szerzej otwar­ tym na schematy ideologiczne współczesności. Tym samym zatem fotografia upodabnia się nie tylko do ujęć historyków - upodabnia się także do wszystkich społecznych przedstawień i z nimi dzieli niedole wyni­ kające z trwającego ponoć nadal kryzysu reprezentacji. Postawa trickstera przyjmowana w stosunku do pa­ m ięci nie oznacza bynajmniej, iż współczesna kultura przestała jej zupełnie potrzebować. Ta odważna teza wydaje się zrazu posiadać mizerne raczej podstawy już w pierwszym akapicie Przedwiośnia Stefan Zeromski pisał przecież o „nowoczesnych ludziach bez wczo­ raj”, a Jose Ortega y Gasset w rozprawie D ehum aniza­ niemającego nic wspólnego z Freudem, a wynikające­ go raczej z głębin świadomości. To sen, który można zapisać, który dezorganizuje iluzoryczną logikę biogra­ fii, igra z usystematyzowaną pamięcią. Pisał M arcel Proust w Contre Sainte-Beuve, ilustrując ów stan: „Tkwiłem w bezruchu, gdy nagle runęły przegrody mej pam ięci”.19 Jeden z jego biografów, George Painter, słusznie zauważył, że Poszukiwanie... to „symboliczna biografia, symboliczna historia życia”, a Joh n Keats do­ dał: „życie człowieka jest ciągłą alegorią”.20 Dzięki złym manierom Proustów, którzy maczali ciasteczka w herbacie, zmienił się krwiobieg światowej literatury: 81 �W aldemar Kuligowski ♦ O H IST O R II, LITE R A T U R Z E I T ER A Ź N IEJSZ O ŚC I O R A Z IN N YCH FO R M A C H Z A PO M IN A N IA cja sztuki z 1925 roku relacjonow ał pojawienie się ta­ kiego typu człowieka, który niczego nie pragnie zmie­ niać, lecz jedynie syci się tym, co jest. O becnie tego rodzaju postawy uległy wyraźnemu wzmocnieniu („nie chcemy zmieniać świata - brzmi obiegowa dewiza - je ­ dyne, co możemy zmienić, to poglądy”), a wielu dia­ gnostyków obecnego stanu kultury mówi głośno o jej zdecydowanym nastawieniu na ‘teraz’. Czynią tak A lvin Toffler26 i Czesław Miłosz,27 Zygmunt Bauman i Stephen Bertm an, do pokolenia ‘teraz’ imiennie zwracała się też popularna reklama C oca-C oli. O par­ cie na chwili obecnej ma być charakterystycznym ry­ sem osobowym dla poszukiwaczy doznań i łaknących ciągle nowych wrażeń konsumentów,28 trwanie zastę­ puje się natychmiastowością, pamięć ustępuje miejsca wrażeniom, zrywa się z historią i tradycją, co owocuje powstaniem tzw. nowist society.29 N ic nie mija, bowiem codzienne próbowanie śmierci - w kinach, na wideo, w parkach rozrywki, na stadionach - przekonuje o odwracalności każdej utraty. N ic też nie musi trwać dłu­ żej, niż tego chcemy - program telewizyjny zmienić wania za wywóz ich przodków na amerykańskie plan­ tacje, a Turcja zamierza przeprosić Orm ian za rzeź z 1915 roku. Pam iętać nie znaczy jednak w żadnym ra­ zie nienawidzić: przeszłość zamieniona została po pro­ stu w atrakcyjną metkę, jest nowym towarem przezna­ czonym do natychmiastowej konsumpcji, kolejną for­ mą rozrywki. Świetnie zdają sobie sprawę z tego pomy­ słodawcy wykorzystania znaku „Polski walczącej”, k tó ­ ry noszą na koszulkach kibice piłkarskiego klubu Po­ goń Szczecin (AK-owski symbol znaczy teraz „Pogoń walcząca”). Taki ludyczny użytek z historii staje się obecnie bardziej popularny niż niegdysiejszy M iesiąc Pam ięci Narodowej, jak i projektowane przed kilku la­ ty z całą powagą Muzeum Tysiącletniej Historii M ę­ czeństwa Narodu Polskiego.32 Zakończony w tym m iejscu ogląd dzisiejszości kul­ można równie łatwo, jak styl ubierania się, tożsamość na internetowym „czacie” czy seksualnego partnera. Sezonowości - czyli przemijania - nie dostrzeżemy także w wielkich centrach handlowych, które zawsze oferują ten sam asortyment towarów spożywczych. N ic nie obliguje także do przywiązywania się do przed­ miotów: ulubiony magnetofon, który „tyle” pam ięta z naszego życia, chętnie zmienimy na nowszy odtwa­ rzacz, zapewniający pełnię doznań i towarzyski aplauz. Logika powtarzalnego happpy endu głosi, że śmierć, przemijanie, starość i żal są zupełnie nie na miejscu. Nawet jeśli uznamy powyższe opinie za adekwatnie przylegające do dnia dzisiejszego, to warto pamiętać, że wysoce ironiczny stosunek do pamięci i wydarzeń minionych traktować można w kategoriach znaku roz­ poznawczego pokolenia X (które dopiero obecnie zda­ je się udomawiać w Polsce). Otóż niedosyt historii zo­ stał przez jego kronikarza Douglasa Couplanda opisa­ ny jako „życie w czasach, w których nic się nie dzieje. Główne objawy to uzależnienie od gazet, czasopism i wiadomości telewizyjnych”. Zjawisko odwrotne, czyli przesyt historii to z kolei „życie w czasach, w których dzieje się zbyt wiele. Główne objawy to uzależnienie od gazet, czasopism i wiadomości telewizyjnych”.30 tury mógłby prowadzić do wniosku mówiącego, że wszystko zostaje sprowadzone do poziomu konsump­ cyjnego „teraz”. Ale nawet przyjęcie tej perspektywy nie pozwala na pominięcie ważnego zjawiska, jakim stała się współczesna nostalgia. Jej klinicznym przykła­ dem jest oczywiście muzyka rockowa pojmowana jako metonim ia przeszłości, jako aktualizowanie tego, co naprawdę m inęło.33 W spólnota uczuciowa, jaka po­ wstaje na koncercie muzycznej sławy grającej od kilku dekad, wyzwala nostalgię za mitycznym „tam” i „wte­ dy” (które, rzecz jasna, może znaczyć coś zgoła innego dla rodziców i dzieci). I w tym właśnie znaczeniu n a­ wiązuje do nowołacińskiej etymologii, mówiącej, że nóstos to powrót, a dlgos —cierpienie. W łaściw a teraźniejszości forma nostalgii nie wy­ czerpuje się wszelako we wspólnocie spod znaku mu­ zyki rockowej. We Francji na przykład funkcjonuje po­ jęcie „nostalgierii” (pisze o nim choćby Derrida), od­ wołujące się do rzekomej francusko-algierskiej sym­ biozy z czasów przed rokiem 1960. Środkowoeuropejczykom natom iast znacznie bliższy jest ten rodzaj n o ­ stalgii, który pozwala na głośne wyrażanie tęsknoty za czasami socjalizmu. „Nie wszystko było wtedy złe”, rozpoczyna się popularna opowieść o epoce małej sta­ bilizacji, kończąca się zazwyczaj wyliczaniem ciem ­ nych stron dem okracji i wypaczeń wolnego rynku. Polska nostalgia za PRL-em , wschodnioniemiecka „ostalgia” (mieszkańcy byłej N R D to właśnie Ossi) czy bałkańska „jugonostalgia” to nazwy przyjęte dla tych W arto, jak sądzę, uzupełnić celne żarty Couplanda istotną uwagą poczynioną przez Jeana Baudrillarda. Francuski myśliciel powiada oto, że obsceniczny nad­ miar informacji, jej ulotność i implozywność doprowa­ dziły do sytuacji, w której na historię zwyczajnie nie mamy czasu.31 Skoro wszystko pragnie być nade wszystko aktualne, modne i głośne, tedy zagubieniu uległo pojęcie historii i jej sens. Historia jest teraz al­ bo nie ma jej wcale. Dlatego papież kaja się za winy Kościoła sprzed pięciu wieków, dlatego Aborygeni żą­ dają zwrotu ziem zagarniętych przez nieistniejące im­ perium, czarni adwokaci walczą w sądach o odszkodo­ postaw, które charakteryzują ludzi o słabej pamięci i bardzo bogatych wspomnieniach. Dodajmy, że ów specyficzny dyskurs wymazywania pewnych stref pa­ m ięci nie dotyczy wyłącznie bezrobotnych czy grup spauperyzowanych: mówią o nim także artyści, polity­ cy czy znani pisarze.34 O istotności pamięci, o próbach jej ożywiania i wy­ twarzania, przekonuje jeszcze jedno interesujące zja­ wisko. Nosi ono miano vintage, co oznacza rocznikowe wino, ale także rzeczy stare collectible, posiadające ja ­ kąś wartość artystyczną albo znamię historii. N a coraz liczniejszych internetowych aukcjach tego rodzaju 82 �W aldemar Kuligowski ♦ O H IST O R II, LITE R A T U R Z E I T ER A Ź N IEJSZ O ŚC I O R A Z IN N YCH FO R M A C H Z A PO M IN A N IA na, kogo reprezentują - te pytania pojawiają się za­ wsze, gdy komputer, przy którym akurat powstaje no­ wy tekst, pyta mnie, „Czy zapisać zmiany?”. Odpowia­ dając twierdząco, godząc się na poczynione wykreśle­ nia i dodane akapity, dołączam do odwiecznej pracy pamięci, której szczytowym momentem jest zapomi­ nanie. Bez niego naszą kulturą, naszym życiem i tą kartką nadal władaliby Kojot albo Kruk, kapłan albo król, rewolucja albo reakcja - w każdym razie ktoś in ­ ny niż zapamiętały autor. przedmiotów kupić można głównie ubrania: sukienkę z balu giełdy na Wall Street z 1969 roku, smoking z rautu w Resursie Kupieckiej z 1938, ale także stare odmiany róż, przedwojenną gitarę strunową, kij bejsbolowy, którym New York Yankees grali w latach 60., radzieckie wieczne pióra z pływającą w środku rybką czy lampy z plastikowych żyłek. Cenione jest to wszystko, co różni się od współczesnej, perfekcyjnej masówki, od tego, co anonimowe, co wywołuje do­ kuczliwą nudę identyczności. Vintage to, jak sądzę, próba odnalezienia dla siebie jakiejś cząstki przeszło­ ści, wejścia w intymny związek z pamięcią w czasach, Przypisy kiedy wydają się, że są tożsamości i losy reprodukowa­ ne w m ilionach kopii. Powtórzmy raz jeszcze - za Jorge Louisem Borgesem i Erichem Auerbachem - pamięć jest selektywna, ‘dziurawa’, czasem wsparta na subiektywnym „ja”, cza­ sem wywiedziona z obiektywizującego się zbiorowego dyskursu. Kulturowy żywot pamięci skazuje różne for­ my jej przekazywania i archiwizowania (mit, historię, świadomość historyczną, pismo, literaturę, fotografię, 1 R . H. Lowie, T h e H istory o f E thnological T h eory , N ew York 2 C. K lu kh ohn , M irror fo r M an : T h e R elation o f A nthropology to 3 F. M. Keesing, C ultu ral A nthropology: T h e S cience o f C ustom , 1937, s. 3 the M odern L ife, New York and Toronto 1949, s. 17 N ew York 1958, s. 18 4 L. Kołakow ski, O b ecn o ść m itu, W rocław 1994, s. 7-9 5 C. Lévi-Strau ss, M yśl n ieosw ojona, przeł. A . Zajączkowski, W ar­ 6 „Kiedy m ówicie o początkach, odnosicie to do archeologii - ko­ szawa 1969, s. 140-1 4 1 m entow ał pew ien współczesny Indianin - i do Cieśniny B e rin ­ kościół, muzeum, uniwersytet) na wcale niełatwe współistnienie wielu kontrpamięci i kontrtradycji. Pa­ mięć staje się instrumentem społecznym wykorzysty­ wanym chętnie w edukacji, polityce, religii, sztuce, sporcie. We wszystkich tych zastosowaniach możemy wszelako wskazać na pierwiastek ludzki, na hum ani­ styczny współczynnik jej funkcjonowania. Czy z po­ ga (...) M y n ic nie wiemy o Cieśninie Beringa ani o m itach i le ­ gendach. M y w i e m y, kim jesteśm y i skąd pochodzimy. M ów ią n am to starzy ludzie. M ów ią prawdę, a nie m ity” (M. M. Am es, M useum , the Public a n d A nthropology. A Study in the A n th rop olo­ gy o f A nthropology, V ancouver-N ew D elhi, 1986, s. 4 3 ). 7 K. H astrup, Przedstaw ianie przeszłości. U w agi n a tem at m itu i hi­ storii, przeł. S. Sikora, „Polska Sztuka Ludowa. K on teksty”, 1997, nr 1-2, s. 25 dobną pewnością da się orzec to samo w odniesieniu do pam ięci mierzonej megabajtami pojem ności kom­ puterów? Każdy, kto choć raz korzystał z Internetu, musiał zetknąć się ze zjawiskiem wirtualnych baz danych. Ich 8 Por. A . v an den Braem bussche, H istoria i pam ięć: kilka u w ag na tem at ostatnich dyskusji, przeł. E. D om ańska, w: H istoria: o jeden św iat za d a lek o , E. D om ańska (red.), Poznań 1997, s. 104 -1 1 1 . 9 10 O p. cit., s. 109 Patrz: E. D om ańska, W okół m etahistorii, w: H. W h ite , Poetyka pi­ sarstw a historycznego, pod red. E. D om ańskiej i M . W ilczyńskie­ nazwa jedynie pozornie pozwala na kojarzenie owych baz z magazynami bibliotek bądź archiwami fotografii. Różnica jest znacząca: otóż bazy danych są oddalone od jakiejkolwiek kontroli, nie są ‘czyjeś’ ani też nie na­ leżą do wszystkich; nie przynależą do żadnego kon­ kretnego miejsca, nie ograniczają ich kotwice czasu ni przestrzeni. Ich twórcami może być tak wiele podmio­ go, Karków 2 0 0 0 , s. 9 11 C. Lévi-Strauss, Sm utek tropików , przeł. A . Steinsberg, wstęp L. Stom m a, posłowie J. Kuroń i A . Friszke, Łódź 1992, s. 296 12 O p. cit., s. 297 13 Patrz: Ch. Johnson, Derrida, przeł. J. Hołówka, Warszawa 1997, s. 41 14 O p. cit., s. 45 . P ełna polem ika z Lévi-Strau ssem w: J. Derrida, O gram atologii, przeł. B. Banasiak, Warszawa 1999, s. 1 4 3 -1 9 4 tów, że zupełnie zbędne wydaje się tradycyjne pytanie 0 autorstwo czy autorytet.35 (Slavoj Zizek mówi na­ wet, posługując się psychoanalitycznym żargonem, że wirtualność „zawiesza funkcję Pana”.36) Za tą hybrydą stoi oczywiście kult informacji, który narodził się po II 15 Rozważaniom na te n tem at pośw ięcona jest duża część prac tej form acji in telek tu aln ej, k tó rą zbiorczo nazywa się m ianem poststrukturalizm u: M ich el Foucault, Jacq ues D errida, Jacq ues L a­ can, Felix G u attari, a także neopragm atysta R ich ard Rorty w U S A i na naszym gruncie choćby Jerzy K m ita, Ryszard Nycz czy W o jciech J. Burszta. wojnie światowej, wraz z teorią inform acji Shannona 1 W eavera.37 To wówczas oddzielono zawartość infor­ macyjną od niesionego przez nią znaczenia. Informa­ cję przedstawiono jako centrum zachowań kulturo­ wych, katalizator „rewolucji informatycznej” i akuszer­ kę „społeczeństwa informacyjnego”. Tradycyjną ko­ munikację zredukowano tym samym do technicznego aktu otrzymywania informacji, a znak informacyjny zastąpił to, co aktualnie istniejące. W tym więc kontekście bazy danych to bezosobo­ we, a ściślej pozaosobowe megabity bezdomnych in ­ formacji. D o jakiego odnoszą się świata, kto je poczy­ 16 D. Low enthal, T h e Past is a Foreign C ountry, Cam bridge 1985, 17 I. Calvino, K om bin atoryka a m it w sztuce opow iadan ia, przeł. s. 2 1 0 T. Rutkow ska, „Polska Sztuka Ludowa. K on teksty”, 1992, nr 3 -4 , s. 99 18 M. Proust, W poszukiw aniu straconego czasu, przeł. K . Rodow - 19 R . Barthes, Przez długi czas kładłem się s p ać w cześn ie, przeł. M. P. ska, „Literatura na Św iecie”, 1998, nr 1-2, s. 3 M arkowski, „Literatura na Św iecie”, 1998, nr 1-2, s. 282 20 O p. cit., s. 2 84 21 A . T hib au d et, H istoria literatury fran cu skiej. O d R ew olucji F ran ­ cuskiej d o lat trzydziestych X X w ieku , przeł. J. Guze, Warszawa 1997, s. 4 87 83 �W aldemar Kuligowski ♦ O H IST O R II, LITE R A T U R Z E I T ER A Ź N IEJSZ O ŚC I O R A Z IN N YCH FO R M A C H Z A PO M IN A N IA 22 E. W h ite , Proust, przeł. M . P. M arkowski, „Literatura na Św ie- wiedzy Polaków antropologa powinny dziwić. A le nie ze wzglę­ cie: 1999, nr 7 -8, s. 39 du na wartości, jakie za nim i stoją („prawdziwy Polak musi znać R . Barth es, Św iatło obrazu. U w agi o fotografii, przeł. J. Trznadel, daty Grunwaldu, W ied nia i Somosierry, bezbłędnie rozpozna­ W arszawa 1995, s. 135 wać królów i marszałków oraz wiedzieć, kim są nasi odwieczni 24 Ibidem. wrogowie”, pobrzmiewa te n znany refren ), lecz z uwagi na bez­ 25 D. C heatw ood, C . Stasz, Visual Sociology, w: Im ages o f In form a ­ podstaw ność tak ich zdecydowanych sądów. O tóż dzisiejszego 23 26 tion: Still P hotography in the Social Sciences, Beverly H ills-L on ­ stanu owej świadomości nie m am y zwyczajnie z czym porów nać: don, 19 7 9 , s. 2 6 5 -2 6 7 żadne badania na te n tem at w przeszłości nie były przecież pro­ R zadki o w o c spod Bogoty. R ozm ow a z futurologiem A lv in em Toffle- wadzone. Po raz kolejny zatem dokonuje się p rojekcji m itu rem , „Gazeta W yborcza” 2 3 -2 6 grudnia 2 0 0 0 27 współczesnego na m ilczącą przeszłość. W trakcie wystąpienia otw ierającego W ykłady Polskiej Rady 33 W. J. Burszta, N ostalgia i mit, a lb o o m echan izm ie pow rotu, w: (te ­ 34 Już w krótce, n akładem wydawnictwa Czarne, ukaże się praca Biznesu w dniu 14 m arca 2 0 0 2 p o eta-n oblista stwierdził: „za­ goż) C zytan ie kultury. P ięć szkiców , Łódź 1996, s. 8 0 -1 0 6 czyna się tworzyć nowy typ człow ieka, który żyje teraźniejszo­ ścią i którego z trudem m ożna przekonać do zajm ow ania się pod znaczącym tytułem N ostalgia. E seje o tęsknocie za kom uni­ tym, co niegdyś było” (za: Cz. M iłosz, O tożsam ości, „Newswe- zm em prezentująca teksty m .in. Ju rija Andruchow ycza, D obra- ek” 31 m arca 2 0 0 2 vki U gresić i T h om asa Brussiga. Jeśli naw et będzie to tom pe­ 28 Z. Baum an, D w a szkice o m oraln ości ponow oczesnej łen ironii i sarkazmu, to samo jego pojaw ienie się jest wyraźnym 29 S. Bertm an , H y p er C ulture. T h e H u m an C ost o f Speed, London sygnałem o realnym istnieniu rozległego środowiska nostalgii za 1998 30 31 starym system em społecznym. D. Coupland, Pokolenie X . O pow ieści n a czasy przyspieszającej 35 Patrz np. M. Poster, T h e S econ d M ed ia Age, Cam bridge 1995 kultury, przeł. J. Rybicki, W arszawa 19 9 9 , s. 13 36 W ięcej n a te n tem at: S. Ziźek, P rzekleństw o fantazji, przeł. J. Baudrilllard, Przed koń cem . R ozm aw ia Philippe Petit, przeł. R. A . Chm ielew ski, W rocław 2 0 0 1 , s. 185 -2 2 3 Lis, Warszawa 2 0 0 1 , s. 16 32 37 C h. Chesher, O ntologia dom en cyfrow ych, przeł. P Aptacy, w: Podnoszone przez wielu historyków i obrońców zdrowia psy­ W idzieć, m yśleć, być. Technologie m ediów , wybór, wstęp i oprac. chicznego społeczeństw a alarm y dotyczące stanu historycznej A . Gwóźdź, Kraków 2 0 0 1 , s. 158 N epal. K atm andu. U liczny sklepik mięsny. Fot. A n n a B e ata Bohdziewicz 84 � https://zbiory.etnologia.uw.edu.pl/files/original/7dba46b318209a17cf59b19be20e98ef.pdf 030bef3dea5be9c3d79713069075ffeb Dublin Core The Dublin Core metadata element set is common to all Omeka records, including items, files, and collections. For more information see, http://dublincore.org/documents/dces/. Title A name given to the resource Etnografia Polska Subject The topic of the resource etnografia, etnologia Description An account of the resource czasopismo Date A point or period of time associated with an event in the lifecycle of the resource 1958- Rights Information about rights held in and over the resource Licencja PIA Format The file format, physical medium, or dimensions of the resource pdf Language A language of the resource polski Creator An entity primarily responsible for making the resource IAiE PAN ( d.IHKM PAN) Publisher An entity responsible for making the resource available IAiE PAN Text A resource consisting primarily of words for reading. Examples include books, letters, dissertations, poems, newspapers, articles, archives of mailing lists. Note that facsimiles or images of texts are still of the genre Text. Dublin Core The Dublin Core metadata element set is common to all Omeka records, including items, files, and collections. For more information see, http://dublincore.org/documents/dces/. Relation A related resource oai:cyfrowaetnografia.pl:publication:925 Date A point or period of time associated with an event in the lifecycle of the resource 1978 Identifier An unambiguous reference to the resource within a given context oai:cyfrowaetnografia.pl:850 Title A name given to the resource O interpretacji systemów pokrewieństwa typu Crow-Omaha / ETNOGRAFIA POLSKA 1978 t.22 z.1 Description An account of the resource ETNOGRAFIA POLSKA 1978 t.22 z.1, s.109-132 Creator An entity primarily responsible for making the resource Szynkiewicz, Sławoj Language A language of the resource pol. Publisher An entity responsible for making the resource available Instytut Archeologii i Etnologii PAN, Instytut Historii Kultury Materialnej PAN Format The file format, physical medium, or dimensions of the resource application/pdf application/pdf PDF Text Text capture metadata for PDF documents Text „Etnografia P o l s k a " , t. X X I I z. 1 SŁAWOJ SZYNKIEWICZ O INTERPRETACJI SYSTEMÓW TYPU POKREWIEŃSTWA CROW-OMAHA P o k r e w i e ń s t w o n i e n a l e ż y d o t e m a t ó w często w y s t ę p u j ą c y c h w lek­ t u r z e polskiego etnografa profesjonalisty a n i studenta. Dlatego też p r z e d ­ kładany t u u w a d z e specjalistyczny, c z y t e l n i k a t e k s t , j a k k o l w i e k w y d a ć się m o ż e zawiera wicie stosunkowo w jącym między systemem bowiem intencji a u t o r a wartość dobitną p r e z e n t a c j ę t e z y struktażowy wprost ogólniejszą, o s i l n y m związku przykład które bywają wspomnianej miano­ występu­ p o k r e w i e ń s t w a i o r g a n i z a c j ą społeczną. t a k i c h systemów pokrewieństwa, wąsko Dotyczy u w a ż a n e za i n ­ zależności, a jednocześnie wywołują pewne kontrowersje interpretacyjne. N a l e ż y p r z y t y m pamiętać, ż e j e s t t o j e d e n z l i c z n i e j nych w reprezentowa­ świecie t y p ó w t e r m i n o l o g i i pokrewieństwa. W p r a w d z i e się o p i n i ę , i ż n i e i s t n i e j e o n w ogóle, l e c z n a s z y m zdaniem spotyka dodaje to t y l k o atrakcyjności t e m a t o w i . B e z p o ś r e d n i ą p r z y c z y n ą t a k i e j o p i n i i m o ż e być f a k t , że wyodrębnienie t y p ó w C r o w d o c k a nastąpiło n a n i e c o s z t u c z n e j n i c h zastosowano i Omaha w klasyfikacji M u r - zasadzie, p o n i e w a ż w y j ą t k o w o wobec k r y t e r i a n i e s p ó j n e z p r z y j ę t ą zasadą k l a s y f i k a c j i . G d y ­ b y n i e t e n zabieg, s y s t e m y Crow-Omaha z n a l a z ł y b y się w t y p a c h opiso­ w y m i i r o k e s k i m *. terminologicznych pokre­ wieństwa. Istnieją w z a s a d z i e d w i e t a k i e k l a s y f i k a c j e w k i l k u w a r i a n t a c h . Przypomnijmy Pierw­ 1 sza przyjęła t u pokrótce klasyfikacje z a zasadę układ terminów w systemów generacji wstępnej (dla rodziców i i c h rodzeństwa). T a k i c h a r a k t e r miała p r o p o z y c j a M o r g a n a . O b e c n i e niej ny stosuje — się klasyfikację brak zróżnicowania (z wyjątkiem gana; stwem, wiada 2) typ Lowiego, która terminologicznego jest czwórdzielna: jednakże — występuje rodzeństwo 1) typ generacyj­ między r o d z i c a m i i i c h rodzeństwem zróżnicowania w e d ł u g płci), o d p o w i a d a t y p o w i liniowy ego najpowszech- malajskiemu u Mor­ zróżnicowanie między r o d z i c a m i a i c h rodzeń­ obojga rodziców stanowi kategorię wspólną; odpo­ t y p o w i a r y j s k i e m u ( o p i s o w e m u ) u M o r g a n a , z w a n y także a n g i e l s k i m ; 3) typ bijurkacyjno-łączny linię ojcowską — w odróżnieniu od dwu od m a c i e r z y s t e j , l e c z n i e w y d z i e l a poprzednich rozdziela i c h rodzeństwa (np. wspólny t e r m i n d l a ojca i s t r y j a obok oddzielnego Odpowiada typowi wyraźnie odrębnie k a t e g o r i i rodziców o d turano-ganowańskiemu u M o r g a n a ; 4) typ dla wuja). bifurkacyjno-boczny �110 SŁAWOJ Kłopoty natury SZYNKIEWICZ taksonomicznej nie powinny przemawiać przeciwko t y p o w i C r o w - O m a h a . Jest o n b o w i e m t a k ważnym i c i e k a w y m porządkowania więzi społecznych, że ustąpić p r z e d sposobem n i m musi logiczna z a s a d a k l a s y f i k a c j i , a l b o t e ż n a l e ż y uznać, ż e s a m a z a s a d a n i e j e s t w ł a ś ­ ciwa. Odstępstwo o d ogólnych, przyjętych syfikacji systemy w przypadku Crow-Omaha przez M u r d o c k a kryteriów spowodowane zostało te znane były i badane wcześniej, a i c h specyficzne cechy woływały zainteresowanie teoretyków zanim jeszcze iż wy­ zorientowano j a k l i c z n i e i s z e r o k o są o n e w ś w i e c i e r e p r e z e n t o w a n e . się, T a k więc, m i m o i ż u z n a n i e i c h s p e c y f i k i i pełniejsza c h a r a k t e r y s t y k a s y s t e m u w kla­ faktem, nastąpiła latach trzydziestych , t o ich indywidualne przypadki interpretowane 2 b y ł y już przez M o r g a n a . Systemy C r o w o r a z O m a h a m o g ą b y ć u z n a n e za d w i e o d m i a n y n e g o t y p u , p o n i e w a ż są w z g l ę d e m s i e b i e opiera się na tych samych zasadach symetryczne, i c h zaś strukturalnych. jed­ budowa Specyfikę tych s y s t e m ó w m o ż n a p r z e d s t a w i ć w u p r o s z c z e n i u następująco: Crow — racją swoich d z i e c i sióstr o j c a ego są z r ó w n a n e t e r m i n o l o g i c z n i e z g e n e ­ matek, zaś ( w l u b ) d z i e c i b r a c i m a t k i ego pewnych p r z y p a d k a c h można powiedzieć: z r ó w n a n e są ze s w y m i o d p o w i e d n i k a m i n i ż ­ s z y c h g e n e r a c j i ( n p . d z i e ć m i b r a t a ego). Omaha — d z i e c i sióstr o j c a są z r ó w n a n e t e r m i n o l o g i c z n i e ze odpowiednikami niższych generacji, zaś ( l u b ) d z i e c i swymi braci m a t k i zrów­ n a n e są z g e n e r a c j ą s w o i c h o j c ó w . W istocie w y m i e n i o n e wyżej równania t e r m i n o l o g i c z n e nicji Murdocka) sięgają dalej niż powiedziano, (według mianowicie defi­ obejmują d a l s z e g e n e r a c j e — w y ż s z e i niższe, a t a k ż e następne l i n i e b o c z n e . O g r a ­ niczenie definicji w y n i k a t y l k o stąd, że klasyfikacja Murdocka doty­ czyła j e d y n i e k u z y n ó w ego i n i e i n t e r e s o w a ł a się p o k o l e n i a m i d a l s z y m i . I n n y m i słowy można powiedzieć, że w s y s t e m a c h C r o w i O m a h a k u z y n i — rozróżnia zarówno obie l i n i e , j a k też o d d z i e l n i e t r a k t u j e rodziców i i c h rodzeń­ s t w o (np. ojciec, s t r y j , w u j ) . M o r g a n n i e wyodrębnił tego t y p u . D o niego należy d a w n a p o l s k a t e r m i n o l o g i a pokrewieństwa. Drugą klasyfikację przedstawił M u r d o c k . B i e r z e o n a z a podstawę pokrewień­ stwo w p o k o l e n i u ego. P o d o b n i e j a k p o p r z e d n i a , o p i e r a się o n a również n a w z a ­ j e m n y c h r e l a c j a c h terminów między k r e w n y m i l i n i i prostej ( w d a n y m w y p a d k u rodzeństwo ego) oraz bocznej ( k u z y n i ) . C z t e r y j e j t y p y odpowiadają logicznie t y p o m L o w i e g o : 1) hawajski — b r a k zróżnicowania; 2) eskimoski — zróżnicowanie między rodzeństwem i k u z y n a m i , c i ostatni występują j a k o k a t e g o r i a wspólna; 3) irokezki — wspólnota t e r m i n o l o g i c z n a między rodzeństwem i k u z y n a m i r ó w n o ­ ległymi; 4) sudański (opisowy) — rodzeństwo i każda z d w u k l a s kuzynów mają odrębne t e r m i n y . P o n a d t o M u r d o c k wyróżnił t y p y Crow i Omaha n a podstawie terminów obejmujących k r e w n y c h różnych pokoleń (nie zaś w t y m s a m y m p o k o ­ l e n i u ego). T y p y C r o w i O m a h a n i e mają odpowiedników u L o w i e g o . 2 S p i e r, 1925, s. 72-73. �O I N T E R P R E T A C J I SYSTEMÓW przeciwlegli wchodzą w n i e są 3 oznaczani zakres szerszych podziały generacyjne. terminy 111 POKREWIEŃSTWA i m t y l k o właściwymi t e r m i n a m i , lecz kategorii terminologicznych lekceważących N i e k t ó r z y u j m u j ą t o w t e n sposób, ż e n i e istnieją odnoszące się d o k u z y n ó w p r z e c i w l e g ł y c h , c o j e d n a k stanowi 4 n i e w ł a ś c i w ą ocenę. Obszerny materiał etnograficzny potwierdził wację D u r k h e i m a podtrzymaną przez dające typowi Crow najczęściej nearnych, występują n a t o m i a s t odpowiadające też c h a r a k t e r y s t y c z n e pująco: członkowie cechy grupy 5 Omaha bardzo że dawną systemy obser­ odpowia­ w społeczeństwach matryli- w patry linearnych. Dlatego t y c h systemów można sformułować pochodzeniowej tego z rodziców, który n i e p r z e k a z u j e niowej) Lowiego , nielinearnego p o t o m s t w u swojej nastę­ rodzica linii (tzn. pochodze­ są z r ó w n a n i t e r m i n o l o g i c z n i e ze sobą n i e z a l e ż n i e o d p o k o l e n i a , różnicując się e w e n t u a l n i e t y l k o w e d ł u g k r y t e r i u m płci. P o n a d t o potom­ k o w i e n i e l i n e a r n y c h c z ł o n k ó w g r u p y ego ( t z n . n i e b ę d ą c y c z ł o n k a m i t e j g r u p y ) są z r ó w n a n i ze sobą n i e z a l e ż n i e o d p o k o l e n i a , d o j a k i e g o należą i c h rodzice. Poniższy d i a g r a m i l u s t r u j e przedstawioną definicję p e t r y l i n e a r n y m (czyli dla systemu Omaha); p r z y c z y m a) grupa oJ pochodzeniowa potomkowie rodzica nielinearnych w społeczeństwie d l a społeczeństw nielinearnego członków grupy ego K u z y n a m i przeciwległymi n a z y w a się. potomstwo pochodzące od b r a t a i s i o ­ stry, równoległymi zaś potomstwo d w u sióstr l u b d w o j g a b r a c i . K o n k r e t n i e , k u z y ­ n a m i przeciwległymi ego są d z i e c i sióstr ojca oraz b r a c i m a t k i . 3 4 Np. К r i u к o w, 1972, s. 40. 5 Lowie, 1917, s. 151. �112 SŁAWOJ z systemem SZYNKIEWICZ C r o w można b y narysować i d e n t y c z n y d i a g r a m zamieniając j e d y n i e o z n a c z e n i a s y m b o l ó w płci. Z a r ó w n o p r z e d s t a w i o n a d e f i n i c j a , j a k też j e j o b r a z g r a f i c z n y się d o m o d e l u i d e a l n e g o , wystarczającym, powiednią n i e zawsze spotykanego b y zaliczyć terminologię d o s y s t e m u O m a h a ( l u b z o d ­ modyfikacją — Crow), jest wystąpienie g i c z n y c h (wspólnych terminów z b i o r o w y c h ) wyznaczonych stępującego powyższej gramie. równań dla jednej g r u b ą linią ciągłą. L i n i a p r z e r y w a n a rozszerzenia stosowalności terminów d e f i n i c j i , n i e j e d n o k r o t n i e dalej Dodajmy, że L o u n s b u r y 6 + 2 w o b e c ego) terminolo­ z klas k r e w n y c h dotyczy zgodnie z często cztery rodzaje wy­ założeniami jeszcze niż p o k a z a n o wydziela O m a h a zależnie o d tego, czy i j a k k r e w n i m a t k i w (czyli odnoszą w terenie. K r y t e r i u m w dia­ terminologii generacji wstępnej j e d n o c z ą się t e r m i n o l o g i c z n i e z p o z o s t a ł y m i . Włączenie l u b pominięcie m a t k i w zakresie terminologicznym przed­ s t a w i o n y m w części „ a " d i a g r a m u j e s t n i e i s t o t n e z p u n k t u w i d z e n i a d e ­ f i n i c j i s y s t e m u O m a h a i zależy wyłącznie o d t y p u t e r m i n o l o g i c z n e g o , jakiego w d a n y m systemie zalicza się g e n e r a c j ę rodziców (czyli się d o k l a s y f i k a c j i L o w i e g o , n i e zaś M u r d o c k a ) . M a t k a z a t e m m o ż e terminologicznie też od niej zrównana wyróżniona p a d k u wystąpi w nych kobiet czenie krewniaczej W my generacji brzmi być ze s w ą siostrą ( t y p b i f u r k a c y j n o - ł ą c z n y ) l u b (typ bifurkacyjno-boczny). W pierwszym d a n y m s y s t e m i e cała k l a s a b l i ż s z y c h i d a l s z y c h różnych potocznie do odnosi określanych „matka", t e r m i n e m , którego dokładniejsze zaś „krewna wy­ krew­ tłuma­ z grupy założenie, iż syste­ matki". l i t e r a t u r z e p r z e d m i o t u s p o t y k a się najczęściej Crow-Omaha przypuszczalnie współwystępują z typem bifurkacyjno-łącznym, w y n i k a z t e g o , ż e t a k się m a r z e c z z n a j l e p i e j co pozna­ n y m i e g z e m p l i f i k a c j a m i z t e r e n u A m e r y k i Północnej. T y m c z a s e m ogólno­ światowa próba e t n o g r a f i c z n a jedynie 7 daje podstawę d o t w i e r d z e n i a , iż połowa systemów t y p u O m a h a jednoznacznie cyjno-łącznym, reszta zaś z r ó ż n y m i koreluje z typem wersjami typu bifurka­ bifurkacyjno-bocz- nego . 8 6 Lounsbury, 7 Murdock, 1964, s. 359-377. 1957. M ó w i ę t u o różnych w e r s j a c h , ponieważ w rachubę wchodzą także pośrednie rozwiązania t e r m i n o l o g i c z n e , j a k n p . stosowanie d l a S i M a i i n n y c h k o b i e t g r u p y m a t k i określenia przekładalnego j a k o „mniejsza/druga m a t k a " , które j a k k o l w i e k pochodne od „matki" stanowią t e r m i n odrębny. W e d ł u g próby M u r d o c k a podobne rozwiązania występują w 12 n a ogólną liczbę 43 społeczeństw z a l i c z a n y c h do t y p u Omaha. 8 W n o t o w a n i u związków pokrewieństwa posługuję się skrótami, w których każdy stopień r e p r e z e n t o w a n y j e s t p r z e z d w u l i t e r o w y s y m b o l stanowiący początek odpowiedniego w y r a z u ( n a z w y ) w pełnym b r z m i e n i u . Sposób o d c z y t y w a n i a skrótu: od r e l a c j i d e f i n i o w a n e j do r e l a c j i będącej najbliższym k r e w n y m ego. N p . CóSiMa = córka s i o s t r y m a t k i ego. �O I N T E R P R E T A C J I SYSTEMÓW 113 POKREWIEŃSTWA Tego r o d z a j u korelacja jest o c z y w i s t y m r e z u l t a t e m stwierdzonej żej p r a w i d ł o w o ś c i , iż t y p C r o w - O m a h a czeństwach o u n i l i n e a r n y m przekazie do pogodzenia występuje najczęściej w wy­ społe­ p o k r e w i e ń s t w a , t e n zaś b y ł b y n i e z systemami generacyjnym l u b l i n i o w y m , które n i e za­ c h o w u j ą k a t e g o r y z a c j i k r e w n y c h n a l i n i ę o j c o w s k ą i macierzystą. F a k t , iż s y s t e m y Crow-Omaha idą w parze wyłącznie z systemami bifurka- c y j n y m i , c z y n i p r a w d o p o d o b n y m , że t e z n i c h , które o d n a j d u j e m y w łeczeństwach o b i l a t e r a l n y m , c z y l i p o d w ó j n y m p r z e k a z i e rozwinęły ogólnej się t a k ż e n a p o d ł o ż u u n i l i n e a r n y m . D o t y c z y liczby Murdocka 79 s p o ł e c z e ń s t w z t e r m i n o l o g i ą 1957). P o n a d dług s t a n u w spo­ pokrewieństwa, to prawie 2 0 % Crow-Omaha (wg próby 80°/o spośród' n i c h z a c h o w a ł o unilinearność okresie, z którego pochodziły materiały pewne ludy terenowe. we­ Wiele z nich (np. Mongołowie, t u r e c k i e ) przeszło w t y m czasie zmianę od unilinearnego do bilateralnego sposobu liczenia pokrewień­ stwa. F a k t , iż u t r a t a linearności n i e m u s i p r o w a d z i ć d o r e z y g n a c j i z s y s t e ­ mu terminologicznego typu Crow-Omaha jest dość symptomatyczny. U w a ż a s i ę n a ogół, ż e s y s t e m y t e są b a r d z o k o n s e r w a t y w n e , n a d o w ó d czego przytacza przejścia do się trwanie patryHnii . Z 9 terminologii Crow drugiej w strony Crow-Omaha współwystępujące tych z systemami i r o k e s k i m i , co może nasuwać nawet spotykamy samych zespołach świetle twierdzeń o Crow-Omaha iż t e o s t a t n i e rozwijać kiedy z i r o k e s k i c h . Jest t o o t y l e p r a w d o p o d o b n e , jedynie tacji drugorzędnych do potrzeby niż t a , d o której wprowadzeniu nemu przyjąć, dla tego ostatniego całościowego wyróżniania należy Byłaby ego. wyspecjalizowanej rozłożeniu akcentów w cech, systemy o genetycz­ konserwatywności się m o g ą że w y m a g a polegającej zmiana irokeskiej nie­ zmiany na grup krewniaczych t o zatem wersji warunkach kulturowych przypuszczenie n y c h związkach między n i m i . W należałoby w często adap­ innych polegająca odpowiadającej sposobie różnicowania pokoleń. Nie na in­ wy­ k l u c z a m y w p r a w d z i e m o ż l i w o ś c i o d w r o t n e g o p r o c e s u — przejścia d o t y ­ p u irokeskiego po z a n i k u C r o w - O m a h a — byłby to j e d n a k w uzasadnio­ nych w a r u n k a c h dokładny o d p o w i e d n i k poprzedniego, c z y l i proces de­ spee] a l i z a c j i , n i e zaś r e g r e s u . N a s z y m c e l e m j e s t j e d y n i e p o d k r e ś l e n i e t e ­ go, iż t y p C r o w - O m a h a s t a n o w i f o r m ę s z c z e g ó l n i e w y e l a b o r o w a n ą w s t o ­ sunku do najbliższego m u pod względem konstrukcji typu irokeskiego. T o s a m o m o ż n a też p o w i e d z i e ć o t y p i e o p i s o w y m w e d ł u g k l a s y f i k a c j i M u r ­ docka j a k o równorzędnym p u n k c i e wyjściowym dla Crow-Omaha w sy­ s t e m a c h b i f u r k a c y j n o - b o c z n y c h . N i e z a m i e r z a m y zatem proponować p r z y ­ j ę c i a t e z y , iż i s t n i e j e w y ł ą c z n i e d r o g a r o z w o j o w a o d i r o k e s k i e g o d o C r o w O m a h a . W y m i e n i l i ś m y ją, p o n i e w a ż d a j e się o n a odnieść d o dużej l i c z e b - » Eyde, Postal, 1961, s. 756. 