42 50 4499 https://zbiory.etnologia.uw.edu.pl/files/original/6fd68e8f87bf1b555810ce71a3fce5ed.pdf 426a84f53ea9712bb6b01be87674ec86 Dublin Core The Dublin Core metadata element set is common to all Omeka records, including items, files, and collections. For more information see, http://dublincore.org/documents/dces/. Title A name given to the resource Lud Publisher An entity responsible for making the resource available Polskie Towarzystwo Ludoznawcze Rights Information about rights held in and over the resource Licencja PTL Format The file format, physical medium, or dimensions of the resource pdf Language A language of the resource pol Type The nature or genre of the resource czasopismo Text A resource consisting primarily of words for reading. Examples include books, letters, dissertations, poems, newspapers, articles, archives of mailing lists. Note that facsimiles or images of texts are still of the genre Text. Dublin Core The Dublin Core metadata element set is common to all Omeka records, including items, files, and collections. For more information see, http://dublincore.org/documents/dces/. Relation A related resource oai:cyfrowaetnografia.pl:publication:4042 Date A point or period of time associated with an event in the lifecycle of the resource 1955 Subject The topic of the resource Radomskie - sztuka ludowa Identifier An unambiguous reference to the resource within a given context oai:cyfrowaetnografia.pl:3779 Title A name given to the resource Z badań nad sztuką ludową w Radomskiem / Polska Sztuka Ludowa - Konteksty 1955 t. 9 z.1 Description An account of the resource Polska Sztuka Ludowa 1955 t.9 z.1 ; s.23-51 Creator An entity primarily responsible for making the resource Reinfuss, Roman Language A language of the resource pol Publisher An entity responsible for making the resource available Państwowy Instytut Sztuki Format The file format, physical medium, or dimensions of the resource application/pdf PDF Text Text capture metadata for PDF documents Text Z BADAŃ N A D SZTUKĄ LUDOWĄ W RADOMSKIEM ROMAN Badania terenowe prowadzone przez Sekcję Bada­ samochodem ekipa badawcza, REINFUSS złożona z n i a P l a s t y k i L u d o w e j P I S , p o k r y w a j ą c e swą siatką c a ­ e t n o g r a f ó w , o r a z n a zmianę j e d n e j la Polskę, w w y c h g r u p rysowników. W rezultacie więc w pierwszej t e n sposób kolejności zostały objęły zaplanowane, okolice ażeby mniej pod w z g l ę d e m e t n o g r a f i c z n y m z n a n e , bądź te, k t ó r e w y m a ­ gają szybkiego wołanych w opracowania związku z powodu przemian z postępującym tempem nizacji. Obydwa spośród powyższe względy przemawiały kilku terenów, do badań o b o z o w y c h rozległy obszar planowanych za t y m , że alternatywnie, n a r o k 1953 w y b r a n o położony n a północ ostatecznie od Gór k r z y s k i c h , z a m k n i ę t y o d w s c h o d u i północy zakolem Wisły. Z a k r e ś l o n y nocno-wschodnią część Święto­ województwa d o p r z e r y s o w a n i a n a c z y s t o z e b r a n e g o materiału. Badania twórczość a r t y s t y c z n a , p r o w a d z o n o mował zachodnie kresy województwa Dzięki ofiarnej pracy uczestników — obej­ oraz oddali w łącznie 1927 s t r o n tekście, r y s o w n i c y i 1126 r y s u n k ó w Ilża oraz północny W około badaniach obozowych, sierpnia 1953 г., sowników szych wzięło udział zaangażowanych Jat U n i w e r s y t e t u Sztuk Plastycznych" w które trwały o d 1 d o 31 8 etnografów, spośród Jagiellońskiego K r a k o w i e oraz 12 r y ­ studentów i wyż­ Akademii fotograf -. Ze stałej b a z y mieszczącej się w b u d y n k u p o d w o r s k i m w Policznej ( p o w . K o z i e n i c e ) wyjeżdżała co d r u g i dzień ściennych, a p r z e d e ?, W skład e k i p y b a d a w c z e j w c h o d z i l i e t n o g r a f o w i e : d r R. R e i n f u s s ( k i e r o w n i k obozu), P. B u r c h a r d , J . C z a j k o w s k i , L . Dzięgiel, m g r M . Przeździecka. m g r Z. Reinfussowa, A. Szymczyk, J . Z a w o j s k i , r y sownicv: M . Chaber, M . Czarnecka, St. Hennig, L . Pędziałek, A . P ę d z i m ą ż , M . P i e r g i e s , Z. P y s z M . R o g a , A . Socha, A . S u r m a j , D. Walknowski. Z. W i g l u s z oraz f o t o g r a f S. D e p t u s z e w s k i . tuszem od 500 zdjęć działy l u d o w e j w s z y s t k i m próbek S. D e p t u s z e w s k i fotograficznych tego malo­ tkanin wykonał ilustrujących różne twórczości a r t y s t y c z n e j . M a t e r i a ł y p o ­ w y ż s z e pochodzą z 95 miejscowości ( r y c t). Znaczniej­ sza niż w l a t a c h ubiegłych ilość p u n k t ó w , d o których d o t a r l i członkowie e k i p y prowadzonych w nież grupy dzielenie ' a m o d z i e l n ie pełnym w y n i k a stąd składzie na mniejsze I\lateriałv • J 5 że o b o k badań zastosowano rów­ zespoły zgromadzone zestawieniem 1 R. R e i r . f u s s : B a d a n i a t e r e n o w e w r e g i o n i e K i e l e c k o sandomierskiem. Polska Sztuka Ludowa, 195Ł s. 35 — 47. Niezależnie zabytków s z t u k i l u d o w e j w postaci w y c i n a n e k , (łącznie 141 s z t u k ) . F o t o g r a f i rysunków, członkom e k i p y udało się zebrać trochę o r y g i n a l n y c h leckiego s k r a w e k p c w . Opatów). rękopisu z 1500 zaś 2488 ołówkowych. wanek Kozienice wyniki w c z y m 500 p l a n s z k o l o r o w y c h , 862 r y s u n k ó w sąsiadujące z n i m p r z e z W i s ł ę części w o j e w ó d z t w a k i e ­ (powiaty obozu w y m , j a k i c y f r o w y m okazały się b a r d z o d o b r e . E t n o ­ jeden lubelskiego zwężo­ z dzie­ łą­ 0 w y b o r z e t e r e n u zadecydowały w y n i k i k i l k u wstęp­ przez G a r w o l i n , Puławy — w zakresie jednomiesięcznej p r a c y z a r ó w n o p o d w z g l ę d e m r z e c z o ­ grafowie wiodący z W a r s z a w y sztuki pół­ kieleckiego, z których ludowej dziny k u l t u r y materialnej. szkicami pęnetracyjnych, dziedziny n y m do kluczowej p r o b l e m a t y k i p o s z u k i w a n i a S r k c j i B a d a n i a P l a s t y k i L u d o w e j P I S w r. 1951 objazdów wszystkie z u tła k u l t u r o w e g o , n a k t ó r y m r o z w i j a ł a się m i e j s c o w a czy się o d południa z o b s z a r a m i b a d a n y m i p r z e z ekipę nych objęły p l a s t y c z n e j . P o z a t y m d l a u z y s k a n i a pełniejszego o b r a ­ szerokim t u t e r e n , stanowiący 6-osoborysownicy w y j e ż d ż a l i w t e r e n co c z w a r t y dzień, mając 3 d n i czasu wy­ urba­ wszystkich z dwóch operujące n a ' ОЪо?1б cvfrowin) (n"e uzupdnis- "ad mości ' i i l u s t r a c j e z g r o m a d z o n e " w 14 m i e j s c o " wodach wstępnego J a k w i d a ć z załączonej m a p y , zasięg badań w y c h , pominąwszy j e d e n w y j a z d L u b e l s k i e , podjęty w celach porównawczych, obszary tereno­ n a p o b l i s k i e Powiśle leżące w z a k o l u W i s ł y , o g r a n i c z o n e obejmuje od połud­ n i a b i e g i e m K a m i e n n e j a o d północnego z a c h o d u rzeką Radomką. 23 �RYS HISTORYCZNY O b s z a r t e n , dosyć n i e j e d n o l i t y p o d w z g l ę d e m fizjo­ g r a f i c z n y m , r o z p a d a się n a k i l k a w i ę k s z y c h k o m p l e k ­ W XIII w i e k u , w z w i ą z k u z akcją d o t o w a n i a panujących instytucji kościelnych, znaczne przez obszary sów, różniących się o d siebie p r z e d e w s z y s t k i m w a r u n ­ z i e m i przechodzą w ręce d u c h o w i e ń s t w a . N a południe k a m i g l e b o w y m i . Żyźniejsze g l e b y występują n a d a w ­ od R a d o m i a nych w c h o d z ą c y c h w skład uposażenia b i s k u p s t w a k r a k o w ­ terenach zalewowych l i n i i wiodącej Wisły, a ponadto wzdłuż z I ł ż y do S o l c a n a d Wisłą, g d z i e ciąg­ n i e się n i e z b y t s z e r o k i pas u r o d z a j n y c h lessów. Drugi skiego wie poza wąż, pomiędzy Kamienną bezpośrednich a Górami okolicach Opatowa i Nowej sze z i e m i e mia, Wierzbicy, Ponadto jako lep­ 3 glinki z okolic K a m i e n n e j . Niską wartość z użyteczności piasków w Rado­ Z w o l e n i a . S p o t y k a m y je również n a d d o l n y m biegiem widzenia Świętokrzyskimi, Słupi . uchodzą p i a s z c z y s t e zainteresowań, rolnej posiadają punktu duże połacie zalegające w i d ł y W i s ł y i R a d o m k i o r a z l e w e rozległy k l u c z dóbr 9 iłżeckich, , d r u g i zaś w i ę k s z y k o m p l e k s dóbr d u c h o w n y c h stanowią włości o p a c t w a b e n e d y k t y n ó w w p a s g l e b l e s s o w y c h , ale z n a c z n i e szerszy w y s t ę p u j e już zasięgiem n a s z y c h 8 powstaje Sieciecho­ . D o b r a możniejszych r o d ó w s z l a c h e c k i c h Starżów, Skarbków-Habdanków) (Odro­ skupiały się głównie wzdłuż południowych krańców puszczy, d z y Iłżanką a K a m i e n n ą 10 mię­ . K r ó l e w s z c z y z n y prócz l u ź ­ n y c h w s i w pobliżu g r o d ó w kasztelańskich o b e j m o w a ł y p r z e d e w s z y s t k i m s a m ej puszczę. Akcja kolonizacyjna, prowadzona z różnym natęże­ n i e m zarówno w d o b r a c h królewskich, d u c h o w n y c h , j a k i m a g n a c k i c h , polegała g ł ó w n i e n a zagęszczeniu osad­ p o b r z e ż e średniego b i e g u K a m i e n n e j (koło S t a r a c h o w i c ) nictwa i ciągnące się w k i e r u n k u p ó ł n o c n y m w o k o l i c ę i Sienna o b s z a r y p i a s z c z y s t e , g d z i e p o s t a r e m u rozpościerała się N a jałowych glebach piaszczystych Iłży jako r e s z t k i d a w n y c h p u s z c z występują d o dziś r o z l e g ł e l a ­ sy s o s n o w e W i ę k s z e r e s z t ó w k i leśne z a c h o w a ł y się r ó w nież n a p i a s z c z y s t y c h £ ^ „ „ „ „ e , „ Р t e r e n a c h położonych n a północ Р Г ™ Л , P„ ™ „ na terenach żyźniejszych, minęła natomiast puszcza. Przeglądając mapę opracowaną przez Ladenbergera, ilustrującą s t a n z a l u d n i e n i a interesującego n a s o b s z a r u w w i e k u X I V , w i d z i m y ścisły z w i ą z e k m i ę d z y l u d n i o n e b y ł y w o w y m czasie l e s s o w e o b s z a r y Naszkicowane wyżej w a r u n k i glebowe wywarły d u ­ m i e s z k a ń c ó w n a k m , o r a z żyźniejsze t e r e n y w Starsze cy Iłży i W i e r z b i c y sięgające czasów przedpaństwo- w y c h , s p o t y k a m y przede w s z y s t k i m na lessowych gle­ między G ó r a m i Ś w i ę t o k r z y s k i m i a K a m i e n n ą , liczące 11 — 25 ży w p ł y w n a kształtowanie się stosunków o s a d n i c z y c h . osadnictwo, rodza­ j e m g l e b a gęstością o s a d n i c t w a . N a j i n t e n s y w n i e j z a ­ okoli­ 2 Słabiej już (6 — 10 m i e s z k a ń c ó w zaludnione były obszary na k m ) . 2 położone koło bach z okolic O p a t o w a , w d o l i n i e Wisły i n a u r o d z a j - R a d o m i a i w z d ł u ż d o l n e j leżanki (3 — 5 os./km ), c z y niejszych g r u n t a c h w okolicy Radomia, północno-wschodnia r e n y piaszczyste, subekumeny natomiast te­ porosłe puszczą, posiadały c h a r a k t e r użytkowanej j e d y n i e czasowo przez pa­ sterzy, łowców i bartników. W Średniowieczu do d i e c e z j i interesujące nas t e r e n y k r a k o w s k i e j , co m o ż e nasuwać należały przypusz­ 2 część P o w i ś l a (1 — 2 os./km ) 2 P i a s z c z y s t e z i e m i e położone w w i d ł a c h R a d o m k i i W i ­ sły i m i e d z v Kamienną z ówczesnych źródeł s t a t y s t y c z n y c h , zupełnie ne Porastała j e a Iłżanką były, jak wynika W X I V w i e k u powstaje na jej terenie zaledwie czenie, że cały t e n obszar w c h o d z i ł p i e r w o t n i e w skład na wioska małopolskiego t e r y t o r i u m p l e m i e n n e g o . w i e k u z w a r t y obszar b e z l u d n y puszczy m i e r z y niejszy który jednakże w y d a j e dawną a Mazowszem Potkanskiego, 12 ,:f „10 m i l d o b r y c h " w z d ł u ż Małopolską a .,6 m i l d o b r y c h " w s z e r z klasztoru sieciechowskiego) między J prężnej e k s p a n s j a e l e m e n t u małopolskiego, grupy Sandomierzan, niego o p a n o w a ć północne p r z e d p o l e skich, docierając w kierunku miała Gór według Świętokrzy­ północnym w okolice jed­ , a w X V w . — 5 . W d r u g i e j połowie X V I w i d z i r a c z e j W Górach Ś w i ę t o k r z y s k i c h . granicę plemienną D o p i e r o późniejsza a ściślej Prawdopodob- się pogląd K . bezlud­ puszcza. (od R y c z y w o ł u (od Jastrzębiej jeszcze po Iłżankę), po dobra » . W skład k l u c z a i ł ż e c k i e ­ go biskupów k r a k o w s k i c h w c h o d z i w ó w c z a s 25 w s i 13 , w skład zaś o p a c t w a s i e c i e c h o w s k i e g o — 7 położonych na Powiślu Królewszczyzny. niedaleko Sieciechowa ,B . n i e licząc b e z l u d n y c h o b s z a r ó w puszczańskich, dzielą średniowiecz­ się n a d w a k o m p l e k s y , z k t ó r y c h j e d e n , o b e j m u j ą c y 23 n y c h północna część interesującego n a s o b s z a r u należa­ miejscowości, skupiał się dookoła R a d o m i a , zaś w skład ła a d m i n i s t r a c y j n i e d o k a s z t e l a n i i r a d o m s k i e j , p ó ł n o c ­ d r u g i e g o wchodziło zaledwie n o - w s c h o d n i a , obejmująca g ł ó w n i e o b s z a r y n y c h w pobliżu S o l c a n a d Wisłą między S k a r y s z e w e m skie n j a a Iłżą . W czasach 5 jjo sieciechowskiej, (j 0 sandomierskiej 6 zaś nadwiślań­ południowo-wschod- 7 Radomska. Pisma pośmiert­ 5 J . w . , s. 111. 6 St. A r n o l d : T e r y t o r i a p l e m i e n n e w u s t r o j u a d m i n i ­ stracyjnym Polski piastowskiej. Prace K o m i s j i dla A t l a s u H i s t o r y c z n e g o P o l s k i , zeszyt I I , s. 90. 7 K . Potkański: Puszcza R a d o m s k a , s. 132. 24 położo­ . Z j a w i s k i e m , które się b a r d z o w y r a ź n i e , zwłaszcza 8 J . w . , s. 139. 9 J . w . , s. 140. 3 M a p a g l e b (podz. 1:750 000) — o p r a c o w a l i J . C z a r ­ n o c k i , S. D o k t o r o w i c z - H r e b n i c k i , M . K o b y ł e c k i , Cz. K u ź m i a r . H . Swidziński. St. T y s k i . K r a k ó w 1942. 4 K . P o t k a ń s k i : Puszcza ne, t . T, s. 111. 17 W pobliżu g r o d ó w k a s z t e ­ lańskich skupiało się n a j s t a r s z e h i s t o r y c z n i e s t w i e r d z o ­ ne o s a d n i c t w o w X V I w i e k u zaznacza 10 miejscowości, 10 J . w . , s. 143 — 146. 11 T . L a d e n b e r g e r : Z a l u d n i e n i e P o l s k i n a początku p a n o w a n i a K a z i m i e r z a W i e l k i e g o . L w ó w 1930. 12 B r z o z a ( K r ó l e w s k a ) , l o k a c j a d r u g i e j w s i — K o z ł o ­ w a n i e u d a j e się ( K . P o t k a ń s k i : P u s z c z a R a d o m ­ ska, s. 162). 13 Z w o l e ń , G o t a r d o w a W o l a , P a c i o r k o w a W o l a , Ś w i e t ­ l i k o w a W o l a , S u s k a W o l a ( j . w . , s. 162). 14 K . P o t k a ń s k i : Puszcza R a d o m s k a , s. 136. 15 A . P a w i ń s k i : P o l s k a w X V I w i e k u . Małopolska, t . I I I , s. 322. 16 J . w . , s. 3 2 1 . 17 J . w . , s. 323. �• з о о о о о Ryc. 1. Mapa miejscowości, w których zebrano ф — w czasie o b j a z d u n e n e l r a c y j i u ' : ; o . % — w czasie obpzu. materiału »' czasie O • ( badań w w r. W53. czasie o b j a z d u i о ! » Д | — baza obozu. 1 — Cecylówka Glowaczowska. 2 — Głowaczów. 3 — Brzoza4 — Sewerynów 5 — Wola Brzózka. 6 — Kozienice7 — Cecylówka. 8 — Bartodzieje nad Radomką. 9 — Piaseczno. 10 — Mąkosy. 11 — Dąbrowa Jastrzębska. 12 — Jastrzębia. 13 — Jedlnia. 14 — Krasna Dąbrowa. 15 — Molendy. 16 — Garbatka. 17 — Kociołki. 18 — Slawczyn19 — Oleksów. 20 — Gródek. 21 Zawada. 22 — Sarnów. 23 — Bierdzierz. 24 — Patków. 25 — Policzna. 26. — Czarnolas. 27 — Chechly. 28 — Zwoła. 29 — Marianów. 30 — Góra Puławska. 31 — S u c h a . 32 — Wilcza Wola. 33 — Jedlanka. 34 — Strykowice Dolne. 35 — Strykowice Górne. 36 — Zwoleń. 37 — Załazy. 38 — Zamość. 39 — Wola Zamojska. 40 — Zielonki. 41 — Mierzączka. 42 — Okrążnica. 43 — Przyłęk. 44 — Bartodzieje 45 — Tczów- 46 - Kuczki. 47 — Kłonówek. 48 — Skaryszew. 49 — KowalaStępocin. 50 — Młodocin. 51 — Mtodocin Większy. 52 — Szydłowiec. 53 — Jastrząb. 54 — Wierzbica. 55 — Modrzejowice. 56 — Gaworzyn. 57 — Pakosław. 58 — Krzyżanowice. 59 — Starosiedliee. 60 — Iłża. 61 — Seredzice. 62 — Tychów. 63 — Mi­ rzec 64 — Jedlanka pod Iłżą. 65 — Kałków. 66 — Chotyzie. 67 — Leszczyny. 68 — Wola Solecka. 69 — Jawor Solecki. 70 — Lipsko. 71 — Rzeczniów. 72 — Bronisławów. 73 — Solec 74 — Sienno. 75 — Wodąca. 76 — Maruszów. 77 — Sadkowice. 78 — Zemborzyn. 79 — Czekarzewice. 80 — Okól. 81 — Bałtów. 82 — Dębowa Wola. 83 — Koszary Denkowskie. 84 — Kąty Denkowskie. 85 — Denków. 86 — Tarłów. 87 — Brzozowa. 88 — Wola Lipowa. 89 — Potok. 90 — Gliniany. 91 — Ćmielów. 92 — Drygulec93 — Ożarów. 94 — Ułęż. 95 — Baranów. 96 — Żyrzyn 97 — Bochotnica. 98 — Kazimierz nad Wisłą. 99 — Karcz­ miska. 100 — Opole. 101 Wrzelowiec. 102 - Józefów. 103 - Rybitwy. 104 — Popów. 105 3fisfcotoice. 106 — śtoieciechow, �na t e r e n a c h urodzajniejszych, sek należących d o średniej jest znaczna trwająca Obejmuje żadne w i ę k s z e o s a d n i c t w a n i e zachodzą, pod koniec X V I I I w i e k u zaczyna kolonii, w wio­ się a k c j a zasadzie p r z e z cały dopiero obszarach nowe kolonie folwarcznych. Z na tego właśnie ce wioski o nazwach Marianów, Jadwinów, Antonówka, świadczy fakt, że n a t e r e n i e J e d l n i pow stałG w t e d y E l e m e n t osadniczy, część R a d o m s k i e g o czesne, n i e b y ł zrąb stanowiła przeludnionej jednej aż 5 n o w y c h r okresu po­ występują­ Anielin itp, Jak kolonizacyjna, t y l k o starej w s i osad 1K który zaludniał interesującą nas o d Średniowiecza p o czasy w s p ó ł ­ jednolity. Niewątpliwie ludność małopolska, Sandomierszczyzny główny ściągająca i Mazurzy, jego tu z którzy p o s u w a l i się k u p o ł u d n i o w i w głąb R a d o m s k i e g o , wzdłuż KULTURA N a t e r e n a c h z d a w n a osiadłych p o d s t a w o w y m łem u t r z y m a n i a mieszkańców była przybywali w Ra­ c s i e d l e n i m . i n . w S u c h e j n a północny zachód o d Z w o l e ­ u t w o r z o n y c h od i m i o n , j a k n p . i n t e n s y w n i e p r o w a d z o n a była o w a a k c j a to osadnicy d o m s k i e ze s t r o n n a w e t dosyć odległych. P r z y k ł a d e m t e ­ go mogą być t a k z w a n i P o s a n i a c y XIX. rozparcelowanych chodzą t a k l i c z n i e n a t e r e n i e R a d o m s k i e g o jącego puszczę, k i e d y zakładania o n a z a r ó w n o dawną puszczę k r ó l e w s k ą , j a k często t w o r z y t e n u r t y mieszały się ze wiek i t e r e n y poza nią położone, należące d o s z l a c h t y , k t ó ­ ra d o p ł y w ó w wiślanych. O b y d w a sobą zwłaszcza w późniejszej f a z i e o s a d n i c t w a , o b e j m u ­ W X V I I w i e k u na terenie Radomskiego zmiany w dziedzinie ilość szlachty. uprawa źród­ roli, na­ nia P r ó c z ludności p o l s k i e j (ludność z n a d S a n u ) , wśród przybywający,n n i e brakło r ó w n i e ż i o b c y c h . W niektórych miejscowo­ ściach ( C e k a r z e w i c e ) ż y w e są dziś t r a d y c j e o t a t a r s k i m pochodzeniu niejsze, mieszkańców. Są o n e t y m że zarówno w prawdopodob- Cekarzewicach, jak i innych w i o s k a c h ( n p . w T c z o w i e ) s p o t y k a się t y p y a n t r o p o l o ­ g i c z n e uzasadniające m o ż l i w o ś ć w c a l e ponenty azjatyckiej. przede w s z y s t k i m Elementem XIX-wieczne wynikiem kom­ było kolonizacji obcym byli Niemcy, ły n a interesującym poważnej osadnictwo wewnętrznej. których w s i e tworzy­ nas o b s z a r z e 4 w i ę k s z e s k u p i s k a po k i l k a k o l o n i i każde ". N i e k t ó r e z t y c h osad z czasem 2 opustoszały i zostały z a s i e d l o n e p r z e z ludność polską, w w i e l u j e d n a k ż y w i o ł n i e m i e c k i utrzymał się d o c z a ­ sów o s t a t n i e j wojny MATERIALNA Wisłą p r z y c z y n i ł się d o o ż y w i e n i a f l i s a c t w a w e w s i a c h nadwiślańskich. Dawny t o m i a s t w k r ó l e w s k i c h w s i a c h , położonych n a k r a w ę d z i układ stosunków innymi ciekawymi w i e j s k i c h , wyrażający puszczy, p o w a ż n ą rolę grały h o d o w l a bydła, ł o w i e c t w o między i p r z e d e w s z y s t k i m b a r t n i c t w o , które d o końca XVIII u k ł a d ó w r o l n y c h (Mąkosy S t a r e - ) , uległ w i e k u posiadało organizację opartą n a d a w n y c h przy­ przemianom pod koniec archaizmami w się zakresie zasadniczym ub. wieku, kiedy w związku w i l e j a c h . B a r t n i c y w s i k r ó l e w s k i c h (Jastrzębia, M ą k o ­ z uwłaszczeniem włościan następowało często p o w t ó r ­ sy, K o z ł ó w , K o z i e n i c e i J e d l n i a ) t w o r z y l i j e d n o ne r o z m i e r z a n i e „bra­ c t w o " , k t ó r e g o w ł a d z e ze „starostą b a r t n y m " n a czele mieściły Mę w J e d l n i M i m o z n i e s i e n i a w r wilejów d l a bartników d a r k a b a r t n a w puszczy komisja z Radomia nania puszczy (tzw 1811 p r z y ­ obelnego), gospo­ trwała n a d a l , a g d y w 1829 r . przystąpiła d o m i e r z e n i a i p r z e c i ­ 1 R o z p a c z l i w e wysiłki bartników n i e uratowały j e d n a k p u s z c z y w która w X I X w i e k u zaczęto sposób r a b u n k o w v . Spław drzewa gruntów, a n a w e t p r z e m i e s z c z a n i e y c h w s i czy też częściowe i c h r o z p r o s z e n i e przenoszenia d o m o s t w „na k o l o n i e " . D a l s z e przemiany, a k c j a k o m a s a c j i gruntów, p r o w a d z o n a nie w I I p o ł o w i e o k r e s u Samodzielne szeniu s. 165. 19 O. K o l b e r g : R a d o m s k i e , t . I , s. 10. W e d ł u g W . M a t l a k o w s k i e g o „ P o s a n i a k a m i " nazywają mieszkańców w s i A u g u s t o w a i A u g u s t o w s k i c h B u d (położonych n a północny zachód o d Z w o l e n i a ) , k t ó r z v za czasów Stanisława A u g u s t a m i e l i t u zostać p r z e s i e d l e n i z n a d S a n u (W. M a t l a k o w s k i : „ P o s a n i a ­ c y " . Wisła, t . I I I , s. 168). O b e c n i e mieszkańcy B a r ­ todziejów (gm. Tczów) mianem" „Posaniaków" określają ludność z n i e z b y t odległego L i n o w a , L u c i n a , Józefatki, P o d g ó r y , Gózdu, K a r c z ó w k i , D r o żanki i P o d m o s t k u . M i e s z k a ń c y t y c h w i o s e k mają posługiwać się nieco inną g w a r ą ( n p . i n a c z e j w y ­ mawiają głoskę 1") i różnić sie n i e c o s t r o j e m m n i e j t a m b o w i e m w y s t ę p o w a ł o samodziałów, ' a l e za t o posaniackie b u r k i " bvłv b a r w n i e j s z e od t v e h któ­ r e nosiły k o b i e t y u ' „ M a z u r ó w " w ' B a r t o d z i e j a c h . 20 N a północny wschód o d K o z i e n i c : Ś w i e ż e Górne, H o l e n d r y , L u c y n ó w , K o l o n i a Wółczyńska, Wólka T u r z v i i s k a ; m i ę d z y Z w o l e n i e m a Wisła: W ł a d y s ł a ­ w ó w . Ługi, H e l e n ó w , Polesie, L e o k a d i ó w , K u r o s z ó w . Sosnów, Z a r z e c z e , P a j ą k ó w ; w o k o l i c y S i e n n a i L i p s k a : Janów, Gozdowa, Kadłubek, L u d w i k ó w , N o w a W i e ś : n a p o ł u d n i o w y zachód o d R a d o m i a : Z a b i e r z ó w , Młodocin, K o s ó w , P e l a g i ó w , T r a b l i c e , Kotarbice. 21 K . P o t k a ń s k i : Puszcza R a d o m s k a , s, 172 — 174 26 intensyw­ 3 gospodarstwa, ..ukazu" o deść międzywojennego- . które p o w s t a ł y p o o g ł o ­ uwłaszczeniu, n a ogół dosyć duże. P o w a ż n ą i c h część s t a n o w i ł y g o s p o d a r s t w a były „peł­ n e " , mierząc 1 w ł ó k ę z i e m i (30 m o r g ó w ) , a zdarzały się w s i e , j a k n p . B i e r d z i e ż w p o w . Koizienice, 18 K . P o l k a ń s k i : Puszcza R a d o m s k a , ca¬ skutkiem n i w e l u i ą c e d a w n ą strukturę rolną, przyniosła ze sobą b a r t n i c y p r z e c i w s t a w i l i się t e m u z sie­ k i e r a m i w ręku eksploatować prawa ł g r u n t u przypadająca n a 1 g o s p o d a r s t w o g d z i e ilość w a h a ł a się o d 30 — 50 m o r g ó w . N a s k u t e k d z i a ł ó w r o d z i n n y c h m a ­ jątki szybko ulegały rozdrobnieniu. Ciekawym przy­ kładem ilustrującym t e n p r o c e s j e s t C e c y l ó w k a , młoda wioska koło wieku k i e d v założona została n a ś w i e ż y m k a r c z u n k u , Głowaczowa. liczyła o n a 44 g o s p o d a r s t w a , l włókę ziemi. W roku W pierwszej połowie z których k a ż d e posiadało 1914 jedynie 5 gospodarstw utrzymało się p r z y t y m w y m i a r z e , 27 g o s p o d a r s t w siadało p o 1/2 w ł ó k i r e s z t a zaś włóki 43 p o 1 4 po­ 1/4 l u b m n i e j . O b e c ­ n i e jest w C e c y l ó w c e 1 g o s p o d a r s t w o rodziny XIX 19 liczących p o ^ pełne 12 p o 1 '2 З-тог**! o r a z 3 bezrolnych Podobny proces rozdrabniania gospodarstw dził o c z y w i ś c i e i w i n n y c h w s i a c h R a d o m s k i e g o . zacho­ Jak 22 J . w., s. 175. 23 N p . W ó l k a Brzózka, posiadająca p i e r w o t n i e n i w o w y układ g r u n t ó w , p o k o m a s a c j i w r o k u 1932 p r z e ­ n i e s i o n a została n a i n n e m i e j s c e , p r z v c z y m g o s p o ­ d a r s t w a , ułożone r e g u l a r n y m łańcuchem p o d w u s t r o n a c h d r o g i o t r z y m a ł y działki w p o s t a c i j e d ­ n e g o pasa z i e m i , biegnącego p r o s t o p a d l e p o j e d n e j stronie drogi. �w y n i k a z zachowanej d o dziś t r a d y c j i , z a r ó w n o w o k r e ­ sie uwłaszczania, j a k i bezpośrednio p o n i m g o s p o d a r ­ k a w s i r a d o m s k i e j u t r z y m y w a ł a się n a p o z i o m i e niskim. Do orki dosyć używano „sochy", którym to m i a n e m , j a k można w y w n i o s k o w a ć z n i e z b y t j a s n y c h wypowie­ d z i , określano radło r y l c o w e ( C e c y l ó w k a ) l u b r a m o w a te ( B r z o z o w a ) , plużycy przymocowane cylówka z długą grządzielą, do której b y ł o j a r z m o w o ł o w e g o zaprzęgu Głowaczowska, Wola Solecka, O s t a t n i e płużyce z p o s k r a c a n y m i g r z ą d z i e l a m i ne b y ł y jeszcze w o s t a t n i m dziesięcioleciu (Czarna) obok nych coraz już częstszych z żelazną odkładnicą kowale skib) Orano w wąskie bronowano używali laskowymi d o włóczenia pługów utrudniała pTLThXTwano zziae i a e i — co n i a n e. w i a n bronami gałęzi V a w stanie n ą wiejscy a suszonym (orka w ^/Vśród (tzw roślin * w z a i łopaty, z a o p a t r z o n e j e 6 (Cecylówka) sierpa kosy) g sp a a r s w r 4 - niektórzy tarniny uży\vanie i ). drewnia­ (szerokości Sprzęt zbóż o d b y w a ł się p r z y p o m o c y zagony używa­ ub. wieku które w y r a b i a l i zagony (Ce­ Sewerynów). Choty- у у w¬ y n i e p o л aj с Ir ii cn żelazne o k u c i e ( C z a r n a , B a r t o d z i e j e , w w ąn сs k Czarno- las). I n w e n t a r z ż y w y — dosyć l i c z n y , a l e nędznie u t r z y ­ m a n y — wypasał się n a w s p ó l n y m p a s t w i s k u ( k t ó r e g o l i k w i d a c j a w w i e l u w s i a c h nastąpiła d o p i e r o w z w i ą z ­ k u z komasacją g r u n t ó w dokonaną w o k r e s i e wojennym), p o d opieką g r o m a d z k i e g o o d w i o s n y d o .,św. Stanisława" z p a s t w i s k a do s t a j n i między­ pasterza. (8. V ) n i e Krów spędzano n a południe, b o i t a k n i e b y ł o czego doić. Jesienią p a s i o n o n a rżyskach, k t ó r e d o l i ­ s t o p a d a leżały n i e z a o r a n e . N a p a s t w i s k u oprócz k r ó w pasły się w o ł y , ną stanowiące w w i e k u ubiegłym głów­ jeśli n i e j e d v n a siłę p o c i ą g o w ą n a wsi- r a d o m s k i e j , o r a z owce^ a c z a s e m i ś w i n i e no n a paszę Hodowla przedstawiali się (zależnie od wsi) r 10 i w i ę c e j n a gospodarstwo) znaczny spadek poglov^ia spowo- Kloni c h o w a n o b a r . .' , '. , , h y c n i e w i e c e i niż 1 .laci. i w i e u i n n y c w s i e mi о у para o m . w г л а с и с pns.daa w y m a a i ni j e d e n g o s p o d a r z w e w s i , który z a w o d o w o t r u d n i ! się przewozem towarów. Z ч ewolucję р przeszło w I I p o ł o w i e łego w i e k u b a r t n i c t w o . S i a d y j e g o dadzą się к о е z a w i e s z a n o w lesie n a w y s o k i c h d r z e w a c h . O k o ł o r o k u 1910 u l e z a w i e s z a n e n a d r z e w a c h , a l e już n i e w Patkowie (gm. P o l i c z n a ) , ule kło­ dowe w powszechnym (tzw. „pniakowe") to p i o n o w o ( „ s t o j a k i " ) , czy p o z i o m o jeszcze zespoły t a k i c h u l i u t r z y m a ł y się do początku X X w i d z i e ć można w w i e l u w s i a c h Kuczkowski z J e d l n i pamięta z o p o w i a d a ń s w e g o d z i a d k a , że d a w ­ lasy „podzielone były n a części, dziś p o l a " i w każdej z t y c h części miał i n n y swoje b a r c i e z pszczołami. Z a r a z jak gospodarz po żniwach bartnik Naszkicowany wyżej przy nym zmianom obecnego Radomskiego. pomocy w pierwszych dwóch stulecia. Zapowiedzią swych go" z żelaznym lemieszem dopiero wie­ jeszcze kilku przykła­ dów s t a n g o s p o d a r k i r o l n e j i h o d o w l a n e j uległ p o w a ż ­ XIX do d o m u n i e k i e d y czy („leżaki"). Większe a opustoszałe z pszczół dziś wyruszał w o z e m zaprzężonym w parę w o ł ó w n a o b j a z d b a r c i , skąd w r a c a ł pasiekach ubieg­ s k i c h . Sześćdziesięciosiedmioletni okoliczne użyciu b y ł y ustawiane w ku w Czarnolesie, Julian pusz­ czy, t y l k o koło d o m u , w i d z i e ć można było w czasem odszukać w t r a d y c j i niektórych w s i puszczań­ niej szczytowej. 'wypuszcza­ Dopiero l i k w i d a c j a serwitutów p a s t w i s k o w y c h Interesującą chałupa z wejściem w ścianie Tczów (pow. Kozienice). n^i o.°ół j e d n a k w u b s t u l e c i u h o d o w a n o o w i e c dosvc dużo (5 dowala 2. Stara a b y i c h w d o m u n i e trzeba było karmić owiec dosvć różnie które chętnie Ryc. w. rozpowszechnienie dziesiątkach l a t i c h było się t z w . „pługa pod koniec kowalskie­ i o d k ' a d n i c a , który, przyjęty po t y g o d n i u , w i o z ą c p o d e b r a n y irród w p l a s t r a c h z ł o ­ początkowo z n i e d o w i e r z a n i e m , s z y b k o w y p a r ł żonych d o b e c z e k . M i ó d sprzedawał Ż y d o m w t v w n i c j s z e narzędzia d o o r k i . W t y m s a m y m m n i e j w i ę ­ Kozie­ prymi- n i c a c h . K u p i e c zaznaczał kreską n a beczce, dokąd się­ cej gają p l a s t r y , w y j m o w a ł beleczkową, zaopatrzoną w żelazne „ b r o n i k i " , a t r a k ­ z n i e j zawartość, a następnie w l e w a ł w o d ę po kreskę i m i e r z y ł i l e j e ^ t ° a r n c ó w miód s p r z e d a w a l i Niewiele pamięta brrtnicv w plastrach na od K u c z k o w s k i e g o z czasów dzieciństwa, starszy Karol CT dyż garnce Jaroszek że u l e dłubane z p n i cja czasie zniknęła wołowa ustąpiła brena laskowa, przed zastąpiona zaprzęgiem przez końskim. W o k r e s i e „ w o j n y j a p o ń s k i e j " (1905), która n a t e r e n i e byłego z a b o r u r o s y j s k i e g o ustalaniu chronologii jest ważnym elementem zjawisk pojawiają się w na w s i 27 �k i e r a t y , sieczkarnie, wypierające „skrzynkę do sieczki", jący znikają d r e w n i a n e łopaty i w i d ł y , a s z u f l e d o „ w i a n i a " zboża zastępują młynki. p r z e s t r z e n i l a t k i l k u n a s t u ( o d 1911 r- T e m p o p r z e m i a n w z m a g a się w l a t a c h p o p r z e d z a j ą ­ c y c h I w o j n ę ś w i a t o w ą i w czasie j e j t r w a n i a . Z n i k a torzy okres I w o j n y w ó w c z a s o s t a t e c z n i e w ó ł z g o s p o d a r s t w a chłopskiego, n a m i e j s c e pługa k o w a l s k i e g o z a c z y n a w c h o d z i ć ż e ­ l a z n y pług f a b r y c z n y , o r k a w z a g o n y zostaje zastą­ d o m s k i e g o z a c z y n a się rozpowszechniać u p r a w a ł u b i ­ n u , p o d p a t r z o n a przez chłopów n a g r u n t a c h d w o r s k i c h czy plebańskich. N a s i e n i e łubinu s p r z e d a w a n o p o c z ą t ­ p i o n a orką „ w składy", ulegają l i k w i d a c j i o s t a t n i e śla­ d y trójpolówki, w postaci ugorów z o s t a w i a n y c h co k o w o „na g a r ś c i e " , a b y ł o o n o t a k p r z e z c h ł o p ó w c e ­ n i o n e , że w o k r e s i e d o j r z e w a n i a t r z e b a go b y ł o n o c a m i t r z e c i r o k , „ ż e b y z i e m i a nabrała p i l n o w a ć p r z e d złodziejami Wpadającym w mocy". oko symbolem zachowanych prze­ ten moment 1928 — Mirzec), następował najczęściej w różnych w s i a c h jednak Chotyzie podają — na do informa­ światowej. W t y m r ó w n i e ż czasie n a p i a s z c z y s t y c h g l e b a c h Ra­ (Gródek). W okresie międzywojennym tendencja w s i do u n o ­ m i a n było zastąpienie kosą s i e r p a p r z y sprzęcie z b o ­ ża. J a k w y n i k a z kilkudziesięciu przeprowadzonych wocześnienia g o s p o d a r k i h a m o w a n a b y ł a p r z e z c i ę ż ­ k i e w a r u n k i e k o n o m i c z n e . J e d y n i e najzamożniejsi s p o ­ w y w i a d ó w , t r a d y c y j n y c h narzędziem u ż y w a n y m w R a ­ d o m s k i e m do sprzętu zbóż b y ł za pamięci i n f o r m a t o ­ rów wyłącznie sierp. śród chłopów m o g l i p o z w o l i ć sobie n a uzupełnienie sprzętu n o w y m i m a s z y n a m i , j a k s i e w n i k i c z y ż n i w i a r ­ k i B a r d z i e j ogólnie natomiast rozpowszechniło się Z e sprzętem kosą z a p o z n a l i się m i e j s c o w i chłopi bądź w d w o r a c h , g d z i e p r z y b y w a l i n a ż n i w a k o s i a r z e użycie n a w o z ó w s z t u c z n y c h , z których w mniejszej czy w i ę k s z e j s k a l i k o r z y s t a l i r ó w n i e ż chłopi ś r e d n i o ­ z Małopolski ( C z a r n o l a s ) , bądź w N i e m c z e c h w czasie w y j a z d u „na S a k s y " ( K o z ł ó w e k , M i r z e c ) . O p ó r p r z e ­ c i w k o s i e był z n a c z n y , uważano b o w i e m , że t e n s p o ­ sób sprzętu p o w o d u j e m i e r z w i e n i e słomy, p o t r z e b n e j d o p o s z y w a n i a dachów, i u b y t e k z i a r n a , k t ó r e przy k o s z e n i u r o z s y p u j e się po z i e m i . W y s t a r c z y ł o j e d n a k , a b y ktoś ze w s i r a z przełamał panujące u p r z e d z e n i e , a już kosa odnosiła z w y c i ę s t w o n a d s i e r p e m . D e c y d u ­ P o zakończeniu I I w o j n y ś w i a t o w e j w g o s p o d a r c e w s i r a d o m s k i e j zachodzą z n a c z n e z m i a n y , w y n i k a j ą c e z dążności d o m e c h a n i z a c j i i unowocześnienia r o l n i ­ c t w a . W z o r y c z e r p a n e z P G R i g o s p o d a r s t w spółdziel­ c z y c h , a k c j a P O M — przyczyniają się d o s z y b k i e g o l i k w i d o w a n i a d a w n y c h , przeżytkowych f o r m u p r a w y roli. • < i zamożni c z y n a w e t małorolni. i 71 / W . , , - — 4 + - - I - —~4h— -ł p - 4 4 - - H - t - 0 - 4 HU Ryc. 28 T S t 3. Schematy ważniejszych planów chałup w Radomskiem: a — Tczów, b — Sadkowice, с — Czekarzeuiice, d — Strykowice Dolne. (S — sień. 1 — izba, К — komora, Ku — kuchnia, P — pokój). �Ryc. 4. Chałupa nie zamieszkana, licząca ponad 90 lat. Jedlanka (pow. Kozienice). BUDOWNICTWO Przedstawiony t u na przykładzie z m i a n zachodzących strzeni rolnictwa obraz w życiu w s i r a d o m s k i e j n a p r z e ­ stulecia — znajduje innych dziedzinach ludowej s w e ścisłe a n a l o g i e i w k u l t u r y , które w t y m s a ­ łowe w y k o n y w a n e były wówczas wyłącznie przy c i u s i e k i e r y , końce zaś b e l e k sterczały poza zrąb n i e ­ regularnie. Konstrukcja puje gdzieniegdzie sumikowo-tatkowa wystę­ w s t a r y c h stodołach (Gródek, D r y - m y m m n i e j w i ę c e j r y t m i e ulegały p r z e o b r a ż e n i o m , p o ­ gulec, B r z e z o w a ) , W b u d o w n i c t w i e m i e s z k a l n y m legającym k a m y ją w y j ą t k o w o miejsca n a t y m , że e l e m e n t nowym formon, czesną cywilizację. mogły w architektura przynoszonym Jedynie niektórych zachodzących tradycyjny czego ludowa, pozornie na, g d v ż p r z y j m o w a n i e przez przyczyny wypadkach przemian, ustępował współ­ gospodarcze powstrzymać przykładem bardziej nowszych form tempo jest np. uży­ (Dębowa Najprymitywniejszą formą spoty­ Wola). budynku mieszkalnego, występującą już t y l k o w o p o w i a d a n i a c h l u d z i s t a r y c h (Jedlnia, Mąkosy), były chałupy, których wnętrze składało się w y ł ą c z n i e z i z b y . M i e s z k a j ą c a w konserwatyw­ biedota wejściem jest t u połą­ luźno s k l e c o n e wiejska dostawiała sienie. czasem Opisane przed t u domy nich zanikły w czone z d u ż y m w y s i ł k i e m e k o n o m i c z n y m , k t ó r e m u n i e 70 l a t a c h u b . s t u l e c i a , dziś o d p o w i e d n i k i e m i c h są m a ­ z a w s z e ł a t w o podołać. leńkie d o m k i d w u w n ę t r z n e , składające się z i z b y i s i e ­ W architekturze ludowej Radomskiego materiał b u d o w l a n y stanowiło d r z e w o nie niejasne przekazy podstawowy sosnowe. t r a d y c j i wspominają o Jedy­ (plecio­ n i . F o r m ą niegdyś t y p o w ą d l a R a d o m s k i e g o budvnku sieni, izby i k o m o r v , p r z y c z y m wejście do nych?) d o m a c h „z jałowca" (Bronisławów), które m i a ­ sieni ły być s t a w i a n e „za p a ń s z c z y z n y " , czy b i t y c h z g l i n y bądź o d dłuższej ściany b u d y n k u mieszanej mieli nież d r z w i d o k o m o r y ( r y c (Jedl- rolę w terenu Jest rzeczą ze słomą (Czarnolas). Podobne domy budować w X I X w . ubożsi koloniści n i e m i e c c y n i a ) . W p o ł u d n i o w o - w s c h o d n i e j części b a d a n e g o obfitość k a m i e n i a w y s t ę p u j ą c e g o kach przyczyniła się d o r o z w o j u w płytkich odkryw­ budownictwa ka­ m i e n n e g o , k t ó r e zwłaszcza p o I w o j n i e ś w i a t o w e j zmie­ niło w y g l ą d n i e k t ó r y c h w s i ( j a k n p . C e k a r z e w i c e n e m i a ł y ściany w y k o n a n e z grubych bali, n y c h n a „obłap" z n i e r e g u l a r n i e wystającymi węgłowaostatka­ m i . T e g o r o d z a j u w ę g i e ł s p o t y k a się już b a r d z o r z a d k o . Przykładem sięgająca wieku, w może być s t a r a chałupa w niewątpliwie której obok co n a j m n i e j belek Sadkowicach, początków obustronnie XIX zaciosanych n a „ o b ł a p " występują też zacięcia p o j e d n e j t y l k o s t r o ­ n i e b e l k i . W ę g i e ł n a „ r y b i o g o n " posiadają już chałupy s t a w i a n e w p o ł o w i e u b . w i e k u , j e d n a k ż e zacięcia węg­ umieszczone wypadku budynkach b y ł o bądź ewakuacji interesującą że w szczycie ( r y c . 