8 — E t n o g r a f i a P o l s k a , t. X X I I , z. 1 �114 SŁAWOJ SZYNKIEWICZ n i e g r u p y p l e m i o n Siuksów, z której zresztą w y w o d z ą się pierwowzory o p i s y w a n e g o p r z e z n a s t y p u o r a z j e g o n a z w a własna. Z d a n y c h , j a k i e p o s i a d a m y o S i u k s a c h , w y n i k a że występują u n i c h 10 obok siebie systemy t y p u Crow, O m a h a oraz irokeskiego odpowiadające n i e m a l dokładnie o d r ę b n y m s p o s o b o m p r z e k a z u p o c h o d z e n i a — matryli- nearnemu, patrylinearnemu i bilateralnemu. Siuksowie, m i m o wewnętrzne­ go zróżnicowania, m o g ą b y ć t r a k t o w a n i j a k o całość k u l t u r o w a . F a k t , iż i c h b i l a t e r a l n a część (zwłaszcza p l e m i o n D a k o t a ) r e p r e z e n t u j e każe d o p a t r y w a ć się g e n e t y c z n y c h związków między t y p irokeski, typami i widzieć w n i c h w s z y s t k i c h k o m p l e m e n t a r n y zespół. M u s i e l i b y ś m y p r z y t y m o d r z u ­ cić h i p o t e z ę M a t t h e w s a , iż p r o t o s y s t e m S i u k s ó w p o k r y w a ł się z s y s t e m e m O m a h a . Jest t o t a k samo mało p r a w d o p o d o b n e , j a k wynikający z niej w n i o s e k , ż e s y s t e m O m a h a przekształca się w s y s t e m C r o w , co s t a n o w i ­ łoby zmianę b a r d z i e j n a w e t rewolucyjną patrylinearnej w niż p r z e k s z t a ł c e n i e matrylinearną ( n a co w przeciwnie, z zestawień dowodów). W p r o s t organizacji p r z y p a d k u Siuksów Matthewsa nie m a wynikałoby, że ó w p r o t o s y s t e m miał konstrukcję o cechach i r o k e s k i c h . T o co powiedziano o związku t y p ó w C r o w - O m a h a z bifurkacyjnymi k a ż e przypuszczać, i ż t e p i e r w s z e s t a n o w i ą specyficzną o d m i a n ę o s t a t n i c h i r e z u l t a t d o s t o s o w a n i a się i c h d o p e w n y c h s z c z e g ó l n y c h w a r u n k ó w , k t ó ­ r y c h j e d n a k n i e p o t r a f i o n o dotąd p r z e k o n u j ą c o określić. N i e m n i e j d o m n i e ­ m a n i e , iż t y p C r o w - O m a h a bifurkacyjnej jest udoskonalonym, s p e c j a l n y m w a r i a n t e m t e r m i n o l o g i i pokrewieństwa, sprawiło, że p o t r a k t o w a n o go j a k o w a ż n y t e o r e t y c z n i e p r z e d m i o t badań m o g ą c y rzucić ś w i a t ł o n a n a ­ t u r ę s p o ł e c z n y c h u w a r u n k o w a ń t e r m i n o l o g i i . T y m b a r d z i e j , że w y s t ę p u ­ j e o n n i e m a r g i n a l n i e , lecz r e p r e z e n t o w a n y jest w znacznej proporcji ok. 1 5 % społeczeństw l u d z k i c h n a c a ł y m n i e m a l świecie z w y j ą t k i e m E u r o p y i Bliskiego Wschodu ( w g próby M u r d o c k a 1957). D l a t e g o t e ż literatura poświęcona m u j e s t s t o s u n k o w o obszerna i o d p o w i e d n i o l i c z n e hipotezy zmierzające do wyjaśnienia f u n k c j i l u b g e n e z y t e g o t y p u . Cechą c h a r a k t e r y s t y c z n ą t e j l i t e r a t u r y j e s t t o , i ż o p e r u j e o n a w o l ­ brzymiej większości wypadków Północnoamerykańskich materiałem odnoszącym się l u b n i e k t ó r y c h l u d ó w afrykańskich, do Indian przy czym materiał t e n d o t y c z y systemów C r o w - O m a h a należących — według terminologii w pokoleniu wstępnym — Te systemy, k t ó r e korelują należycie opracowane, do typu cech bifurkacyjno-łącznego. z t y p e m b i f u r k a c y j n o - b o c z n y m , n i e zostały c o w i ą ż e się z i c h p ó ź n i e j s z y m wprowadzeniem w o b i e g n a u k o w y ( w i s t o c i e , p r o c e s t e n d o p i e r o się z a c z y n a ) . D o t y c z y t o także systemów O m a h a występujących w A z j i Środkowej. P r z e d n i e w i e ­ l u jeszcze l a t y O l d e r o g g e stemy pokrewieństwa 1 1 napisał: „ n i e u l e g a w ą t p l i w o ś c i , że l i c z n e s y ­ ludów A z j i Środkowej mają cechy bliskie syste­ m o m t y p u O m a h a , n a c o d o t e j p o r y n i e z w r a c a n o u w a g i i co w 10 11 Matthews, 1999, s. 254 n. O l d e r o g g e , 1958, s. 10. litera- �O INTERPRETACJI SYSTEMÓW t u r z e j e s z c z e n i e zostało o d n o t o w a n e " . 115 POKREWIEŃSTWA O l d e r o g g e m i a ł rację generalnie r z e c z biorąc, chociaż m y l i ł się sądząc, ż e n i k t p r z e d n i m n i e z w r ó c i ł u w a g i n a i n d y w i d u a l n e w y p a d k i występowania s y s t e m u O m a h a n a t y m obsza­ rze. P o p r z e d z i l i go b o w i e m Aberle (1953) 1 2 , V r e e l a n d (1954) o r a z M u r - d o c k (1957). J e d n a k ż e r ó w n i e ż o n s a m n i e z a z n a j o m i ł się bliżej z systemami rozwiązań właści­ w y c h I n d i a n o m , umieszczając g o w k a t e g o r i i b i f u r k a c y j n o - ł ą c z n e j i przy­ i błędnie definiował t y p Omaha według tymi pisując m u j a k o p r a w i d ł o w o ś ć p r z y p a d k o w o w y s t ę p u j ą c e k r y t e r i u m r ó ż ­ n i c o w a n i a t e r m i n o l o g i i w g płci m ó w i ą c e g o . 1 3 Amerocentryczne podejście j e s t w p r a w d z i e b a r d z i e j u s p r a w i e d l i w i o n e u b a d a c z y a m e r y k a ń s k i c h , j e d n a k w sposób o c z y w i s t y o g r a n i c z a o n o u ż y ­ teczność f o r m u ł o w a n y c h przez n i c h wniosków. D o t y c z y d a r o w e g o osiągnięcia f o r m a l n e j składnikowej) — t o także s z t a n ­ analizy pokrewieństwa (według metody p r a c y Lounsbury'ego, który wychodząc z p e w n y c h za­ łożeń a k s j o m a t y c z n y c h d e d u k c y j n i e s f o r m u ł o w a ł m o d e l r o z k ł a d u n ó w pokrewieństwa w termi­ systemach Crow-Omaha. O d n o s i się o n w s z a k ż e d o t e j i c h części j e d y n i e , k t ó r a w s p ó ł w y s t ę p u j e z typem bifurkacyjno- łącznym. L o u n s u b r y w tych s a m y c h k a t e g o r i a c h próbuje wyjaśnić od­ m i e n n y , b i f u r k a c y j n o - b o c z n y p r z y k ł a d I n d i a n F o x traktując g o j a k o w y ­ j ą t e k . J e d y n ą znaną n a m p r ó b ą w y j ś c i a p o z a a m e r o c e n t r y c z n ą k o n w e n ­ u cję interpretacyjną p r z e z uwzględnienie o d m i e n n e g o materiału a z j a t y c k i e ­ go przedstawił R o m n e y odrębnego miejsca 1 5 proponując w y d z i e l e n i e w ś r ó d s y s t e m ó w O m a h a d l a rozwiązań n i e z g o d n y c h z w a r i a n t e m indiańskim. D o t y c z y ł y o n e w s z a k ż e i n n y c h c e c h n i ż pełna b i f u r k a c y j n o ś ć t e r m i n o l o g i i . Oparcie n a m a t e r i a l e amerykańskim obciążyło także wczesne próby i n t e r p r e t a c j i systemów C r o w - O m a h a , które polegały n a w y w o d z e n i u i c h ze s z c z e g ó l n y c h , m a r g i n a l n y c h f o r m d o b o r u m a ł ż e ń s k i e g o . Z n a c z n e wodzenie stemów po­ z d o b y ł a h i p o t e z a upatrująca p r z y c z y n ę w y k s z t a ł c e n i a t y c h s y ­ w jakoby zalecanym wtórnie małżeństwie z córką b r a t a żony ( d l a O m a h a ) l u b z żoną b r a t a m a t k i ( d l a C r o w ) . S f o r m u ł o w a ł j ą j e s z c z e w 1897 r . K o h l e r , p o t e m podjął R i v e r s i następnie p o d t r z y m a l i w 1916 r . Gifford i w 1917 r . B . S e l i g m a n ( p r z y t a c z a m z a R a d c l i f f e - B r o w n e m P ó ź n i e j b r o n i ł j e j jeszcze A g i n s k y — zdyskredytowany różnych 12 ich 17 . Przebrzmiały i — pomysł powracał jeszcze m a r g i n e s o w o a n a l i z materiału f a k t o g r a f i c z n e g o , Wprawdzie 1 8 Aberle środkowoazjatyckie wydawałoby pisał o Kałmukach pochodzenie i fakt, w A z j i bliskie i m grupy ojrackie. 18 Olderogge, 14 Lounsbury, 1960, s. 27. 15 R o m n e y, 1965, s. 140-141. 1964, s. 364-365. 16 R a d c l i f f e - B r o w n , 17 Aginsky, 1952, s. 55-56. 18 Np. F a r o n , 1961, s. 11 n. 1935, s. 450-451. po kałmuckiej oczywiste migracji ). się okazji o s t a t n i o zaś s p r ó b o w a ł europejskich, jednak że przy 1 6 go były pozostały �116 SŁAWOJ SZYNKIEWICZ o ż y w i ć n a n o w o L u c i c h (1969). H i p o t e z a t a k a m o ż l i w a j e s t ( w k a t e g o r i a c h l o g i c z n y c h , n i e zaś m e t o d o l o g i c z n y c h ) bifurkacyjno-łącznych, m a t k i ego w których — t y l k o w o d n i e s i e n i u d o systemów jeśli j e s t t o t y p O m a h a — krewne noszą w s p ó l n y z nią t e r m i n , c z y l i m o g ą b y ć t r a k t o w a n e j a k o „ m a t k a " . P o d o b n e r ó w n a n i e z a c h o d z i p r z y C r o w d l a o j c a i j e g o męskich k r e w n y c h . W p i e r w s z y m w y p a d k u CóBrMa n a z y w a n a jest „matką", rze­ k o m o d l a t e g o , że m o ż e stać się żoną o j c a . W d r u g i m , n a z y w a się „ o j c e m " siostrzeńca swego rzeczywistego ojca antycypując s w e j m a t k i z t y m siostrzeńcem. R o z u m o w a n i e niejako małżeństwo t e g o t y p u zostało słusznie o d r z u c o n e n a p o d s t a w i e założenia, ż e d r u g o r z ę d n e , t e o r e t y c z n i e lecz n i e k o n i e c z n i e (jakkolwiek niekiedy) zdarzające j e s t w s t a n i e kształtować k a t e g o r i i pokrewieństwa 1 9 możliwe, się m a ł ż e ń s t w o n i e . Radcliffe-Brown do­ daje, że logicznie równie u p r a w n i o n e byłoby o d w r o t n e t w i e r d z e n i e wy­ wodzące formę małżeństwa o d f o r m y t e r m i n o l o g i c z n e j . D o powyższej a r g u m e n t a c j i m o ż n a dorzucić, ż e — j a k w y n i k a z d i a ­ g r a m u 1 — l i c z b a osób m o g ą c y c h a s p i r o w a ć d o s t a t u s u m a t k i ( l u b o j c a , p o p r z e t r a n s p o n o w a n i u d i a g r a m u n a s y s t e m C r o w ) j e s t większa niż p r z e ­ w i d u j e hipoteza tworzona najprawdopodobniej n a podstawie fragmenta­ r y c z n e g o m a t e r i a ł u . P o w o d u j e t o konieczność t a k i e g o j e j p r z e f o r m u ł o w a n i a , i ż z o s t a n i e o n a p o z b a w i o n a z n a c z e n i a . S p r o w a d z i się b o w i e m d o t e z y , iż „ w p o n o w n y m m a ł ż e ń s t w i e c z ł o w i e k p r a w d o p o d o b n i e p o ł ą c z y się z o s o ­ bą należącą d o g r u p y , z k t ó r e j w y w o d z i ł się j e g o p i e r w s z y c z y l i s y t u a c j i często s p o t y k a n e j u l u d ó w o u n i l i n e a r n y m małżonek", pokrewieństwie n i e z a l e ż n i e o d t y p u s t o s o w a n e j t e r m i n o l o g i i . K o n k u r e n c y j n ą hipotezą m o ­ g ł o b y b y ć m a ł ż e ń s t w o g r u p o w e , j e d n a k ż e n i e w y d a j e się p r a w d o p o d o b n e , b y p r z y d z i s i e j s z y m s t a n i e w i e d z y k t o k o l w i e k j e j bronił. F a k t , iż t e r m i n y z b i o r o w e obejmujące kuzynów przeciwległych włą­ czają w t e r m i n o l o g i i t y p u C r o w - O m a h a n i e t y l k o p o t e n c j a l n y c h k a n d y ­ d a t ó w d o m a ł ż e ń s t w a ( g ł ó w n i e d z i ę k i t e m u , i ż przekraczają g r a n i c e p o k o ­ leń), s k i e r o w a ł p o s z u k i w a n i a w ł a ś c i w e j i n t e r p r e t a c j i t y p u n a i n n e d r o g i . Tak więc Crow-Omaha wysunięta należy została tłumaczyć hipoteza , 2 0 że identyfikacją osobliwości t e r m i n o l o g i i osobników płci linearnej ( t z n . przekazującej l i n i ę p o c h o d z e n i o w ą ) z r o d z i c e m l i n e a r n y m , o s o b n i k ó w zaś płci n i e l i n e a r n e j z n i e l i n e a r n y m r o d z e ń s t w e m t e g o ż r o d z i c a . Znaczy to, że w s y s t e m a c h O m a h a mężczyzna n a z y w a D z S i O j t a k samo j a k j e g o ojciec (czyli DzSi), zaś k o b i e t a n a z y w a t ę samą r e l a c j ę j a k s i o s t r a o j c a (czyli Dz). W systemach C r o w mężczyzna n a z y w a D z B r M a , t a k samo j a k b r a t m a t k i ( c z y l i D z ) , k o b i e t a zaś j a k m a t k a ( c z y l i D z B r ) . I n t e r p r e t a c j a t a n i e t y l k o ogranicza swoje zainteresowanie do wyłącznie jednego z p r z e ­ c i w l e g ł y c h k u z y n ó w , l e c z t a k ż e p r a w d z i w a j e s t w o b e c t e j j e d y n i e części społeczeństw C r o w - O m a h a , które wprowadzają " M u r d o c k , -Brown, 20 rozróżnienie t e r m i n o l o g i i 1949, s. 123-124, 177; Lévi-Strauss, 1949, s. 154; 1952, s. 59. M o o r e, 1963, s. 307-308. R a d c l i f f e - �O I N T E R P R E T A C J I SYSTEMÓW 117 POKREWIEŃSTWA w e d ł u g płci o s o b y m ó w i ą c e j . J e s t t o z a t e m k o l e j n a d e m o n s t r a c j a amero- c e n t r y z m u (chociaż r ó w n i e ż n a k o n t y n e n c i e a m e r y k a ń s k i m istnieją m y C r o w - O m a h a n i e stosujące w s p o m n i a n e g o powyżej koncepcja Moore'a n i e j e s t w ł a ś c i w i e interpretacją t y p u , a j e d y n i e uogólnieniem m a r g i n e s o w e j Bardziej syste­ kryterium). Przedstawiona cechy genetyczną strukturalnej. u n i w e r s a l n y c h a r a k t e r mają wyjaśnienia wiążące omawiane s y s t e m y z organizacją g r u p k r e w n i a c z y c h . J a k o p i e r w s z y z t a k i m j e m i n t e r p r e t a c j i wystąpił L o w i e 2 1 twierdząc, że lekceważenie rodza­ generacji w s y s t e m i e C r o w i O m a h a (jeszcze w ó w c z a s n i e w y d z i e l a n y c h w odrębny t y p ) t ł u m a c z y się e g z o g a m i ą Z unilinearnej grupy krewniaczej. kolei E g g a n (1937) zasugerował, ż e t e r m i n o l o g i a w y o d r ę b n i a zespoły l i n e a ż o w e i w s k a z u j e n a i s t n i e n i e między n i m i więzi. Zaproponował też d l a systemów Crow-Omaha Przyjmując minologię nazwę ten „lineażowy punkt Crow-Omaha typ widzenia w rozwoju terminologii White 2 2 pokrewieństwa". spróbował ewolucyjnym i umieścić uznał, że w i a się o n a w r a z z w y k s z t a ł c e n i e m się r o d ó w , jeśli t o w a r z y s z y da u n i l i n e a r n e g o pochodzenia. M u r d o c k mej neoewolucjonistycznej 2 3 i m zasa­ podjął myśl W h i t e ' a w t e j sa­ k o n w e n c j i sugerując, O m a h a są n a j w c z e ś n i e j s z y m i ter­ poja­ że społeczeństwa typu społeczeństwami p a t r y l i n e a r n y m i i t y m sa­ m y m mają dłuższą historię działania t e j z a s a d y p o c h o d z e n i o w e j niż s p o ­ łeczeństwa p a t r y l i n e a r n e z i n n y m i s y s t e m a m i t e r m i n o l o g i c z n y m i . N a t e j p o d s t a w i e wyciągnął w n i o s e k , iż społeczeństwa t y p u O m a h a procesie dziejowym pozostałe, a w utraciły w więcej i n s t y t u c j i związanych z patrylinearnością niż t y m patrylokalne korporacyjne grupy krewniacze lineaże, „ k l a n y " w t e r m i n o l o g i i M u r d o c k a o r a z w i e l k i e r o d z i n y ) . (tzn. Wniosek t e n w p r a w d z i e p o t w i e r d z i ł n a p r ó b i e 28 s p o ł e c z e ń s t w t y p u O m a h a 2 4 , jed­ n a k z o p u b l i k o w a n e j później większej próby w y n i k a , że t y l k o w y s t ę p o w a ­ n i e lineaży u j e m n i e k o r e l u j e z t y p e m O m a h a . Oprócz lineaży d o t y c z y także r o d ó w . W naszym p r z e k o n a n i u f a k t t e n można wyjaśnić w to inny sposób, n i ż c z y n i t o M u r d o c k ; p r ó b ę t a k i e g o w y j a ś n i e n i a p r e z e n t u j e m y n a dalszych stronach. Konsekwentną interpretację wiążącą j e d n o z n a c z n i e ganizacją l i n e a ż o w ą p r z e d s t a w i ł R a d c l i f f e - B r o w n 2 5 Crow-Omaha z or­ . Występowanie zbio­ r o w y c h t e r m i n ó w w e w ł a s n y m l i n e a ż u ego t ł u m a c z y o n d z i a ł a n i e m z a s a ­ d y jedności g r u p y r o d z e ń s t w a , w lineażach zaś s p o w i n o w a c o n y c h działa­ n i e m z a s a d y jedności lineażu. T a o s t a t n i a p r z e w i d u j e , ż e c z ł o n k o w i e k o r ­ poracyjnej unilinearnej g r u p y pochodzeniowej czy krewniaczej t r a k t o w a ­ n i są p r z e z o b s e r w a t o r a z z e w n ą t r z całościowo, m i m o ż e z i c h w ł a s n e g o p u n k t u w i d z e n i a są z r ó ż n i c o w a n i . T a k w i ę c c z ł o n k o w i e g r u p y k r e w n i a - 21 Lowie, 1915, s. 238. 2 2 White, 1939, s. 569-570. 23 Murdock, 24 Tamże, 1949, s. 240-241. 25 R a d c l i f f e - B r o w n , s. 241. 1952, s. 53-57, 70-88. �118 SŁAWOJ SZYNKIEWICZ czej r o d z i c a n i e l i n e a r n e g o a l b o m a ł ż o n k a znajdują się w o b e c ego w nakowej jed­ r o l i k o r p o r a c y j n e j i o z n a c z a n i są j e d n a k o w y m t e r m i n e m , m i m o że w f u n k c j o n o w a n i u s y s t e m u n a c o d z i e ń w y s t ę p o w a ć m o ż e z r ó ż n i c o w a ­ n i e ról, w z a j e m n y c h p o s t a w i zobowiązań. (Według k o n c e p c j i f u n k c j o n a - l i s t y c z n e j t e o s t a t n i e grałyby ważniejszą rolę w d e t e r m i n o w a n i u n a z e w ­ nictwa). Powyższe założenie, iż ten sam termin oznacza w t y m s a m y m lineażu, n i e z a w s z e p r e c y z y j n i e w żadnym i n n y m systemie pokrewieństwa n i e sprawdza członkostwo sprawdza się, jednakże się t a k d o b r z e , j a k w C r o w - O m a h a . N a l e ż y t u w s z a k ż e dodać, ż e zgodność t a w y s t ę p u j e j e d y n i e w ó w c z a s , g d y zasadę jedności l i n e a ż u p r z y j m u j e m y bez j e j e m p i r y c z n e g o teoretycznie weryfikowania, bowiem — jak wspomniano — m i n o l o g i i C r o w - O m a h a n i e zawsze towarzyszą zorganizowane grupy krewniacze, programowego przekonanie sowany ter­ unilinearne k t ó r y c h jedność p o w y ż s z a z a s a d a głosi. T o t e ż w o b e c niemal ahistoryzmu Radcliffe-Browna budzi zdziwienie a u t o r a , iż „ t y p t e r m i n o l o g i i O m a h a j e s t r a c j o n a l n y i d o s y s t e m ó w społecznych, w k t ó r y c h w y s t ę p u j e " ów racjonalizm i dostosowanie n i e zaś o b s e r w o w a n i e . 2 e są j e d y n i e d e d u k o w a l n e , gdyż dopa­ często d l a przeszłości, N i e m n i e j w y p a d a w dużym — może n a w e t całko­ w i t y m — s t o p n i u podzielić t a k w y r a ż o n ą o p i n i ę o w e g o a u t o r a , p o n i e w a ż przyjmujemy prawdziwość t e g o r o d z a j u w n i o s k o w a n i a , które historyczną r e k o n s t r u k c j ę g r u p k r e w n i a c z y c h n a p o d s t a w i e umożliwia występowania i n s t y t u c j i f u n k c j o n a l n i e z n i m i związanych. W r o l i j e d n e j z t a k i c h i n s t y ­ t u c j i i z a r a z e m przesłanek p o w y ż s z e g o s p o s o b u w n i o s k o w a n i a występuje także s y s t e m t e r m i n o l o g i c z n y pokrewieństwa. Hipoteza Radcliffe-Browna unika wszelkich genetycznych sugestii, s t w i e r d z a j e d y n i e strukturalną, a w i ę c f o r m a l n ą o d p o w i e d n i o ś ć l i n e a ż o w e j (lub podobnej) organizacji społeczeństwa oraz terminologii typu Crow- O m a h a . N i e m n i e j , s t w a r z a o n a w y g o d n e narzędzie d l a t y c h w s z y s t k i c h , k t ó r z y poszukują społecznych u w a r u n k o w a ń t e r m i n o l o g i i . W jest ona ogólniejsza Crow-Omaha z od zbliżonych korporacyjnymi do grupami niej hipotez t y m sensie wiążących krewniaczymi, to j e d n a k d o d a t k o w y m i w a r u n k a m i , j a k n p . względne wyprzedzenie nologiczne i n n y c h systemów u n i l i n e a r n y c h (White, typ obwarowując Murdock), chro­ czy też obowiązkowa p r a k t y k a małżeństwa z kuzynką przeciwległą (teza t a o m ó ­ w i o n a będzie n a d a l s z y m miejscu). J e d n y m z a t r a k c y j n i e j s z y c h przykła­ d ó w n i e m a l a u t o m a t y c z n e g o działania z a s a d y jedności l i n e a ż u j e s t s y t u a ­ c j a M a p u c z ó w z C h i l e , k t ó r z y j e s z c z e w początkach X X w . m i e l i t e r m i n o ­ l o g i ę t y p u i r o k e s k i e g o , l e c z w t y m w ł a ś n i e c z a s i e m i a ł y się u n i c h p o j a w i ć w i e l k i e lineaże p a t r y l i n e a r n e i j u ż w terminologię t y p u Omaha 2 1 . Gdyby połowie X X t e dane w . zanotowano potwierdziły tam się, b y ł b y to i s t o t n i e i d e a l n y w p r o s t przykład f u n k c j o n a l n e g o z g r a n i a elementów s t r u k ­ t u r y społecznej b e z o p ó ź n i e ń w c z a s i e i b e z działania d o d a t k o w y c h w a 26 T a m ż e, s. 85. 2 7 F а r o n, 1961, s. 15. �O INTERPRETACJI SYSTEMÓW 119 POKREWIEŃSTWA runków, p r z y n a j m n i e j t y c h , które h i p o t e t y c z n i e w s k a z y w a n o j a k o i s t o t n e p r z y t w o r z e n i u się s y s t e m ó w O m a h a . O d n o t u j m y jeszcze f o r m a l n ą i n t e r p r e t a c j ę s y s t e m ó w C r o w - O m a h a , k t ó ­ r a — p o d o b n i e j a k s t r u k t u r a l n a — o d ż e g n u j e się o d s p e k u l a c j i g e n e t y c z ­ części f u n k c j o n a l n y c h . J e j z w o l e n n i c y dopusz­ czają m o ż l i w o ś ć , iż o m a w i a n e s y s t e m y t e r m i n o l o g i c z n e sprzyjają n y c h , a także w znacznej lineażo- w e m u p r z e k a z o w i szeroko p o j m o w a n e g o statusu społecznego , lecz t w i e r ­ 2 8 dzą, ż e h i p o t e z a R a d c l i f f e - B r o w n a n i e t ł u m a c z y w i e l u z a s t o s o w a ń t e r m i ­ n ó w i j e s t zbędna, g d y ż p r e c y z y j n i e j s z e i wystarczające narzędzie s t a n o ­ w i f o r m a l n y o p i s , k t ó r y a u t o m a t y c z n i e o d t w a r z a całe n a z e w n i c t w o w s k u ­ t e k w y k r y c i a r e g u ł o r g a n i z u j ą c y c h d a n y s y s t e m t e r m i n o l o g i c z n y (z n i c h najważniejsza j e s t reguła r e d u k c j i , tzn. pomijania pewnych ogniw średnich), dzięki k t ó r y m powstają t e r m i n y z b i o r o w e 2 9 po­ . Jak wspominali­ śmy n a i n n y m m i e j s c u , f o r m a l n y opis L o u n s b u r y ' e g o można zastosować j e d y n i e d o części s y s t e m ó w C r o w - O m a h a , a n a w e t w ó w c z a s m o ż e o n b y ć traktowany t y l k o j a k o swoista g r a m a t y k a t e r m i n o l o g i i pokrewieństwa, c z y l i z a l e d w i e j e d e n z aspektów s y s t e m u z n a k o w e g o . Znaczne p o w o d z e n i e uzyskała ostatnio koncepcja wiążąca systemy C r o w - O m a h a z instytucją m a ł ż e ń s t w a k u z y n o w s k i e g o . N a l e ż y o n a j e d n a k d o zupełnie i n n e j k a t e g o r i i i n t e r p r e t a c y j n e j , niż w s p o m n i a n a w y ż e j , o p a r ­ t a n a m a ł ż e ń s t w i e z córką b r a t a żony. O i l e t a m t a o p e r o w a ł a pojęciem małżeństwa n i e t y p o w e g o , t o o m a w i a n a k o n c e p c j a w p r o w a d z a j a k o zasad­ niczą przesłankę zinstytucjonalizowaną praktykę zawierania małżeństw m i ę d z y g r u p a m i . C h a r a k t e r y s t y c z n e , ż e chociaż k o n c e p c j a t a b i e r z e czątek m . i n . w l é v i - s t r a u s s o w s k i e j i d e i z o r g a n i z o w a n e j skiej 30 mami , s a m Lévi-Strauss n i e wykazał większego zainteresowania Crow-Omaha. Utrzymuje on nawet 3 1 , po­ w y m i a n y małżeń­ że s y s t e m y syste­ t e n i e istnieją w postaci, w jakiej je zdefiniowano, i ogranicza je d o k i l k u przykładów w y s t ę p u j ą c y c h w A m e r y c e . J e s t zresztą w t y m p o g l ą d z i e c a ł k o w i c i e o d o ­ s o b n i o n y . Zastrzeżenia Lévi-Straussa d o d e f i n i c j i t y p u C r o w - O m a h a biorą się stąd, ż e c h c i a ł b y on w n i m widzieć połączenie zasad ograniczonej i u o g ó l n i o n e j w y m i a n y małżeńskiej ( t z n . o d b y w a j ą c e j się p o m i ę d z y ma tylko grupami partnerskimi mującym więcej takich grup 3 2 albo w ). dwo­ cyklu j e d n o k i e r u n k o w y m obej­ Tymczasem najprawdopodobniej nie w s z y s t k i e społeczeństwa C r o w - O m a h a p o t w i e r d z a ł y założenie, stąd s e p a ­ r a t y s t y c z n e podejście Lévi-Straussowi do k w e s t i i k l a s y f i k a c j i . Jednakże zabrakło cierpliwości wydaje do przeprowadzenia się, że analizy n i e - 2 8 Lounsbury, 2 9 Tamże, 1964, s. 383. 3 0 P r z e z wymianę małżeńską należy rozumieć stały związek d w u grup w s. 354. pro­ cesie d o b o r u partnerów do małżeństwa, niezależnie od tego, c z y j e s t on o b u - c z y też j e d n o s t r o n n y , to z n a c z y b e z względu n a k i e r u n e k przepływu 3 1 Lévi-Strauss, 1970, s. 126-127. 3 2 Por. L é v i - S t r a u s s , 1966, s. 18-20; 1970, s. 127. kobiet. �120 SŁAWOJ amerykańskich systemów potwierdziłaby jego Crow-Omaha, hipotezę. ogólnie, iż o m a w i a n e SZYNKIEWICZ systemy W która każdym przypuszczalnie bądź charakteryzują razie Fox jednak stwierdza 3 3 się r o z w i ą z a n i a m i n i m i p o m i ę d z y e l e m e n t a r n ą i złożoną w y m i a n ą m a ł ż e ń s k ą (co pośred­ odpowiada lévi-straussowskiemu rozróżnieniu między w y m i a n ą zamkniętą i otwartą, c z y l i p o uwzględnieniu egzogamii całkowicie swobodną). Założenia Lévi-Straussa p o t w i e r d z a w cząca p o w s t a n i a s y s t e m ó w C r o w - O m a h a ne'ów oraz E y d e i Postala. L a n e ' o w i e zawierania małżeństw wpływają znacznej części h i p o t e z a doty­ w y ł a n i a j ą c a się z p u b l i k a c j i L a w y c h o d z ą c z założenia, ż e z a s a d y 3 4 na odpowiednie formowanie się krew­ n y c h w g r u p y k r e w n i a c z e , sugerują, iż m a t r y l a t e r a l n e m a ł ż e ń s t w o k u z y ­ n ó w przeciwległych ( t z n . z CóBrMa) t w o r z y uszeregowanie k r e w n y c h n i e ­ z b ę d n e d l a r o z w o j u s y s t e m ó w C r o w w społeczeństwach m a t r y l i n e a r n y c h i O m a h a w p a t r y l i n e a r n y c h . Operując przykładem t y p u O m a h a można t o w y j a ś n i ć następująco. O b o w i ą z u j e m a ł ż e ń s t w o m ę ż c z y z n y matki. W tej sytuacji przodkowie mieli za ż o n y k o b i e t y l i n e a r n i e s p o k r e w n i o n e , nym stosunku stryjenka-bratanica. T y m samym pochodzeniowej pozostające we mężczyźni członkowie kwalifikują będą wzajem­ jednej biorą ż o n y należące d o i n n e j — s t a l e t e j s a m e j Ponieważ t a ostatnia niezmiennie towarzyszy jej z córką b r a t a egro, o n s a m i j e g o p o t o m k o w i e jako partner w linii — linii. wymianie, się d o określania w s p ó l n y m t e r m i n e m p r z e z c z ł o n k ó w l i n i i biorącej k o b i e t y ( p o r . d i a g r a m l a ) . M a ł ż e ń s t w o z córką b r a ­ t a m a t k i zakłada, ż e g r u p a biorąca k o b i e t y n i e m o ż e r e w a n ż o w a ć się t y m s a m y m , lecz oddaje swoje kobiety innej, z n o w u ustalonej grupie pocho­ d z e n i o w e j . W t e n sposób p e w n a l i c z b a g r u p o b j ę t a j e s t c y k l i c z n ą w y m i a ­ ną małżeńską ( n a z y w a n ą też uogólnioną a l b o a s y m e t r y c z n ą ) . tej trzeciej Członkowie g r u p y są w i s t o c i e p o t o m k a m i k o b i e t u r o d z o n y c h w grupie a z a t e m dzięki t e j c h a r a k t e r y s t y c e k w a l i f i k u j ą się także d o określania ego, w s p ó l n y m t e r m i n e m z p u n k t u w i d z e n i a ego i l i n i i , d o której ego należy ( p o r . d i a g r a m l b ) . Z a u w a ż m y , ż e w t y m r o z u m o w a n i u p r z y j m u j e się za punkt wyjścia zasadę jedności lineażu sformułowaną przez Radcliffe- Browna. Zatem kompozycja dzięki jednostronnemu małżeństwu k u z y n o w s k i e m u k r e w n y c h umożliwiająca Omaha. Kompozycja wprowadzenie powstaje terminologii Crow- t a j e s t j e d n a k t y l k o w a r u n k i e m k o n i e c z n y m , n i e zaś" w y s t a r c z a j ą c y m d l a t e j t e r m i n o l o g i i . N i e d z i w i w i ę c f a k t , ż e istnieją spo­ łeczeństwa z m a t r y l a t e r a l n y m małżeństwem k u z y n o w s k i m , lecz t e r m i n o ­ l o g i ą inną n i ż C r o w l u b Omaha. Niemniej wytłumaczenia wymaga w y j a ś n i o n y p r z e z a u t o r ó w k o n c e p c j i f a k t , ż e n a 74 społeczeństwa zentujące s y s t e m y Crow i O m a h a t y l k o 19 d o p u s z c z a B r M a ( w g p r ó b y M u r d o c k a 1957). M o ż n a w p r a w d z i e "Fox, 34 L a n e 1971, s. 226-227. i Lane, 1959, s. 257-258. nie repre­ małżeństwo z Có­ założyć niezależne �O INTERPRETACJI funkcjonowanie i przyjąć, dując że z układem jeśli 121 POKREWIEŃSTWA t e r m i n o l o g i i pokrewieństwa oraz instytucji małżeństwa ż e p r a k t y k i m a t r y m o n i a l n e z m i e n i a j ą się s z y b c i e j konieczności bardziej SYSTEMÓW nie równoległej t a ostatnia może w grup krewniaczych przestaje pokrewieństwa. zmiany kompozycji dalszym ciągu Działałaby praktyka zatem r z y s z ą c a całemu p r o c e s o w i pozostawać lub nieformalnych obowiązywać nadal nie w zespołów unilinearnego zasada powo­ terminów. jedności Tym zgodzie krewnych, wywodzenia lineażu o d m o m e n t u u s t a b i l i z o w a n i a się towa­ małżeństwa k u z y n o w s k i e g o i k o n t y n u o w a n a p o j e g o zaniknięciu. P o z o s t a j e j e d n a k d o wyjaśnienia fakt trudny do pogodzenia z instytucją małżeństwa kuzy­ n o w s k i e g o , a m i a n o w i c i e t o , iż z w y k l e w s y s t e m a c h O m a h a k r e w n i m a t k i objęci są e g z o g a m i ą sięgającą przynajmniej kuzynów drugiego ( 7 6 % w p r ó b i e M u r d o c k a 1957). Już w c z e ś n i e j Murdock w korelacja społeczeństwach nologią to Omaha bardzo p a t r y l i n e a r n y c h występuje oraz m a k s y m a l n y m zasięgiem istotna przeszkoda Można w p r a w d z i e utrudniająca założyć, iż z a k a z stopnia zauważył, 3 5 między zakazu kazirodztwa. przyjęcie hipotezy Jest Lane'ów. e g z o g a m i c z n y p o j a w i ł się z m o ż n a t e ż odrzucić t o p r z y p u s z c z e n i e , że termi­ czasem; a t y m s a m y m całą h i p o t e z ę , i p o ­ zostać p r z y w y j a ś n i e n i u p r o p o n o w a n y m p r z e z zasadę jedności l i n e a ż o w e j , wówczas j e d n a k n i e będzie t o wyjaśnienie Eyde się i Postal zakazu 3 6 zasugerowali koncepcję e g z o g a m i c z n e g o opartą k a z i r o d z t w a rozszerza się w pokrewieństwa, t o znaczy genetyczne. stopniowo n a założeniu kierunku wyznaczonym poczynając małżeństwa Autorzy przez kuzynką , iż mężczyzna w zakaz terminologię kolejno przez wspólny twierdzą, że s k o r o w w y n i k u z przeciwległą 3 7 o d najbliższego k r e w n e g o n a coraz dalsze s t o p n i e w r a m a c h w y z n a c z o n y c h klasyfikacyjny. wykształcającego Murdocka termin matrylateralnego systemie Crow żeni się z kobietą określaną t e r m i n e m „ c ó r k a " , w s y s t e m i e zaś O m a h a z kobietą określaną j a k o „ m a t k a " , t o o d m o m e n t u u t r w a l e n i a się t y c h terminologicznych wkracza zakaz k a z i r o d z t w a początkowo t y l k o w o b e c c z ł o n k ó w r o d z i n y , następnie w o b e c k o l e j n y c h l i n i i w grupie matki, z dalekimi krewnymi matki. wniosek, systemów obowiązujący bocznych aż d o c a ł k o w i t e g o w y e l i m i n o w a n i a m o ż l i w o ś c i Autorzy iż m a t r y l a t e r a l n e m a ł ż e ń s t w o formułują atrakcyjnie z przeciwległą ożenku brzmiący kuzynką tworzy sytuację prowadzącą d o s a m o e l i m i n a c j i . M a o n wyjaśnić, dlaczego i n s t y ­ tucja t a ujemnie koreluje z występowaniem t y p u Crow-Omaha. rozumowanie m a jeden słaby p u n k t , k t ó r y naszym zdaniem Powyższe całkowicie p o d w a ż a j e g o w a r t o ś ć wyjaśniającą w o d n i e s i e n i u d o t y p u w o g ó l e . C i ą ż y bowiem na n i m wspomniany już a m e r o c e n t r y z m . Byłoby ono logicznie spójne, g d y b y w s z y s t k i e s y s t e m y C r o w - O m a h a m i a ł y t e r m i n o l o g i ę k l a s y ­ fikacyjną przewidującą d l a CóBrMa t e r m i n „córka" ( C r o w ) l u b „ m a t k a " 35 Murdock, 3 6 E y d e 3 7 Murdock, 1949, s. 306-309. iPostal, 1961, s. 756-757, 766. 1949, s. 287. �122 SŁAWOJ SZYNKIEWICZ ( O m a h a ) . T y m c z a s e m d o t y c z y t o , j a k w i e m y , j e d y n i e p o ł o w y ogólnej ilości t y c h s y s t e m ó w . W o b e c d r u g i e j p o ł o w y , należącej d o t y p u b i f u r k a c y j n o b o c z n e g o , n i e d a się zastosować z a s a d y e k s t e n s y w n e g o z a k a z u k a z i r o d z t w a rozumianego j a k wyżej. N i e oznacza t o j e d n a k , że k o n i e c z n e j e s t o d r z u c e n i e dość p r z e k o n u ­ jącej t e z y o m a ł ż e ń s t w i e k u z y n o w s k i m t o w a r z y s z ą c y m p o c z ą t k o m cjonowania eliminacji terminologii typu drogą rozszerzenia Crow-Omaha, zakazu następnie kazirodztwa, aż zaś funk­ ulegającym d o objęcia egzo- gamią g r u p y k r e w n i a c z e j m a t k i . Zakaz k a z i r o d z t w a n i e m u s i być b o w i e m traktowany jako strukturalna zasada systemu C r o w czy Omaha, wyni­ kająca z j e g o c e c h w e w n ę t r z n y c h i m e c h a n i c z n i e p r o w a d z ą c a d o usunięcia kolejnych kuzynek nium. Wydaje z zakresu p o t e n c j a l n y c h k a n d y d a t e k do czące w i e l u s p o ł e c z e ń s t w z systemem terminologicznym Omaha, zakaz k a z i r o d z t w a był j e d y n i e c z y n n i k i e m i d e o l o g i c z n y m wyłączenie matrymo- się, ż e m o g ą istnieć p r z y p a d k i (a b y ć m o ż e r e g u ł a ) d o t y ­ krewnych matki kiedy uzasadniającym z d o b o r u małżeńskiego. C z y n n i k i e m struk­ t u r a l n y m n a t o m i a s t mogłaby być potrzeba poszerzenia zakresu kontaktów i współdziałania własnej g r u p y k r e w n i a c z e j z l i c z n i e j s z y m zespołem r ó w ­ norzędnych g r u p . Potrzeba t a k a m o g ł a p o j a w i a ć się w m i a r ę p r z e k s z t a ł ­ c a n i a się s p o ł e c z e ń s t w a o o r g a n i z a c j i o p a r t e j n a k r e w n i a c z e j złożoną f o r m ę , zwłaszcza zaś g d y z m a k r o s t r u k t u r y w bardziej społecznej poczęły znikać d u ż e g r u p y k r e w n i a c z e t y p u r o d u , z a s t ę p o w a n e m n i e j s z y m i pami lineażowymi. zacji lineażowej poszczególnych W przypadku istnienia t y l k o segmentarnej potrzebę lineaży nych. Atomizacja w taką mogła zakresie uzasadniać działań stopniowa gospodarczych gru­ organi­ izolacja l u b politycz­ o r g a n i z a c j i społeczeństwa sprawiała, że stały związek m a t r y m o n i a l n y łączący daną g r u p ę z d w o m a i n n y m i n i e z a p e w n i a ł w y ­ starczająco s z e r o k i e g o k o n t a k t u ze ś w i a t e m z e w n ę t r z n y m . N a l e ż a ł o t a k i e związki matki zwielokrotnić, oraz lineaży babki egzogamia egzystencji czemu służyło po mieczu. taka Przy stawała objęcie regułą egzogamii lineaży k i l k u p o k o l e n i o w e j głębokości się środkiem zapewnienia tych społecznej d l a lineażu własnego. Małżeństwo mężczyzn j e d n e g o lineażu s t a w a ł o się ł ą c z n i k i e m z co n a j m n i e j t r z e m a i n n y m i l i n e a ż a m i — g r u p a m i pochodzeniowymi (chociaż żon ojca, nieproporcjonalnie) ego oraz biorąc syna. pod Liczba uwagę t a mogła kontrakty wzrosnąć małżeńskie i n n y c h m ę ż c z y z n l i n e a ż u ego. P o d o b n i e m a ł ż e ń s t w o k o b i e t d a n e g o l i n e a ż u oznaczało n a w i ą z a n i e w i ę z i z odpowiednio w i ę k s z ą liczbą i n n y c h grup. Wyłączanie k r e w n y c h m a t k i z g r o n a k a n d y d a t e k d o małżeństwa mogło o d b y w a ć się s t o p n i o w o d r o g ą o b e j m o w a n i a i c h p o j ę c i e m k a z i r o d z t w a . T o ostatnie funkcjonowało szerszych kontaktów. j a k o zasada ideologiczna Odwzorowywała sankcjonująca ona stosunki we własnej k r e w n i a c z e j ego, w s y s t e m a c h zaś t y p u b i f u r k a c y j n o - ł ą c z n e g o potrzebę grupie dodatkowo w y k o r z y s t y w a ł a zbieżności n o m e n k l a t u r y p o k r e w i e ń s t w a , j a k t o sugerują E y d e i P o s t a l . Z c h w i l ą objęcia z a k a z e m m a ł ż e ń s t w a c a ł e g o l i n e a ż u m a t k i �O I N T E R P R E T A C J I SYSTEMÓW pojęcie jego kazirodztwa działania centryczny, był w stawało 123 POKREWIEŃSTWA się r ó w n o w a ż n e p o j ę c i u e g z o g a m i i . bowiem wyznaczony przeciwieństwie Zasięg g r a n i c a m i lineażu, c z y l i do zmiennego, socjo- egocentrycznego zasięgu k a z i r o d z t w a k a ż d o r a z o w o o r i e n t o w a n e g o n a osobę ego. W p r a w d z i e grupa b a b k i l u b m a t k i ego j e s t takąż ze w z g l ę d u n a ego w ł a ś n i e , a l e r ó w n i e ż ze w z g l ę d u n a własną t r a d y c j ę zakazem matki. w genealogiczną. G r u p a b a b k i objęta małżeństwa także d l a ojca Grupa matki pozostawała ego ponieważ ego, — przynajmniej t a k i m s a m y m stosunku wobec generacji ż o n y ego w o b e c o j c a i p r z y p u s z c z a l n i e była była t o g r u p a jego teoretycznie dziadka (podobnie jak grupa j e g o b r a c i ) . Zasięg zakazów m a ł ­ żeńskich b y ł w i ę c w z a s a d z i e u s t a b i l i z o w a n y l u b b l i s k i s t a b i l i z a c j i w spektywie d w u sąsiednich p o k o l e ń , k t ó r a b y ł a p e r s p e k t y w ą z p u n k t u w i d z e n i a żyjących — per­ historyczną członków w i e l k i e j r o d z i n y . M o ż e m y zatem m ó w i ć o w y k s z t a ł c e n i u się e g z o g a m i c z n e g o zespołu m a t r y l a t e r a l n e g o n a d o d a t e k d o w ł a ś c i w e g o zespołu e g z o g a m i c z n e g o , j a k i m b y ł a g r u p a k r e w niacza Powyższe ego. rozumowanie dotyczy oczywiście p a t r y l i n e a r n y c h społeczeństw z s y s t e m e m O m a h a , może być j e d n a k rozciągnięte n a m a t r y l i n e a r n e społeczeństwa