2, За), w której były 3 b 4) mienia w rów­ Grały one ważną podczas dwóch tego pożaru rodzaju sięgających n i e w ą t p l i w i e p o c z ą t k ó w u b i e g ­ łego s t u l e c i a , izbę s t a n o w i w ę g ł o w a n a s k r z y n i a d o k t ó ­ r e j n a d w ó c h p r z e c i w l e g ł y c h końcach d o b u d o w a n e czy w m n i e j s z y m s t o p n i u O k ó ł ) . D a w n e chałupy d r e w n i a ­ były c h a ­ łupy składające się z ułożonych w z d ł u ż o s i podłużnej slup" wcelowane nych budynkach n a r o b a c h sień i k o m o r a mających k i e t r z y w n ę t r z a są ^к ^ t ^к nycn p r z y c i e s i a c n . у wiaaajacy „typowej k u , opisanej u gospodarzy podobny ^ • ^ p zy układ o o l o^n e ^ ^ ę cnampie^cMopsKiej przez K i t o w i c z a - , z Sc| 'W i n wszyst wsrjól ™ ![ " , p - л v występował zarówno k i l k o m o r g o w y c h , j a k i u bogaczy posia- 24 J . K i t o w i c z : O p i s o b y c z a j ó w za p a n o w a n i a A u g u s t a I I I . W y d . B i b l i o t e k i N a r o d o w e j o p r a c o w a ł R. P o l l a k , W r o c ł a w 1951, s. 322. 29 �\ Ryc. dających między peine nimi 5. Ozdobnie gospodarstwa polegała jedynie szalowany szczyt jednowłókowe. n a ilości dachu. Różnica i rozmiarach osobno stojących b u d y n k ó w g o s p o d a r c z y c h * W n e- Dom w nr 25, Wólka materiał siednimi ną n a d w i e części i t a k p o w s t a w a ł a mała i z d e b k a z w szczytowej pańszczyźnianych „chałupki" podstawie sprzecznych czasem wypowiedzi i n ­ formatorów I r t i d n o jest ustalić, czy n a t e r e n i e R a d o m ­ skiego starsza formę s t a n o w i opisana Policzna). analogiczne (Opoczyńskie, chałupy z r e l i k t o w o występują, czać, że s t a r s z y j e s t j e d n a k Zarówno j a k i porównanie z są­ Świętokrzyskie), wejściem od pozwalają przypusz­ ściany t y p wąskofrontowy. J a k w y n i k a z ich dawnego rozmieszczenia w terenie, a t a k ­ zamieszkiwała k o m o r n i c z a b i e d o t a Na zabytkowy, terenami gdzie W czasach (gm. o d m i a n i e w ą s k o — czy s z e r o k o f r o n t o w e j . jednak których d o m a c h sień r o z d z i e l o n a była ścianką p o p r z e c z ­ ..chałupką". Policka wyżej chałupa że z ż y w e j jeszcze t r a d y c j i , d o m y składające się z s i e n i , i z b y i k o m o r y , u m i e s z c z o n y c h n a j e d n e j osi powały ich dawniej na całym z a n i k a n i a kształtuje badanym się różnie. wystę­ terenie. W Okres niektórych w s i a c h d o m y t a k i e s t a w i a n o jeszcze w czasach I I w o j ­ 2Г: W świetle m a t e r i a ł ó w t e r e n o w y c h z e b r a n y c h w R a ­ d o m s k i e m niesłuszne w y d a j e się przypuszczenie W. K r a s s o w s k i e g o , j a k o b v „chałupy, w skład k t ó ­ r y c h wchodziła i z b a o r a z u m i e s z c z o n a p o j e j p r z e ­ c i w l e g ł y c h s t r o n a c h sień i k o m o r a , w y k o n y w a n o w r a m a c h pańszczyźnianych g o s p o d a r s t w m a ł o¬ r o 1 n у с h " (W. K r a s s o w s k i : Chałupa p o l s k a n a przełomie X V I i X V I I w i e k u . Polska S z t u k a L u ­ d o w a 1953, s. 289). 26 W B a r t o d z i e j a c h ( p o w . R a d o m ) zachowała się t r a n v c i a . że w czasach f e u d a l n y c h o d r a b i a n o p a ń ­ szczyznę w w y m i a r z e 1 dzień t y g o d n i o w o „od w ę g ­ ła", t o znaczv k o m o r n i k mający w s w e j „ c h a ł u p c e " t y l k o j e d e n w ę g i e ł odrabiał j e d e n dzień pańszczyz­ n y , zaś g o s p o d a r z posiadający t r z y pozostałe w ę g ł y — t r z y d n i w t y g o d n i u . Z c h w i l a uwłaszczenia w ł o ­ ścian m i e d z v g o s p o d a r z a m i a mieszkającymi u n i c h k o m o r n i k a m i dochodziło do o s t r y c h konfliktów, zwłaszcza że n i e k t ó r y m z k o m o r n i k ó w p o z w o l o n o pobudować sie n a p a r c e l a c h g o s p o d a r z y . 30 ny światowej (Bartodzieje o s t a t n i d o m tego r o d z a j u (Krzyżanowice, p o w . Iłżec) pow Kozienice) rozebrano w przed Większość innych 15 l a t y datowanych b u d y n k ó w o t y m układzie p o c h o d z i z o s t a t n i e g o ć w i e r ć ­ wiecza ubiegłego s t u l e c i a Formą nowszą, która przyczyniła się da wyparcia d o m ó w o w y ż e j o m ó w i o n y m układzie, b y ł y t z w . „ t r o ­ jaki" ( r y c . 3c), bądź też u zamożniejszych ( r y c . 3d). P o j a w i a j ą się o n e n a t e r e n i e „czworaki" Radomskiego dosyć późno, g d y ż p o d k o n i e c X I X w i e k u , a l e r o z p o w ­ szechniają i się d o p i e r o później. D o m y umieszczoną w okresie międzywojennym o planie symetrycznym, centralnie stanowią raczej z sienią przypadki odosobnione. S p o t y k a m y j e wśród budynków n o w y c h , budowanych nych. po r o k u 1900 p r z e z gospodarzy zamoż­ �bomy k r y t e były dawniej lub przyczółkowym dachem Bartodzieje, Sucha), z a o p a t r z o n y m d o w a n e z d o b i n a m i d r z w i d o m ó w mieszczańskich z k o ń ­ czterospadowym (o szczycie „ ł a m a n y m " — ca X I X w i e k u . D e k o r a c j a zrębu b y ł a p o c z ą t k o w o g ł ó w ­ Tczów, nie n a d ścianą w e j ś c i o ­ malarska. wapnem „ciapki" w ( B a r t o d z i e j e , T c z ó w ) i z y g z a k i ( c k e l i c e I ł ż y ) ( r y c . 6). S p o ­ z „wystawami" w biegnącego postaci wzdłuż tego słupami ozdobnie sprawdzonych szerokiego dłuższej domy (1,5 m ) profilowanymi. informacji, podcienia tyka okapu, ściany b u d y n k u , Według nie słupowe przy się c z a s e m m a l o w a n e o k i e n n i c e , w k t ó r y c h p o s z ­ czególne podpar­ l i s t w y i f i l u n k i podkreślone są r ó ż n y m i b a r w a ­ mi. Już przed ścianie s z c z y t o w e j w y s t ę p o w a ł y p r z e d r o k i e m 1939 w e budowanymi w s i Stodoły z trójkątnym (pow Opatów) na t z w . „Łanach". sokość dachów zwvkle do 1 5 w i d z i a l n e j w t e n kształtuje Około r o k u trwająca dach naczółkowy, krótkich i szczytowej, dwuspadowe, rakterystyczne częły jako i dachy Słomiane p o k r y c i e w się p o s z y c i e s c h o d k o w a t e zmianę gładko i w (od „niemieckie" w (cha­ poszywania używać wspartym bogato cieńszych na się nowo­ ganki profilowanych stolarskimi międzywojennych, coraz przed pojawiać kiedy płazów, do detala­ budowy pojawia się ( s t o s o w a n e d l a ciepła) o b i j a n i e z e w n ę t r z n y c h ścian b u d v n k u d e s k a m i , u k ł a d a n y m i często w sposób d e k o r a c y j ­ n y . Z e szczególną u w a g ą t r a k t o w a n e są narożniki, n a których występują ozdoby przypominające fermą p i - lastry o m o t y w a c h w z o r o w a n y c h n i e k i e d y na a r c h i t e k ­ turze murowanej. Detale a r c h i t e k t o n i c z n e , zdobiące d a c h y mów, p r z e w a ż n i e w y k o n y w a n e i zręby d o ­ są n i e p r z e z cieśli s t a - na pozostawia zdarza perliste" daszkiem, światową światowej dachów n a narożnikach Wyjątkowo zaczęły poprzednio od I w o j n y poszycie za­ i naczółkowe. układane było jedynie Radomskiem „kulawki" kolonii niemieckich) zwyczaj gładko, p r z y c z y m świato­ występujących czterospadowe, dachów się Radomskie­ a równocześnie z n i m dachy schodki, dopiero rozpowszechnił se*n w też w krokiewek, dla dawnych wypierać wyłącznie zwany wojną domami m i . W czasach stosunek zaczęto się n a t e r e n i e pierwszą słupach, n i e k i e d y z d o b i o n e dochodziła dziś zaledwie do I w o j n y Bartodzieje), które Wy­ jak 1 * 1 1900 p o j a w i a „kulawek" partii budownictwie części zrębu się z w y k l e go, j a k o m o d a wej, starym między zrębie m a l o w a n o ły być jeszcze międzywojennym szpar belkami, koliste pasy, okresie wzdłuż Na surowym wą w w y d a t n y okap. W Brzozie (pow. Kozienice) m i a ­ się c z a - układane n a schodki O t w o r y o k i e n n e , p o c z ą t k o w o b a r d z o małe (4 s z y b k i ) , zaczęły rozrastać się o k . r. 1900, o t r z y m u j ą c śnie zawiasy podciętym były w umożliwiające niekiedy taflę łukowato zbitą równocze­ ich otwieranie. kołkami Drzwi z „ocapem" zaopatrzone z 3 desek, zawieszoną na k o ł o w r o c i e . F o r m y t a k i e z a c h o w a ł y się d o dziś b a r ­ dzo r z a d k o ( S a d k o w i c e ) . Poza t y m n a w e t w s t a r y c h d o ­ m a c h z I I p o ł o w y X I X w i e k u d r z w i z a w i e s z a n e są n a "ielaznych zawiasach. Podłogi d r e w n i a n e , należące j e ­ szcze około 1890 r. d o rzadkości, są p o w s z e c h n i e budo­ w a n e d o p i e r o o d I w o j n y ś w i a t o w e j . O wnętrzach „ k u r ­ nych" nie słyszeli nawet najstarsi ..Zawsze" były piece zaopatrzone informatorzv. w ckapy odprowadza­ jące d y m d o k o m i n a , z t y m że d o 90 l a t u b . s t u l e c i a n i e było blach nakrywających palenisko, się n a g l i n i a n e j p o l e p i e p o d o k a p e m Jedyną dekoracją tylko gotowało pieca. architektoniczną w starych m a c h b y ł y o z d o b n i e w y c i ę t e zakończenia t r a g a r z y trzymujących sosręb, c z y l i ryzowana W okap d a c h u , w e w n ą t r z zaś „siostrzan", n a k t ó r y m gwiazda domach wejściowych profilowany czasem widnieje cyrklowa. z pierwszych zdobione l a t XX. w i e k u tafle bywają deseczkami chów n a c z ó ł k o w y c h i d w u s p a d o w y c h ścian szczytowych ozdobnego szalowania szczytów zaczęła dachów ( r y c . 5), drzwi układanymi , w deseń. D o p i e r o w o k r e s i e r o z p o w s z e c h n i e n i a się d e k o r a c j a do­ pod­ się d a ­ rozwijać w postaci dekoracyjnie t r a k t o w a n y c h okienek p r o f i l o w a n y c h „wiatrówek", któ­ r e s k r z y ż o w a n e u góry t w o r z y ł y n i e k i e d y podobne do k u r p i o w s k i c h „śparogów". n i c h występują sterczyny dachowe przybitej ozdobnie profilowanej. rozwojem wiają deski zdobnictwa się p r z y ściany zakończenia Częściej w postaci szczytowej oknach dekoracyjnie Równolegle dachu wykonane kienniki i p o d o k i e n n i k i , ozdoby n a d d r z w i a m i i bardziej ozdobne tafle drzwiowe od pionowo naśladujące z poja­ nado­ coraz przeła­ Ryc. 6. Ozdobnie bielony (pow. zrąb chałupy. Tczów Kozienice). 31 �Ryc. 7. Fragment zdobionego ganku. Jedlnia Kościelna w i e j ą c y c h b u d y n k i , lecz p r z e z s t o l a r z y , którzy j e w y ­ kończają. W i e l u z n i c h r e k r u t o w a ł o się spośród mieślników wieństwo w zachodzące małomiasteczkowych, stąd zakresie zdobnictwa między nowymi a drewnianymi domami bliskie rze­ pokre­ występującymi w chłopskiej w Między skiego stolarzami działalność miastach. ne ( r y c . 7). MIESZKALNE I Pod z Warszawy koniec XIX Jak oparciami starszych informatorów, do Jedlni, wieku i bocznymi prymitywnego sek, ł a w y bez o p a r c i a i n i s k i c h stołeczków o n o g a c h , n a których s i a d a n o dokoła żywania z de­ czterech ł a w y w czasie s p o ­ posiłków. U m e b l o w a n i e uzupełniała wisząca na bywały również stoły domach ozdobnie i tzw. wykonanymi „kanapy ławy, siedzenie do mykanej na jedne l u b dwoje do których kładło się sło­ „szaf" (również z w a n e „ s z a f a m i " ) , k t ó r e składały się z p o d s t a w y , l o w a n y c h rozpowszechniają zamożniejszych rozwinął zamożniejszych (półek) n a n a c z y n i a w e s z ł y w u ż y c i e k r e d e n s y potrójna półka, o r a z wisząca n a ścianie p o j e d y n c z a gospodarzy gdzie mę n a posłanie. O b o k o p i s y w a n y c h p o p r z e d n i o postaci potrójnej „li­ okre­ okolicz­ rozsuwane ścianie l u b stojąca n a ł a w i e „szafka n a n a c z y n i a " , c z y l i s t w a " . U p o w a ł y wisiała żerdka n a u b r a n i a . W d o m a c h Radom­ na wsie poręczami po zdjęciu d e s k i stanowiącej się z szerokie, z domach, składało czyli w się ł a w y spania", umeblowanie na terenie promieniującą jeszcze p o d k o n i e c u b . s t u l e c i a , zwłaszcza w uboższych łóżka, a w ł a ś c i w i e z przenośnej p r y c z y z b i j a n e j Jedlni. MEBLE zaczęły p o j a w i a ć z opowiadań z sie m i ę d z y w o j e n n y m , który w czasie I w o j n y ś w i a t o w e j się uległo Papiński działającymi ożywioną Radomskiem cieśla w y r ó ż n i ł się n i e j a k i Papiński, z m a r ł y w w czasie o s t a t n i c h k i l k u l a t p o w a ż n y m p r z e o b r a ż e n i o m . wynika Wyk. przeniósł WNĘTRZA Urządzenie izby Kozienice). wiejskimi architektonicznego, chałupami (pow. drzwiczek, i nastawy za­ w półki. Z a m i a s t skrzyń b a r w n i e m a ­ się s k r z y n i e t z w . „ m a z e r o - wane". W okresie poprzedzającym pierwszą wojnę światową w s p a r t e n a „krzyżaku" oraz m a l o w a n e skrzynie, w któ­ i m i ę d z y w o j e n n y m w u m e b l o w a n i u w i e j s k i m dużą r o l ę rych odgrywały przechowywano ubrania. Wspomniane wyżej sprzęty w y k o n y w a l i s a m i właściciele z w y j ą t k i e m m a ­ l o w a n y c h skrzyń które z a k u p y w a n o częściej o d m i e j s k i c h s t o l a r z y 32 na targach naj­ sprzęty wykonane przez małomiasteczko­ w y c h stolarzy. O b o k ozdobnych ław z o p a r c i a m i i „ka­ nap" do spania rozpowszechniły się łóżka r o b o t y , stoły o p r o s t y c h , t o c z o n y c h stolarskiej nogach, a czasem �1 krzesła 2 o p a r c i a m i d e k o r a c y j n i e w y c i n a n y m i , m i e j ­ m i n i a t u r o w e łóżka sce skrzyń m a l o w a n y c h l u b m a z e r o w a n y c h zajęły o k u ­ gunach. wane k u f r y o wypukłych w i e k a c h . N a s t a w y kredensów zaczęto z a o p a t r y w a ć w podwójne, oszklone drzwiczki. Po I w o j n i e światowej opisane t u meble dekoracyjności. P o d w p ł y w e m w z o r ó w zyskują n a m i e j s k i c h łóż­ k a , krzesła, k r e d e n s y d e k o r u j e się t o c z o n y m i o z d o b a m i . Tu i ówdzie w w i a ć się szafy steczkowych Układ domach bogatszych zaczynają poja­ r o b i o n e n a zamówienie przez małomia­ utrzymuje się n a ogół tradycyjny. M e b l e u s t a w i a n o p o d ścianami, środek i z b y b y ł z a w s z e w o l n y . D o p i e r o p o I I w o j n i e ś w i a t o w e j zaczęto w n i e ­ k t ó r y c h d o m a c h stawiać n a środku i z b y stół krzesłami. Równocześnie pojawiły się otoczony gładkie meble bez ozdób, j a s n o p o l i t u r o w a n e , k t ó r e w c z a s a c h ostat­ n i c h zmieniają c o r a z b a r d z i e j c h a r a k t e r i z b y chłopskiej, upodobniając W ją d o w n ę t r z a miejskiego. rozwoju meblarstwa ludowego wały w bieżącym stuleciu liczne dużą r o l ę odgry­ na terenie Radom­ s k i e g o m i e j s k i e ośrodki s t o l a r s k i e , k t ó r y c h b y ł o dosyć dużo, n a l e ż a ł y d o n i c h n i e t y l k o w i ę k s z e , j a k R a d o m , Zwoleń, Kozienice, Iłża c z y O s t r o w i e c , a l e i m a ł e m i e ­ ściny, t a k i e j a k Solec n a d Wisłą, G n i e w o r ó w , Ożarów, Głowaczów, Lipsko, Szydłowiec, S k a r y s z e w . Ciepielów, Wśród stolarzy Tarłów, Jedlińsk, małomiastecz­ k o w y c h elitę s t a n o w i l i c i , k t ó r z y w y r o b y s w e w y k o n y ­ w a l i w y ł ą c z n i e n a z a m ó w i e n i e , r e s z t a zaś p r o d u k o w a ­ ła meble n a sprzedaż jarmarczną. wśród n i c h s t a n o w i l i Żydzi zaopatrywaniu wiejscy, wsi w których 21 Poważny odsetek . N i e k t ó r z y z n i c h stolarkę pujące o b o k nie domowe grali n a przełomie stolarze XIX i osiągnęli m a ł e ośrodki m e b l a r s k i e ków) innymi dla do s z k i c o w e g o mebli, zaczniemy w różnych któ­ systematyczną których był Czarnola (między vvykonujcjcyeh meble Przechodząc przez wsi XX wśród r z a d z i e j zaś s t o l a r z y Jedną z w y j ą t k o w y c h stolarzy istniały £dz' s* opisu o d łóżek. P o j a w i a j ą j a k o i m p o r t z miasta. Najstarsze się o n e w izbie z nich, występujące (nie d a ­ równej u góry zębato p r o f i l o w a n e (łóżka „ z ę b a t e " ) . O d I w o j n y ś w i a t o w e j rozpowszechniają się łóżka o n o . nak również toczonych. Łóżka były z w y k l e ozdobnie były piecu, wsparte deski. Ławy na o nogach jedy­ podsta­ zarówno sem oparcia w postaci poziomej deski prostej l u b ozdob­ nie profilowanej, wspartej n a k i l k u dekoracyjnie wy­ ciętych s z c z e b e l k a c h . N o w s z e ł a w y p o d w p ł y w e m m e b l i miejskich zaopatrywano również w oparcia ( r y c . 9). W ś r ó d ł a w n a szczególną w z m i a n k ę zanotowane 1 Czarna) boczne zasługują w p o w . r a d o m s k i m (Jastrzębia — r y c . 10 ławy z o p a r c i a m i umieszczonymi n a r u c h o ­ m y m przegubie, który umożliwia p r z e r z u c e n i e go r a z n a jedną, r a z n a drugą stronę. F o r m a t a , w y s t ę p u j ą c a już dziś w ś r ó d sprzętów l u d o w y c h bardzo rzadko 2 », nawiązuje do ław z n a n y c h w m e b l a r s t w i e e u r o p e j s k i m z początkiem w i e k u X V I „Kanapy rozsuwane" renie Radomskiego, 30 . do spania, występujące n a t e ­ dosyć r z a d k o mają oparcia i p o ­ ręcze b o c z n e z b l i ż o n e d o o p i s a n y c h w y ż e j czajnych. Spotykamy j e d n a k wśród n i c h ław zwy­ takie, gdzie oparcie i b o k i wypełniają j e d n o l i t e f i l u n k i . Formą i n ­ dywidualną, r a z t y l k o zanotowaną, była „ k a n a p a " p o ­ z b a w i o n a oparcia tylnego, z t o c z o n y m i poręczami bocz­ n y m i (Strykowice, pow. Kozienice, r y c . 11). W okresie, k i e d y m i s y z jadłem s t a w i a n o n a ławie, malo­ n a b r ą z o w o , z d a r z a ł y się j e d ­ mazerowane wgłębione czteronożne zydelki, nogami, l u b koliste, przypominające sto­ łeczki u ż y w a n e p r z e z s z e w c ó w . Z y d l e z p r o f i l o w a n y m i z a p i e c k a m i ( o p a r c i a m i , r y c . 12) zostały z a n o t o w a n e d y n i e d w a razy (Sucha i Bartodzieje, p o w . w obu jednak wypadkach sprzęty je­ Kozienice), t e zostały przez o b e c n y c h właścicieli o d k u p i o n e o d k o l o n i s t ó w n i e m i e c ­ o oparciach wypełnionych d e k o r a c y j n i e miejskiego, wykonanymi C i e k a w y c h f o r m dostarczają w R a d o m s k i e m poszczególnych jące się r o z ł o ż y ć ) , mające „ p r z o d e k " i „ t y ł e k " gach i ozdobach przenośnych Ozdobne szczebelkami. około r o k u 1890, b y ł y t o łóżka „ j e d n o s t a j n e " w a n e farbą p o k o s t o w ą przy wach z profilowanej dziś ł a w e k k i c h . F o r m ę nowszą stanowią krzesła t y p u rodzin^KowalT chłopskiej s t o s u n k o w o późno, p o d k o n i e c X I X w i e k u , wysokości i nogach. dzeniu z deski, z 4 drążkowymi majstrów o d w s z y s t k i e g o " wało k i l k u przy­ wystę­ sprzęty zwłaszcza zawodu były n i e r u c h o m e ławy już t y l k o z o p o w i a d a ń , używanych ustawiane Ые- do s i e d z e n i a służyły m a ł e stołeczki o p r o s t o k ą t n y m s i e ­ n i c h cieśli trudniących się u b o c z n i e stolarką naukę ławy na . S t o s u n k o w o mniejszą r o l ę w 28 w i e k u b y ł o jeszcze b a r d z o n i e w i e l u . S p o t y k a m y r z y znajomość ław 0 prostych, drążkowych u p r a w i a l i j a k o zajęcie d o m o k r ą ż n e , w ę d r u j ą c z n a r z ę ­ d z i a m i od w s i do w s i formą ścienne, które z n a m y osadzonych drążkowych, j a k i w y c i n a n y c h z desek otrzymały z cza­ stolarzy. wnętrza Najstarszą o nogach ( r y c . 8). K o ł y s k i z t y c h czasów pochodzące są t o w kształcie i o z d o b a c h niektó­ r e sprzęty s c h ó w k o w e . N a l e ż ą d o n i c h n p . t z w . „ l i s t w y " , tj. pojedyncze półki n a m i s k i długości o k o ł o 1 m , ze ścianą f r o n t o w ą ażurowaną l u b wypełnioną ozdobnie p r o f i l o w a n y m i s z c z e b e l k a m i , zaopatrzoną n i e k i e d y w o t ­ wory służące d o z a t y k a n i a łyżek, l u b duże p ó ł k i p o ­ trójnie, które z w y k l e u s t a w i a n o n a ł a w i e . W ś r ó d p o t r ó j ­ n y c h półek n a specjalną u w a g ę zasługuje zanikający już d z ś zupełnie t y p półki z „ o g o n e m " l u b „ d z i o b e m " . : P ó ł k i t e s t a w i a n o z r e g u ł y w kącie p r z y d r z w i a c h , p o ­ siadały o n e p o j e d n e j s t r o n i e najwyższą p ó ł k ę w y p u s z ­ czoną n a 1 m n a z e w n ą t r z t a k , że biegła o n a w z d ł u ż górnej f r a m u g i d r z w i ( r y c . 13). U s t a w i a n o n a n i e j d r o b ­ ne garnki i dzbanki. „Półka z ogonem" (notowana 27 W O ż a r o w i e n p . o b o k c z t e r e c h s t o l a r z y P o l a k ó w z r o d z i n y Czapczyńskich b y ł o p o n a d 30 Ż y d ó w , w Z w o l e n i u stosunek był podobny, w Tarłowie n a 6 P o l a k ó w — 10 Ż y d ó w . również w Górach Świętokrzyskich i n a Lubelszczyźnie) 28 T a k i m w ę d r o w n y m s t o l a r z e m b y ł n i e z n a n y z n a z ­ w i s k a „ B e r e k " z L i p s k a ( p o w . S t a r a c h o w i c e ) , który krążył p o w s i a c h okolicznych, wykonując dla włościan różne sprzęty d o m o w e . 29 R. R e i n f u s s : S z t u k a l u d o w a P o d l a s i a Zachodniego. P o l s k a S z t u k a L u d o w a 1952, s. 277. 30 Ł a w ę t a k a z r o k u o k o ł o 1500 p u b l i k u j e R. E u b e ( D e u t s c h e B a u e r n m ó b e l n , r y c . 132). zachowała s w o j ą f o r m ę i w t e d y , g d y p r z e z zastąpienie 33 �J ławy d w u d r z w i o w a w „szafę" Kredensy, skiego, szafą półka zaczęła zmieniać się (kredens). k t ó r e dziś s p o t y k a m y n a t e r e n i e rozpowszechniły się późno i są Radom­ silnie uza­ l u b z i e l o n o k o n t u r o w a n y c h ( r y c . 14). O b y d w i e wspom­ niane t u g r u p y występują również n a wschód o d W i s ł y , n a t e r e n i e L u b e l s z c z y z n y . n i e zaś z d r u g i e j g r u p y s p o t y k a n e leżnione o d w z o r ó w m i e j s k i c h . N a ogół n i e s p o t y k a się Mińska M a z o w i e c k i e g o , tu w y m i zachodnim owych nych, „grzebieni" w y c i n a n y c h w bardziej Pospolitym prymitywnych elementem ptaszki czy i n ­ detali zdobniczym dekoracyjnych. są natomiast to­ czone k o l u m i e n k i czy półkolumienki. Reprezentacyjnym lowane sprzętem s c h ó w k o w y m b y ł y m a ­ ubrań, w y s t ę p u ­ jące w X I X w i e k u n a c a ł y m o b s z a r z e o b j ę t y m bada­ n i a m i . Dziś s k r z y n i e m a l o w a n e rzad­ wiadów, zachowane s p o t y k a się już stanie. J a k w y n i k a z w y ­ d o dziś o k a z y G a r w o l i n a oraz n a południo­ Ściślej o g r a n i c z o n e d o t e r e n u R a d o m s k i e g o nie o d w u k w a d r a t o w y c h polach pochodzą mniej nalnie ułożonymi motywami kwiatowymi S k r z y n i e m a l o w a n e w y r a b i a n e były głównie po m i a ­ Tarłów, Ciepielów, Ożarów i inne). W niektórych 8. Łóżko malowane. Chotyzie diago­ subtel­ 0 n y c h gałązkach i k w i a t k a c h . Wszystkie omawiane dotychczas skrzynie były n a s u r o w y m t l e wygładzonego ją się j e d n a k , choć b a r d z o malowane drzewa. Zdarza­ rzadko, skrzynie d w u p o l o - n i e b i e s k i l u b g r a n a t o w y , zaś p o l a z d o b i o n e Ryc. licowej, ką czerwoną ( r y c . 16), a w y p e ł n i o n y c h p i o n o w o we, w k t ó r y c h pudło s k r z y n i m a l o w a n e Zwoleń, Kozienice, są s k r z y ­ n a ścianie w i ę c e j s p r z e d 100 l a t ( w i a n o p r a b a b e k d z i s i e j s z e g o d o ­ Głowaczów. Skaryszew, okolicy Podlasiu. rosłego p o k o l e n i a ) . stach (Radom, Skrzy­ są też w w y z n a c z o n y c h p o j e d y n c z ą ( r y c . 15) l u b p o d w ó j n ą r a m ­ skrzynie do przechowywania ko i w bardzo zniszczonym poza R a d o m s k i e m jest n a k o l o r wyodręb­ n i o n e są k o l o r o w ą ramką i odmienną b a r w ą tła. F o r m ą nowszą wanym", w (pow.Starachowice). są s k r z y n i e o w z o r z e t z w . „ m a z e r o - kolorze Wyk. brązowym stolarz z i żółtym, wykonanym Lipska. ośrodkach ( R a d o m , K o z i e n i c e ) p r o d u k c j a b a r w n i e m a ­ techniką przypominającą s g r a f f i t o »». Występują l o w a n y c h skrzyń utrzymała się p r a w i e d o końca X I X nich skrzynie malowane wieku. roką k r a t ę l u b szachownicę. Często z j a w i a się podział W czasie badań udało się n a t e r e n i e znaleźć o g ó ł e m 68 skrzyń Radomskiego m a l o w a n y c h , które można zebrać w k i l k a g r u p . Jedną z n i c h , sądząc ze s t a n u z a ­ chowania okazów i przekazu tradycji, sięgającą n a j m n i e j I p o ł o w y X I X w . , stanowią s k r z y n i e na licu dwoma cztero- i sześciolistnymi co zdobione rozetami, o w pionowe wśród faliste pasy, sze­ l i c a i w i e k a s k r z y n i n a d w a prostokątne p o l a z z a z n a ­ czonymi przekątniami lub z motywem wiatraczka pośrodku, ułożonego z c z t e r e c h w y c i n k ó w Dotychczas nych nam skrzyń ze w z g l ę d u n a p o k a ź n y w i e k znajdowa­ n i e udało się ustalić, k t ó r e ze ośrodków w koła. s k r z y n i a r s k i c h n a l e ż y łączyć znanych z po­ płatkach c z e r w o n y c h l u b c z e r w o n o - c z a r n y c h . B y ć m o ż e s z c z e g ó l n y m i g r u p a m i skrzyń. O g ó l n i e t y l k o można p o ­ późniejszą e w o l u c j ę t e g o m o t y w u stanowią wiedzieć, że w ośrodkowe Kozienicach robione były między i n - motywy wykonane czarnym konturem na tle malowa­ n y m u g r e m , które s p o t y k a m y n a p a r u s k r z y n i a c h z n a ­ lezionych w o k o l i c y Iłży. D o d r u g i e j g r u p y zaliczamy s k r z y n i e o g r a f i c z n y m p o d z i a l e ściany l i c o w e j ( i w i e k a ) na k i l k a pól prostokątnych, w y p e ł n i o n y c h roślinnymi o mięsistych c z e r w o n y c h 34 liściach motywami niebiesko 31 Co j e s t t y m b a r d z i e j zrozumiałe, że chłopi z R a d o m ­ s k i e g o z a o p a t r y w a l i się w s k r z y n i e , m a l o w a n e r ó w ­ nież n a t e r e n i e L u b e l s z c z y z n y ( P u ł a w y , O p o l e , J ó ­ z e f ó w ) , zaś n a t e r e n i e R a d o m s k i e g o o s i e d l a l i się s k r z y n i a r z e z o b c y c h s t r o n , n p . n i e j a k i Szelążek osiadły w K o z i e n i c a c h . �Ryc. nymi S. Ława ze zdobionym skrzynie o wzorze czerwonym, oparciem malowanym s u r o w y m tle drzewa, w R a d o m i u — malowane łości, a w Zwoleniu najdłużej wykonywano na w ca­ Szafy, które w o k r e s i e m i ę d z y w o j e n n y m zaczęły p o ­ rowane były bogatszych na XIX-wiecznych gospodarzy, meblach wzo­ mieszczań­ s k i c h , z d o b i o n o j e chętnie dekoracją plastyczną w p o 32 O p i s t e c h n i k i m a z e r o w a n i a u m i e s z c z o n y został w p r a c y R. R e i n f u s s a : L u d o w e s k r z y n i e m a l o w a n e . W a r s z a w a 1954, s. 28. ЯЯи Ryc. 10. Ława z oparciem poręczami. przerzucanym Okól staci toczonych (pow. Starachowice). k o l u m i e n e k czy n a l e p i a n y c h elemen­ tów s n y c e r s k i c h . skrzynie „mazerowane". j a w i a ć się u niektórych i Dekoracja wnętrza rozwinęła się w Radomskiem s t o s u n k o w o późno. Jeszcze w I I p o ł o w i e u b i e g ł e g o w i e ­ ku spotkać b y ł o można izby o surowych, nie bielo­ n y c h ścianach. N a p r z e ł o m i e X I X i X X w i e k u szechniał się z w y c z a j glinką, czerpaną najczęściej to w okolicy rozpow­ b i e l e n i a ścian i z b m i e s z k a l n y c h Kroczowa z płytkich o d k r y w e k (gm. Kozienice), czy czy Lipska. Glinkę t r z e b a było n i e k i e d y zdobywać u k r a d k i e m , n o ­ cą, gdyż właściciele c e n n y c h złóż s t r z e g l i i c h c z u j n i e , ЯН шВ эн do przodu. Jastrzębia (pow. Radom). Л5 �Ryc. U. Ława do spania, czerpiąc z n i c h niezłe d o c h o d y . D o p i e r o wykonana w okresie w o j n y ś w i a t o w e j rozpowszechniać się zaczęło wapnem z niewielkim dodatkiem niebieskiej w I bielenie farby, Zwoleniu. Strykowice (pow. Kozienice). Z u p e ł n i e n o w ą formą d e k o r a c j i papierze, które n a k l e j a są m a l o w a n k i na się n a ścianach ( C h o t y z i e ) M . O d l e g l e j s z e t r a d y c j e , sięgające I I p o ł o w y u b . s t u l e c i a , t z w . „ l a k m u s u " . B i e l i się z w y k l e ściany, p o ł o w ę zosta­ mają wiając n i e bieloną. W n i e k t ó r y c h w s i a c h ( J e d l n i a K o ­ nione w y c i n a n k i . Naklejano ścielna, M o l e n d y ) m i ę d z y o b r a z a m i , n a b e l k a c h pułapu. B y ł y t o w y c i n a n ­ n a ścianach p o d o b r a z a m i , c z y k o ł o natomiast bardzo w Radomskiem j e szeregami rozpowszech­ n a ścianach okien malowano tzw. „rózgi" l u b „wazony", to jest m o ­ k i k o l i s t e , j e d n o o s i o w e roślinne, l u b t z w . „ l a l k i " t y w y roślinne o s p i r a l n i e z a w i n i ę t y c h gałązkach, w y ­ m i e k i l k u t r z y m a j ą c y c h się za ręce p o s t a c i l u d z k i c h rastające świato­ Zdobienie wycinankami zaczęto ściany m a l o w a ć w deseń za pomocą g u ­ światowej prawie wej) z doniczek. Ostatnio (po I I w o j n i e m o w e g o wałka, o b o k t e g o p o j a w i a j ą się także o d r ę c z ­ wyszło z m o d y zupełnie. W y j ą t k o w o od I tylko w n a ścianach. Są t o j e d n a k w y c i n a n k i różne o d lub wykonane n y c h , najczęściej k w a d r a t o w e , o m o t y w a c h p r z e z p a t r o n y własnej r o b o t y (Dębowa Drygulec). r z u c o n y c h n a tło n i e r e g u l a r n e j dować koronkowe robótki. W ;M . wojny nie­ k t ó r y c h w s i a c h ( C h o t y z i e ) można jeszcze zobaczyć n i e m a l o w a n e m o t y w y roślinne d w u - l u b t r ó j k o l o r o w e , Wola, w for­ je daw­ roślinnych s i a t k i , mającej naśla­ o k n a c h zawieszają fi­ r a n k i w p o s t a c i w y c i n a n e k z białej bibuły. 33 O p i s m a l o w a n e k p u b l i k o w a n y b y ł w p r a c y R. R e i n f u s s a : M a l o w a n k i ścienne z Chotyziów. Polska S z t u k a L u d o w a 1954, s. 50. 36 34 W o p r a c o w a n i u z n a j d u j e się o d d z i e l n y artykuł o m a ­ w i a j ą c y w y c i n a n k ę radomską. �R y c . 