t y p u k s z t a ł t o w a ł o się p o j ę c i e Crow, w których według t e j samej uzupełniającej egzogamicznej grupy zasady patrylate- ralnej. Istnienie podwójnej wiek jest musimy członkiem uznać za organizacji egzogamicznej, d w u odrębnych przejaw linearnie zachwiania w której czło­ grup, społecznego. equilibrium s y t u a c j a musiała ciążyć k u r o z w i ą z a n i u p r z y w r a c a j ą c e m u nowagę. N a j p r o s t s z y m każdy egzogamicznych Taka utraconą rów­ r o z w i ą z a n i e m b y ł o b y połączenie o b u e g z o g a m i c z ­ n y c h z e s p o ł ó w dające p o c z ą t e k b i l a t e r a l i z a c j i p o k r e w i e ń s t w a . R o z w i ą z a n i e t a k i e p r z y w r a c a zasadę, ż e c z ł o w i e k m u s i b y ć c z ł o n k i e m g r u p y micznej grupy (w społeczeństwie matki p a t r y l i n e a r n y m nie mógłby czy babki) i t y m s a m y m c z ł o w i e k a g r u p a . Jednocześnie o z n a c z a legła u p o d s t a w -Omaha, formowania mianowicie uczestniczącej odrębności wymianie jedna d l a danego pokrewieństwa drugiej małżeńskiej jedności l i n e a ż o w e j w e d ł u g R a d c l i f f e - B r o w n a ) . - O m a h a pozostaje to być egzoga­ członkiem o n o k o n i e c działania z a s a d y , się s y s t e m ó w uznania partnersko w musi być typu grupy która Crow- krewniaczej z g r u p ą ego (zasada Terminologia t y p u Crow- w d a l s z y m ciągu, n i e p o t o j e d n a k , b y r ó ż n i c o w a ć n a dających i b i o r ą c y c h ż o n y , l e c z b y j e d n o c z y ć w zespół k r e w n y c h o b j ę t y c h zakazem wyrażenia zawierania jedności małżeństwa. lineaży swego r o z w o j u towarzyszą w Systemy kategoriach powołane w do procesie t e j jedności. W a r u n k i e m takiego o b r o t u rzeczy jest wszakże równoległa z m i a n a c h a r a k t e r u o w y c h lineaży (czy w też rodów), niweczeniu Crow-Omaha pokrewieństwa, mianowicie żadnym s t o p n i u generowana i c h dezintegracja, przez system która jednak nie jest terminologiczny. N i e m n i e j , m i e l i b y ś m y t u d o c z y n i e n i a z p e w n ą autonomią t e g o o s t a t ­ niego, który zachowuje właściwe sobie cechy m i m o z m i a n zachodzących �124 w SŁAWOJ systemie pokrewieństwa. S t o p n i o w e r o z d r o b n i e n i e g r u p wprowadza wymiany korekty w małżeńskiej pokrewieństwa w SZYNKIEWICZ ramach Wspomaga systemie i zasięg krewniaczych m a t r y m o n i a l n y m obejmującym zakazów egzogamicznych. zasady Terminologia u t r z y m u j e się j e d n a k j a k o r e g u ł a organizująca s t o s u n k i zmienionego też systemu tworzenie pokrewieństwa i matrymonialnego. się e g z o g a m i c z n e g o zespołu matrylateralnego, dzięki k t ó r e m u p o w s t a j ą w a r u n k i d l a b i l a t e r a l i z a c j i p o k r e w i e ń s t w a i p e ł ­ n e g o r o z p a d u g r u p k r e w n i a c z y c h , j e ś l i t a k i e j e s z c z e się z a c h o w a ł y . D o ­ p i e r o r o z w n i ę t a bilateralność m o ż e s p o w o d o w a ć nologicznego Omaha w wyniku upadek systemu termi­ s p r z e c z n e g o k i e r u n k o w o działania o b u tych instytucji. Przedstawiona h i p o t e z a t ł u m a c z y ł a b y s t o s u n k o w o w y s o k i udział łeczeństw n i e mających lineaży l u b r o d ó w w g r u p i e C r o w - O m a h a , że t e n w ł a ś n i e z zasadami koncepcję t y p grupy krewniaczej systemowymi wydaje Crow-Omaha, Radcliffe-Browna. z terminologią C r o w - O m a h a jeśli Spośród 73 się n a j l e p i e j przyjmiemy unilinearnych spo­ mimo korelować przekonującą społeczeństw ( w g p r ó b y M u r d o c k a 1957) p o n a d 3 4 % n i e w y k a z u j e w y s t ę p o w a n i a l i n e a ż y c z y r o d ó w , p o d c z a s g d y n a 175 u n i l i n e a r ­ n y c h społeczeństw z terminologią pozostałych t y p ó w jedynie 1 2 % cha­ r a k t e r y z u j e się i c h b r a k i e m . R ó ż n i c a j e s t w y s t a r c z a j ą c o duża, b y u p r a w ­ dopodobnić p r z y p u s z c z e n i e , że s y s t e m y C r o w - O m a h a dobrze dostosowują się d o d e z i n t e g r a c j i g r u p k r e w n i a c z y c h o r a z d o n i e k r e w n i a c z e j organizacji społeczeństwa, w k o ń c o w y m zaś e t a p i e t e j d e z i n t e g r a c j i , działając w s p ó l ­ n i e z z a k a z a m i m a ł ż e ń s k i m i , w p r o s t t w o r z ą sytuację niesprzyjającą u t r z y ­ m y w a n i u się o d r ę b n y c h g r u p k r e w n i a c z y c h . O w a s y t u a c j a u w i d o c z n i a się w y r a ź n i e n a e t a p i e t e g o , c o n a z w a l i ś m y p o d w ó j n ą egzogamią, k t ó r e m u t o w a r z y s z y f o r m a małżeństwa przejściowa p o m i ę d z y w y m i a n ą c y k l i c z n ą a otwartą. J e s t t o w i s t o c i e t a f o r m a , k t ó r ą Lévi-Strauss przypisał s y s t e m o m w C r o w - O m a h a , lecz dostrzegł ją części t y c h s y s t e m ó w . P r z e d s t a w i a gram. Część „a" diagramu zawiera ją w jedynie u p r o s z c z e n i u poniższy schemat cyklicznej wymiany dia­ mał­ żeńskiej p r z y j e d n o s t r o n n y m m a ł ż e ń s t w i e k u z y n ó w p r z e c i w l e g ł y c h , c z y l i sytuację Część wyjściową dla typu Crow-Omaha, wymianę według w hipotezy Lane'ów. rozwiniętych systemach czyli po wyłączeniu g r u p m a t r y l a t e r a l n y c h z d o b o r u mał­ żeńskiego. Strzałki w s k a z u j ą nowe Crow-Omaha ,,b" diagramu przedstawia k i e r u n e k przepływu — największe grupy grupowej (tzn. r o d y lub maksymalne segmenty t y c h g r u p występujące (ilość s e g m e n t ó w ograniczono krewniacze kobiet, k o l u m n y p i o ­ wyznaczające zasięg lineaże), prostokąty egzogamii reprezentują j a k o zespoły p a r t n e r s k i e w do t r z e c h t y l k o dlatego, wymianie że s t a n o w i o n a m i n i m u m modelowe). W opisie sytuacji przedstawionej przez diagram wygodnie służyć się l é v i - s t r a u s s o w s k i m p o j ę c i e m e n d o g a r n i i p r a w d z i w e j jako zakaz zawierania małżeństwa poza pewną wspólnotą jest po­ rozumianej ludzką bez �O I N T E R P R E T A C J I SYSTEMÓW 125 POKREWIEŃSTWA В а) 2 3 w z g l ę d u n a t o , j a k i e z a k a z y m o g ą istnieć w e w n ą t r z n i e j . D i a g r a m przed­ s t a w i a w ł a ś n i e taką w s p ó l n o t ę e n d o g a m i c z n ą z p u n k t u w i d z e n i a g r u p y B . Składa się o n a z t r z e c h r ó w n o r z ę d n y c h s t r u k t u r a l n i e g r u p nierównorzędną, gdyż jednokierunkową wymianą, rzędność n i e w p ł y w a w z a s a d z i e n a jakość w z a j e m n y c h nota składa się z d w u o d d z i e l n y c h t w o r z ą zespół e n d o g a m i c z n y sojuszy powiązanych chociaż t a n i e r ó w n o powiązań. Wspól­ A - B i B-C. G r u p y A i С (z p u n k t u w i d z e n i a członka g r u p y B ) , zaś В e g z o g a m i c z n y t e g o e n d o g a m i c z n o - e g z o g a m i c z n e g o układu. Całość s t a n o w i wspólnotę, m i m o iż n p . s e g m e n t a l A n i e p r a k t y k u j e w y m i a n y z s e g m e n ­ t e m a 2 B , l e c z g r u p y A c z y В są t a k s i l n i e z i n t e g r o w a n e , t u s y t u a c j a pars pro toto że występuje ( c z y l i p r a k t y c z n i e m o ż e m y m ó w i ć , iż A p r a k t y ­ kuje wymianę z B). O d m i e n n o ś ć części , , b " d i a g r a m u p o l e g a n a osłabieniu z a s a d y pars chociaż n a d a l u t r z y m u j e się ( p r z y n a j m n i e j toto, dycja wspólnoty trzech dezintegrujących przez pewien się g r u p i w o l a pro czas) jej utrzymy­ w a n i a . W y r a z e m t e j w o l i s t a j e się p o m n o ż e n i e p a r t n e r ó w w y m i a n y żeńskiej, dążenie d o objęcia tą w y m i a n ą sukcesywnie liczby segmentów g r u p y t y t u l a r n i e sojuszniczej, oczekiwać i s t o t n i e sojuszniczej postawy. jak tra­ mał­ największej a b y można było o d n i e j Wymiana małżeńska j e s t nadal j e d n o k i e r u n k o w a , chociaż p r z e b i e g a pulsująco. N a d a l trzy grupy tworzą wspólnotę endogamii „praw­ dziwej"), endogamiczno-egzogamiczną zespołem e n d o g a m i c z n y m . w (czyli zespół z t y m j e d y n i e zastrzeżeniem, ż e g r u p y A i С n i e są j u ż w całości W y o d r ę b n i a j ą się w n i c h s e g m e n t y n i e d o s t ę p n e d o b o r z e m a ł ż e ń s k i m n a przeciąg d w u p r z y n a j m n i e j pokoleń (pochodzą z n i c h m a t k i i b a b k i m ę ż c z y z n poszukujących p a r t n e r e k ) . P u l s u j ą c y rakter wymiany n i e oznacza, że biorą w niej g d y ż dobór jest d o w o l n y w r a m a c h p e w n e j Różnica formy wymiany małżeńskiej udział k l a s y liczby etapów cha­ małżeńskie, możliwości. „a" i „b" wydaje się �126 SŁAWOJ mało istotna, skoro zachowano SZYNKIEWICZ nieprzerwany cykl wymiany obejmujący z a m k n i ę t y krąg, k t ó r e g o w y c i n e k p r z e d s t a w i a d i a g r a m . R ó ż n i c a t a w y j ­ d z i e n a j a w d o p i e r o , g d y n a r u s z o n e zostaną p i o n o w e l i n i e k o l u m n s y m b o ­ lizujące zintegrowane grupy krewniacze, Brak przypisanych a t y m samym granice wspólnoty. spowoduje automatycznie przerwanie c y k l u i o t w a r t y ( u o g ó l n i o n y ) dobór małżeński, pozbawiony r a m endogamii. regulujących wystąpić może również n a etapie runku przepływu demonstruje, kobiet. lecz staje się k o b i e t z zupełnie i n n e j czyzna z grupy ona w diagram Przerwanie pełni 2b s y t u a c j i możliwa wskutek z a t r a c a się o d c z u c i e s t r o n y niż się j e d a j e . b l B , mimo wymiany cyklu , , b " przez odwrócenie ustalonego Wprawdzie s t a ł e g o p a r t n e r s t w a , dzięki c z e m u n a stałe p a r t n e r ó w endo- gamicznej że w z i ą ł żonę kie­ takiej nie odejścia od przymusu brania W s k u t e k tego n p . męż­ z grupy b l A , może oddać s w o j ą siostrę l u b córkę m ę ż c z y ź n i e n a l e ż ą c e m u d o g r u p y b 2 A l u b b n A m i a s t d o którejś z g r u p С S y t u a c j a t a k a j e s t o c z y w i ś c i e b a r d z i e j podobna wówczas, g d y symbole jących swą jedność grup А , В i С odnoszą się n i e d o krewniaczych, g r u p pozostałych p o i c h rozpadzie. lecz do zespołów prawdo­ utrzymu­ mniejszych F a k t , iż w n a s z y m p r z y k ł a d z i e opero­ w a l i ś m y w y r a ż e n i e m „mężczyzna z g r u p y N b i e r z e żonę..." m i a s t „grupa N b i e r z e żony..." j e s t z n a m i e n n y d l a w a r u n k ó w d e z i n t e g r a c j i g r u p k r e w ­ niaczych, c z y l i s y t u a c j i w d i a g r a m i e 2b. N a t o m i a s t s y t u a c j a reprezentowana z grupy A małżeńska i w w 2a, s p r o w a d z a oddaje swoje kobiety społeczeństwach grupie typu C. W Omaha t y m sensie stanowi żony wymiana formę m i ę d z y f o r m ą ograniczoną i uogólnioną, j a k t o f o r m u ł o w a ł z t y m że w y m i a n a ograniczona wcześniejsza, się d o t e g o , że g r u p a В b i e r z e pośrednią Lévi-Strauss, ( w obie s t r o n y między d w o m a grupami) p o j a w i a się w s z c z ą t k o w e j p o s t a c i i t o b y n a j m n i e j n i e j a k o f o r m a ściowa, l e c z jako r e z u l t a t zakłócenia wymiany uogólnionej. wyj­ Winniśmy w i ę c w p r o w a d z i ć uściślenie, ż e s y s t e m t e r m i n o l o g i c z n y t y p u O m a h a o d ­ powiada w zasadzie w y m i a n i e uogólnionej i p r o w a d z i w m i a r ę d o j e j c z ę ś c i o w e g o o g r a n i c z e n i a i o s t a t e c z n e g o przekształcenia w rozwoju wymianę otwartą. P r z e d s t a w i o n ą w y ż e j i n t e r p r e t a c j ę m o ż n a s p r o w a d z i ć d o następujących punktów: 1. K o m p o z y c j a z b i o r u k r e w n y c h sprzyjająca p o w s t a n i u s y s t e m ó w p o ­ krewieństwa t y p u C r o w - O m a h a wania cyklicznej wymiany wytwarza małżeńskiej się w opartej warunkach funkcjono­ na matrylateralnym małżeństwie z kuzynką przeciwległą (czyli CóBrMa) l u b j e j odpowiedni­ k a m i dalszych l i n i i bocznych. 2. W niacze takim cyklu wymiennym żonych z g r u p y typu uczestniczą u n i l i n e a r n e g r u p y t y p u r o d u l u b lineażu występujące otrzymującej Crow-Omaha operuje w zestawach ż o n ę o r a z g r u p y dającej dwoma kategoriami krew­ parzystych ją. zło­ Terminologia semantycznymi szącymi się c a ł o ś c i o w o d o c z ł o n k ó w każdej z t y c h g r u p z o s o b n a . odno­ Tego �O I N T E R P R E T A C J I SYSTEMÓW rodzaju kategoryzacja daje w y r a z 127 POKREWIEŃSTWA z a r ó w n o odrębności o b u g r u p , j a k t e ż i c h u s t a b i l i z o w a n e m u b l i s k i e m u k o n t a k t o w i . Jednocześnie gorie wyznaczają zakres endogamii ekstensywnie k s y m a l n e g r u p y , których segmenty 3. M a ł ż e ń s t w o menty większej kuzynowskie grupy szerokiej te kate­ całe m a ­ uczestniczą w w y m i a n i e p a r t n e r s k i e j . zakłada, krewniaczej że wymianą związane są ( r o d u l u b zespołu l i n e a ż y ) . p o r c j a m i ę d z y częścią a k t y w n ą w ogranicza obie obejmującej wymianie sieci kontaktów i całością o b c e j zapewniającej seg­ Dyspro­ grupy nie przepływ informacji, w s p ó ł p r a c ę i b e z p i e c z e ń s t w o o b u s z e r o k o r o z u m i a n y c h g r u p , dopóki i n t e ­ grują one swoje segmenty i n t e g r a c j i powstające niku ich rozpadu dużych p a r t n e r s k i c h segmentów grupowemu zjawiskiem silnie. Każde z zewnętrznych p r z y c z y n zapoczątkowania kontaktów wystarczająco interesowi. wyjątkowym, grup w politycznych lub w krewniaczych wymianie Dezintegracja naruszenie grup zawęża małżeńskiej i krewniaczych wy­ sieć zagraża nie lecz n a t u r a l n y m r e z u l t a t e m procesu dzenia społeczeństw p r o s t y c h d o o r g a n i z a c j i tej jest przecho­ złożonej. 4. I n t e r e s n a j m n i e j s z y c h g r u p k r e w n i a c z y c h w y s t ę p u j ą c y c h j a k o s t r o n y w partnerskiej wymianie stworzonych wszystkim szerokiej małżeńskiej p r z e z sytuację na wymaga dezintegracyjną. rozszerzeniu zakresu adaptacji do warunków Polegać o n a będzie kontaktów z innymi g r u p y p a r t n e r a , c o b ę d z i e r e a l i z o w a ć się m . i n . p r z e z ich wymianą wymiany małżeńską, partnerskiej w stosowawczy rozpoczyna rozkładu o r g a n i z a c j i a t y m samym przez odejście ramach regularnego cyklu. się n a długo stadium krewniaczej. u t r z y m u j ą c y m się equilibrium, W przed od przede segmentami objęcie dwustronnej T a k i proces przy­ zaawansowanego i s t o c i e m o ż e o n p o j a w i ć się przy j e ś l i s p o ł e c z e ń s t w o składa się z s i e c i s e g - m e n t a r n y c h lineaży, a zwłaszcza z sieci lineaży h i e r a r c h i c z n y c h , c z y l i p r z y n i e r ó w n o p r a w n o ś c i e l e m e n t ó w s k ł a d o w y c h s t r u k t u r y społecznej l u b p r z y b r a k u równorzędności 5. N o w a forma ekonomicznej. wymiany małżeńskiej funkcjonuje w warunkach istniejącej o r g a n i z a c j i k r e w n i a c z e j i p o l e g a n a o t w a r c i u dostępu d l a c e l ó w m a t r y m o n i a l n y c h do w s z y s t k i c h segmentów danego r o d u l u b m a k s y m a l ­ n e g o lineażu członkom każdego s e g m e n t u p a r t n e r s k i e j g r u p y . W t e n spo­ sób likwidacji ulega stałe partnerstwo przypisanych p o ł ą c z o n y c h p a r a m i . (Jeśli p u n k t e m w y j ś c i o w y m sobie segmentów są n i e p o d z i e l n e grupy k r e w n i a c z e , n p . r o d y bez wewnętrznych podziałów lineażowych, p a r t n e r ­ stwo w wymianie hipoteza dotyczy o d n o s i się p o c z ą t k o w o d o t y c h g r u p w całości. N a s z a t y c h g r u p , jeśli rozdrobnieniu). Regularny regularny, pulsujący, w procesie cykl wymienny zachowuje jednak w dezintegracji przekształca ulegną się w cykl one nie­ zasadzie t e n s a m k i e r u n e k , chociaż z c z a s e m m o ż e o d n i e g o odejść. 6. W y k s z t a ł c e n i e n o w e j rzenie stwa, zakazu kazirodztwa a praktycznie formy małżeństwa o d b y w a na dotychczasowych na wszystkich krewnych się p r z e z r o z s z e ­ kandydatów do małżeń­ matki oraz matki ojca. �128 SŁAWOJ Obie specyficzne SZYNKIEWICZ d l a C r o w - O m a h a kategorie pokrewieństwa {„grupa m a t ­ k i " o r a z „ g r u p a m ę ż ó w sióstr o j c a o r a z ego") przestają oznaczać zespoły otwierające zostają zakres endogamii części o g ó l n e g o układu 7. P o w y ż s z e przesunięte do egzogamicznej procesem odbywającym egzogamiczno-endogamicznego. przesunięcie się n a continuum i jest od prostego długotrwałym zakazu k a z i r o d z t w a do pełnego zintegro­ w a n i a k r e w n y c h m a t k i z własną p a t r y l i n e a r n ą grupą e g z o g a m i c z n ą (u Crow n a t o m i a s t z własną grupą matrylinearną integrują ego się k r e w n i o j c a ) . Z a n i m osiągnięta z o s t a n i e o w a pełna i n t e g r a c j a t r w a s t a n p o d w ó j n e j organizacji której egzogamicznej, mogły powstać ponieważ systemy k o n t y n u o w a n a jest Crow i Omaha, zasada, mianowicie dzięki unia u n i l i n e a r n y c h g r u p , unilinearność zaś j e s t t r u d n a d o p o g o d z e n i a dwu z bilate- ralizacją zespołu e g z o g a m i c z n e g o . 8. P o d w ó j n a organizacja egzogamiczną kładzie akcent na stosunki p o k r e w i e ń s t w a zachodzące w d w u w s t ę p n y c h p o k o l e n i a c h (ze w z g l ę d u n a potrzebę u s t a l e n i a g r u p m a t k i i babki), t y m s a m y m skracając genealogiczną również w e własnej g r u p i e p o c h o d z e n i o w e j pamięć do podobnych w y m i a r ó w . ( M o ż n a u c i e c się d o o b r a z o w e g o p o r ó w n a n i a , iż p o d o b n i e j a k zła m o n e t a w y p i e r a dobrą, t a k krótsza p a m i ę ć g e n e a l o g i c z n a po stronie n i e l i n e a r n e j — jeśli służy u s t a l a n i u z a k r e s u e g z o g a m i i — s k r a c a t r a d y c j ę genealogiczną we własnej linii pochodzeniowej). Sprzyja to traceniu spoistości w e w n ę t r z n e j t a k i c h g r u p n a r z e c z w y o d r ę b n i e n i a z n i c h z e s p o ­ łów wielkorodzinnych jako podstawowych funkcjonujących korporacyj­ n y c h g r u p k r e w n i a c z y c h . W t e j s y t u a c j i n i e istnieją j u ż ż a d n e p r z e s z k o d y s t r u k t u r a l n e , b y podwójna organizacja equlibrium kowany e g z o g a m i c z n ą znamionująca społecznego, a z a t e m p r z e j ś c i o w a , przekształciła się w brak zunifi­ zespół e g z o g a m i c z n y o p a r t y n a b i l a t e r a l n y m z e s p o l e k r e w n y c h i s t n i e j ą c y m n i e z a l e ż n i e o d t r a d y c j i g r u p k r e w n i a c z y c h (lecz t y l k o t r a d y c j i , a n i e f a k t u w s t r u k t u r z e społecznej). 9. P o n i e w a ż p o d o b n y więcej równomiernie, proces zachodzi ze w z g l ę d u n a b r a k z o r g a n i z o w a n y c h Wymiana przestaje w całym społeczeństwie prowadzi o n do obumarcia w y m i a n y być mniej małżeńskiej g r u p k r e w n i a c z y c h l u b i c h słabość. konkretnie adresowana (nawet w najogólniej­ s z y m , m a ł o p r e c y z y j n y m sensie), n i e istnieją w s k a z a n i a d o b o r u a n i g r u p a endogamiczna, a jedynie negatywny zakaz małżeństwa w r a m a c h b i l a t e ­ r a l n e g o zespołu k r e w n y c h z a k r e ś l o n e g o t e r m i n o l o g i ą p o k r e w i e ń s t w a o d n o ­ szącą się d o l i n i i o j c o w s k i e j i m a c i e r z y s t e j . S a m a t e r m i n o l o g i a , n i e r e p r e ­ zentując j u ż w i ę c e j o d r ę b n y c h g r u p k r e w n i a c z y c h , z a t r a c a w k o n s e k w e n c j i cechy właściwe s y s t e m o m Crow-Omaha. Interpretacja c y k l u rozwojowego systemów C r o w - O m a h a nie operuje pojęciem stadiów e w o l u c y j n y c h , daje j e d n a k dynamiczną propozycję i c h przekształceń wynikających z i c h cech s t r u k t u r a l n y c h . P o t w i e r d z e n i e lub konkretna dysponujemy egzemplifikacja wydają się niemożliwe, ponieważ jej nie d l a żadnego społeczeństwa t y p u C r o w l u b O m a h a d a n y m i �O I N T E R P R E T A C J I SYSTEMÓW historycznymi wydają się odpowiedniej jednak głębokości prawdopodobne, 129 POKREWIEŃSTWA czasowej. ponieważ Pewne przybliżenia rozwiązania s t r u k t u r a l n e i f o r m y s p o ł e c z n e s p o t y k a n e w t e j g r u p i e s p o ł e c z e ń s t w z g o d n e są z t e z a m i naszej i n t e r p r e t a c j i . BIBLIOGRAFIA F . D . — 1953 The Aberle A g i n s k y В. W. kinship system 1935 Mechanics — of the Kalmuk of kinship, Mongols, „American Albuquerque. Anthropologist", vol. 37 n r 3. E g g a n F . — 1937 The Cheyenne ology E y d e of North D . В., American Postal of unilateral and Arapaho tribes, system, 1961 Avunculocality P. M. — cross-cousin kinship [w:] Social anthrop­ Chicago. marriage and incest: and Crow-Omaha the development kinship systems, „Ameri­ in Mapuche society, „Journal c a n A n t h r o p o l o g i s t " , v o l . 63 n r 4. F a r o n L. C. — 1961 The Dacota-Omaha continuum of t h e R o y a l A n t h r o p o l o g i c a l I n s t i t u t e " v o l . 91. F о X R . — 1971 Kinship L a n e R., L a n e -Omaha and marriage, W. — 1972 Sistiema K r i u k o w M . 1959 On B. — kinship Londyn. rodstwa kitajcew, Moskwa. the development terminologies, of Dakota-Iroquois „Southwestern and Crow- J o u r n a l of A n t h r o p o l o g y " , v o l . 15 n r 3. Lévi-Strauss 1966 The future Institute 1949 Les С. — of kinship of Great 1970 Antropologia Britain la párente, Paryż. Anthropological for 1965, L o n d y n . account Explorations [w:] de of the Royal Warszawa. 1964 A formal F. — terminologies, élémentaires [w:] Proceedings and Ireland strukturalna, L o u n s b u r y structures studies, of the Crow in cultural and Omaha anthropology, type r e d . W. kinship H. Goode- nough, N e w Y o r k . Lowie R . — 1915 Exogamy and classificatory systems of relationship, „American A n t h r o p o l o g i s t " , v o l . 17 n r 2. L o w i e R . — 1-917 Culture L u c i c h Australian and ethnology, 1968 The P. — development aboriginal tribes of New York. of the Omaha kinship Kimberley terminologies Division, in Western three Australia, Canberra. G . H . — 1959 Proto-Siouan Matthews kinship terminology „American Anthrop­ ologist", v o l . 61 n r 2. Moore 1963 Oblique S. F . — -Omaha Murdock terminology, and asymetrical G . P . — 1949 Social Olderogge cross-cousin marriage and Crow- „American A n t h r o p o l o g i s t " , v o l . 65 n r 2. D. A . — structure, New York. 1958 N i e k o t o r y j e woprosy izuczenija sistiem rodstwa, „So- w i e t s k a j a e t n o g r a f i j a " , n r 1. 1960 Osnoum-yje czerťy razwitija R a d c l i f f e - B r o w n and function R o m n eу in primitive A. K . — terminologies, Spier L. — sistiem rodstwa, A . R . — 1952 The study society, 1965 Kalmuk „American 1925, The etnografija" systems, n r 6. Structure [w:] Glencoe. Mongol and the classification Anthropologist", distribution „Sowietskaja of kinship of kinship Special Publication systems of lineal kinship n r 5 cz. 2. in North America, Wa­ szyngton. V r e e l a n d White H . H . -— 1954 Mongol L . A. — 1939 A problem ologist", v o l . 41 n r 4. 9 — E t n o g r a f i a P o l s k a , t. X X I I , z. 1 community in kinship and kinship terminology, structure, New „American Haven. Anthrop­ �130 SŁAWOJ SZYNKIEWICZ Sławoj S z y n k i e w i c z ON T H E INTRPRETATION OF T H E CROW OF Crow and Omaha KINSHIP systems are AND OMAHA SYSTEMS TERMINOLOGY closely related to the bifurcate types of t e r m i n o l o g y ( L o w i e ' s t a x o n o m y ) since a l l of t h e m s e e m to be or h a v e been oriented after l i n e a l descent rules. It may be suggested t h a t the t h e l a t t e r , a l t h o u g h conditions for t h e i r e m e r g i n g Yet it h a s b e e n pointed t h a t the C r o w and former outgrow h a v e not b e e n p r e c i s e l y Omaha are a from defined. sophisticated variety of the b i f u r c a t e . W h i l e s p e a k i n g i n t h e c o n t e x t of M u r d o c k ' s t a x o n o m y , the above is t r u e w h e n d e s c r i p t i v e a n d I r o q u o i s t y p e s of t e r m i n o l o g y a r e t a k e n into account. Some anthropologists dealing with the Crow and Omaha systems this r e l a t i o n a n d c o n c e n t r a t e on its f r a g m e n t , t h a t is p r o x i m i t y of t h e and the bifurcate-merging since a majority equally type. This is especially of I n d i a n s y s t e m s p r o v e numerous cases of true with overlook Crow/Omaha American writers s u c h c o r r e l a t i o n . T h e y s e e m to correspondence with the neglect bifurcate-collateral, demon­ s t r a t e d a m o n g others b y O m a h a s y s t e m s i n A s i a . Lévi-Strauss r e j e c t e d e v e n t h e i r definition as the C r o w / O m a h a t y p e . Amero-centric imprint approach to the Crow and on a n a l y s i n g a n d i n t e r p r e t a t i o n of Omaha type t h e type. T h e produced a heavy early explanations be m e t also r e c e n t l y , eg. L u c i c h 1968) suggesting s e c o n d a r y m a r r i a g e w i t h (to McBrWi or W i B r D a as condition for d e v e l o p m e n t of t h e C r o w a n d O m a h a s y s t e m s r e s p e c t i ­ v e l y , h a v e been possible only w h e n c o i n c i d e n c e of those s y s t e m s w i t h t h e b i f u r c a t e -collateral type the C r o w and was neglected. Omaha of t h e s e t e r m i n o l o g i e s bifurcate-collateral Similarly, Lounsbury's terminologies, only, a n d type. A g a i n , p e c u l i a r i t i e s is b a s e d although does not w o r k Moore's (1964) formal analysis i l l u m i n a t i n g , is t r u e for (1963) i n case of explanation correlation with of Crow of a section and the Omaha on c r i t e r i o n of s p e a k e r ' s s e x w h i c h does not a p p l y to m a n y n o n - A m e r i c a n cases. The present author adheres to the lineage i n t e r p r e t a t i o n of O m a h a t e r m i n o l o g y as p r e s e n t e d by R a d c l i f f e - B r o w n . for a genetic explanation. While the Crow and A t t h e s a m e t i m e he seeks a c c e p t i n g the t h e s i s on m a r r i a g e with MaBrDa as c r e a t i n g f a v o u r a b l e conditions for e v o l v e m e n t of C r o w a n d O m a h a terminology (the L a n e s author marriage 1959), t h e a t t e m p t s to explain why this form of a c c e p t e d b y a m i n o r i t y of C r o w a n d O m a h a societies. T h e h y p o t h e s i s of incest (Eyda and Postal 1961) is considered unsatisfactory is extended s i n c e it is b a s e d on A m e r o - c e n t r i c argument overlooking bifurcate-collateral terminology. S t i l l , t h e e x t e n s i o n of i n c e s t m a y be regarded as a u s e f u l tool to comment on e x t e n s i o n of m a r r i a g e b a r f r o m the m o t h e r to h e r k i n s w o m e n . H o w e v e r , of t h e e x t e n s i o n is not i n t h e i d e n t i t y of t e r m s for group i d e n t i t y a n d m o t i v e for of a is" of an making mother's society a n d ideological rather than a group u n m a n a g e a b l e t h e need for structural character. T h e c a n be its i n t e g r a t i o n . C l o s e d found in the structure society composed k i n s h i p groups p r e s e r v e s i n t e g r a t i o n w h i l e a p p l y i n g a r e g u l a r e x c h a n g e between whole groups. I n c r e a s i n g c o m p l e x i t y , loose origin these k i n t y p e s , b u t i n t h e i r c l a n ties, and of of large women segmentation of k i n s h i p groups c a l l for d i v e r s i t y i n m a r r i a g e a l l i a n c e s . T h e d i v e r s i t y is i n t r o d u c ­ ed by m e a n s of a b a n on m a r r y i n g m e m b e r s marriages c a n be mother's clan. alliances of a of m o t h e r ' s group, a l t h o u g h contracted i n closely related (Here a lineage concept of alternate lineages, exchange once is segments being m u l t i p l y its e x t e r n a l ties c o m p e n s a t i n g for initially of same offered). Thus diversification of society's g r o u p s t r u c t u r e . The group-oriented Crow and Omaha systems allow for adjustements to �O I N T E R P R E T A C J I SYSTEMÓW 131 POKREWIEŃSTWA composition of groups, i r r e s p e c t i v e l y of a l e v e l of r e m a i n i n g descent groups. They are such well adapted to s o c i a l change and in a way produce incentives for a change. T h i s e x p l a i n s w h y t h e i n i t i a l r a n g e of s y s t e m ' s operation — c l a n s t r u c ­ ture and cross-cousin marriage a p a r t i c u l a r stage and open — is their rare of change, t h e r e a p p e a r s marriage alliances in calculations, but i n a m u c h wider correlate. A t t h e s a m e t i m e , on p o s s i b i l i t y for c o - e x i s t e n c e of Lévi-Strauss' terminology, fitting well closed in his g r o u p of societies t h a n h e h a s too c a u t i o u s l y designated. * Translated by Sławoj Szynkiewicz � https://zbiory.etnologia.uw.edu.pl/files/original/9f1d1bf8e00b0f721dbbdb1dd584bf85.pdf 4ace723c9a92d5224e7258daa71c9287 Dublin Core The Dublin Core metadata element set is common to all Omeka records, including items, files, and collections. For more information see, http://dublincore.org/documents/dces/. Title A name given to the resource Polska Sztuka Ludowa - Konteksty Text A resource consisting primarily of words for reading. Examples include books, letters, dissertations, poems, newspapers, articles, archives of mailing lists. Note that facsimiles or images of texts are still of the genre Text. Dublin Core The Dublin Core metadata element set is common to all Omeka records, including items, files, and collections. For more information see, http://dublincore.org/documents/dces/. Relation A related resource oai:cyfrowaetnografia.pl:publication:5328 Rights Information about rights held in and over the resource Licencja PIA Date A point or period of time associated with an event in the lifecycle of the resource 2003 Identifier An unambiguous reference to the resource within a given context oai:cyfrowaetnografia.pl:4949 Title A name given to the resource O istocie słowa w obliczu choroby / Polska Sztuka Ludowa - Konteksty 2003 t.57 z.3-4 Description An account of the resource Polska Sztuka Ludowa - Konteksty 2003 t.57 z.3-4; s.102-113 Creator An entity primarily responsible for making the resource Baranowska, Małgorzata Language A language of the resource pol Publisher An entity responsible for making the resource available Instytut Sztuki PAN Format The file format, physical medium, or dimensions of the resource application/pdf PDF Text Text capture metadata for PDF documents Text MARCIN KAFAR 0 istocie Słowa w obliczu choroby Uwagi na marginesie lektury Stanąć na nogi Olivera Sacksa 1 To jest wasze życie Małgorzaty Baranowskiej Choroba jest nocną półkulą życia, naszym bardziej uciążliwym obywatelstwem. Od dnia narodzin każdy z nas posiada jakby dwa paszporty - przynależy zarówno do świata zdrowych, jak i do świata chorych. I choć wszyscy wolimy przyznawać się tylko do lepszego z tych światów, prędzej czy później, chociażby na krótko, musimy uznać również nasz związek i z tym drugim. Su san Son tag Metafora, „nowe słowo” i literatura choroby W drugiej połowie lat 70. Susan Sontag napisała esej zatytułowany Illness as Metaphor (Choroba jako metafora). Tekst ten, gdy spojrzymy na niego z per­ spektywy minionych kilkunastu lat, stanowi podwali­ ny pod wyraźnie już dziś zaznaczoną ścieżkę współcze­ snej humanistyki, związaną z badaniam i nad metaforyzacją choroby. Sontag zebrała w nim bogaty materiał literacki oraz sięgnęła do tekstów kultury popularnej, a także źródeł historycznych z ostatnich dwóch stule­ ci, aby prześledzić rolę metafor choroby w budowaniu jej kulturowych obrazów i moralnych konsekwencji utraty zdrowia. Punktem wyjścia rozważań amerykań­ skiej pisarki jest teza, iż choroby podlegają procesowi metaforyzacji, w trakcie którego tracą wymiar czysto biologiczny, stając się społeczno-kulturowymi konstruktami. Jako takie są nie tylko figurami retoryczny­ mi, ale nadto mają wartość głęboko poznawczą i silnie wpływają na wiedzę o świecie. Sontag, z diagnozą osoby chorej na raka, rozważa konsekwencje uruchomienia metaforycznego dyskur­ su dotyczącego jej własnej choroby, stwierdzając: „Tak długo, jak długo ta właśnie choroba traktowana bę­ dzie jako podły, niezwyciężony drapieżnik, a nie po prostu jako choroba, większość ludzi cierpiących na raka rzeczywiście będzie upadała na duchu, poznając diagnozę. Rozwiązanie nie polega bynajmniej na tym, by przestać mówić chorym na raka prawdę, lecz by zmienić podejście do samej choroby, by dokonać jej demistyfikacji”. [Sontag, 1999, s. 10-11] A utorka M e­ tafory realizuje swój postulat, szkicując społeczne wy­ obrażenia raka, kontrastując je z wyobrażeniami gruź­ licy, co pozwala, jej zdaniem, wyróżnić wzajemnie przecinające i nakładające się na siebie linie m etafo­ rycznego porządku obu tych chorób. Najbardziej charakterystyczna z nich, jak się wyda­ je, ukryta jest w warstwie językowej. Oxford English Dictionary, na który powołuje się Sontag, odnotowuje pierwsze użycie znaczenia słowa consumption na okre­ ślenie gruźlicy płuc już w 1398 r. (obecnie trzy podsta­ wowe znaczenia tego słowa w języku angielskim to: konsumpcja, spożywanie oraz właśnie gruźlica). To sa­ mo źródło wskazuje wczesną (1528 r.) figuratywną de­ finicję raka jako czegoś, co „nadgryza, koroduje, nisz­ czy i z wolna, potajemnie konsumuje” [Sontag 1999, s. 13]. Wspólny zespół metafor jeszcze stosunkowo niedawno organizował kulturową przestrzeń wyobra­ żeń na tem at gruźlicy i raka. Obie te choroby były „opisywane” jako „proces, w którym ciało poddane jest konsumpcji” [Sontag 1999, s. 14], do czasu poja­ wienia się mniej więcej w połowie X IX w. wiedzy o p a­ tologii komórek i ustaleniu w 1882 r., że gruźlica ma podłoże bakteriologiczne. O d tego momentu daje się zauważyć rosnący z upływem lat rozbrat metaforyki gruźlicy i raka. O ile mitologia tej pierwszej mieści się w modelu romantycznym (gruźlica to choroba nam ięt­ ności, miłości i „wewnętrznego żaru” przedstawianych jako dezintegracja oraz towarzysząca jej hiperaktywność przeplatana momentami bezczynności, co osta­ tecznie prowadzi do śmierci), o tyle wyobrażenia raka umiejscawiają go w kręgu szkodliwych działań społe­ czeństwa industrialnego (rak to choroba „tłumionych uczuć” i „obcych sił”, które podstępnie przenikają cia­ ło i ujawniają się np. jako guz czy narośl). Pojawienie się w latach osiemdziesiątych A ID S da­ ło Susan Sontag możliwość dopisania suplementu do Illness as Metaphor. W 1989 roku publikuje ona esej A ID S and Its Metaphor, w którym odtwarza kulturowe obrazy tej wówczas jeszcze całkiem nowej choroby. A ID S oplatają metafory inwazji „obcego elementu”, intruza podbijającego ciało przez osłabienie czy też całkowite zniszczenie systemu odpornościowego orga­ nizmu. N a arenę wkraczają również różnego typu m e­ tafory nieczystości (co wiąże się ściśle ze stygmatyzacją zapadających na tę chorobę) i, ubrane w nową szatę, metafory plagi i zarazy, uruchamiane we wcześniej­ szych wiekach przy okazji ujawnienia się wielkich epi­ demii, takich choćby, jak cholera czy dżuma. Jak wspomniałem wyżej, publikacje Susan Sontag okazały się podatnym gruntem dla dalszych pogłębio­ nych badań nad metaforyzacją choroby, które prowa­ dzono przez ostatnie kilkanaście lat głównie w krajach Europy Zachodniej i Stanach Zjednoczonych. Wśród szeregu prac wszechstronnie omawiających tę tematy­ kę1 znalazły się również studia, których autorzy odno­ 102 �Marcin K afar♦ O ISTOCIE SŁOWA W OBLICZU CHOROBY także przedmiotem wnikliwych analiz innego przed­ stawiciela fenomenologii - Maurice Merleau-Ponty’ego, który za podstawę swych dociekań przyjął ka­ tegorię percepcji. Znaczenie problemu związków, jakie tworzą się między świadomością a cielesną obecnością, dostrzegli również polscy badacze. Barbara Skarga w szkicu Metafizyka obecności a metafizyka śladu mówi o ciele, że jest ono „ontologicznym źródłem obecno­ ści” , jest jakby „obecnością nieustanną” , a tym, co po­ woduje przerwanie absolutnej obecności, jest odkry­ w ająca ją świadomość, która wywołuje szczelinę w cza­ sie pełnej obecności. „Świat, który mnie otacza, może się zmieniać, m