13. Starodawny (brak drzwiczek). Ryc. 12. Krzesło z ozdobnym od kolonistów niemieckich. Dekoracją, która z wydmuchanych wyszła zapieckiem, Sucha (pow. już z mody, kredens Tczów z półką (pow. „z ogonem" Kozienice). zakupione Kozienice). były ptaszki j a j , z g ł o w a m i i skrzydełkami wy­ bezbarwne Radomskiem wnętrze ożywiają dzisiejszej chałupy wiejskiej jedynie t k a n i n y w postaci w weł­ k o n a n y m i z ciasta, które zawieszano na t r a g a r z u l u b nianych środkowej belce powały k r a c i a s t y c h „ p s t r u c h " , k t ó r y m i n a k r y t e są łóżka. R z a ­ (Sadkowice). C z a s e m można jeszcze spotkać pająki wykonane słomy i k o l o r o w y c h bibułek. Starszą i dziś już n i e spotykaną formą są żyrandolowych prawie pająki k u l i s t e i k r y s t a l i c z n e , ł a t w i e j n a t o m i a s t natrafić pająków ze można n a różne czy odmiany promienistych, zrobio­ n y c h z p a s ó w s p i r a l n i e skręconej bibuły. W t r a d y c y j n y m w n ę t r z u p o w a ż n ą rolę o d g r y w a ł a g a ­ l e r i a o b r a z ó w ś w i ę t y c h , z a w i e s z o n y c h ukośnie n a ścia­ nie n a p r z e c i w nie i wejścia. R a m y o b r a z ó w ( p r a w i e oleodruków) sztucznymi pierowe wraz dekorowano kwiatami z firaneczkami wyłącz­ z bibuły (tzw. „purloty"). K w i a t y gałązkami jedliny pa­ wykorzystywane b y w a j ą też d o d e k o r a c j i ścian. S z a r e i dosyć w ł a ś c i w i e dziej lub parcianych ( u uboższych) p a s i a k ó w spotkać można n a k r y c i a łóżek z białego czy płótna, ozdobione po k r a j a c h d z i u r k o w a n y m h a f t e m . W lecie barwne jako l n i a n e k r a c i a k i czy p a s i a k i z a w i e s z a się zasłony n a o k n a i d r z w i . N a podłogach spotkać można „gałganiarze", t j . c h o d n i k i t k a n e z k o l o r o w y c h pasków szmacianych. N a łóżkach w zamożniejszych domach, urządzonych „ p o s t a r e m u " , w i d u j e się t r z y c o r a z t o m n i e j s z e p o d u s z k i w białych p o s z e w k a c h wych wstawkach. Haft w o szerokich dekoracji pękate koronko­ wnętrza trady­ cyjnego n i e znajdował większego zastosowania. Widzi się go n a t o m i a s t w i z b a c h d z i s i e j s z y c h bnomieszczańskich makatek o wzorach w postaci d r o czerpanych z d r u k o w a n y c h wzorników. 37 �38 �TKANINY Dekoracyjne liśmy wyroby marginesowo przemyśle t k a c k i e , o których powyżej, Radomskiego odgrywały także rolę wspomnie­ w ludowym poważną. Jeszcze Wśród pasiaków u b r a n i o w y c h dadzą t r z y zasadnicze rodzaje. Pierwszy na bawełnianej l u b lnianej osnowie w się wyróżnić — to pasiaki tkane d r o b n e prążki na przełomie X I X i X X w i e k u t k a c t w o w i e j s k i e było d w u k o l o r o w e (z k t ó r y c h j e d e n j e s t najczęściej czarny), w pełnym r o z k w i c i e używane — ty i wyrabiały 35 . W w i e j s k i c h chałupach k o b i e ­ nie tylko lniane płótna samodziałowe (szare p r z e w a ż n i e ) s u k n o n a s u k m a n y tkaniny ozdobne, ubiorze czy nia , a l e i różne zastosowanie czy w urządzeniu w n ę t r z a . Z p u n k t u technicznego wielkiego znajdujące 36 tkaniny radomskie nie w widze­ wykazują 37 , często r y p s p ł ó ­ cienny oraz splot rządkowy. T e n ostatni b y w a zarów­ t k a n i n a c h b a r w n y c h , j a k i w płóciennych b i a ­ łych o b r u s a c h c z y płachtach Wykonuje się n i m b ą d ź r ó w n o l e g ł e ukośne prążki,- bądź jodełkę, bądź dziej) wzór w postaci l i n i i z y g z a k o w a t y c h (najrza­ i wpisanych w siebie rombów Największą n a kobiece kaftany; drugi pa­ siaki bawełniane l u b l n i a n e w d r o b n e k o l o r o w e p a s k i (często r ó w n e j szerokości o k o ł o 1 c m ) , spódnice; w r e s z c i e używane na trzeci rodzaj — to „burki", t j . p a ­ siaki o wątku wełnianym n a l n i a n e j osnowie, używane n a z a p a s k i n a r a m i e n n e i w i ą z a n e d o pasa. urozmaicenia. Występuje t u głównie p r o s t y s p l o t płótna, c z a s e m t z w . „ p a n a m a " no w to głównie Najstarsze z n i c h , siągające całkowicie czarne wąziutkimi X I X w i e k u , są l u b ciemnogranatowe, pojedynczymi prążkami prawie poprzecinane białej bawełny, b i e g n ą c y m i w odległości 8 — 10 c m o d s i e b i e . W c z a ­ sach późniejszych w wełniakach przeznaczonych na z a p a s k i n a r a m i e n n e p r ą ż e k b i a ł y zaczął zmieniać się w szeroki, 3 — 4 - c e n t y m e t r o w y paseczek. Z a m i a s t j e d ­ n e g o prążka d a w a n o d w a l u b t r z y t a k , że t w o r z y ł ' s i ę grupę t k a n i n d e k o r a c y j n y c h w Radom­ s k i e m stanowią t z w . p a s i a k i u ż y w a n e bądź j a k o p ł a c h ­ n a t k a n i n i e układ białych p r ą ż k ó w o p e w n e j t y i n a r z u t y ( n a ł ó ż k a ) , bądź j a k o m a t e r i a ł y o d z i e ż o ­ w e , mające z a s t o s o w a n i e w s t r o j u k o b i e c y m . ustalo­ nej r y t m i c e . W wełniakach n a zapaski wiązane do pasa — prążki (biegnące poziomo) zagęszczały się białe często k u wy­ dołowi. O b o k p r ą ż k ó w b i a ł y c h już z p o c z ą t k i e m b i e ż ą ­ r a b i a n e d o dziś t k a n i n y n i e u b r a n i o w e . Dzielą się o n e cego s t u l e c i a p o j a w i ł y się p o d w ó j n e l u b p o t r ó j n e c i e n ­ pod względem s u r o w c a n a \ , p a r c i a k i " , w których wątek k i e prążki i 15 c m o d b r z e g u z a p a s k i , zaczęła f o r m o w a ć się t k a n a Wśród pasiaków większą żywotność osnowę s t a n o w i l e n , i „kilimy", wykazują tkane wełnianym kolorowe, a u dołu, n a w y s o k o ś c i wątkiem n a l n i a n e j osnowie. Starsze p a r c i a k i i k i l i m y , wiązka z różnokolorowych pasków. W t z w . dziś „ ś l a k o w e " , t k a n e b y ł y w n y światowej d w w u najczęściej — l u b t r ó j k o l o r o w e szerokości 6 — 8 c m , u t r z y m a n e b a r w a c h przeważnie kiedy wąziutkim Pasiaki przed w pasy j a s n y m prążkiem „ślakowe", I wojną okresie ciemnych, rozdzielonych wyrabiane światową, zaczęły międzywojennym, (biały bardzo l u b żółty). powszechnie wychodzić wyparte nie­ przez z mody tzw. pa­ siaki „krakowskie" l u b „łowickie", o szerokich wiąz­ i n a początku o k r e s u około okresie I woj­ międzywojennego bogactwo kolorystyczne czarnych wełniaków na zapaski „przedsobne" bardzo wzrosło. S p o t y k a się niekiedy okazy, w których wiązki b a r w n y c h prążków i pasków dominują zdecydowanie nad czarnym W e w s c h o d n i e j połaci R a d o m s k i e g o , tłem tkaniny. n p . w W o l i Solec­ k i e j , s z l a k d e k o r a c y j n y , zdobiący „ b u r k ę " , urozmaica­ ją p a s k i złożone z k i l k u k o l o r ó w , układających się w kach wielobarwnych, rozdzielonych niezbyt w y d a t n y m i skosy. E f e k t t e n u z y s k u j e się p r z y p o m o c y w ą t k u s k r ę ­ p a s a m i tła. R o z p o w s z e c h n i e n i u się t y c h p a s i a k ó w s p r z y ­ conego z r ó ż n o b a r w n y c h n i t e k . Skręca się n p . ze sobą jało i s t n i e n i e f a b r y c z n e j 4 tkalni pasiaków łowickich" w Z w o l e n i u , sprzyjała też działalność z a k o n n i c , które z O p o c z y ń s k i e g o przeniosły się w t v m czasie d o S u c h e j koło Zwolenia 5 n i t e k różnobarwnych i p r z y g o t o w a n y m efek­ cie r o z p a d a bieg­ się k o l o r y s t y c z n i e n a k i l k a ukośnie nących p r ą ż k ó w Operując następnie w ą t k i e m n y m z tych samych kolorowych nitek 35 Z b r a k u m i e j s c a p o m i n i ę t y t u został o p i s t e c h n i k i w y r o b u t k a n i n . Z c i e k a w s z y c h szczegółów z a n o t u j e ­ m y j e d y n i e parę wiadomości o kołowrotku, c z y l i t z w . w R a d o m s k i e m „ k ó ł k u " . P o j a w i a się o n o i r o z ­ powszechnia na b a d a n y m terenie dopiero w X X w i e ­ k u , w y p i e r a j ą c u ż y w a n ą t u p o p r z e d n i o przęślicę krężołkową. Początkowo używane były kołowrotki t y p u pionowego, z w a n e t u „francuskimi", które zastąpione zostały p r z e z p o z i o m y t y p k o ' o w r o t k a , w y g o d n i e j s z y w p r a c y , g d y ż „ l ż e j się o b r a c a " . W y ­ r o b e m k o ł o w r o t k ó w z a j m o w a l i się m . i n N i e m c y zamieszkujący n i e k t ó r e „ k o l o n i e " n p z W ł a d y s ł a ­ w o w a , i m też b y ć m o ż e przypisać n a l e ż y szechnienie charakterystycznego d l a obszaru d o l n o niemieckiego kołowrotka t y p u poziomego. 36 F o l u s z e z n a j d o w a ł y się w R a d o m i u , Z w o l e n i u , K a z n o w i e , J e d l a n c e (koło I ł ż y ) , Z a g o ż d ż o n i e ( o b e c n i e P i o n k i ) , O s o w i e (koło T c z o w a ) i i n . 37 T e c h n i c z n a n a z w a s p l o t u t k a c k i e g o , w k t ó r y m d w i e n i t k i o s n o w y krzyżują się z d w o m a n i t k a m i w ą t ­ ku. w ten sposób w ą t k i e m t k a się o d p o w i e d n i pasek, k t ó r y w odwrotnym W uzyskujemy rodzaj b a r w n e j okresie wyjątkiem nież ale w międzywojennym używanych uległy wpływom jodełki pasiaki ubraniowe na zapaski mody skręco­ kierunku naramienne) „łowickiej" (z rów­ (zwanej też c z a s e m najniesłuszniej modą „ k r a k o w s k ą " ) , w związku z c z y m zaczęto stosować r ó ż n o k o l o r o w e tła i szerokie wiązki b a r w n e o dużym w a c h l a r z u b a r w . Obecnie wobec zanikania stroju ludowego — pasiaków — ubra­ n i o w y c h t k a się b a r d z o mało. K r a c i a k występuje w Radomskiem bez porównania rzadziej od pasiaka. S p o t y k a m y go n i e k i e d y wśród k o ­ lorowych i „partów" (grubych lnianych w t z w . „pstruchach". „ P s t r u c h y " b y ł y samodziałów) t o materiały p i e r w o t n i e c z y s t o w e ł n i a n e , później l n i a n e l u b b a w e ł n i a n o - w e ł n i a n e , najczęściej w kolorze białym i czar­ n y m l u b g r a n a t o w y m , t k a n e w drobną deseniową k r a t ­ k ę (4 X 4 n i t k i ) . U ż y w a n o j e j a k o n a k r y c i e n a łóżka. 39 �Prócz wiejskie tkanin wykonywanych wąskie k r a j k i , tkane deseczkach t k a c k i c h W wały 38 splotem 3 barwne rypsu osnowowego n a farbiarnie, dzaju drukarni, a mianowicie w Radomiu, cach, Z w o l e n i u , L i p s k u i G n i e w o s z o w i e Kozieni­ Farbiarnie te p o s ł u g i w a ł y się techniką d r u k u b a t i k o w e g o wy­ konując n a g r a n a t o w y m t l e ( i n d y g o ) biały w z ó r w p o ­ barwnego mieszczące farbujące p r z ę d z i w o d o s t a r c z o n e ty tj. . związku z r o z w o j e m liczne na krosnach, tkaczki też t z w . „tasiemki", wyrabiały tkactwa się po powsta­ miastach, przez w i e j s k i e ». P r z y niektórych f a r b i a r n i a c h czynne kobie­ były rów­ s t a c i k w i a t ó w l u b p r ą ż k ó w . O r n a m e n t k w i a t o w y zdobił płótna p r z e z n a c z o n e n a k a p y n a łóżka, spódnice k o b i e ­ ce, z a p a s k i ( d r o b n y r z u c i k k w i a t o w y z girlandą w i ę k ­ nież ręczne d r u k a r n i e s a m o d z i a ł o w y c h płócien. N a t e ­ szych k w i a t ó w p o k r a j a c h ) . Płótna d r u k o w a n e w prąż­ renie Radomskiego k i u ż y w a n o n a spódnice, z a p a s k i l u b m ę s k i e n a t r a f i o n o n a ślady pięciu t e g o r o ­ STRÓJ spodnie. LUDOWY Z samodziałowym ludowego stroju. szone b y ł y t k a c t w e m łączy W Radomskiem powszechnie przed się zagadnienie ubiory ludowe I wojną no­ światową. W czasie w o j n y i w o k r e s i e m i ę d z y w o j e n n y m wyszedł z użycia t r a d y c y j n y ubiór męski, t a k że w y g l ą d z t r u d e m r e k o n s t r u u j e m y dziś n a p o d s t a w i e resztek. puje Ubiór kobiecy już starsze tylko w w pełnych k o m p l e t a c h niewielu wsiach, jego nikłych wystę­ noszony przez niewiasty. Kobiety chustki w Radomskiem fabryczne — nosiły n a g ł o w i e „salinówki" wełniane l u b bawełniane — „ d z i k ó w k i " , złożone p o p r z e k ą t n i i z w i ą z a n e n a d c z o ­ łem. M ę ż a t k i kami nakładały lub haftowane białe t i u l o w e „półczepki" kroju przyramkowego czepce z ( r y c . 17). ryż- Koszule n a przełomie X I X i X X wieku zaczęto zdobić n a m a n k i e t a c h , kołnierzu i p r z y r a m k a c h skromnym haftem w y k o n a n y m przy pomocy czerwo­ n e g o „ z a p a ł u " . N a koszulę zakładano „ g o r s e f s z y t y c z ę ­ sto z czerwonego „kaźmierza" materia fabryczna). Gorset, (kaszmiru — zakończony cienka dołem „tac­ k a m i " l u b układany w f a ł d y ( T y c h ó w S t a r y , r y c . 18), zdobiony był n a s z y w k a m i z k o l o r o w e j t a s i e m k i , ukła­ d a n e j w ząbki ( t z w . k r e p i n y ) . F o r m ę nowszą stanowią gorsety szyte z c z e r w o n e g o a k s a m i t u , zdobionego n a ­ szywkami z szychu. W okresie powszechniły się t z w . g o r s e t y wane ozdobami międzywojennym roz­ „krakowskie", przełado­ z naszvwanych cekinów i s z k l a n n y c h koralików P r ó c z g o r s e t ó w nosiły także k o b i e t y b l u z k i łfc r ę k a ­ Ryc. 17. Kobieta (pow. w „półczepku". Kozienice). Brzoza w a m i , z w a n e k a f t a n a m i , w o l n e l u b obcisłe ( t z w . „ w c i naki"), szyte bądź z drobnego prążkowanego samo­ działu w e ł n i a n e g o , bądź częściej z k o l o r o w y c h m a t e r i a ­ łów fabrycznych. Ozdobione były one a p l i k a c j a m i czarnego a k s a m i t u , n a s z y w k a m i 38 W i a d o m o ś c i o deseczce t k a c k i e j z a n o t o w a n o w m i e j ­ scowościach: G r o d e k i Z a w a d a S t a r a ( p o w . K o z i e ­ nice) oraz Krzyżanowice ( p o w Iłża). 39 F a r b o w a n i e w e ł n y n a p a s i a k i było czynnością w a ż ­ ną i n i e k a ż d y f a r b i a r z umiał z a d o w o l i ć w y s u b t e l n i o n e gusta klientów. Z okolic Iłży (Mirzec, T y ­ c h ó w S t a r y ) u d a w a ł y się k o b i e t y p i e s z o z m o t k a m i w e ł n y aż d o f a r b i a r n i S t r a u c h ó w w O p o c z n i e , skąd p o k i l k u d n i a c h w r a c a ł y z w i l g o t n ą jeszcze o d f a r ­ b y wełną. 10 W Z w o l e n i u z końcem ubiegłego w i e k u b y ł y 2 f a r ­ b i a r n i e , d r u k u j ą c e płótna. W ł a ś c i c i e l e m j e d n e j b y ł Ż y d , n i e z n a n y z n a z w i s k a , d r u g i e j zaś E m i l B r e ­ m e r , N i e m i e c z Białegostoku, k t ó r y p o p r z e z T o m a ­ s z ó w ( M a z o w i e c k i ) p r z y b y ł około r . 1880 d o Z w o l e ­ n i a i t u założył f a r b i a r n i e i drukarnię płócien, 40 z z tasiemek i t p . istniejącą d o I w o j n y ś w i a t o w e j . D r u k o w a ł s a m o ­ d z i a ł o w e płótna, a p o n a d t o f a b r y c z n e p e r k a l e , j e d ­ w a b i e i b a t y s t y . O d r . 1918 k u z y n B r e m e r a , B r u n o p r ó b o w a ł czas jakiś r o b i ć r ę c z n e b a t i k i . W K o z i e ­ n i c a c h w ł a ś c i c i e l e m d r u k a r n i płócien i f a r b i a r n i b y ł p r z y b y ł y w r . 1912 z Ł o d z i J a n B e d r a c z e w s k i . D r u ­ karnię t k a n i n prowadził z a l e d w i e do I w o j n y świato­ w e j , później została j e d y n i e f a r b i a r m i a . K l o c k i d o d r u k o w a n i a t k a n i n p o z m a r ł y m w r . 1945 B e d r a c z e w s k i m zostały s p a l o n e o k . r . 1952. W L i p s k u d r u k a r n i ę płócien p r o w a d z i ł f a r b i a r z S t e f a n D o l e w ski. 41 O p i s t e c h n i k i z n a j d u j e się w p r a c y . R. R e i n f u s s a : P o l s k i e l u d o w e d r u k i n a płótnie. W a r s z a w a 1953, s, 78 _ 84. �Z końcem ubiegłego stulecia kobiety białe l n i a n e spódnice, z w a n e scowościach „ciasnochami" latem nosiły chy", też w niektórych miej­ p i o n o w e prążki, najczęściej (Zawada, Zwoła); wdzie­ wały j e n a w e t d o s t r o j u świątecznego. P r z e d I wojną łe, „ s o r c e " , t j . spódnice z p ó ł w e ł n i a n e g o p a s i a k a rzadziej pasiaki na w lub z lekkich n y c h . Ubiór z i m o w y stanowiły materiałów „burochy", fabrycz­ „przędzio- (okolice Radomia), dopiero w n o w s z y c h czasach ( o k r e s I w o j n y ś w i a t o w e j i p ó ź n i e j ) ś w i a t o w ą zastąpiły j e spódnice z s a m o d z i a ł o w e g o p ł ó t ­ drukowanego kolorowe w czarne l u b g r a n a t o w o - b i a - na związku spódnice zacząły z oddziaływaniem nabierać . barwności wpływów „łowickich". O b o k spódnic s z y t y c h z w e ł n i a k ó w w y s t ę p u j ą d o dziś r o b o c z e p a s i a s t e spódnice „ p a r c i a n e " . N a północ o d R a ­ 42 W i a d o m o ś c i o białych spódnicach l n i a n y c h z a n o t o ­ w a n o w k i l k u p u n k t a c h r o z r z u c o n y c h n a całym p r a w i e terenie Radomskiego: Chotyzie, Jedlanka (k. I ł ż y ) , B a r t o d z i e j e ( k . T c z o w a ) , W o l a S o l e c k a , S t r y ­ k o w i c e , Tychów, Z a w a d a , Zwoła, Sadkowice, P o ­ liczna. Ryc. 18. Gorset z falbanką układaną d o m i a , w Jastrzębiej i o k o l i c y , n o s z o n e b y ł y t z w . „ b a ­ r y ł y " , spódnice k l o s z o w e z czerwonego półwełnianego samodziału g ł a d k i e g o , d o ł e m ozdobione tkanym k i e m szerokości 16 c m , z ł o ż o n y m z k i l k u n y c h pasków (np. różowy, bordo, w fałdy. Tychów Stary (pow. szla­ różnobarw­ fioletowy). Iłża). 41 �Zawada, p o w . Kozienice), jaciółki", szyte nego sukna, „futra", z fabrycznego watowane ,szuby" lub podbijane r a n k i e m , dołem fałdziste, z d o b i o n e dzie i w (Wola pasie i granatowego błyszczącymi „przy­ l u b czar­ białym metalowymi guziczkami Solecka, Policzna). N a n o g i k o b i e t y w Radom­ s k i e m zakładały w y s o k i e s z n u r o w a n e t r z e w i k i , ozdobnie ba­ niekiedy na przo- czasem w y k o n a n e , n i g d y zaś n i e chodziły w b u t a c h z cholewami. U b i ó r męski dzięki p r z y p a d k o w e j wzmiance archi­ w a l n e j śledzić m o ż e m y w R a d o m s k i e m o d p i e r w s z y c h l a t ubiegłego stulecia. Świadkowie występujący w ro­ k u 1808 w s p o r z e m i ę d z y wsią Jastrzębią a O w a d o w e m (pow. Radom) u b r a n i b y l i w czapki z o t o k i e m b a r a n ­ k o w y m c z a r n y m l u b białym i d e n k i e m s u k i e n n y m n i e ­ b i e s k i m l u b z i e l o n y m , s u k m a n y białe z w y ł o g a m i g r a ­ n a t o w y m i u rękawów (jedynie 7 0 - l e t n i starzec wystę­ p u j e w s u k m a n i e czarnej), przepasane białymi wełnia­ n y m i p a s a m i , koszule i spodnie zgrzebne. Jeden z ucze­ stników s p o r u o d z i a n y był w zielony k a f t a n , wszyscy zamiast butów m i e l i n a nogach „chodaki" . Z k i e m chodaków, przez które zostały buty z cholewami stroju przetrwały w 44 wyjąt­ całkowicie wyparte w y m i e n i o n e wyżej ubiorze elementy chłopów r a d o m s k i c h do końca X I X w i e k u . N o s i l i w t e d y chłopi prócz l e t n i c h kapeluszy słomianych tzw. czapki (Chotyzie) l u b „dłubane" „rozłupane" (Gródek, Z a w a d a ) , o wyso­ k i m otoku b a r a n i m czarnym l u b siwym, z jednej stro­ Ryc. 19. „Burek' , zapaska przedsobna. (pow. Radom). Jastrzębia n y rozciętym i związanym n a k o k a r d k i , z d e n k i e m s u ­ kiennym niebieskim l u b czerwonym w s p o m i n a n y c h d o dziś danego t e r e n u występowały g r a n a t o w e i czarne z s i w y m l u b częściej c z a r n y m b a r a n k i e m jeden n a t r a f i o n o n a ślad wej dzianej m a g i e r k i o o t o k u potrójnie Przed cia głowy na drutach zwiniętym л!уураг!е zostały p r z e z n a t o w e c z a p k i ze s k ó r z a n y m d a s z k i e m zapaski, w y p a r t e drukowane ciejówki" l u b szyte z m a t e r i a ł ó w f a b r y c z n y c h , d o m i n o w a ł y j e d ­ n a k w s t r o j u u r o c z y s t y m zapaski z czarnego wełniaka w p o p r z e c z n e białe, a później k o l o r o w e p r ą ż k i ; z a p a s k i te począwszy w od I drobne, sztywno (ryc. 19). R o b o c z e wojny światowej zaprasowane zapaski zaczęto pionowe wykonuje się układać zmarszczki z pasiaka lnianego. Na r a m i o n a zarzucały dawniej kobiety białe lnia­ n e „ p r z e ś c i e r a d ł a " ( T y c h ó w S t a r y , P o l i c z n a ) , z w a n e też „rańtuchami" (Kłonówek, Strykowice). Niekiedy bione one były po k r a j a c h c z e r w o n y m haftem zdo­ (Wola (Modrze- niebieskie l u b gra­ analogiczne ręcznie typu tzw ma­ K o s z u l e l n i a n e , samodziałowe, d a w n i e j z r e g u ł y w y ­ puszczane n a spodnie, przepasywano wąskim rzemy­ k i e m . N a w i e r z c h wkładano krótką kamizelkę z s a m o ­ działowego prążkowanego poprzecznie teriału fabrycznego. granatowych W Sadkowicach k a f t a n a c h bez rękawów, sukna lub ma­ wspominano z tyłu stych, zdobionych czerwonym s z n u r k i e m i blaszanymi guziczkami. Zamiast kamizelek noszono też krótkie „spancery" z r ę k a w a m i , szyte z p r ą ż k o w a n y c h samodziałów l u b m a ­ t e r i a ł ó w f a b r y c z n y c h . S p o d n i e l a t e m płócienne, wełnianymi d z i a ł o w e , białe l u b f a r b o w a n e n a g r a n a t o w o c z y (lub czarną) „pstruchami" w kratkę. T y p o w ą drobną biało-granatową j e d n a k narzutką nara- o fałdzi- S o l e c k a ) . W d n i chłodne o w i j a ł y się d a w n i e j k o b i e t y 43 Raz brązo­ I wojną światową w y m i e n i o n e n a k r y ­ k ę " . D o białych spódnic l n i a n y c h noszono następnie p r z e z roga­ tywki jowice) N a spódnicę w i ą ż e się t z w . „zapaśnik", c z y l i „ z a p a s ­ O b o k t y c h czapek, w całej w s c h o d n i e j połaci b a ­ kowane w prążki, zimą p o p i e l a t e dru­ „sukienioki" z pół­ mienną, narzucaną d o dziś w w i e l u w i o s k a c h , j e s t t z w . wełnianego „ b u r e k n a o d z i e w " , c z y l i z a p a s k a długa n i e m a l d o k o ­ D o s t r o j u ś w i ą t e c z n e g o chłopi w d z i e w a l i s p o d n i e w e ł ­ l a n , zeszyta z d w ó c h szerokości g r a n a t o w e g o n i a n e , samodziałowe, l u b czar­ stanowiły czarne l u b „siwe" (popie­ l a t e ) s u k m a n y samodziałowe (Jastrzębia, p o w . R a d o m , 43 . . K o b i e t y w p r z ó d za n a j p y s z n i e j s z y ubiór miały n a l a t o p e r k a l o w e o d z i e w a d ł o i rańtuch m u ś l i n o w y , a n a zimę wełnianą pstruchę" — cytuję O. K o l b e r g za księdzem G a c k i m w i a d o m o ś ć odnoszącą się d o u b i o r u m i e s z k a n e k J e d l n i z r. 1874 (O. K o l b e r g : R a d o m s k i e . I , s. 57). 42 tkane w splotem poprzeczne rządkowym. prążki (po parę n i t e k „ c h a b r o w y c h " i c z a r n y c h , l u b „ f i o ł k o w y c h " n e g o w e ł n i a k a w białe prążki ( r y c . 20). Ubiór z i m o w y samodziału, t k a n e g o samo­ i c z a r n y c h , Jastrzębia), a o d z materiałów I w o j n y światowej f a b r y c z n y c h . N a n o g i mężczyźni — wkła- 44 N a p o d s t a w i e w y p i s u z A k t ó w K a n c e l a r i i W o j e ­ wództwa Sandomierskiego ( A r c h i w u m Państwowe w R a d o m i u , n r a k t u 1361), u d z i e l o n e g o a u t o r o w i p r z e z p r o f . K a z i m i e r z a M r o z a z Jastrzębiej, za co M u n a t y m m i e j s c u s e r d e c z n i e dziękuję. �dali buty z cholewami, dawniej długimi, m i ę k k i m i d o Sukmany przepasywano wywijania, a od I w o j n y — z usztywnionymi cholewa­ rzanymi l u b wełnianymi, m i , z a o p a t r z o n y m i w k o s t c e w prasowaną kową kolorze kę". W Opatowskiem bili cholewy niektórzy „harmonij­ młodzi eleganci zdo­ butów n a b i j a n y m i mosiężnymi k a p s l a m i (Drygulec). po skó­ siat­ czerwonym Strykowice, Chmurzyńskich w wierzchu (Strykowice) samodzia­ ł o w e g o s u k n a białego, c z a r n e g o ( w ł a ś c i w i e brązowego) sukmana i „siwego" — t j . popielatego, z runa bia­ wykonanego łego m i e s z a n e g o z c z a r n y m . W z m i a n k i o sukmanie białej z a n o t o w a n o w B r z o z i e , T c z o w i e , K r z y ż a n o w i c a c h Bronisławowie, czarne Bartodziejach stępowały w okolicy (brązowe) samodziałowe Kozienic, między dolną wy­ Iłżanką nieistotne zresztą, porównując zwłaszcza bardziej Południową ubiorów odchylenia tradycyjną odzież dostrzega ludową odległych o d granicę zasięgu siebie w były s u k m a n y „siwe". Prócz Molendach Wodąca, Szydłowiec). n a schyłku nas Poza n i m i , w o k o l i c y O p a t o w a , w y s t ę p u j e już strój bogatsi nosili s u k m a n y granatowe długie p r a w i e d o k o s t e k kołnierzami bieskimi) sando­ radom­ Słupi i B o - jedynie że b y ł y pasie z niskimi dołem stojącymi ozdobione k o l o r o w y m i (czerwonymi i nie­ z czerwonymi sznurkami l u b białymi podłapkami" ( p a t k a m i ) n a rękawach zaczęto nosić tz^v (?) O p i s y t e zresztą różnią się w szczegółach m i ę d z y sobą stuleciu dla stroju Starych sukman 4 5 wcięte w l u b f a ł d z i s t e (z tyłu) kloszowate charakterystycznych Brzeźnicy wieku n i e udało się już odszukać i n f o r m a t o r z y podają one (bez granatowe W ubiegłego miejscowości. samodzia­ też c z a s e m s u k m a n y występowały Brzózka również różnych, s t a n o w i pas lasów wzdłuż K a m i e n n e j . s k i e g o p a s i a k ó w ) , zaś w o k o l i c a c h N o w e j powszechnione się z interesujących rzec, T y c h ó w S t a r y ) , n a j s i l n i e j n a c a ł y m o b s z a r z e r o z ­ i rodzina n i c e zależne o d s t o p n i a zamożności właścicieli. P e w n e , mierski (Wola je (pow. kozienicki). a Kamienną i koło Iłży ( J e d l a n k a , Krzyżanowice, M i ­ łowych l u b białym Tczów). Wyrabiała W obrębie o p i s a n y c h p o w y ż e j u b i o r ó w zachodzą r ó ż ­ z U b i ó r w i e r z c h n i stanowiła i w (Chechły, pasami w y k o n a n y m i techniką paltony" 4 e W bieżącym Б1л»уе samo kolan ODatrzone w m a r v n a r k o w v kołnierz kr " obszvte Jach czarną szeroką tasiemką i z d o b i o n e f a l i s t y m i s t e b n o w a n y m i n a m a s z y n i e n a i l a m i n a KOfnierzu, manKie— tach • n a t k a o h k e s z e n " P It " d •' • h sp n o tу к ка п е , \ zęsto / p r z e z i n i o r' m a t o r o w m i e s z a n°e w ss'i a c n J e S Z C Z e P bywają z d a w n y m i s u k m a n a m i . Obok wełnianych sukman nosili chłopi r a d o m s c y b i a ł e „ p ł ó c i e n i c e " . również czasem Wzmianki o t y m zanotowano w O p a t o w s k i e m (Drygulec, Tarło) oraz na p o ł u d n i o w y zachód o d I ł ż y ( T y c h ó w S t a r y ) , g d z i e n a ­ zywano je „kamiziele". K o ż u c h ó w w I I połowie ubiegłego w i e k u noszono n a ogół mało. W J e d l n i d o r o k u 1860 n a całą w i e ś były z a l e d w i e d w a kożuchy 45 O. K o l b e r g : R a d o m s k i e . I , s. 57. 46 S u k m a n y : C z a r n a , samodziałowa, z w y ł o g a m i , tył fałdzisty, — rękawy i kołnierz zdobione c z e r w o n y m i z i e l o n y m s z n u r k i e m (Bronisławów). C z a r n a , samodziałowa, z tyłu 4 fałdy, kołnierz mały, stojący, w y ł o g i p r z v kołnierzu i p a t k i n a r ę ­ k a w a c h wykładane c z e r w o n y m s u k n e m .ozdoby z czerwonego i niebieskiego s z n u r k a (Chotyzie, m o d a K r z y ż a n o w i c e , o k . 1890). Biała, o b s z y t a c z e r w o n y m w e ł n i a n y m s z n u r k i e m , z a p i n a n a n a kołeczki z „ a k s y r b a n d a m i " ( p o t r z e b y ? , K r z y ż o n o w i c e . o k . 1890). C z a r n a „ k a p o t o w a " , długa d o k o s t e k , w pasie wcięta, d o ł e m s z e r o k a „ s p ó d n i c a " , w p a s i e d o s z y wąna, k l o s z o w a , n a rękawach trójkątne „podłapki" z czerwonego l u b białego s u k n a (Tychów Stary). Siwa ( p o p i e l a t a ) „ p r o s t k a " , w p a s i e n i e o d c i n a n a , długa d o p o ł o w y ł y d e k , k o ł n i e r z stojący, z d o b i o n y w „ k u l a s i k i " ( z y g z a k ) c z e r w o n a nicią, ukośne p r z e ­ cięcie k i e s z e n i , o b s z y t e g r a n a t o w y m s z n u r k i e m ( T y ­ chów Stary). B r ą z o w a , d o ł e m k l o s z o w a , k o ł n i e r z stojący bez wyłogów, z d o b i o n y p o d o b n i e j a k i przód błękitnym sznureczkiem (Zawada). 47 O. K o l b e r g : R a d o m s k i e . I , s. 56. Ryc. 20. Kobieta mienne]). w „burku na dziew" (zapasce Mirzec (pow. Starachowice). nara­ 43 �dzentyna strój wyglądem świętokrzyski, sukmany różniący męskiej, j a k i się zarówno kolorystycznym d z i e g r a n i c ę s t a n o w i Wisła z t y m , że n a P o w i ś l u L u b e l ­ s k i m u b i o r y l u d o w e posiadają p e w n e e l e m e n t y zbliżo­ układem w e ł n i a k ó w ( p r z e w a g a c z e r w i e n i n a z a p a s k a c h ) . ne do r a d o m s k i c h . G r a n i c y północnej z braku N a zachód sięgają u b i o r y r a d o m s k i e n i e m a l p o P r z y t y k n i e można w t e j c h w i l i ustalić n a w e t w sposób o g ó l ­ badań i Przysuchę, g d z i e sąsiadują z opoczyńskimi. N a z a c h o ­ ny. ; GARNCARSTWO Przechodząc artystycznej, do i n n y c h dziedzin poświęcimy W czasie o b j a z d u p e n e t r a c y j n e g o przebadane zostały g ł ó w n e twórczości k ó w z a m a r ł y c h należy r ó w n i e ż Bierdzież ( p o w . K o z i e ­ garncarstwu. nice), gdzie w I I połowie X I X stulecia pracował g a r n ­ ludowej chwilę uwagi p o p r z e d z a j ą c e g o obóz ośrodki c e r a m i c z n e tego carz wyrabiający c e r a m i k ę u ż y t k o w ą — siwą, ną gładzeniami, i czerwoną, ostatnią ( K o s z a r y i K ą t y ) i Iłża (z J e d l a n k a ) . C e r a m i k i stamtąd, w i e r z c h u (górną p o ł o w ę n a c z y n i a ) , znanej w i s k u p i e c a s k o r u p y p o k r y t e b y ł y glazurą w i omawianej już w i e l o k r o t ­ nie w „Polskiej Sztuce L u d o w e j " , z b r a k u miejsca n i e odcieniach bądź t y l k o w e w n ą t r z , bądź k o l o r u brązowego będziemy już t u t a j a n a l i z o w a l i . W czasie t r w a n i a o b o z u pełnie główny wysiłek g a r n c a r s k i e w B a ł t o w i e (2 nowych ośrodków, skierowany które został na dotychczas wyszukiwanie nie były względem n a u k o w y m badane. W rezultacie nych zostało k i l k a nowych się z a r ó w n o ośrodki pozycji, pod opracowa­ n a które zamarłe, j a k i c z y n n e złożyły po dzień Spośród o ś r o d k ó w zamarłych n a p i e r w s z y m miejscu umieścić należy G l i n i a n y , niegdyś m i a s t e c z k o , obecnie wieś, położona n a północnych k r e s a c h Ośrodek zamarły ten, produkował ceramikę l u b brązowo. przed Garncarz wazony z I czerwoną pow. wojną Opatów. światową, glazurowaną Ciepielewski, przybył z o k o l i c Bodzechowa, użytkowej efemerycznym i zebrane Tę i po na rumo­ różnych zgniło-zdelonego. Z u ­ zjawiskiem były pracownie 3 lata przed I wojną świato­ wą) i w Suchej (na przełomie X I X i X X w.). Z terenów d a l s z y c h , n a k t ó r y c h badań n i e p r o w a d z o n o , należy W a r k ę n a d P i l i c ą dzywojennym wymienić g d z i e jeszcze w o k r e s i e było k i l k a c z y n n y c h p r a c o w n i mię­ garncar­ skich. dzisiejszy. lono zdobio­ pobiałką. t e r e n u , t o z n a c z y D e n k ó w w r a z z ośrodkami p o b l i s k i m i z licznych wystaw glazurował malowaną na zie­ który tu w y r a b i a ł prócz c e r a m i k i plastyczną dekoracją, zabawki Istniejącym Głowaczów d o dziś ośrodkiem (pow. Kozienice), pracuje dwóch garncarzy. produkowano gładzeniem, w jest którym M n i e j w i ę c e j d o r o k u 1860 t u wyłącznie później garncarskim miasteczko, naczynia obok siwaków siwe .ozdabiane (które zaniknęły t u w r . 1917) w y r a b i a n o n a c z y n i a c z e r w o n e , malowane pobiałką w k w i a t y l u b z d o b i o n e o r n a m e n t e m d l a d z i e c i w f o r m i e m i n i a t u r o w y c h naczyń, g w i z d k ó w i ptaszków. N a techniczną stronę w y r o b ó w gliniańskich środka, bądź też i z e w n ą t r z , w g ó r n e j części brzuśca. mogła mieć w p ł y w istniejąca t u p r z y końcu X I X w i e ­ Obecnie k u w y t w ó r n i a naczyń k a m i o n k o w y c h i f a j e k . D o o ś r o d ­ c e r a m i k a użytkowa z przewagą ZDOBNICTWO W Z d o b n i c t w o w żelazie n a t e r e n i e R a d o m s k i e g o repre­ wyrabiana jest w b y ł bądź stempel- k o w y m . Czerep g l a z u r o w a n y wyłącznie od Głowaczowie niezdobiona doniczek. ŻELAZIE n i e j w s w y m z a w o d z i e w czasie służby w o j s k o w e j pracy n e o k u c i a żelaznych części położonych. N a l e ż y t u r ó w n i e ż wspomnieć o k o w a l a c h wozów. J a k w y n i k a z w i e l u p o t w i e r d z a j ą c y c h się w y w i a d ó w , w I I połowie u b . stulecia n a terenie Radomskiego powszechnienie informatorzy roz­ żelaza n a w s i było dosyć słabe. S t a r s i pamiętają jeszcze „bose" wozy o k u t y c h kołach i d r e w n i a n y c h o s i a c h . im, j a k wiemy, drewniane pługi, o nie- Towarzyszyły brony, łopaty c z y w i d ł y . N i e c o l e p i e j przedstawiała się s p r a w a n a o d c i n ­ k u zastosowania rzadko, czy laza trafiały drewniane w żelaza w b u d o w n i c t w i e , a l e i t u , choć się d r z w i o drewnianym kołowrocie zamki. Szerokie rozpowszechnienie Radomskiem dopiero na w f a b r y k a c h , często w głębi Rosji f o l w a r c z n y c h , którzy n p . p o p a r c e l a c j i czy r o z w i ą z a n i u stosunku służbowego z dworem osiedlali się n a w s i . W J e d l n i był n a w e t k o w a l g r o m a d z k i , który w zamian za gruntu użytkowanie obowiązany drobnych wydzielonego był d o w y k o n y w a n i a robót gromadę chłopom bezpłatnie kowalskich. K o w a l e wiejscy trzeby przez chłopów i małomiasteczkowi nie tylko w zaspokajali zakresie wyrobów używanych w b u d o w n i c t w i e , j a k zawiasy drzwi, zamki zapadkowe z po­ narzędzi, a l e i ozdobnymi do wykładkami, ostatnie wrzeciądze (tzw. „skoble"), h a c z y k i do s k o b l i , r o b i l i o n i d w a dziesiątki l a t ubiegłego s t u l e c i a i n a początek X X r ó w n i e ż o k u c i a d o w o z ó w , k r z y ż e żelazne d o k a p l i c z e k , wieku, kiedy przypada że­ zarobkowej czy zentują g ł ó w n i e o k u c i a d o d r z w i i z a m k ó w o r a z o z d o b ­ t o p r a w i e w każdej w s i b y ł już kowal, a później i n a g r o b y . W y r o b y s w o j e k o w a l e z d o b i l i , co pracujący n a p o t r z e b y chłopów. K o w a l e c i t o p r z e w a ż ­ wedle się w y r a ź n i e nie prak­ konkurencyjną, mającą póź­ Ze sprzecznych i n f o r m a c j i n i e można tyce chłopcy w i e j s c y u kowala w którzy p o niedokończonej miasteczku 4 8 d o s k o n a l i l i się 48 P e w n ą g r u p ę stanowią „ k o w a l e z p r z y p a d k u " , k t ó ­ r z y z r a c j i jakichś s k o m p l i k o w a n y c h k o l e i l o s u z a ­ p o z n a l i się z t y m z a w o d e m . P r z y k ł a d e m m o ż e b y ć A d a m B y l i c a z Cecylówki Głowczowskiej, zdolny 44 i c h i n f o r m a c j i łączyło na celu zdobycie z walką odbiorców. wywnioskować, k o w a l , k t ó r e g o w y r o b y naśladują i n n i . K o w a l s t w a w y u c z y ł się w d o m u p o p r a w c z y m w Studzieńcu, g d y o d s i a d y w a ł k a r ę za k r a d z i e ż leśną w d o b r a c h hr. Zamoyskich. �a b с jS t d j e [ L к <J n m R y c . 