ijają wydarzenia, m ijają spotkane rze­ czy i ludzie. Myślą mogę za nimi podążać, choć nie mogę biegu ich zatrzymać. Cieleśnie jednak jestem tu w obecności takich, a nie innych rzeczy, zjawisk, któ­ re na mnie działają, pobudzają, widzę je, słyszę, doty­ kam ich. To przez świadomość wdziera się odroczenie, odwleczenie, opóźnienie, to świadomość powoduje odsunięcie obecności, to przez nią rodzi się pęknięcie w przeżywanym czasie” [Skarga, 2002, s. 51]. Trudno jest jednak wyznaczyć granicę między cielesnym byto­ waniem a świadomością o nim, gdyż płaszczyzny te ści­ śle zazębiają się, czy wręcz przenikają się nawzajem, prowadząc jakby nieustanny cichy dialog. Zdarzają się często sytuacje, kiedy cielesność bierze bezwzględnie górę nad świadomością, zmuszając ją do poddania się m om entalności trwania tu i teraz. Takie chwile przy­ chodzą wraz ze skrajnymi stanam i odczuwania, takimi jak np. wielka rozkosz czy ból. „W ich obecności pogrążamy się bez reszty - mówi Barbara Skarga. To, co obecne, staje się dla nas jedy­ ną rzeczywistością, a czas skupia się niemal w jednym punkcie. «Sytuację wyjątkową - pisze Levinas w której zawsze przyszły ból staje się teraźniejszy, w której osiągamy granicę świadomości, przynosi cier­ pienie zwane fizycznym. Ból wbija nas wtedy w byt»” [Skarga, 2002, s. 52]. Kiedy ból łagodnieje lub całkiem odchodzi, na jego miejsce ponownie wkracza świadomość, która często objawia się na zewnątrz w postaci niosącego różnorakie przesłania Słowa. „Nowe słowo” Virginii Woolf należy właśnie do owych słów pierwszych, najbardziej istot­ nych, których doniosłość wyznaczana jest skrywaną w nich zdolnością przekraczania na pozór nieprzekra­ czalnego, docierania do centrum, do źródła rzeczy leżą­ cych po tej „drugiej stronie” ; „nigdzie słowo tak wiele nie znaczy, jak w tle świata «p r z e d s ł o w n e g o», w świecie przedpiśmiennym, a więc w rzeczywistości «na granicy» słowa. - mówi Roch Sulima - Nigdzie nie jest słowo tak wyraźne, tak «obce» światu (obce, bo chciałoby ten świat w sobie zamknąć i zastąpić), jak właśnie «na granicy» świata przedsłownego” [Sulima, 2001, s. 160]. M usimy jednak pam iętać, iż aby Słowo przemówi­ ło pełnią siebie, aby stało się brzemienne, nie wystar­ czy, że zostanie uświadomione czy też po prostu wypo­ szą się do kwestii inicjalnego momentu powstawania metafor chorób oraz do roli, jaką odgrywa słowo jako takie w obliczu stanów granicznych, chorobowych. Problem ten wskazuje m.in. Deborah Lupton w synte­ tyzującej pracy pt. Medicine as Culture. Illness, Disease and the Body in Western Society. Brytyjska badaczka metaforę postrzega w duchu ję­ zykoznawstwa kognitywnego, przypisując jej rolę epistemologicznego narzędzia służącego konceptualizacji świata i definiowaniu pojęć ujmujących rzeczywistość. [Lupton, 2001, s. 55]. Tak rozumianą metaforę cechu­ je duży potencjał sensotwórczy, zasadzający się na skry­ wanym w niej naddatku znaczeniowym, dzięki które­ mu „przekracza [ona - M. A . K.] dosłowność, i w ten sposób potrafi ujawnić to, co mogło być zakryte” [Skar­ ga, 2002, s. 76]. Tę jej cechę w wyrazisty sposób ujaw­ nia kontekst choroby. Odsłania on bowiem przed nami obszary doświadczenia podmiotowego trudnego do określenia przy użyciu potocznych słów, w ramach ich podstawowych znaczeń. Zderzenie języka z doznaniami skrajnymi, takimi jak ból i nieodłącznie z nim związane cierpienie, obnaża lingwistyczne niedoskonałości, któ­ re może „nadrobić” właśnie metafora lub tak zwane „nowe słowo” (jego funkcję pełni niekiedy także sama metafora), o którym wspomina m.in. cytowana przez Lupton Virginia Woolf w eseju On Being Ill. „W angielskim, który tak swobodnie przedstawia myśli H am leta i tragedię Leara - powiada Virginia Woolf - nie m a żadnych słów opisujących drżenie czy ból głowy. Kiedy zakochuje się zwykła uczennica ma ona w zanadrzu Shakespeare’a czy Keatsa, gdy chce wyrazić swe uczucia; ale pozwólmy spróbować cierpią­ cemu pacjentowi opisać doktorowi ból [sic] głowy, a zobaczymy, jak język straci nagle swą moc. Nie znaj­ dziemy w nim nic gotowego. Pacjent będzie zmuszony wykuwać słowa samodzielnie i, trzymając w jednym ręku ból, a w drugim grudkę czystego dźwięku (jak, być może, czynili kiedyś mieszkańcy wieży Babel), zde­ rzać je ze sobą do momentu, kiedy w końcu pojawi się całkiem nowe słowo2 [podkr. - M. A . K .]” . Angielska powieściopisarka, wypowiadając wyżej przytoczone słowa, kieruje nas ku szerszemu proble­ mowi językowego wyrażania cielesnego doświadczenia bycia w świecie albo, mówiąc językiem Georges’a Bataille’a, werbalizacji wewnętrznego doświadczenia. Stąd bardzo blisko już do kwestii relacji, jaka zachodzi między ciałem pojmowanym jako czysta forma egzy­ stencjalna a - sytuującą się już na innym poziomie świadomością tego ciała i związaną z nią refleksją nad nim. W iadomo, iż problematyką tą zajmowała się filo­ zofia, w szczególności zaś fenomenologia. O ciele ży­ wym (Leib) pisał Husserl, przeciwstawiając je ciału czującemu i odczuwalnemu (Körper). Dzięki temu ostatniem u człowiek w pełni istnieje, czy lepiej powie­ dzieć: jest obecny w otaczającym go świecie, a tym, co wyznacza granice tego świata, są zmysły. Ciało postrze­ gane w perspektywie jego kontaktów ze światem było 103 �Marcin Kafar ♦ O ISTOCIE SŁOWA W OBLICZU CHOROBY wiedziane. Powinno ono bowiem zostać posiane na płodnym gruncie. Bodaj najbardziej żyzną (choć z pewnością nie jedyną) ziemią dla Słowa jest oczywi­ ście literatura, gdzie Słowo kiełkuje, wzrasta i jak drzewo rodzi owoce - objawia się jako poezja, myśl, opowieść, narracja - pełniące funkcję nośników ukry­ tych znaczeń. Czasam i zdarza się napotkać literaturę, która w sposób bardziej lub mniej zamierzony przez jej au ­ torów staje się świadectwem ich życia. Słowa wów­ czas wypowiadane zyskują dodatkow ą wartość: uchy­ lają rąbka tajem nicy człowieka w plecionego w histo­ rię zdarzeń codzienności. Taka wyrażona literacko hi­ storia codzienności przypomina swoistą antropologię „człow ieka w ew nętrznego” , an tropologię, której przedmiotem poznania staje się włączony w dram at w łasnego życia czujący i doświadczający podmiotosoba. W taki właśnie sposób przemawiają do mnie dwa teksty, na podstawie których będę prowadził roz­ ważania w dalszej części mego szkicu. Chodzi o S ta­ nąć na nogi O livera Sacksa i To jest wasze życie M ał­ gorzaty Baranowskiej - książki powstałe na kanwie osobistych przeżyć związanych z chorobą przewlekłą (To jest wasze życie) i wypadkiem skutkującym kilku­ nastoletnim i zaburzeniami psycho-fizycznymi (Sta­ nąć na nogi). Obie wspomniane prace pokazują, jak niezwykle istotną rolę odgrywa Słowo w kontekście choroby. Słowa odnajdywane w postaci różnych figur literackich i zabiegów pisarskich w twórczości angiel­ skiego neurologa i polskiej badaczki wyobraźni surre­ alistycznej stają się, zależnie od potrzeby, zarówno środkiem heurystycznym (przyczyniają się m.in. do budow ania wiedzy o chorobie), jak i terapeutycznym czy katartycznym (dają np. możliwość ostatecznego rozprawienia się z traumą, jak stało się to w przypad­ ku autora Stanąć na nogi, czy też, co pokazuje M ałgo­ rzata Baranowska, służą przełamywaniu udręki bole­ snej powszedniości). Uważna lektura Stanąć na nogi i To jest wasze życie oraz innych tekstów, na różne sposoby korespondujących z nimi, skłania także do namysłu nad sam ą w artością „oddaw ania głosu” lite­ raturze tam, gdzie zachodzi potrzeba utrzymania lub przywrócenia integralności cielesno-duchowej kon­ kretnego człowieka, zawieszanej lub często nawet bezpowrotnie traconej w obliczu choroby. Literatura miałaby tutaj, w moim przekonaniu, podw ójną wy­ mowę: po pierwsze, zalążek jej sensu rodziłby się już w samym procesie pisania, jako działania chroniące­ go przed kompletnym rozpadem pod wpływem cho­ roby (rys ten jest niezwykle wyraźny w To jest wasze życie), po drugie, przyjmowałaby na siebie rolę narzę­ dzia służącego kontem placji (realizującej się w czyta­ niu i rozmyślaniach) zmierzającej w kierunku odn a­ lezienia w niej np. autentycznego filara moralnego czy źródła nadziei i prawdy. Przyjrzyjmy się bliżej tym kwestiom, odnosząc się do treści wspomnianych wy­ żej lektur. Droga ku „Nowemu Jeruzalem” , czyli jak odnaleźć siebie w Słowie Życiowy dramat brytyjskiego neurologa Olivera Sacksa zaczął się w 1974 r., kiedy to uległ on wypad­ kowi w górach Norwegii. W jego wyniku bardzo po­ ważnie uszkodził nerwy i mięśnie nogi, co zakończyło się kilkutygodniowym pobytem w szpitalu, a następnie długim okresem rehabilitacji. Przypadek choroby zo­ stał zdiagnozowany jako typowy, co umożliwiało leka­ rzom zastosowanie standardowych m etod leczenia. Wszystko przebiegało sprawnie do momentu, kiedy to doktor Oliver, w kilka dni po zabiegu chirurgicznego łączenia naderwanych mięśni, zaczął miewać doznania wyobcowania, odłączenia chorej nogi od reszty ciała. Pozbawiona unerwienia kończyna wydawała mu się obcym, wręcz nierzeczywistym przedmiotem. Próbując opisać swój stan opiekującym się nim lekarzom, natra­ fiał na barierę całkowitego niezrozumienia z ich stro­ ny. Jego opowieści były jakby „wymazywane” ze świa­ dom ości medyków, traktujących je jak chorobliwe urojenia pacjenta. Fizyczna niemoc Sacksa w połącze­ niu z rosnącym dyskomfortem psychicznym zaowoco­ wała ostatecznie rozpadem harmonijnego wizerunku całego świata, by w kulminacyjnym momencie kryzysu przerodzić się w odczuwanie totalnego z niego wyłą­ czenia. „Znalazłem się poza mapą, poza światem, poza poznawalnym. Poza przestrzenią oraz czasem. N ic nie mogło się już zdarzyć. Inteligencja, rozum, rozsądek nic nie znaczyły. Straciłem wszystko, co dotąd dawało mi oparcie, grunt pod stopami [...] zagłębiłem się w mroczną noc duszy” [Sacks, 1996, s. 81] - wspomi­ na Sacks. W obcej przestrzeni zawodziły sprawdzone po wielekroć reguły porządkowania rzeczywistości, a innych, skutecznych, zabrakło. „D la duszy zagubio­ nej w ciemnościach, pośród długiej nocy, bezużytecz­ ne są mapy i umysł gotowy je wykreślać. N a nic też zdać się mógł [...] umysł kartografa - «poczucie m ę­ skiej siły... zaradność... czujność i aktywność» [...]. Te przymioty mogły stać się użyteczne później, ale w obecnej chwili nie miałem ich na co spożytkować. Mój stan pośród ciemnej nocy był stanem całkowitej bierności, dominującej, całkowitej, wszechogarniają­ cej bierności, w której działanie - jakiekolwiek działa­ nie - byłoby bezużyteczne” [Sacks, 1996, s. 81-82]. Sacks znalazł się w miejscu, gdzie ciało zostało p o ­ rzucone na pastwę samego siebie, gdzie świadomość, intencjonalność i refleksyjność podm iotu nagle zosta­ ła zatrzymana przez przygniatającą wagę czystego bytu. Sytuacja taka trwała kilkanaście dni, aż do chwili gdy wreszcie została przełamana dzięki Słowu, które - zro­ dzone dzięki niemal nadludzkiemu wysiłkowi woli okazało się kamieniem milowym na drodze Olivera Sacksa ku wewnętrznej równowadze, a w pewnym sensie wskazało i wyznaczyło też ścieżkę prowadzącą do ponownej harmonii jego ciała ze światem. Cóż to było za Słowo i jak się objawiło? 104 �M aran K afar♦ O ISTOCIE SŁOWA W OBLICZU CHOROBY nogi, która pomieściła w sobie problemy czysto scjentystyczne. Pozostała wszelako - sytuująca się niejako na ich przeciwległym biegunie - kwestia Sacksa-człowieka, jawiącego się jako cierpiący, wewnętrznie rozdarty czy wręcz temporalnie zapomniany przez samego siebie podmiot. Traktuje o tym rozdział drugi Stanąć na nogi, zatytułowany Być pacjentem oraz trzeci (Otchłań), które są opisem ukazującym proces uświadamiania sobie przez Sacksa trudnej sytuacji, w jakiej się znalazł; są opi­ sem samoistnie rodzącego się, na wskroś tragicznego, wewnętrznego dialogu, prowadzącego do zyskania samowiedzy o własnej bezsilności, potęgowanej komplet­ nym brakiem zrozumienia ze strony całego personelu medycznego: lekarzy, fizjoterapeutów, pielęgniarki. „ - Doktorze Sacks! - Moje rozmyślania przerwało zniecierpliwione wołanie siostry Sulu. - Myślałam, że pan zasnął. Ręce mnie już bolą, a pan ani słowem się nie odezwał. M acham tym gipsem na wszystkie strony. N iech mi pan tylko nie mówi, że nic pan nie czuł. Siostro Sulu, nie czułem kompletnie nic. Prawdę powiedziawszy, czekałem, kiedy pani zacznie - odpar­ łem poważnie. Szlachetna siostra Sulu pokręciła głową i ruszyła do wyjścia, nie przestając kręcić głową w zdumieniu. Wy­ obraziłem sobie, co myśli: «Dzisiaj rano wydawał się ta­ ki miły, normalny, zdrowy na umyśle, a teraz zachowu­ je się dziwacznie». Byłaby jeszcze bardziej zaniepokojo­ na, gdyby wiedziała, co myślę, przeżywam, czuję. Słowo «dziwacznie» uznałaby za zbyt słabe. W jej, w moim, w jakimkolwiek języku trudno by znaleźć słowo Obraz językowy, którym posłużył się Sacks pisząc Stanąć na nogi, przybrał postać autobiografii, a więc formy literackiej ufundowanej na, jak mówią znawcy tematu, jednoczesnym „rozszczepieniu i podwojeniu humanum". Człowiek podejm ujący się zadania pisania 0 sobie stawia się bowiem zawsze w roli kogoś, kto zmuszony jest na czas jakiś stanąć z boku, opuścić sa­ mego siebie, aby stać się „pytaniem, problemem, nie­ wiadomą. Rozłamuje się wewnętrznie na istotę, która poznaje i która zarazem stanowi dziedzinę przedmioto­ wą tego poznania [...]. W tapia się ona w ten sposób w nieskończony proces samopoznania i autoidentyfikacji" [Kasperski, 2001, s. 17]. Piszący autobiografię próbuje zawsze odpowiedzieć na pytanie: „Kim je­ stem?". Jest to pytanie fundamentalne, sięgające do źródeł własnej tożsamości, dom agające się zarazem od­ powiedzi jasnych i czytelnych. W odniesieniu do bio­ graficznych dociekań autora A Leg to Stand On pyta­ nie „Kim jestem ?" zostaje dookreślone i brzmi: „Kim byłem przed, w czasie trwania i kim jestem po przeby­ tej chorobie?". Gdy dodamy do niego pytania kolejne, rodzące się w głowie Sacksa jako neurologa-naukowca („Czym jest stan alienacji części ciała ludzkiego?", „Ja­ kie procesy fizjologiczne decydują o pojawieniu się syndromu fantomów?"), jak również filozofa i myśli­ ciela („Co leży u źródeł mego doświadczenia?", „Jaką prawdę o życiu skrywa cierpienie?") itp., ukaże się nam przed oczami różnorodność i wielowymiarowość narastających przed nim trudności natury nie tylko poznawczej, ale także subiektywnej (psychologicznej) 1 czysto egzystencjalnej, niosących ze sobą potrzebę znalezienia środków zdolnych je rozpoznać i przekro­ czyć. Nie było to na pewno zadanie łatwe, o czym świadczy m.in. okres jedenastu lat, jakie upłynęły od wypadku do chwili opublikowania Stanąć na nogi. W tym czasie - a wydaje się to bardzo symptomatycz­ ne - Sacks kompletnie zarzucił pisanie (które przed zdarzeniami w Norwegii było jednym z jego ulubio­ nych zajęć), tłumacząc to w jednej z rozmów z czytel­ nikami tym, iż przeżywał wówczas „wielką udrękę po przebytej chorobie", co uniemożliwiało mu jakąkol­ wiek pracę twórczą [www. talkcity. com, 5 grudnia 2000]. Zastąpiła ją zaś wyczerpująca praca z pacjenta­ mi, wynikiem której było wyróżnienie dużej grupy osób doznających alienacji części ciała, żmudne trzy­ letnie poszukiwania biblioteczne, mające na celu usta­ lenie rzeczywistej wiedzy neurologicznej na tem at zja­ wisk fantomowych oraz prowadzenie inspirujących li­ stownych rozmów z wybitnym rosyjskim neuropsychologiem A leksandrem Romanowiczem Łurią - jedy­ nym, zdaniem Sacksa, specjalistą zdolnym w pełni zro­ zumieć i zająć rzeczowe stanowisko wobec dręczących go wątpliwości.3 Wymienione wyżej czynniki, połączone ze sobą, wpłynęły z pewnością w istotny sposób na poszerzenie i ukierunkowanie wiedzy brytyjskiego badacza, stając się zarazem zaczynem i podstawą tej warstwy Stanąć na zdolne oddać niepojmowalny charakter m oich prze­ żyć [podkr. - M. A . K .]” [Sacks, 1996, s. 51-52]. Sacks odwoływał się w myślach do znanych sobie teorii z zakresu neurologii i psychologii, z czego miało wynikać o k r e ś l e n i e oraz z r o z u m i e n i e owych „niepojmowalnych przeżyć”. Mnożenie w nieskończo­ ność coraz to nowych pojęć typu: atrofia i atonia mię­ śnia, „zakłócenie obrazu ciała”, „wewnętrzna am puta­ cja”, „zniszczenie fragmentu wewnętrznej fotografii ciała”, utrata nogi jako „obiektu wewnętrznego”, „ja ­ ko symbolicznego i afektywnego «im ago»” owocowało co prawda barwnym, ale w efekcie mało znaczącym dla rozwiązania głównego problemu, pejzażem poję­ ciowym. Sięganie po sprawdzone, skonwencjonalizo­ wane, wręcz dogmatyczne filary klasycznej wiedzy m e­ dycznej załamywało się pod naciskiem doznań wykra­ czających daleko poza czystą fizjologię. Dotyczyły one bowiem podstawowych zmian patologicznych nie sa­ mego ciała, lecz sposobów myślenia o nim; problem doktora Olivera miał co prawda swój organiczny zaro­ dek, ale równie silnie, jeżeli nie bardziej, polegał na je­ go wewnętrznych ograniczeniach: niedoskonałej woli i niepełnej (odmiennej) świadomości. „To, że mięsień był porażony, «głuchy», że jego puls zamarł, «serce» stanęło, że był, jednym słowem, m ar­ twy... nie miało prawie znaczenia wobec tego, co zaczy­ nałem dostrzegać dopiero teraz. Wszystkie wymienione 105 �Marcin Kafar ♦ O ISTOCIE SŁOWA W OBLICZU CHOROBY zjawiska, chociaż same w sobie okropne, były w grun­ cie rzeczy peryferyjnymi, miejscowymi objawami, które nie dotyczyły istoty mojego jestestwa - m n i e - tak jak tracenie liści czy gałęzi nie ma większego wpływu na ży­ cie, na soki żywotne i korzenie drzewa. Teraz zaczyna­ łem widzieć z przerażającą, tragiczną jasnością, że co­ kolwiek się stało, nie było wyłącznie miejscowe, peryfe­ ryjne, powierzchowne - straszna cisza, zapomnienie, niezdolność przywoływania, przypominania sobie t o było coś radykalnego, zasadniczego, fundamental­ nego. Co zrazu sprawiało wrażenie zaledwie miejscowe­ go urazu, jawiło się teraz w zupełnie innym, napawają­ cym lękiem świetle, jako uraz pamięci, myślenia, wo­ li [...] [podkr. - M. A . K .]” [Sacks, 1996, s. 48]. Coraz bardziej uwidaczniający się niedobór środków dyskursywnych zdolnych organizować zborny wizerunek świata angielskiego badacza z każdym mijającym dniem i godziną oddalał go od realności i powodował stopnio­ we zanurzanie się w „nierzeczywistej rzeczywistości” świecie wyobrażeń i wyobraźni, majaków i marzeń sen­ nych. Wielokrotnie przywoływane (szczególnie w roz­ dziale Być pacjentem) rozbudowane narracje opisujące sny Olivera Sacksa, mieściły w sobie motywy zawierają­ ce istniejące na jawie rzeczy i postaci, wywołane z maga­ zynu pamięci fragmenty myśli, obrazy i zdarzenia, prze­ mieszane z elementami mitycznymi wyrwanymi z ade­ kwatnego dla nich kontekstu i umieszczanymi w no­ wych, czasem zaskakujących kompozycjach. Oto przy­ kładowy fragment jednej z szeregu takich opowieści: „Usnąłem i ponownie zacząłem śnić. Byłem na brzegu rzeki gęsto porośniętej olbrzymimi drzewami, ich cienie kładły się na lekko pofalowanej wodzie. Wo­ kół panowała pełna wzniosłości, niemal dotykalna ci­ sza, która otulała mnie niczym płaszcz. Miałem przy so­ bie lornetkę i aparat fotograficzny. Chciałem wypatrzyć nową, niezwykłą rybę; powiadano, że jest wspaniała, chociaż niewielu ludzi ją widziało. M iała się nazywać «Chim era». Przez jakiś czas czekałem cierpliwie w po­ bliżu jej kryjówki, potem zacząłem klaskać, gwizdać i rzucać kamieniami, żeby sprowokować leniwą bestię. Raptem dojrzałem ruch w wodzie, wir idący z nie­ wyobrażalnych głębin, olbrzymi lej, kipiel. M it powia­ da, że Chimera potrafiła połknąć rzekę jednym hau­ stem. W tej samej chwili m oja ciekawość przerodziła się w przerażenie: zdałem sobie sprawę z dosłownej prawdziwości mitu. Z kipieli wyłoniła się Chimera, wy­ płynęła z głębin w całym majestacie, mlecznobiała, po­ marszczona niczym Moby Dick, tyle że - nie do wiary - z rogami na głowie i pyskiem wielkiego trawożernego zwierzęcia” [Sacks, 1996, ss. 40-41]. Czynnik onirycznych doznań, na który zwracam tu uwagę, ważny jest przede wszystkim dlatego, że mieści się on w kategoriach języka należącego do osobliwej dziedziny - snu, jak dalej zobaczymy, być może jedynej dziedziny, która dawała doktorowi Oliverowi szansę na wydobycie się z chorobowej otchłani. Spróbujmy uzasadnić tę tezę, odwołując się do ustaleń dotyczą­ cych kulturowych znaczeń snu, wyłożonych przez wy­ bitnego rosyjskiego semiotyka Jurija Łotmana. Jeden z głównych przedstawicieli szkoły moskiewsko-tartuskiej w swej ostatniej, opracowanej4 na krót­ ko przed śmiercią książce, dokonał podsumowania wszystkich najważniejszych, wypracowanych przez nie­ go w ciągu wielu lat naukowych dociekań, idei badań nad kulturą. W jednym zaś z tematów podejmowanych w Kulturze i eksplozji, bo o niej tu mowa, pojawia się również interesujący nas najbardziej wątek snu. Łotman postrzega sen jako osobną sferę aktywności (pod)świadomości człowieka, zmieniającej na przestrze­ ni wieków swą pozycję i znaczenie w uniwersum kultu­ ry. Dla społeczności przedpiśmiennych, posługujących się najprostszymi formami myślenia, płaszczyzna snów i płaszczyzna jawy usytuowane były równolegle, a moż­ na nawet powiedzieć, że często dochodziło do ich wza­ jemnego nakładania i przenikania się. Co istotne, w swej zarodkowej postaci przestrzeń snu była asemiotyczna w tym sensie, iż pomimo, że sen cechowały okre­ ślone znaczenia, to nie były one powszechnie ukonkret­ nione. Taka sytuacja trwała do czasu, gdy pojawiły się złożone formy mitologiczne, co zaowocowało przenie­ sieniem dziedziny snu w obszar wpływu sacrum, gdzie sen stał się niezbywalnym elementem spójnego systemu symbolicznych warstw kultury. Jego realizacje znajduje­ my żywe do dziś choćby w technikach szamańskich, wy­ różniających skomplikowane układy kierowania i od­ czytywania znaczeń snów. Kolejnym progiem zaznacza­ jącym zmianę akcentów funkcjonalnych oniryczności było, zdaniem Łotmana, wykrystalizowanie się języka pisanego, czego wynikiem było zawłaszczenie przez po­ ezję pola, na którym wcześniej niepodzielnie panował właśnie sen, choć nadal, co celnie dostrzega autor Kul­ tury i eksplozji, „związek natchnienia poetyckiego i mi­ stycznego widzenia sennego jest uniwersalnym zjawi­ skiem w wielu kulturach” [Łotman, 1999, s. 198]. Zasadniczą i jednocześnie kluczową dla naszych rozważań jest Łotmanowska próba uchwycenia pod­ stawowych cech snu. D ają się one opisać za pom ocą następujących właściwości: 1. Wielojęzyczność marzenia sennego; sen jest zło­ żeniem niejednorodnego, „mozaikowego” języka obra­ zu, dźwięku i słowa, które w procesie interpretacji, tj. przekładu na język prymarny, uwalniany bywa ze swej „nieokreśloności” i zyskuje na „komunikacyjności”. Łotm an mówi, że sen jest swoistym lustrem semiotycznym kultury, co oznacza, iż może on być odczytany je ­ dynie w ściśle określonym kontekście językowym da­ nej kultury [Łotman, 1999, s. 197]. 2. Nieokreśloność języka snu (można tutaj również mówić, parafrazując myśl Umberto Eco, o swoistej dyspersyjności marzeń sennych); cecha ta wpływa na ogra­ niczenie potencjału „przekazywania stałych komunika­ tów”, ale z drugiej strony otwiera niemal nieograniczo­ ne możliwości „wytwarzania nowej informacji”. Rosyj­ ski semiotyk posuwa się nawet do stwierdzenia, że „sen 106 �Marcin K afar♦ O ISTOCIE SŁOWA W OBLICZU CHOROBY jest ojcem procesów semiotycznych” [Łotman, 1999, ss. na jak ja, jak ja nie widziała już drzewa i wątpiła, czy kiedykolwiek tam rosło. Czy to sprawa bomby dereal197-199], a więc nosi w sobie zdolność rodzenia no­ wych sensów kulturowych [Łotman, 1999, s. 199]. nej czy absurdalne fantazje zrodzone z naszych obaw? 3. Indywidualność snu; oznacza to, że dram at m a­ Teraz brakowało części muru ogrodowego i bramy rzenia sennego rozgrywa się na płaszczyźnie podm ioto­ wychodzącej na Exter Road. Czy rzeczywiście? Może wej, która ograniczona jest podwójnie: przez zależność nie było nigdy bramy prowadzącej na Exter Road, ani od obiektywnych czynników zewnętrznych (społecz­ samej Exter Road? M o ż e n a l e w o n i g d y n i c nych, kulturowych, językowych) wymuszających na n i e b y ł o ? M oja matka, która stała teraz przede człowieku w pewnym sensie uznanie za własne „odgór­ mną, też wydawała się p r z e d z i e l o n a w szczegól­ nych” schematów zachowań i sposobów myślenia ny sposób. Kończyła się pośrodku - nie m iała lewej po­ (także rozumienia i interpretacji snu) oraz przez bagaż łowy. A le... a le... skąd pewność, że miała kiedyś lewą subiektywnych doświadczeń wyznaczających zakres stronę. Czy samo określenie «lewa połowa» nie było kompetencji danej jednostki. Sen jest językiem „dla pozbawione sensu? Ogarnęło mnie przerażenie i m dło­ jednego człowieka” [Łotman, 1999, s. 200]. ści. Zbierało mi się na w y m io ty . N agle drzwi się otworzyły i weszła siostra Sulu [ . ] Wszystkie wymienione wyżej cechy są widoczne i dają się rozpoznać w narracjach marzeń sennych A n i mi w głowie było mówić siostrze Sulu, która przedstawianych przez Olivera Sacksa. N arracje te są dość miała wstrząsów, że ona też był przepołowiona wielojęzyczne, dyspersyjne, a zarazem mocno zindywi­ i brakowało jej jednej połowy. [...] dualizowane. Dram aturgia zdarzeń w nich zawarta Myśli [ . ] przemknęły mi przez głowę, hemianopia przebiegała w cyklu kilkudniowym (kiedy to jawa i sen nie ustępowała, natom iast zaczęła mi świtać pewna chwilami były zupełnie nierozróżnialne), a momentem analogia: To samo dzieje się z nogą! Jak mogłem być kulminacyjnym, wieńczącym bodaj najtrudniejszy do takim głupcem? Cierpię na s k o t o m ę nogi! Zabu­ zniesienia dla doktora Olivera etap jego podróży w du­ rzenia w polu widzenia podobne są do tego, czego do­ świadczam w związku z nogą. Straciłem «pole» nogi, chowe zaświaty, był sen (a właściwie mara senna), w którym kluczową rolę odegrała wizja hemianopicztak jak kiedyś straciłem część pola widzenia. na, czyli spowodowana migreną (Sacks cierpiał na nią Poczułem ogrom n ą ulgę, gdy to zrozum iałem . od dzieciństwa) połowiczność w polu widzenia. To Reszta problemów i pytań pozostawała bez odpowie­ właśnie dzięki temu mało przyjemnemu doznaniu au­ dzi, w tym zasadnicza raczej kwestia, czy kiedykolwiek tor Stanąć na nogi odkrył istnienie wizualnej analogii wydobrzeję. Zyskałem jednak coś, n a czym m ogłem „niepełnego obrazu”, wykonując tym samym pierwszy się o p rz e ć.[...] a zarazem, jak sądzę, najważniejszy krok w kierunku Czułem się inną istotą, jakbym zmartwychwstał, utrzymania się przy życiu. O to jak do tego doszło: narodził się na nowo po nocy koszmarów i migreny. „ [...] ponownie zapadłem w sen, głęboki sen bez Co czyniło to odrodzenie jeszcze radośniejszym, to marzeń sennych, który rano ustąpił miejsca niezwykłej uczucie, że odzyskałem częściowo, przez analogię, marze. Ta zrazu sprawiała wrażenie całkiem «konwenświadomość nogi. Nie m iała ona odniesień do fizjolo­ cjonalnego» koszmaru: prowadziliśmy wojnę, nie wia­ gii, ale wydobyłem się ze świata niepojmowalnego, domo dokładnie z kim i o co. Oczywisty był tylko, wszy­ niewysłowionego - mogłem mówić o swoich odczu­ scy mu ulegali, strach, że wróg posiada broń definityw­ ciach [...]” [Sacks, 1996, s. 72-74]. ną, tak zwaną bombę derealną. Szeptano, że może ona W świetle poczynionych uwag na tem at sfery onirycznej można wyprowadzić wniosek, iż wielojęzyczna u c z y n i ć d z i u r ę w r z e c z y w i s t o ś c i . [...] Podobnie jak wielu ludzi z mojego snu, którzy od­ dziedzina snu zdołała pom ieścić całość wysoko entroczuwali potrzebę przebywania na otwartej przestrzeni, picznego a zarazem traumatycznego doświadczenia stałem z rodziną w ogrodzie przy naszym domu. Świe­ Olivera Sacksa. N a tym podstawowym, źródłowym dla ludzkiego myślenia poziomie dokonało się następnie ciło słońce, wszystko było jak zwykle, gdyby nie niesa­ mowita cisza wokół. Raptem poczułem, że coś się wy­ to, czego nie były w stanie zapewnić brytyjskiemu ba­ darzyło, że coś zaczyna się dziać, chociaż nie miałem daczowi nawet najbardziej wyszukane, najbliższe mu intelektualnie analizy naukowe: udało się na powrót pojęcia, co by to miało być. Uświadomiłem sobie, że nasza grusza zniknęła. Rosła trochę na lewo od miej­ ukonkretnić, zorganizować, „wysłowić” wcześniejszą sca, na które patrzyłem, i oto teraz nie było jej tam. „nieokreśloność”, niepojmowalność przeżyć i towarzy­ szących im odczuć. Płaszczyzna marzeń sennych stała Nie odwróciłem oczu, żeby się upewnić. Z jakichś się polem, gdzie Sacks - dzięki mistycznemu oświece­ powodów nie przyszło mi do głowy, żeby to zrobić. Gru­ sza zniknęła, a z nią zniknęło miejsce, gdzie stała. Nie niu - odnalazł i wypowiedział opisywane przez Virginię miałem poczucia wakującego miejsca, po prostu nie W oolf „nowe słowo” , które posłużyło mu do uchylenia było go już. J u ż? Czy miałem pewność, że wcześniej wrót bramy wychodzącej na dziedziniec zaklętego zamku konceptualnej niemocy. N icią Ariadny prowa­ b y ł o ? Może nic nie brakowało? Może nigdy nie było dzącą ku wyjściu z labiryntu „niewysłowionego świata” tam gruszy? Może zawodziła mnie pamięć albo wy­ obraźnia? Zapytałem matkę, ale była tak samo strapio­ okazała się analogia skotomy, przekształcona w trakcie 107 �Marcin Kafar ♦ O ISTOCIE SŁOWA W OBLICZU CHOROBY późniejszych zabiegów budowania literackich obrazów choroby w metaforę utraty pamięci.5 Słowo skotoma, choć bardzo ważne, nie było jed­ nak tym ostatecznym, w którym pokładam y bezgra­ niczną ufność i wiarę. Gdzież więc należało go szukać? Gdzie szukał go sam Sacks? Nie bez powodu użyłem wcześniej w kilku miej­ scach zwrotów takich jak: „podróż w duchowe zaświa­ ty”, „sen”, „pielgrzymka”, „labirynt” , „nić Ariadny” . Chorobę doktora Olivera można bowiem spróbować objaśnić w kategoriach antropologicznych jako swo­ istą podróż w mroczne zakamarki samego siebie. Jego sen byłby tutaj odpowiednikiem rzeczywistej śmierci (motyw ścisłego związku snu i śmierci jest m ocno za­ korzeniony w mitologii różnych ludów6), a wędrówka naznaczona szeregiem pułapek, nierozpoznawalnych obcych przestrzeni, błędnych dróg7 i mylnych wskazó­ wek prowadziłaby jednak ostatecznie do miejsca n aj­ ważniejszego - ku „Nowemu Jeruzalem” ; byłaby zatem „podróżą do środka”, „duchowym ukierunkowaniem bytu”, jak mówi Jean H ani [Hani, 1994, s. 101]. Wiemy, iż nadrzędnym celem pielgrzymowania jest wewnętrzna odnowa, której adept doświadcza stopnio­ wo, krok po kroku pokonując kolejne przeszkody i otwie­ rając następujące po sobie bramy, jednocześnie żywiąc ci­ chą nadzieję, że podoła wszystkim stawianym przed nim wyzwaniom. U kresu drogi najbardziej wytrwali mogą oczekiwać upragnionej nagrody: życia wiecznego, ozdrowienia, przemiany osobowości, etc. W samym środku la­ biryntu, w „rajskim Ogrodzie Bezczasowej Jedności” Oli­ ver Sacks odnalazł... Słowo biblijne, a więc Słowo, przy pomocy którego u początków życia Bóg stworzył świat: „ [...] zrezygnowałem z metafizyków i mistyków, pozosta­ ła mi tylko Biblia, niemożliwa wiara [...]. Potajemnie, na wpół sceptycznie, z wahaniem, z tęsknotą zwracałem się do owego niewyobrażalnego «Ty»” [Sacks, 1996, s. 84]. W ten cudowny sposób przez obcowanie z sacrum doktor Oliver na powrót zbliżył się do swego domu, który dawał spokój ducha i nadzieję koniecznej zmiany: „I tak trzeciego dnia w otchłani nastąpiła zmiana, która w miejsce abominacji, napawającego niewyobra­ żalnym wstrętem piekła, przyniosła coś całkowicie od­ miennego, tajemniczego. N oc przestała być odpycha­ jąca i mroczna - promieniowała tajemnym pozazmysłowym światłem, napawała zadziwiającą, paradoksal­ ną radością” [Sacks, 1996, s. 82]. Tak oto zaczęło się urzeczywistniać ozdrowienie... O potrzebie pisania codziennego Małgorzaty Baranowskiej. Wartość literatury w chorobie przewlekłej N a pierwszej stronie To jest wasze życie natrafiamy na kilka akapitów, które - umiejętnie odczytane - m o­ gą spełnić funkcję wskazówki-klucza do odczytania całości pracy. Baranowska zaczyna tak oto: „Chyba muszę napisać wstęp. Przede wszystkim, żeby czytelnik wiedział, kim nie jestem. A więc nie je ­ stem ani psychologiem, ani lekarzem, socjologiem czy alternatywnym terapeutą, ani filozofem, ani nauczy­ cielem. Nie mam żadnych formalnych uprawnień do­ radczych” [Baranowska, 1994, s. 5]. Gdy po skończonej lekturze książki wracamy do przytoczonych wyżej zdań, pojawia się nieodparta po­ kusa zrewidowania lub chociażby dopisania do nich własnego komentarza. Okazuje się bowiem, na co słusznie zwrócił kiedyś uwagę Zbigniew Benedyktowicz,8 iż To jest wasze życie jest pracą interdyscyplinarną lub, jak woleliby powiedzieć inni, transdyscyplinarną. Po­ dejmowane tematy oraz sposoby ich przedstawienia świadczą o tym, że - wbrew temu, od czego Baranow­ ska dość przewrotnie odżegnuje się, określając zakres kom petencji za pom ocą formuły „kim nie jestem ” autorka w trakcie tworzenia opowieści o swych życio­ wych doświadczeniach choroby stawała się po trosze: psychologiem i terapeutą - kiedy wielokrotnie bardzo umiejętnie przekonuje ludzi chorych do przełamywa­ nia słabości i wiary we własne siły; lekarzem (duszy?) - gdy przepisuje nam recepty na „lepsze samopoczu­ cie” w postaci pogody ducha i otwartości wobec in­ nych; filozofem - snując rozważania o bycie, cielesno­ ści i wzniosłości cierpienia; zdolnym socjologiem - ry­ sując przestrzeń życia ludzi chorych za pom ocą kate­ gorii „plemienia otwartego” (myślę, że dociekliwi zna­ leźliby jeszcze więcej tropów bardzo poważnych teorii socjologicznych, jakby od niechcenia, z potrzeby chwi­ li, umiejscawianych w To jest wasze życie); doradcą i nauczycielem (a może po prostu pedagogiem) - gdy wyraża opinie m.in. na tem at „życia czynnego”. Jest jeszcze jedna dziedzina, którą M ałgorzata B a­ ranowska wyróżnia i uznaje za najbliższą sercu - jest nią mianowicie dziedzina obcowania ze Słowem. „Z dziedziny papierów uznawanych czasami za waż­ ne mam [...] doktorat z historii poezji (także z histo­ rii wyobraźni, tak, i to wyobraźni surrealistycznej). Wspominam o tym, ponieważ uważam historię litera­ tury za część historii człowieka wewnętrznego. Szcze­ gólnie liryka - poezja będąca dom eną uczuć - wiąże się z możliwością wypowiedzenia tego, co ukryte. Wielu ludzi programowo omija poezję. Mogę dora­ dzić każdemu - nie uciekajcie od poezji! O na jest zdolna wyrazić wasze najbardziej skomplikowane prze­ życia w sposób zarazem dokładny i symboliczny, prze­ nosząc przy tym płaską i żmudną problematykę co­ dzienności na inny poziom. N o tak. Już każdy rozumie, co mnie obchodzi przede wszystkim. Uprawiam więc historię literatury, krytykę literacką i sam ą poezję. Żyję” [Baranowska, 1994, s. 5]. Zycie i literatura - literatura i życie, te dwie sfery przenikają się nawzajem w znoju chorobowej codzien­ ności autorki, przenosząc ją ze świata zewnętrznego chaosu w świat wewnętrznej harmonii. Dobrze oddaje to opis jednego z wielu pobytów w szpitalu autorki To 108 �Marcin K afar♦ O ISTOCIE SŁOWA W OBLICZU CHOROBY jest wasze życie: „na dużych dawkach encortonu, nie mogąc się ruszać z łóżka, zaczęłam pisać książkę, która ukazała się potem jako Pamiętnik mistyczny. Robiłam to po kawałeczku, o piątej rano, bo potem, jak wszyst­ kim wiadomo, nie ma w szpitalu ani sekundy spokoju. Ale obmyślałam [podkr. M. A . K.] te kawałki cały dzień poprzedni. W ten sposób mogłam nadać swoje­ mu życiu formę stanowiącą obronę przed zawłaszcze­ niem przez rozpad, dekompozycję rzeczywistości"9 [Baranowska, 1994, s. 124]. Pisanie Pamiętnika mistycznego zyskuje wymiar ka­ tharsis o określonym rytmie dopasowanym do porząd­ ku szpitalnego rygoru. Rytm pisania (a raczej rytm ob­ myślania tego, co się napisze) pozwala na codzienne umocowywanie się wciąż od nowa w rzeczywistości, pełne w niej trwanie pomimo fizycznej niemocy wy­ kluczającej z „normalnego" życia. Istotna jest tutaj sa­ ma, z pozoru błaha, czynność przelewania myśli na pa­ pier (u Baranowskiej wciąż dokonywana za pomocą starych, dziś, w dobie wszechwładnych komputerów, niemal zapomnianych narzędzi, jakim i są długopis i pióro!), która nie ogranicza się do żmudnego kon­ struowania zdań z zachowaniem wszelkich niezbęd­ nych reguł lingwistycznej poprawności. Jest to raczej rodzaj sztuki Słowa (uprawianej poprzez przepisywanie gotowych, obmyślonych wcześniej fraz, akapitów, ob­ szernych fragmentów tekstów) rodzącej się na polu gry, której reguły wyznacza spotkanie wyobraźni z pa­ mięcią, polegające na ewokowaniu śladów przeszłości, „obrazów i widoków", a także przywoływaniu (przypo­ minaniu) fragmentów przeczytanych niegdyś książek, by przekształcić te wszystkie drobiny minionego