2 1 . Wykładki do drzwi: a — d w i e wykladki do zamków (bez uchwytów), górna z Woli Soleckiej, dolna z Gródka; b — Bronisławów, с — Wola Solecka, d — Brzezowa, e — Tarłów, f — Krzyżanowice, g—Drygulec, h — Brzezowa, i —Wola Solecka, j —Chotyzie, к — Bierdzierz, l —Krzyżanowice, m — Krzy­ żanowice, n — Kłanówek (zakończona profilem twarzy). j a k przedstawiała się h i s t o r i a z d o b n i c t w a na terenie Radomskiego. kowalskiego J e d n i k o w a l e opowiadają, z d o b n i c t w o w y r o b ó w żelaznych posiada t r a d y c j e że k o w a l z d o b i , i t o r a c z e j d l a w ł a s n e j s a t y s f a k c j i niż d l a zjednania sobie klientów. Artystycznie wykonane odzie­ twier­ koracyjnie potraktowaną dzą, że j e s t s t o s u n k o w o m ł o d e i n i e sięga w i e k u u b i e g ­ wierzchnię zdobioną dziczone po poprzednim pokoleniu, inni łego. D o s y ć n a t o m i a s t z g o d n i e znów wskazują k o w a l e i i n ­ n i i n f o r m a t o r z y n a południe ( o k o l i c e S z y d ł o w c a ) , j a k o na tereny o b o g a t y m zdobnictwie w podobno i umiejętność żelazie, skąd też t a m i a ł a przyjść twierdzą, że n a j w i ę k s z e padało n a czasy I w o j n y w Radomskie, nasilenie zdobnictwa światowej oraz przy­ początek użyciu wyroby żelazne mają formę, a czasem też ornamentem stempli. Wyrób elementów wytłaczanym przy stosowanych przy wytłaczaniu jest w R a d o m s k i e m b a r d z o s k r o m n y , n a j ­ częściej będzie t o k r o p k a w y b i t a „ p u n k t a k i e m " i p r o ­ sta k r e s k a w y k o n a n a za pomocą t z w . „ m e s l a " . Orna­ m e n t y złożone z t y c h e l e m e n t ó w t w o r z ą z w y k l e proste p a s o w e układy g e o m e t r y c z n e zygzakowatych, ukośnych w p o s t a c i l i n i i łamanych, krzyżyków okresu międzywojennego. Później o d b i o r c y „nie c h c i e l i k ó w należą k o w a l e , k t ó r z y p r ó c z w y ż e j już płacić za z d o b n i e n i e " a n i n i e d a w a l i k o w a l o m t r a ­ u ż y w a l i jeszcze s t e m p e l k ó w dycyjnego w poczęstunku, t a k ż e dziś już r z a d k o który de­ i po­ postaci itp. Do wyjąt­ wymienionych o innych wykrojach, np, kółka, r o z e t k i , g w i a z d k i czy tak popular- 45 �R y c . 22. Wrzeciądz zdobiony ornamentem n e g o w p o ł u d n i o w e j Małopolsce 1 9 wytłaczanym.Jedlnia Kościelna Pajączkowski, ok. 35 lat temu. i n a Śląsku 5 0 pół­ w postaci ozdobnej księżyca o b r z e g a c h gładkich czy w y c i n a n e g o o d w e w ­ (ryc nątrz w t r ó j k ą t n e ząbki. Z p u n k t u w i d z e n i a Z bogactwa k s z t a ł t ó w p i e r w s z e ń s t w o należy w R a d o m s k i e m oddać wykładkom do zamków z a p a d k o w y c h , które n i e k i e d y przybierają interesujące f o r m y ( r y c . 21), c z y t o ściśle abstrakcyjne, czy nawiązujące do świata l u b z w i e r z ę c e g o ( g ł o w y i całe p o s t a c i e k i e d y f o r m y t e powtarzają roślinnego ptaków). Nie­ się r ó w n i e ż w k o w a l s k i c h wykładkach d o z a m k ó w s p r ę ż y n o w y c h ( r y c . 21 m , n ) . Wśród wykładek do zamków z a p a d k o w y c h d w u k r o t n i e zanotowano w Radomskiem rzadko spotykaną (pow. 21a), a l e tarczki pozbawionej wykładkami f o r m zawiasy Kozienice). z Wyk. ruchomym paluchem kabłąkowatego n i e mogą równać (najczęściej Andrzej się uchwytu. różnorodnością „pasowe", rzadziej „esowe"! czy k r a t y d o o k i e n w p o s t a c i p a s ó w z o d g i ę t y m i n a b o ­ k i zadziorami. Proste w f o r m i e , ale zdobione wytłacza­ n y m o r n a m e n t e m b y w a j ą w r z e c i ą d z e ( r y c . 22) i h a c z y k i do d r z w i . Z i n n y c h żelaznych p r z e d m i o t ó w zdobionych w s p o m n i e ć n a l e ż y "siekacze z o s t r z e m w kształcie s y l ­ w e t k i zwierzęcia, z d o b i o n e p r y m i t y w n y m w z o r e m tło­ c z o n y m babką d o k l e p a n i a k o s y . O k u c i a d o w o z ó w , k t ó r e w M a ł o p o l s c e i n a Śląsku formę stanowiły p o p i s o w e skiej, w okazy dekoracyjnej sztuki k o w a l ­ Radomskiem prezentują się m n i e j ciekawie. 49 R. R e i n f u s s : P o l s k i e l u d o w e k o w a l s t w o a r t y s t y c z n e . P o l s k a S z t u k a L u d o w a 1953, s. 366. W o z u t y p u m a ł o p o l s k i e g o o d y s z l u n a stałe z a k u w a n y m 50 M . G ł a d y s z : Z d o b n i c t w o m e t a l o w e n a Śląsku. 1938, r y c . 125, 11 — 15. u Ryc. 46 1~I 23. Fragment rzeźbionej przęślicy. w śnice, stwarzające z r a c j i k i l k u pierścieni żelaznych nasady okresie Jedlnia dyszla I wojny szersze m o ż l i w o ś c i i później Kościelna (pow. zostały dekoracyjne, zupełnie Kozienice). w wyparte �p r z e z f o r m ę nowszą o d y s z l u W y j m o w a n y m , g d z i e w y ­ stępujące w n i e w i e l k i e j ilości o k u c i a , p r o s t e w k s z t a ł ­ cie, bądź w ogóle pozbawione n i c t w o ich ogranicza są ozdób, bądź się d o p r o s t e g o , najczęściej o r n a m e n t u p a s o w e g o , w y b i j a n e g o kiem" i tzw. przez umieszczonych tykamy piastę na „meslem". n a śnicach w y t ł a c z a n y żelaznych koła. W ozdobnie kowali pierścieniach, wasągach, używanych zdob­ geometrycznego „punkta- Prócz żelaz ornament spo­ wzmacniających „do wyjazdu", o k u w a n e są ściany t y l n e , s i e d z e n i a zaś m i e ­ wają o p a r c i a z k u n s z t o w n i e g i ę t y m i s p i r a l n y m i o z d o ­ bami. A ż e b y n i e w r a c a ć już d o z a g a d n i e n i a w o z ó w , n a l e ż y w s p o m n i e ć , że w północnej części R a d o m s k i e g o wozów t r a n s p o r t o w y c h bywają k o l o r brązowy (wyjątkowo deski czasem m a l o w a n e na n i e b i e s k i ) , n a t y m zaś t l e n a d e s k a c h b o c z n y c h m a l o w a n e są czarną farbą rozety c y r k l o w e , a z tyłu — a b s t r a k c y j n i e ujęte m o t y w y r o ­ ślinne, serce czy g w i a z d a . Niekiedy n a deskach n y c h zobaczyć m o ż n a d e k o r a c j ę plastyczną w wycinanki Malatury z deski przybitej te wykonują i malowanej bocz­ postaci na czarno. bądź s a m i w ł a ś c i c i e l e wozów, bądź c z a s e m k o w a l e . M a l o w a n e w o z y stanowią p e w n e g o r o d z a j u s p e c y f i k ę regionalną R a d o m s k i e g o (a zwłaszcza j e g o części p ó ł n o c n e j ) , poza k t ó r y m a n a l o g i c z n y c h f o r m zdobienia dotychczas nie notowano. P o w r a c a j ą c d o z d o b n i c t w a w żelazie, n a l e ż y nieć w paru kapliczki, słowach o k u t y c h zakończonych krzyżach, niekiedy pięknie wspom­ zdobiących wyciętymi w g r u b e j b l a s z e s y l w e t k a m i k o g u t ó w . W ś r ó d żelaznych 5 1 krzyży formy cmentarnych rzadko kowalskie. wprawdzie według Najczęściej z wiejskiej wzorników Osobny s p o t y k a się prymitywne występują t a m krzyże kuźni pochodzące, a l e sprowadzanych Ryc. 24. „Kozok" malowany (pow. na parkanie. Kozienice). Strykowice robione z miasta. dział z d o b n i c t w a w żelazie stanowią o k u c i a k u f r ó w z b l a c h y żelaznej p o k r a j a c h o z d o b n i e ażuro­ Porównując bogaty ilościowo m a t e r i a ł z z a k r e s u l u ­ dowego kowalstwa artystycznego zgromadzony w Ra­ w a n e , n a środku w i e k a przechodzące n i e k i e d y w k o l i s t e d o m s k i e m z t y m , k t ó r y został z e b r a n y w r . 1951 n a p o ­ c y r k l o w e r o z e t y . W y k o n a n i e m i c h z a j m o w a l i się z w y k ­ łudnie o d G ó r Ś w i ę t o k r z y s k i c h , n a l e ż y le s a m i stolarze. R a d o m s k i e uboższe j e s t o d K i e l e c c z y z n y 51 W n o w s z y c h c z a s a c h a n a l o g i c z n e k o g u t k i , w y c i n a ­ n e z c i e n k i e j b l a c h y c y n k o w a n e j , umieszczają w R a ­ d o m s k i e m na szczytach dachów blaszanych. skiego. Nawiązuje ono raczej stwierdzić, i że Sandomier­ do terenów środkowej i północnej P o l s k i , g d z i e z d o b n i c t w o w ż e l a z i e p r z e d ­ s t a w i a się n a o g ó ł dosyć s k r o m n i e . SNYCERKA P e w n e g o r o d z a j u niespodziankę s t a n o w i w Radom­ s k i e m wysoko rozwinięte snycerstwo, które o b s e r w u j e ­ m y n a przęślicach, będących d a r a m i składanymi p r z e z c h ł o p c ó w p a n n o m w c z a s i e z a l o t ó w . W przęślicach t y c h , t y p u przysiadkowego, jak i drążek, c z y l i z a r ó w n o górna część p r z y s i a d k i , „pióro", o p r z e k r o j u cztero- sześcioboeznym — o z d o b i o n e snycerskim o motywach lub są d r o b n y m o r n a m e n t e m przeważnie geometrycznych l u d z k i e . Najczęściej s t o s o w a n a j e s t t u t e c h n i k a p r o s t e ­ go r y t u i k l i n o w a , rzadziej wykonywane okresu k r y s t a l i c z n a . Przęślice te, p r z e d I wojną światową i z początkiem międzywojennego głównie w okolicach Jedlni K o ś c i e l n e j , M ą k o s ó w , Jastrzębiej i K o z ł o w a , mają ścis­ łe a n a l o g i e n a t e r e n i e Opoczyńskiego. Z i n n y c h przedmiotów bywały techniką (Łęczna, motywy P o d ł a z i e ) i d e s k i d o w y c i s k a n i a serów. zwierzęce i postacie do tkania, maglownice snycerską: roślinne l u b w y j ą t k o w o czółenka zdobione ( r y c . 23), a l e zdarzają się też a b s t r a k c y j n i e t r a k t o w a n e ZABAWK: G ł ó w n y ośrodek z a b a w k a r s k i (Łęczna, Ostojów, p o w . k i e l e c k i ) znajdował się p o z a z a s i ę g i e m badań o b o z o ­ wych. Z a b a w k i w postaci m a l o w a n y c h wózków drew­ n i a n y c h z k o n i k a m i , k a r u z e l i , ptaków, m o t y l i z r u c h o ­ m y m i skrzydłami czy m e b e l k ó w m a l o w a n y c h , które s p o ­ t y k a n o n a t a r g a c h , pochodziły najczęściej z Ł ę c z n e j i 47 �O s t o j ó w a (koło S u c h e d n i o w a ) . C i e k a w i e m a l o w a n e k o - ze skrzydłami i o g o n e m fete d r e w n i a n e n a b i e g u n a c h w y k o n u j e n i e j a k i n e k (Sadkowice) l u b w postaci ptaszków z k o r y w Bąkach (gm. Kozłów). Poza Wajdzik t y m opowiadano po w s i a c h o z a b a w k a c h w postaci ptaszków d r e w n i a n y c h nowej ze skrzydłami (Jedlanka. z c i e n i u t k o łupanych i drewie­ sos­ o g o n a m i r o b i o n y m i z piórek g m . T c z ó w ) , l u b też ptaszków glinianych (Policzna). ZDOBNICTWO W dziedzinie z d o b n i c t w a związanego z obrzędami na plan pierwszy Radomskiem wysuwają się p i s a n k i , u ż y w a n e — patyku w nakładanie w o s k u n a p o w i e r z c h n i ę j a j k a p r z y j a k o t r a d y c y j n y p o d a r u n e k składany n a w i o s n ę ( w czasie o d W i e l k a n o c y do Z i e l o n y c h chłopcom p r z e z d z i e w c z ę t a . D a w n i e j p o d a r e k Świąt) taki l i ­ czył z w y k l e k o p ę (60 s z t u k ) p i s a n e k , p r z y c z y m z n i c h p o w i n n a być i n a c z e j malowana. W OBRZĘDOWE każda związku z (powszechne), formą zdaje się główki szpilki w b i t e j w d r e w i e n k o żanowice, Różki), najnowszy nowszą było pomocy (Kłonówek, Krzy­ sposób s t o s o w a n y tu i ówdzie o d I I w o j n y światowej — to w y s k r o b y w a n i e wzoru na zabarwionej noża, żyletki s k o r u p c e j a j a za pomocą i t p . (Cecylówka, Sucha). Do ostrza' barwienia t y m w y t w o r z y ł się n a w s i p e w n e g o r o d z a j u profesjo­ dziś jeszcze u ż y w a j ą b a r w n i k ó w r o ś l i n n y c h (łuski c e ­ nalizm, wykony­ buli, wały gdyż b a r d z i e j utalentowane kobiety pisanki dla mniej uzdolnionych. Malowanie p i ­ s a n e k o d b y w a ł o się n a „ o d r o b e k " , t o znaczy, że w za­ berberys, listki młodego żyta), d a w n i e j zaś najczęstrze motywy t o różnego r o d z a j u „wiatraczki", m i a n za r o b o t ę p i s a n e k t r z e b a b y ł o u p i s a n k a r k i p o ­ „kurze łapki", „grabki", „drabinki", „łańcuszki", magać w p r a c a c h g o s p o d a r s k i c h t y l e czasu, i l e o n a z u ­ dziej żyła a n t r o p o m o r f i c z n e (postać k o b i e c a ) . K o m p o z y c j a przy pisankach. Dawną woskowa techniką zdobienia pisanek była technika p r z y użyciu „ l e j k a " z b l a s z k i o s a d z o n e j na też k u p n e j „ b r e z y l i i " . W z o r y są n a o g ó ł dosyć p r y m i t y w n e , występują opiera motywy się n a p o d z i a l e zoomorficzne powierzchni (równoleżnikowo l u b południkowo) rza­ (ptaszki) jajka na czy wzoru połowy ćwiartki l u b ósem­ ki. W okresie Bożego Narodzenia wykonywano dawniej z k o l o r o w y c h opłatków k u l i s t e „światy" (Bronisławów, Mirzec, Strykowice) l u b „gwiazdy" (Jedlanka, gm. T c z ó w ) . Poza t y m r o b i o n o t u r o n i e ( „ k o z y " ) , g w i a z d y w y . k l e j o n e k o l o r o w ą bibułą. Z s z o p k a m i z a o p a t r z o n y m i w r u c h o m e l a l k i chodziła młodzież r a c z e j małomiasteczko­ wa Iłży, (z L i p s k a , T a r ł o w a , Wąchocka, Zwolenia). K o l ę d n i k o m składającym n o w o r o c z n e życzenia no „szczodraki", t j . d r o b n e p i e c z y w o w postaci lików, ptaszków (Dadkowice) („kaczek" czy małych — Cecylówka), człowieczków dawa­ roga­ ósemek (Jastrzębia). W śródpościu n a ścianach d o m ó w , w k t ó r y c h pozosta­ ły n i e w y d a n e dziewczęta, chłopcy m a l o w a l i smołą l u b wapnem karykaturalnie traktowane (tzw. „kozaki" (gm. Sienno) lub postacie „ c u d o k i " , r y c . 24). zachowała d y n g u s i e " z wózeczkiem się pamięć W o chodzeniu „po n a którym umieszczony był gliniany kogut z powtykanymi prawdziwymi tak wyglądał j a k ż y w y " że męskie Wodącej piórami RZEŹBA I M A L A R S T W O Rzeźba i m a l a r s t w o o r a z d r z e w o r y t są w R a d o m s k i e m reprezentowane najbogaciej dosyć n i e r ó w n o m i e r n i e . przedstawia się t u rzeźba stępująca w „pasyjek" przechowywanych przydrożnych Stosunkowo religijna, w y ­ k a p l i c a c h , czy w postaci p o d o m a c h . Większość z n i c h t o dzieła a n o n i m o w y c h t w ó r c ó w , których n a z w i s k n i e udało się już w y d o b y ć z niepamięci. D o k ł a d n e d a n e , ilustrujące d z i e j e i twórczość artystyczną, z e b r a n o o d ­ nośnie d o z m a r ł e g o w r . 1942 W i n c e n t e g o F l a k a z Z i e ­ l o n k i . Uchodził o n w o p i n i i mieszkańców w s i o k o l i c z ­ n y c h za w i e l k i e g o Ryc. 4H 25. Matka Boska. Płaskorzeźba Wyk. Zygmunt Cieślakowski ze polichromowana Zwolenia. rzeźbiarza, „ z n a n e g o w całej E u r o ­ pie". Prace jego w postaci kompozycji przeładowanych szczegółami daleko alegorycznych odbiegają od �przeciętnych dzieł s z t u k i l u d o w e j . P r ó c z r z e ź b o t e m a ­ t y c e r e l i g i j n e j c z y h i s t o r y c z n e j , z a j m o w a ł się o n r ó w ­ nież s n y c a r s t w e m d e k o r a c y j n y m . Z t e j d z i e d z i n y twórczości pozostały p o n i m : ciekawie jego rozwiązany k r z y ż n a c m e n t a r z u w Z w o l e n i u , przęślica ( o b e c n i e w M u z e u m Etnograficznym w K r a k o w i e ) oraz szkatułka. B l i s k i m sąsiadem F l a k a b y ł żyjący d o dziś Z y g m u n t Cieśl a k o w s k i ( u r . w r . 1924 w Z w o l e n i u ) , a u t o r k i l k u rzeźb w d r z e w i e nych o t e m a t y c e r e l i g i j n e j ( r y c . 25). Z i n ­ rzeźbiarzy utalentowanego wspomnieć należy Józefa Krupę, włóczęgę, który wędrował p o Powiśla Radomskiego wsiach i L u b e l s k i e g o , rzeźbiąc c h ł o p o m ś w i ą t k i d o k a p l i c z e k i o ł t a r z y k ó w . K r u p a urodził się w Woli Soleckiej przeniósł o k o ł o r . 1860; w się n a L u b e l s z c z y z n ę , w wieku podeszłym okolice Kraśnika, często j e d n a k o d w i e d z a ł r o d z i n n e s t r o n y . R z e ź b i ł p o ­ noć dużo p o w s i a c h i d o kościołów. Z r o z p r o s z o n e j jego spuścizny udało się odszukać j e d y n i e „ p a s y j k ę " z t r z e ­ m a M a r i a m i p o d k r z y ż e m , znajdującą się d o dziś w W o l i S o l e c k i e j ( r y c . 28). P r ó c z rzeźb w d r z e w i e domskiego również św. J a n a z G a w o r z y n a Starachowice), s p o t y k a się n a t e r e n i e figury kamienne, Ra­ jak np. figura czy P i e t a z K r z y ż a n o w i c ( p o w . których charakter wskazuje na dłuto a r t y s t y l u d o w e g o . B y ć może, że są t o dzieła bądź p o ­ chodzące z p r a c o w n i k a m i e n i a r s k i c h , j a k i e istniały w K u n o w i e c z y J a n i k o w i e , bądź też w y k o n a n e p r z e z z u ­ pełnych samouków. W Radomskiem, gdzie występuje m i ę k k i w a p n i a k , ł a t w y d o obróbki, n i e j e d e n rzeźbiarz s a m o u k zaczynał o d dłubania w k a m i e n i u . P r z y k ł a d e m m o ż e być C z e s ł a w S z a r y z M i r c a , k t ó r y j a k o pastuch zaczął rzeźbić w m i ę k k i m k a m i e n i u , a d o p i e r o p ó ź n i e j , g d y w y u c z y ł się s t o l a r k i , zamienił p o p r z e d n i materiał rzeźbiarski n a d r z e w o . M a l a r s t w o l u d o w e , s p o t y k a n e w chałupach w i e j s k i c h wśród m a s y bezwartościowych tują o b r a z y plastycznej oleodruków, M . B . Częstochowskiej, bogato d e k o r a c j i szat, p r z y n o s z o n e j a k o pamiątka z odpustu l u b k u p o w a n e od wędrownych z Częstochowy i Tomaszowa reprezen­ złocone, o obraźników Mazowieckiego, którzy jeszcze d o I I w o j n y ś w i a t o w e j objeżdżali w i o s k i domskiego, okazy sprzedając o b r a z y malarstwa ludowego, rysunku, płaskich szatach „na w y p ł a t " . o grubo Ra­ Ciekawsze konturowanym i dekoracjach kwiatowych n a r z u c a n y c h w t l e czy n a szacie, spotkać można w n i e ­ których kościołach na XIX-wiecznych feretronach. Przykładem tego jest k i l k a l u d o w y c h obrazów w t r o n a c h z Jastrzębiej W s o l i ( r y c . 27), c z y f e r e t r o n y z R z e c z n i o w a W kapliczkach natomiast obrazy malowane fere­ (gm. Kaznów) przeniesionych spotkać n a żelaznej można blasze, ze (k.Sienna). czasem przypominające k o n t u r o w a n i e m , fakturą malarską i d e k o r a c j a m i , w y ­ pełniającymi tło, o b r a z y m a l o w a n e n a s z k l e . D r z e w o r y t l u d o w y reprezentują d w i e o d b i t k i o d k r y t e w Cekarzewicach, przedstawiające nie opublikowane dotychczas wyobrażenie M . B . Loretańskiej oraz C h r y ­ stusa n a krzyżu w sercowatej m a n d o r l i ( r y c . 26). O m a w i a n e t u w d u ż y m skrócie materiały, k t ó r e z o ­ stały c z a s i e badań o b o z o w y c h , pozwalają na z o r i e n t o w a n i e się w l u d o w e j twórczości zebrane plastycznej Radomskiego w i w z m i a n a c h , j a k i e twórczość t a p r z e ­ chodziła w ciągu o s t a t n i e g o stulecia. Ryc. 27. Obraz olejny (pow. na papierze. Radom). Jastrzębia 4'J �UWAGI KOŃCOWE W i d z i m y , j a k p o krótkim okresie p e w n e g o bezwładu po uwłaszczeniu włościan w 1863 г., p o d k o n i e c u b . idą już w kierunku nie rozwoju dawnych pierwiast­ k ó w t r a d y c y j n y c h , a l e i c h z a n i k u n a rzecz litycznych lat) w c h o d z i wieś r a d o m s k a n a drogę p r z e m i a n , które postępującym z składały się n a t o , że p r o c e s t e n n i e p r z e b i e g a ł jednej strony zmierzają do ulepszenia warsztatu p r a c y ( u d o s k o n a l o n e narzędzia r o l n i c z e ) , z d r u g i e j zaś strony wpływają na wzrost stopy życiowej chłopów, z c z y m i d z i e w p a r z e p o d n i e s i e n i e p o z i o m u urządzenia wnętrza czy w z b o g a c e n i e się s t r o j u , o d b y w a j ą c e j e d n a k głównie n a bazie t r a d y c y j n e j . T e m p o wzrasta w pierwszych l a t a c h bieżącego zwłaszcza w o k r e s i e m i ę d z y „ w o j n ą а I wojną światową się przemian stulecia japońską" Począwszy o d tej ostatniej a (1905) prze­ m i a n y zachodzące w d z i e d z i n i e k u l t u r y w s i r a d o m s k i e j 50 treści, w n o s z o n y c h procesem n a wieś w kosmopo­ s t u l e c i a ( g ł ó w n i e w czasie o s t a t n i c h d w u dziesiątków urbanizacji. Różne związku z przyczyny zgod­ n y m r y t m e m w e wszystkich dziedzinach ludowej twór­ czości a r t y s t y c z n e j . W i d z i m y пр., że strój męski nął w c z e ś n i e j niż k o b i e c y , z d o b n i c t w o w n ę t r z a zagi­ wcześ­ n i e j niż z d o b n i c t w o w a r c h i t e k t u r z e . Przeszłość h i s t o r y c z n a i położenie g e o g r a f i c z n e mię­ dzy d w o m a d a w n y m i t e r y t o r i a m i p l e m i e n n y m i , o czym w s p o m n i e l i ś m y n a w s t ę p i e , s p o w o d o w a ł y , że skie jest t e r e n e m przejściowym, n a którym k u l t u r y Mazowsza Radom­ elementy mieszają się z e l e m e n t a m i m a ł o p o l ­ s k i m i . Widoczne to jest n p . w dziedzinie stroju, gdzie �małopolskie białe płócienne spódnice, z a p a s k i i ł o k t u - niczyć t e r e n y sze kobiece c z y płótnianki męskie — w y s t ę p u j ą „ m a ł o p o l s k i e " c z y b a r d z i e j „ m a z o w i e c k i e " . Istotną g r a ­ obok pod względem kulturowym bardziej wełniaków i n a r a m i e n n y c h z a p a s e k . M i m o że k u l t u r a nicę s t a n o w i d o p i e r o pas d a w n y c h lasów, ludowa Radomskiego się w z d ł u ż średniej i d o l n e j K a m i e n n e j , a n a południe rozwijała różnych, p r r e n i k s j y y n b s i ę się n a g r u n c i e dwóch w z a j e m n i e e l e m e n t ó w skła­ od n i c h z a r y s o w u j e d o w y c h — m a z o w i e c k i e g o i małopolskiego, s t a n o w i o n a względem całotó dość jednolitą, w której t r u d n o b y ł o b y rzan. rozgra­ się kulturalnym w ciągnących terenie odmienna pod małopolska grupa Sandomie- Fotografie w y k o n a l i : Stefan Deptuszewski R o m a n R e r a f u s s — 2, 4, 6, 9 i 10. — 5, 4 7 , 18, 19, 20, 24, 25, 26, 27 i 28. A n d r z e j R o k i c k a — 7 i 23. J a n Świderska — 8, 14, 15 i 16. � https://zbiory.etnologia.uw.edu.pl/files/original/4acd35e3c96de80eef2179d6df4b9bc9.pdf 316f150bec1bfe8e2fc01cc5d07ccd10 Dublin Core The Dublin Core metadata element set is common to all Omeka records, including items, files, and collections. For more information see, http://dublincore.org/documents/dces/. Title A name given to the resource Lud Publisher An entity responsible for making the resource available Polskie Towarzystwo Ludoznawcze Rights Information about rights held in and over the resource Licencja PTL Format The file format, physical medium, or dimensions of the resource pdf Language A language of the resource pol Type The nature or genre of the resource czasopismo Text A resource consisting primarily of words for reading. Examples include books, letters, dissertations, poems, newspapers, articles, archives of mailing lists. Note that facsimiles or images of texts are still of the genre Text. Dublin Core The Dublin Core metadata element set is common to all Omeka records, including items, files, and collections. For more information see, http://dublincore.org/documents/dces/. Relation A related resource oai:cyfrowaetnografia.pl:publication:1987 Date A point or period of time associated with an event in the lifecycle of the resource 1946 Subject The topic of the resource Małopolska pogranicze krakowsko-góralskie Identifier An unambiguous reference to the resource within a given context oai:cyfrowaetnografia.pl:1843 Title A name given to the resource Pogranicze krakowsko-góralskie w świetle dawnych i najnowszych badań etnograficznych / LUD 1939-45 t.36 Description An account of the resource LUD 1939-45 t.46, s.222-255 Creator An entity primarily responsible for making the resource Reinfuss, Roman Language A language of the resource pol Publisher An entity responsible for making the resource available Polskie Towarzystwo Ludoznawcze Format The file format, physical medium, or dimensions of the resource application/pdf application/pdf PDF Text Text capture metadata for PDF documents Text 222 REINFUSS ROMAN Pogranicze krakowsko-góralskie * w świetle dawnych i najnowszych badań etnograficznych W s t ę p Znaczne różnice k u l t u r o w e , zachodzące między mieszkań­ Karpat polskich i cami dawna zwracały uwagę wał wyznaczyć przyległej badaczy. granicę Wyżyny Już M e h o f e r między Małopolskiej, Góralami a K r a k o w i a k a m i w i o ­ dąc ją^wzdluż gościńca p r o w a d z ą c e g o z Białej przez i Myślenice. Mehofera Zagadnienie Pola, który w r . 1851 ogłosił powiadające w e d ł u g dzisiejszej d z i e l i Górali obejmuje podział Poprad, druga wododział źródła terminologii grupom na t r z y g r u p y mieszkańców gór podstawowe, z etnicznym. których i Dniestru, trzecia Górali zaś sięga Górali od Pienin, Krościenka i Łącka, No­ Górali od P r ó c z wyżej p o d a n y c h z a l i ­ g r u p y górali śląskich, siebie Zywczaków, W po pierwszej, a w i ę c : Podhalan, cza też P o l d o p i e r w s z e j wylicza jedna p o l s k i c h , którzy, j a k w i d a ć rodów, z w a n y c h także Równiakami. Jabłonkowianami, 2 n a wschód p o z p o w y ż s z e g o , znaleźli się w całości w obrębie g r u p y oraz Kliszczaków. od­ o d źródeł O s t r a w i c y n a Śląsku p o dzieli P o l na kilka pomniejszych Sącza, Górali rody, ludność łemkowską i bojkowską o d P o p r a d u Sanu Czeremoszu i Prutu. wotarżan, przez specjalnych ba­ zamieszkujących północne s t o k i K a r p a t na p o m n i e j s z e Pol Wadowice g r a n i c Góralszczyzny, p o r u s z o n e t y l k o u b o c z n i e , stało się p r z e d m i o t e m dań W i n c e n t e g o od w r. 1 8 4 3 usiło­ 1 Babigórców, każdej z w y m i e n i o n y c h P o l s t a r a n n i e w s i , które d o danej t e k stanowią t y l k o w i o s k i Równiaków zwanych od przez Zagórzan przez s i e b i e grup g r u p y należą. Wyją­ które nanie­ Sącza, sione na mapę dają zasięg p o r w a n y , obejmujący wieńcem kotlinę sądecką. Linię, biegnącą nych peryferiach grupy p r z e z miejscowości leżące n a p ó ł n o c ­ Żywczan, Babigórców, Zagórzan i K H - �223 szczaków oraz Górali od Sącza, można p r z e z Pola granicę między uważać za wytyczoną ludnością góralską a l a c h a m i , którzy z Góralami sąsiadują o d północy. P o g r a n i c z n y m i w s i a m i góralskimi według W . P o l a są: J a w o ­ r z y n k a , I s t e b n a , Wisła, B r e n n a , S z c z y r k , szowice, Straconka, Łodygowice, Ślemień, Dolna, Las, Krzeszów, Zembrzyce, Meszna, Czernichów, MikuKocierz, Gór., Sleszowice, Tarnawa Budzów, ZacheJmna, Baczyn, Tarnawa Marcówka, Bystra, Tresna, Bieńkówka, T r z e b u n i a , Stróża, P c i m , W ę g l ó w k a , K a s i n a Gruszowiec, Porąbka, żówki, Półrzeczki, Od Dobra, Szczawa, Zalesie, Zbłudza, Zbłudzy z w a r t y dotąd zasięg z a c z y n a j a k o krańcowe Wielka, Jasna-Podłopień, T y m b a r k , C h y - w s i Równiaków W o l a Piskulina. się rwać. Pol podaje ( c z y l i Górali o d S ą c z a ) : C z a r n y P o t o k , Łukawicę, Zawadę, Przyszową, Kaninę, P i s a r z o w a , nę, C h o m r a n i c e , Zawadkę, T ę g o b o r z e , gilno, Ptaszkową, Góralszczyzny słusznie c z y n i z a r z u t i Spiszu. Świdnik, Kamionkę, polskiej S. U d z i e l a ) Zbyszyce, Frycową, Szczawnicę W y ż n ą i Niżna. Przysietnicę, terytorium Mystków, Męci­ Mo­ Homrzyska, Z tak wyznaczonego wyłączył Pol (z czego mu w s i p o l s k i e leżące n a O r a w i e 3 Zagadnieniem północnego pogranicza Góralszczyzny pol­ s k i e j zajęto się żywiej z początkiem n a s z e g o s t u l e c i a , p o wystą­ pieniu Ludwika artykułów Młynka, który w s z e r e g u poruszył; 4 sprawę t z w . Lachów, referatów i d r o b n y c h t j . ludności podgór­ s k i e j , sąsiadującej z Góralami na p r z e s t r z e n i o d Śląska C i e s z y ń ­ s k i e g o p o rzekę P o p r a d . W p o l e m i c e , która się w ó w c z a s wywią­ zała, zabrało głos w i e l u u c z o n y c h , m . i n . F . B u j a k , J. Jakóbiec, sporo 7 S t . Eliasz R a d z i k o w s k i światła na zagadnienie różnic międzygrupowych wzdłuż p o g r a n i c z a Problem wtedy granicy jednakowoż podający zazwyczaj dobrze Po swoje między rozważaniami swymi S. U d z i e l a , 6 k u l t u r o w y c h i stosunków góralsko-lackiego. Góralami a L a c h a m i rozstrzygnięty, uwagi w formie 5 i i n n i , c o w s u m i e rzuciło 8 gdyż przyczynków, całego nie poszczególni nie pogranicza, został autorzy, obejmowali lecz tylko sobie znane, ale n i e z b y t w i e l k i e j e g o o d c i n k i . raz pierwszy p i e r o S. U d z i e l a , 9 od czasów Pola który w y t y c z a północną całość obejmuje granicę do­ Góralszczy- �224 z n y w sposób następujący: na Śląsku Cieszyńskim granicznymi w s i a m i góralskimi są W i s ł a i B r e n n a , w Małopolsce zaś Meszna, Bystra, Wilkowiska, Oczków, Moszczanica, Łodygowice, Kocierz, Szczyrk, Czernichów, Tresna, T a r g a n i c a , R z y k i , Zagórnik, T a ­ czany, P o n i k i e w , K o z i n i e c , Tarnawa, i Górna, M u c h a r z , S k a w c e , Sucha, Krzeszów, Maków, Tarnawa Budzów, Dolną Zakrzów, B u g a j , S t r o n i e , S k a w i n k i , P a l c z a , H a r b u t o w i c e , Bieńkówka, W i ę ciórka, Zawadka, Pcim, Lipnik, Wiśniowa, Poznachowice. T u ciągła l i n i a g r a n i c z n a p r z e r y w a się i rekonstruować j e d y n i e p r z e z połączenie luźno p o r o z r z u c a n y c h d a n y c h przez U d z i e l ę , a m i a n o w i c i e : szarów, Sowłin Wojakowej, Olszowej, (przedmieście Iwkowej, Dobrocierzy, Paleśnicy, Podola, Mystkowa. Koło Frycowej się z zasięgiem torium Góralszczyzny Ujanowic, Jurkowa, Filipowie, Jasiennej, ją Zawadki, K o ­ Zmiącej, Libratowej, Borowej, Paszyna, g r a n i c a p o l s k i e j Góralszczyzny Łemków. koło S z c z a w n i c y Skrzydlnej, Limanowej), możemy miejscowości p o ­ zbiega Z w y z n a c z o n e g o w t e n sposób t e r y ­ wyłącza Udziela a zamieszkane cztery wsi, położone p r z e z t z w . Rusinów Szlachłow Opierając się na rękopiśmiennej p r a c y z r. 1 8 7 5 , p o z o s t a ­ skich. łej p o W ł a d y s ł a w i e Kosińskim, n a północno-zachodnich Góralszczyzny wymienia Udziela s z a n y m góralsko-lackim; Jastrzębie, J a s z c z u r o w a , wice, Stryszów, rzyce. Dalszy parę kresach wsi o charakterze mie­ należą t u : A n d r y c h ó w ( w i e ś ) , B r z e z i n k a , Łękawica, Marcówkai R o c z y n y , Sułkowice ( a d . A n d r y c h ó w ) , Poręba ciąg o m a w i a n e j Sleszoi p r a c y poświęca U d z i e l a Zemb­ przepro­ w a d z e n i u podziału Góralszczyzny n a Górali beskidowych, Pod" (od Sącza), przy czym charakte­ halan, Kliszczaków ryzuje pokrótce różnice k u l t u r o w e zachodzące między p o s z c z e ­ gólnymi g r u p a m i Abstrahując grupy jest i Lachów etnograficznymi. od przeprowadzony autorzy przy s k i c h t z w . Lachów którzy mieszkańców Góralszczyzny na pomniejsze który zarówno u P o l a j a k i u U d z i e l i n i e bez z a r z u t u , należy podnieść, że obydwaj w y t y c z a n i u o g ó l n e g o zasięgu Górali popełnili t e n sam błąd z a s a d n i c z y , niacy), podziału etnograficzne, a m i a n o w i c i e włączyli sądeckich wprawdzie Beskidu, ale ( u P o l a Górale o n i d o g r u p góral­ od Sącza posiadają p e w n e r y s y niewątpliwie l u b Rów- przypominające są grupą nie-góralską, �225 0 k u l t u r z e wyrosłej z r o l n i c z y c h kultur małopolskiego podgó­ k o r e k t u r y północno - w s c h o d n i e g o zasięgu r z a i niżu. Przeprowadzenie polskiej Góralszczyzny przychodzi n a m łatwo dzięki b a d a n i o m r e g i o n a l i s t y sądeckiego, Mieczysława C h o l e w y , k t ó r e g o n i e p u b l i ­ kowana mapka zasięgu Górali sąsiadujących z L a ­ od Łącka, c h a m i sądeckimi, z n a j d u j e się w a r c h i w u m M u z e u m Etnograficz­ n e g o w K r a k o w i e . W e d ł u g t e j m a p y n a j b a r d z i e j k u północy w y ­ suniętymi wsiami Maszkowice, góralskimi Jazowsko, Nawojowa, są: Młynczyska, Gabon, Kiczna, Łącko, Skrudzina, Przysietnica, natomiast Siekierczyna koło L i m a n o w e j oraz Rytro, Barcice, P o p o w i c e , Zeleźnikowa n a południe o d S t . Sącza posiadają c h a ­ r a k t e r w s i przejściowych, łączących e l e m e n t y 1 lachowskiej. kultury góralskiej N i e jest w y k l u c z o n e , ż e w ciągu d a l s z y c h granica wyznaczona nięciom, niemniej precyzją oddzielić przez Cholewę jednak od może ulec d r o b n y m p r z e s u ­ dziś pozwala Góralszczyzny i U d z i e l ę włączone t e r e n y Omawiając już badań nam ona niesłusznie z dużą przez Pola lachowskie. zagadnienie granicy lachowsko-góralskiej m u ­ s i m y uwzględnić również zasięg Lachów, p o d a n y w j e d n e j z p r a c F. B u j a k a . Poczynając o d Łącka 1 0 nad Dunajem wiedzie Bujak granicę L a c h ó w p r z e z g ó r ę Modyń i Cichoń d o T y m b a r k u , stąd grzbietami Łopienia, a następnie wzdłuż chód i p r z e z do Skawy. wsi Snieżnicy i L u b o g o s z c z y Raby wsi Kasinki p o d Myślenice, g d z i e skręca n a za­ Trzebunię, Ostrość do granicy Bieńkówkę między i Zembrzyce Lachami zmierza a Góralami z a ­ c i e r a s i ę — z d a n i e m B u j a k a — s k u t k i e m p o w s t a n i a obszarów n y c h , które L a c h y uważają za góralskie miesza­ a Górale za l a c h o w s k i e . N i e k t ó r e z t y c h w s i o c h a r a k t e r z e m i e s z a n y m (Młynczyska, G r u szowiec, Stopnice) które robiły n a a u t o r z e k u l t u r o w o uległy wpływom wrażenie wsi przesiąkającym góralskich, z sąsiednich terenów l a c h o w s k i c h . Porównując p r z e d s t a w i o n e chów, wyznaczone pr/ez na m a p i e Pola, jedynie na niewielkich odcinkach się ze sobą, p o z a poszczególne linie linie graniczne że pokrywają t y m zaś, zwłaszcza w o k o l i c y W a d o w i c wschód o d n i c h w k i e r u n k u Łącka, L u d , t. X X X V I 1 zasięgi Górali i L a ­ B u j a k a i Udzielę, w i d z i m y , i na wykreślone 15* �226 przez W różnych autorów związku z analizą wykazują załączonej dość mapy znaczne rozbieżności. n a s u w a się cały pytań, z których zwłaszcza t r z y wybijają szereg się n a c z o ł o : 1) J a k d a l e k o w k i e r u n k u północnym sięgała Góralszczyzna polska w I I połowie ubiegłego stulecia? 2) J a k i e z m i a n y zaszły w p r z e b i e g u l i n i i g r a n i c z n e j o d cza­ sów, k i e d y wyznaczał ją W . P o l , aż do czasów d z i s i e j ­ szych? 3) J a k kształtowało się wzdłuż p o g r a n i c z a p o c z u c i e przyna­ leżności g r u p o w e j L a c h ó w i Górali i j a k i m z m i a n o m u l e ­ gało o n o w zależności kultury Udzielenie ludowej od w ciągu wyczerpujących zmian zaszłych zakresie o d p o w i e d z i na postawione w y ­ żej p y t a n i a n a s u w a dziś duże trudności, n i e m n i e j p r z y o b e c n y m zasobie w o s t a t n i c h l a t osiemdziesięciu? jednak dostępnych n a m materiałów nawet etnograficz­ n y c h można rzucić n i e c o światła na interesujące nas z a g a d n i e n i a . S p q r p c e n n y c h wiadomości, pochodzących z końca u b i e g ł e g o s t u l e c i a , z n a j d u j e m y w c y t o w a n y c h już p r a c a c h B u j a k a , Jakóbca, Udzieli a ponadto Etnograficznego w przechowywanych w Krakowie w materiałach archiwum Muzeum rękopiśmiennych. nie p u b l i k o w a n e d o t y c h c z a s , często a n o n i m o w e z a p i s k i , Te zbierane jeszcze p o d k i e r u n k i e m J a n o t y , G u s t a w i c z a c z y U d z i e l i , stanowią w niektórych w y p a d k a c h ważne uzupełnienie opisów zaczerpnię­ t y c h ze starszej l i t e r a t u r y e t n o g r a f i c z n e j . Najnowszych materiałów etnograficzne, przeprowadzone terenowych dostarczyły b a d a n i a z końcem r . 