świa­ ta w nową mozaikę znaczeń.10 Wzory takiego tworzenia obrazu słownego z pa­ mięci i wyobraźni znajdujemy zarówno w stosunkowo bliskiej nam czasowo poetyce „proustowskiej" (W po­ szukiwaniu straconego czasu), ale także bardziej odle­ głych technikach mnemotechnicznych (wykorzysty­ wanych np. w sztuce oratorskiej), gdzie ważne było „odciskanie" w pamięci loci, „miejsca", służącego prze­ chowywaniu określonych stałych punktów przestrze­ ni, wyznaczających swoistą topografię w wyobraźni wspomagającej słowo mówiącego. [Zaleski, 1996, s. 45]. N a fakt ten zwraca uwagę Frances A . Yates w Sztuce pamięci, książce, której notabene Małgorzata Baranowska poświęciła wiele ciepłych słów w To jest wasze życie, i która - jak sama mówi - stała się dla niej „wspaniałą inspiracją dla [...] wyobraźni i jednym z ważnych początków przygody z pracą, z pamięcią" [Baranowska, 1994, s. 126]. Pamięć Małgorzaty Baranowskiej jest z pewnością pam ięcią czynną, organizującą zadania dla ściśle współpracującej z nią myśli. M arek Zaleski w Formach pamięci - także odwołując się do ustaleń poczynionych przez Yatesa - powtarza za autorem Sztuki pamięci, iż pam ięć czynna to „pam ięć widząca miejsca i zmagazy­ nowane w nich wyobrażenia w przenikliwej wewnętrz­ nej wizji, która nasuwa myśli i wyrażające je w mowie słowa". [Yates, 1997, s. 150]. Zaleski odnajduje lite­ rackie tropy takich pamięciowych „widzących" wędró­ wek w czasie i przestrzeni m.in. u Prousta, Wordswortha, Chateaubrianda, ale także u Jerzego Waldorffa (w jego autobiograficznej książce o dzieciństwie spę­ dzonym w Poznaniu11) i Józefa W ittlina (odbywające­ go wraz z czytelnikami nostalgiczną podróż po Lwo­ wie12). Autorzy ci, zauważa badacz, dzięki „żywej" pa­ mięci miejsc, zawiązują silne węzły własnej tożsamości opartej na „porządku osobistej historii i geografii" [Zaleski, 1996, s. 45]. Podobne motywy kształtowania wiedzy (także, a może przede wszystkim wiedzy o so­ bie) przez odniesienie do określanych na różne sposo­ by miejsc bardzo łatwo znaleźć też u Małgorzaty Bara­ nowskiej. „Pojęcia, zadania, sceny można związać z re­ alnymi m iejscami lub z m iejscami wyobrażonymi, umieścić w całościowym modelu, który pozwoli utrzy­ m ać w pam ięci to, co mogłoby się wymknąć w nie­ określony chaos" - stwierdza autorka Pamiętnika mi­ stycznego, a w prière d’insérer do tej książki dodaje: „ [...] to pamiętnik mój i miasta. Całe życie nic inne­ go nie robię, tylko piszę za nie pamiętnik. Mój debiut poetycki, tomik Miasto [...], m a nawet Dzielnice. Za­ mek w Pirenejach (drugi tom poetycki [...]) to także miasto, bardziej może zwarte, z podziałem na Przestrze­ nie" [Baranowska, 1987]. Z artykułu Joanny Szczęsnej pt. Prywatna historia miasta, poezji i choroby,13 będącego próbą naszkicowa­ nia portretu Małgorzaty Baranowskiej, dowiadujemy się, że zanim specyfika życia bohaterki związała się „na stałe" ze specyfiką jej choroby,14 była ona osobą bardzo aktywną, co przejawiało się w tamtym czasie m.in. czę­ stymi i nieraz dalekimi podróżami po m iastach Polski i Europy. Wędrówki wyrastające z poznawczej cieka­ wości bogactwa miejskiego świata owocowały poezją, w której pobrzmiewają wyraźne dźwięki swoistej duszy miejskiej autorki Zamku w Pirenejach - ślad ten wyraź­ ny jest w wielu jej wierszach.15 Podróż rzeczywista sta­ wała się w ten sposób jednocześnie podróżą intelektu­ alną, pobudzającą zmysł wrażliwości i dającą inspirację do pracy twórczej, pracy ze Słowem. Te geograficznie i kulturowo uwarunkowane eks­ ploracje zostały nagle przerwane przez ciężką chorobę, która znacznie ograniczyła Małgorzacie Baranowskiej możliwości poruszania się w ogóle, wykluczając prawie kompletnie przemierzanie dalszych dystansów. A le p a­ radoksalnie koniec podróży w przestrzeni geograficz­ nej nie był końcem podróży w ogóle; stał się bowiem początkiem wyprawy w głąb siebie, na drodze której nie zabrakło także i starych miejsc, tyle że odkrytych na nowo przy pomocy przywoływanych przez nas wcześniej kategorii: Pamięci i Wyobraźni. Wiemy, że specyficzna forma twórczości, wspartej na wyobraźni, pamięci i słowie, zrodziła się z potrzeby przekroczenia teraźniejszości, wypełnionej chwilą, w której Małgorzata Baranowska napotykała rzeczywi­ 109 �Marcin Kafar ♦ O ISTOCIE SŁOWA W OBLICZU CHOROBY stość rozchwianą, naznaczoną bólem i fizyczną niem o­ cą; „Skupianie się na kolejnym kawałku, planowanie, układanie zdań na jutro pozwalało mi oderwać się od dzisiaj" [Baranowska, 1994, s. 124] - podkreśla autor­ ka. N a pierwszy rzut oka tego rodzaju zabiegi powoły­ wania do życia tekstu pełniły funkcję terapeutyczną. N ie negując jej, wskażmy jeszcze inne konsekwencje zawarcia swoistego przymierza między Wyobraźnią, Pamięcią i Słowem. Po zbrataniu stają się one m e­ dium, transgresyjnym narzędziem dotarcia do innego świata. Jako takie służą wyjściu poza czysty akt twór­ czy, przemieszczeniu się w obszar, gdzie znika wszystko, co m a naturę cząstkowego i zniszczalnego; zjednoczo­ ne: Wyobraźnia i Pamięć rodzą Słowo, zyskujące dzię­ ki nim moc kreacji rzeczywistości pełnej, pozbawionej pęknięć i zarysowań, zyskującej, zaryzykujmy stwier­ dzenie, moc kreacji mitu. Dotykamy więc starej idei Brunona Schulza, dla którego mit skrywa się właśnie w Słowie, dzięki któremu człowiek odszukuje siebie w uniwersalnym sensie. Pamiętamy, że autor Mityzacji rzeczywistości diagnozował współczesny jemu status Słowa jako elementu zdegradowanego, oderwanego od pierwotnej głębi całościowego porządkowania świata, czemu dają wyraz klasyczne mitologie. Także i dziś - kto wie czy nie bardziej niż w czasach odkryć Schulzowskich - Słowo pędzi żywot „poćwiartowane­ go ciała węża z legendy, którego kawałki szukają się wzajemnie w ciem ności".16 [Schulz, 1989, s. 365]. Los współczesnego Słowa podobny jest losowi zbłąkanego wędrowca, poszukującego właściwej ścieżki prowadzą­ cej do ostatecznego celu, do „matecznika", mówiąc po Schulzowsku. Cel ten bywa odnajdowany i czasowo osiągany na polu poezji, „odpoznającej" sensy utraco­ ne. N a poezji ciąży odpowiedzialność za utrzymanie fundamentów źródłowego obrazu świata. Schulz, pokładając nadzieję w sztuce „regeneracji pierwotnych mitów" (za jaką uznawał poezję), wyrażał przekonanie, że „Umitycznienie świata nie jest zakoń­ czone" [Schulz, 1989, s. 367]. W poezji Małgorzaty Baranowskiej - podobnie jak w każdej innej „dobrej" poezji - idea autora Sklepów cynamonowych na powrót zyskuje na aktualności. W przykładzie Pamiętnika mi­ stycznego, noszącego miejscami wyraźne znamiona dyskursu poetyckiego, odnajdujemy przeczucia Bruno­ na Schulza, że poza mit tak naprawdę nigdy nie bę­ dziemy mogli wyjść. M itologia przechowana w tej książce jest zatopiona w przestrzeni mojego małego świata (świata, który mogę objąć pam ięcią), na który składają się połączone ze sobą ulotne historie mojego m iasta (Warszawy) i mojego doświadczenia, wsparte przetransponowanymi motywami mitologii klasycz­ nych. A oto próbka języka, którym posługuje się Bara­ nowska: „Wtedy, kiedy nie pisałam, była w nocy wspa­ niała, antyczna burza. Pioruny waliły, niebo trzeszcza­ ło, wichura pędziła, ziemia drżała, wszystkie bezmózgie autobusy, tramwaje i domy zminiaturyzowały się od ra­ zu, przestrzeń rozszerzyła się i ukazał się czas, czas Zeu­ sa Gromowładnego. W tedy przypomniałam sobie, jak usłyszałam słowo nieśmiertelny, a dotyczyło ono bo­ gów starożytnych i przyszło do mnie już chyba długo po słowie dusza. W ięc ci bogowie, w tym Zeus, który objawił się z 29 na 30 maja 1980 roku, byli podobno nieśmiertelni, a potem poginęli. Jak to tak mogło być, jeśli nieśmiertelny miało znaczyć, że żyje i żyje, chyba żyją jeszcze? Trudno ich było odróżnić od Boga. [...] Podobali mi się, siedzieli na Olimpie i pili ambrozję ze złotych pucharów, tylko Hefajstos, mój potajemny ulubieniec, nie miał coś szczęścia. Poza tym robili so­ bie, zdaje się, wszystkie świństwa, jak ludzie, i z tego były wojny i podstępy. Oni, ci bogowie, bardzo utrudnili mi słowo nie­ śmiertelność. A le chyba w trakcie tej burzy im przeba­ czyłam, za to, że mi się ukazali, a właściwie za ukaza­ nie pustego teatrum. [...] O, Zeusie! Dzięki! Jeszcze ci bogowie byli trudni dlatego, że mieli podwójne imiona, greckie i rzym­ skie"... [Baranowska, 1987, s. 20-21]. Jeszcze ciekawszym niż Pamiętnik mistyczny przykła­ dem poruszania się przez Małgorzatę Baranowską po ścieżce mitologicznej jest książka Warszawa. Miesiące, la­ ta, wieki (1997). Praca ta ułożona jest zgodnie z porząd­ kiem kalendarza i zawiera 12 rozdziałów odpowiadają­ cych odpowiednio 12 miesiącom roku kalendarzowego. Rozdział I (Styczeń) zaczyna się od następujących słów: „Mieszka się nie tylko w budynkach, ale i w pam ię­ ci, w tradycji, historii, kulturze. A w Warszawie jest to ważniejsze niż w jakimkolwiek innym miejscu na świecie. Czasami trudno pojąć, że to miasto istnieje. Mój cel, zachowując proporcje, podobny jest do zamysłu tych, którzy je odbudowali. Kolejne miesiące niosą ze sobą tyle widoków po to, by poświadczyły, przypo­ mniały życie, jakie się tu toczyło przed zniszczeniem m iasta". [Baranowska, 1997, s. 9]. Dla osób znających biografię Małgorzaty Baranow­ skiej pojęcie „zniszczenie miasta" nasuwa skojarzenia nie tylko odnoszące się do tragicznych momentów za­ znaczających się wyraźnie w historii Warszawy, ale ma także wydźwięk osobisty - miasto Warszawa stało się dla niej miejscem, które ogarniająca ją wszechmocna siła choroby włączyła w odmienny rytm życia niż ten, którym porusza się ona sama. To stąd, jak sądzę, bierze się potrzeba uchwycenia tego, co „niecodzienne" w n a­ szej codzienności i wyznaczenia, ahistorycznego, mi­ tycznego u swych podstaw porządku zdarzeń, który na powrót umożliwi spotkanie z miastem, da szansę kolej­ nej autentycznej przyjacielskiej pogawędki z nim. D la­ tego właśnie być może, gdy czyta się Warszawę, rzuca się w oczy jakby brak wyraźnej chronologii (zastępuje ją porządek kalendarza) i niespodziewane, zaskakujące czasami zestawienie obok siebie postaci możnych wład­ ców z podwórkowymi bohaterami czy uczestnikami ży­ cia powszedniego; wychylają się ci wielcy i ci mali bo­ haterowie z tysięcy zdjęć, pocztówek (wydobywanych także z bogatych zbiorów samej Małgorzaty Baranow­ 110 �Marcin K afar♦ O ISTOCIE SŁOWA W OBLICZU CHOROBY C hojecki A . 1997, Mowa mowy. O języku współczesnej humanistyki, skiej), obrazów i rysunków zapełniających karty tego niezwykłego dzieła. Owe obrazy lub lepiej powiedzieć za autorką - widoki Warszawy są elementami równie, jeśli nie bardziej znaczącymi tu niż słowo. Tworzą one jakby szereg odrębnych, ale harmonijnych w książko­ wej całości historii punktowych, składających się na pejzaż prywatnej podróży Małgorzaty Baranowskiej przez Miesiące, lata i wieki w głąb duszy jej ukochanego miasta, widzianej oczyma Wyobraźni, Pamięci i Słowa. W ydawnictwo słowo/obraz terytoria: G dańsk C latts M. C, M utchler K .. M. 1987, A ID S and the Dangerous Other: Metaphors of Sex and Deviance in the Representation of Disease, „M e­ dical A nthropology”, nr 10, ss. 105-14 1987 The F aber... 1989, The Faber Book of Fevers and Frets, D. J. Enright (ed.), London: Faber and Faber G eest S. van der, W hyte S. R. 1988, The Charm of Medicines: M eta­ phors and Metonyms, „M edical A nthropology Q uarterly”, nr 3 (4), s. 345-67 H ani, J. 1994, Symbolika świątyni chrześcijańskiej, wydawnictwo W tym miejscu kończę moją opowieść o istocie Sło­ wa (a jak pokazuje tekst, choć w mniejszym stopniu, także istocie Pamięci i Wyobraźni) w obliczu choroby. Można by oczywiście pójść dalej tropem zainicjowanym w niniejszym artykule. Z pewnością ciekawe byłoby np. bliższe porównanie twórczej wyobraźni Małgorzaty B a­ ranowskiej i Franca Magnaniego, „więźnia własnej pa­ mięci i wyobraźni” - jak określił go autor Antropologa na Marsie w jednej ze swych neuroantropologicznych hi­ storii17 - W łocha tworzącego niezwykłe malarskie dzie­ ła, w których zamyka i utrwala nieistniejący już świat je­ go dziecięcej wioski Pontito. W tym kontekście szcze­ gólnej wymowy nabierają także zwierzenia samego Oli­ vera Sacksa, który w Stanąć na nogi i w innych swoich tekstach18 odkrywa przed nami uzdrowicielską stronę muzyki, nazywanej przez niego „ożywiającą i stwórczą zasadą świata”, a wątek „ważności” sztuki w chorobie jest obecny prawie w każdej z jego publikacji. Gdy do­ damy do nich inne literackie iluminacje, powstałe np. pod wpływem tańca (jak stało się to w przypadku ame­ rykańskiego pisarza Paula Austera19) czy filmowe obra­ zy przedstawiające sztukę jako pewną alternatywę zachowaniową dla całej społeczności znajdującej się w kulturowym stanie „przejścia” (film Orkiestra Marka Hermana) oraz alternatywę dla pojedynczego, uwikła­ nego w życiowy dramat podmiotu (Tańcząc w ciemno­ ściach Larsa von Triera), to okaże się, że motyw sztuki wykorzystywanej w sytuacji wewnętrznego kryzysu to­ warzyszącego praktycznie każdemu rodzajowi choroby dałby się rozpoznać jako swoisty wzór symbolicznych działań człowieka; także i ten problem wart jest z pew­ nością głębszego antropologicznego namysłu. Z N A K : Kraków Kasperski E. 2001, Autobiografia. Sytuacja I wyznaczniki formy, w: H. G osk i A . Zieniewicz (red.), Autobiografizm —przemiany —formy znaczenia, Warszawa Lupton D. 2001, Medicine as Culture. Illness, Disease and The Body in Western Societies, Sage Publications: London - T h ou san d O aks N ew Delhi Łotm an J. 1999, Kultura i eksplozja, Państwowy Instytut Wydawni­ czy: Warszawa Pouchelle M .-C . 1989, The Body and Surgery in the Middle Ages, Po­ lity Press: Cambridge Proust M. 1979, W poszukiwaniu straconego czasu, Państwowy Insty­ tut Wydawniczy: Warszawa Sacks O . 1996, Mężczyzna, który pomylił swoją żonę z kapeluszem, Zysk i S-ka: Poznań 1997, Stanąć na nogi, wydawnictwo Zysk i S-ka: Poznań 1998, Mroczek: zapominanie i pomijanie w nauce, w: R. B. Silvers (red.), O. Sacks, J. Miller, S. J. Gould, D. J. Kevles, R. C. Lewontin, Ukryte teorie nauki, wydawnictwo ZN A K , Kraków, ss. 93-123 1999, Antropolog na M arsie, wydawnictwo Zysk i S-ka: Poznań Schulz B. 1988, Opowiadania. Wybór esejów i listów, Zakład N arod o­ wy im. O ssolińskich: W rocław -W arszaw a - Kraków - G dańsk Łódź Seddon G. 1993, Imaging the Mind, „M eanjin”, nr 52 (1), ss. 183-94 Skarga B. 2001, Ślad i obecność, wydawnictwo N aukow e PW N: Warszawa Son tag S. 1999, Choroba jako metafora. A ID S i jego metafory, tł. Ja ­ rosław A nders, PIW: Warszawa Stein H. F 1988, American Medicine as Culture, Westview: Colorado Sulim a R. 2001, Głosy tradycji, W ydawnictwo D iG : Warszawa Szczęsna J. 2001, Prywatna historia miasta, poezji i choroby, „Wysokie O bcasy”, nr 27 (171), s. 6-14 Tokarczuk O. 1997, Logofilia, czyli pewien stan ducha. Kilka pośred­ nich odpowiedzi na pytanie, czy pisania można się nauczyć, w: M. Sznajderm an (red.), Lekcja pisania, W ydawnictwo Czarne: Czarne, s. 158-170 W aldorff J. 1989, Firdek, Państwowy Instytut Wydawniczy: Warszawa BIBLIOGRAFIA Wear A . 1989, Making Sense of Health and the Enviroment in Early Baranow ska M. 1975, Miasto, Czytelnik: Warszawa 1976, Modern England, w: A . W ear (ed.), Medicine in Society. Historical Es- Zamek w Pirenejach, Państwowy Instytut Wydawniczy: seys, Cambridge University Press: Cambridge, s. 119-48 W arszawa 1987, Pamiętnik mistyczny, Czytelnik: Warszawa 1994, To jest wasze życie. Być sobą w chorobie przewlekłej, Wy­ 1997, W ittlin J. 1963, Mój Lwów, w: Orfeusz w piekle X X wieku, Instytut Literacki: Paryż dawnictwo Z N A K : Kraków Yates F A . 1977, Sztuka pamięci, Państwowy Instytut Wydawniczy: Warszawa. Miesiące, lata, wieki, W ydawnictwo D olnoślą­ Warszawa skie: Wrocław Zaleski M. 1997, Formy pamięci, Instytut Badań Literackich: Warszawa Benedyktowicz Z. 1997, Antropologia poza antropologią: To jest wasze życie, „Polska Sztuka Ludow a. Konteksty”, nr 1 (228), s. 28-31 111 �Marcin Kafar ♦ O ISTOCIE SŁOWA W OBLICZU CHOROBY Przypisy Bogusław Żyłko w Słowie wstępnym do Kultury i eksplozji podkre­ 1 Por. M. C. C latts, K. M. Mutchler, A ID S and the Dangerous i formę jego ostatniej książki, zaznaczając jednocześnie, że swo­ śla ogromny wpływ zmiany sposobu pracy Łotm an a na treść 2 Other: Metaphors of Sex and Deviance in the Representation of Di­ isty woluntaryzm przebijający przez poszczególne jej rozdziały sease (1989); S. van der G eest, S. R. Wyte, The Charm of Medi­ był mimowolny, a sam Łotm an był zawsze „przeciwnikiem takiej cines: Metaphors and Metonyms (1989); H. F. Stein, American narcystycznej humanistyki, która przesadnie eksponuje osobę Medicine as Culture (1990); M .-C . Pouchelle, The Body and Sur­ badacza i jego grymaśne gusta kosztem merytorycznej analizy gery in the Middle Ages (1990); A . Wear, Making Sense of Health faktów " [Łotm an, 1999, s. 11]. N ie da się jednak zaprzeczyć, że and the Enviroment in Early Modern England (1992); G. Seddon, paradoksalnie to właśnie ów spowodowany ciężką chorobą „wo­ Imaging the Mind (1993). luntaryzm" wyzwolił żywą, nieskrępow aną okowami naukowego Korzystam z przedruku tekstu Virginii W oolf zamieszczonego dydaktyzmu myśl Jurija Łotm ana, czyniąc ją być może tym sa­ w pracy D. J. Enright (ed.), The Faber Book of Fevers and Frets, mym znacznie bardziej inspirującą i nośną pod względem inter­ 1989, s. 19. Podaję za: D. Lupton, Medicine as Culture. Illness, pretacyjnym. Disease and The Body in Western Societies, 2001, s. 55 3 5 skotos - ciem ność, skotoma - zawrót głowy), a także „brak cze­ na jeszcze zanim doktor O liver opuścił szpital. Już w jednym goś w danym m iejscu, puste m iejsce". Termin skotom a od dość z pierwszych listów rosyjskiego neuropsychologa, będącego od­ daw na należy do nom enklatury okulistyki, gdzie służy określa­ powiedzią na list jego brytyjskiego kolegi, Łuria wyjaśniał, że je ­ niu mroczków, czyli chwilowych „dziur" w polu widzenia. Autor go zdaniem przypadek Sacksa potwierdza nie tylko neurologicz­ Stanąć na nogi dość daleko odszedł w tej pracy od źródłowej se­ ne teorie, w świetle których organizm człowieka traktowany jest mantyki pojęcia skotom a, przedkładając sens metaforyczny nad jako system funkcji sterowanych ośrodkowo, ale rzuca nowe dosłowny. Dzięki tem u m ógł wykorzystać skotom ę do budow a­ spojrzenie na zagadnienia zmian systemowych, jakim podlega nia aż trzech wzajemnie nakładających się na siebie poziomów ciało i umysł pod wpływem zaburzeń pracy nerwów obw odo­ Stanąć na nogi. Chodzi mianowicie o (i) warstwę narracyjną wych. Jak dowiadujemy się ze Stanąć na nogi, wnioski wyprowa­ książki, gdzie pełni ona - co łatwo zauważyć naw et przy dość dzone przez O livera Sack sa na podstawie jego własnych badań pobieżnym zapoznaniu się z treścią Stanąć na nogi - funkcję znacznie wykraczały poza pierwotne sugestie Łurii, kładąc pod­ swoistego węzła, spełniającego zadanie kategorii nadrzędnej, waliny pod nowe obszary wiedzy. Sacks odsunął się od neurolo­ którą autor wykorzystuje w celu „gładkiego" oprowadzenia czy­ gii klasycznej mówiącej o funkcjach organizmu, nie wystarczyły telnika po opisywanym świecie); (ii) warstwę argum entacji n a ­ mu także rejony wyznaczone przez neuropsychologię: „«O rg a­ ukowej wyjaśniającej „nieobecność" przez długie lata syndromu nizm jest system em unitarnym », lecz czym jest system wobec re­ fantom ów na polu dyskursu neurologicznego (Sacks odnosi się alnego, żywego «ja»? - pytał Sacks. - N europsychologia pow ia­ do tego wątku także w innym tekście; por. tegoż Mroczek: zapo­ da o «wewnętrznych obrazach», «schem atach», «program ach» minanie i pomijanie w nauce (1998)); (iii) warstwę, w której au ­ itd., pacjenci n atom iast m ów ią o «doznaw aniu», «chęci» tor wyróżnia tkankę metafizyczno-filozoficzną książki. Pojaw ia­ i «działaniu». N europsychologia jest nauką dynamiczną, ale n a­ jące się tu znaczenia wypływają z przekonania, że chorobę p o­ dal schem atyczną. Tymczasem żywe istoty przede wszystkim p o­ winniśmy traktow ać jako doświadczenie dotykające człowieka siadają jaźń - i są wolne. N ie chodzi o to, by zaprzeczać syste­ będącego nierozdzielną całością fizyczno-duchową. M etafora mom, ale o uznanie, że zakorzenione w jaźni nie ogarniają jej skotom a służy uwypukleniu rozbicia tej całości w momencie, w pełni. gdy górę biorą czynniki chorobowe. C elem neuropsychologii, tak jak psychologii klasycznej, jest 6 Przypomnijmy dla przykładu, że np. Gilgam esz zostaje pozba­ całkowity obiektywizm, stąd jej wielka siła i osiągnięcia. Jednak wiony życia wiecznego podczas snu, kiedy to wąż kradnie mu żywa istota, a szczególnie istota ludzka, a k t y w n a istota ludz­ krzew nieśm iertelności, a m itologia grecka jako braci przedsta­ ka - jest podm iotem , a nie przedmiotem. Tymczasem właśnie wia parę hypnos (sen) i thanatos (śmierć). podm iot, żywe «ja», ulega wykluczeniu. N europsychologia ma 4 Leksykalne znaczenie słowa skotom a to ciem ność, cień (z gr. Korespondencja między Sacksem a Łurią została zapoczątkow a­ 7 Motyw błądzenia i gubienia drogi w kontekście utraty zdolności wiele osiągnięć, lecz wyklucza p s y c h e - doznające, aktywne konceptualnego porządkowania rzeczywistości dobrze oddaje «ja». [...] fragm ent tekstu, w którym Sacks sięga po m etaforę „rozpływa­ Przekonaliśmy się już, że doświadczenia takie jak m oje są p o­ nia się we m gle". „Często myślałem o określeniu «rozpłynąć się wszechne, a naw et uniwersalne [...] C o więcej, widzieliśmy też, we m gle» - mówi Sacks - jako sformułowaniu absurdalnym, że obiektywny i empiryczny charakter neurologii wyklucza pod­ a jednak tajemniczo znaczącym. Jakby strofując mnie za niedo­ miot, «ja». Jeśli chcem y uniknąć sprzeczności, im pasu, to m usi­ wiarstwo, m oja noga «rozpłynęła się we mgle» [...] Jeśli przepa­ my działać radykalnie. Czas przejść dalej. W latach dwudzie­ dła w luce, w przepaści, we «m gle», powinna wyłonić się z luki, stych naszego wieku ukształtow ała się neurologia klasyczna - przepaści, «m gły»; dziwnej, zdumiewającej tajem nicy jej od ej­ nie straci ona nigdy znaczenia. W latach pięćdziesiątych ścia m ogła dorównać tylko tajem nica jej powrotu czy przywró­ ukształtow ała się neuropsychologia - i ona nie straci nigdy zna­ cenia [...] Czułem się zupełnie oszołomiony tymi myślami czenia. Teraz potrzebujem y neurologii jaźni i tożsam ości” o rozpływaniu się i odtwarzaniu. N iosło mnie w coraz głębsze [Sacks, 1996, s. 156-157]. odmęty, bałem się myśleć, bałem się, że odm ęt mnie pochłonie" Jako ciekaw ostkę związaną z ukazaniem się Kultury i eksplozji [Sacks, 1996, ss. 62-63]. warto powiedzieć, iż powstaw ała ona w dość szczególnych oko­ 8 licznościach. U źródeł osobliwego - znacznie różniącego się Z. Benedyktowicz, Antropologia poza antropologią: To jest wasze życie (1995), s. 28 w zakresie tematycznym i sposobie ujęcia problematyki od 9 O katartycznych funkcjach pisania jako czynności będącej spo­ wcześniejszych prac tego sam ego autora - charakteru tej książ­ sobem na przekroczenie progu szaleństwa świata traktuje jeden ki leżała ciężka choroba Jurija Łotm ana, który w 1988 r. podczas z utworów O lgi Tokarczuk. [Por. Tokarczuk, 1998, s. 158-168] pobytu w N iem czech na stypendium H um boldta doznał poważ­ 10 O prócz wskazanych przeze mnie w tekście prób interpretacyj­ nych, skierowanych na uchwycenie podstawowych sensów nego wylewu krwi do mózgu, co skutkowało dysleksją i dysgrafią, a w efekcie uniemożliwiło mu „norm alną” pracę intelektu­ skrywanych w pisaniu przez M ałgorzatę Baranow ską literatury alną i zmuszało rosyjskiego semiotyka do dyktowania tekstu. codzienności, można się zastanawiać także nad wpływem idei 112 �Marcin K afar♦ O ISTOCIE SŁOWA W OBLICZU CHOROBY i technik surrealnych (wiemy przecież, że są one bardzo dobrze 17 znane autorce To jest wasze życie) na sposób, w jaki uprawia ona O. Sacks, Antropolog na Marsie (1999); por. tamże rozdz. Krajo­ braz jego marzeń. swoją twórczość. Gdy czyta się Pamiętnik mistyczny, n a myśl 18 przychodzą np. surrealistyczne kolaże z cechującym je bogac­ Por. Sack s (1999) oraz tegoż: Mężczyzna, który pomylił swoją żo­ nę z kapeluszem (1996). twem materii, ale jednocześnie zachow aną spójnością kompozy­ 19 A uster wspomina w wywiadzie z m oim szwedzkim kolegą Pau­ cyjną, czy odw ołujące się do podświadom ości Bretonowskie lem Vincentem , redaktorem jednego z pism pośw ięconych sztu­ próby „pisania autom atycznego”. S ta n ciężkiej choroby jest ce, niezwykle zdarzenie, jakie stało się jego udziałem tuż przed również jakże często stanem swoistej „nadrealnej św iadom ości”, tym, jak zaczął pisać prozą. „Był taki okres w mym życiu, że w której górę biorą, wspierane dodatkow o medykamentami, wszystko po prostu także interesujące surrealistów, sposoby kojarzeń o charakterze otyczne. Byłem bez grosza, moje m ałżeństwo się rozpadło. D o­ się waliło. I wszystko było bolesne i ch a­ halucynacyjnym. tychczas pisałem tylko wiersze, uważałem bowiem, że w liryce J. Waldorff, Firdek (1989). Podaję za: M. Zaleski, Formy pamięci jestem dobry, w prozie zaś nie. A le w tym właśnie okresie nie (1996), s. 45 pisałem w ogóle. N aw et wierszy! Pewnego wieczoru zadzwonił 12 J. W ittlin, Mój Lwów (1963). Podaję za: Zaleski, F orm y..., s. 46 do mnie przyjaciel i zaprosił mnie na otw artą próbę generalną 13 J. Szczęsna, Prywatna historia miasta, poezji i choroby (2002) jakiejś grupy tanecznej na M anhattanie. Zmusiłem się, aby tam 14 M ałgorzata Baranowska, jak sam a wyjaśnia, cierpi na przewle­ pójść. I byłem oczarowany! «Uwięziony» tym, co tam zobaczy­ 11 15 kłą chorobę o nazwie toczeń rumieniowaty układowy. łem! Zobaczyłem, gdyż nie słyszeliśmy żadnej muzyki. W idzie­ N a dowód posiadania owej duszy miejskiej przez M ałgorzatę liśmy tylko ciała w ruchu. C iała poruszające się. Było to cudow ­ Baranow ską przywołam w tym m iejscu wiersz Dajcie mi miasto ne! A le później choreograf zaczął coś tłumaczyć, daw ać jakieś zawarty w Przestrzeni i Błoniach w Zamku w Pirenejach. (1980) instrukcje, dzielić się swymi uwagami... I wszystkie jego słowa były niewystarczające, były jakby... «klęską», jakim ś D ajcie mi tylko m iasto totalnym «niepow odzeniem ». Tak to właśnie odczuwałem... C oś tam się resztę zostawcie sobie stało! W róciłem do dom u, usiadłem do stołu i zacząłem pisać... nie jestem Eskim osem którem u śnieg i psy potrzebne prozą! N azwałem to «coś» «W hite Spaces». W sobotę w nocy ani nie jestem z roli której asfalt szkodzi (po dw óch tygodniach pracy), około wpół do trzeciej rano, ani nie jestem z lasów do których dziś tęsknię najzupełniej d a ­ skończyłem pisać, kilka zaś godzin później rem nie prześwietlając ściany pragnieniem zieleni Gdy ktoś dzwoni do ciebie w niedziele o wpół do ósmej rano, to Owszem są ogrody i parki i krzewy wiesz, że nie są to dobre wieści. Mój ojciec zmarł tej nocy. Po­ Brzegi autostrady liżą nędzne trawy zostawił mi trochę pieniędzy. Niewiele, ale wystarczająco, abym których nawet znam nazwy m ógł przez pewien czas poświęcić się wyłącznie pisaniu. C ała ta zadzwonił telefon. ale nie zawsze nazwać znaczy stworzyć sekw encja od dnia śmierci ojca prześladuje mnie, przychodzi do więc nie w yrastają tam gdzie o nich mówić mnie, od czasu do czasu się pojawia. Ta jego śmierć tej właśnie Dręczy mnie zarzut przeciw Darwinowi nocy, to m oje «narodzenie się» jako pisarza...” (fragment wy­ nie wiedział że człowiek pochodzi od m iasta wiadu zatytułowanego „D econstructing Paul” został przeprowa­ dzony przez Paula V incenta 24 sierpnia 2002 r. w Sztokholm ie. Por. także inne utwory, takie jak np. San Francisco, Drzwi, N ie­ borów czy Belgia z tom u Miasto (1975) Wywiad odbywał się w j. angielskim, a tłum aczono go później na szwedzki i (we fragm entach będących w posiadaniu autora niniejszego tekstu) polski. Tłum . Paul Vincent; korekty pisow­ 16 N a tem at „tułaczego” losu „słowa” we współczesnym języku pi­ ni polskiej dla potrzeb prezentowanego artykułu - M. A . K.) sze, wychodząc z zupełnie innych przesłanek niż Schulz, A n ­ drzej C hojecki w znakomitej pracy Mowa mowy. O języku współ­ czesnej humanistyki (1997). 113 � https://zbiory.etnologia.uw.edu.pl/files/original/4f0416223589566d2b69ebf3499ffbf7.pdf 1a8e53a1d7724513b20d5632b02c8f77 Dublin Core The Dublin Core metadata element set is common to all Omeka records, including items, files, and collections. For more information see, http://dublincore.org/documents/dces/. Title A name given to the resource Polska Sztuka Ludowa - Konteksty Text A resource consisting primarily of words for reading. Examples include books, letters, dissertations, poems, newspapers, articles, archives of mailing lists. Note that facsimiles or images of texts are still of the genre Text. Dublin Core The Dublin Core metadata element set is common to all Omeka records, including items, files, and collections. For more information see, http://dublincore.org/documents/dces/. Relation A related resource oai:cyfrowaetnografia.pl:publication:2410 Date A point or period of time associated with an event in the lifecycle of the resource 1992 Identifier An unambiguous reference to the resource within a given context oai:cyfrowaetnografia.pl:2238 Title A name given to the resource O kapliczkach / Polska Sztuka Ludowa - Konteksty 1992 t.46 z.3-4 Description An account of the resource Polska Sztuka Ludowa - Konteksty 1992 t.46 z.3-4, s.201-204 Creator An entity primarily responsible for making the resource Bohdziewicz, Anna Beata Language A language of the resource pol. Publisher An entity responsible for making the resource available Instytut Sztuki PAN Format The file format, physical medium, or dimensions of the resource application/pdf PDF Text Text capture metadata for PDF documents Text Kapliczki Anna В. Bohdziewicz П. 1. Noakowskiego 10 II. 2. Noakowskiego 12 201 �П. 3, 4. Sobieskiego przy Idzikowskiego. Matka Boska ubrana na zimę i na deszcz II. 5. Marszałkowska 62 il. 6. Noakowskiego 14 �7. Wilcza 25 II. 8. Elektoralna 12 a 11. 9. Stalowa 11 II. 10. Z ą b k o w s k a 54 �II. 11. Sobieskiego przy Idzikowskiego II. 12. Mokotowska 56 Fotografuję warszawskie kapliczki od 1980 roku. Początkowo zafas­ cynowała mnie ich specyficzna uroda - figury dostojnych świętych pokryte liszajami odpadającej farby, bądź też błyszczące od lakieru i ostrych kolorów świeżych farb; małe domeczki wypełnione figurkami i niezliczoną ilością obrazków, przystrojone lampkami, żaróweczkami, koronkami i plastikowymi, bądź też żywymi kwiatami, stojącymi w kubeczkach po kefirze czy w słoikach po kompocie; w końcu stojące gdzieś na skrzyżowaniach ulic, wśród drzew, lub też na rozstajach podmiejskich - krzyże. Znajdując coraz to nowe kapliczki i dziwiąc się jednocześnie, że jest ich tak dużo, spostrzegłam w jakim otoczeniu one się znajdują. Są to najczęściej stare podwórka-studnie, obdrapane, często jeszcze noszące ślady wojny, ciemne i ponure. N a takim podwórku odkrycie kapliczki jest w pierwszym momencie zaskoczeniem. Jest to często jedyne palące się w ciemności podwórza światełko. tusa i Matki Boskiej. Figurze Chrystusa towarzyszą obrazki z Matką Boską i odwrotnie. Obrazki też się powtarzają. Jednym słowem mógłby to być bardzo wdzięczny temat analizy etnograficznej. Można powie­ dzieć, że dokonałam jej częściowo poprzez sposób, w jaki fotografowa­ łam kapliczki warszawskie. Zaczynałam zawsze od planu ogólnego, pokazując otoczenie, w jakim się znajdują. Po czym poprzez stopniowe zbliżenia dochodziłam aż do ich wnętrza i do zbliżenia twarzy figur. I co ciekawe często okazywało się, że standardowe, identyczne figury mają bardzo różne twarze, noszące indywidualne rysy, jakby ślady swego specyficznego losu. Zagłębiając się w temat spostrzegłam, że obowiązują tu pewne kanony. Jest kilka typów domeczków i postumentów, kilka typów figur Chrys- Mimo że najczęściej są stare i zniszczone, kapliczki warszawskie są wyraźnie zadbane. Ktoś ustawia kubeczki z kwiatami, ktoś zapala wieczorem nad nimi lampkę, ktoś czasami nawet odmaluje figurę czy domeczek. Ktoś dba o te małe, anonimowe - nie boję się tego powiedzieć dzieła sztuki sakralnej, będące odbiciem żywej wiary ludu, ukryte w głębi warszawskich podwórek. II. 13. P o z n a ń s k a 11. 14. Radzymińska róg Śnieżnej 204 � https://zbiory.etnologia.uw.edu.pl/files/original/c6b4f4827a97f1d0a69a14066798915a.pdf 48d1bd62f648c0b856b8de1bbf525ccf Dublin Core The Dublin Core metadata element set is common to all Omeka records, including items, files, and collections. For more information see, http://dublincore.org/documents/dces/. Title A name given to the resource Lud Publisher An entity responsible for making the resource available Polskie Towarzystwo Ludoznawcze Rights Information about rights held in and over the resource Licencja PTL Format The file format, physical medium, or dimensions of the resource pdf Language A language of the resource pol Type The nature or genre of the resource czasopismo Text A resource consisting primarily of words for reading. Examples include books, letters, dissertations, poems, newspapers, articles, archives of mailing lists. Note that facsimiles or images of texts are still of the genre Text. Dublin Core The Dublin Core metadata element set is common to all Omeka records, including items, files, and collections. For more information see, http://dublincore.org/documents/dces/. Relation A related resource oai:cyfrowaetnografia.pl:publication:4458 Rights Information about rights held in and over the resource Licencja PIA Date A point or period of time associated with an event in the lifecycle of the resource 1975 Subject The topic of the resource kolekcje etnograficzne Identifier An unambiguous reference to the resource within a given context oai:cyfrowaetnografia.pl:4147 Title A name given to the resource O kolekcjach - w prasie / Polska Sztuka Ludowa - Konteksty 1975 t.29 z.1-2 Description An account of the resource Polska Sztuka Ludowa 1975 t.29 z.1-2 ; s.114-119 Language A language of the resource pol Publisher An entity responsible for making the resource available Instytut Sztuki PAN Format The file format, physical medium, or dimensions of the resource application/pdf PDF Text Text capture metadata for PDF documents Text O KOLEKCJACH—W PRASIE Przeglądając wycinki prasowe, znaleźliśmy w nich sporo interesujących notatek o zbieraczach sztuki ludowej i o różnorodnych przejawach hobby. Wybór, który tu przedstawiamy, chociaż dość przypadkowy, pokazuje jednak skalę zjawiska i ciekawe sylwetki kolekcjonerów. Skróty w przedru­ kowywanych tekstach zaznaczono wielokropkami w nawiasach. (MUZEUM RYSZARDA BROI) W Polanicy zaobserwowałem nie znany m i dawniej fenomen, j a k i m jest „ G n i a z d k o " — jedyne chyba, stale dla publiczności otwarte, prywatne muzeum w Polsce. Oczywiście wielcy muzealnicy, c i z Wawelu, z p o t ę ż n y c h zamczysk, z kolekcji narodowych, p ę k a j ą zapewne ze śmie­ chu, gdy oglądają „ G n i a z d k o " i słyszą w związku z t y m słowo muzeum, ale publiczność widocznie ceni sobie to cudo, gdyż przepływa t a m t ę d y s t a ł y s t r u m i e ń zwiedza­ jących i na b ł o t n i s t y m , niezbyt dobrze u p o r z ą d k o w a n y m placu, z a t r z y m u j ą się autokary z całej Polski, w y ł a d o w a n e ciekawymi. Ryszard Broją, fundator, czy j a k t o n a z w a ć inaczej, założyciel, kustosz, mecenas „ G n i a z d k a " — z m a r ł zaledwie dwa miesiące temu w p ó ź n y m bardzo wieku, gdzieś po osiemdziesiątce. Życie m i a ł dziwne, t a k dziwne, że m ł o d y m ludziom j u ż się ten życiorys w głowie nie mieści. Polski patriota — niemieckim żołnierzem — j a k to mogło b y ć ? — s p y t a ł mnie k t o ś z pokolenia w n u k ó w czy t e ż p r a w n u k ó w Ryszarda B r o i . A t a k b y ł o . Śląski górnik zmobilizowany do cesarskiej a r m i i dawnej Rzeszy, walczył pod Verdun, b y ł t a m ranny — potem brał udział w Powstaniach Śląskich, znowu wrócił do kopalni i rychło, z powodu złego zdrowia, poszedł na r e n t ę . W ówczes­ n y m B a d A l t Heide lekarz powiedział m u , że jeśli chce dalej żyć, musi j u ż zostać na stałe w Polanicy, g d y ż t y l k o ten k l i m a t m o ż e go ocalić. N a b y ł przeto m a l u t k ą działeczkę i rozpoczął b u d o w ę domu. W t e d y wezwał go wójt czy burmistrz Polanicy i zawiadomił, że nigdy nie otrzyma zezwolenia na stałe zamieszkanie w uzdrowisku, g d y ż jest p o w s t a ń c e m . Czekał więc B r o j ą blisko dwadzieścia l a t na możność stałego zamieszkania w zabawnym, j a k b y tyrolskim domku, d o k ą d wprowadził się dopiero po roku 1945. Przywiózł ze sobą dziwną kolekcję i jeszcze j ą potem w Polanicy rozszerzył. Nie wiem, z czym t o p o r ó w n a ć . K t o zbierał takie rzeczy jak B r o j ą ? Chyba t y l k o jedna Izabella Czarto­ ryska w P u ł a w a c h . Ona t e ż ściągała s k ą d mogła historyczne rupiecie. K a w a ł k i starych m u r ó w , wojenne żelastwo, dawne stroje s ł y n n y c h ludzi, sztandary. Księżna Izabella roz­ k o p y w a ł a t a k ż e groby i wyciągała z nich kości p o e t ó w i uczonych. Potem doszły do tego obrazy i precjoza. Wszyst­ ko to m o ż n a teraz obejrzeć w muzeum Czartoryskich w K r a ­ kowie, w tej cudownej starej rupieciami, k t ó r ą nowocześni muzealnicy ustawicznie modernizują pozbawiając zarazem wdzięku — gdyż wedle nowych zasad gromadzenia d ó b r kulturalnych, muzea nie m a j ą mieć w d z i ę k u t y l k o dobre eksponaty i wartości pedagogiczno-wizualne. Ryszard Broją zbierał na podobnych zasadach co Czartoryska, ale nie b y ł księciem, lecz z w y k ł y m górnikiem na rencie i nie miał pod r ę k ą h e t m a ń s k i c h delii, narodowych s z t a n d a r ó w i rycerskich r y n s z t u n k ó w , nie mógł składać kości do hebanowych s z k a t u ł e k wybijanych srebrem. Broją zbierał to, co było w zasięgu możliwości śląskiego proleta­ riusza. Minerały, wypchane p t a k i i zwierzęta, k a r t k i pocz­ towe, gipsowe figurki, sprzęt górniczy, ordery, p r y m i t y w n e obrazy ze scenami walk p o w s t a ń c z y c h , reprodukcje z gazet czy też oryginalne numery starych pism. Zbierał p a m i ą t k i oświęcimskie, prochy więźnia w gipsowym medalionie, drewniaki, k a w a ł e k pasiaka. Zbierał muszle i krasnoludki — koszmarne, jarmarczne niemieckie krasnale w czerwonych czapeczkach. Kolefel&rPiPSzBidaBroi jest proletariacko jarmarczna, 114 odpustowa i dyrektor k a ż d e g o szanującego się muzeum na c a ł y m świecie k a z a ł b y j ą natychmiast w p a k o w a ć do kosza na śmieci. Tymczasem w „ G n i a z d k u " jest kilka­ naście t y s i ę c y e k s p o n a t ó w powywlekanych ze strychów i starych szuflad i setki ludzi p r z y c h o d z ą to oglądać z wiel­ k i m zaciekawieniem. Sam b y ł e m t a m t r z y razy i jestem g o t ó w p o w t a r z a ć te odwiedziny ilekroć znajdę się w Polanicy. Znowu b ę d ę z p a s j ą c z y t a ł u m o r a l n i a j ą c e napisy szczodrze rozwieszone po c a ł y m terenie, bo z a p o m n i a ł e m powiedzieć, że kolekcja jest eksponowana w t y m m a l u t k i m ogródku wokół w i l l i w r ó ż n y c h szałasach i gablotach. N a środku jest nawet fontanna i w strumieniu wody utrzymuje się piłka pingpongowa, z a ś sama fontanna jest chyba wyko­ nana ze starej lampy, albo z czegoś podobnego. Kolekcja jest podzielona na d z i a ł y : osobno rzeczy historyczne, osobno przyroda, a ż dwa szałasy ze sprzętem górniczym, ach, nie wyliczę nigdy wszystkiego, bo t o byłoby zapewne k i l k a stron maszynopisu. W s t ę p oczywiście bez­ p ł a t n y , wolne d a t k i na konserwację m o ż n a wrzucać do puszki przy wejściu. G d y b y nie t a dziwna mania zbierania starych rupieci — Ryszard B r o j ą ż y ł b y j a k większość starych rencistów, w spokoju, ale i w zapomnieniu. Nie m i a ł b y okazji wy­ wierania w p ł y w u na bieg w y d a r z e ń . Kolekcja eksponowana w „ G n i a z d k u " d a ł a m u do ostatnich d n i możność działania, a co więcej, w p ł y w a n i a na ludzi i wychowania ich w za­ mierzony sposób. B r o j ą zrobił t o wszystko, b y uczyć ludzi szacunku dla historii, dla pracy, dla przyrody i cel swój osiągnął — g d y ż przynajmniej miał słuchaczy — wielkie gremium zwiedzających, z k t ó r y c h c z ą s t k a na pewno coś z jego intencji zrozumiała. Zadziwiający człowiek. Szkoda, że j u ż nigdy nie uśmiechnie się do swoich gości. Aleksander Małachowski, Pamiętnik 1974 n r 33 (583) z 18 sierpnia. . współczesny, „Kultura" „KACZENIEC" CZYLI KURPIOWSKIE MINI-MUZEUM — W Ostrołęce nie ma muzeum chociaż 600-letnia stolica K u r p i na nie zasługuje. Jest jednak coś na ksztait skansenu, co p o w s t a ł o dzięki zainteresowaniom i pracy zamieszkałego w Kaczynach — Wypychach (w granicach administracyjnych Ostrołęki) H e n r y k a Ciszewskiego. P o c h o d z ą c y z t y p o w o kurpiowskiej rodziny Ciszewski zatrudniony jest jako pracownik fizyczny w Ostrołęckich Z a k ł a d a c h Celulozowo-Papiemiczych. Jest przy t y m dzia­ łaczem t u r y s t y k i i przewodnikiem P T T K , występuje w ama­ t o r s k i m zespole pieśni i t a ń c a „ K u r p i e " j a k i istnieje przy fabryce. Gra na trombicie i piszczałce (fujarce). Od dawna zajmuje się zbieractwem p r z e d m i o t ó w regionalnych, zwią­ zanych z h i s t o r i ą Kurpiowszczyzny. Ciszewski nie p a m i ę t a od kiedy datuje się jego hobby. K o n t a k t ze zbieractwem m u s i a ł n a s t ą p i ć wtedy, gdy by! dzieckiem. Wynajdywanie w a r t o ś c i o w y c h p a m i ą t o k odzie­ dziczył po dziadku Józefie i ojcu Adamie. Od nich też o t r z y m a ł p e w n ą spuściznę, głównie w postaci dawnych sprzętów domowych i narzędzi. Swoje „ s k a r b y " przechowuje w szopie i zamykanych regałach. W kolekcji numizmatycznej są monety carskie, niemieckie i polskie — najstarsze z okresu I I I rozbioru Polski, medaliony np. z 1921 r. za pomoc przy spisie ludności; obok stara b r o ń . Najciekawszy zbiór s t a n o w i ą n a r z ę d z i a pracy i przed­ m i o t y u ż y t k u kulturalnego: świderki kute ręcznie, tzw. �mieszki do robienia ciasta, cieśliczka — p r z y r z ą d do wyrobu koryt, bezmiar — wisząca waga, żelazko na drzewne węgle, łabędź z gliny służący za s k a r b o n k ę , t r o m b i t a — oryginalny instrument. W szopie z n a j d u j ą się też dryle — p r z y r z ą d do wiercenia o t w o r ó w w drewnie z czasów, gdy Kurpiowie nie znali jeszcze ś l u s a r s t w a . [...] We wspomnianych regałach znalazło miejsce kolejne hobby zbieracza — legendy o Kurpiowszczyźnie. Dlaczego właśnie w r e g a ł a c h ? Otóż Ciszewski zajmuje się korzenioplastyką i rzeźbi w drewnie. Wyszukuje gałęzie i korzenie o fantastycznych k s z t a ł t a c h , przycina je, mo­ deluje. „ P a s u j ą " one później do jego legend, przechowy­ wanych przez pokolenia z dziada — pradziada. Ciszewski bajduły ilustruje figurkami ludzi i zwierząt z drewna. Oto historia o powstaniu Ostrołęki [...]. Książę Leszek Czarny, król Polski, przepędził J a d ź w i n gów z t e r e n ó w z a m i e s z k a ł y c h przez K u r p i ó w . Podczas polowania w borach nad N a r w i ą obozował z d r u ż y n ą na jednej z rzecznych wysp. Rycerz s t o j ą c y na warcie podczas spoczynku w s p ó ł t o w a r z y s z y dostrzegł nagle zbliżającą się niedźwiedzicę z m a ł y m n i e d ź w i a d k i e m . J e d n y m uderzeniem miecza powalił j ą . W d o w ó d m ę s t w a i za ocalenie śpiących otrzymał te ziemie we w ł a d a n i e . K s i ą ż ę n a d a ł m u t a k ż e szlachectwo, a do herbu pozwolił włączyć wizerunek niedź­ wiedzia. Niedźwiedź w herbie miasta p r z e t r w a ł po dziś dzień, jednakże później malowano go na tle orła białego, dla upamiętnienia przyłączenia do K o r o n y Mazowsza i K u r p i . Nazwa Ostrołęki pochodzi od cechy odważnego rycerza: „ostra ręk " . Kolejne r z e ź b y i n a s t ę p n e legendy t w o r z ą historię t y c h ziem. Mówią o K r z y ż a k a c h potopionych w Orzycu, o po­ wstaniu wsi Wach, Myszyniec, o Bonie i złotej podkowie, którą zgubił k o ń , gdy królowa przejeżdżała kurpiowskim gościńcem do K r ó l e w c a . Z ustnego przekazu i przedstawia­ nych scen w y ł a n i a się walka klasowa K u r p i ó w i narodowo­ wyzwoleńcza — ze Szwedami i z wojskami carskimi. Przy­ pominają się obrazy żołnierza-tułacza, inwalidy i tego który stał na warcie przy granicy. Ogromna, wieloletnia praca H e n r y k a Ciszewskiego nie poszła na marne. Jego prywatne muzeum, mieszczące się niedaleko drogi z centrum Ostrołęki w kierunku dworca kolejowego, a nazwane „ K a c z e n i e c " od żółtych k w i a t ó w kwitnących wiosną w sąsiedztwie domu, zwiedziło już wielu t u r y s t ó w . D l a nich t o właściciel założył księgę, w której wpisują uwagi i w r a ż e n i a . W okresie lata część ekspozycji obejmującą legendy zbieracz-amator u d o s t ę p n i a ludziom odwiedzającym Błonia nad N a r w i ą (w sąsiedztwie kawia­ renki pod g o ł y m niebem). Moją p a s j ą życiową jest — m ó w i — ż e b y zebrane wiadomości nie poszły w niepamięć. Ustawione chronolo­ gicznie f i g u r k i d a j ą obraz tego czego nie uchwycił dotych­ czas żaden etnograf czy kronikarz. Krzysztof 4/5 V I I I . Sułek, „Trybuna Mazowiecka", 1973 nr 185 JAN SZNAJDER — Symbole obecnego Konina to pierwsza w Polsce odkrywkowa kopalnia węgla brunatnego, zespół elektrowni, huta aluminium. Ten n o w y ośrodek p r z e m y s ł o w y w wo­ jewództwie p o z n a ń s k i m rozwinął się b ł y s k a w i c z n i e ; wessał przy t y m niewielkie, spokojne dawniej miasto, a teraz bezustannie rozszerza się na okoliczne wsie parcelami budowlanymi. Podchodzi już niemal pod wieś Posokę, gdzie mieszka i gospodaruje Jan Sznajder. Jest plastykiem (amatorem — przyp. r e d . ) — a l e osiadłszy w Posoce roz­ smakował się w hodowli owiec, choć z p o c z ą t k u monotonny rytm gospodarskich zajęć niezmiernie go n u ż y ł . W obszernym, cichym domu jest miejsce na p r a c o w n i ę malarską, na książki, na p r a c o w n i ę fotograficzną i na coś, co przysporzyło m u znajomych i przyjaciół — choć zawsze m i a ł ich wielu — na muzeum. Zaczęło się t o dawno [...], gdy spotkał w jednej z wsi kurpiowskich Konstantego K a m i ń s k i e g o •— rzeźbiarza może nie nazbyt oryginalnego — ale niezapomnianego człowieka. Nie sprzedawał on swoich prac, o b d a r o w y w a ł n i m i . To był polski Colas Breugnon — m ó w i o n i m •—• niewiarygodnie prostolinijny, pogodny, który traktował mnie jak członka rodziny. Zacząłem szukać takich ludzi. Ludzi, nie przed­ miotów. Jan Sznajder robi to w czasie corocznych swoich wypraw w Polskę. Owocem ich są t r w a ł e przyjaźnie i bogata kolekcja sztuki ludowej wsparta d o k u m e n t a c j ą fotograficzną i ko­ respondencją z t w ó r c a m i ludowymi. Nie l u b i klasyfikować swych zbiorów. Mawia, że za­ r ó w n o plastyk, etnograf j a k i historyk sztuki, p a t r z ą c y ze swojego p u n k t u widzenia — nie m a j ą racji. To, czego szuka u a r t y s t ó w ludowych, nazywa „filozofią z m o r a ł e m " . Prace t y c h ludzi u w a ż a przede wszystkim za t r a k t a t y na tematy najprostsze i najtrudniejsze — radość, cierpienie, praca, człowiek i śmierć. Tworzenie jest dla, t y c h ludzi prawdziwym przeżyciem. Wiem, bo widziałem — m ó w i . — Nie ma łam sięgania do gotowych wzorów myślenia. Oczywiście — są to wzory kościel­ ne — korzysta się z nich jednak po to, aby powiedzieć coś własnego. [...] Ekspozycja zbiorów w z a m k n i ę t y m pomieszczeniu, opowiada, to przykra konieczność, czyniąca z nich muzealne eksponaty. Najchętniej wyniósłbym wszystkie prace do ogrodu, w połe, do lasu — gdyby nie obawa, że się zniszczą. [...]. W zbiorach Jana Sznajdra dominuje rzeźba i płasko­ rzeźba w drzewie. Jest też sporo malarstwa — na szkle, na papierze, na blasze. Są narzędzia i przedmioty codzien­ nego u ż y t k u . [...] Reprezentowani są w jego zbiorach Janas z D ę b n a , J ó z e f P i ł a t z Dębskiej W o l i , Jan Sęk z Płoszyć, Władysław Chajoc z Kamienicy Górnej, A d a m Zegadło z K r z y ż k i i i n n i . [...] Ostatnio Jan Sznajder poszerzył swoje zbiory o sztukę j a r m a r c z n ą i s z t u k ę dziecka. W nich t r o p i a u t e n t y c z n o ś ć przeżycia i j a k b y — czeka na nieoczekiwane. [...] Joanna Paszkiewicz-Sokołowska, Kolekcja „ Z w i e r c i a d ł o " 1974 n r 26 (27 V I ) . z Posoki, NIEZWYKŁE MUZEUM — Wieś Bobrowniki należy do najstarszych w Zagłębiu D ą b r o w s k i m . Zachował się w niej m . i n . zabytkowy kościółek drewniany z 1669 roku, w n i m wiele dzieł sztuki. Od k i l k u ł a t proboszczem w tej wsi jest ks. prof. W a c ł a w Chmielarski. K s . Prof. W a c ł a w Chmielarski z lat szkolnych, a t a k ż e z rodzinnej ziemi częstochowskiej wyniósł zamiłowanie do folkloru i dzieł sztuki. J u ż w czasie studiów na Uniwer­ sytecie Jagiellońskim napisał r o z p r a w k ę na temat poli­ chromii kościoła Mariackiego w Krakowie. Następnie w czasie s t u d i ó w na K U L w Lublinie słuchał w y k ł a d ó w na Wydziale H i s t o r i i Sztuki. Wreszcie zaczął tworzyć własne zbiory. Plebania otoczona licznymi drzewami w y g l ą d a uroczo, ale dopiero jej w n ę t r z e wzbudza zdumienie. W ośmiu pokojach zgromadził ks. Chmielarski liczne i cenne ekspo­ naty. Znajdują się t u krzyże, ikony, stare księgi, ceramika, stare monety, eksponaty górnicze i gospodarstwa domowego, zegary, militaria. Samych k r z y ż y jest 130, a k a ż d y inny, wykonany z innego m a t e r i a ł u , inaczej zdobiony, dzieła sztuki rzeźbiar­ skiej i odlewniczej. Oddzielny pokój m a j ą ikony. 115 �[,..] W działo ceramicznym jest sporo ciekawostek. Są t u liczne k u b k i i kubeczki, kufle, kielichy, szklanki, garnczki, k t ó r y c h już się nie spotyka. A w ś r ó d s p r z ę t u górniczego narzędzia pracy, ubioru i t d . Zbiory gospodar­ stwa domowego, to różnego rodzaju moździerze, sztućce. D u ż e wrażenie robi zbiór zegarów, największy zbiorach w Jędrzejowie. Jest ich ponad 120. [...] po P i ę k n y dział to m i l i t a r i a : b r o ń biała i palna, m u n d u r y , czapki, chlebaki i ekwipunek wojskowy. N a n i e k t ó r y c h widać ślad wojny, plamy k r w i żołnierskiej, przelanej za Ojczyznę. K s . Chmielarski przywiózł osobiście ziemię z wielu pól bitewnych, gdzie Polacy walczyli podczas I I wojny światowej. [...] K s . Chmielarski ma t a k ż e wiele unikalnych strojów ludowych, dawne instrumenty muzyczno, kołowrotki. Za­ czął t a k ż e zbierać stare meble — a n t y k i oraz narzędzia rolnicze. K s . Chmielarski jest działaczem Towarzystwa Miłośni­ ków Zagłębia Dąbrowskiego, należy t a k ż e do z a r z ą d u jako w y b i t n y znawca historii regionu. Zachęcam wszystkich, k t ó r z y b ę d ą w Bobrownikach do odwiedzenia niecodziennego muzeum i jego t w ó r c y . Mieczysław Kocel, „ G r o m a d a - R o l n i k (30 V I ) . P o l s k i " 1973 n r 78 HOBBYSTA Z BOBOWEJ — Gdzie mieszka Mieczysław Kowalski ? — z a p y t a ł e m przechodnia na bobowskim r y n k u . — Ten, k t ó r y ma własne zbiory muzealne ? — usłyszałem zamiast odpowiedzi. Przy­ t a k n ą ł e m . — To proszę iść prosto t ą uliczką do nowego domku na wzgórku, pierwszego po prawej stronie. Pana Kowalskiego bynajmniej nie zaskoczyła moja wizyta. — W sezonie t u r y s t y c z n y m często odwiedzają mnie przybysze, interesujący się odległą i bliższą prze­ szłością naszego starego miasteczka — m ó w i na przywitanie. Czegóż t u nie m a ! A więc w pierwszym, estetycznie przygotowanym dziale etnograficznym, zobaczyć m o ż n a m . i n . m n ó s t w o drewnianych i metalowych narzędzi, j a k i m i na co dzień w gospodarstwie posługiwali się przodkowie bobowian. W drugiej, obszerniejszej izbie, amator i miłośnik przeszłości osady, zgromadził wiele okazów, k t ó r y c h chyba nie powstydziłoby się muzeum prowadzone przez pro­ fesjonalistów. W s p o m n ę t y l k o o n i e k t ó r y c h . Na poczesnym miejscu znajduje się b r o ń biała i pistolety z doby powstania styczniowego. Nie brak t u t e ż obrazów związanych tema­ tycznie z B o b o w ą i okolicą. [...] ŚWIĄTKI ANNY KAMIEŃSKIEJ — Kolekcja sztuki ludowej A n n y K a m i e ń s k i e j , miesz­ kającej w warszawskiej dzielnicy Ochota, p o w s t a ł a w 1957 r. Obecnie liczy ona około 200 obiektów, głównie współczes­ nych figurek z drewna. Ten m a ł y świat wiejskiej rzeźby stwarza swoistą atmosferę i pozwala poetce przenieść się w k r ą g wiejskich w s p o m n i e ń i w y o b r a ż e ń . Pierwszym w r a ż e n i e m , jakie odnosi się po wejściu do mieszkania pani A n n y , jest to, że są wszędzie. N a biurku, na stole, na p ó ł k a c h m i ę d z y k s i ą ż k a m i , po wszystkich k ą t a c h . Nie ma jednego miejsca, w k t ó r y m b y się na jakiś swój sposób nie z a d o m o w i ł y . [...] Tak pisze Anna K a m i e ń s k a o swoich ś w i ą t k a c h : K l o c k u nasz, k t ó r y ś jest z drewna i z frasunku. W y j ę t y z pnia gruszy Chłopskimi ł a p a m i . Zestarzały pod bzykaniem pszczół. Usta c i rozdziawił głód p r z e d n ó w k ó w , a oczy rozwarł wiejski piorun. Mądryś ty, owocu ż y w o t a polnego. K a ż d y sęk t w ó j i zadzior b ł a g a o przebaczenie s z t u k ę . Taka twoja modlitwa j ą uprawiamy wraz z t o b ą amen. Wiele l a t zbierała poetka ze swoim n i e ż y j ą c y m już m ę ż e m , Janem Śpiewakiem, te figurki. Zaczęło się całkiem niewinnie — chyba jako pierwszy zjawił się k t ó r y ś z Dia­ błów Polnych, przywieziony przez Ś p i e w a k a z Krakowskiogo, potem doszlusowal do niego i n n y — z Rzeszowszczyzny, potem Anioł p y z a t y z Chrystusem spod Kielc, k i l k u kłu­ sowników z Białostockiego, a wreszcie zleciało się to ptactwo, zbiegły z w i e r z ą t k a . Z każdej p o d r ó ż y , z k a ż d e g o spotkania z czytelnikami przywozili oboje j a k ą ś figurkę, często przy­ nosili je przyjaciele, przysyłali czytelnicy. I t a k powstał jeden z piękniejszych zbiorów r z e ź b y ludowej. W ł a d y s ł a w Żelisławski, „ K u r i e r P o l s k i " 1973 n r 87 (12 I V ) . TRZYSTA I JEDEN BIAŁYCH KRUKÓW — Było t o w k i l k a d n i po przyjeździe do Orchowa. Leśniczówka s t a ł a t a k j a k i dziś — bliżej szosy niż lasu, Pan Kowalski, pracownik miejscowej Gminnej Spół­ ale nie n a z y w a ł a się jeszcze „ G ł u c h a puszcza". Inżynier dzielni, a zarazem prezes Z a r z ą d u Oddziału Towarzystwa Stanisław Pijanowski dopiero p r z y b y ł t u na posterunek, Miłośników Ziemi Gorlickiej w Bobowej, pasjonuje się nie z d ą ż y ł ochrzcić domostwa. Telefonu t e ż nie było, po­ nie t y l k o zbieraniem śladów przeszłości, lecz t a k ż e dziejami jechał więc do najbliższego sąsiada. Deszcz lał, bo była dawnego miasteczka. Napisał k r o n i k ę od zarania jego to jesień i ciemnawo b y ł o w biały dzień, ale przechodząc istnienia a ż po czasy współczesne. przez pomieszczenie zwane parnikiem, gdzie gotuje się — To wszystko, co udało m i się do tej pory z t r u d e m dla trzody ziemniaki, zobaczył w kącie stare p i ę k n e płótno. u r a t o w a ć przed zagładą, nierzadko w y k u p i ć za własne Telefon s t a ł j a k się patrzy w pokoju, a nad n i m na zaoszczędzone złotówki, c h ę t n i e p r z e k a z a ł b y m do regional­ ścianie o jaskrawych barwach oleodruk: święta rodzina. nego muzeum — stwierdza na pożegnanie. — Czemu to trzymacie na ścianie takie bohomazy, a w parniku, w wilgoci i brudzie stary dobry obraz ? —- Czy w Bobowej istnieją możliwości zorganizowania — Jakie bohomazy — obruszyła się gospodyni, toż to takiej placówki? To pytanie stawiam naczelnikowi U r z ę d u 700 z ł o t y c h kosztowało, a t e n t a m rozlatuje się prawie Gminnego, Tadeuszowi Maikowi. — Projekt urządzenia i przestrzelony przez środek. Mąż go od księdza na pamiątkę muzeum zyskał p o w s z e c h n ą a p r o b a t ę miejscowej społecz­ dostał. ności — odpowiada. — Zostanie ono usytuowane w byłej Bliższe oględziny p o t w i e r d z i ł y pierwsze wrażenie. synagodze, u ż y t k o w a n e j dotychczas przez zasadniczą szkołę P ł ó t n o b y ł o staro i dobre, ale gospodarzo sprzedać nie zawodową, jako warsztaty stolarskie. [...] Ę chcioli, bo to prezent, ani t e ż zdania o podarunku zmienić. Marian Ziobro, „ N o w i n y Rzeszowskie" 1973 nr 346 (16 X I I ) . % K r a k o w s k i m targiem doszli do porozumienia, że właściciel 116 I �będzio za to o t r z y m y w a ł do czytania książki, k t ó r y c h górę zwiózł do Orchowa inżynier, a w zamian da m u pod opiekę przestrzelony obraz. W taki t o sposób z d o b y t y został pierwszy eksponat imponujących dziś zbiorów „Głuchej puszczy". Jest nie­ dziela i nie sposób p o r o z m a w i a ć z ich kustoszom i t w ó r c ą , bo pod dom zajeżdża autobus za autobusem, zwożąc w y ­ cieczki z całej Polski. P r o w a d z ą t u specjalne zainstalowane przy szosie znaki z napisem „ G ł u c h a puszcza, zbiory re­ gionalne". [...] Taka m y ś l właśnie przyświecała panu Pijanowskiemu, gdy jeszcze w 1949 r o k u w y g r z e b y w a ł często z b ł o t a i stert śmieci bezcenne egzemplarze swych dzisiejszych z b i o r ó w . Zabezpieczyć to, co walało się i niszczało w pierwszych latach po wojnie. A potem pasja wciągnęła. Spośród 300 białych k r u k ó w , k t ó r e z d o b i ą jego w s p a n i a ł ą bibliotekę — na którą i to bez reszty poświęcił jeden z pokoi — s p o r ą część zakupił w antykwariatach Poznania, Torunia, B y d ­ goszczy. W tejże właśnie bibliotece m o ż n a głowę stracić dla wspaniałych okazów, k t ó r y c h nie brak w ś r ó d 11 tys. egzem­ plarzy ciasno zalegających półki. K r ó l u j e t u mszał benedyk­ tyński, iluminowany, ręcznie pisany na 183 kartach perga­ minowych. O k ł a d k ę z d o b i ą w y t ł a c z a n e w skórze, g ó r ą i dołom, piastowskie orły oraz pelikan, róża m a l t a ń s k a i francuskie lilie. Pierwsza karta — oceniona na X I I — X I I I wiek. N a s t ę p n y rarytas... to w y d a n a w 1660 r o k u w Amster­ damie przez Radziwiłłów B i b l i a l u t e r a ń s k a przeznaczona dla polskich w y z n a w c ó w L u t r a i K a l w i n a . Księgę zadedy­ kowano królowi W ł a d y s ł a w o w i I V . I n n a , sto lat od lutorańskioj B i b l i i m ł o d s z a księga, wydana w 1559 r o k u , za­ wiera uwagi do Pisma św. Marcina L u t r a . Nie sposób wyliczyć nawet najciekawszych egzempla­ rzy. Bardzo i n t e r e s u j ą c y dział stanowi na p r z y k ł a d około 3 tys. d o k u m e n t ó w pośrednio l u b bezpośrednio d o t y c z ą c y c h historii Polski, p o c z ą w s z y od X V I I wieku. [...] J e d y n y m pomieszczeniem piętrowego domku, nie zajętym przez zbiory, jest kuchnia, i to t y l k o dlatego, że to miejsce dla e k s p o n a t ó w nieodpowiednie. Nawet ko­ rytarz t o wystawowa sala. T u t a j zgrupowane są militaria, a więc k r z y ż a c k i miecz, jatagany p a m i ę t a j ą c e jeszcze wojny polsko-tureckie z X V I i X V I I wieku oraz p i ę k n y zbiór białej broni. Na p i ę t e r k u — pokój poświęcony okupacji oraz walce i męczeństwu narodu polskiego. K o m p l e t gazet z 1 września 1939 roku — polskie, angielskie, niemieckie. Dalej foto­ grafie, dokumenty, l i s t y straceńców, pasiak z Dachau, monstrancja z tegoż obozu zrobiona z puszek po konserwach przez więźniów wyzwolonego Dachau, SS-mańskie bagnety. T u właśnie dzieci szkolne zostawiają szkolne tarcze, a dorośli w d o w ó d p a m i ę c i — najcenniejsze dla nich przed­ mioty. Osobiste drobiazgi, odznaczenia, medale. Dalej — s t a ł a wystawa poświęcona Tadeuszowi K o ś ­ ciuszce oraz Janowi K i l i ń s k i e m u . Najcenniejsze t u doku­ menty t o rękopis warszawskiego szewca o przygotowaniu Insurekcji Kościuszkowskiej w Warszawie, jej w y b u c h u i przebiegu, oryginał rękopisu wiersza adiutanta Kościuszki, J. U . Niemcewicza oraz laska, k t ó r ą w ł a s n ą r ę k ą miał wyrzeźbić Kościuszko w więzieniu w Petersburgu, umiesz­ czając na niej inicjały Т . К . oraz d a t ę spod R a c ł a w i c — 1794 rok. K t o nie l u b i ś w i ą t k ó w ? W y r z e ź b i o n y c h w lipowym albo d ę b o w y m drewnie r ę k a m i bezimiennych a r t y s t ó w ? Kolekcja t y c h p r z e p i ę k n y c h rzeźb w „Głuchej puszczy" ma jeszcze t ę zaletę, że jest bardzo stara. Cały pokój obsta­ wiony jest bolejącymi Chrystusami. N i e k t ó r e są czarne j a k z hebanu. Oprócz nich płaskorzeźby w drzewie, mocno zniszczone przez czas i robactwo. N i e k t ó r e z nich pamię­ t a j ą X V wiek. W s p a n i a ł y zbiór składa się co najmniej z 200 pozycji. [...] Ponieważ inż. P i janowski jest z zawodu leśnikiem — jest i wystawa profesjonalna,. N a p o c z ą t e k — zbiory archeo­ logiczne z zakresu leśnictwa, potem geologiczne, minerały, k r y s z t a ł y , okazy skał. Dalej oryginalna kolekcja żerowisk owadzich i n o w o t w o r ó w drzew, no i wreszcie niezmiernie efektowny pokój myśliwski. Cały niemal sufit zasłania świecznik-gigant z rosochów łosia. Nazywa się t o cudo m e ł u z y n a i znakomicie pasuje do reszty umeblowania. Stół i piękne taborety są z t a k zwanych jelenich z r z u t ó w . N a ścianach piękne okazy wieńców jelenich, sarnich p a r o s t k ó w , rogów egzotycznych zwierzaków. W gablotach stara literatura łowiecka, X V I I — X X w. Spora kolekcja miedziorytów z X V I I I wieku, przed­ stawiająca dawne sokolnictwo i łowiectwo, zdobi ściany. Czas j u ż przedstawić najbielszego k r u k a przeciekaw y c h zbiorów pana Stanisława Pijanowskiego. Jest zresztą w y j ą t k o w o czarny i p o r z ą d n i e przez rdzę napoczęty, bo ostatnie p a r ę s e t lat spędził na dnie jeziora. Oryginalny, starej roboty h e ł m z X I wieku niedawno trafił do „Głuchej puszczy", chociaż od wieków znajdował się w najbliższym jej sąsiedztwio, w leżącym przez miedzę Orchowskim Je­ ziorze. [...] Gdy będziecie przejeżdżać — wstąpcie, żeby to wszystko zobaczyć na własne oczy. D l a znawców — nagrane na magnetofony ludowe legendy, pieśni, przysłowia, głównie z sąsiednich P a ł u k . To właśnie najnowsza pasja autora zbiorów. Orchowo leży na starym szlaku Mogilno — Gniezno. Bożena Nowicka, „Głos Robotniczy" 1973 nr 166 (14/15 VII). WIELEWSKIE MUZEUM PANA LEONARDA — Wiele — rodzinna wieś Hieronima Derdowskiego i Wicka Rogali, oprócz szeregu znanych osobliwości ma j e d n ą , k t ó r a nie jest znana szerszemu ogółowi. Jest n i ą „ p r y w a t n e " muzeum regionalne emerytowanego nauczyciela Leonarda Brzezińskiego, k t ó r y spędza w n i m k a ż d ą wolną chwilę. Segreguje, uzupełnia i kataloguje wszystkie swe bezcennej wartości eksponaty k u l t u r y kaszubskiej, zbierane od zarania młodości i uzupełniane w czasie długich lat owocnej pracy pedagogicznej po c a ł y m regionie. A jest co oglądać. Okazy n u m i z m a t y k i , flory i fauny Kaszubszczyzny, ceramika najlepszych regionalnych „ m i s t r z ó w od g l i n y " , d a l e j — w y k o p a l i s k a , egzemplarze s p r z ę t u domowego oraz hafty kaszubskie. Właśnie te ostat­ nie, wykonane przez Leonarda Brzezińskiego i jego dwóch siostrzeńców, s t a n o w i ą dzisiaj najliczniejszy zbiór w Polsce. K a ż d y przedmiot, k a ż d y nawet drobiazg w zbiorze pana Leonarda ma swą w a r t o ś ć n a u k o w ą i k u l t u r a l n ą . Ponieważ ziemia wielewska jest bogata w bursztyn, d r u g ą p a s j ą Brzezińskiego stało się p r z e t w ó r s t w o w dro­ biazgi p a m i ą t k o w e . Naturalnie, nie czyni tego z chęci zysku, lecz jedynie ~w celu p o m n a ż a n i a zbiorów swego muzeum. Jako a r t y ś c i e ludowemu nie obcy m u jest t a k ż e kunszt przerobu rogu. t Niewielka, ale interesująca ekspozycja to kolekcja starej ceramiki, wyłowionej przez • p ł e t w o n u r k ó w z poblis­ kiego Jeziora Orchowskiego. W niej t e ż nie brak o k a z ó w z X I I stulecia. Najmłodsze z glinianych n a c z y ń wykonano... 400 l a t temu. W czasie sezonu letniego muzeum Brzezińskiego cieszy się zainteresowaniem wczasowiczów i t u r y s t ó w , t y m bar­ dziej, że sam kustosz bardzo c h ę t n i e udziela wszelkich potrzebnych wyjaśnień. Od lat Leonard Brzeziński m y ś l i 117 �0 przekazaniu cenniejszych zbiorów do jednego z większych muzeów na terenie Pomorza, t y l k o — j a k d o t ą d — ż a d n a ze znanych placówek muzealnych na W y b r z e ż u nie zain­ teresowała się t ą propozycją. A szkoda. „Dziennik B a ł t y c k i " 1966 nr 173 (23 V I I ) . (BOLESŁAW CYRANOWICZ) — Nauczyciel Bolesław Cyranowicz jest a k t y w n y m działaczem Towarzystwa Miłośników Ziemi Giżyckiej. Od lat gromadzi wszystko, co stanowi j a k ą ś w a r t o ś ć arty­ styczną i historyczną. Zebrał już wiele starych polskich książek, kancjonałów 1 śpiewników, wydanych dla Mazurów, j a k też rozmaitych lamp naftowych, lichtarzy, mebli, drewnianych k u f l i i i n ­ nych a n t y k ó w , urządzając u siebie w domu, na strychu, swoiste muzeum. Zbiory te pieczołowicie konserwuje, a niektóre z nich — bardzo wartościowe — j a k np. ory­ ginalne żyrandole, starodruki i d r e w n i a n ą m a z u r s k ą sochę przekazał Izbie Regionalnej w Rynie. Swe umiejętności plastyczne w y k o r z y s t a ł też Cyra­ nowicz przy w y k a ń c z a n i u pomieszczeń ryńskiego muzeum, będącego jednocześnie siedzibą Towarzystwa Miłośników Ziemi Giżyckiej. T a m też, po zajęciach w szkole, prowadzi kółka plastyczne, specjalizujące się w kompozycjach ze słomy pod szkłem oraz w dekoracjach w n ę t r z , opartych na motywach mazurskich. Zbiorami swymi wystroił również w n ę t r z e K l u b u Młodego Rolnika w K r z y ż a n a c h i klasę miejscowej szkoły. Poza p r a c ą w szkole i w Towarzystwie Miłośników Ziemi Giżyckiej, Cyranowicz jest również działaczem Związku Nauczycielstwa Polskiego. (ZG), „Głos Pracy" 1972 nr 133 (6 V I ) . KOMINIARZ-KOLEKCJONER — G d a ń s k . D o m y żuławskie k r y j ą nieprzebrane skarby etnograficzne — twierdzi A n t o n i Idzikowski, z zawodu kominiarz, a z zamiłowania opiekun i kolekcjoner z a b y t k ó w sztuki ludowej Kaszubszczyzny i Powiśla. Zna on doskonało wszystkie strychy podległego m u rejonu, gdzie od 20 lat sumiennie oczyszcza z sadzy przewody kominowe, a przy okazji penetruje zakamarki przepastnych poddaszy. Towa­ rzyszy m u szczęście. Odkryte zabytki, a jest ich ponad 300 przekazuje g d a ń s k i e m u Muzeum Narodowemu. „ I l u s t r o w a n y K u r i e r Polski" 1973 nr 124 (25 V ) . WYSTAWA KOPII KULTOWYCH — Dzisiaj o godz. 18.30 w K l u b i e Dziennikarzy zostanie otwarta wystawa Zbigniewa i I r e n y N o v a k ó w . Zbigniew jest chemikiem f a r m a c e u t ą , Irena plastykiem amatorem. Prace nad kopiami e k s p o n a t ó w muzealnych (Egipt, Ameryka Płn., Rzym, Polska, Afryka) rozpoczęli 3 lata temu przy­ padkowo, kiedy zajmowali się konserwacją azteckich figurek kultowych — chęć posiadania ich na własność b y ł a po­ czątkiem. Ta forma popularyzacji zbiorów muzealnych jest pierwszą w Polsce p r ó b ą wykorzystania w sensie u ż y teczno-dekoracyjnym i d y d a k t y c z n y m bezcennych zna­ lezisk. W roku ubiegłym Novakowie nawiązali k o n t a k t z za­ granicznymi muzeami F r a n c j ą i Belgią, a w r o k u b i e ż ą c y m rozpoczęli współpracę z muzeum w Belgradzie. N a stałe współpracują z Muzeum Archeologicznym w Krakowie. „ D z i e n n i k Polski" 1970 nr 89 (16 I V ) . DAR DR SZCZYGŁA — W Olkuszu otwarta została niezwykła wystawa, jedyna tego t y p u w regionie krakowskim. P o w s t a ł a dzięki olkuskiemu lekarzowi — dr Bohdanowi Szczygłowi. P r z e b y w a j ą c od 8 lat w Afryce — doktor p r z e k a z a ł 118 muzeum w Olkuszu ponad 200 e k s p o n a t ó w S Z T U K I iuaowej tego kontynentu. Są t o m . i n . : n a r z ę d z i a pracy, ozdobne maski, rzeźby, instrumenty muzyczne i t k a n i n y . Zbiory p o c h o d z ą głównie z Nigerii, Algierii, Konga i Wybrzeża K o ś c i Słoniowej. Ciekawe, niezwykłe, (12 I X ) . • i I „ G r o m a d a - Rolnik Polski" 1972 nr 110 TROPAMI MORSKICH HOBBISTÓW — Pasja kolekcjonerska d r z e m i ą c a w k a ż d y m z nas nie omija t a k ż e i ludzi morza. Ba — otwiera przed nimi większe niż przed p r z e c i ę t n y m i ś m i e r t e l n i k a m i możliwości, a t o z racji wykonywanego zawodu. K t ó ż bowiem inny, j a k nie marynarz czy rybak, ma okazję zetknięcia się z egzotycznymi przedmiotami czy ciekawostkami prze­ r ó ż n y c h krajów ? T o t e ż ilość kolekcjonerów zgrupowanych przy K l u b i e Morskim w Gdyni rośnie z dnia na dzień. [...] Od masek z orzecha kokosowego i p r z e r ó ż n y c h rzeźb m u r z y ń s k i c h , a ż po zbiory sztuki j a p o ń s k i e j , egzotycznych m o t y l i , m e k s y k a ń s k i e j ceramiki czy precyzyjne wyroby Wschodu. Wszelkie rekordy w tej dziedzinie bije chyba kpt. ż. w . Czesław Adamowicz, zbierający od lat zarówno chińskie dzbany, j a k i a f r y k a ń s k i e „ t a m - t a m y " , posążki „ b u d d y " i przeróżnego k s z t a ł t u muszle, bursztynowe różańce i po­ sążki z sandałowego drzewa, hebanowe maski i cudeńka misternie wykuwane w m o s i ą d z u lub miedzi. Najciekawsze jednak w ś r ó d zbiorów k p t . Adamowicza są zdjęcia. Wspa­ niałych chińskich s m o k ó w sprzed P a ł a c u Zimowego w Pe­ kinie, zniszczonych w czasie ostatnich zamieszek rewolucyj­ nych. Uchwycone na gorąco sceny z hiszpańskiej corridy. Fotografie rzeźb i strojów ludowych A f r y k i i Ameryki Łacińskiej. Interesujące te eksponaty m o ż n a było zresztą obejrzeć na organizowanych w g d y ń s k i m K l u b i e Morskim wystawach, prowadzonych przez Sekcję T w ó r c ó w i Kolekcjonerów, k t ó r ą opiekują się p. Ostrowicki i p. Morawski. Oglądali je t a k ż e bywalcy Inter-Clubu wystawy 150 modeli o k r ę t o w y c h precyzyjnie wykonanych przez Sta­ nisława Katzera. U n i k a l n y zestaw z n a c z k ó w sporządzonych przez marynarzy s t a c j o n u j ą c y c h na Jeziorze Gorzkim. Zbiory egipskich p a p y r u s ó w i koptyjskich t u n i k k p t . ż.w. Ta­ deusza Jasickiego. Egzotyczne motyle k p t . ż.w. Andrzeja Pierzyńskiego oraz ponad 200 r ó ż n y c h podobizn Neptuna, kolekcjonowanych przez prof. Bolesława Polkowskiego z gdańskiego I n s t y t u t u Morskiego. [...] Niezależnie bowiem od kolekcjonerów oddających się poszukiwaniu coraz to nowych egzemplarzy do swoich zbiorów, K l u b Morski w Gdyni otacza t a k ż e opieką ludzi morza, z a j m u j ą c y c h się z amatorstwa malarstwem, rzeźbą, fotografiką, czy m e t a l o p l a s t y k ą . [...] (BD), „Słowo Powszechne" 1970 nr 12 (15 I ) . PRZEDWOJENNA FLOTA PMH W BUTELKACH — Starszy oficer J ó z e f Smoczyk słynie ze swego hobby — budowy p i ę k n y c h sylwetek s t a t k ó w w butelkach. Jest on budowniczym i armatorem w y j ą t k o w o licznej floty butelkowej. Jak się dowiadujemy, ostatnio st. oficer rekonstruuje w butelkach całą p r z e d w o j e n n ą flotę polską, k t ó r a składała się z 32 s t a t k ó w i szczęśliwie w y p ł y n ę ł a poza B a ł t y k unika­ j ą c zaboru niemieckiego. (wś), „Wieczór W y b r z e ż a " 1971 nr 233 (5 X ) . I � https://zbiory.etnologia.uw.edu.pl/files/original/0d6c2ed5c8d02fb172162e76974a383a.pdf e0c4550bf5a3bdb61e617c94b83a6973 Dublin Core The Dublin Core metadata element set is common to all Omeka records, including items, files, and collections. For more information see, http://dublincore.org/documents/dces/. Title A name given to the resource Polska Sztuka Ludowa - Konteksty Text A resource consisting primarily of words for reading. Examples include books, letters, dissertations, poems, newspapers, articles, archives of mailing lists. Note that facsimiles or images of texts are still of the genre Text. Dublin Core The Dublin Core metadata element set is common to all Omeka records, including items, files, and collections. For more information see, http://dublincore.org/documents/dces/. Relation A related resource oai:cyfrowaetnografia.pl:publication:3626 Date A point or period of time associated with an event in the lifecycle of the resource 1993 Identifier An unambiguous reference to the resource within a given context oai:cyfrowaetnografia.pl:3403 Title A name given to the resource O kolekcjonowaniu sztuki i kultury / Polska Sztuka Ludowa - Konteksty 1993 t.47 z.1 Description An account of the resource Polska Sztuka Ludowa - Konteksty 1993 t.47 z.1, s.11-16 Creator An entity primarily responsible for making the resource Clifford, James Language A language of the resource pol. Publisher An entity responsible for making the resource available Instytut Sztuki PAN Format The file format, physical medium, or dimensions of the resource application/pdf PDF Text Text capture metadata for PDF documents Text O kolekcjonowaniu sztuki i kultury James Clifford W każdym Pierwszym Świecie jest Trzeci Świat, i vice versa. - Trinh T. Minh-Ha, Différence, Discourse 8 Rozdział ten jest złożony z czterech luźno ze sobą związa­ nych części, poświęconych losowi artefaktów plemiennych od momentu, gdy zostają one przeniesione do zachodnich muzeów, systemów wymiany, archiwów zorganizowanych według poszczególnych dyscyplin oraz dyskursywnych tra­ dycji. Część pierwsza proponuje krytyczne, historyczne spojrzenie na kolekcjonowanie, ze