1 9 4 5 i w pierwszym półroczu b i e ż ą c e g o z i n i c j a t y w y i p o d k i e r u n k i e m M u z e u m E t n o ­ g r a f i c z n e g o w K r a k o w i e z funduszów dostarczonych przez D e ­ partament N a u k i p r z y M i n i s t e r s t w i e Oświaty. B a d a n i a t e , mające w przyszłości objąć o b s z a r k o w s k i e j w jej najszerszym etapie pracy na o d c i n k u ( o d X I I . 1945 d o V . 1 9 4 6 ) południowym Ziemi Kra­ zasięgu e t n o g r a f i c z n y m , w p i e r w s z y m od s k o n c e n t r o w a n e zostały Ż y w c a p o G r y b ó w na w s c h o d z i e . C e l e m badań było u s t a l e n i e zasięgu południowego k u l t u r y l u d o ­ w e j t z w . Krakowiaków. śród pracowników B a d a c z e t e r e n o w i , rekrutujący się s p o ­ Muzeum Etnograficznego studentów e t n o g r a f i i i e t n o l o g i i U . J . ł l w Krakowie , zbierali według oraz dostar- �227 c z o n y c h i m kwestionariuszów materiały e t n o g r a f i c z n e dotyczące stroju ludowego, b u d o w n i c t w a , ustroju g r u n t o w e g o i typu podarki stosunków oraz poczucia przynależności międzygrupowych. Z g r o m a d z o n e grupowej i gos­ tą drogą materiały, p o p a r t e z n a ­ czną ilością zdjąć f o t o g r a f i c z n y c h o r a z szkiców odręcznych, s t a ­ nowią b a r d z o cenną podstawę d o porównań z materiałami n i e j s z y m i . Dzięki d o k o n a n y m w o s t a t n i c h miesiącach daw­ poszukiwa­ n i o m t e r e n o w y m m o ż e m y śledzić p r z e m i a n y , j a k i e zaszły n a w s i p o d k a r p a c k i e j w ciągu ubiegłego półwiecza i zakończyły się r o z ­ padem tradycyjnej kultury ludowej pod naporem postępującej urbanizacji. Omawiane w niniejszej pracy zagadnienie rozgraniczania g r u p e t n o g r a f i c z n y c h i kształtowania się stosunków wzdłuż l i n i i zetknięcia d w u k u l t u r wywoływało społecznych czasami niepo­ r o z u m i e n i a między e t n o g r a f a m i a s o c j o l o g a m i , wynikające z róż­ nego sposobu pojmowania g r u p y etnograficznej. lem uniknięcia e w e n t u a l n y c h nieporozumień poświęcić słów parę k w e s t i o m Sądzę, było b y że ce­ wskazane t e o r e t y c z n y m , związanym z p r o ­ blemem g r u p y etnicznej. Wedle grupą świadomości rębną że definicji, społeczną samych całość, być spotykanej nazywamy czyli tych pewien nieskończenie równocześnie grupy zawodowej, ludzi podręcznikach zrzeszenie stanowi a ten różnych wyznaniowej, sam grup socjologii, ludzi, pewnego układ odosobniony} wiele członkiem w każde które rodzaju w od­ G r u p takich mo­ 2 człowiek może społecznych narodowościowej, być (rodziny, rozrywkowej i t p . ) . N i e i n a c z e j m a się r z e c z w społeczeństwach p r y m i t y w n y c h , które również rozpadają się na b a r d z o w i e l e różnych grup łecznych. d o swojej C z ł o n k o w i e i c h posiadają świadomość spo­ przynależności g r u p y , p r z y c z y m p o d s t a w y w y t w o r z e n i a się t e g o p o ­ c z u c i a mogą b y ć b a r d z o różne. W j e d n y m w y p a d k u świadomość odrębności u p e w n e j ilości l u d z i może opierać p o c h o d z e n i a o d wspólnych p r z o d k ó w się na tradycji ( r o d z i n a , ród, p l e m i ę ) , w i n n y m w y k o n y w a n i e wspólnego zawodu (np. grupy d r u c i a r z y , obraźników, z o r g a n i z o w a n y c h potajemnie dziadów o d ­ wędrownych p u s t o w y c h ) . Przyczyną w y t w a r z a n i a się p o c z u c i a odrębności u p e ­ w n y c h zespołów l u d z k i c h j e s t często wspólne z a m i e s z k i w a n i e p e - �228 w n e g o o b s z a r u , stąd grupy gromady wiejskiej, parafii społeczne czy tworzą z państwa n p . mieszkańcy czasów gospodarki p a t r y m o n i a l n e j , o i l e t r a d y c j a g r a n i c a d m i n i s t r a c y j n y c h z czasów pańszczyźnianych s t a n o w i d o dziś podstawę wyróżniania od obcych. swoich 11 Spośród b a r d z o w i e l u różnych g r u p społecznych, j a k i e p o ­ wstać mogą w o b r ę b i e społeczeństw p r y m i t y w n y c h , e t n o g r a f w y ­ biera sobie jeden specjalny rodzaj grupy społecznej, nadający się n a j l e p i e j d l a c e l ó w s y s t e m a t y k i z j a w i s k e t n o g r a f i c z n y c h i n a ­ z y w a g o grupą Pojęciem dzi etnograficzną. „grapy zamieszkujących niających etnograficznej" określone się od sąsiadów siadających poczucie świadomości swej własnych pewnymi odrębności zespól geograficzne, cechami przynależności lu­ wyróż­ kulturowymi grupowej i po­ oparte na kulturowych. K l a s y c z n y m przykładem g r u p jących w y m o g o m obejmujemy terytorium etnograficznych, p o w y ż s z e j d e f i n i c j i , będą odpowiada­ n p . K u r p i e , Spisza­ cy, G ó r a l e śląscy i t p . Obserwacja wśród grup etnograficznych, przeprowadzana najprymitywniejszych ludów egzotycznych w a r s t w l u d o w y c h społeczeństw c y w i l i z o w a n y c h , świadomość własnej odrębności e t n o g r a f i c z n e j zarówno jak i wśród poucza nas, ż e powstaje najczę­ ściej n a t l e różnic g w a r o w y c h , różnic w u b i o r z e , s p o s o b i e bywania środków utrzymania zdo­ (np. r o l n i c t w o i pasterstwo) lub wreszcie w o d m i e n n y m sposobie budowania osiedli. Inne zjawiska kulturowe, jako trudniejsze do zaobserwowania, rzadko stanowią przyczynę uświadomienia s o b i e odrębności własnej g r u p y w s t o ­ s u n k u d o sąsiadów. 14 2 t y c h właśnie w z g l ę d ó w podczas wyznaczania t e r y t o r i a l n y c h poszczególnych g r u p e t n o g r a f i c z n y c h g ł ó w n y n a c i s k n a w y c h w y t y w a n i e właściwości zasięgów kładzie gwarowych, s t r o j u , b u d o w n i c t w a i t r y b u życia, c h a r a k t e r y s t y c z n y c h danej ludności, i następnie wpływają obserwuje się, dla ba­ j a k odrębności te na kształtowanie się p o c z u c i a przynależności g r u p o w e j . M o ż e w przyszłości u d a się p r z e d s t a w i o n e pogranicza się cech góralsko-krakowskiego uzupełnić tu jeszcze zagadnienie wynikami �$99 ьо о о t> О и cu а. U со г- оо <г> о СО СО СО СО т р « 5 г 5 2 >. « .5 о л о S « я •N i Дffl2 м Д N dсо нсо cСiПw сотс'соi nэт с\ ir - * i 7* )2 в о а 5 о. -с ° -я -О ЬЛ -N N СМ СО 5 J ^ о. JS "о ^ « NS о 5 - • S - * '«'S •в. £"3 л о, <ń чо г-; od aŃ о ri *J CQ CQ rt m « „ n rl N N -о в . . S в в |>'| «о о! о С О " s as Д с) «' S •о а о -о о « S t « о о ^ со с/5 ^ н .5" о 2 2 £ U J ^ 1-1 CN СО TP l/S ЧО Г»" �230 badań gwarowych, wymaga z dialektologiem. prowadzonych jednak ostatnio przez Muzeum w i e , b a d a n i a g w a r n i e były się to ludowym, prac etnografa terenowych, Etnograficzne uwzględnione, o b e c n i e d o materiałów z e b r a n y c h nad strojem współpracy Ponieważ j e d n a k w r a m a c h musimy w związku i poczuciem budownictwem w Krako­ ograniczyć ze studiami przynależ­ ności g r u p o w e j . I. U b i o r y l u d o w e na p o g r a n i c z u góralsko-lachowskim N i g d z i e c h y b a przysłowie fak cię widzą, tak cię piszą n i e znajdowało szerszego z a s t o s o w a n i a kultura ludowa była niż n a w s i w o k r e s i e , jeszcze w s w y m pełnym r o z w o j u . zwracał pilną uwagę n a n a j d r o b n i e j s z e z którymi zdarzało m u się spotykać. szczegóły Chłop ubioru U b i ó r był s w e g o legitymacją społeczną, według której r o z g r a n i c z a n o kiedy ludzi, rodzaju n a w s i sur- dutowców, panów, ciarachów o d chłopófy a t y c h o s t a t n i c h d z i e ­ lono na g r u p y pomniejsze. Na pograniczu / k r a k o w s k o - góralskim w t r a d y c y j n y m stroju l u d o w y m , również różnice, zachodzące obok różnic g w a r o w y c h , d o r o l i g ł ó w n y c h kryteriów, według których Górale i L a c h y r o z p o z n a w a l i swoich urastały, o d obcych. 15 Różnice te, dostrze­ galne nawet dla najmniej zainteresowanego obserwatora, w oczach l u d u nabierały niesłychanej doniosłości, s k u t k i e m c z e g o szcze, m i m o k o m p l e t n e j p r a w i e u r b a n i z a c j i strojów p o g r a n i c z u góralskim, t r a d y c j e d a w n y c h różnic ż y w o się w pamięci informatorów. dziś j e ­ ludowych na zachowały W e d ł u g i n f o r m a c j i z e b r a n y c h osta­ t n i o w t e r e n i e a p o t w i e r d z o n y c h p r z e z s t a r s z y c h autorów, piszą­ c y c h o L a c h a c h i Góralach na początku b i e ż ą c e g o mieszkający p o o b u s t r o n a c h północnego zasięgu wymieniał s z e r e g c e c h , p o których rozróżniano stulecia, l u d Góralszczyzny Górali od La­ chów, j a k t o i l u s t r u j e poniższa t a b e l a . Przedstawione bądź terenowych w n i e j różnice s t r o j u , z e b r a n e na podstawie i n f o r m a c j i , bądź z g r o m a d z o n e p r z e z d a w n i e j s z y c h , n i e zawsze ściśle odpowiadają autorów rzeczywistości. �231 L a c h y 6 6 г a I e /~ u b i ó r a) m ę s k i : koszula krótka, w p u s z c z a n a do spodni, długa, w y p u s z c z a n a na s p o d n i e ; spodnie płócienne i z s u k n a samodziałowego, płócienne i z m a t e ­ riałów f a b r y c z n y c h ; obuwie kierpce, buty z kamizelki krótkie, z s u k n a fa­ brycznego, długie, z sukna fa­ brycznego; n i e noszą, płaszcze płócienne, długie, p o z a k o l a n a , zw. płóciennice; ubiór wierzchni płócienny cholewami; ubiór wierzchni sukienny g u n i e brązowe działowe, ubiór g ł o ­ w y letni n i s k i kapelusz f i l c o w y z szeroką krezą, wysoki kapelusz fil­ c o w y z wąską krezą; ubiór g ł o ­ wy zimowy czapka z baraniego f u ' r a z główką p o k r y ­ tą k o l o r o w y m s u k n e m fabrycznym, biała c z a p k a ma* gierka dziana z włóczki; b) samo­ ubiór s u k m a n y białe z s u ­ kna fabrycznego lub samodziałowego; к o b i e с у : spódnice zamiast spódnic d w i e zapaski: przednia i tylna, spódnice z e s z y t e ; zarzutki na r a m i o n a z płachty białej działowej, chusty fabryczne kolorowe; ubiór g ł o w y chustki, samo­ czepce. Z w y c z a j noszenia k o s z u l i w y p u s z c z a n e j na s p o d n i e s p o t y k a się również i u Górali z tą t y l k o różnicą, że noszą o n i z a z w y c z a j k o ­ szule krótsze o d l a c h o w s k i c h . J e d y n i e w najbliższych p o g r a n i c z n y c h w s i a c h góralskich zachowała się t r a d y c j a o k o s z u l a c h długich p o ­ za k o l a n a , które m i e l i t a m nosić chłopcy d o l a t k i l k u n a s t u , n i m o t r z y m a l i pierwsze spodnie. za­ �232 N a t e r e n a c h podgórskich n o s z o n o latem spodnie z wąskimi n o g a w k a m i , związanymi s z n u r k i e m u d o l u . l u b na fuzyjce. fuzyfkowe W pacześne Zwano je t y m s a m y m czasie G ó r a l e ubie­ r a l i , j a k widać na r y e . 1, s p o d n i e uderzająco s z e r o k i e , szyte z płó­ ciennego cienne, samodziału. szerokie, W dołem Bysinie i Pcimiu noszono dwa razy dziurkowane portki i płó­ zakończone P r ó c z s p o d n i l n i a n y c h n o s i l i też chłopi n a p o d g ó ­ strzępkami. r z u s p o d n i e z prążkowanego d r e l i c h u l u b k u p n e g o s u k n a , G ó r a l e zaś z białego, wełnianego samodziału, zwane (Stróża), suknioki (Łękawica, P e w e l , Slemieńska, K o c i e r z ) l u b gu- pqrtki wałaskie nioki (Budzów). wymi (Stryszawa, Spodnie z b r ą z o w e g o samodziału z w a n o Kurów). buko­ Północny zasiąg s p o d n i góralskich 1 6 ilustruje mapa 2. N o g a w k i spodni wpuszczano lewami. na P o d g ó r z u d o butów z c h o ­ Z n a n e b y ł y t z w . wywijoki z długą i miękką cholewą, p o l s k i e , z j e d n y m s z w e m z tyłu i napiętkami n a b i j a n y m i m e t a l o ­ wymi W ćwiekami, oraz węgierskie z dwoma szwami po bokach. górach na n o g i u b i e r a l i k i e r p c e , naciągane zimą n a t z w . ko­ pyta, t j . g r u b e s k a r p e t y s z y t e z samodziałowego s u k n a l u b d z i a ­ ne n a d r u t a c h . Zasiąg p i e r w s z y i l u s t r u j e r y c . 3. B u t y z c h o l e w a m i zaczęli nosić n a Góralszczyźnie p a r o b c y i młodzi g a z d o w i e cem ub. stulecia. 17 Kierpce trzymały się dłużej już wśród z koń­ ludności ubogiej. N a k o s z u l e u b i e r a l i górale k a m i z e l k i z s u k n a k u p n e g o z w a ­ ne brucliki, ftany. lejbiki, i t p . , zaś westki Pokrewieństwo kroju, wspólne i c h p o c h o d z e n i e mieszkańcy P o d g ó r z a uwidocznione ka­ na r y c . j t , z d r a d z a o d f r a k a n o s z o n e g o w e F r a n c j i z koń­ c e m X V I I I w . Powołana r y c i n a i l u s t r u j e równocześnie, j a k s k r a ­ cał się k a f t a n w miarę przesiąkania w g ó r y . K a f t a n t y p u s k i e g o , p o d o b n y d o istebniańskiego, ale w Kocierzy. 1 8 W K r a k o w s k i m k a f t a n był bez o z d ó b , ubiorem góral­ zanotowano zbytkownym, b i e d n i e j s i nie n o s i l i g o zupełnie. P r ó c z kaftanów bez rękawów n o s z o n o też w k a f t a n y z rękawami. P o d w p ł y w e m mieszczańskich t w o i z y ł się s p e c j a l n y rodzaj kapot, zapinanych na krakowskim czamar potrzeby wyz �233 czarnego sznurka a z tyłu ozdobionych bogato fałdowaną spó­ dnicą. Kapoty takie, zwane bazgierami l u b bacigerami, rozpo­ wszechniły się zwłaszcza w zachodniej części krakowskiego k o ­ ło Kęt i Wadowic zastępując białe płótnianki sukmany. Ryc.-1 Według fotografii PARA GÓRALSKA Z SIDZINY Krugera z e zbiorów I. Kopernickiego Ubiorem różniącym Krakowiaków i Górali były tzw. ptóciennice, górnice lub kikle, t j . płaszcze z samodziałowego płó­ tna, długie do kolan, ozdobione przy kołnierzu i rękawach kolo­ rowym suknem. Jak widać z załączonej mapy, płótnianki w kilku wypadkach potrafiły przedostać się do pogranicznych wsi g ó ­ ralskich. �234 S t r o j e m u r o c z y s t y m n a t e r e n a c h podgórskich była s z y t a z białego s u k n a i z d o b i o n a n a południe waniami z czarnego sznurka ułożonego ( r y c . За) . N a południowym w s c h o d z i e w i ozdobione szyte motywy wyszy- pętlicowe K r a k o w s k i e g o , na p o g r a n i ­ c z u Góralszczyzny noszą t z w . gurmany. k m a n y k r a k o w s k i e j , są sukmana o d Wisły Posiadają o n e krój s u ­ z białego wełnianego samodziału wyszyciami z czerwonego sznurka i sukiennych apli­ kacji (rys. 3b). O d z i e n i e m w i e r z c h n i m Górali (Pcim), górnicą cugą (Łętownią, była ( K a s i n k a Mała, M s z a n a D o l n a ) . hazuchą kich, wykonane z i rozmieszczeniem brązowego zwana gunia Tenczyn, samodziałowego od sukna, białych cuch podhalańskich G ó r y . P r z e d kilkudziesięciu l a t y zaczęto z a m i a s t t z w . baje, t j . kurtki z spod guń Babiej nosić brązowego wełnianego, s k r o j o n e n a sposób m i e j s k i , z krojem sukmany kra­ i brązowych guń górali ze Śląska, Ż y w i e c c z y z n y i Góralszczyźnie cuchą, G u n i e Górali myślenic­ o z d ó b uderzająco przypominają k o w s k i e ( r y c . 3 c ) a różnią się również Krzczonów), na samodziału kołnierzem marynar­ k o w y m o b s z y t y m p o d o b n i e j a k i m a n s z e t y n a rękawach materią czarną l u b zieloną. Baje rozpowszechniły się b a r d z o gunie. W Kozińcu z n a l e z i o n o chodniokrakowskiej sukna. skrojoną górnicę wypierając na a szytą z b r ą z o w e g o baćgiery sposób zagóralskiego R e k o n s t r u k c j e zasięgu g u n i góralskiej z p o ł o w y X I X w . 1 9 przedstawia mapa 6. 2 0 W a ż n ą rolę w r o z p o z n a w a n i u swoich cie g ł o w y . o d obcych Górale nosili latem filcowe grało n a k r y ­ kapelusze o niezbyt w y ­ s o k i e j , półkolisto s k l e p i o n e j g ł ó w c e z s z e r o k i m r o n d e m . W k r a ­ k o w s k i m kapelusze wysoką, u góry z w ę ż o n ą w f o r m i e stożka ściętego, i wąską krezę. K a p e l u s z taki, zwany celender filcowe l u b ryjek, posiadały przedostał główkę się o d Lachów d o p o g r a ­ n i c z n y c h w s i góralskich ( H a r b u t o w i c e ) . W z i m i e u b i e r a l i Górale c z a p k ę baranią z główką pokrytą n i e b i e s k i m l u b c z e r w o n y m s u ­ k n e m , zaś mieszkańcy podgórza t z w . magierkę, nianą białą, dzianą n a d r u t a c h . weł­ Południowy zasiąg m a g i e r k i p o ­ krywał się m n i e j w i ę c e j z zasiągiem płótnianki kowskiej. t j . czapkę i sukmany kra­ 2 1 I n n e części s t r o j u męskiego, j a k pasy, kożuchy, kapelusze �235 Ryc. 2. a) b) c) męski i okolic K r a k o w a . męski ze wsi Dobra w pow. limanowskim. B R U C L I K góralski z Istebnej (takie sam«, tylko mniej o z d o b n e no­ szono w Kocierzy i wsiach sąsiednich. Wszystkie kaftany wyko­ nane z sukna fabrycznego—«а* i „b" granatowego, „c" czarnego. KAFTAN KAFTAN (Tablicę wykonał Z. Szewczyk). słomiane p o m i j a m t u c e l o w o , g d y ż mimo n i e stanowiły kryterium one wartościowego Górali o d i c h północnych sąsiadów. pozorów w przeciwnych rozpoznawaniu �236 Stroje kobiece Góralek i K r a k o w i a n e k nie wykazują różnic z a s a d n i c z y c h , c o u b i o r y męskie. Przyczyną, domyśla się B u j a k , jest 5 2 cję a r c h a i c z n e g o tylu słusznie t o , ż e s t r o j e Góralek reprezentują t y p s t r o j u , który d a w n i e j panował również badania terenowe jak odkryły n a na podgórzu. Ostatnie p o g r a n i c z u Góralszczyzny stroju kobiecego, składającego trady­ się z t z w . cia- t j . krótkiej k o s z u l k i spełniającej rolę b l u z k i i d w u płó­ snochy, c i e n n y c h zapasek W tylnej—węższej i przedniej—szerszej." w spódnice białe, h a f t o w a n e w końcu w k o l o r o w e w z o r y , s z y t e z czasach późniejszych ubierały samodzia­ ł o w e g o płótna d r u k o w a n e g o z ręcznie się góralki przez farbiarzy Myśle­ n i c , A n d r y c h o w a , L a n c k o r o n y . N a Góralszczyźnie k o b i e t y w c z e ­ śniej niż mężczyźni zaczęły nosić o b o k kierpców b u t y z w a m i , p ó ź n i e j zaś ubierały też szyte z sukna i ozdobione sznurowane stebnem. głównie b u t y z cholewami. c z n i e dłużej na Góralszczyźnie. s t r o j u Lachówek, k u n s z t o w n i e upiętego, w kobiecym t j . białe p o d g ó r z a , z a c h o w a ł y się zna­ Prócz kolorowych podkreśla l u d z w y c z a j zamiast c h u s t k i . C z e p c e noszone granicznych stroju l u b oktuse, p r z e z k o b i e t y n a r a m i o n a . Łoktusie, w y p a r t e przez barwne chusty fabryczne z cechy chole­ trzewiki, K o b i e t y z p o d g ó r z a nosiły W a ż n ą różnicę stanowiły w p e w n y m o k r e s i e t z w . łoktusie płachty, z a r z u c a n e wysokie którego chust, j a k o noszenia Góralki nosiły czepca zwykłe były przez k o b i e t y w k i l k u wsiach po­ Góralszczyzny. Rzut oka na mapę 2 poucza nas, ż e s z e r e g właściwości s t r o j u góralskiego ( g u n i a , p o r t k i łaskie, k i e r p c e ) j a k o też i l a c h o w s k i e g o m a n a ) posiadały jeszcze ostro odgraniczone. skiego w połowie ub. wieku zasięgi w kilku nadgranicznych wsiach s p o d n i i kierpców) w Rozdzielu w s i , g d z i e dziś góralskich są wasuk­ bardzo W y p a d k i występowania c e c h s t r o j u zapożyczeń z p o d g ó r z a . T r a d y c j e ż e niektóre (płótnianka, biała lachow­ wynikiem s t r o j u góralskiego (wełnianych n a północ o d L i m a n o w e j , — t a k 2 4 spotykamy stroje mieszane góral­ s k i e i p o d g ó r s k i e , na początku u b . s t u l e c i a nosiły się p o góral­ s k u — ś w i a d c z ą , że zasiąg 25 ubiorów góralskich był pierwotnie szerszy, l e c z przesunął się k u południowi p o d w p ł y w e m ływania strojów g r u p sąsiednich, t j . k r a k o w s k i e j kładny przebieg procesu nawarstwiania oddzia­ i śląskiej. Do­ się ubiorów śląskich n a �R y c . 3. a) B l A Ł A SUKMANA czerwonych M. sukna, ozdoby czarne с n a rękawie. W i e ś Wieś Dobra. Z e zbiorów GUNIA BRĄZOWA Wieś Z samodziałowego Pcim. Według sukna, ozdoby Muz. Etn. w rysunku rysunku M. góralskie w k i l k u wsiach, Żywca, n a m śledzić pozwala połowy u b . stulecia, sukna, ozdoby graficznego w Krakowie. skich l u b lachowskich anonimowy Szewczyk). północny zachód o d rękopis w archiwum Przyczyną przyjmowania przez Górali awansu społecznego. Szereg w y p o w i e d z i czerwone. Brzozowskiej. położonych na przechowywany czerwone. Krakowie. (Tablicę wykonał Z. gorocznych wyjątkiem Trzemeśna. W e d ł u g Brzozowskiej. B l A Ł A GURMANA Z s a m o d z i a ł o w e g o b) c) Z fabrycznego patek pogranicznych z drugiej Muz. Etno­ ubiorów ślą­ była chęć zanotowanych w toku te­ badań t e r e n o w y c h , j a k o też z n a l e z i o n y c h w s t a r s z y c h �238 materiałach wskazuje, że Górale zaś u b i o r y L a c h ó w c z y Miemców ponowały i m b a r d z o . skich gunie, portki k o do lasu, sku. W się swego w s i a c h niegdyś c z y s t o kierpce noszone zaś n a u r o c z y s t e w y s t ę p y już u b i e r a n o siej czasach n o w s z y c h z n a n y m i n a m s z l a k a m i wpływy miejskie, naszych się przedostawać z cofanie się góral­ były tyl­ po lachow- z północy podgórza powodujące p o d k o n i e c dalsze stroju, (Ślązacy z o k o l i c B i e l s k a ) i m ­ we wałaskie c z y południowi zaczęły sach Często wstydzili w ku głąb g ó r u b . s t u l e c i a i w cza­ strojów góralskich w głąb Karpat. D z i s i a j zasiąg ubiorów góralskich linia przeprowadzona w r. 1 9 3 8 p r z e z zachodzie wyznacza doc. Tadeusza na Seweryna, w części zaś środkowej o b e j m u j e o n a w s i o r a w s k i e , skąd przez R a b ę W y ż n ą p r z e c h o d z i p o d R a b k ę a następnie g r z b i e t a m i G o r ­ ców w k i e r u n k u Łącka. II. B u d o w n i c t w o Analiza budownictwa ludowego granicy p o o b u s t r o n a c h północnej Góralszczyzny d o s t a r c z a n a m w porównaniu ze s t r o j e m d a l e k o m n i e j ścisłych d a n y c h d o w y z n a c z a n i a siadujących ze sobą g r u p e t n o g r a f i c z n y c h . sób b u d o w a n i a w górach i na podgórzu odmienne typy. zasięgu d w u są­ Według Bujaka spo­ m a przedstawiać Równiacy p o największej części budują chałupę i stajnię o b o k s i e b i e i kryją j e j e d n y m słomianym d a c h e m . b i e l o n e j i z b y mają dymną piekarnię, t z w . chałupę, i latem przebywa część bydła. Chata jest góralska okno. Dach ściany szczytowe niebielona, dwuspadowy obite nakryty deskami. posiada z wrotami wjazdowymi. którego W izbie Obok w której zimą niskie szerokie jest d r a n i c a m i l u b g o n t a m i , Pomieszczenia gospodarskie (stajnia, stodoła, c h l e w y ) stanowią odrębne b u d y n k i , z trzech stron podwórze, dwa czwarty zamykające bok ogranicza mieszkalnej płot Górale bydła n i e trzymają . Z e s t a w i o n e t u różnice między b u d o w n i c t w e m p o d g ó r ­ 36 s k i m a góralskim n i e dadzą w świetle najnowszych staranniej porównujemy się utrzymać w pełnej rozciągłości materiałów terenowych. poszczególne elementy Przeciwnie, i m budownictwa �239 obydwu się omawianych cechy grup wspólne, e t n o g r a f i c z n y c h , t y m więcej występujące n i c y góralsko-krakowskiej. dzić, ż e z a g r o d y boku, obydwu Poczynając od t y l k o u zamożniejszych gazdów, nigdzie i na p o d g ó r z u 28 bocheńskim ( n p . w Łysej G ó r z e ) , w najbliższej o k o l i c y chowskim. Zagrody, Góral­ c o również występuje i n a za­ 27 ( z wyjątkiem czworo­ na N a P o d h a l u s p o t y k a się j e c h o d n i e j Łemkowszczyźnie , u Lachów Sądeckich Zielonki) gra­ p l a n u należy s t w i e r ­ dziedziniec, n i e przeważają l i c z e b n i e . (Cholerzyn, mnożą stronach wielobudynkowe, postawione w formie zamykające w pośrodku szczyźnie po Krakowa a n a w e t i d a l e j k u północy w p o w . m i e ­ w których część m i e s z k a l n a i s t o d o ł y ) znajdują gospodarska się p o d wspólnym d a c h e m , p r z e ­ ważają l i c z e b n i e zarówno w k r a k o w s k i m j a k i n a Góralszczyźnie. W b u d o w n i c t w i e powiśla K a k o w s k i e g o s p o t y k a m y dwa zasadni­ cze t y p y r o z p l a n o w a n i a chałupy. P i e r w s z y ( r z a d s z y ) p r z e d s t a w i a d o m m i e s z k a l n y , w którym p r z y j e d n e j ścianie węższej się sień, p r z y d r u g i e j k o m o r a , w pośrodku zaś i z b a znajduje mieszkalna; d r u g i t y p (częstszy) p o s i a d a sień w środku i d w i e i z b y l u b izbę i stajnię p o b o k a c h . O b y d w a te t y p y p o d s t a w o w e wraz z for­ m a m i p o c h o d n y m i występują, j a k stwierdzają materiały wane p r z e z M a t l a k o w s k i e g o , Kutrzebiar>kę 2 9 również i na Góralszczyźnie. tegorocznych Bogaty j0 publiko­ i Leszczyckiego , 31 zbiór, stanowiący dorobek badań e t n o g r a f i c z n y c h , n i e daje żadnych podstaw d o r o z g r a n i c z e n i a t y p o w e g o p l a n u c h a t y góralskiej i podgóralskiej. Nie inaczej p r z e d s t a w i a się z a g a d n i e n i e materiału b u d o w l a ­ nego i konstrukcji. Zarówno w górach j a k i na podgórzu nuje b u d o w n i c t w o drewniane o k o n s t r u k c j i węgłowej pa­ a nawet dru­ gorzędne c e c h y t e g o b u d o w n i c t w a , j a k n p . występujące t u i ów­ dzie drzwi o kolistym chacie w y k r o j u u góry, s p o t y k a góralskiej j a k i p o d g ó r s k i e j . c z y m k o n s t r u k c j a dachów (na o b u t e r e n a c h wsparta na t z w . stolcach) W się zarówno w P o d o b n i e n i e różni się n i ­ krokwiowa, rzadziej a n i w r e s z c i e i c h kształt. s t a r y m b u d o w n i c t w i e k r a k o w s k i m przeważał d a c h rospadowy, młodszą zaś formę s t a n o w i u szczytu. W dwuspadowy b u d o w n i c t w i e góralskim ilościowo czte­ z okapami sprawa przed­ s t a w i a się o d w r o t n i e . Przeważa t a m m i a n o w i c i e młodsza f o r m a , tj. dachy dwuspadowe z okapem bocznym, natomiast na star- �240 s z y c h i uboższych b u d y n k a c h m i e s z k a l n y c h , n a s t a j n i a c h l u b k o ­ libach przeżywa się j e s z c z e s t a r s z y dach czterospadowy. Gra­ n i c a między o b y d w i e m a f o r m a m i d a c h u rozpływa się w s z e r o k i c h strefach n i e dając p o d s t a w przejściowych graniczenia. Brak głębszych Górali i p r z y l e g ł e g o pomnimy sobie d o stanowczego roz­ różnic w b u d o w n i c t w i e podgórza nie t r u d n o wpływ wyjaśnić, ludowym gdy w a n i e się a r c h i t e k t u r y l u d o w e j w K a r p a t a c h w o k r e s i e wania się kultury t a m fali osadnictwa rolniczej, rolnego, przyniesionej k ó w z północy, z e l e m e n t e m przeciwdziałającym wołoskim reprezentującego o kulturze wytworzeniu się niedawna zwyczaj typ zakupywania gotowych pasterskiej, D r u g i m czyn­ 32 głębszych między b u d o w n i c t w e m góralskim i podgórskim n a Góralszczyźnie i spławiania krzyżo­ głównie przez polskich osadni­ n i e posiadającej t r a d y c j i b u d o w n i c t w a w i e j s k i e g o . nikiem przy­ b u d o w n i c t w a p o d g ó r s k i e g o n a kształto­ różnic był trwający domów i c h p o rozbiórce do drewnianych wodą w kra­ k o w s k i e , g d z i e m o n t o w a n o j e powtórnie. Zwłaszcza w e w s i a c h n a d ­ wiślańskich s p o t y k a m y a n a w e t stodoły (Tyniec, kreślić rza. często tradycję, ż e p o s z c z e g ó l n e zostały w t e n sposób sprowadzone' chałupy od goroli P i e k a r y , M o g i ł a i szereg i n . ) . Niezależnie o d t e g o p o d ­ należy Znany wpływ, cieśli góralskich n a b u d o w n i c t w o jest bowiem mniej więcej p o Wisłę wzywano powszechnie f a k t , że ( g r a n i c a t a dokładnie na podgó­ podgórzu ustalona nie była) często d o b u d o w a n i a domów majstrów góralskich, c i e ­ szących się sławą d o b r y c h i t a n i c h rzemieślników. Różnice, jakie w nakreślonych t u w a r u n k a c h mogły w y ­ tworzyć się na p o g r a n i c z u góralsko-krakowskim, n i e mogły d o t y c z y ć rozkładu wnętrz a n i z a s a d n i c z y c h c y j n y c h , musiały o n e ograniczać się d o nych, które istotnych. jednakże optycznie mogą Różnic t a k i c h jest d w i e . lub dranicami a s z p a r y między szczegółów robić drugorzęd­ wrażenie Górale kryją d o m y belkami więc elementów k o n s t r u k ­ zrębu utykają bardzo gontem mchem i ściany zostawiają w s t a n i e s u r o w y m . P o d g ó r z a n i e zaś j a k o m a ­ teriał d o k r y c i a dachów używają słomę i bielą w a p n e m . Analizując zasięgi s t w i e r d z i m y rychło, że w d z i s i e j s z y m t w a n i e dają o n e d o s t a t e c z n y c h a zrąb polepiają wspomnianych stanie l u d o w e g o podstaw do tu gliną zjawisk budownic­ precyzyjnego wy- �241 z n a c z a n i a g r a n i c między b u d o w n i c t w e m Górali i Lachów. Z m a p y opracowanej najdalej panuje p r z e z J . Klimaszewską wysuniętych gont, ku pokrycie wynika, południowi dachu że wsi jest za góralskich, gdzie mieszane. Prócz bardzo dachów c z y s t o słomianych, które się t a m trafiają, posiada pokrycie ficznych pamięć najdawniejszych, się pierwsza sięgające obszary podgórskie, nakreśloną c h ó w ( m a p a 3). D l a charakterystyczna tej strefy k r y t a słomianym strefy, o d siebie. m n i e j więcej p o s c h e m a t y c z n i e chałupa krakowska, etnogra­ informatorów, zarysowują się t r z y których b u d o w n i c t w o p i e r w o t n i e różniło obejmuje domów Na pod­ 33 należycie materiałów z e b r a n y c h w r o k u bieżącym, w czasach jakie obejmuje sporo k o m b i n o w a n e ze słomy i g o n t ó w . s t a w i e n i e o p r a c o w a n y c h jeszcze wyjątkiem Strefa n a południe granicę zasięgu L a ­ dachem była typowa czterospadowym, ze ścianami b i e l o n y m i . N a południe o d niej ciągnęła się w y d ł u ż o ­ nym pasem strefa przejściowa, z obszarami zakreskowanymi pokrywająca na m a p i e 3. się W m n i e j więcej strefie tej c z t e r o s p a d o w e k r y t e słomą stanowiły mniejszość w o b e c dwuspadowych z okapami bocznymi, pokrytych dachy dachów słomą ujętą z g ó r y i z dołu s z e r e g i e m gontów. Prócz c h a t o ścianach b i e l o ­ n y c h w s t r e f i e t e j było s p o r o tylko w szparach) lub domów zupełnie częściowo b i e l o n y c h ( n p . nie b i e l o n y c h . Trzecia ciągnąca się o d g r a n i c y Góralszczyzny w y z n a c z o n e j strefa, na m a p i e 3 k u g r a n i c y p o l i t y c z n e j , nie była całkowicie j e d n o l i t a . W części pół­ n o c n e j spotykało się jeszcze d a c h y k r y t e c z ę ś c i o w o słomą i zrę­ b y b i e l o n e w s z p a r a c h , jednakowoż i m dalej k u południowi, t y m b a r d z i e j przeważał g o n t n a d słomą a w r e s z c i e słoma zanikła z u ­ pełnie. P o d o b n i e miała się r z e c z z b i e l e n i e m Omawiane tutaj faktów d o p r o b l e m u wiem wątpliwości, szczegóły budownictwa c o f a n i a się Góralszczyzny. dorzucają Góralszczyzny m y m na z a t a r c i e góralskiego c h a r a k t e r u garść N i e ulega b o ­ że w ciągu u b . s t u l e c i a słoma i w a p n o nowały s z e r e g w s i północnej twa. Przesuwanie zrębów. wpływając tamtejszego opa­ t y m sa­ budownic­ się k u południowi p e w n y c h c e c h b u d o w n i c t w a p o d g ó r s k i e g o jeszcze z początkiem d r u g i e j p o l . u b . s t u l e c i a o d ­ bywało ubiorów Lud, T. się równolegle z p o s u w a n i e m lachowskich. XXXVI W się drugiej pol. X I X na t e r e n y w. pod góralskie wpływem 16* �242 postępującej u r b a n i z a c j i s t r o j u l u d o w e g o j e g o w k i e r u n k u południowym została bardziej od strojów konserwatywne n a podgórzu ekspansja sparaliżowana, natomiast budownictwo i p o s z y c i e słomiane w r a z z b i e l o n y m trwa nadal zrębem postępuje k r o k za k r o k i e m c o r a z głębiej w g ó r y . S t o s u n k i Daleko więcej m i ę, d z у g r u p o w e niż światło n a z a g a d n i e n i e studiowanie budownictwa rzuca nam g r a n i c y góralsko-lachowskiej a n a l i z a p o ­ c z u c i a , przynależności g r u p o w e j i stosunków Materiały, j a k i m i t u rozporządzamy, międzygrupowych. n i e są c h r o n o l o g i c z n i e współczesne. C z ę ś ć i c h zaczerpnięta jest z rękopiśmiennych m a ­ teriałów, pochodzących z czasów Janoty i Gustawicza, część z p r a c B u j a k a , Jakóbca, U d z i e l i i Młynka, część w r e s z c i e z o s t a t ­ n i c h poszukiwań t e r e n o w y c h . niają się o tyle, że Materiały t e r a z e m wzięte uzupeł­ zagadnienie g r u p o w e j możemy prześledzić p o g r a n i c z a północnej Konieczność n p . poczucia względnie dobrze przynależności wzdłuż całego Góralszczyzny. posługiwania się materiałem, z różnych czasów, p r z y całym s z e r e g u n a j m n i e j jedną dodatnią. Daje pochodzącym stron ujemnych ma przy­ m i a n o w i c i e możność zaobserwo­ w a n i a , j a k b a r d z o świadomość własnej odrębności g r u p o w e j u z a ­ leżniona j e s t o d i s t n i e n i a r z e c z o w y c h p o d s t a w t e g o zróżnicowa­ nia, a w i ę c s t r o j u i g w a r y l u d o w e j . W drugiej połowie i p o d koniec u b . stulecia, n i e n i wyżej badacze Górali i Lachów, granicznego napięcie było z b i e r a l i w t e r e n i e materiały poczucie jeszcze emocjonalne, gdy wymie­ do zagadnień przynależności g r u p o w e j u l u d u p o ­ b a r d z o ż y w e , łączyło się z n i m duże a p o n a d t o l u d orientował się w p r o b l e ­ m i e zasięgu poszczególnych g r u p e t n o g r a f i c z n y c h w d a l e k o więk­ s z y m zasięgu g e o g r a f i c z n y m aniżeli obecnie. G d y Jakóbiec pytał mieszkańców Słotwiny o Górali i L a ­ chów, i n f o r m a t o r z y n i e t y l k o w i e d z i e l i , że s a m i są Góralami, ale p o d a l i też informacje dotyczące p o g r a n i c z a śląskiego a zasięg Lachów p o t r a f i l i rftkreślić o d Oświęcimia począwszy, przez K r a - �243 R y c . 4. G O S P O D A R Z SPOD IZDEBNIKA UBRANY W Według fotografii Krugera PŁASZCZ TYPU ŚLĄSKIEGO ze zbiorów I . Kopernickiego ków, Bochnię, T a r n ó w — p o L w ó w , g d z i e L a c h y są już z Ruśniokami. pomieszani Zi W y t r a w n e oko obserwatora miejskiego dostrzegało n i e t y l ­ k o różnice z a s a d n i c z e , ale chwytało również półcienie i s u b t e l n e przejścia. Przykładem t e g o może b y ć grupa Mieszańców, t j . ludzi o u w i d o c z n i o n a na m a p i e 3 kulturze lachowskiej, jednakże z pewną domieszką elementów góralskich. W p r a c y Młynka b a r d z o jaka, gospodarza i poety c i e k a w e są w y p o w i e d z i ludowego z Lichwina w s i o d p o g r a n i c z a góralskiego dosyć o d l e g ł e j . za L a c h a a w s i sąsiednie za lachowskie. ralami a Lachami wiedzie od Białej koło Tuchowa, M y j a k uważa się Granicę przez Jana M y ­ Kęty, między Gó­ Andrychów, �244 Wadowice, Kalwarię, M y ś l e n i c e , Limanową, T y m b a r k , Kamienicę, S t a r y Sącz, G r y b ó w 35 Jeżeli zasięgi p u b l i k o w a n e p r z e z Jakóbca i Młynka a u z y s k a n e o d informato­ rów z l u d u tylko i d a l e j p r z e z Jasło n a Ruś. nałożymy na mapę 3, przekonamy zgadzają i uzupełniają się o n e ze biegają o d t y c h , które w y z n a c z o n e sobą, się, ale były przez Pola na p o d s t a w i e zewnętrznych c e c h k u l t u r o w y c h . czy Udzielę Prawdziwość p o ­ d a n y c h w y ż e j rozgraniczeń ogólnych p o t w i e r d z a k i l k a dzi odnoszących odpowiedzi się d o m n i e j s z y c h że nie niewiele od­ obszarów. wypowie­ Młynek cytuje inteligenta rodem z Frydrychowic p o d Wadowicami, który uważa wieś swoją za lachowską a szkane p r z e z L a c h ó w w y m i e n i a Zawadkę, Kęty, ponadto jako zamie­ Inwałd, Bulo­ w i c e , A n d r y c h ó w , p o d c z a s g d y H o c z n i a m a już c h a r a k t e r p r z e j ­ ściowy d o G ó r a l i . 36 z wypowiedziami z a n o t o w a n y m i w r. bieżącym w K o c i e r z y . M i e ­ Informacje te s p r z e d l a t 5 0 pokrywają się szkańcy t e j w s i uważają się za Górali i j a k o w s i góralskie ( p o z a szeregiem miejscowości położonych na południu) wymieniają R z y k i i Krzeszów, n a t o m i a s t T a r g a n i c a i c h z d a n i e m jest wsią l a ­ chowską. chowskie Krzeszowianie 37 uważają się z a Górali. wskazują dziś S l e s z o w i c e , T a r n a w ę Dolną i M u c h a r z . Mieszkańcy d w u o s t a t n i c h m i e j s c o w o j c i chów. W uważają się s a m i za L a ­ o k o l i c a c h Myślenic ludność podgórska w y p i e r a się dziś nazwy Lachów n i e , k i m są, a za Górali również się n i e uważa. odpowiadają Ze s t a r s z y c h materiałów ści g r u p o w e j wieś Jako wsi la­ n i e k i e d y — Podgórale góralską, podobnie jak 3 9 Jachówkę i Trzebunię, N a wschód o d Myślenic z a g a d n i e n i e Mieszkańcy wychodzi Bieńkowic, przynależno­ Bieńkówkę uważa o n za Falezę, H a r b u t o w i c e , Jasienicę i Bysinę zamieszkują ści g r u p o w e j z braku zapyta­ 3 8 n i e c o światła na p o c z u c i e r z u c a rękopis J . M a l i n y . Na (Osieczany ). poczucia materiałów mniej natomiast Lachy. przynależno­ plastycznie. którzy wiedzą o t y m , ż e sąsiedzi z p o ­ łudnia nazywają się L a c h a m i , za w s i góralskie uważają Wilko­ w i c e , W i e r z b a n o w ą , d o c z e g o się j e d n a k ludność m i e j s c o w a n i e p o c z u w a . Chłopi ze S k r z y n k i koło D o b c z y c Wielką jako n a s i e d l i s k o twardych niej D o b r e j uważają się s a m i za L a c h ó w . Przedstawione tu wypowiedzi wskazują n a Kasinę Górali. Mieszkańcy sąsied­ 40 ludowe, zebrane dawniej �245 • Mapa 2. I. g r a n i c a III. kierpce, VI. sukmana (ryc. 3), +w O VII ow Qvm. ф/х. <§>x. Их/, UBIORY LUDOWE NA POGRANICZU GÓRALSKO-KRAKOWSKIM północna g u n i I V . kierpce góralskiej, i spodnie II. spodnie góralskie b i a ł a , n i e o k r e ś l o n e g o bliżej VIII. sukmana cienica razem, zwana X . „płaszcze" rodzaju, gurmaną—typ z peierynką, wełniane razem, góralskie, V . płócienica VII. sukmana (górnica), typu „a" „ b " ( r y c . 3), I X , s u k m a n a i pló- jak na ryc 4, XI. w s i niegdyś g ó r a l s k i e , k t ó r e zmieniły strój n a śląski. Wykaz miejscowości: 1. B u c z k o w i c e , 23. Kurów, 4 6 . Jastrzębik, 69. Raciechowice, 2. M i k u s z o w i c e , 24. H u c i s k o , 47. Sułkowice, 70 Zerosławice, 3. W i t k o w i c e , 25. Lachowice, 47a. Jawornik, 71 Trzemeśnia, 4. R y b a r o w i c e , 2 6 . Strzyszów, 48. 72. Krzesławice, 5. Ł o d y g o w i c e , 27. Mucharz, 49. H a r b u t o w i c e , 7 3 . Pore,ba, 6. B i e r n a , 28. 50. Bieńkówka, 74. Wiśniowa, 7. H e c z m a r o w i c e , 29. S l e s z o w i c e , 51. Trzebunia, 75. S z c z y r z y c , 8. Wieprz, 30. 52. Więciórka, 76. Jodłownik, 9. Andrychów 31. S u c h a (wieś), 53. Tokarnia, 77. Pcim, (wieś), 32. Leśnica, 54. Krzczonów, 78. Skrzydlna, Sułkowice, 33. Stronie, 55. Krzeczów, 79. Porąbka, 10. Skawce, Zembrzyce, Palcza, 11. K o c i e r z , 34. S k a w i n k i , 5o. Tenczyn, 80. Wilkowisko, 12. Łękawica, 35. Zachełmna, 57. Byszyce, 81. Dobra, 13. Ryehwałd, 36. Budzów, 58. Gorzków, 82. Zawadka, 59. Raciborsko, 83 Jurków, 60. Jankówka, 84. 61. Sieraków, 85. 62. Bieńkówka, 86. 14. P e w e l Ś l e m i e ń - 3 7 . J a c h ó w k a , ska, 15. Mutne, 38. W o l a Radzi- szowaka, Gruszowiec, Kasina Wielka, 16. R z y k i , 39. Głogoczów, 17. K a c z y n a , 40. K r z y s z k o w i c e , 63. Slrzynka, 87. M s i a n s Dolna, 18. 41. lzdebnik, 64. Zręczyce, 88. Górna, Ponikiew, Ka»inka, Mszana 19. K o z i n i e c , 4 2 . Bączarka, 65. Kwapinka, 89. Podobin, 20. J a s z c z u r o w a , 43. Polanka, 66. Brzezowa, 90. Półrzeczki. Osieczany, 21. Krzeszów, 44. Borzęta, 67. 2 2 . Kocoń, 45. Lanckorona, 68. Kornatka, �246 i o b e c n i e , można b y oczywiście pomnożyć jeszcze dokładniejsze w y k o r z y s t a n i e l i t e r a t u r y , eksploatację terenu. Mnożenie p o n a d miarę n i e w y d a j e wiedzi, granic który gruntowniejszą materiału m i się c e l o w e . t u zacytowano, wyznaczanych czy przez jednak czy t o przez Już stwierdza dowodowego t e n zespół dostatecznie przez l u d z u s t a l o n y m i n a d r o d z e t y w n e j a n a l i z y w y b r a n y c h elementów k u l t u r y l u d o w e j . ności t e j n i e m a n i c d z i w n e g o , przytoczonych przez skanych w ostatnich rozpoznaje obcych wypo­ zgodność gdyż obiek­ W zgod­ jak wynika z materiałów B u j a k a , Jakóbca i Młynka a także i u z y ­ badaniach terenowych przede l u d sam swoich od w s z y s t k i m na p o d s t a w i e różnic u b i o r u . N i e t y l k o j e d n a k same różnice u b i o r u wpływają n a w y t w o ­ r z e n i e się p o c z u c i a odrębności; współdziałają t u i i n n e c z y n n i k i . Najbogatszy o b r a z g r u p y własnej, l a c h o w s k i e j , i sąsiedniej, góral­ s k i e j w y s u w a się w w y p o w i e d z i na którego informacje wspomnianego już J a n a M y j a k a , powołuje się L . Młynek. różnic, j a k i e zachodzą w e d ł u g n i e g o Obok szeregu w u b i o r z e Górali i L a c h ó w , w s p o m i n a o n o różnicach w z a k r e s i e b u d o w n i c t w a , s p o s o b u o d ­ żywiania się, zwyczajów Lachy ko mówią przez gospodarskich i dorocznych podniebienie bedziewa, dosiela, dotąd, do tela, Góralami i Górale po a Górale Lak, twierdzą dotyla, tela. Lachami, chłopi ką. pódziebedomy, Różnice g w a r o w e , zachodzące między 4i podkreślane ze Skrzynki w ogóle inaczej a G ó r a l e pódomy, potyl c o się Góralom n i e p o d o b a . ną góralską wart­ L a c h y mówią są przez lud wielokrotnie. Z d a n i e m chłopów ze Słotwin koło Żywca Lach powoli, oraz g w a r y . mówią Samą nazwę l a c h inaczej mówią L a c h y a i wargami. G ó r a l e . L a c h y mówią Lach wa, i powoli, koło nie zgadał, ciągnie, Dwadzieścia 4 2 Dobrzyc) tj. lat temu to się z taką miała mówi (jak dziewczy­ mowę dziką a pręd­ C i ż s a m i i n f o r m a t o r o w i e ze S k r z y n k i podają, że w P o z n a - c h o w i c a c h Górnych są już Górale, b o tarn zaciągają n a ą, mó­ wią n p . nasą kasą kasza, zamiast nasza c h o w i e mówi się jeszcze po polsku, r o w e zarówno l e k s y k a l n e Góralami a L a c h a m i , czasie t e g o r o c z n y c h podczas g d y w G l i - t j . na a . jak i fonetyczne, zwracali uwagę badań t e r e n o w y c h . 4 3 N a różnice zachodzące liczni gwa­ między informatorowie w O d n o s i się wrażenie, że o b e c n i e w związku z z a n i k i e m s t r o j u l u d o w e g o główne kryterium �247 odróżniania gwarowe. określić, się wzajemnego Jedynie ile w przyszłe tych Górali i L a c h ó w badania wypowiedziach stanowią językoznawców jest prawdy cechy mogłyby obiektywnej a i l e dowolności i f a n t a z j i . Dużym powiadane subiektywizmem n a t e m a t całości odznaczają się o g ó l n e c e c h y kultury, cech fizycznych wy­ i umysło­ w y c h , właściwości m o r a l n y c h i t p . własnych oraz g r u p y sąsiedniej. W wypowiedziach jemna, jaka c h a m i . Gorol ralski go na p o w y ż s z e zakorzeniona fest (Skrzynka). nie będzie Góral fest przyjaciela. człowiekiem Ale i umysłowych właściwości Gorolem się duża niechęć ( Z r ę c z y c e ) ; mówi się: głupi (Skrzynka). W zabójstwa przebija Idź chytrym, za pięć złotych ty dziku nigdy zdolny związku z ujemną oceną góralskiej ludności gwałtowny. gó­ z nie­ fest do kulturalnych nazwanie s t a n o w i dlań ciężką obrazę, na którą r e a g u j e sób b a r d z o wza­ jest z d a w n a między Góralami a L a ­ Lacha w spo­ W e d ł u g J . M a r c i n k a z Bieńkowic ność mieszcząca się n a północnej s t r o n i e R a b y lud­ uważa się za coś l e p s z e g o o d ludności góralskiej i stara się p r z y każdej sposob­ ności Góralom imponować a przeważnie pragną t o czynić l u d z i e młodzi, wyróżniający się s t r o j e m i ogładą towarzyską, c o się i m też n i e j e d n o k r o t n i e udaje, zwłaszcza w o b e c u b o g i e j i m n i e j uświa­ d o m i o n e j ludności góralskiej. 44 Górale w o d n i e s i e n i u d o Lachów o d ­ n o s i l i się d a w n i e j z równym u c z u c i e m niechęci a nawet wiści. S i a d y t e g o s p o t y k a się jeszcze dziś w głębi niena­ Góralszczy­ z n y ( n a P o d h a l u , S p i s z u , u Górali o d Ł ą c k a ) , n a t o m i a s t n a g r a n i c z u północnym ludność góralska mopoczucie grupowe. Starzy zatraciła swe po­ d o b r e sa­ Górale uznają swoją niższość kul­ turalną w s t o s u n k u d o Lachów. Tłumaczą się, że u n i c h nie b y ­ ło szkół j a k u Lachów, że o d r e s z t y kraju oddzieleni m i . Podkreślają też s w o j e ubóstwo wynikające Sąsiedzi z podgórza imponują pociągało u Górali chęć miano lacha. uważają się I tak z byli lichej lasa­ ziemi. 45 Góralom swą wyższą kulturą, co naśladownictwa n p . mieszkańcy i podszycia Tarnawy się Dolnej pod chętnie za Lachów, b o i m t o p o c h l e b i a . N i e są jednakowoż p e w n i , c z y i s t o t n i e są L a c h a m i , g d y ż ludność z o k o l i c n a z y w a i c h Góralami. 46 r y l u d o w e j samopoczucie O s t a t n i o w związku z Wadowic zanikaniem kultu­ przynależności g r u p o w e j u l e g a p e w n e m u �Р о о s w Э. 3 <т> Я) ' *~ =Г о М. о Т" з N - Р И "I 2 ^ 3 о г+ г+ р о w ся. 5Г со 2Г си о TJ о 2. 1 « п з" _, <^> г* Р >*г 5. -° н. Е: р Г* о- о , *р Си N О cn> N & О ЕГ • £ СО 3. ОС N 3" о N V; Cu J B re р В JU 3=—- о з со о, CU € то «и р в - сп W 3. N* СО я !Г; Си rf в i О 3 о i С5 ^ з- g N о Р S.P ^ g CD -г з К ^ en Р ^ -I ^ |^ С з О "О • сг р 2. г-" Р Р о W о fi) q Р ССП з 3 о- О О СО ^ г* СО •a s- з I сп Г О 4 СП о 99 О 1 «— • ^ со ^ о s 5. N ^ т N С со СПз Р о К =• 3 Си N S -о С2.П- (К? СП 0<5 О Н Р н о N о 7Г EL О -tо. • " о N О О" 3 о- ^ о ^ Р з о S ?t- о- э~ .о Си Р - ГТ =t о " Си 3 „ "СО* р Си р р N. р- 5- •о о. со N о ? 5 o- о со СО Sr 3 К N 'CO - О Ci съ о Й. 3_ N o Q — Т! -3 — JB 5" 7Г N СП 5- « O ja 3 o N о >< p 3 S3 Cu N •< u- OprocOMat p o 3- N P (Ć' CD N с* dr. ff. Rtlnfuu p o 3- л" S. 94 o " CU P •< O p " =? СП. Ł "^.^ N С O o. S" °S Cu Cu Is- 3 Р р rłсо S 3 s Ci р о. CD о а Р S д. И 3 >< О со 3" з о N 3 Р л ^ ? ET О. Р о 's < r o ^o < o. «» з: о 5 з СТ а * o' 43 си 5. г то з а. с з й ^ з t> 2. % Р 'C со 3 о 3 о тз lр-С t-П 94 iv Р вГ.2. л СО Р 3 CD Р О 3. CD о П О £Г о ли с »Q тз - Со * х £. з 8 2. СО Й N тз с о О er г. ° сп СО О п> Си СО ^7" N 2- "о 3" О л: Е< О * В. Т - 3 - И У. Си О з Й со ja 3 О) С со. 3 . Си П W СО J2. °* со" си ? J B и m ! e S 2 f k a n n i c a ą P P 1.^ kultury RLT^V o ' 9 - S t ™ « » . 3 32. Inwałd, 34 35. Gor«ń 39. Iwkowa. Zagórnik, 38. Rozdzielę, 33. Hocznia, Górna, 36. D " b n Zawadka 29. 22. Tenczynek Wielka, 2 1 . Stróża, ĆD' 3. 3 1 T Bulowice 23 S Bierko­ 7. M u c h a r z 30Г л ' o o- N P З^ o o H N DO Г « >< 1 3 . J a s i e n i c a , 14. B y s i n a ! 1 5 . J a c h ó w k a ! 28. Kasina 20. P c i m , 27. S k r z y n k a . 19. G ł o g o c z ó w , informacja 6. K r z e c z ó * pochodzi 5. R z y k i , miejscowości 4. T a r g a n i c a , 12. Harbutowice, (wieś), 11. P a l c z a , 26. Lipnik, 18. T o k a r n . e , 1 0 , Sidzina, 3. Kęty strzałek u w i d a c z n i a j ą , z j a k i e j 2. Kocierz, 25. Wierzbanow., 17. T r z e b u n . a , a 24. W.śmowa, n 31.Fnrdnrchow.ce, wice I c Kierunki 1. S ł o t w i n a , góralskiej. miejscowości: 16, B . e n k o w k a Ifi Wykaz a 3 CO >o 2 <*" Cu =• 3 "8 B' CO 5 3 ^ Э. £Г •a 2 N. o p co. 3 o N «< СП o P tWa }l; pÓ nocna . G ó r a l s z c z y z n y z I I p o ł o w y X I X w., I I I . osrólny z a s i ą g L a c h ó w p o d a w a n y w . " \ f Г''^ . y . » w a z « j B i , «в Górali, V . w s i , których mieszkańców i n n i uważają z a G ó r a l a V i i W Г ^ ^ ^ У » * " » ! " ^ f Lachów, V I I . w s i , których mieszkańców inni uważają z a L a c h ó w V I I I . o b s z a r y d a w m e j g o r a l s l u e . k t ó r e uległy w p ł y w o m podgórskim, I X . miejscowości, w k t ó r y c h z a u w a ż o n o ślady^ |. * J» CD- — I< C 3O CD o CB o co г» 5. й- S" CO оo -с o JU N 3 p co g_ CD O 2- O N °°' 5 Ś ° o СЯ F i: o Ł er 3 cr CD • CD fou P ~ p P Г" 7Г NCD Г _ p P p 3^ 3 S* J ' Й » &* 3 P ^ O -P r« Я S " O ~ ^ o' l ' ET 3 O 3 ^ i a if o, CD N 3 ^ G R A N I C E G Ó R A L S Z C Z Y Z N Y P O L S K I E J I ZAGADNIENIE POCZUCIA PRZYNALEŻNOŚCI GRUPOWEJ LUDNOŚCI POGRANICZNEJ о •< 3 Р с сг о KCJ Р / 3 з/г,го о> па 3. сг о• Мара 2. -I Р S р- со о 3 р * Ł 5/О CV 3 е: С5а3 се 3 Се о о СП О £ 2. JB. i О со сг Р о fu С 3 N inS'bi? AT .' Р ' ел 2~ ~N О сл. ?§ со о S' 5г 3 . р О* о- 1.1 с ^ ju С << Г*- >* Ł сп О. «со о CU Д- PJ я - *>" о s s к " о О §" 3 з СсиО О з 32. Я) 2. И" ^ _ Б* о- ° Р е о 3 о t-» t c - " Sr 3 ао а. w CD 3 w £ ¥' СП —• ~. " -а 2 N С О л" Б' оо a . sT J 2 to л. л. co J �250 IV. Z a k o ń c z e n i e Z g o d n o ś ć w y z n a c z o n e g o w niniejszej góralskiego z zasięgami c a m i L a c h ó w i Górali w y z n a c z o n y m i ny pozwala pracy zasięgu s t r o j u p e w n y c h cech b u d o w n i c t w a oraz g r a n i ­ przez sam l u d pogranicz­ n a m ustalić r o z p r z e s t r z e n i e n i e się Góralszczyzny p o d k o n i e c u b . s t u l e c i a w sposób następujący ( m a p a 3 I I ) : począwszy o d g r a n i c y państwa n a południe o d C i e s z y n a m i góralskimi są: Wisła, B r e n n a , wice, Kocierz, Szczyrk, granicznymi wsia­ Slotwina, Pietrzyko- Rychwałd, L a s , T a r n a w a Górna, K r z e s z ó w , szawa, S u c h a , M a k ó w , Jachówka, Zachełmna, B a c z y n , k a , T r z e b u n i a , Stróża, P c i m , K a s i n k a , Kasina nej p r z e z B u j a k a przyjmując Bieńków­ Wielka, w i e c , Jurków. Stąd p r o w a d z i m y granicę wzdłuż Stry­ linii Gruszo­ wyznaczo­ za o s t a t n i e w s i góralskie Chyżów- k i , Półrzeczki, S z c z a w ę , Zalesie, W o l ę K o s m o w ą , Kiczną, Ł ą c k o , Maszkowice, Jazowsko. wzdłuż g r a n i c y Dalej wyznaczonej zasiąg przez Góralszczyzny Mieczysława północ o d p o d a n e j t u l i n i i ciągnie się n i e z b y t biegnie Cholewę. szeroki Na pas w s i o c h a r a k t e r z e przejściowym ( m a p a 3 V I I I ) , obejmujący n a k r e s a c h północno-zachodnich w s i : wice, Rybarzowice, Mesznę, Bystrą, Łodygowice, Bierną, Wilkowice, w Buczko­ części środkowej Brzezinkę, Targanicę, S u t k o w i c e , Zagórnik, K a c z y n ę , P o n i k i e w , K o ziniec,Porębę Swinną, Jaszczurową, M u c h a r z , T a r n a w ę Dolną,Zemb­ rzyce, Skawce, M a r c ó w k ę , Stryszów, D ą b r ó w k ę , Łękawicę, B u ­ dzów, S t r o n i e , Leśnicę, S k a w i n k i , P a l c z ę , H a r b u t o w i c e , Jasieni­ cę, Bysinę, zaś koło T y m b a r k u w części w s c h o d n i e j Dobrą, P o d łopień, Słopnice i Młynczyska. c z o n e t u zostały—jak D o obszaru przejściowego się w s t r o j e góralskie i l a c h o w s k i e , uważali się za Lachów l u b p r z e z sąsiednich Górali b y l i m i a n e m L a c h ó w określani. cydowany włą­ w i d z i m y — w s i , których mieszkańcy u b i e r a l i charakter etnograficzny że dawniejsi autorzy (Pol, Udziela) Niezde­ t y c h miejscowości p o w o d o w a ł , prowadzili na t y m obszarze linię graniczną f a n t a s t y c z n y m i z y g z a k a m i usiłując t y m oddzielić w s i lachowskie c o w i s t o c i e b y ł o , zda­ o d góralskich, j e się n a w e t za czasów P o l a , n i e d o p r z e p r o w a d z e n i a . sposobem C a ł y sze­ r e g argumentów, j a k n p . c o f a n i e się s t r o j u i b u d o w n i c t w a góral- �251 skiego a nawet przesuwanie przynależności d o g r u p y się ku południowi samopoczucia L a c h ó w p o z w a l a twierdzić, że t n i e p a s przejściowy należał bez reszty do pierwo­ terytorium Góral­ s z c z y z n y . T r u d n o określić, j a k d a l e k o w k i e r u n k u północnym się­ g a ć mogła k u l t u r a góralska wcześniej, zanim uchwyciliśmy zasiąg w r a m a c h w y ż e j p o d a n y c h . F a k t e m j e s t , że d z i e l u na północ o d L i m a n o w e j zachowała s k i c h s p o d n i i kierpców w Iwkowej a podobno i się w a n e w y r a z gazda, gunia, baca, c a c h k o ł o K ę t w y r a z koszaro koszar, B y ć może, że góral­ pasterskich; znane wetula jej Roz- tradycja koszarów i L i p n i k u w gwarach miejscowych np. w są a w 53 5 2 i uży­ Bulowi­ miejscowości t e , o z n a c z o n e na naszej m a p i e g w i a z d k a m i ( m a p a 3 X l ) , stanowić m o ­ gą t u p e w n e punkty słuszny i f o r p o c z t y orientacyjne. Jeżeli wyrażony domysł jest Góralszczyzny i s t o t n i e sięgały t a k d a l e k o k u północy, w t a k i m razie poważna połać k o w s k i e j stanowiłaby p o d względem południowej ziemi kra­ kulturowym wynik zmie­ szania się elementów góralskich z k r a k o w s k i m i i t o — b y ć m o ż e — tłumaczyłoby n a m istotę odrębności terytorium lachowskiego j a k o o b s z a r u przejściowego między zasięgiem c z y s t e j k u l t u r y gó­ r a l s k i e j a k u l t u r y Krakowiaków mieszkających n a d Wisłą. D o s y ć dokładne z a p o z n a n i e się ze s t o s u n k a m i n a p o g r a n i c z u góralsko-lachowskim w ciągu p r a w i e lecia pozwala panującymi całego n a m stwierdzić niewątpliwy związek, j a k i między istniejącymi f a k t y c z n i e różnicami k u l t u r o w y m i stu­ zachodzi a wytwa­ r z a n i e m się p o c z u c i a odrębności g r u p o w e j . Zależność t a , o b s e r w o ­ wana p r z e z e m n i e wzdłuż linii cznych (Spiszacy — Podhalanie, wie—Bojkowie, cza), p o z w a l a różnych różnic kulturowycli się na tej podstawie z reguły poczucia Z chwilą, g d y zatrą się różnice kać i p o c z u c i e grup etni­ Łemko­ 5 5 B o j k o w i e ~ H u c u l i , P o d g ó r z a n i e — L a c h y o d Są­ 5 6 wypowiedzieć t w i e r d z e n i e , że istnienie dostrzegalnych wytworzenie zetknięć Łemkowie — W e n g r i n y , wzajemnej zewnętrznie powoduje u odrębności ludu grupowej. o b i e k t y w n e , zaczyna obcości między członkami zani­ dwu róż­ n y c h g r u p . Ułatwia t o odstąpienie o d zasady wyłączności g r u p o ­ wej i doprowadza z biegiem czasu d o z a t a r c i a się n a w e t cji j a k i e g o k o l w i e k podziału n a g r u p y etniczne. trady­ �252 Z p o w y ż s z e g o spostrzeżenia wynikają ważne w n i o s k i n a t u ­ r y metodycznej, jeśli c h o d z i cznych na terenach silnie p a d k u , g d y usiłujemy o wytyczanie zniwelowanych wytyczyć cznych na obszarach zasięgu d o tego nie, że w badaniach terenowych kulturalnie. zasiąg stopnia grup dawnych W wy­ grup zniwelowanych zarysowuje etni­ etni­ kultural­ się n a m bądź jedy­ n i e słaby o b r a z odrębności k u l t u r o w y c h b e z występującej rów­ nocześnie świadomości odrębności g r u p o w e j o d w r o t n i e znajdujemy mieszkańców, bądź samą nazwę grupową, z którą k o j a r z y się już t y l k o pojęcie p e w n e g o t e r y t o r i u m , a l e b e z u z a s a d n i e n i a w zasięgach c e c h e t n o g r a f i c z n y c h , b a d a c z dzenia istnienia grupy etnicznej u p r a w n i o n y jest do stwier­ n a podstawie jednego tyl­ k o e l e m e n t u , t z n . bądź n a p o d s t a w i e zasięgu c e c h o b i e k t y w n y c h , bądź n a p o d s t a w i e zasięgu samej Zdaję s o b i e sprawę z nazwy tego, m o ż e duże zastrzeżenia, n i e m n i e j etnograf badający bec moje jednak musimy pamiętać, ż e zjawisk. każdym rokiem budzić natrafia w b a r d z i e j szczątkowy, c o s t a w i a g o w o ­ konieczności u s t a w i c z n e g o poznawanych że stanowisko kulturę ludową z t e r e n i e n a materiał coraz grupowej. r e k o n s t r u o w a n i a częściowo t y l k o 51 D O P I S K I Mehofer J . , 1 Der Wadowizer Kreis im Konigreich Galizien. Wie­ deń 1 8 4 3 . 2 Pol W., Rzut oku na północne 1 Podział Pola n a pierwszy precyzyjnej pracy stoki Karpat. rzut o k a robi i b y ć może d l a t e g o d o n i m często w p o l s k i e j l i t e r a t u r z e e t n i c z n e j Kraków 1851. wrażenie b a r d z o ostatnich czasów n i e m ó w i ą c już o p i s a n y c h d l a celów s z k o l n y c h . W rzeczywistości r o z g r a n i c z e n i a Pola n i e posiadają większej teria, n a podstawie G ó r a l e śląscy wartości n a u k o w e j , gdyż nieznane w n i c z y m n i e różnili się o d G ó r a l i „rodów" nazw (np. poprzez grupowych, Czuchońcy że p o e t a - e t n o g r a f staranną analizę podane niezręcznie czyli Kurtacy przez n i e dochodził d o autora Góralami ukutych od wyodrębnienia kulturowych, na oznaczenie Łemków) i przez n a m są Beskidu Zachodniego i c h właściwości się n a podręcznikach których dokonał o n s w e g o podziału. T w i e r d z e n i e , trzańskich, ł ą c z e n i e w jedną całość G ó r a l i o d P i e n i n z i Sącza wskazuje, starannej, opierano za ludowe kry­ jakoby i ta­ Łącka swoich s z e r e g zaś podanych l u b niewłaściwie uży- �253 (Jabłonkowianie tych wca, Mostów, n a oznaczenie mieszkańców J a w o r z y n k i , I s t e b n e j , fcomnej Muszyny), dozwala nia metody n a oznaczenie Łemków wątpić, ażeby podział n a g r u p y socjologicznej ści g r u p o w e j Spiszaki i P i o s k u lub badanej opierającej był wynikiem sią n a śledzeniu p o c z u c i a Buko­ z okolic zastosowa­ przynależno­ ludności. Zarys pierwotnej religii Lachów na tle podań ludowych. L u d t . V , 1 8 9 9 . T e n ż e , Referat o Lachach, w y g ł o s z o n y w r. 1 9 0 0 n a Zjeździe H i s t o r y c z n y m w K r a k o w i e (Pamiętnik III Zjazdu Historyków Polskich, t. I I ) . B u j a k F . , Przyczynek do kwestii Lachów i Górali, L u d V I I I , s, 1 6 1 . U d z i e l a S . , Lachy, L u d I X , s . 7 0 . J a k ó b i e c J . , Przyczynek do oznaczania granicy Lachów, L u d * Młynek L., 5 6 7 VII. s. 256. 8 Lachy w Polsce i na Słowaczyżnie, Radzikowski S t Eliasz, Lud V I , s. 391. Udziela 9 rali polskich S., Etnograficzne ugrupowanie i rozgraniczenie rodów Gó­ (Przegląd Geograficzny Bujak 1 1 W badaniach graficznego: F., terenowych doc. dr Sewerjn Reinfussowa Zofia Łaszczyóski Andrzej, pacz Maria oraz r. 1918). Przyczynek do kwestii Lachów 10 b r a l i udział p r a c o w n i c y Tadeusz, dr Roman o r a z słuchacze U . J : M a r i a R a b l i n Zofia, Bogodar Winid. i Górali, L u d V I I , s. 1 6 4 . Muzeum Reinfuss, Etno­ mgr. Cieśla- B r z o z o w s k a , Klebertówna E w a , R y b i c k a T e r e s a , S z e w c z y k Zdzisław, Ponadto współpracował w badaniach TrzeMar­ c i n e k J a n , l i t e r a t chłopski z B i e ń k o w i c k o ł o W i e l i c z k i . gdzie 1 2 Znaniecki F., 13 Z Socjologia wychowania, przykładem jedna grupa takim w s i , objęta n a z w ą „ K o r o l i w s z c z y z n y " , przynależności d o d a w n y c h zną", wspomina biskupów 4 obcej t . 1, s . 2 8 . s p o t y k a m y się m . i n . dóbr królewskich czasy, kiedy tzw. „Państwo a druga, n a Łemkowszczyźnie, szczyci zwana się tradycją „Biskupszczy- muszyńskie" stanowiło własność krakowskich. Zdarza się często, że z e s p ó ł r e c h w y r ó ż n i a j ą c y c h uzupełniany b y w a czym obraz grupy szeregiem własnej b y w a właściwości przedstawiany czerpanych grupę z własną o d fantazji, przy w sposób o wiele k o r z y s t n i e j ­ s z y niż o b c y . 15 VII, Por. Jakóbca J . Przyczynek do oznaczenia granicy Lachów, Lud s. 257. 16 Z materiałów 1 Marczewski 7 1 8 Szewczyka Z. В., Z materiałów Powiat wadowicki, Kraków 1897. Rablin Z. 1 9 Z materiałów S z e w c z y k a Z . 2 0 Miejscowościami granicznymi Brenna, Szczyrk, Godziszka, Lipowa, zasięgu Łodygowice, guni góralskiej są: B i e r n a , Łękawica, Wisła, Kocierz, R z y k i , K a c z y n a , P o n i k i e w , K o z i n i e c , Świnna Poręba, D ą b r ó w k a , T a r n a w a n a i D o l n a , B u d z ó w , S t r o n i e , Leśnica, S k a w i n k i , P a l c z a , H a r b u t o w i c e , Gór­ Jasie- �254 n i c a , B y s i n a , Stróża, P c i m , K a s i n k a , K a s i n a W i e l k a , po Dobrą 2 1 N a podstawie 2 2 Bujak 2 3 Z materiałów F., fotografii chłopa z Zembrzyc. W Przyczynek do kwestii Lachów Z referatu 2 4 a dalej biegnie granica i Zawadkę. zbiorach Muz. E t n . i Górali, L u d V I I I , s. 165. Szewczyka. mgr. Czesława Blajdy, wygłoszonego n a S e m i n a r i u m E t - nogr. U .J . w r.1934. 2 5 Przykładem dziś s p o t y k a m y 1813 noszono skim i 2 6 może b y ć w i e ś D o b r a długie białe g u r m a n y , w powiecie kaftany strój g ó r a l s k i ( Z b o r o w s k i Ludność J., limanowskim, i tradycję płótniaaek а góralska.w gdzie w r. pow. limanow­ nowotarskim, L u d X X V I I I , s . 2 1 5 ) . B u j a k F . , Przyczynek do kwestii Lachów i Górali, L u d V I I I , R e i n f u s s R . , Budownictwo ludowe na zach. Łemkowszczyźnie, 2 7 s. 461. Lud X X X I I I , s. 9 2 . Kilka słów o strojach, budowlach, sprzętach i naczy­ L u d X , s . 66. M a t l a k o w s k i W . , Budownictwo ludowe na Podhalu, K r a k ó w 1 8 9 2 . K u t r z e b i a n k a A . , Budownictwo ludowe w Zawoi, K r a k ó w 1 9 3 1 . L e s z c z y c k i S . , Badania geograficzne nad osadnictwem w Beskidzie Wyspowym, K r a k ó w 1 9 3 2 . D o b r o w o l s k i K . , Zagadnienie wołoskie w Karpatach polskich, s . 6 , 2 8 Udziela S., niach w Sądecczyźnie, 2 9 3 0 3 1 3 2 II Zjazd Sprawozd. Nauk. polskim w Krakowie Lud poświęcony środkowym wschodnim Karpatom Dach chaty w Polsce, L u d s ł o w i a ń s k i Przyczynek do oznaczenia granicy Lachów I V , В 142. (zbiór referatów, W a r s z a w a 3 3 Klimaszewska J . , 3 4 Jakóbiec J . , i 1938). i Górali t V I I I , s. 256. 3 5 3 6 Młynek L., W sprawie Lachów, L u d X I , s . "254. T a m ż e , s. 2 5 5 . 3 7 Z materiałów R a b l i n Z . i R y b i c k i e j T . 3 8 Z materiałów 3 9 Rękopis z e zbiorów 4 0 Z materiałów Łaszczyóskiego A . 4 1 4 3 Młynek L., Jakóbiec J . , Rybickiej T . Janoty i Gustawicza w archiwum W sprawie Lachów, L u d I X , s . 2 5 6 . Przyczynek do oznaczenia granicy Lachów, Muz. E t n . Lud VII, s. 2 5 6 . 4 3 Z materiałów 4 4 Marcinek 4 5 4 6 Łaszczyóskiego A . J . , z rękopisu p r z e c h o w y w a n e g o w arch, Muzeum E t n . Z materiałów S z e w c z y k a Z . Tamże. 4 7 Z materiałów 4 8 Udziela S., Brzozowskiej M. 4 9 Młynek J., 5 0 Z materiałów S z e w c z y k a Z . S' N a mapie 3, opracowanej Lachy, L u d X I , 7 0 — 7 2 . W sprawie Lachów, L u d I X , s. 256. d o niniejszego rozdziału, u m i e s z c z o n o n a - �255 zwę „Kliszczaki". Ponieważ zny nie jest przedmiotem w zagadnienie wewnętrznego tej pracy, pragnąłbym kwestionariuszu do badań terenowych było Kliszczaków. tej n a z w y N a pytanie t o nie padła n i e znał. D a n e uwidocznione Dzienniku podróży nimowym przechowywanego specjalne Muzeum 5 2 Z referatu mgr. Blajdy 5 3 Małecki M . i N i t s c h K . , dodać Góralszczy­ n a w i a s e m , że pytanie w sprawie ani jedna p o z y t y w n a odpowiedź. n amapie Nikt zawdzięczam notatce w a n o ­ etnograficzne]' między w archiwum podziału tylko Kliszczaków Etnograficznego z r. 1910, w Krakowie. Czesława. Atlas językowy polskiego Podkarpacia, Kraków 1934. 5 4 Tamże. 5 5 Reinfuss R., 5 6 R e i n f u s s R., wszczyzny, patom (II Zjazd Łemkowie, W i e r c h y X I V . Problem wschodniego zasięgu Warszawa i środkowym K a r ­ 1938). C h ę ć w y k o r z y s t a n i a w p r a c y niniejszej nawału świeżych materiałów dostarczonych przez ostatnie badania graficzne m S p r a w . - N a u k . poświęcony w s c h o d n i m polskim w Krakowie, 5 7 etnograficznego Łemko terenowe, w K r a k o w i e , s p o w o d o w a ł a , że artykuł, p r z e z n a c z y ł a p ó ł t o r a агкизга podjęte przez Muzeum n a który d r u k u r o z r ó s ł się w r ę k o p i s i e kuszy druku. W dzisiejszej formie praca moja Redakcja do czterech a r ­ stała się s t r e s z c z e n i e m p i s u . M o g ł o się t o o d b i ć u j e m i i e z a r ó w n o n a k o n s t r u k c j i j a k i części riałowej. Etno­ „Ludu" pierwomate­ � https://zbiory.etnologia.uw.edu.pl/files/original/8d32889c137ad15ea2aec600d80708a4.pdf 14afad85eca8d7972403a868b5232586 Dublin Core The Dublin Core metadata element set is common to all Omeka records, including items, files, and collections. For more information see, http://dublincore.org/documents/dces/. Title A name given to the resource Lud Publisher An entity responsible for making the resource available Polskie Towarzystwo Ludoznawcze Rights Information about rights held in and over the resource Licencja PTL Format The file format, physical medium, or dimensions of the resource pdf Language A language of the resource pol Type The nature or genre of the resource czasopismo Text A resource consisting primarily of words for reading. Examples include books, letters, dissertations, poems, newspapers, articles, archives of mailing lists. Note that facsimiles or images of texts are still of the genre Text. Dublin Core The Dublin Core metadata element set is common to all Omeka records, including items, files, and collections. For more information see, http://dublincore.org/documents/dces/. Relation A related resource oai:cyfrowaetnografia.pl:publication:4241 Date A point or period of time associated with an event in the lifecycle of the resource 1950 Subject The topic of the resource budownictwo ludowe dom z wyżką Orawa - budownictwo drewniane Identifier An unambiguous reference to the resource within a given context oai:cyfrowaetnografia.pl:3953 Title A name given to the resource Orawski dom z wyżką / Polska Sztuka Ludowa - Konteksty 1950 t.4 z.1-6 Description An account of the resource Polska Sztuka Ludowa 1950 t.6, z.1-6; s.36-55 Creator An entity primarily responsible for making the resource Reinfuss, Roman Language A language of the resource pol Publisher An entity responsible for making the resource available Państwowy Instytut Sztuki Format The file format, physical medium, or dimensions of the resource application/pdf PDF Text Text capture metadata for PDF documents Text Rye. 1. Dom z wyżką, wieś Harkabuz, pow. Nowy Fot. R. Targ. Reinfuss. ORAWSKI DOM Z WYŻKĄ ROMAN O b s e r w u j ą c tradycyjne budownictwo ludo­ we na obszarze ziem polskich, widzimy, że rozwój chałupy wiejskiej szedł z reguły po linii rozbu­ dowy w kierunku poziomym. Pominąwszy nie­ które obszary zachodnie, gdzie tu i ówdzie wy­ stępują budynki piętrowe, obcego zresztą po­ chodzenia, wszędzie mamy do czynienia z doma­ mi parterowymi, które dopiero w ostatnich cza­ sach pod wpływem architektury miejskiej za­ czynają rozrastać się wzwyż, uzyskując izby na poddaszach, pięterka itp. Jedyny wypadek, gdzie w tradycyjnym naszym budownictwie wiejskim przejawiła się tendencja do rozmieszczania wnętrz w kierunku pionowym stanowi tzw. „chałupa z wyżką" występująca u nas głównie 36 REINFUSS na terenie Orawy, obok zwyczajnych domostw parterowych. Od tych ostatnich różni się cha­ łupa z wyżką, tym, że na strychu posiada zbu­ dowaną obszerną komorę, służącą jako spichlerz, do której prowadzi wejście z ganeczku, biegną­ cego wzdłuż licowej ściany budynku. W części dolnej, budowa chałupy z wyżką nie odbiega od innych góralskich budynków mieszkalnych. Widoczne to jest zarówno w planie, jak i w kon­ strukcji ścian na parterze. Jeśli chodzi o plan przyziemia w chałupie z wyżką, najprostszą, a zarazem najczęstszą formę stanowi budynek, składający się z sieni biegnącej przy ścianie szczytowej i dwóch izb, umieszczonych jedna za drugą, z których pier- �wsza z piecem do gotowania nosi nazwę „izby czarnej", druga zaś „izby białej", t j . świetlicy (tabl. I , rye. 1). Niekiedy obok trzech wymie­ nionych wnętrz, występuje też komora, umiesz­ czona bądź za izbą białą, przy drugiej ścianie węższej, bądź po przeciwległej stronie sieni. W pierwszym wypadku (tabl. I , ryc. 2) wejście do komory znajdujące się w ścianie licowej wiedzie wprost z pola, tak, że obserwując front budynku, widzimy na bokach dwoje drzwi, a w pośrodku między nimi szereg okien, należących do izb mieszkalnych. W drugim wy­ padku (tabl. I , ryc. 3) komora umieszczona jest w bezpośrednim sąsiedztwie sieni, przy czym wchodzi się do niej bądź z pola (tabl. I , ryc. 3), bądź z sieni. Komora z wejściem z sieni zmienia się łatwo w izdebkę mieszkalną, tworząc formę przejściową od chałupy o planie jednostronnie rozwiniętym (tzw. przez Puszeta „chałupa je­ dnoizbowa" ) do symetryczne dwuizbowej. ją - 4 ICZ.^ 5 L/i J.B. U .1_ J 1 v S x L a 1. Podszkle. К J.B- J.CZ. 2. Podszkle. J J.CZ. <. J.B. ULi.l.J <. S i XCZ.^ IB. L.jUL-1* 3. Podsarnie 4. Harkabuz. Г / OB KLP S v J.CZ. < J.B. _,L.1.J 5. Harkabuz. -/ / ШШ J.CZ. J J.B. OB KLP ав S^lCZ.l. к IB. 1 —/ Zagrody, w których występują chałupy z wyż­ ką, posiadają zazwyczaj oddzielne budynki go­ spodarcze, ustawione najczęściej równolegle do budynku mieszkalnego (ryc. 3). Czasem zdarza się, że budynki gospodarcze stoją w przedłuże­ niu (ryc. 6), a wyjątkowo pod kątem prostym. Piękny okaz tego typu spotykamy w Harkabuzie, przy drodze wiodącej do Podsarnia. Jest to stara, opuszczona już zagroda, złożona z bu­ dynku mieszkalnego, o planie t y m samym, co przedstawiony na tabl. 1/1, do którego od strony sieni, pod kątem prostym, przylega rozległy budynek gospodarczy, składający się ze spich­ lerza, stajni i stodoły (ryc. 5). Przestrzeń mię­ dzy sienią części mieszkalnej, a spichlerzem, na­ kryta jest dachem, pod którym mieści się wo­ zownia. W gospodarstwach mniej zamożnych, łączono pomieszczenia gospodarskie pod wspól­ nym dachem z częścią mieszkalną. Przykładem takiego układu może być chałupa z Bukowiny (tabl. I , ryc. 6), gdzie po jednej stronie si°.ni widzimy dwie izby mieszkalne, po drugiej boisko do młócenia, za którym przy ścianie szczytowej znajduje się obora. Podobny układ spotykamy też w planie chałupy z Podsai/iia (tabl. I , ryc. 7), różniący się od poprzedniego tym, iż za izbami mieszkalnymi przy ścianie szczytowej znajduje się komora z wejściem od pola. Prócz podziału poprzecznego, który występo­ wał w planach omawianych dotychczas, zdarza się w chałupach z wyżką również podział równo­ legły do ściany licowej. Widzimy go najczęściej w związku z sienią. W chałupach poprzednio opisanych, sień wypełniała całą przestrzeń, między dłuższymi ścianami budynku, posiada­ - 6. 