zwróceniem szczególnej uwagi na zjawiska subiektywne, taksonomiczne i polityczne. Szkicuje ona „system sztuka kultura", poprzez który przed­ mioty egzotyczne były kontekstualizowane i wartościowane na Zachodzie w ostatnim stuleciu. Ten ideologiczny i zin­ stytucjonalizowany system jest dalej analizowany w drugiej części, w której opis kulturowy ukazany jest jako forma kolekcjonowania. Część ta pokazuje jak „autentyzm" przy­ znawany tak grupom społecznym, jak i ich artystycznym wytworom bierze się z konkretnych założeń o czasowości, całościowości i ciągłości. Część trzecia poświęcona jest momentowi objawienia we współczesnym przyswajaniu niezachodnich dzieł „sztuki" i „kultury", który Claude Lé­ vi-Strauss uchwycił w kilku wspomnieniach z lat wojennych spędzonych w Nowym Jorku. Krytyczna lektura wyraźnie odkrywa założoną w tych wspomnieniach metahistoryczną narrację, będącą jednocześnie „próbą odkupienia". Ogólny system sztuka-kultura poparty taką narracją jest kwes­ tionowany w całym rozdziale, a w szczególny sposób w jego czwartej części, w której proponowane są alternatywne „plemienne" historie i konteksty. Kolekcjonując samych siebie Wchodząc Znajdziesz się w klimacie kastanietów z orzecha, Muzycznego bicza Z cieśniny Torres, z Mirzapuru tamburynu Zwanego dżumką, „używanego przez szczepy Aborygenów do przywabiania drobnej zwierzyny W ciemne noce", papierosów kulisa I maski Saaggi, Szamana, Jej powieki poruszane sznurkami fina, włosem wiedźmy lub „piórem sójki noszonym od uroku / w Buckingamshire." Muzeum etnograficzne Fentona to miejsce intymnych spotkań z niewytłumaczalnie fascynują­ cymi przedmiotami: osobistymi fetyszami. Tutaj kolek­ cjonowanie jest nieuchronnie związane z obsesją, ze wspo­ mnieniami. Odwiedzający znajdują zarysowany krajobraz dzieciństwa / Tu w chaotycznych stosach pamiątek... skład zapomnianego lub prawie niemożliwego." Ruszaj Jak historyk idei lub seksualny zbrodzień. Na tę pierwotną sztukę. Jak zakurzony semiolog, który uzbroił się by rozwikłać Siedem składników klątwy tej wiedźmy Lub składnię powyłamywanych zębów. Ruszaj W gromadzie chichotać nad osobliwościami Lecz nie wchodź do królestwa obietnic, które dałeś Sobie samemu, jak dziecko wchodzące do zakazanego Lasu samotnego czasu zabaw. Nie wkraczaj do tej zakazanej strefy „pełnej sideł prywat­ ności i fantazji / 1 niebezpiecznego trzeciego życzenia." Nie zbliżaj się do tych przedmiotów inaczej, niż iak do osobliwo­ ści wywołujących chichoty, sztuki budzącej podziw, lub dowodu służącego naukowemu poznaniu. Droga tabu. która postępuje Fenton, jest ścieżką nazbyt intymnych fantazji, przywołujących sny samotnego dziecka „które siłowało się z orłami o ich pióra", lub przerażającą wizję młodej dziew­ czyny, w której jej niespokojnego kochanka wyobraża pies gończy o „niesamowitych nadpsich oczach". Ta droga przez Muzeum Pitta Riversa kończy się jakby cząstką autobio­ grafii, wizją osobistego „zakazanego lasu" - egzotycznego, pożądanego, dzikiego i rządzonego (ojcowskim) prawem: Wiedział jakie tortury przygotowali tam Dla niego dzicy, kiedy spokojnie pchnął furtkę I wszedł do lasu obok tablicy: „ U W A G A PUAPKI NA L U D Z I I PUŁAPK1-SAMOSTRZAŁY ZASTAWIONE N A T Y C H WŁOŚCIACH." Jego ojciec chronił bowiem swój dobry majątek. Podróż Fentona do inności wiedzie przez zakazane ob­ szary „ja". Jego intymny sposób wikłania się w tę egzotyczną kolekcję prowadzi w sferę pragnień, odciętą i kontrolowaną. Prawo zdominowane jest przez własność. Klasyczna analiza zachodniego indywidualizmu posiada­ Wiersz Jamesa Fentona Muzeum Pitta Riversa, Oxford nia dokonana przez C. B. Macphersona (1962) śledzi (1984:81-84), z którego pochodzi strofa, na nowo odkrywa wyłanianie się w X V I I wieku ideału osoby jako posiadacza: etnograficzną kolekcję jako miejsce fascynacji. Dla zwiedza­ jednostki otoczonej zgromadzonymi dobrami. Ten sam ideał jącego poety nawet tabliczki z opisem eksponatów potęgują może być prawdziwy dla grup tworzących i przetwarzają­ zdumienie („...przywabiania drobnej zwierzyny / w ciemne cych swoje ja. Na przykład Richard Handler (1985) analizu­ noce") i strach. Fenton, dziecko w dorosłym, odkrywa jąc powstawanie kulturowej ojcowizny Quebecu, czerpie obszary niebezpieczeństw i pożądania, bo być dzieckiem na z Macphersona dla ukazania założeń i paradoksów związa­ tej ekspozycji (Przepraszam pana, gdzie jest ta uschnię­ nych z „posiadaniem kultury", z selekcjonowaniem i pielęg­ ta / Ręka?), to zlekceważyć wywieszone przy wejściu poważ­ nowaniem autentycznej zbiorowej własności. Analiza ta ne pouczenia o ewolucji ludzkości i różnorodności kultur. To sugeruje, że tożsamość, czy to kulturowa, czy indywidualna zamiast nich interesować się pazurem kondora, szczęką del- zakłada z góry konieczność kolekcjonowania, gromadzenia dóbr arbitralnie systematyzowanych według wartości i zna­ * Fragment X rozdziału książki Jamesa Clifford a The Predicament czenia. Takie systemy, zawsze silne i rządzone regułami, zmieniają się z biegiem historii. Nikt nie może się spod nich of Culture. Twentieth-Century Ethnography, Literature and Art �wyzwolić. W najlepszym razie można, jak sugeruje Fenton, naruszać je (kłusować w ich zakazanych strefach), lub sprawiać, że ich oczywisty porządek wydaje się dziwny. W nieco perwersyjnej analizie Hendlera system retrospek­ tywny - wybór dziesięciu rodzajów kulturowych własności przedstawiony przez Historie Monuments Commission (Ko­ misję Zabytków Historycznych) - przypomina taksonomię wartą Chińskiej encyklopedii Borgesa: „(1) pomniki, (2) kościoły i kaplice, (3) forty z czasów panowania francus­ kiego, (4) wiatraki, (5) krzyże przydrożne, (6) inskrypcje i tablice pamiątkowe, (7) zabytki kultowe, (8) stare domy i dwory, (9) stare meble, (10) 'les choses disparues'" (1985:199). Według Hendlera nie jest możliwe, aby kolekc­ jonowanie i zachowywanie autentycznej tożsamości odby­ wało się w naturalny i niewinny sposób. Powiązane jest ono z polityką nacjonalistyczną, restrykcyjnym prawem oraz wciąż dyskutowanym zapisem przeszłości i przyszłości. * * * Pewien rodzaj „gromadzenia" wokół jednostki i wokół grupy - nagromadzenie materialnego „świata", oznaczanie subiektywnego obszaru, który nie jest „innym" - jest prawdopodobnie uniwersalny. Wszelkie takie kolekcje po­ ciągają za sobą hierarchizację wartości, wyłączenia, okreś­ lenie podlegających regułom terytoriów jednostki. Jednak wyobrażenie, że to zbieranie łączy się z gromadzeniem dóbr, idea, że tożsamość jest rodzajem bogactwa (pod postacią przedmiotów, wiedzy, wspomnień, doświadczeń), z pewnoś­ cią nie są uniwersalne. Indywidualistyczne gromadzenie przez melanezyjskich „wielkich ludzi" nie jest związane z chęcią posiadania w sensie, w jakim rozumiał je Macpherson, jako że w Melanezji celem tego gromadzenia nie jest przechowywanie przedmiotów jako prywatnej własności, lecz oddawanie ich, redystrybucja. Na Zachodzie jednak kolekcjonowanie od dawna służy rozwijaniu , j a " posiada­ cza, kultury i autentyzmu posiadania. Bardzo pouczające jest spojrzenie w tym świetle na dziecięce kolekcje: zbiór samochodzików u chłopców, lalki dziewczynek, „muzeum przyrody" z letnich wakacji (a w nim podpisane kamienie i muszelki, koliber w butelce), przecho­ wywana jak skarb miseczka wypełniona kolorowymi ostróżkami kredek. W tych małych rytuałach znajduje ujście obsesja, są one wprawką w przetwarzniu świata na swoją własność, w gromadzeniu wokół siebie przedmiotów ze smakiem i jak należy. Elementy wszystkich kolekcji są odbiciem szerszych reguł kultury - racjonalnej taksonomii, rodzaju i estetyki. Niepohamowana, czasem wręcz drapieżna potrzeba posiadania przetwarzana jest na podlegające regu­ łom znaczące pragnienia. Tak więc osoba, która musi posiadać, ale nie może mieć wszystkiego, uczy się wybierać, porządkować, hierarchizować - tworzyć „dobre" kolekcje. Bez względu na to, czy dziecko zbiera figurki dinozaurów czy lalki, wcześniej czy później będzie zachęcane do trzy­ mania swych dóbr na półce lub w specjalnym pudełku, lub też do urządzenia domku dla lalek. Prywatne skarby zostaną wystawione na widok publiczny. Jeśli pasją są egipskie figurki, od kolekcjonera oczekuje się oznakowania ich, informacji, z której dynastii pochodzą (nie wystarczy, że emanują siłę i tajemniczość), opowiadania o nich interesują­ cych historii, odróżniania kopii od oryginału. Dobry kolekc­ joner (w odróżnieniu od maniaka i skąpca) ma dobry gust i refleksyjną naturę. Gromadzenie rozwija się w sposób pedagogiczny i pouczający. Ceni się kolekcję jako taką jej taksonomiczną i estetyczną strukturę, jakiekolwiek zaś przy­ wiązanie do pojedynczych przedmiotów piętnuje się jako fetyszyzm. Rzeczwiście, wprowadzenie pojęcia „właściwe­ go" stosunku do przedmiotów (posiadanie rządzone reguła­ mi) implikuje, że stosunek ten może być „dziki" lub dewiacy­ jny (bałwochwalczy lub mieć charakter fiksacji erotycznej). 1 2 3 12 W interpretacji Susan Stewart „Granicę między kolekc­ jonowaniem a fetyszyzmem można wyczuć w napięciu istniejącym między klasyfikacją i wystawianiem na pokaz a gromadzeniem i sekretnością" (1984:163). Szeroko zakrojone studium Stewart O pragnieniu kreśli „strukturę pożądania", której zadanie, wciąż podejmowane i niemożliwe do zrealizowania, polega na pokonaniu przepa­ ści dzielącej język od doświadczenia, które ma on zapisać. Autorka zgłębia pewne powracające strategie stosowane przez ludzi Zachodu od X V I wieku. W tej analizie miniatura, czy to portret czy domek dla lalek, ucieleśnia burżuazyjne pragnienie wewnętrznego doświadczenia. Stewart bada rów­ nież strategię gigantyzmu (od Rabelaisa i Guliwera po nasypy ziemne i tablice ogłoszeniowe), pamiątki i kolekcje. Pokazuje, jak kolekcje, a w szczególności muzea, stwarzają złudzenie adekwatnego przedstawienia świata najpierw wy­ rywając przedmioty z ich szczególnego kontekstu (czy to kulturowego, historycznego czy intersubiektywnego) i kążac. im reprezentować abstrakcyjne całości; na przykład „maska plemienia Bambara" staje się etnograficznym metonimem kultury Bambara. Następnie, w celu przechowywania i wy­ stawiania danego przedmiotu, wypracowany zostaje sche­ mat klasyfikacji a tym samym rzeczywistość samej kolekcji, jej spójny porządek, niweczy historię tworzenia i prze­ znaczenia tego przedmiotu (s. 162-165). Przez analogię do marksowskiej fantastycznej obiektywizacji towarów Stewart dowodzi, że we współczesnym muzeum w kulturze zachodu „złudzenie istnienia stosunków między przedmiotami za­ stępuje stosunki społeczne" (s. 165). Kolekcjoner odkrywa przedmioty, przyswaja je sobie i ocala. Świat obiektywny jest dany, a nie wytworzony, stąd historyczne układy sił związane z nabywaniem pozostają nieznane. Nadawanie znaczenia w muzealnej klasyfikacji i ekspozycji jest mistyfikowane jako odpowiednie przedstawianie. Czas i porządek kolekcji zacie­ ra konkretny społeczny wysiłek jej tworzenia. Praca Susan Stewart, jak i , między innymi, opracowania Philipa Fishera (1975), Krzysztofa Pomiana (1978), Jamesa Bunna (1980), Daniela Deferta (1982), Johannesa Fabiana (1983) oraz Remy Saisselina (1984), jasno wskazują, że kolekcjonowanie i wystawianie to zjawisko decydujące dla tworzenia się Zachodniej tożsamości. Gromadzone artefak­ ty, bez względu na to, czy trafiają do gabloty osobliwości, prywatnego salonu, muzeum etnograficznego, folklorystycz­ nego czy sztuk pięknych - funkcjonują w ramach tworzącego się kapitalistycznego „systemu przedmiotów" (Baudrillard 1968). Ze względu na ten system tworzy się świat wartości i podtrzymuje znaczące uszeregowanie i krążenie artefaktów. Dla Baudrillarda zebrane przedmioty stanowią ustrukturyzowane otoczenie, którego tymczasowość zastępuje „realny czas" historycznego i produkcyjnego procesu: „Środowisko osobistych przedmiotów oraz ich posiadanie - czego kolek­ cje są krańcowym przejawem - stanowi jednocześnie nie­ zbędny i wyimaginowany wymiar naszego życia. Równie niezbędny jak sny" (1968:135). * * * Historia antropologii i sztuki nowoczesnej musi dostrzec w kolekcjonowaniu zarówno formę zachodniego subiek­ tywizmu, jak i zmieniający się zestaw skutecznych instytuc­ jonalnych praktyk. Historia kolekcjonowania (nie ograni­ czona tylko do muzeów) ma zasadnicze znaczenie dla zrozumienia, w jaki sposób grupy społeczne, które wymyśliły antropologię i współczesną sztukę, przyswoiły sobie eg­ zotyczne przedmioty, fakty i znaczenia. (Użyte w oryginale słowo appropriate - „przyswoić sobie", „uczynić swoim", jak i słowa „proper", „property", pochodzi od łacińskiego proprius.) Ważne jest, aby przeanalizować w jaki sposób rozróżnienia dokonane w określonych momentach tworzą ogólny system przedmiotów, w obrębie którego krążą i nabie- �rają sensu cenione artefakty. Nasuwają się tu daleko idące pytania. Według jakich kryteriów oceniane są autentyczne wy­ twory kultury lub sztuki? Jakie wartości służą różnicowaniu starych i nowych wytworów? Jakie kryteria moralne i polity­ czne leżą u podstaw „dobrego", odpowiedzialnego, sys­ tematycznego kolekcjonowania? Dlaczego, na przykład, masowe nabywanie przez Leo Frobeniusa przedmiotów afrykańskich na przełomie wieków dziś wydaje się być przesadą? (Zobacz również Cole 1985 oraz Pye 1987.) Jaka jest definicja pełnej" kolekcji? Gdzie leży równowaga między naukową analizą i wystawianiem na pokaz publiczny? (W Santa Fe doskonałą kolekcję amerykańskiej sztuki tubylczej przechowywuje się w School of American Research w pomie­ szczeniu zbudowanym, dosłownie, jako krypta i do którego dostęp jest ściśle ograniczony. Musee de THomme wystawia mniej niż dziesiątą część swoich zbiorów; reszta przetrzymy­ wana jest w stalowych szafach lub w stosach po kątach obszernej sutereny.) Dlaczego do niedawna zupełnie oczywi­ ste wydawało się, że niezachodnie przedmioty powinny być przechowywane w europejskich muzeach, nawet jeśli ozna­ cza to, że żadnego z cennych eksponatów nie można zobaczyć w kraju, z którego pochodzi? Jak, w różnych momentach historycznych i w określonych warunkach ryn­ kowych, odróżnia się „antyki", „osobliwości", „sztukę", „pamiątki", „pomniki" i „etnograficzne artefakty"? Dlacze­ go wiele muzeów antropologicznych zaczęło w ostatnich latach wystawiać niektóre ze swoich eksponatów jako „arcy­ dzieła"? Dlaczego sztuka przeznaczona dla turystów dopiero niedawno spotkała się z zainteresowaniem antropologów? (Zobacz Graburn 1976, Jules-Rosette 1984.) Na czym pole­ gało zmienne wzajemne odziaływanie pomiędzy kolekcjono­ waniem w dziedzinie historii naturalnej a wyborem ant­ ropologicznych artefaktów przeznaczonych do eksponowa­ nia i analizy? Takie pytania można by mnożyć. Krytyczna historia kolekcjonowania zajmuje się tym, jakie elementy świata materialnego zachowują, cenią i wymieniają między sobą poszczególne grupy i jednostki. Choć taką historię, co najmniej od początku ery wielkich odkryć, trzeba dopiero napisać, Baudillard proponuje wstępny schemat uszeregowania przedmiotów na współczesnym kapitalistycz­ nym Zachodzie. Jako aksjomat przyjmuje funkcjonowanie wszystkich kategorii znaczących przedmiotów - włączając te uznane za dowody naukowe lub wielką sztukę - w roz­ gałęzionym systemie symboli i wartości. A oto choćby jeden przykład: „New York Times" z 8 gru­ dnia 1984 doniósł o powszechnym plądrowaniu wykopalisk archeologicznych Anasazi na Południowym Zachodzie Ameryki. Za wykopane w ten sposób dobrze zachowane malowane naczynia i urny z epoki brązu można było otrzymać na rynku 30.000 dolarów. Inny artykuł wydruko­ wany w tym samym numerze zawierał zdjęcie naczyń urato­ wanych przez archeologów u wybrzeży Turcji ze szczątków fenickiego statku. Jedno doniesienie opisywało potajemne zbieranie dia zysku, drugie naukowe zbieranie dla wiedzy. W moralnej ocenie oba akty ratownicze zostały sobie jaskrawo przeciwstawione, choć wszystkie odkryte naczynia były znaczące, piękne i stare. Wartość komercyjna, estetycz­ na i naukowa w obu przypadkach wyznaczona została z góry przyjętym systemem wartości. W systemie tym za faktycznie interesujące i piękne uznawano przedmioty z przeszłości i przyjęto założenie, że kolekcjonowanie przedmiotów co­ dziennego użytku pochodzących z dawnych (najlepiej minio­ nych) cywilizacji jest korzystniejsze niż kolekcjonowanie, na przykład, współczesnych malowanych chińskich termosów lub dostosowanych do upodobań kupujących bawełnianych koszulek z Oceanii. Historycznie nastawieni kolekcjonerzy nadają swoim starożytnym eksponatom znaczenie „głębi". Czasowość jest reifikowana i ocalana jako źródłowy auten­ tyzm, piękno i wiedza. Nie zawsze zachodnie kolekcje były zdominowane^ przez ten archaizujący system. Osobliwości z Nowego Świata zbierane i doceniane w X V I wieku nie zawsze uważano za wartościowe ze względu na ich antyczność, jako wytwory pierwotnych czy minionych cywilizacji. Często zaliczano je do kategorii przedmiotów cudownych, do wytworów współ­ czesnego „złotego wieku" (Honour 1975; Mullaney 1983; Rabasa 1985). Później obciążone retrospektywnym nasta­ wieniem zachodnie przyswajanie sobie istniejących na świe­ cie kultur zostało zrewidowane (Fabian 1983; Clifford 1986). Kulturowy lub artystyczny autentyzm w równym stopniu wiąże się z wynalazczą teraźniejszością co z przeszłością, jej obiektywizacją, zachowaniem czy odrodzeniem. Od przełomu wieków kolekcjonowane przedmioty po­ chodzenia niezachodniego klasyfikowane są w dwóch głów­ nych kategoriach: jako artefakty kulturowe (kategoria nau­ kowa) lub dzieła sztuki (kategoria estetyczna). Innym kolekcjonowanym przedmiotom, takim jak masowo produ­ kowane towary, „sztuka dla turystów", osobliwości i tym podobne, wartość jak dotąd przyznawano mniej systematy­ cznie; w najlepszym wypadku znajdują one miejsce na wystawach „techniki" lub „folkloru". Miejsce poszczegól­ nych kategorii w tym, co można określić „nowoczesnym układem sztuka-kultura" można przedstawić za pomocą (nieco upraszczającego) diagramu. „Kwadrat semiotyczny" A.J. Greimasa (Greimas i Rastier 1968) pokazuje, „że dowolna początkowa opozycja dwuwarościowa może, za pomocą operacji negacji i odpowied­ nich syntez, wygenerować znacznie większy zbiór terminów; wszystkie one muszą jednak pozostać zamknięte w granicach systemu wyjściowego" (Jameson 1981:62). Fredric Jameson, dostosowując to twierdzenie do potrzeb krytyki kultury, wykorzystuje kwadrat semiotyczny do ukazania „ograni­ czeń konkretnej świadomości ideologicznej, [wyznaczającej] granice koncepcyjne, których świadomość ta nie jest w stanie przekroczyć, i wewnątrz których zmuszona jest oscylować" (1981:47). Biorąc z niego przykład, przedstawiam tu plan (patrz rysunek) specyficznego historycznie, dyskusyjnego obszaru znaczeń i instytucji. Ze wstępnego przeciwstawienia przez negację wyprowa­ dzone zostały cztery pojęcia. Wyznaczają one dwie osie, poziomą i pionową, oraz cztery strefy semantyczne pomię­ dzy nimi: (1) strefę autentycznych arcydzieł, (2) strefę autentycznych artefaktów, (3) strefę nieautentycznych arcy­ dzieł, oraz (4) strefę nieautentycznych artefaktów. Więk­ szość przedmiotów, starych czy nowych, unikalnych czy popularnych, dobrze znanych czy egzotycznych, można umieścić w jednej z tych stref lub ambiwalentnie na granicy między dwoma strefami. System ten klasyfikuje przedmioty i przypisuje im względ­ ną wartość. Określa „konteksty", do których przedmioty prawidłowo należą i w obrębie których się poruszają. Z dołu do góry i od prawej do lewej następuje stały ruch w kierunku pozytywnych wartości. Ruch ten selekcjonuje artefakty o rosnącej wartości lub unikatowości, przy czym ich wartość jest w naturalny sposób zagwarantowana przez „zanikają­ cy" status kulturowy, lub też przez cenowe i selekcyjne mechanizmy rynkowe. Wartość rzemiosła Shakerów jest odbiciem faktu, że społeczność ta już nie istnieje: ilość jej wytworów jest ograniczona. W świecie sztuki obiekt uzna­ wany jest za „ważny" przez koneserów i kolekcjonerów według kryteriów bardziej złożonych niż sama estetyka (Backer 1982). Doprawdy, panujące definicje tego, co jest „piękne" czy „interesujące", zmieniają się czasem nader szybko. Duży ruch panuje na obszarze pomiędzy 1 i 2 strefą. 4 13 �Obiekty przemieszczają się tu w obu kierunkach. Przedmioty o kulturowej lub historycznej wartości mogą być promowa­ ne do statusu sztuki pięknej. Wiele jest przykładów na przechodzenie od etnograficznej „kultury" do „pięknej sztuki". Wyroby plemienne umieszczone w galeriach sztuki (Skrzydło Rockefelera w Metropolitan Muséum w Nowym Jorku) czy gdziekolwiek wystawione zgodnie z protokołem raczej formalistycznym niż kontekstualistycznym (Ames 1986:39-42) podlegają przemieszczeniom wzdłuż tego właś­ nie kierunku. Kategorie takie jak rzemiosła (prace Shakerów zebrane w Whitney Muséum w 1986), sztuka ludowa, niektóre antyki czy sztuka naiwna - wszystkie podlegają okresowej promocji. Ruch w przeciwnym kierunku zachodzi wtedy, gdy arcydzieła sztuki podlegają kulturowej lub his­ torycznej kontekstualizacji, zjawisku, które ostatnio można coraz wyraźniej obserwować. Być może najdobitniejszym tego przykładem było przeniesienie wielkiej francuskiej kolekcji impresjonizmu, wystawionej poprzednio w Jeu de Paume, do nowego Muzeum Dziewiętnastego Wieku w Gare d'Orsay. Arcydzieła sztuki znalazły miejsce na tle panoramy okresu historyczno-kulturowego. Obejmuje ona wyłaniający się urbanizm z jego tryumfującą technologią, sztuką zarów­ no „złą", jak i „dobrą". Do mniej drastycznych przemiesz­ czeń z pierwszej do drugiej strefy dochodzi w galeriach sztuki w trakcie rutynowego procesu „datowania" eksponatów, będących przedmiotem zainteresowania nie tyle ze względu na siłę odziaływania geniuszu, ile jako piękne przykłady stylu epoki. Ruch zachodzi także między górną i dolną połową tego systemu, zwykle w kierunku z dołu do góry. Przedmioty powszechnego użytku systematycznie wchodzą do drugiej strefy, stając się unikalnymi wytworami określonego okresu, a przez to nabierając wartości kolekcjonerskiej (stare butelki z zielonego szkła po Coca-Coli). Wiele współczesnych niezachodnich wyrobów oscyluje pomiędzy statusem „sztuki dla turystów" i owocu twórczości kulturowo-artystycznej. Nie­ które współczesne wyroby ludów Trzeciego Świata cał­ kowicie pozbyły się piętna nowoczesnego komercyjnego nieautentyzmu. Na przykład prymitywne malarstwo z Haiti, komercyjne, względnie nowe i nieautentyczne, całkowicie weszło do obiegu sztuka-kultura. Znaczący jest fakt, że prace te pojawiły się na rynku sztuki poprzez powiązanie z drugą strefą, nie są one cenione po prostu jako prace poszczegól­ nych artystów, lecz jako twórczość mieszkańców Haiti. Malarstwo Haiti osnute jest związkami z krainą voodo, magią i murzyńskością. Choć pewni artyści są znani i cenieni, aura kulturowej twórczości przydaje im znacznie więcej niż, powiedzmy, Picassowi, który nie jest w żaden szczególny sposób ceniony jako „artysta hiszpański". To samo, jak zobaczymy, okazuje się być prawdą w odniesieniu do wielu wytworów współczesnej sztuki plemiennej, czy to z Sepiku czy z amerykańskiego Wybrzeża Północno-zachodniego. W znacznym stopniu zrzuciły one znamię kategorii towaru lub wyrobów dla turystów, do których były często de­ gradowane przez purystów ze względu na swój nowoczesny charakter. Nie mogą jednak przemieścić się bezpośrednio do pierwszej strefy, na rynek sztuki, nie będąc otoczone atmo­ sferą autentycznej (tradycyjnej) kultury. Bezpośredni ruch pomiędzy pierwszą i czwartą strefą jest niemożliwy. Sporadycznie dochodzi do przemieszczeń na drodze po­ między trzecią i czwartą strefą, na przykład w przypadku, gdy towar lub techniczny artefakt postrzegany jest jako szczególnie twórczy wynalazek. Przedmiot taki zostaje wyse­ lekcjonowany z komercyjnej lub masowej kultury i być może wystawiony w muzeum techniki. Czasami przedmioty te w pełni osiągają królestwo sztuki: „techniczne" innowacje lub towary mogą zostać skontekstualizowane jako współ­ czesny „wzór" i w ten sposób przejść przez strefę trzecią do strefy pierwszej (na przykład meble, zmechanizowany sprzęt 14 użytku domowego, samochody i tak dalej, wystawione w Muzeum Sztuki Współczesnej w Nowym Jorku). Pomiędzy strefami 1 i 3 także zachodzi ciągły ruch. Wystawione falsyfikaty sztuki są degradowane (mimo to zachowując coś ze swej pierwotnej aury). I odwrotnie, różnorakie formy „antysztuki" i sztuki manifestującej swą nieoryginalność lub „nieautentyczność" są kolekcjonowane i cenione (puszki po zupie Warhola, wykonane przez Sherrie Levines zdjęcie zdjęcia autorstwa Walkera Evansa, nocnik, stojak na butelki czy szufla Duchampsa). Wszystkie obiekty zakwalifikowane do trzeciej strefy mogą być potencjalnie kolekcjonowane w ramach ogólnego obszaru sztuki: są niezwykłe, wyraźnie odróżniają się lub wręcz manifestacyjnie odcinają od kultury. Raz przyswojone przez świat sztuki, jak gotowe przedmioty [ready-mades] Duchampsa, krążą one w obrębie pierwszej strefy. Przedstawiony przeze mnie na schemacie system sztukakultura wyłącza i marginalizuje różne zanikające czy dopiero wyłaniające się konteksty. Żeby dać tylko jeden przykład: kategorie sztuki i kultury, techniki i towarów mają wyraźnie świecki charakter. Obiekty „religijne" mogą być cenione jako wielka sztuka (ołtarz Giotta), sztuka ludowa (dekoracje kapliczki popularnego w Ameryce Łacińskiej świętego) lub jako artefakt kulturowy (indyjskie kołatki). Przedmioty te samodzielnie nie mają „mocy" czy tajemniczości - nie mają cech niegdyś charakterystycznych dla „fetyszy", zanim jesz­ cze zostały przeklasyfikowane we współczesnym systemie jako sztuka prymitywna lub artefakty kulturowe. Z jakiej jednak „wartości" zostaje odarty ołtarz zabrany z czynnego kościoła (lub gdy kościół, w którym się znajduje zaczyna funkcjonować jako muzeum)? Jego szczególna moc i sakralność zostaje przeniesiona do królestwa ogólnoestetycznego. (O wyzwaniu rzuconemu takiej świeckiej kontekstualizaji przez władze plemienia Zuni zobacz rozdział 9, przyp. 11.) * * * Ważne jest, by podkreślić historyczny charakter systemu sztuka-kultura. Nie osiągnął on jeszcze ostatecznej formy: miejsce i wartość przypisane kolekcjonowanym artefaktom zmieniały się i będą się zmieniać nadal. Co więcej, w syn­ chronicznym diagramie strefy sporów i naruszeń można przedstawić jedynie jako ruch lub ambiwalencję między ustalonymi punktami. Jak to zobaczymy na końcu roz­ działu, znaczna część współczesnej „sztuki plemiennej" uczestniczy w stałym ruchu między sztuką a kulturą oraz w tradycyjnych, związanych z kulturą duchową kontekstach, nie uwzględnionych w tym systemie (Coe 1986). Niezależnie od występowania stref spornych, w ogólnym ujęciu system ten, w przypadku każdego kolekcjonowanego egzotycznego przedmiotu, w dalszym ciągu sztywno zmusza do wyboru „drugiego domu" pomiędzy środowiskiem etnograficznym i estetycznym. Współczesne muzeum etnograficzne i mu­ zeum sztuki lub prywatna kolekcja sztuki rozwinęły oddziel­ ne, wzajemnie komplementarne sposoby klasyfikacji. W pie­ rwszym praca będąca rzeźbą wystawiana jest razem z innymi przedmiotami o podobnej funkcji, lub w pobliżu przed­ miotów pochodzących z tej samej grupy kulturowej, włącza­ jąc w nie użytkowe artefakty takie, jak łyżki, miski czy włócznie. Maski czy posągi mogą być zgrupowane z niepo­ dobnymi do nich pod względem formalnym przedmiotami i przedstawione jako część rytualnej czy instytucjonalnej całości. Nazwiska poszczególnych rzeźbiarzy są nieznane lub przemilczane. W muzeum sztuki rzeźbę identyfikuje się z kreacją jednostki: Rodin, Giacometti, Barbara Hepworth. Jej miejsce w codziennych praktykach kulturowych (włącza­ jąc w nie rynek) jest niewspółmierne do jej zasadniczego znaczenia. Podczas gdy w muzeum etnograficznym obiekt jest, z punktu widzenia kultury czy humanizmu, „interesują- �" , w muzeurn sztuki jest przede wszystkim „piękny" lub oryginalny". Nie zawsze tak było. " Elisabeth Williams (1985) naszkicowała pouczający roz­ dział zmieniającej się historii tego rozróżnienia. W dziewięt­ nastowiecznym Paryżu trudno było przyjąć artefakty okresu przedkolumbijskiego jako całkowicie „piękne". Dominująca estetyka naturalistyczna uważała ars Americana za grotes­ kową lub niedojrzałą. W najlepszym wypadku wytwory prekolumbijskie mogły być zaliczone do kategorii antyków i doceniane przez pryzmat mediewalizacji Viollet-le-Duca. Williams ukazuje, jak artefakty Majów i Indian, o niepew­ nym statusie, wędrowały pomiędzy Luwrem, Bibliothèque Nationale, Musée Guimet oraz (po 1878) Trocadéro, gdzie jak się wydawało miały w końcu znaleźć etnograficzny dom; tzn. w instytucji, która traktowała je jako materiał naukowy. Pierwsi dyrektorzy Trocadéro, Erest Théodore Hamy i Re­ my Vcrneau, okazywali niewielkie zainteresowanie ich war­ tością estetyczną. „Piękno" znacznej części niezachodniej „sztuki" jest od­ kryciem nowym. Wiele z tych obiektów kolekcjonowano i ceniono także przed nadejściem dwudziestego wieku, lecz dla innych przyczyn. We wczesnym okresie współczesnym ceniono ich rzadkość i inność. W „gabinecie osobliwości" wszystkie eksponaty wymieszane były razem, zaś każdy z nich osobno metonimicznie reprezentował cały region lub populację. Kolekcja była mikrokosmosem, podsumowa­ niem wszechświata (Pomian 1978). Wiek osiemnasty przy­ niósł poważniejsze zainteresowanie taksonomią i wypraco­ waniem kompletnej serii. Naukowi naturaliści coraz bardziej interesowali się kolekcjonowaniem (Feest 1984:90), zaś przedmioty cenione były ponieważ ilustrowały szeregi usys­ tematyzowanych kategorii: jedzenie, odzież, materiały budo­ wlane, narzędzia rolnicze, broń (wojenną, myśliwską) i tak dalej. Kulminację tych taksonomicznych wizji połowy dzie­ więtnastego wieku stanowiła etnograficzna klasyfikacja E. F. Jomarda oraz wystawy typologiczne A. H . L. F. Pitta Riversa (Chapman 1985:24—25). Typologie Pitta Riversa przedstawiały sekwencje rozwojowe. Pod koniec wieku ewolucjonizm zdominował sposób porządkowania egzoty­ cznych artefaktów. Bez względu na to, czy eksponaty przedstawione były jako antyki, zorganizowane według regionów geograficznych czy społeczności, rozproszone w panopliach czy ustawione w realistyczne sceny rodzajowe i dioramy, opowiadały historię rozwoju człowieka. Przed­ miot przestał być przede wszystkim egzotyczną osobliwością i stał się teraz źródłem informacji całkowicie wtopionym w świat Człowieka Zachodniego (Dias 1985:378-379). War­ tość egzotycznych obiektów płynęła z ich przydatności jako świadectwa o konkretnej rzeczywistości wcześniejszego sta­ dium ludzkiej Kultury wspólnej przeszłości potwierdzają­ cej tryumfującą teraźniejszość Europy. c y Wraz z Franzem Boasem i wyłonieniem się antropologii relatywistycznej utrwalił się nacisk na umieszczanie przed­ miotów w ich naturalnych kontekstach. Przedstawiane w ten sposób „kultury" mogły być organizowane w zmodyfikowa­ ny łańcuch ewolucyjny lub rozproszone w synchronicznych ..teraźniejszościach etnograficznych". Te ostatnie nie ozna­ czały ani czasów starożytnych ani dwudziestego wieku, lecz raczej reprezentowały autentyczny kontekst zebranych eks­ ponatów, często bezpośrednio poprzedzający ich pozyskanie lub wystawienie. Tak kolekcjoner, jak i ocalający je etnograf mogliby się ubiegać o ostatnie miejsce wśród obrońców „prawdy rzeczy". Autentyzm, jak to zobaczymy, wytwarza się bowiem w trakcie usuwania przedmiotów i zwyczajów z ich bieżącej sytuacji historycznej - terażniejszości-stającej-się-przyszłością. Wraz z konsolidacją dwudziestowiecznej antropologii, etnograficznie skonstektualizowane artefakty zaczęto cenić ze względu na ich wykorzystanie jako obiektywnych „dowo­ dów" na całokształt wielowymiarowego życia i kultury (Jamin 1982a:89 95; 1985). Jednocześnie z nowymi zjawis­ kami w kulturze i literaturze, kiedy Picasso i inni zaczynają odwiedzać „Troca" a wystawione tam eksponaty plemienne traktować z zupełnie nieetnograficznym podziwem, powró­ ciło pytanie o właściwe miejsce niezachodnich obiektów. W oczach tryumfującego modernizmu przynajmniej nie­ które z nich mogły uchodzić za arcydzieła sztuki światowej. Wyłoniła się kategoria sztuki prywmitywnej. Taki rozwój sytuacji spowodował zaistnienie nowych dwuznaczności i możliwości w zmieniającym się systemie taksonomicznym. W połowie dziewiętnastego wieku wy­ twory prekolumbijskie lub plemienne uznawano za grotes­ kowe lub antyczne. W roku 1920 były już świadectwami kultury i arcydziełami w ocenie estetycznej. Od tego momen­ tu rozpoczęła się ograniczona migracja pomiędzy tymi dwoma zinstytucjonalizowanymi domenami. Granice mię­ dzy sztuką i nauką, wartościami estetycznymi i antropologi­ cznymi nie są na zawsze ustalone. I rzeczywiście, muzea antropologiczne i sztuk pięknych podejmują ostatnio próby interpretacji. Na przykład Hall of Asian People w nowojors­ kim Museum of Natura! History reprezentuje „boutiąue'owy" styl ekspozycji, z której eksponaty wydają się zawsze być na miejscu, tak jak „dzieła sztuki" na ścianach czy stoliki do kawy w salonach mieszczańskich. Zjawisko niejako dopełniające można obserwować w Muscum of Modern Art, które poszerzyło stałą ekspozycję o artefakty kulturowe: meble, pojazdy, sprzęt użytku domowego i utensylia. Nie­ które z nich, jak wojenne czółno z Wybrzeża Północno-zachodniego, czy szczególnie lubiany jaskrawozielony heli­ kopter, są nawet podwieszone u sufitu. * * * Choć zasady systematyzowania przedmiotów w sztuce i antropologii są zinstytucjonalizowane i „mocne", to jednak nie są one niezmienne. Kategorie piękna, kulturowości i autentyzmu zmieniały się i nadal będą się zmieniać. Stąd ważne jest, aby oprzeć się występującej w kolekcjach tenden­ cji do samowystarczalności, do zacierania ich własnego historycznego, ekonomicznego i politycznego procesu po­ wstawania (zobacz Haakce 1975; Hiller 1979). Byłoby ideałem, gdyby historia samej kolekcji i ekspozycji była widocznym aspektem każdej wystawy. Pojawiła się pogłoska o tym, że Sala Boasa w American Museum of Natural History, poświęcona Wybrzeżu Północnozachodniemu, ma być odnowiona, a styl ekspozycji zmodernizowany. Wygląda jednak na to (a przynajmniej można mieć taką nadzieję), że plan ten zarzucono, bowiem to nastrojowe, przynależne do pewnej epoki pomieszczenie eksponuje nic tylko doskonałą kolekcję, ale także pewien moment w historii kolekcjonowa­ nia. Szeroko reklamowana wystawa „"Prymitywizm" w sztu­ ce dwudziestego wieku", która miała miejsce w 1986 roku w Museum of Modern Art (zobacz rozdział 9), wyraźnie eksponowała (co zresztą podkreślano w reklamie) dokładne okoliczności, w których pewne obiekty etnograficzne stały się nagle dziełami sztuki światowej. Większa samoświado­ mość historyczna przy wystawianiu i oglądaniu obiektów niezachodnich może przynajmniej sprawić, że stosowane przez antropologów, artystów i ich publiczność sposoby kolekcjonowania siebie samych i świata zostaną pchnięte z miejsca i wprawione w ruch. Na bardziej intymnym poziomie, zamiast pojmować przedmioty jedynie jako znaki kultury i artystyczne obrazy (Guidieri i Pellizzi 1981), możemy przywrócić im, tak jak to czyni Fenton, ich utracony status fetyszy - to jest nie przedmiotów dewiacyjnego czy egzotycznego „fetyszyzmu", 15 �5 ale naszych własnych fetyszy. Ta taktyka, z konieczności osobista, nadałaby kolekcjonowanym przedmiotom raczej siłę przywiązywania niż samą tylko zdolność pouczania czy informowania. Jeszcze raz artefakty z Afryki czy Oceanii mogłyby stać się objets saumges, źródłem fascynacji zdolnym wprawić w zakłopotanie. Widziane jako niepoddające się klasyfikacji, mogłyby nam przypominać o naszym braku zdolności posiadania siebie (self-possession), o sztuczkach, do których się uciekamy usiłując gromadzić świat wokół siebie. Tajemnica butów, czyli pochwała muzeum* Wojciech Michera Przełożyła Joanna Iracka PRZYPISY 1 O kolekcjonowaniu jako strategii dyktowanej pożądaniem zobacz leż bardzo sugestywny katalog (Hainard i Kaehr 1982) wystawy zatytułowanej „Pasja kolekc­ jonowania", prezentowanej przez Musée d'Ethnogarphie w Neuchàlel od czerwca do grudnia 1981. T a analityczna kolekcja była próbą siły refleksyjnej muzeologii O kolekcjonowaniu i pożądaniu zobacz też błyskotliwą analizę American Muséum of Natural History, kondycji człowieka amerykańskiego i zagrożenia dekadencją w latach 1908-1936, dokonaną przez Donnę Haraway. W swej pracy sugeruje ona. że pasja kolekcjonowania, przechowywania i wysławiania jest wyrażana w sposób charakterystyczny dla każdego rodzaju oraz dla danego okresu historycznego. Beaucage, Gomilia i Vallée (1976) prowadzą krytyczne rozważania na temat złożonego doświadczania przedmiotów przez etnografa. 