8. — / Bukowina. -/-I I£,L / I L I A 7. Podsarnie. lCZ^J.B. .1 . . —I jj:z.\J3. 9. Bukowina, э Podszkle. к Ul Л A, 1CZ. > IB. IB. L_ L l _ 1 <s. J 14 11. Podszkle. 10. Podsarnie. sza / / RL — /л uaz ав KLP / I / 12. Zubrzyca Górna. L 43 13. _• 1V,- Podwilk. BL uaz L . ' l ' . XI / 14. Podsarnie. bL —/ Pb —1 — / к -/4 y/m/m s 1CZ. PIL J.B. L J 1 , — L 15. Zubrzyca TABLICA I. PLANY Górna. CHAŁUP. 37 i �Ryc. Fot. 2. Dom z wyżką z Piekielnika, pow. Nowy Targ. z Archiwum Państw. Muzeum Etnograficznego w Krakowie. Ryc. 3. Dom z Podwilka, pow. Nowy Targ. Fot. z Ar­ chiwum Państw. Muzeum Etnograficznego w Krakowie. jąc z reguły drzwi na przestrzał. W kilku jedna­ kowoż wypadkach, zanotowano poprzeczny po­ dział sieni na dwie części, z których jedna po­ została nadal sienią, w drugiej zaś urządzono komorę. Wejście do tej komory wiodło bądź z sieni (Tabl. I , ryc. 8, 10), bądź z przylegają­ cej do niej czarnej izby (Tabl. I , ryc. 9 ) . Cza­ sem zdarza się, że równolegle do ściany licowej podzielona zostanie dawna komora. Widzimy to w chałupie z Podszkla (Tabl. I , ryc. 11), gdzie komora sąsiadująca z sienią rozdzielona została na dwa pomieszczenia, jedno stanowi izdebkę mieszkalną, drugie zaś używane jest nadal jako komora. Niekiedy omawiany t u podział podłużny spotykamy też w izbach mieszkalnych. W Zu­ brzycy Górnej, na roli Chrapkowej znajduje się stary, nie zamieszkały już dom (ryc. 7 ) , posia­ dający wąską, długą komorę, biegnącą przy t y l ­ nej ścianie budynku, wzdłuż obydwu izb. Wej­ ście do komory prowadzi z sieni, umieszczonej przy ścianie szczytowej (Tabl. I , ryc. 12). Nie­ jako <ia'szą konsekwencją poprzedniego planu, jest rozmieszczenie wnętrz w chałupie z Pod­ wilka. Widzimy tam (Tabl. I , ryc. 13) odcięte ścianą podłużną dwa pomieszczenia, jedno z wej­ ściem od sieni szczytowej stanowi komorę, dru­ gie z wejściem od izby białej — alkierz. Podobbny rozkład wnętrz zanotowano też w Podsarniu (Tabl. I , ryc. 14). Obok chałup o planie wywodzącym się z typu asymetrycznego (Tabl. I , ryc. 1), spotyka się na Orawie, znacznie zresztą rzadziej, domy z wyżką o planie przyziemia symetryczno-dwuizbowym. W chałupach tych, oś budynku sta­ nowi sień z dwoma izbami po bokach (ryc. 4 ) . Rozwiniętym bogato okazem tego typu jest pu­ blikowany już ) dworek sołtysi Moniaków z Zu­ brzycy (Tabl. I , 15, ryc. 8), oddany przez ro­ dzinę Lattyaków Państwu, w celu stworzenia tam muzeum regionalnego. Chałupy z wyżką, podobnie j a k i parterowe budynki na Orawie, stawiane są na fundamen­ cie, ułożonym z surowych głazów, układanych bez zaprawy. Celem fundamentu jest przede wszystkim niwelacja terenu i dlatego częstym zjawiskiem jest częściowe wprowadzenie fun­ damentu, a mianowicie w tych tylko miejscach, gdzie teren ulega obniżeniu (ryc. 9 ) . Pod bu­ dynkiem znajduje się piwnica o ścianach zbudo­ wanych z surowego kamienia (ryc. 9, 10). Pier­ wszy wieniec zrębu, czyli tzw. „przyciesie", związane są dla większej wytrzymałości na za­ mek, ściany zaś, układane najczęściej z bierwion jodłowych, posiadają węgieł na „rybi ogon", rzadziej „ n a zamek" lub „na obłap". W budow2 Ryc. U- Chałupa z wyżką o planie symetrycznym, dwu­ izbowym z Podwilka na Orawie. Fot. z Arch. Państw. Muzeum Etnograficznego w Krakowie. 38 �Ryc. 5. Dom z wyżką i budynek gospodarczy, dostawiony pod kątem Harkabuz, pow. Nowy Targ. Fot. R. Reinfuss 1949 r. Ryc. 6. Polhora na Orawie słowackiej. Chałupa z wyżką. Fot. z Państw. Muzeum Etnograficznego w Krakowie. Ryc. 7. Dom z wyżką. Zubrzyca prostym. Archiwum Górna, pow. Nowy Targ. Fot. R. Reinfuss 1948 r. �8 — 1 9 С • гi я — в и с I i n с T J г Ł 1 ] [' LJ i?2/s. г?. Dworek Moniaków o z Zubrzycy Górnej, "b — a1 wg szkicu wykonanego w terenie przerysował "—ć' Z. Milczanowski. nictwie orawskim, belki zrębu są bądź obra­ biane w ten sposób, że posiadają przekrój w formie kwadratu o ściętych narożach, lub z połówek, które do środka zwrócone są stroną płaską, na zewnątrz zaś, bądź całkiem nie ob­ robioną, bądź o licu lekko ściosanym. W opusz­ czonej już dziś chałupie Czopa, z roli Chrapkowej w Zubrzycy Górnej, nawet część miesz­ kalna budynku (obydwie izby), zbudowana jest z drzewa okrągłego, co w budownictwie oraw­ skim jest już dziś bardzo rzadkim zabytkiem. Zarówno w ścianach zewnętrznych, jak i działowych, 8 względnie 9 belka wypuszczona jest mniej więcej na 1 m przed zrąb chałupy. Wzdłuż ściany licowej na tych wypustach, czyli tzw. „tragarzach", spoczywa „przedwysce", czyli ganeczek, służący do komunikacji z ko­ morą zbudowaną na strychu. Tragarze, wysta­ jące przy ścianach węższych i tylnej, służą do podtrzymywania okapu dachu. O jedną, lub dwie belki powyżej wystających tragarzy, po­ łożona jest powała: (rys. 9) w sieni z desek, w izbie białej i stajni z belek. W izbie czarnej, ze względu na kurny piec, zadymiający wnę­ trze, powała wznosiła się o dwa, lub nawet o trzy wieńce wyżej, niż w izbie białej. Na tej wysokości, gdzie w izbie białej znajdowała się powała, w izbie czarnej biegną wzdłuż ścian 40 �Ryc. 9. Dom Czopa z Zubrzycy tzw. „polenie", t j . masywne półki z okrągla­ ków, na których suszono drzewo opałowe, len itp. Nad boiskiem, o ile było ono pod jednym dachem z częścią mieszkalną, powała znajduje się mniej więcej na poziomie powały w izbie czarnej, ażeby wozy, naładowane snopami, mogły wjechać do środka. W starej chałupie Czopa, z Zubrzycy Górnej, belki powały w izbie białej spoczywają bez­ pośrednio na tragarzu, którego ozdobnie wy­ cięty koniec przechodzi do izby czarnej (ryc. 9). „Wyżka", czyli komora, znajdująca się na piętrze, zbudowana jest zawsze nad izbą białą Górnej. (ryc. 9 ) . W chałupach, które j a k np. dom J ó ­ zefa Trybuły, w Rabie Wyżnej, posiadają dwie izby białe, na dwóch końcach budynku, a nad oboma izbami wznoszą się wyżki. W dworku Moniaków z Zubrzycy Górnej, wyżki zbudo­ wane są przy obydwu ścianach szczytowych nad alkierzami. Wyżka stanowi dosyć obszerne pomieszcze­ nie, o ścianach zbudowanych na węgieł i ma­ sywnej powale ułożonej z belek. Jak widać na rysunku 10, ściany wyżki równoległe do dłuż­ szych ścian budynku w górnej swej części na­ chylone są ku środkowi, zgodnie z położeniem połaci dachu. Rozwiązanie takie nie stanowi 41 �Ryc. 12. Chałupa z r. 1860, właściciel Jan Moniak, Zubrzyca Górna. Fot. R. Reinfuss 1948. Ryc. 13. Chałupa z Harkabuza. 1949 r. Fot. Roman Reinfuss jednak reguły. O wiele częściej spotyka się domy, w których tylna ściana wyżki jest nieco cofnięta, powała zaś i ściany schodzą się ze sobą pod kątem prostym. Jak widać z powyższego opisu, uzupełnio­ nego przez ryc. 11, powały, w różnych częściach budynku, biegną na różnych poziomach, przy czym najbardziej wyniesiona jest w górę po­ wała wyżki. Zewnętrzne ściany zrębu (nie l i ­ cząc wyżki), wyprowadzone są zwykle ponad tragarze „przedwysca" o 7 wieńców, co równa się niemal wysokości ściany w izbie białej. Po­ wstaje w ten sposób pojemny strych, nakryty wraz z wyżką dachem krokwiowym. W chałupach takich, j a k wspomniana już chałupa Czopa z Zubrzycy Górnej, gdzie wyżka posiada strop załamany „płatew", na której osadzone są krokwie, stanowi najwyższa belka, zamykająca od góry krawędź ścian strycho­ wych (ryc. 10). Tam zaś, gdzie wyżka nie do­ chodzi do zewnętrznej, tylnej ściany budynku, płatew, lekko wysunięta na zewnątrz, biegnie wzdłuż górnej krawędzi nie zewnętrznej ściany budynku, lecz wyżki (ryc. 11). Dach chałupy posiada najczęściej kształt czterospadowy (ryc. 2), czasem przyczółkowy, lub przyczółkowo-naczółkowy, wyjątkowo dwu­ spadowy z okapem bocznym (ryc. 16). W dachu czterospadowym i przyczółkowym, konstrukcja podtrzymująca wyższe połacie dachu wsparta jest bądź na najwyższych belkach zrębu, bądź na płatwiach, umieszczonych na wystających rysiach (ryc. 9 a). Obszerny okap dachu, który od frontu na­ krywa ganek, z tyłu zaś i z boków spływa do wysokości wystających na zewnątrz tragarzy, nie jest oparty na krokwiach dachowych, lecz na krótkich krokwiach dodatkowych. Krokiewki te, górnym swym końcem przymocowane są do tej samej płatwi co krokwie właśnie, dołem zaś wpuszczone w belkę, zwaną przez Orawców „płatwią" lub „oblamkiem", która leży poziomo na końcach tragarzy. Dach kryty jest z reguły gontami. Czasem, dolna krawędź zamiast gon- Ryc. 14. Chałupa z wyżką podparta słupami, Katarzyny Zondlak w Podsarniu. Fot. R. Reinfuss 1949 r. Ryc. 15. Dom z podwyscem rozbudowanym w balkon. Podsarnie, pow. Nowy Targ. Fot. J. Pieniążek 1928 r. 42 �Ryc. 16. Chałupa Ryc. 17. Chałupa z Piekielnika. Fot. dr M. Gotkiewicz 1919 r. z Piekielnika, przeniesiona z Lipnicy, data na sosrębie 193U. Fot. dr M. Gotkiewicz. 43 �Ryc. 18. Konstrukcja przedwysca, Podsarnie. Fot. R. Reinfuss 1918 r. tów pobita jest (podobnie jak na Podhalu) tar­ cicami. Wyjątkowo zamiast gontu pojawia się czasem jako material do krycia dachu słoma, poszywana w schodki (ryc. 17). Na licowej ścianie dachu znajdują się zwykle jeden, lub dwa dymniki, a na końcach kalenicy sterczące, rzeźbione pazdury. Na ścianie szczy­ towej dostrzec można czasem półokrągły „ko­ szyczek" (ryc. 8, 13). Pominąwszy pewne różnice w proporcji po­ szczególnych części budynku, pozwalające roz­ różnić chałupę z wyżką, od domu parterowego, jedyną zewnętrzną cechą charakterystyczną dla Ryc. 19. Przedwysce chałupy z r. 1729 Czarny Dunajec, pow. Nowy Targ. Ze zbiorów P. M. Etn. w Krakowie. 44 omawianych t u chałup z komorą na piętrze, jest wspomniany już poprzednio ganek, czyli „przedwysce", biegnący wzdłuż całej ściany frontowej. Z istniejących dziś domów z wyżką, jedynie dworek Moniaków w Zubrzycy Górnej, z dwoma wyżkami umieszczonymi po przeciw­ ległych końcach budynku, posiada 2 oddzielne przedwysca (rys. 8 ) . Podobnie rozwiązany był problem przedwysca w starej, pochodzącej z roku 1729 chałupie z Czarnego Dunajca, któ­ rej fotografia (ryc. 19) znajduje się w archi­ wum Państwowego Muzeum Etnograficznego w Krakowie. Bardzo interesujący (aczkolwiek zupełnie wyjątkowy) przykład rozwoju przed­ wysca obserwujemy w chałupie z Podsarnia (ryc. 15). Widzimy tam dom z przedwyscem, którego środek zamienił się w rodzaj balkonu, wysuniętego ku przodowi i podpartego od dołu profilowanymi słupami. Jak wspomniałem poprzednio, „przedwysce" położone jest na „tragarzach", powstałych przez wypuszczenie przed zrąb chałupy 2 belek, wcho­ dzących w skład każdej ze ścian poprzecznych (ryc. 21). Zwykle belka górna długa jest mniej więcej na 1 metr, druga zaś, która j ą podpiera od dołu nie przekracza połowy poprzedniej. Na końcach górnych tragarzy umieszczony jest tzw. „oblamek niżni" t j . gruba belka, stanowiąca krawędź zewnętrzną „przedwysca". Przestrzeń między oblamkiem niżnim, a ścianą domu, wy­ pełniają deski, stanowiące podłogę. W więk­ szości „przedwysc" w oblamku niżnim, osadzo­ nych jest w różnych odstępach 5 drewnianych kolumn (ryc. 12), połączonych u góry poziomo biegnącym „oblamkiem wyżnim", na którym wspiera się krawędź dachu (ryc. 21, 22). Mniej więcej w połowie wysokości kolumn biegnie zwykle pozioma poręcz. Czasem może to być t y l ­ ko zwyczajna grubsza tyczka, przeważnie jednak poręcze są dość starannie wykonane i związane konstrukcyjnie z kolumnami. Przestrzeń między poręczą, a niżnim oblamkiem bywa niezabudo­ wana, czasem widzimy tam jednak starannie wykonaną ukośną kratę lub ściankę z pionowo biegnących desek. Inną, zdaje się chronologicz­ nie wcześniejszą formę stanowi przedwysce w rodzaju tego, które przedstawione jest na ryc. 21. Jest ono zwykle niższe, pozbawione kolumn i poręczy, zaś górny oblamek, podobnie jak i dolny, położony jest również na wystają­ cych tragarzach. Wejście na przedwysce wiedzie bądź wprost z pola po drabinie (ryc. 22), bądź drzwiami, wiodącymi ze stryszku nad sienią. Tam, gdzie �tragarze podtrzymujące przedwysca są już po­ ważnie nadwątlone, podpierają je niekiedy od dołu szeregiem pionowych słupów (ryc. 21). 1. Zubrzyca Górna. 2. Zubrzyca Górna (okno od ze­ wnątrz). to samo okno od wewnątrz. \ ) A. Jabłonka. 6. 5. Piekielnik (r. 1820). Bukowina (r. 1877). 8. Harkabuz (r. 1890). 7. Podszkle (r. 1861). Okna w starej chałupie orawskiej były małe, niemal kwadratowe (Т. I I , ryc. 1). Konstruk­ cyjnie obramienie okna składało się z dwóch belek pionowych, które u dołu były wpuszczone wprost w belkę zrębu, u góry zaś zwieńczone poziomym ocapem (Т. I I , ryc. 2 ) . Otwór okna zamknięty był przybitą z zewnątrz ramą, po­ dzieloną pionowo dwoma lub trzeba listwami, między którymi wprawione były szyby. Po­ przeczki między listwami dostosowane do roz­ miaru szyb wypadały zwykle na różnych pozio­ mach (Т. I I , ryc. 2, 6 ) . W pomieszczeniach magazynowych, jakimi są komory, zamiast okien spotyka się czasem pro­ ste otwory, podobne do strzelnic, wycięte wzdłuż szpary między dwoma belkami. W budynkach nowszych, otwory okienne zaopatrzone są w f u ­ tryny z desek, w których osadzone są na zawia­ sach dwudzielne ramy do otwierania. Drzwi występują zasadniczo w dwóch od­ mianach, jedna z nich posiada wykrój prosto­ kątny, druga u góry zakończona jest łukiem, powstającym przez umieszczenie po rogach ozdobnych „zastrzałów". Odrzwia o wykroju półkolistym, występują wyłącznie w ścianach zewnętrznych budynku. Zwykle spotykamy je w drzwiach wiodących do sieni, zanotowano je­ dnak wypadki, że występowały one w spichle­ rzach (ryc. 23), a nawet w komorach, o ile wej­ ście do nich wiodło z pola. We wnętrzu chałupy uwagę skupia przede wszystkim izba czarna. Do dnia dzisiejszego za­ chowało się jeszcze we wsiach orawskich (Zu­ brzyca Górna, Podwilk, Podsarnie), kilka cha­ łup kurnych, posiadających urządzenia ogniowe bez przewodów kominowych. Piec na Orawie umieszczony jest między izbą czarną a białą, przy ścianie przeciwległej do ściany licowej, zaopatrzonej w okna. Ściana roz­ dzielająca izbę czarną od białej, przechodzi nad piecem w ten sposób, że mniejsza jego część nalepą i otworem czeluści znajduje się w izbie czarnej (ryc. 25), reszta zaś w izbie białej. 9. Podwilk (r. 1863) okna TABLICA U. bliźniacze. OKNA. Piec, zbudowany przeważnie na drewnianej podstawie bity jest z gliny, czasem z częściowym zastosowaniem kamieni. W podstawie znajduje się rozległe pomieszczenie, w którym trzyma się kury lub króliki, u wylotu czeluści, nad roz­ ległą nalepą, wisi na łańcuchu lub drewnianym haku kocioł do grzania wody. 45 �Ryc. 20. Konstrukcja urządzenia wentylacyjnego w kurnej chałupie, Zubrzyca Górna. W czasie gotowania strawy garnki umieszcza się na płaskim, żelaznym trójnogu, tzw. „dynarku", stojących na nalepie. Podczas palenia, dym wydobywający się z czeluści pieca lub z ogniska rozłożonego na nalepie snuje się po izbie i ucieka przez tzw. „woźnicę", t j . kwadra­ towy otwór wentylacyjny, umieszczony w po­ środku powały. Woźnica od góry posiada drew­ nianą klapę, przybitą na skórzanych zawiasach, którą można podnosić, względnie zamykać przy pomocy drążka, umieszczonego ruchomo na osi w pośrodku klapy. Ażeby otwór woźnicy dało się dowolnie regulować, w dolnej części drążka wpuszczonych jest kilka kołków, które można zaczepiać o drewniany hak, wbity w belkę bie­ gnącą środkiem izby na wysokości „poleni" (ryc. 20) (przyściennych półek do suszenia drzewa). W chałupach nowszych często zdarza się, że nowoczesny piec kuchenny z blachą i popielni­ kiem postawiony jest obok dawnego, kurnego pieca piekarskiego. Ostatnio, w wielu domach, kurne piece piekarskie poburzono, zastępując je nowoczesnymi. Izba biała, znacznie niższa od czarnej, posiada powały z belek leżących bezpośrednio na tra­ garzu biegnącym przez środek izby, w kierunku równoległym do ściany licowej budynku. Zdobnictwo w ludowej architekturze oraw­ skiej odzna-cza się dużym umiarem i szlachet­ nością formy. Licową ścianę zrębu, o kolorze surowego, spatynowanego drzewa, przecina na wysokości 2/3 od dołu pozioma linia „przed­ wysca", wspartego na ozdobnie wycinanych tra­ garzach (Т. I V ) . Zwykle bogatszą formę nadaje cieśla tragarzowi górnemu, na którym bezpośre- �Rye. 22. Wejście po drabinie na „przedwysce", Górna, pow. Nowy Targ. Fot. R. Reinfuss Zubrzyca 1949 r. dni o wspiera się belka „oblanka". Najczęściej posiada ona profil wycięty w kształcie litery „ S " ( Т . I V , 4—9), z charakterystycznym, pro­ stokątnym wypustem na końcu. Wypust ten, od dołu posiada czasem wycięty szereg trójkątnych zębów (Т. I V , 5, 6). Tragarz dolny, którego celem jest wzmocnienie tragarza górnego, sięga jak wiemy, tylko do połowy jego długości. Za­ kończenie tragarza dolnego jest również ozdo­ bnie, choć skromniej profilowane. Wyjątkowo w jednej z chałup, opracowywanych w Podsarniu, zdarzyło się, że tragarz górny leżał nic bezpośrednio na tragarzu dolnym, lecz o jeden wieniec niżej. Wolne miejsce, jakie się na sku­ tek tego między tragarzami wytworzyło, wy­ pełnione zostało pionowo stojącym słupkiem w formie walca ( Т . I V , 9 ) . „Oblamek", leżący na górnym tragarzu, stanowi zwykle belka o przekroju kwadratowym, nie posiadająca ża­ dnych ozdób, niemniej zdarzają się czasem wy­ padki, że belka — oblamka posiada krawędzie dolne ukośnie sciosane, a w miejscach, gdzie wspiera się na tragarzach ozdobne zacięcia. (Т. I V , 8 ) . Osadzone w oblamku pionowe słupy „przed­ wysca" są w górnej swej części profilowane. Jeżeli przestrzeń między poręczą przedwysca, a dolnym oblamkiem szalowana jest pionowymi deskami, zakończenia, ich bywają często ozdo­ bne (Т. I I I , 13). Okna, których konstrukcję podano na innym miejscu, od strony zewnętrznej budynku posia­ dają często nadokienniki wycinane z deski (Т. I I , 5 ) . W kompozycji orawskich nadokien­ ników uderza silny wpływ stylów historycznych, a zwłaszcza baroku (Т. I I , 8 ) . Od strony izby, framuga okienna posiada brzegi wewnętrzne pięknie profilowane ( Т . I I , 4 ) . W niektórych domach zarówno ocap, jak i belki pionowe okien, zdobione są rytem, o wijących się motywach roślinnych (Т. I I , 5 ) . W pośrodku ocapu, od wewnątrz wycięte bywają znaki o charakterze apotropeicznym, jak np. krzyż, gwiazda itp. Drzwi wejściowe, wiodące z pola do sieni (a czasem i do komory), w starszym zdobnic­ twie orawskich mają górą wykrój półkolisty, Ryc. 23. Drzwi do spichrza, Harkabuz. Fot. R. 1949 r. Reinfuss y. -• - — свиди. 1 1 — — »—гг-]я �Jorglaniw I. II. III. 1. granica teren polskiej miejscowości, występowała Sidzina, 3. Zubrzyca 5. państwa, Orawy, gdzie występuje lub chałupa z wyżką: 2. Zubrzyca Górna, Dolna, 4. Lipnica Lipnica Wielka, 6. Mała, Chyżne, 7. Orawka, 8. Podwilk, 9. Podsarnie, 10. Spytkowice, 11. Raba 12. Harkabuz, 13. 14. Piekielnik, Wyżna, Bukowina-Podszkle, 15. Czarny Dunajec. Trata na ® RYC. 24. ZASIĘG DOMU Z WYŻKĄ POLSKI NA TERENIE w rogach zaś ozdobnie wycięte zastrzały (Т. V, 3—15). Architektura drzwi podkreślona jest umiejętnie przez zastosowanie kołkowania, które jednak na Orawie nigdy nie jest tak bo­ gate jak np. na Podhalu. Podobnie jak okna, tak i futryny drzwi zdobione są ponadto cza­ sem rytem o motywach roślinnych ( Т . V , 2, 12, 15), a na belce górnej trafiają się krzyżyki (Т. V, 6), rozety ( Т . V, 4), lub tzw. krzyż św. Andrzeja o ramionach zwróconych ukośnie do góry (ryc. 23). Tafla drzwi zbita jest z desek, biegnących równolegle w kierunku pionowym (Т. V , 1, 3, 4, 6, 9, 11, 13, 15), poziomym ( Т . V, 7, 8), lub ułożonych ozdobnie ( Т . V , 5, 10, 14). Wśród tych ostatnich zdarza się czasem motyw słońca (Т. V , 12). Ryc. 48 25. Kurny piec. Podsarnie, pow. Nowy Targ. Oprócz drzwi o wykroju półkolistym, wystę­ pują też prostokątne, przy czym kształt belki górnej byw a czasem wycięty ozdobnie (Т. V, 1). Wewnętrzne drzwi budynku, wiodące z sieni do izby i z izby czarnej do białej lub komory, po­ siadają z reguły wykrój prostokątny. Czasem na belce górnej spotykamy rzeźbiony motyw, podobny do występującego w gotyku „oślego grzbietu" (Т. V , 2 ) . Wewnątrz, poza oknamH drzwiami zdobiony jest „sosręb", t j . belka poprzeczna, wspierająca strop nad izbą białą. Ozdobne tragarze oraw­ skie publikowane już były w pracy Baraba­ sza ), tu wspomnę jedynie, że główną ozdobą, umieszczoną w pośrodku sosrębu jest rzeźbiona rozeta, najczęściej 6-płatkowa, znajdująca się w otoku z trójkątnych ząbków. Po obu stro­ nach rozety umieszczona jest data budowy i na­ zwisko fundatora. Czasem tragarze przyozda­ biano też rytymi motywami roślinnymi, z cha­ rakterystycznym kwiatem tulipana. W związku z opisem konstrukcji, wspomnia­ łem już o tym, że dachjr, którymi kryte są cha­ łupy z wyżką, posiadają najczęściej kształt czterospadowy lub rzadziej przyczółkowy, względnie naczółkowo-przyczółkowy. W tych ostatnich, pionowa część ściany szczytowej, szalowana jest deskami, przy czym trafia się ozdobne układanie desek. Czasem na ścianie szczytowej dachu widoczny jest półokrągły „ko­ szyczek" (ryc. 8), charakterystyczny dla daw­ nego budownictwa drewnianego, po obu stroT 3 �nach zachodnich Karpat i wschodnich Sudetów. Kalenice dachów na obydwu końcach zdobią sterczące pionowo przysadkowate pazdury, za­ kończone stożkowato (Т. V I I , 3, 4) lub zębatą koroną (Т. V I I , 1, 2 ) . Nowszym nabytkiem jest pazdur w formie krzyżyka (Т. V I I , 5 ) . ucięte gładko, zakończenia belek w ścianie lico­ wej, czasem szpary między belkami. Całkowite bielenie ścian należy do wielkiej rzadkości. Opisane t u chałupy z wyżką występują na stosunkowo niewielkim obszarze, ograniczają cym się do wsi polskiej Orawy i kilku najbliż­ Dymniki, występujące na frontowej połaci szych, położonych po stronie słowackiej, obejmu­ dachu, posiadają formy dosyć urozmaicone. je miejscowości sąsiadujące z Orawą od północy Prócz dymników kształtu półkolistego (Т. V I , i wschodu, a mianowicie: Sidzinę, Spytkowice, 1), trafiają się dymniki o trójkątnych ścian­ Rabę Wyżną i Czarny Dunajec ) . Ścisłych ana­ kach bocznych, nakryte bądź daszkiem jedno­ logii do chałupy z wyżką nie spotykamy ani na spadowym (Т. V I , 2, 3), bądź dwuspadowym terenach pobliskich, ani, o ile m i wiadomo, dal­ ze szczytem, zwróconym ku ścianie bocznej szych. Drewniane donry piętrowe z gankiem (Т. V I , 4, 5 ) . M . T r e t e r ) wspomina o wystę­ przypominającym przedwysce, które występują pujących na Orawie dymnikach, których dachy na terenie Czech (ok. Mielnika, Newelkowa, dwuspadowe przechodzą od frontu w półstożek. Palicka, Litomyśla, Kral. Hradca, Czeskeho Otwory dymników, listwy obrzeżające daszki Duba, Turnova, Sobótki, Mladego Boleslava), bywają wykonane ozdobnie. Na dymnikach kry­ Moraw (ok. Roznova) i Słowacji (ok. Żiliny, tych daszkami dwuspadowymi umieszczone są Dolnego Kubina, Brzezny) ) wykazują podo­ bieństwo czysto optyczne. Budownictwo to bo­ pazdury ( Т . V I I , 5). W orawskim budownictwie, zdobnictwo przy wiem reprezentuje typ wysoko rozwinięty, pomocy bielenia występuje bardzo rzadko i to w którym piętro wykorzystane jest całkowicie stosunkowo niedawno. Bielone są zakończenia dla celów mieszkalnych. Najbliższe geograf i cz5 4 6 a O 5 4 7 11 12 13 14 TABLICA III. OZDOBY PRZEDWYSCA. 1. Podszkle (r. 1830), 2. Podszkle (r. 1885), 3. Bukowina (r. 1886), U. Podwilk (r. 1863), 5. Podszkle (r. 1862), 6. Podwilk (r. 1870), 7. Podsarnie (1881), 8. Podsarnie (r. 1886), 9. Podwilk (r. 1830), 10. Harkabuz, 11. Pod­ sarnie (r. 1845), 12. Raba Wyżna (r. 1852), 13. Podszkle (r. 1899), Ц. Podszkle (r. 1875). 49 i �nie naszej Orawie domy piętrowe występują w Cziczmanach koło Żiliny (ryc. 26), Dolnego Kubina, czy w Trstenie, nie posiadają jednak, jak słusznie podkreśla Bednarik ) z „wyżkami" bliższych związków. Domy piętrowe w Trstenie, ze swymi arkadami i loggiami stanowią przy­ kład budownictwa mieszczańskiego, wykształco­ nego na wzorach renesansowych, domy zaś w Cziczmanach (pochodzenia prawdopodobnie obcego, niemieckiego) ) , również daleko odbie­ gają od interesujących nas domów orawskich. W porównaniu z mieszkalnym domem w Czicz­ manach, czy Velicki R. Dolnego Kubina, oraw­ ska chałupa z „wyżką" jest bez porównania pry­ mitywniej sza. Wyżka stanowi t u zamknięte po­ mieszczenie w obrębie rozległego strychu, nie jest dostosowana do potrzeb mieszkaniowych, nie ma okna, wejście zaś do niej, gdy „przed­ wysce" jest niskie, bywa często utrudnione. 7 1. Podsarnie (г. 1881). - 2. Podsarnie (г. 1888). t p 3. Harkabuz (г. 1893). 5. Podszkle (r. 1861). Ą. Podszkle (r. 6. Bukowina (r. 1875). 1886). Szukając genezy chałupy z wyżką, nie po­ trzebujemy wychylać się zbytnio poza granice Orawy. Z opisu planu i konstrukcji umieszczo­ nego na wstępie wiemy, że część przyziemna budynku t k w i jak najściślej w tradycjach miej­ scowego budownictwa parterowego. Porównu­ j ą c plan i konstrukcję dolnej części domu z wyżką, z wiejskimi budynkami parterowymi, znajdziemy jak najściślejsze analogie nie tylko na samej Orawie, ale i na pobliskiej Żywiec­ czyźnie, w Gorcach czy na Podhalu. Nowym elementem jest jedynie „wyżka", stanowiąca w istocie spichlerz postawiony na strychu bu­ dynku parterowego. F o r m ą wyjściową dla niej może być tzw. „sypaniec", który jako odrębny budynek wchodził niekiedy w skład gospodar­ skiego obejścia. W „Orlim Locie" z r. 1938 opi­ sałem konstrukcję „sypariców", czyli spichlerzy, występujących w Kacwinie na Spiszu ). Inte­ resującą cechą tych drewnianych, na węgieł stawianych budowli była konstrukcja powały, polegająca na tym, że dzięki zwężaniu się belek w górnej części ścian szczytowych, powała na­ bierała kształtu sklepionego. 9 7. Podsarnie (r. 1845). 9. Podsarnie 8. Podwilk (r. \r. 1830). 1811). TABLICA IV. TRAGARZE OZDOBNE, DŹWIGAJĄCE „PRZEDWYSCA". 50 Powierzchnia zewnętrzna ścian, nabitych kołkami, wylepiona była dla ochrony od ognia grubą w a r s t w ą gliny (ryc. 28). Z wierzchu, l i tylko siłą własnego ciężaru wspierał się lontowy, dwuspadowy dach, który bez trudu można byłe zrzucić przy pomocy zwyczajnego, strażackiego osęka. „Sypańee", o konstrukcji wyżej opisanej, lub bardzo zbliżonej, rozpowszechnione są sze­ roko wzdłuż południowych stoków Karpat, przechodząc również w kierunku Sudetów. Na terenie Polski spotykamy je poza Spiszem, na południowo-zachodnich kresach Łemkowszczy- �/ 4 Piekielnik \ 2 Piekielnik (rok 1820) В Jabłonka (rok 1923) Jabłonka Piekielnik (rok 1842) Zubrzyca Górna (rok 1850) 7 8 Podwilk Harkabuz 1 Piekielnik (rok 1820) 40 44 Podwilk Orawka (rok 1880) 41 TABLICA V. DRZWI Jabłonka (rok 1843) 4U Podwilk 42 Jabłonka (rok 1852) 45 Zubrzyca Dolna 51 i �2. 5. TABLICA 52 Sidzina. VI. DYMNIKI. Podsarnie. zny, u Wengrinów, w okolicy Muszyny. W zbli­ żony sposób budowane są spichrze, notowane w niektórych wsiach nadgranicznych na śląsku, koło Raciborza. Zakarpacki spichlerz z wieńco­ wym sklepieniem, występujący j a k widać z po­ wyższego tu i ówdzie również i po naszej stronie Karpat w swej zasadniczej konstrukcji ma pe­ wne rysy wspólne z orawską wyżką. Jeśli z sypańca zdejmiemy dach, który i tak jest na nim zupełnie luźno zawieszony, usuniemy ze ścian pancerz z gliny i kołki, pozostanie jednownętrzny budynek (ryc. 28) o konstrukcji wę­ głowej, górą sklepiony w sposób zbliżony do niektórych wyżek. Pomieszczenie gospodarcze o charakterze magazynowym, jak spichrze, p i ­ wnice mają z reguły wejście wprost z pola, co ułatwia zarówno załadowywanie, j a k i wyłado­ wywanie przechowywanych tam zapasów. Ten wzgląd powoduje, że w wielu komorach spoty­ kamy wejścia wprost z pola. Ta sama tendencja przejawia się w chałupie z wyżką, gdzie spich­ lerz — sypaniec został w ten sposób wybudo­ wany na zrębie parterowej chałupy, by drzwi od niego znalazły się w podwyższonej licowej ścianie budynku. Pociągnęło to za sobą w kon­ sekwencji konieczność zbudowania na zewnątrz urządzenia ułatwiającego dostęp do nowego po­ mieszczenia, co rozwiązano w formie ganku — przedwysca. Wyjątek stanowi chałupa z Podsarnia, budowana w r. 1811, w której wejście do wyżki prowadzi od wewnątrz, ze strychu. Chałupa ta przedwysca oczywiście nie posiada, wyżka zaś, ukryta całkowicie pod dachem, jest zewnątrz zupełnie niewidoczna. Wypadek ten dla budownictwa orawskiego jest atypowy. Być może, że ta odbiegająca od normy konstrukcja jest wynikiem jakiejś późniejszej przebudowy. �TABLICA 1. Podszkle (r. 1862), 2. Jabłonka, VII. PAZDURY. 3. Podwilk (r. 1870), U. Podwilk (r. 1830), 5. Podszkle (r. Przyczyną, która spowodowała złączenie spi­ chlerza z budynkiem mieszkalnym była niewąt­ pliwie chęć uchronienia się od kradzieży. Dziś jeszcze Orawiacy wypytywani o walory wyżki podkreślają znaczne bezpieczeństwo, jakie daje ona na wypadek zakusów ze strony niepożąda­ nych gości. Dom z wyżką, która dziś występuje już na Orawie w niewielkiej liczbie, nigdy nie był tam typem panującym niepodzielnie. Bu­ downictwo to zrodziło się i kontynuowało w obrębie klas najzamożniejszych mieszkań­ ców wsi, t j . dziedzicznych sołtysów i kmieci. Ubogi, lub nawet przeciętnie zamożny góral orawski nie posiadał w swym obejściu oddziel­ nego spichlerza i nie odczuwał potrzeby chro­ nienia swego dobytku w trudno dostępnym schowku. Jedynie zamożni mogli ponosić cię­ żary związane z wystawieniem domu pochłania­ jącego przeszło dwa razy więcej budulca niż dom parterowy i odpowiednio znaczniejszej ro­ bocizny. Nie jest łatwo odpowiedzieć na pyta­ nie, kiedy mogło się odbyć owo przeniesienie luźno stojącego spichrza na powałę partero­ wej chałupy. Większość domów z wyżką stoją­ cych dziś na Orawie i w jej sąsiedztwie, po­ wstało w ciągu wieku ubiegłego. Istnieją jednak domy z wyżkami datowane z r. 1811 (Podsar­ nie, własność Józefa Jurczaka), 1784 (Dworek Moniaków z Zubrzycy), nawet 1729 (Czar­ ny Dunajec), względnie 1711 r . ) , co wskazuje, że wykształcenie się tego typu należy przesunąć na wiek X V I I I . O ile chałupa z wyżką jest istotnie wytworem lokalnym, który powstał i rozwinął się w obrębie dzisiejszego zasięgu, przesuwanie jej powstania poza wiek X V I I nie jest możliwe, gdyż jak wynika z materiałów historycznych, zebranych przez Semkowicza, w wieku X V I na Orawie zaczęły dopiero po­ wstawać pierwsze osady. Jako ewentualny czas 1899). wytwarzania się interesującego nas typu bu­ downictwa pozostaje jedynie wiek X V I I , co jest tym bardziej prawdopodobne, że w tym właśnie czasie góry nasze były widownią zamieszek wo­ jennych i walk na tle społecznym, które stan bezpieczeństwa w Karpatach wydatnie zmniej­ szały. Powstanie chałupy z wyżką stworzyło na Orawie możliwość powstania budownictwa z piętrem mieszkalnym. Liczne przykłady uczą nas bowiem, iż komora z łatwością przekształca się w alkierz lub świetlicę. Orawska wyżka nie przeszła nakreślonego wyżej procesu ewolucji od pomieszczenia magazynowego do mieszkal­ nego, co można przypisać postępującemu w miarę rozdrobnienia gruntów zubożeniu. Wzrastająca drożyzna budulca, którego tak wiele trzeba było zużyć przy budowie chałupy spowodowała, że chałupy te stawiane jeszcze przed pierwszą wojną światową zostały osta­ tecznie ze współczesnego budownictwa ludo­ wego wyrugowane. W czasach międzywojen­ nych, wiele chałup z wyżką zostało przebudo­ wanych, wyżki i przedwysca pokasowano, ściany 1 0 Ryc. 26. Piętrowy dom z Cziczman na Słowacji. 53 �Bye. 27. Najmłodsza z istniejących chałup z wyżką, zbudowana w r. 1901. Sidzina, pow. Myślenice. Fot. B. Beinfuss 1948 r. strychów obniżono i pokryto nowym dachem i tak powstały z nich domy parterowe, niczym nie odbiegające od innych chałup orawskich. Z nielicznych już domów z wyżką, które zostały do chwili obecnej, wiele stoi opuszczonych, nie­ zamieszkałych, lub ewentualnie użytkowanych jako szopy, gdzie przechowuje się zużyte narzę­ dzia itp. rupiecie. Ilość tych domów maleje z każdym rokiem, gdyż właściciele rozbierają je na opał lub na przebudowę. Chałupa z wyżką, stanowiąca dziś zabytek epoki minionej, nie­ długo zniknie z krajobrazu wsi orawskiej ) . Ze względów naukowych i muzealnych, należa­ łoby jednak zastanowić się nad tym, w j a k i sposób kilka najbardziej wartościowych okazów można by od zniszczenia uchronić? W chwili obecnej pod opieką konserwatorską znajduje się 1 1 wspomniany przeze mnie kilkakrotnie dworek Moniaków. Fakt ten, bardzo pocieszający, nie wyczerpuje jednak całego zagadnienia, gdyż dworek ten ze względu na stanowisko socjalne swych dawnych właścicieli (nobilitowany ród sołtysi), nie może być uważany za typowy przy­ kład orawskiego budownictwa włościańskiego. Wydaje mi się rzeczą celową roztoczenie opieki konserwatorskiej przynajmniej na dwa jeszcze budynki z wyżkami, z których jednym byłby opuszczony dom Czopa stojący w Zubrzycy Górnej, na roli Chrapkowej, budowany archa­ icznym sposobem z okrąglaków, drugim zaś stara chałupa z Podsarnia posiadająca do dziś k u r n ą izbę czarną z kotłem nad nalepą i pełne urządzenie, ilustrujące wnętrzne domu oraw­ skiego z końca ubiegłego wieku. ад 7 1, Piekielnik 54 Tablica VIII. Rozety wycięte na tragarzach. (r, 1868), 2. Jabłonka, 3. Piekielnik (r. 1863), 4. Jabłonka, 5. Podwilk, 6, Piekielnik (r. '7. Piekielnik (r. 1868), 8. Piekielnik (r. 1820). 1863), �Ryc. 28. Konstrukcja „sypańca" z Kocwina, pow. Nowy Targ. P r z y p i s y : 1 ) L . Puszet: Studia nad polskim budownictwem drewnianym. I Chata, Kraków 1903 ) M. Treter: Dwór Moniaków w Zubrzycy Górnej. Wierchy Т. X V I , str. 62 ) St. Barabasz: Sztuka ludowa na Podhalu Cz. I I . «) M. Treter: Dwór Moniaków. ) J . Kantor: Czarny Dunajec, Mat. Antr. Arch, i E t n . Т. I X (1907) str. 77 °) B. Vavrousek: „Diedina" Praga 1926 ) Slovanska Vlastiveda Т. I I , str. 158 ) J . w. ) R. Reinfuss: Zabytkowe sypańce spiskie w K a r winie, Orli Lot 1938 г., str. 146 2 s 5 7 8 9 10 ) J . Kantor: Czarny Dunajec str. 77 ) Według danych zebranych w r. 1949, na terenie Orawy znajduje się obecnie około 60 chałup z wyżkami, a mianowicie w Bukowinie 2, Chyżnem 3 i 1 do połowy zwalona, w Harkabuzie 4, Jabłonce 7, Lipnicy 2, Pie­ kielniku 11, Podwilku 4, Podsarniu 5, Podszklu 7, Z u ­ brzycy 5. Informacje powyższe zawdzięczam w znacznej części uprzejmości dra M. Gotkiewicza, za co na tym miejscu składam wyrazy serdecznego podziękowania. Poza Orawą znajdują się chałupy z wyżką w Sidzinie 2, Rabie Wyżnej 1 i Spytkowicach 1. Powyższe dane cy­ frowe posiadają charakter orientacyjny. 