2 Esej Waltera Benjamina Rozpakowując moją hibliolekf (1969:59-68) jesl spojrzeniem refleksyjnego entuzjasty. Kolekcjonowanie staje się sztuką życia blisko spokrewnionego ze wspomnieniami, obsesją, z ocalaniem porządku z nieporządku. Benjamin widzi przypadkowość (i przynosi mu ona pewną przyjemność) subiektyw­ nej przestrzeni wytworzonej przez kolekcję. .,Każda pasja jest na granicy chaosu, lecz pasja kolekcjonera graniczy z chaosem wspomnień. Nawet więcej: przypadek, los, które na moich oczach przenikają przeszłość są potajemnie obecne w zamęcie książek. Bo czymże jest ta kolekcja, jeśli nie bałaganem, w którym przyzwyczajenie tak się zadomowiło, że może ona sprawiać wrażenie porządku? Wszyscy słyszeliście o ludziach, którzy po utracie swoich książek stali się inwalidami, o tych. którzy aby je zdobyć stali się przestępcami. Są to dziedziny, w których każdy porządek jest chwiejnym aktem krańcowej przypadkowości." (s. 60) ' To, w jaki sposób rozumiem rolę fetysza jako oznaki inności w intelektualnej historii Zachodu - od De Brossesa do Marksa. Freuda i Deleuze'a - w znacznym stopniu zawdzięczam w większości nie publikowanej pracy Williama Pietza; zobacz The Problem of ihe Fetish. 1 (1985). * Publikacje artykułujące kulturatizm etnograficzny i formalizm estetyczny to: Sieber 1971, Pncc i Price 1980. Vogel 1985 i Rubin 1984. Dwie pierwsze z wymienionych prac dowodzą, że sztuka może być zrozumiana (a nie zaledwie doceniona) jedynie w swym naturalnym kontekście. Vogel i Rubin twierdzą natomiast, że wartości estetyczne przekraczają swą pierwotną, lokalną artykulację, że „arcydzieła" oddziaływują na uniwersalną lub przynajmniej ponadkulturową ludzką wrażliwość. Pewien pogląd na to. jak często niewspółmierne kategorie, takie jak „doskonałość estetyczna", „zastosowanie", „unikalność", „wiek" i tym podob­ ne, dyskutowane są przy podejmowaniu prób przypisania autentycznej wartości wyrobom plemiennym daje sympozjum na temat „Autentyzm w sztuce afrykańs­ kiej", zorganizowane przez czasopismo „African Arts" (Willett i in. 1976). które nie przyniosło żadnych rozstrzygnięć. * Opostfreudowskim rozmumieniu fetyszy zobacz też Leiris 1929, 1946; o rady­ kalnych możliwościach teorii fetyszy zobacz pracę Pietza 1985. czerpiącego z Deleuze'a: natomiast o perwersyjnym rozumieniu fetyszy przez skruszonych semiologów (punctum), które w ich ujęciu mają ściśle osobiste znaczenie nieformowane przez zapis kulturowy („studium") zobacz Barthes 1980. Gomila (1976) analizuje etnograficzną kulturę materialną w tych surrealistyczno-psychoanalitycznych perspektywach. BIBLIOGRAFIA Ames, Michael. 1986. Museums, the Public, and Anthropology: A Study in the Anthropology of Anthropology. Vancouver: University of British Columbia Press. Barthes. Roland. 1980. La chambre claire. Ttum. Richard Howard jako Camera Lucida. New York: Hill and Wang, 1981. Baudhllard, Jean. 1968. Le système des objects. Paris: Gallimard. Beaucage, Pierre, Jacques Gomilia. i Lionel Vallee. 1976. L'expérience anthropologique, s. 71-133. Montréal: Presses de l'Université de Montréal. Becker. Howard. 1982. Art Worlds. Berkeley: University of California Press. Benjamin, Walter. 1969. Illuminations, wyd. Hannah Arendt. New York: Schocken Books. Bunn, James. 1980. The Aesthetics of British Mercantilism, ..New Literary History" 11:303-321. Chapman, William. 1985. Arranging Ethnology: A. H. L . F. Pill Rivers and the Typological Tradition. (w:) History of Anthropology. Vol. 3, Objects and others. wyd. George Stocking, s.15-48. Madison: University of Wisconsin Press. Clifford, James. 1986. On Ethnographic Allegory, (w:) Writing Culture, wyd. James Clifford and George Marcus, s. 98 121. Berkeley: University of California Press. Coe. Ralph. 1986. Lost and Found Traditions: Native American Art: I96S 198S Seattle: University of Washington Press. Cole, Douglas. 1985. Captured Heritage: The Scramble for Northwest Coast Artifacts. Seattle: University of Washington Press. Defert, Daniel. 1982. The Collection of the World: Accounts of Voyages from the Sixteenth to the Eighteenth Centuries, ..Dialectical Anthropology" 7: 11-20. Dias, Nelia. 1985. La fondation du Musée d'Ethnographie du Trocudéro (1879-1900): Un aspect de l'histoire insiitutionelle de l'anthropologie française. Thesis, troisième cycle. Ecole des Hautes Etudes en Sciences Sociales, Paris. Fabian. Johannes. 1983. Time and the Other: How Anthropology Makes Its Object. New York: Columbia University Press. Feest, Christian. 1984. From North America, (w:) Primiiivism in Twentieth Century Art, wyd. William Rubin, s. 85-95. New York: Museum of Modren Art. Fenton, James. 1984. Children in Exile: Poems 1968-1984, New York: Random House. Fisher, Phillip. 1975. The Futures Past. ..New Literary History" 6(3):587-606. Gomila. Jacques. 1976. Objectif, objectai, objecteur, objecte, (w:) Pierre Bcaucage. Jacques Gomila i Lionel Vallée, Lexperience anthropologique, s. 71-133. Montréal: Presses de l'Université de Montréal. Grabum, Nelson, wyd. 1976. Ethnie and Tourist Arts. Berkeley: University of California Press. Greimas. A J , i François Rastier. 1968. The Interaction of Semiolic Constraints. ..Yale French Studies" no. 41:86-105. Guidieri. Remo, i Francesco Pellizzi. 1981. Editorial. ..Res" 1:3-6. Haacke. Hans. 1975. Framing and Being Framed. Halifax: The Press of the Nova Scotia College of Art and Design. Hainard, Jacques, i Rolland Kaehr, wyd. 1982. Collections passion. Neuchàlel: Musée d'Ethnographie. W o k ó ł tej pary wieśniaczych trzewików nie ma d o k ł a d n i e nic, co m o g ł o b y określić miejsce, w którym się znajdują: nic poza nieokreśloną przestrzenią. C h o ć b y grudki ziemi z pola lub ścieżki, wskazującej że były u ż y w a n e . Para wieśniaczych trzewików i nic więcej. A tymczasem... W ciemnej intymności wnętrza buta zapisane jest z m ę c z e n i e spracowanych nóg. W ciężkiej prostocie i solidności trzewika zamknięty jest powolny i wytrwały marsz poprzez pola. w z d ł u ż zawsze do siebie podobnych bruzd, rozciągniętych daleko na wietrze. Skóra naznaczona jest tłustą i w i l g o t n ą ziemią. Pod podeszwami rozciąga się s a m o t n o ś ć wiejskiej drogi, gubiącej się wieczorem. (...)'. powiedzieć, czy mimetyczne doświadczenie muzealne jest przeniesie­ niem widza w (od)tworzoną sytuację minioną, czy też przeniesieniem tej sytuacji w rzeczywistość dzisiejszego obserwatora (a wątpliwość ta jest tylko pozornie jałowym dzieleniem włosa na czworo). Wynika zaś z tego, że nie wystarcza potoczne rozumienie pojęcia mimesis. aktywności naśladowczej; trzeba zatem poświęcić mu więcej uwagi. Ponieważ jednak nie ma tu miejsca, by referować całą bogatą, filozoficzną i antropologiczną literaturę tematu, odwołam się tylko do klasyków: Platona i Arystotelesa. Platon uważał, jak wiadomo, żc wszelka ludzka twórczość ma Wbrew wrażeniu, które można w pierwszej chwili odnieść, nic są charakter mimetyczny. zawsze bowiem wzorcem dla niej są idee. to słowa egzaltowanego etnografa, lecz tekst filozoficzny: próba Cały świat zmysłowy jest ich kopią. Wszystkie ludzkie wytwory, hermeneutycznego aktu zrozumienia. Jej autorem jest Martin każdy stół, łóżko czy też bul. im zawdzięczają swe istnienie. Pisze Heidegger, który podjął w ten sposób malarskie dzieło Vincenta van Platon w X księdze Państwa, że poszczególnych stołów albo butów Gogha. jest wiele, lecz po jednym tylko dla nich wzorcu. Z konieczności Gdy po raz pierwszy przeczytałem len tekst, przypomniało mi się kopie są zawsze ułomne, choć oczywiście mogą być wśród nich zdarzenie, które jako młody człowiek przeżyłem w jednym z muzeów lepsze i gorsze (tak jak lepszy i gorszy bywa szewc). archeologicznych. Byłem wówczas początkującym licealistą i miłoś­ Z twórczością artystyczną jest jeszcze gorzej. Oddajmy glos nikiem wszelkich starożytności, z zapałem więc przemierzałem samemu Sokratesowi: kolejne sale pełne zabytków. Wśród nich szczególne zainteresowanie Łóżko, czy je tam ktoś na ukos ogląda, czy na wprost, czy z którejkolwiek wzbudził we mnie jeden: stare, zniszczone, średniowieczne buty; strony, nie różni się samo od siebie, czy też nie różni się wcale, ale jego wygląd strzęp skóry raczej, ledwie usiłujący odtworzyć pierwotny swój wciąż się zmienia. (...) Do czego zmierza malarstwo w każdym wypadku? Czy kształt. Ku zniecierpliwieniu towarzyszących mi osób kontemp­ do rzeczywistości, żeby naśladować ją samą, jaka ona jest. czy też do wyglądu lowałem je przez długi czas, bo wzbudziły we mnie coś więcej niż - jak ona się przedstawia? Malarstwo jest naśladowaniem widoku czy zwykłe, naukowe zainteresowanie: moje młodzieńcze myśli, choć nie naśladowaniem prawdy? tak głębokie i subtelne jak opis niemieckiego filozofa, podążały Ani Sokrates, ani przekonany przez niego rozmówca, nie mają w podobnym co on kierunku. wątpliwości: naśladownictwo malarskie dotyka wyłącznie, zaledwie, Podobne doświadczenia spotykały mnie jeszcze wiele razy; pamię­ sfery doksycznej. mniemanej, a nigdy nie jesl rzeczywistym po­ tam choćby długie tygodnie spędzane w Biskupinie, gdzie w samo­ znaniem, zbliżeniem do prawdy. Już stolarz albo szewc są, jak tności oddawałem się archeologicznym medytacjom. Skończyły się mówiliśmy, naśladowcami, ale naśladowcami pierwszego, można jednak, gdy archeologią zająłem się profesjonalnie. Dla ambitnego rzec, stopnia. Platon nie odmawia im zatem tytułu wykonawcy studenta muzeum stało się przede wszystkim zbiorem materiałów i twórcy. Malarz jest naśladowcą dalszego stopnia, bo wykonuje naukowo-dydaktycznych, rodzajem laboratorium, w którym do­ zaledwie kopię kopii: świadczenie (experienlia) ustąpiło miejsca eksperymentowi (experi- Począwszy od Homera wszyscy poeci uprawiają naśladownictwo i stwarzają mentum). Młodzieńcza, naturalna wrażliwość hermeneutyczna od­ widziadła dzielności i innych rzeczy, o których piszą, a prawdy nie dotykają. żyła we mnie dopiero wtedy, gdy - po skończeniu studiów i rezyg­ W len sposób właśnie malarz, nie słysząc nic na lemal szewstwa, będzie nacji z zawodu archeologa - stałem się na powrót amatorem. Znów wytwarzał buty, które wydadzą się prawdziwe tym tylko, którzy nic więcej słyszeli o szewstwie niż on, i którzy sąd wydają na podstawie kolorów oddaję się kontemplacji zniszczonych butów i spróchniałych bier­ i pozorów. wion starożytnej ulicy. Malarz zatem, to Tyle wspomnienia. Czy są one śladem jakiejś rzeczywistej dwois­ tości doświadczenia muzealnego? lwórca widziadeł, naśladowca, nie zna się wcale na rzeczywistości, a tylko na Handler. Richard. 1985. On Having a Culture: Nationalism and the Preservation of Quebec's Patrimoine, (w:) History of Anthropology. Vol. 3. Objects and Others, wyd. George Stocking, s. 192-217. Madison: University of Wisconsin Press. Haraway. Donna. 1985. Teddv Bear Patriarchy: Taxtdermv in the Garden of Eden. J New York City. 1908-1936. ..Social Text", Winter: 20-63. Hiller, Susan. 1979. Review of ..Sacred Circles: 2.000 Years a/ North American Art", ..Studio International". Dec.: 8-15. Honour, Hugh. 1975. The New Golden Land. New York: Pantheon. Jameson, Fredric. 1981. The Political Unconscious: Narrative as a Socially Symbolic Act. Ithaca: Cornell University Press. Jamin, Jean. 1982. Objects trouves des paradis perdus: A propos de la Mission Dakar-Djibouti, (w:) Collections passion, wyd J Hainard and R. Kaehr. s. 69-100. Neuchâtel: Musée d'Ethnographie. Jules-Rosette, Benetta. 1984. The Messages of Tourist art. New York: Plenum. Leiris, Michel. 1929. Alberto Ciacometti, ..Documents". I:(4)209-211. Tłum. J . f Clifford w „Sulfur", I5(1986):38-41. Leiris, Michel. 1946. L'aged"homme. Paris: Gallimard, Tłum. Richard Howard jako Manhood. Berkeley: North Point Press, 1985. Macpherson, C , B. 1962. 77ie Political Theory of Possessive Individualism. Oxford: Oxford University Press. Mullaney, Steven. 1983. Strange Things, Gross Terms. Curious Customs: The Rehearsal of Cultures in the Late Renaissance, ..Representations", 3:40-67. Pietz, William. 1985. The Problem of the Fetish. 1. ..Res", 9 (Spring): 5-17. Pomian, Krzysztof 1978. Entre l'invisible et visible: La collection. ..Libre", Przyjmijmy wstępną hipotezę, że muzeum (jako zdarzenie, a nie 78(3): 3-56. instytucja), pełni funkcję naśladowczą, żc ma charakter mimeiyczny. Price, Sally, i Richard Price. 1980. Afro-American Arts of the Suriname Rain Forest. Jest próbą stworzenia pewnego związku, relacji między dzisiejszym Berkeley: University of California Press. obserwatorem a dawnym wydarzeniem, faktem albo przedmiotem. Pye. Michael. 1987. Whose Art Is II Anyway?. ..Connoisseur". March:78-85. Sala muzealna jest przestrzenią wydzieloną, wyodrębnioną ze świata Rabassa. Jose. 1985 Fantasy. Errancy, and Symbolism in New World Motifs: An widza, w sposób przypominający nieco teatr. Mimetyczność wy­ Essay on Sixieemh-Century Spanish Historiography, rozprawa doktorska. University of California, Santa Cruz. stawy muzealnej dąży najczęściej do urealnienia dawnej sytuacji; Rubin. William, wyd. 1984. Primiiivism in Modern Art: Affinity of the Tribal and the dążeniu temu towarzyszy jednak zawsze świadomość sztuczności Modem. 2 vols. New York: Museum of Modern Art. przedsięwzięcia, jego umowności, niepełnej prawdziwości. Nawet Saissclin. Rémy. 1984. The Bourgeois and the Bibelot. New Brunswick, N.J.: Rutgers jeśli wystrój zrekonstruowanej chaty jest oryginalny, a w przeniesio­ University Press. nym do muzeum grobie leży prawdziwy nieboszczyk, pamiętamy, że Sicber. Roy. 1971. The Aesthetics of Traditional African Art. (w:) Art and Aesthetics nie przyszliśmy tu ani w odwiedziny do przyjaciół, ani złożyć in Primitive Societies, wyd. Carol F . Jopling, s. 127-145. New York: Dulton. kwiatów na mogile bliskiego. Mamy więc do czynienia z rzeczywis­ Stewart, Susan. 1984. On Longing: Narratives of the Miniature, the Gigantic, the tością, jak powiedziałby Bruno Schulz, zdegradowaną, niekomplet­ Souvenir, the Collection. Baltimore: Johns Hopkins University Press. Vogcl. Susan. 1985. Introduction, (w:) African Masterpieces from the Musée de ną. l'Homme, s. 10-11. New York: Harry Abrams. Pozostając w kręgu pojęć Schulza można by uznać, że twórczość Willett. Frank i in. 1976. Authenticity in African Art. ..African Arts", 9(3):6-74 muzealna, rozumiana jako mimesis, jest tylko demiurgiczną uzurpa(specjalny wybór). cją, że nie tworzy realnego bytu. Celem pracy muzealnika jest zatem Williams. Elizabeth. 1985. Art and Artifact at lite Trocudero. (w:) History of eliminowanie owej sztuczności, niepełnej prawdziwości, pojmowanej Anthropology. Vol. 3, Objects and Others, wyd. George Stocking, s. 145 166, jako brak, wada, ułomność. Celem, którego w pełni osiągnąć się nie Madison: University of Wisconsin Press. da. Ale nie wszystko jest tu jasne. Status zjawiska muzealnego, które pojawia się dzięki mimesis, nie jest oczywisty. Nie można bowiem * Tekst w y g ł o s z o n y na sesji p o ś w i ę c o n e j problematyce muzealnej zor­ ganizowanej przez Muzeum Śląskie w Katowicach w kwietniu 1991 16 1 wyglądzie (doksa). 1 Bardziej skomplikowana jest sprawa mimesis w ujęciu Arys­ totelesa. Wprowadzona przez niego zmiana pozwala na odejście od zasady, że naśladownictwo - jako prosta kopia, powtórzenie wobec tożsamości - zawsze będzie oddalaniem się od wzorca. Podstawowym tekstem Arystotelesa na ten temat jest Poetyka: Tragedia jest naśladowczym przedstawieniem akcji (...) A zatem: naśladow­ czym przedstawieniem akcji (praxis) jesl fabuła (mulhos), przez którą rozu­ miem tu (artystycznie) uporządkowany układ zdarzeń ( 1 4 4 9 b ) \ Kapitalne znaczenie ma powiązanie mimesis z mulhos. Integral­ nym elementem mimesis staje się uporządkowanie faktów, ich ułożenie w intrygę, ukosmicznienie. Mimesis z perspektywy mutlws staje się dynamiczna, .jest aktywnością, i to aktywnością, która uczy" '. Rzecz już nie w skopiowaniu uprzedniej rzeczywistości, lecz raczej, według słow Paula Ricoeura, w jej przerwaniu, dokonaniu wyrwy otwierającej przestrzeń fikcji. Posłuchajmy jeszcze raz, nieco dłuższego tym razem, fragmentu Poetyki: Skoro zatem poeta jest naśladowcą, podobnie jak malarz i rzeźbiarz, jego naśladowcza twórczość musi i nalury rzeczy dotyczyć jednego z trzech rodzajów przedmiotów: albo rzeczywistości takiej, j a k a była lub jest (realnej), albo takiej, o jakiej się mówi lub myśli, że jest (pomyślanej), albo takiej, j a k a powinna być (idealnej). Środkiem wyrażenia lego przedmiotu jest natomiast język poetycki, który może zawierać metafory, glosy oraz inne, liczne środki stylu, na jakie godzimy się u poetów Zupełnie inna jest przy tym zasada poprawności w sztuce poetyckiej niż w polityce lub w jakiejś innej sztuce (np w rzemiośle - przyp i podkr. WM). (...) Jeśli więc poeta podjął się naśladowania, lecz nie przeprowadził go należycie ze względu na swą nieudolność, popełnia błąd istotny dla sztuki poetyckiej. Jeśli natomiast przedstawi coś niewłaściwie, jak np konia, który podnosi jednocześnie obie 17 f" Blbhtiut. ri � https://zbiory.etnologia.uw.edu.pl/files/original/b7a997bbbe7e58df7b1433688e56ef94.pdf 41565fc7c372d1500d511f8f17076674 Dublin Core The Dublin Core metadata element set is common to all Omeka records, including items, files, and collections. For more information see, http://dublincore.org/documents/dces/. Title A name given to the resource Polska Sztuka Ludowa - Konteksty Text A resource consisting primarily of words for reading. Examples include books, letters, dissertations, poems, newspapers, articles, archives of mailing lists. Note that facsimiles or images of texts are still of the genre Text. Dublin Core The Dublin Core metadata element set is common to all Omeka records, including items, files, and collections. For more information see, http://dublincore.org/documents/dces/. Relation A related resource oai:cyfrowaetnografia.pl:publication:2365 Date A point or period of time associated with an event in the lifecycle of the resource 1991 Identifier An unambiguous reference to the resource within a given context oai:cyfrowaetnografia.pl:2196 Title A name given to the resource O książce Marka Waszkiela "Dzieje teatru lalek w Polsce" / Polska Sztuka Ludowa - Konteksty 1991 t.45 z.3-4 Description An account of the resource Polska Sztuka Ludowa - Konteksty 1991 t.45 z.3-4, s.148 Creator An entity primarily responsible for making the resource Jurkowski, Henryk Language A language of the resource pol. Publisher An entity responsible for making the resource available Polski Instytut Sztuki Format The file format, physical medium, or dimensions of the resource application/pdf PDF Text Text capture metadata for PDF documents Text Henryk Jurkowski O KSIĄŻCE M A R K A WASZKIELA — DZIEJE O t r z y m a l i ś m y książkę p r a w d z i w i e g o d n ą u w a g i z a r ó w n o ze w z g l ę d u na jej u n i k a l n o ś ć , jak i w y s o k ą w a r t o ś ć d o k u m e n t a c y j n ą . Marek Waszkiel w y d a ł Dzieje teatru lalek w Polsce, komponując je z d w ó c h części: Krótkiej historii teatru lalek w Polsce i z j e g o Kroniki— o d w i e k u XV d o roku 1 9 4 5 . Jest także część w s t ę p n a z s o l i d n y m przeglądem b a d a ń , ale ja pragnę się skupić na n a j w a ż n i e j s z y c h aspektach pracy. D o d a m , że jest ona z a o p a t ­ rzona w indeksy i ilustracje. Te ostatnie w y d o b y t e w w i ę k s z o ś c i z a r c h i w ó w i z a p o m n i a n y c h czasopism. U k ł a d książki, c o zrozumiałe, zaleca p e w n ą kolejność lektury. N a j p i e r w Krótka historia, a p o t e m Kronika. M o g ł o b y się w y d a ­ w a ć , że w t e n s p o s ó b została ustalona hierarchia o b u części. Że Kronika t o t y l k o d o k u m e n t a c j a , p o t w i e r d z a j ą c a tezy, s f o r m u ł o ­ w a n e w e „ w c z e ś n i e j s z e j " Krótkiej historii. Sąd taki b y ł b y p o ­ c h o p n y , p o n i e w a ż o b i e części noszą w s p ó l n ą nazwę: Dzieje teatru lalek. Kronika zatem jest częścią Dziejów i m o ż n a założyć, że j a k o taka s t a n o w i dzieło a u t o n o m i c z n e . Chętnie przyjmuję takie założenie, p o n i e w a ż w i e r z ę , że każde zestawienie d o k u m e n ­ t ó w zawiera p e w n ą w i z j ę t e m a t u , k t ó r e g o d o t y c z y . O d c z u w a m w i ę c p o k u s ę , b y o b i e części Dziejów t r a k t o w a ć o s o b n o , a n a w e t zacząć moją w y p o w i e d ź o d o m ó w i e n i a Kroniki. Wyobrażam sobie b o w i e m , że p o w s t a ł a ona wcześniej i stała się p o d s t a w ą d o napisania Krótkiej historii. Waszkiel pierwszy zebrał — w Kronice — wszystkie d o s t ę p n e dziś d o k u m e n t y , w s p o m n i e n i a , w z m i a n k i , n o t a t k i , zapiski itp., k t ó r y c h autorzy p o t w i e r d z a l i o b e c n o ś ć teatru lalek w Polsce, a czasem n a w e t p r ó b o w a l i g o opisać. Kronika zatem posiada bezcenną w a r t o ś ć dla każdego badacza teatru. T e g o rodzaju zbiór d o k u m e n t ó w z natury rzeczy pozostaje o t w a r t y . Będzie u z u p e ł n i a n y w przyszłości, c h o c i a ż t r u d n o ocze­ k i w a ć j a k i c h ś rewelacji w najbliższym czasie. W i e l e u z u p e ł n i e ń d o k o n a jeszcze sam Waszkiel, który okazał się nie t y l k o p i l n y m c z y t e l n i k i e m i n n y c h a u t o r ó w , ale także z n a k o m i t y m szperaczem 0 n i e z a w o d n e j i n t u i c j i . T o j e m u zawdzięcza Kronika bogatą dokumentację cudzoziemskich teatrów lalkowych i mechanicz­ n y c h z pierwszej p o ł o w y XX w i e k u oraz s k o r y g o w a n i e obrazu p o l s k i e g o teatru lalek z okresu m i ę d z y w o j e n n e g o . W b r e w a p o l o ­ getom (Encyklopedia P W N ) pierwszeństwa Warszawskiego „ B a j a " w p o b u d z a n i u r o z w o j u p o l s k i e g o teatru latek, Waszkiel u d o w o d n i ł ostatecznie, że ś r o d o w i s k o poznańskie posiadało nie mniejszą d y n a m i k ę i znaczenie. W t y m kontekście z a d z i w i a j ą c o wyraziście j a w i się przed nami s y l w e t k a Stefana P o l o n y i - P o l o ń s k i e g o , lalkarza trzech miast, i r e g i o n ó w : K r a k o w a , K a t o w i c 1 Poznania. Lektura Kroniki jest zajęciem f a s c y n u j ą c y m . Odsłania ona dzieje sztuki lalkarskiej, umieszczanej zazwyczaj w ś r ó d p o p u l a r ­ n y c h w i d o w i s k l u d o w y c h . Była ona rzedziej o p i s y w a n a niż teatr aktorski, t o p r a w d a , ale miała szeroki zasięg o d d z i a ł y w a n i a . Posiadała w ł a s n ą i w c a l e niemałą p u b l i c z n o ś ć z a r ó w n o w krę­ g a c h m a g n a c k i c h , jak i w ś r ó d ulicznej g a w i e d z i ; w ś r ó d w i d z ó w sceny n a r o d o w e j , którzy dla marionetek z a n i e d b y w a l i d r a m y i tragedie w y s t a w i a n e przez L u d w i k a O s i ń s k i e g o , jak i w społecz­ n o ś c i a c h miast i w s i , o b s e r w u j ą c y c h s z o p k o w ą tradycję. Kronika pokazuje teatr lalek w Polsce w całej j e g o r ó ż n o r o d n o ­ ści: z j e g o p r y n c y p a ł a m i c u d z o z i e m s k i m i i r o d z i m y m i , z j e g o n i e z l i c z o n y m i o d m i a n a m i , które w sumie s t a n o w i ł y p r a w d z i w e t h e a t r u m m u n d i i n w e n c j i artystycznej i inżynieryjnej; z j e g o n i e d o l a m i , które określały losy w ę d u j ą c y c h lalkarzy. Kronika u p r z y t o m n i a także przemijanie d a w n y c h f o r m teatru i n a r o d z i n y n o w y c h . A jeśli już któraś z t y c h f o r m okazała się — jak szopka — w y j ą t k o w o t r w a ł a nie t r u d n o z a u w a ż y ć , że i ona podlegała nieustającej e w o l u c j i . D o k o n u j ą c zestawienia d o k u m e n t ó w Waszkiel nic nie uronił z ich naturalnej a u t o n o m i c z n o ś c i . Przemawiają samodzielnie 148 TEATRU LALEK W POLSCE w a g ą z a w a r t e g o w nich ś w i a d e c t w a . T w o r z ą „ w ł a s n e " dzieje teatru lalek w Polsce. W y o b r a ż a m sobie, że niezależnie o d t e g o jak badacze teatru lalek m o g i l b y i n t e r p r e t o w a ć zebrane materiały, zawierają o n e już p e w i e n , u t r w a l o n y w Kronice, obraz lalkarstwa w Polsce. Jest t o rezultat a u t o r s k i e g o zamierzenia. W Kronice o d z w i e r c i e d l a się o b i e k t y w i z m i kultura b a d a w c z a jej autora. O c z y w i ś c i e , Waszkiel nie poprzestał na Kronice o c z y m ś w i a d ­ czy Krótka historia. Nie znam zresztą autora, który b y się p o ­ w s t r z y m a ł przed szansą s k o m e n t o w a n i a zebranych m a t e r i a ł ó w . Waszkiel zdaje sobie s p r a w ę , że jeszcze nie czas na k o m p e t e n t n e i w y c z e r p u j ą c e dzieje teatru lalek w Polsce. D y s k u t u j e w i e l e niejasnych p u n k t ó w . Pokazuje t r u d n o ś c i w o p r a c o w a n i u genezy szopki ( m . i n . p o d w a ż a moją hipotezę o p o c h o d z e n i u szopki z ołtarza szafiastego — r e t a b l o ) . Ostrożnie traktuje interpretacje d a w n y c h niejasno s f o r m u ł o w a n y c h d o k u m e n t ó w . Przyjmuje t y l k o te w n i o s k i , które da się p r z e k o n y w a j ą c o u d o w o d n i ć . Waszkiel z d e c y d o w a ł się w y z n a c z y ć p u n k t graniczny dla s w y c h rozważań na rok 1 9 4 5 . T ł u m a c z y się t o f a k t e m , że lalkarstwo przed t y m r o k i e m b y ł o w y r a z e m i n d y w i d u a l n y c h u p o d o b a ń czy k o n i e c z n o ś c i a l b o też s p o ł e c z n y c h z a p o t r z e b o w a ń i s t y m u l a c j i . Po roku 1 9 4 5 zostało o n o p o d p o r z ą d k o w a n e w ł a ­ d z o m p a ń s t w o w y m , które p o w o ł a ł y d o życia t w ó r d o t ą d nie znany: p a ń s t w o w e teatry lalek. Z g o d a na taką cezurę, a c z k o l w i e k nie w i e m y , czy „ p a ń s t w o w e teatry lalek" nie były t y l k o i n c y d e n ­ t e m w dziejach naszego lalkarstwa. Dzieje d o roku 1 9 4 5 są dość b o g a t e , by stać się p r z e d m i o t e m u w a ż n e j analizy. W y m a g a j ą też starannej periodyzacji. Waszkiel przyjął to w y z w a n i e , ale o d p o w i e d z i a ł na nie w s p o s ó b dość niejasny. O t o t y t u ł y r o z d z i a ł ó w : „ S z o p k a " ; „ P o c z ą t k i lalkarstwa w P o l s c e " ; „ W stronę teatru dla d z i e c i " ( „ P i e r w s z e teatry dla dzieci"; „ N o w e ś r o d o w i s k o " ) ; „Szopka satyryczna"; „ W o j n a i l a l k i " . Wskazują o n e na duże t r u d n o ś c i o k l a s y f i k o w a n i u materiału. „ P o c z ą t k i l a l k a r s t w a " i „ W o j n a i l a l k i " — w y n i k a j ą z kryterium c z a s o w e g o , „ S z o p k a " i „ S z o p k a s a t y r y c z n a " — z kry­ t e r i u m g a t u n k o w e g o , „ W stronę teatru dla d z i e c i " — z kryterium s o c j o l o g i c z n e g o . Zdaję sobie s p r a w ę , że porządkując materiał historyczny t r u d n o o żelazną k o n s e k w e n c j ę . E w e n t u a l n y krytyk p o w i n i e n zatem spojrzeć na zawartość r o z d z i a ł ó w , która czasem i g n o r u j e t y t u ł , korzystający z licencji literackiej. D o k o n a w s z y takiej w ł a ś n i e w e r y f i k a c j i materiałem, dostrzegamy w p r a w d z i e porządek c h r o n o l o g i c z n y , lecz pozostajemy w p e w n y m z a d z i ­ w i e n i u , że „ S z o p k a " pozostaje ciągle przed rozdziałem „ P o c z ą t k i lalkarstwa w P o l s c e " . D o t y k a m y t u zagadnienia s k o m p l i k o w a n e g o i m o ż l i w i e , że k l u c z o w e g o w k o n c e p c j i Waszkiela. W latach sześćdziesiątych w r a z z J a n e m S z t a u d y n g e r e m i H e n r y k i e m Rylem w y d a ł e m książkę Od szopki do teatru lalek, przyjmując o c z y w i s t ą dla a u t o r ó w tezę, że ś w i a d o m o ś ć naszych lalkarzy jest określona przez tradycję s z o p k o w ą . Waszkiel nie zgadza się z t y m p o g l ą d e m , c z e m u dał w y r a z i w i n n y c h p u b l i k a c j a c h . W p r a w d z i e w o m a w i a ­ nej książce przyznaje że „ S z o p k a jest s p e c y f i c z n y m g a t u n k i e m teatru lalek, jest j e g o o d m i a n ą " , ale r ó w n o c z e ś n i e pragnie za­ przeczyć w s z e c h w ł a d n e j d o m i n a c j i szopki. Pisze: „ T e a t r lalek istniał i r o z w i j a ł się w Polsce niezależnie o d s z o p k i " . Oba te stwierdzenia są słuszne, ale nie znaczy t o , że szopki nie można w p i s a ć w c h r o n o l o g i c z n i e p o m y ś l a n e dzieje teatru lalek w P o ­ lsce. „ W p i s a n i e " t o jest m o ż l i w e i n a w e t konieczne, jeśli c h c e się objaśnić słabość lalkarstwa „ p o z a s z o p k o w e g o " . Z g o d n i e z rozdziałem „ P o c z ą t k i lalkarstwa w P o l s c e " — począ­ tki te t r w a j ą dość d ł u g o , b o o d w i e k u XV aż d o w i e k u XIX, kiedy t o (jego koniec) podjęto próby organizowania pierwszych zespo­ ł ó w s t a ł y c h . Lalkarzy p o l s k i c h b y ł o n i e w i e l u . Większość w y ­ s t ę p u j ą c y c h t o c u d z o z i e m c y : W ł o s i , Francuzi, N i e m c y . Próby p o l s k i e g o lalkarstwa były efemeryczne. Natomiast p o c z ą w s z y o d �w i e k u XVII stale n a p o t y k a m y w z m i a n k i o szopce. T o p r a w d a , że l u d o w e o d w i e l u lat torują s o b i e d r o g ę — i z p o w o d z e n i e m — d o szopka była p o k a z y w a n a okazjonalnie, że wiązała się z o b r z ę d a m i k o m p l e k s o w y c h o p r a c o w a ń d z i e j ó w teatru. B o ż e g o Narodzenia, ale w ś w i a d o m o ś c i n a r o d o w e j miała ten sam o d d ź w i ę k , c o k o m e d i a P u n c h a i J u d y w A n g l i i , teatr G u i g n o l a w e Francji, czy wreszcie przestawienia l a l k o w e g o Fausta w m c z e c h . Ilu z n a k o m i t y c h pisarzy i f o l k l o r y s t ó w , ludzi Nie­ kultury p o ś w i ę c i ł o swą u w a g ę szopce j a k o s w o j s k i e j f o r m i e teatralnej, o t w a r t e j na treści aktualne? Ilu z n a k o m i t y c h s c e n o g r a f ó w brało z szopki inspiracje dla s w o i c h rozwiązań s c e n i c z n y c h ? O c z y w i ś c i e Waszkiel t e m u nie zaprzecza. Pragnie t y l k o z racji o k a z j o n a l n o ś c i szopki i jej o b r z ę d o w o ś c i umieścić ją poza g ł ó w ­ n y m n u r t e m teatru lalek. Czy jest t o uzasadnione? Szopka ze s w y m p o d s t a w o w y m t e m a t e m Narodzenia Chrystusa jest relik­ t e m teatru misteryjnego. I t o m o g ł o b y b y ć w s k a z ó w k ą . Przecież nikt z h i s t o r y k ó w liturgicznego teatru e u r o p e j s k i e g o nie p o m i j a i m i s t e r i u m t y l k o d l a t e g o , że były dramatu odgrywane o k a z j o n a l n i e z g o d n i e z kalendarzem k o ś c i e l n y m . N a w e t o d w r o t ­ nie — dramat liturgiczny uważa się za kolejne źródło sztuki teatralnej. O c z y w i ś c i e p r o b l e m szopki jest bardziej s k o m p l i k o w a n y . Szo­ pka nie stała się n i g d y egzemplifikacją teatru przeszłości, p o n i e ­ w a ż była teatrem ż y w y m , o t w a r t y m na n o w e impulsy (aż d o c y t a t ó w z XIX w i e c z n y c h d r a m a t ó w p a t r i o t y c z n y c h i o p e r e t e k ) , łączyła d a w n e treści religijne z n o w y m i m o t y w a m i ś w i e c k i m i . M a r e k Waszkiel nic nie z a g u b i ł z naszej w i e d z y o szopce, t o p r a w d a , ale p o z b a w i ł ją należnego jej u c z e s t n i c t w a w dziejach g a t u n k u . Raz jeszcze p o w r a c a m d o f a k t u p o p u l a r n o ś c i szopki w o b e c n i k ł y c h p o l s k i c h p r ó b lalkarskich i n n e g o rodzaju. Niezale­ żnie o d t e g o , czy mieliśmy t u d o czynienia z o g r a n i c z e n i e m i n s t y n k t u teatralnego w a r s t w l u d o w y c h (jak sądzi Kazimierz M o s z y ń s k i ) , czy też z w ł a ś c i w o ś c i ą n a r o d o w ą ( t r a d y c y c j o n a lizm) szopka w rękach p o l s k i c h lalkarzy była d o m i n u j ą c ą formą teatralną w XIX w i e k u . Sądzę w i ę c , że w p i s a n i e jej w ciąg w y d a r z e ń teatralnych może z a o w o c o w a ć w a ż n y m i k o n s t a t a c ­ jami do dziejów świadomości narodowej. P o d o b n i e p o t r a k t o w a ł Waszkiel szopkę satyryczną. U h o n o r o ­ w a ł ją o s o b n y m rozdziałem, p o z b a w i a j ą c należnego jej teatral­ n e g o k o n t e k s t u . Stąd np. wrażenie, że nie d o c e n i ł f a k t u , że zainteresowanie teatrem lalek w Polsce XX w i e k u b y ł o w i e l o ­ k i e r u n k o w e . R ó w n o c z e ś n i e p o w s t a n i e teatru lalek dla dzieci, teatru artystycznego Dienstla oraz k a b a r e t o w y c h szopek satyry­ c z n y c h s t a n o w i ą istotną jakość p r z y g o t o w a n ą w p o p r z e d n i m w i e k u , zmianę w postrzeganiu lalki j a k o aktora. Fakt ten jest mniej w i d o c z n y , g d y dzieje g a t u n k ó w p r z e d s t a w i a m y o s o b n o . Ten spór o m e t o d ę nie p o w i n i e n przesłaniać zalet Krótkiej M a r k a Waszkiela. Każdy rozdział p r z e d s t a w i a n a j i s t o t n i e j ­ W g r u n c i e rzeczy jest o n a ś w i e t n y m p r z y k ł a d e m procesu laicyzo- historii w a n i a się misterium na Boże Narodzenie. T o p r a w d a , że t e n sze zjawiska i p r o b l e m y , które składają się na b a r w n y i ż y w y obraz proces d o k o n y w a ł się „ o k a z j o n a l n i e " i t o na p o z i o m i e w y o b r a ź n i teatru lalek w Polsce. Najbardziej k o m p l e t n y i najlepiej u d o k u ­ plebejskiej i l u d o w e j , ale t o nie p o w i n n o być przeszkodą. Teatry mentowany. Anna Schiller DEDYKACJA 4 / -7* fi ( . 7,*" J V Nie t a ń c o w a ł — jak R e y m o n t — przez całą n o c na c h ł o p s k i m w e s e l u . P e w n i e n a w e t — inaczej niż W y s p i a ń s k i — n i g d y na n i m nie był. S a m nie zbierał pieśni l u d o w y c h — j a k K o l b e r g , ale znał je z Kolberga. Z książek też p o z n a w a ł tańce, obrzędy, a życie i obyczaje l u d u z o p o w i e ś c i p i s a n y c h . M a r n a jest taka w i e d z a , p a p i e r o w a , j a ł o w a , m a r t w a . Jej posiadaczy zwą w teatrze p o g a r ­ d l i w i e „ b i b l i o t e k a r z a m i " , czasem nie bez racji. Kiedy j e d n a k w i e d z a ta jest w ł a s n o ś c i ą w i e r n e g o Tomasza, który nie musi d o t k n ą ć zmysłami, by u w i e r z y ć , w t e d y w i a r a jest t w ó r c z ą w y o b r a ź n i ą , i p o z w a l a ujrzeć jak ż y w e t o c o znane i k o c h a n e j e d y n i e z b l a d e g o o d b i c i a . O d b i c i a t r w a l s z e g o niż o r y g i n a ł c o c i c h o dogasa w n o w o c z e s n y m z g i e ł k u . A jeśli ó w w i e r n y Tomasz t o p o n a d t o artysta, d a n e m u jest nie t y l k o ujrzeć, ale w oczyszczonej, s u b l i m o w a n e j postaci wskrzesić t o c o ukochał. * JCr k. ą Cv W Pastorałce, Godach weselnych, w e fragmentach Wielkano­ cy na p o w r ó t t c h n ą ł życie w t w ó r c z o ś ć l u d u . / w imię prawdy artystycznej, jedynie Go obowiązującej, uczynił t o na s p o s ó b jaki p r z y p i s y w a ł l u d o w e j fantazji; w stosunku do przeszłości estetycz­ nie i twórczo, nie zajmując się człowiekiem „z krwi i kości", a sięgając głębiej, do duszy jego. I ułożył te w i d o w i s k a z bliską l u d o w e j a niezwyczajną na j e g o a r t y s t o w s k i c h w y s o k o ś c i a c h prostotą. Zrodziły się o n e w N i m z r o m a t y c z n o - m ł o d o p o l s k i e j t r a d y c j i , i ze w s p ó l n e j z l u d e m w i a r y religijnej, i wreszcie z t k w i ą c e g o w J e g o duszy pierwiastka p o p u l i s t y c z n e g o , który w ludziach w r a ż l i w y c h b u d z i się na w i d o k k r z y w d y , jaką ś w i a t społecznie wyższy n i e o d m i e n n i e l u d o w i wyrządza. Śmiem jednak twierdzić, że na dnie rewolucyjnych śpiewów tkwi zawsze pierwiastek religijny, pisał w 1 9 1 5 r o k u . Jeśli b y w a ł r e w o l u c j o n i s t ą w s w e j sztuce, t o w s p o s ó b nieuczony, i m p u l s y w ­ ny, tak jak r e w o l u c y j n y jest l u d ; k t ó r e g o duszę rozumiał, w s p ó ł ­ czuł z j e g o dolą, p o d z i w i a ł jego silę twórczą i wrodzoną, a wysoce rozwiniętą moralność. Dedykacja L e o n a Schillera dla siedmioletniej córki - A n n y , na książeczce dla dzieci Polskie stroje ludowe J a n i n y Mieszkowskiej Chciał mieszkać na polskiej w s i p o d Paryżem — jak m a w i a ł żartobliwie. 149 