11 Ryc. 29. Sypaniec po zdjęciu dachu. Kocwin, pow. Nowy Targ. Fot. R. Reinfuss 1938 r. 55 � https://zbiory.etnologia.uw.edu.pl/files/original/441744b23ba23ae4dedb5ec059228d48.pdf 93cd89c8b180c37383a1b95990208581 Dublin Core The Dublin Core metadata element set is common to all Omeka records, including items, files, and collections. For more information see, http://dublincore.org/documents/dces/. Title A name given to the resource Polska Sztuka Ludowa - Konteksty Text A resource consisting primarily of words for reading. Examples include books, letters, dissertations, poems, newspapers, articles, archives of mailing lists. Note that facsimiles or images of texts are still of the genre Text. Dublin Core The Dublin Core metadata element set is common to all Omeka records, including items, files, and collections. For more information see, http://dublincore.org/documents/dces/. Relation A related resource oai:cyfrowaetnografia.pl:publication:4081 Date A point or period of time associated with an event in the lifecycle of the resource 1956 Subject The topic of the resource Rumunia - sztuka ludowa Identifier An unambiguous reference to the resource within a given context oai:cyfrowaetnografia.pl:3811 Title A name given to the resource Szkolenie kadr naukowych i organizacja badań z zakresu sztuki ludowej w Rumunii// Polska Sztuka Ludowa - Konteksty 1956 t.10 z.2 Description An account of the resource Polska Sztuka Ludowa - Konteksty 1956 t.10 z.2; s.120-123 Creator An entity primarily responsible for making the resource Reinfuss, Roman Language A language of the resource pol Publisher An entity responsible for making the resource available Państwowy Instytut Sztuki Format The file format, physical medium, or dimensions of the resource application/pdf PDF Text Text capture metadata for PDF documents Text Ш O О OJQODKI CZYUNC 0SI100KI OMMOKI H ZAUADIC 2NANC 006LUIJ przełomie X I X i X X wieku. jewska: „Ceramika...") 21 H OKOCSir iKOOfl SVSMTUtV (Kra­ Sobienczyce, pow. Wejherowo. O ś r o d e k nieczynny. I s t n i a ł jeszcze ISJO - «ISTO«VCJH«« 02(IA«0«» Iti r » 00 «ЛЕЫ1 'VIII «t» г (ТОАЕИ « M « » l t . CYrSA «КИО021 na przełomie XIX i XX (Krajewska: „Ceramika...") «ZYMS*4 «АКИМ! wieku. Wejherowo, pow. w m i e j s c u . środek nieczynny. {Arch. P I S ) O- Wieżyca, pow. K a r t u z y . O ś r o d e k n i e c z y n n y . P r z e d r o k i e m 1914 m i a ł o tu p r a c o w a ć o ś m i u garncarzy. ( K r a ­ jewska: „Ceramika...") SZKOLENIE KADR NAUKOWYCH I ORGANIZACJA BADAŃ Z ZAKRESU. SZTUKI LUDOWEJ W RUMUNII*) ROMAN Zagadnienie sztuki ludowej by­ w a u nas c z ę s t o i c h ę t n i e d y s k u t o ­ w a n e . C o to j e s t s z t u k a l u d o w a ? C z y j e s t to w ł a s n y oddolny n u r t a r ­ t y s t y c z n y s z e r o k i c h mas, czy w y n a ­ turzona i zbarbaryzowana sztuka w a r s t w elitarnych? Czy sztuka l u ­ dowa jest p r z e ż y t k i e m , k t ó r y p o w i n ­ n i ś m y z szacunkiem złożyć w ga­ blocie m u z e a l n e j , czy „ w i e c z n i e ż y ­ w y m ź r ó d ł e m inspiracji", „uniwer­ salnym panaceum" na wszystkie niedomogi naszego ż y c i a a r t y s t y c z ­ nego i k u l t u r a l n e g o ? C z y w r e s z c i e n a u k a o sztuce l u d o w e j j e s t o d d z i e l ­ n ą d y s c y p l i n ą , a j e ś l i nie, gdzie n a ­ leży ją przyłączyć do etnografii czy do h i s t o r i i s z t u k i ? . . . P o d c z a s gdy d y s k u s j e n a p o w y ż ­ sze i do n i c h podobne t e m a t y t o c z ą s i ę zapalając serca i u m y s ł y , ż y c i e p o s u w a s i ę s w o i m torem. Artyści l u d o w i t w o r z ą r z e c z y dobre i z ł e . „ C e p e l i a " s p r z e d a j e te w y r o b y l u b g r o m a d z i j e w m a g a z y n a c h bez n a ­ 120 dziei z n a l e z i e n i a odbiorcy. I n s t y t u t Wzornictwa P r z e m y s ł o w e g o organi­ zuje z t w ó r c ó w ludowych kolekty­ wy projektujące wzory ludowe dla przemysłu, Centralny Dom Twór­ czości p r z y s t ę p u j e do organizacji ż y c i a artystycznego szerokich mas. A w s z y s t k o to o d b y w a s i ę w a t m o ­ sferze j a k i e j ś n i e p e w n o ś c i , n i e ś w i a ­ domego s k u t k ó w e k s p e r y m e n t o w a ­ n i a , w atmosferze nie rokującej t r w a ł y c h rezultatów, gdyż przy n a j ­ słuszniejszych nawet założeniach stoi n a p r z e s z k o d z i e b r a k n a l e ż y c i e przygotowanych ludzi, k t ó r z y z n a j ą c zagadnienie ludowej plastyki mogli­ b y z a ł o ż e n i a te n a l e ż y c i e r e a l i z o w a ć . B r a k l u d z i , k t ó r z y z d a w a l i b y pobie jasno sprawę, w jakim kierunku i w jakiej mierze n a l e ż y o d d z i a ł y ­ w a ć na ż y w ą jeszcze t w ó r c z o ś ć l u o d w ą , jakie s ą jej m o ż l i w o ś c i i gra­ nice w dziedzinie czerpania z dorob­ ku tradycyjnej sztuki ludowej i w ł ą c z a n i a jej w nurt w s p ó ł c z e s ­ nej k u l t u r y o g ó l n o n a r o d o w e j . REINFUSS Obok tych b r a k ó w u j a w n i a j ą c y c h s i ę w p r a k t y c e ż y c i a codziennego — w y m i e n i ć m o ż n a r ó w n i e d ł u g ą lita­ nię b r a k ó w odczuwanych w dzie­ d z i n i e p r a c y n a u k o w e j . W ostatecz­ nym podsumowaniu sprowadzają się one j e d n a k do tego samego: n i e m a l u d z i n a l e ż y c i e p r z y g o t o w a n y c h do podjęcia prac badawczych w zakre­ sie l u d o w e j p l a s t y k i . W z w i ą z k u ze w s k a z a n y m i po­ w y ż e j n i e d o c i ą g n i ę c i a m i w dziedzi­ nie przygotowania k a d r p r a c o w n i ­ czych obserwuje s i ę k o l o s a l n ą roz­ b i e ż n o ś ć m i ę d z y t y m , co s i ę m ó w i , p i s z e i p r o j e k t u j e , a t y m , co w p r a k ­ tyce m o ż e z o s t a ć s e n s o w n i e z r e a l i ­ zowane. * A r t y k u ł t e n z o s t a ł n a p i s a n y po b y t n o ś c i w R u m u n i i , w k o ń c u 1955 roku, grupy pracowników nauki Zakładu Badania Plastyki Ludowej i Folkloru P I S . �I l e ż to r a z y s ł y s z y s i ę o k o n i e c z ­ j a k i e g o ś p r z e ł o m o w e g o , p i o n i e r s k i e ­ ności współpracy w y k s z t a ł c o n e g o go p o c i ą g n i ę c i a , t y l k o o z w y k ł e n a ­ p l a s t y k a z l u d o w y m a r t y s t ą , o m o ż ­ p r a w i e n i e oczywistego b ł ę d u i u s t a ­ l i w o ś c i t w ó r c z e g o w y k o r z y s t y w a n i a wienie zagadnienia sztuki ludowej dorobku tradycyjnej sztuki ludo­ w ramach s t u d i ó w uniwersyteckich w e j p r z e z z a w o d o w y c h p l a s t y k ó w . w s p o s ó b podobny, j a k to w i d z i m y Z a p o m i n a s i ę j e d n a k o t y m , ż e tak w i n n y c h k r a j a c h , gdzie p r o b l e m a ­ zwany w y k s z t a ł c o n y plastyk z r e ­ tyka z w i ą z a n a z t w ó r c z o ś c i ą ludo­ g u ł y n i e m a p o j ę c i a o s z t u c e l u d o ­ w ą k s z t a ł t u j e s i ę m n i e j w i ę c e j tak w e j , g d y ż w y k ł a d tego p r z e d m i o t u samo ] a k u nas. z o s t a ł przed k i l k u laty u s u n i ę t y z Najlepszy przykład znajdziemy p r o g r a m ó w w y ż s z y c h uczelni p l a ­ w R u m u n i i , k r a j u o bogatej i ż y ­ stycznych w Polsce. wej twórczości ludowej, która sta­ Ż ą d a s i ę od r ó ż n y c h i n s t y t u c j i n o w i t a m p o w a ż n y problem z a ­ d z i a ł a j ą c y c h w dziedzinie ludowej r ó w n o w zakresie polityki kultural­ p l a s t y k i (np. C P L i A i in.), aby z a ­ nej, j a k i ż y c i a gospodarczego. P o ­ trudniały w charakterze n a d z o r u dobnie j a k i u n a s , r ó ż n e n i e d o m a ­ f a c h o w e g o — e t n o g r a f ó w . I n s t y t u c j e g a n i a , j a k i e w tej d z i e d z i n i e d a d z ą te j e d n a k b r o n i ą s i ę p r z e c i w t e m u s i ę w c h w i l i obecnej z a u w a ż y ć , w y ­ z c a ł y c h sił, g d y ż — j a k w y k a z a ł a n i k a j ą tam z braku dostatecznie p r a k t y k a — etnograf, k t ó r y w r a ­ p r z y g o t o w a n y c h p r a c o w n i k ó w , k t ó ­ m a c h s t u d i u m h i s t o r i i k u l t u r y m a ­ r z y p o s i a d a j ą c o d p o w i e d n i zapas f a ­ t e r i a l n e j w y s ł u c h a p r z e z j e d e n se­ c h o w y c h wiadomości, potrafiliby m e s t r w y k ł a d u s z t u k i l u d o w e j , i to z a r ó w n o p o k i e r o w a ć w s p o s ó b w ł a ­ n a w e t bez k o l o k w i u m u m o ż l i w i a j ą ­ ś c i w y p r o d u k c j ą l u d o w y c h w y r o b ó w cego s p r a w d z e n i e jego w i a d o m o ś c i , a r t y s t y c z n y c h , j a k i p o s t a w i ć n a l e ­ nie m a dostatecznega z a p a s u w i e ­ ż y c i e p r o b l e m w y k o r z y s t a n i a t r a ­ dzy z z a k r e s u s z t u k i l u d o w e j . N i e m a d y c y j n e j l u d o w e j p l a s t y k i w d e k o ­ on o c z y w i ś c i e r ó w n i e ż przygotowa­ r a c j i w y r o b ó w p r z e m y s ł o w y c h , w n i a do p r a c y n a u k o w o - b a d a w c z e j a r t y s t y c z n y m r u c h u a m a t o r s k i m czy w tej d z i e d z i n i e . K t ó ż j ą z r e s z t ą p o ­ w p r a c a c h z a w o d o w y c h plastyków siada? Historycy sztuki? Przecież uprawiających sztukę zdobniczą. w programie ich s t u d i ó w uniwersy­ Widoczne zapotrzebowanie na f a ­ teckich zagadnienie ludowej t w ó r ­ c z o ś c i artystycznej nie jest w o g ó l e c h o w c ó w , k t ó r z y z a j ę l i b y s i ę p r a c ą w dziedzinie uwzględnione. Gdzież więc mają naukowo-badawczą w y r a s t a ć kadry p r z y s z ł y c h badaczy sztuki ludowej, b ą d ź o r g a n i z a c j ą l u ­ s z t u k i ludowej- i d z i a ł a c z y p r a c u j ą ­ dowej t w ó r c z o ś c i a r t y s t y c z n e j , z n a ­ c y c h w d z i e d z i n i e o r g a n i z a c j i l u d o ­ l a z ł o w R u m u n i i dobitny w y r a z w programie s t u d i ó w na wyższych wego p r z e m y s ł u artystycznego? uczelniach plastycznych. Zapoznanie Wskutek osobliwości w k o n ­ się z n i m i b ę d z i e dla nas n i e w ą t p l i ­ s t r u k c j i p r o g r a m ó w n a u c z a n i a n a w i e k o r z y s t n e , z w ł a s z c z a ż e po do­ naszych w y ż s z y c h uczelniach p e w ­ ś w i a d c z e n i a c h k i l k u ostatnich l a t na dziedzina wiedzy — potrzebna wchodzimy znowu w stadium dys­ programo­ zarówno w p r a c y n a u k o w e j , j a k k u s j i n a temat r e f o r m i w racjonalnej organizacji w s p ó ł ­ wych. czesnego ż y c i a k u l t u r a l n e g o c z y gos­ W R u m u n i i studia z zakresu sztu­ podarczego — z n a l a z ł a s i ę p o z a n a ­ k i l u d o w e j z w i ą z a n e s ą z I n s t y t u ­ w i a s e m s t u d i ó w . M i j a j ą l a t a , co r o ­ tem S z t u k Plastycznych. J e s t to k u n o w e grupy m ł o d z i e ż y opusz­ uczelnia typu -wyższego, odpowiada­ c z a j ą n a s z e w y ż s z e uczelnie, c o r a z j ą c a n a s z e j Akademii Sztuk P l a ­ t r u d n i e j j e s t z n a l e ź ć p r a c ę ze s t u ­ s t y c z n y c h , ale o b e j m u j ą c a s z e r s z y od d i a m i s t a r a n n i e w y m i j a j ą c y m i a k ­ niej z a k r e s działania, g d y ż poza tualne potrzeby ż y c i a , a o w ł a ś c i ­ p r z y s z ł y m i artystami p l a s t y k a m i — w y m ustawieniu sprawy studiów kształcą się tam również przyszli w c i ą ż j e s z c z e n i e m y ś l i s i ę u n a s teoretycy i h i s t o r y c y s z t u k i . P o m i ­ w s p o s ó b dostatecznie r e a l n y . jając w y n i k a j ą c e z tego korzyści n a u k o w e ( k t ó r e p o l e g a j ą na t y m , ż e G d y n a I I O g ó l n o p o l s k i e j K o n ­ m ł o d z i e ż s t u d i u j ą c a z a g a d n i e n i a teo­ ferencji Naukowej w Sprawie B a ­ retyczne ma m o ż n o ś ć b e z p o ś r e d n i e g o dań nad Sztuką, która odbyła się zapoznawania się z tajnikami w a r ­ w W a r s z a w i e w r. 1956, w s k a z y w a ­ sztatu i technik artystycznych, z a ś no n a k o n i e c z n o ś ć p o c z y n i e n i a o d ­ młodzi plastycy m o g ą brać udział n o ś n y c h p o p r a w e k , z n a l a z ł o to w y ­ w życiu naukowym organizowanym raz w u c h w a l e sformułowanej w przez k o l e g ó w h i s t o r y k ó w sztuki), tonie d o s y ć m i n o r o w y m : wydaje mi się, że łączenie w r a ­ „ K o n f e r e n c j a u w a ż a za p o ż ą ­ m a c h j e d n e j u c z e l n i obu r o d z a j ó w d a n e wprowadzenie o b o w i ą z k o ­ studiowania sztuki powinno dawać w y c h w y k ł a d ó w i e g z a m i n ó w z z a ­ p o z y t y w n e r e z u l t a t y i z tego p o w o ­ k r e s u s z t u k i l u d o w e j i f o l k l o r u w du, ż e b l i s k i e s t o s u n k i k o l e ż e ń s k i e szkolnictwie u n i w e r s y t e c k i m (tzn. m i ę d z y obu g r u p a m i m ł o d z i e ż y z a ­ sztuki ludowj i folkloru — n a etno­ p o b i e g a j ą w y t w o r z e n i u s i ę atmosfe­ grafii, s z t u k i l u d o w e j — n a h i s t o r i i r y w z a j e m n e g o n i e z r o z u m i e n i a c z y sztuki, folkloru muzycznego — n a nawet w r o g o ś c i i l e k c e w a ż e n i a , jakie m u z y k o l o g i i ) i w w y ż s z y c h u c z e l ­ tak c z ę s t o o b s e r w u j e s i ę c h o ć b y u niach artystycznych ( p l a s t y c z n y c h nas m i ę d z y t v m i , k t ó r z y s z t u k ę t w o ­ i muzycznych)". rzą, a tymi, k t ó r z y ją naukowo ba­ Z u p e ł n i e , j a k gdyby uczestnikom dają. m u z e o l o g i c z n y c h , z a ś od r. 1954 — w z w i ą z k u z potrzebami życia — program w y k ł a d ó w z zakresu sztu­ ki ludowej został wydatnie rozsze­ r z o n y i d o s t o s o w a n y do n o w e j o r g a ­ nizacji s t u d i ó w n a uczelni. Obecnie w obrębie studiów artystycznych, które w Instytucie dzielą s i ę na 5 w y d z i a ł ó w (malarstwo, rzeźba, sztu­ k a d e k o r a c y j n a , scenografia i g r a ­ fika), w y k ł a d y ze s z t u k i l u d o w e j znalazły się w programie w y d z i a ł u s z t u k i d e k o r a c y j n e j . W y n i k a to ze słusznego założenia, że w ł a ś n i e ab­ s o l w e n c i tego w y d z i a ł u b ę d ą m i e l i najwięcej sposobności korzystania w swej artystycznej p r a c y z dorob­ k u tradycyjnej ludowej twórczości plastycznej, że spośród nich b ę d ą się r e k r u t o w a ł y kadry p r a c o w n i k ó w wykonujących n a d z ó r artystyczny nad p r o d u k c j ą s p ó ł d z i e l n i ludowe­ go p r z e m y s ł u a r t y s t y c z n e g o , n a d ż y ­ c i e m p l a s t y c z n y m w ś w i e t l i c a c h , do­ m a c h k u l t u r y itp. W y k ł a d y z dziedziny sztuki l u ­ dowej w w y m i a r z e d w ó c h godzin tygodniowo o d b y w a j ą s i ę w c i ą g u d w ó c h lat — na p i e r w s z y m i d r u g i m r o k u s t u d i ó w . P r ó c z w y k ł a d ó w imają t e ż s t u d e n c i z a j ę c i a p r a k t y c z n e oraz obowiązkowe zwiedzanie muzeów. I l o ś ć godzin n i e j e s t tu ś c i ś l e o k r e ś ­ lona, u s t a l a j ą w y k ł a d o w c a w e d ł u g potrzeby i w ł a s n e g o u z n a n i a . Program w y k ł a d ó w z zakresu s z t u k i l u d o w e j t a k jest s k o n s t r u o ­ wany, ż e b y studiujący plastyk m ó g ł zorientować się w ogólnym mecha­ nizmie rozwoju zjawisk z zakresu k u l t u r y l u d o w e j i p r z y s w o i ć sobie p e w n ą s u m ę wiadomości ściśle prak­ tycznych, potrzebnych mu w przy­ szłej pracy zawodowej. Na pierwszym roku studiów wy­ k ł a d a n e są w i ę c zagadnienia w s t ę p ­ ne z teorii sztuki ludowej oraz pro­ b l e m y o g ó l n e j etnografii. C h o d z i bo­ w i e m o to, a b y s z t u k a l u d o w a nie z o s t a ł a w y o b c o w a n a ze s w e g o n a t u ­ ralnego tła, k t ó r y m jest c a ł o k s z t a ł t kultury ludowej. Jako przyszłym pracownikom na niwie organizacji przemysłu ludowego w y k ł a d a się studentom pierwszego r o k u w y d z i a ­ ł u s z t u k i d e k o r a c y j n e j n i e t y l k o ge­ n e z ę i p r z e m i a n y s z t u k i l u d o w e j , ale i jej znaczenie w ś r o d o w i s k u w i e j ­ skim, zagadnienie procesu t w ó r c z e ­ go u l u d o w y c h a r t y s t ó w , r o l ę i c h w s p o ł e c z e ń s t w i e w i e j s k i m i stosunek z b i o r o w o ś c i do j e d n o s t e k t w ó r c z y c h . S ą to w s z y s t k o z a g a d n i e n i a , k t ó r e — umiejętnie przygotowane i poda­ ne — m o g ą b a r d z o p o w a ż n i e p r z y ­ c z y n i ć s i ę do w y k s z t a ł c e n i a p r z y ­ s z ł e g o organizatora ż y c i a artystycz­ nego w ś r o d o w i s k u w i e j s k i m . W dalszym ciągu wykładu oma­ w i a s i ę zagadnienie s t y l u w ludo­ wej twórczości artystycznej, problem regionalnego z r ó ż n i c o w a n i a sztuki ludowej i historię sztuki ludowej ujętą działami, która ma dać studen­ towi o g ó l n y obraz dorobku a r t y ­ stycznego l u d u r u m u ń s k i e g o W a ż n i e j s z e zagadnienia porusza­ konferencji b r a k ł o odwagi n a po­ S z t u k a l u d o w a od d a w n a w c h o ­ ne w czasie w y k ł a d ó w o m a w i a n e s ą s t a w i e n i e tego s ł u s z n e g o p o s t u l a t u d z i ł a w p r o g r a m s t u d i ó w w I n s t y ­ r ó w n i e ż w c z a s i e ć w i c z e ń , n a k t ó r e w sposób bardziej s t a n o w c z y . A tucie S z t u k P l a s t y c z n y c h . P i e r w o t ­ s t u d e n c i p r z y g o t o w u j ą p i s e m n e r e ­ p r z e c i e ż nie chodzi tu o d o k o n a n i e n i e w y k ł a d a n o j ą w r a m a c h s t u d i ó w f e r a t y . 121 �G d y celem w y k ł a d ó w na pierw­ s z y m r o k u s t u d i ó w b y ł o danie s t u ­ dentowi pewnej sumy wiadomości o g ó l n y c h , n a d r u g i m r o k u m a on już pogłębić wiadomości w obrębie swej ścisłej specjalności. Na w y d z i a ­ le s z t u k i d e k o r a c y j n e j w chwili obecnej i s t n i e j e m o ż l i w o ś ć s p e c j a l i ­ zowania s i ę w kierunku tkactwa a r t y s t y c z n e g o lub c e r a m i k i . Do t y c h d w ó c h k i e r u n k ó w s t u d i ó w dostoso­ w a n y jest dalszy program wykła­ d ó w z zakresu sztuki ludowej, który w dziale c e r a m i c z n y m o b e j m u j e z a ­ gadnienia c e r a m i k i ludowej ujętej najpierw w sposób ogólny, a następ­ nie p r z e w i d u j e s z c z e g ó ł o w ą a n a l i z ę produkcji ludowej ceramiki arty­ stycznej w poszczególnych regio­ n a c h , o ś r o d k a c h czy n a w e t w a ż n i e j ­ szych pracowniach. W podobny s p o s ó b s k o n s t r u o w a ­ ny jest w y k ł a d s z c z e g ó ł o w y z z a ­ k r e s u ludowego t k a c t w a d l a s t u d e n ­ t ó w d z i a ł u tekstylnego. W c i ą g u drugiego s e m e s t r u d r u ­ giego r o k u po w y c z e r p a n i u z a g a d ­ nień specjalnych z zakresu ceramiki czy t k a c t w a , w y k ł a d o w c a p o w r a c a do zagadnień ogólnych, mówiąc 0 sposobach w y k o r z y s t y w a n i a danej d z i e d z i n y t w ó r c z o ś c i l u d o w e j (a w i ę c c e r a m i k i lub t k a c t w a ) w s p ó ł d z i e l ­ niach artystycznych, w przemyśle 1 we w ł a s n e j p r a c y artystycznej. W ten s p o s ó b w c i ą g u dwóch p i e r w s z y c h lat s t u d i ó w zapoznaje się m ł o d y plastyk z c a ł o k s z t a ł t e m z a g a d n i e ń z w i ą z a n y c h ze s z t u k ą l u ­ d o w ą , ze s z c z e g ó l n y m u w z g l ę d n i e ­ n i e m tej d z i e d z i n y , k t ó r a w i ą ż e s i ę z jego s p e c j a l n o ś c i ą . P r ó c z wiedzy czysto f a k t o g r a f i c z n e j i w i a d o m o ś c i historycznych, program u w z g l ę d n i a w sposób m o ż l i w i e sumienny przy­ gotowanie studenta do pracy w s p ó ł d z i e l n i , ś w i e t l i c y itp., gdzie dio zagadnień sztuki ludowej będzie m u s i a ł z n a l e ź ć w ł a ś c i w y stosunek. M o ż n a p r z y p u s z c z a ć , ż e w ten s p o ­ sób wykształcony plastyk będzie umiał pokierować artystą ludowym czy c a ł y m kolektywem ludowych t w ó r c ó w , unikając wielu podstawo­ wych błędów, które popełniłby pla­ s t y k nie z o r i e n t o w a n y w z a g a d n i e ­ niach sztuki ludowej. wprowadzenie specjalizacji z zakre­ s u sztuki ludowej n a studium histo­ r i i s z t u k i . W czasie p i ę c i u l a t s t u ­ dent nie t y l k o m a t a m m o ż n o ś ć z a ­ poznania s i ę z o g ó l n ą p r o b l e m a t y k ą etnograficzną i nabycia dokładnej z n a j o m o ś c i o g ó l n e j teorii i h i s t o r i i s z t u k i . S ł u c h a on b o w i e m w y k ł a d ó w z dziedziny estetyki marksistow­ skiej, powszechnej historii sztuki, historii, s z t u k i r u m u ń s k i e j , h i s t o r i i s z t u k i d e k o r a c y j n e j itp., co w s u ­ mie d a j e mu o w ą niezbędną dla badacza sztuki ludowej w i e d z ę o g ó l ­ ną, której brak zupełnie polskim N a t r z e c i m r o k u nie m a s z t u k i l u ­ s t u d e n t o m trzeciego r o k u s t u d i u m d o w e j , s p o t y k a j ą s i ę z n i ą dopiero historii kultury materialnej. studenci c z w a r t e g o r o k u , k t ó r y j e s t pierwszym rokiem specjalizacji. P o d c z a s gdy w z a k r e s i e s z t u k i W t e d y to p r z y s z l i b a d a c z e s z t u k i l u ­ l u d o w e j p r o g r a m s t u d i ó w j e s t b a r ­ dowej z a z n a j a m i a j ą s i ę ze s z t u k ą dzo r o z b u d o w a n y i p o z w a l a n a s p e ­ p o s z c z e g ó l n y c h r e g i o n ó w , p r z y c z y m c j a l i z a c j ę w tej dziedzinie, s t u d i a k a ż d y region o m a w i a n y j e s t z p u n k ­ etnograficzne t r a k t o w a n e s ą w R u ­ tu w i d z e n i a gospodarczego, histo­ m u n i i raczej t r o c h ę marginesowo. rycznego i kulturowego. Jest to D o r. 1950 etnografia w y k ł a d a n a b y ­ w i ę c r a c z e j w y k ł a d etnografii r e ­ ła n a r u m u ń s k i c h uniwersytetach g i o n a l n e j , ze s z c z e g ó l n y m u w z g l ę d ­ j a k o p r z e d m i o t w c h o d z ą c y w s k ł a d n i e n i e m l u d o w e j p l a s t y k i . W c h w i l i s t u d i ó w geograficznych. M i ę d z y r. obecnej, ze w z g l ę d u n a b r a k i p e r s o ­ 1948 a 1950 w y k ł a d y etnografii — ze nelu w y k ł a d a j ą c e g o , program p r z e ­ w z g l ę d u na przesilenie, j a k i e n a u k a w i d u j e tu w y k ł a d w r o z m i a r a c h po ta p r z e c h o d z i ł a w z a k r e s i e i d e o l o ­ d w i e godziny t y g o d n i o w o p r z e z d w a g i c z n y m i m e t o d o l o g i c z n y m — z o s t a ­ semestry. W p r z y s z ł o ś c i j e d n a k i l o ś ć ł y z a w i e s z o n e i d o p i e r o w r. 1954 z a ­ godzin w y k a ł d ó w ze s z t u k i l u d o w e j c z ę t o z p o w r o t e m w y k ł a d a ć e t n o g r a ­ m a z o s t a ć na p i e r w s z y m r o k u s p e ­ f i ę n a u n i w e r s y t e c i e bukareszteń­ c j a l i z a c j i podniesiona do d z i e s i ę c i u s k i m , ale t y m r a z e m j a k o p r z e d m i o t tygodniowo. w c h o d z ą c y w z a k r e s s t u d i ó w histo­ D l a r o k u p i ą t e g o p r o g r a m p r z e ­ r y c z n y c h . P r o g r a m , oparty n a w z o ­ w i d u j e na razie d o k o ń c z e n i e części r a c h radzieckich, jest na razie r e a ­ wykładów z etnografii regionalnej lizowany n a p i e r w s z y m r o k u stu­ z r o k u poprzedniego, a n a s t ę p n i e d i ó w h i s t o r y c z n y c h . O b e j m u j e on, szereg z a g a d n i e ń a k t u a l n y c h u m o ­ p r ó c z z a g a d n i e ń o g ó l n y c h i w p r o w a ­ żliwiających przyszłemu historyko­ dzających, przegląd ludowych k u l ­ w i s z t u k i l u d o w e j p r a c ę w d z i e d z i ­ tur ś w i a t a . W d a l s z y m toku s t u d i ó w uwzględ­ nie o r g a n i z a c j i w s p ó ł c z e s n e g o ż y c i a h i s t o r y c z n y c h etnografia ostatnich kulturalnego i artystycznego. Nale­ niona b ę d z i e na trzech ż ą tu п р . : z a g a d n i e n i e Centralnego latach p o ś w i ę c o n y c h specjalizacji, i D o m u T w ó r c z o ś c i A m a t o r s k i e j i m o ­ to w y ł ą c z n i e w dziedzinie h i s t o r i i ż l i w o ś c i organizowania przez tę i n ­ s t a r o ż y t n e j . W e d ł u g planu n a trze­ stytucję ludowej twórczości p l a ­ cim i c z w a r t y m roku w y k ł a d a n a m a stycznej; zagadnienie s p ó ł d z i e l n i b y ć etnografia r u m u ń s k a i r a d z i e c ­ t w ó r c z y c h w y k o n u j ą c y c h p r z e d m i o ­ k a , a n a p i ą t y m h i s t o r i a etnografii ty szituki l u d o w e j ; p r o b l e m stoso­ j a k o n a u k i . W ramach w y k ł a d ó w obowiązu­ j ą c y c h w s z y s t k i c h s t u d e n t ó w teorii i historii sztuki, t r w a j ą c y c h przez d w a l a t a po d w i e godziny t y g o d n i o ­ wo, s t u d e n t z a p o z n a j e s i ę w c i ą g u pierwszego roku z teorią sztuki w u k ł a d z i e p o d o b n y m do tego, k t ó r y omówiliśmy w związku z wydzia­ ł e m s z t u k i d e k o r a c y j n e j , ale odpo­ wiednio rozszerzonym. W drugim zaś r o k u s ł u c h a historii sztuki ludo­ wej w układzie rzeczowym, w y k ł a ­ danej j e d n a k w p o w i ą z a n i u z c a ł o ­ k s z t a ł t e m kultury ludowej. w a n i a sztuki ludowej w dekoracji wyrobów przemysłowych; rozwój sztuki ludowej w w a r u n k a c h wsi skolekty wizowanej. Osobne zagad­ nienie stanowi s p r a w a w y k o r z y s t y ­ w a n i a tradycyjnej' sztuki ludowej R ó w n o l e g l e z k s z t a ł c e n i e m a r t y ­ jako ź r ó d ł a inspiracji dla sztuki w y ­ s t ó w p l a s t y k ó w o d b y w a j ą się w I n ­ kształconej, zwłaszcza dekoracyjnej, stytucie S z t u k P l a s t y c z n y c h s t u d i a a w k o ń c u — z a g a d n i e n i e r o z w o j u z zakresu teorii i historii sztuki i organizacji ludowej t w ó r c z o ś c i a r ­ przeznaczone dla p r z y s z ł y c h bada­ tystycznej w krajach demokracji czy, p r a c o w n i k ó w m u z e a l n y c h , k r y ­ l u d o w e j . Studium kończy seria t y k ó w , r e c e n z e n t ó w itp. W p r o g r a ­ e g z a m i n ó w oraz p r a c a d y p l o m o w a mie tych s t u d i ó w t r w a j ą c y c h lat 5 z zakresu sztuki ludowej. nie tylko n a l e ż y c i e uwzględniono Jak widzimy z powyższego zary­ p r o b l e m s z t u k i l u d o w e j , ale n a w e t program studiów nastawiony m o ż l i w o ś ć s p e c j a l i z o w a n i a s i ę w tej su, dziedzinie n a r ó w n i ze s p e c j a l i z a c j ą j e s t n a p r o d u k c j ę k a d r n a u k o w y c h w zakresie sztuki ś r e d n i o w i e c z n e j , silnie z w i ą z a n y c h z w a r u n k a m i ż y ­ n o w o ż y t n e j czy i n n e j . S z t u k a l u d o ­ c i a w s p ó ł c z e s n e g o . Z z a t r u d n i e n i e m w a w programie s t u d i ó w w dziedzi­ tych ludzi nigdy nie b ę d z i e k ł o p o t u . nie teorii i h i s t o r i i s z t u k i p o j a w i a C z ę ś ć i c h b o w i e m p o c h ł o n ą p l a c ó w ­ naukowo-badawcze, większość s i ę d w a razy. C y k l pierwszy obej­ ki m u j e d w a p i e r w s z e l a t a s t u d i ó w i z a ś z n a j d z i e pole do owocnego d z i a ­ w organizacji spółdzielczej obowiązuje wszystkich studentów łania bez w z g l ę d u n a i c h p r z y s z ł ą s p e c j a ­ i i n s t y t u c j a c h k u l t u r a l n y c h , k t ó r e l i z a c j ę ; c y k l u drugiego s ł u c h a j ą n a j u ż d z i ś c z e k a j ą n a n i c h z o t w a r t y ­ c z w a r t y m i p i ą t y m r o k u w y ł ą c z n i e mi r ę k o m a . cl studenci, k t ó r z y zagadnienie wybrali jako s w ą specjalizację. 122 R e a l n i e b i o r ą c , obecnie e t n o g r a ­ fia w y k ł a d a n a jest w y ł ą c z n i e w r a ­ m a c h pierwszego r o k u s t u d i ó w h i ­ storycznych, przy czym program p r z e w i d u j e n a s e m e s t r 36 godzin w y k ł a d ó w i 20 godzin k o n s u l t a c j i . S t u d e n c i po w y s ł u c h a n i u w y k ł a d ó w z etnografii o b o w i ą z a n i s ą odbyć p r a k t y k ę w zakresie b a d a ń tereno­ wych. Zarówno Instytut Sztuk Pla­ s t y c z n y c h , gdzie k s z t a ł c ą s i ę b a d a ­ cze s z t u k i l u d o w e j , j a k i k a t e d r a etnografii p r z y w y d z i a l e h i s t o r y c z ­ n y m uniwersytetu ograniczają s w ą d z i a ł a l n o ś ć w y ł ą c z n i e do p r a c c z y ­ sto dydaktycznych. Własnej akcji naukowo-badawczej nie prowadzą. O d tego b o w i e m s ą o d p o w i e d n i e placówki Rumuńskiej Akademii Nauk. W dziedzinie s z t u k i l u d o w e j p r a ­ ce badawcze organizuje Instytut Sztuki przy Akademii Nauk, który dizeli s i ę na 5 s e k c j i : s z t u k i ś r e d ­ niowiecznej, nowożytnej i współ­ to Niewątpliwie korzystną s t r o n ą czesnej, teatru, m u z y k i oraz s z t u k i r u m u ń s k i e g o programu s t u d i ó w jest ludowej. S e k c j a sztuki ludowej or- �ganizuje badania terenowe p o s ł u g u ­ j ą c s i ę p r a c o w n i k a m i w ł a s n y m i (7 osób), siłami n a u k o w y m i zatrudnio­ nymi w muzeach etnograficznych i sztuki ludowej oraz młodzieżą uniwersytecką odbywającą w tej formie oobwiązkową p r a k t y k ę (za k t ó r ą studenci o t r z y m u j ą w y ł ą c z n i e diety i z w r o t kosztów podróży). G r u p y terenowe są zazwyczaj nie­ wielkie (2—8 osób), dokumentacji fotograficznej dokonują poszczegól­ ni badacze, do w i ę k s z y c h grup do­ dawany bywa rysownik. M a t e r i a ł notatkowy i i l u s t r a c y j ­ ny zebrany przez badacza trakto­ w a n y jest j a k o jego osobista w ł a s ­ n o ś ć , k t ó r e j nie p r z e k a z u j e on do archiwum Instytutu. Swoje zobo­ w i ą z a n i a wobec Instytutu w y p e ł n i a pracownik składając gotową pracę, która z a w i e r a ć ma p e ł n e wyniki przeprowadzonych badań i jest przedmiotem licznych d y s k u s j i i po­ p r a w e k , z a n i m zostanie zaakcepto­ w a n a d o d r u k u . W ten s p o s ó b w a r c h i w u m I n s t y t u t u pozostaje p r a c a , ale w z a s a d z i e bez j a k i e j k o l w i e k do­ kumentacji, k t ó r ą zatrzymuje u sie­ bie autor. Tematyka badań sekcji sztuki ludowej koncentruje s i ę g ł ó w n i e na zagadnieniach architektury, stroju i c e r a m i k i l u d o w e j . W tej c h w i l i o k o ł o 40 p r a c , g ł ó w n i e z t y c h d z i e ­ dzin, oczekuje na m o ż l i w o ś ć d r u k u . Prace publikowane są w w y c h o d z ą ­ c y m od 1954 r. k w a r t a l n i k u I n s t y t u ­ tu pt. „ S t u d i i si c e r c e t a r i de istoria artei" („Studia 1 badania z historii sztuki"), w k t ó r y m p r o w a d z o n e s ą stałe działy, odpowiadające pięciu w y ż e j wymienionym sekcjom. B r a k specjalnego czasopisma p o ś w i ę c o n e ­ go sztuce l u d o w e j p o w o d u j e z n a c z ­ ne t r u d n o ś c i w p u b l i k a c j i p r a c z te­ go z a k r e s u . N i e r o z ł a d o w u j e ich r ó w n i e ż czasopismo „ A r t a Plastica" w y d a w a n e przez R u m u ń s k i Z w i ą ­ zek P l a s t y k ó w , gdzie od c z a s u do czasu z n a l e ź ć można artykuł po­ ś w i ę c o n y problemom sztuki ludo­ wej. Muzea — z a r ó w n o centralne, j a k prowincjonalne — nie posiada­ ją ż a d n y c h w ł a s n y c h wydawnictw o charakterze naukowym. Z książek p o ś w i ę c o n y c h sztuce l u d o w e j — w okresie powojennego d z i e s i ę c i o l e c i a w y s z ł a tylko jedna. Jest n i ą d r u k o ­ w a n e w r. 1955, p i ę k n i e i l u s t r o w a n e popularno-naukowe opracowanie s z t u k i l u d o w e j ( „ D i e V o l k s k u n s t in R u m a n i e n " ) w y d a n e przez R u m u ń ­ ski Instytut W s p ó ł p r a c y K u l t u r a l ­ nej z Z a g r a n i c ą w j ę z y k a c h r o s y j ­ skim, niemieckim, francuskim i a n ­ gielskim. naukowej w bibliotekach. P r a c o w ­ nik naukowy p i s z ą c y s w ą p r a c ę w godzinach urzędowych zachowuje w s z e l k i e p r a w a do h o n o r a r i u m a u ­ torskiego. G d y w c z a s i e d e b a t y b u ­ d ż e t o w e j ktoś zwrócił u w a g ę , że w ten s p o s ó b p r a c o w n i k z a ten sam czas o t r z y m u j e d w a w y n a g r o d z e n i a , w z i ę l i p r a c o w n i k ó w n a u k i w obro­ nę... skarbowcy i prawnicy, t ł u m a ­ c z ą c , ż e p r a c y n a u k o w e j nie m i e r z y się ilością przesiedzianych godzin, ż e p r a c a n a u k o w a z a w i e r a w sobie specjalny w k ł a d twórczy, k t ó r y r ó ż ­ n i j ą od k a ż d e j i n n e j p r a c y u r z ę d n i ­ czej, i z a ten w ł a ś n i e w k ł a d n a l e ż y się pracownikowi dodatkowa z a p ł a ­ ta. W o b e c t a k i e j s y t u a c j i p r a c o w n i k n a u k o w y w R u m u n i i pisze s w e p r a ­ ce w r a m a c h z a j ę ć s ł u ż b o w y c h , nie r e z y g n u j ą c , j a k s i ę to u nas z w y k l e z d a r z a , z w o l n y c h godzin wypo­ czynku. Podobnie przedstawia się w c h w i ­ li obecnej z a g a d n i e n i e p r a c y n a u k o ­ w e j n a polu b a d a ń e t n o g r a f i c z n y c h . T u również cała działalność naukowo-organizacyjna koncentruje się w sekcji etnograficznej Akademii N a u k , k t ó r a o r g a n i z u j e b a d a n i a te­ renowe o p i e r a j ą c s i ę na etnografach zatrudnionych w muzealnictwie — z a r ó w n o w stolicy, j a k ii n a p r o w i n ­ c j i — oraz n a m ł o d z i e ż y u n i w e r s y ­ teckiej o b o w i ą z a n e j do odbywania praktyk w zakresie b a d a ń etnogra­ f i c z n y c h . P r a c e te t r a k t o w a n e s ą w sposób kompleksowy. W s k ł a d wie­ loosobowych ekip w c h o d z ą specjali­ Ścisły podział kompetencji w z a ­ ś c i z r ó ż n y c h d z i e d z i n , m. in. a n t r o ­ k r e s i e dzialalnościi dydaktycznej pologowie, archeologowie, h i s t o r y c y , i b a d a w c z e j , p r o s t a i m a ł o s k o m p l i ­ l i n g w i ś c i . B a d a n i a prowadzone są kowana organizacja p o s z c z e g ó l n y c h w terenie m a ł y m i g r u p a m i , m a t e r i a ł n a u k o w y c h placówek pozwoliłyby z a ś po p r z e p i s a n i u n a czysto j e s t w R u m u n i i z a r ó w n o na p r e c y z y j n e gromadzony w a r c h i w u m s e k c j i et­ planowanie prac badawczych, j a k n o g r a f i c z n e j , s k ą d w y p o ż y c z a s i ę go i n a dostatecznie s p r ę ż y s t ą r e a l i z a ­ do w y k o r z y s t a n i a . cję tych p l a n ó w . Na przeszkodzie stoi j e d n a k w tej c h w i l i z n a c z n y W c h w i l i obecnej p r o b l e m a t y k a n i e d o b ó r k a d r , k t ó r y p o w o d u j e , ż e b a d a w c z a s e k c j i etnograficznej k o n ­ w r ó ż n y c h p l a c ó w k a c h n a u k o w y c h centruje s i ę na zagadnieniu zagro­ spotykamy c z ę s t o tych s a m y c h ludzi, dy jako jednostki gospodarczej co o c z y w i ś c i e — n a w e t p r z y n a j b a r ­ i kulturalnej, zagadnieniu p a s t e r - dziej o f i a r n y m w y s i ł k u z i c h s t r o ­ twa, zwłaszcza w y s o k o g ó r s k i e g o , ny — nie m o ż e p r z y c z y n i a ć s i ę do oraz z a g a d n i e n i a c h etnograficznych. p e ł n e g o wykorzystania możliwości P r a c e , j a k i e n a p ł y w a j ą w z w i ą z k u w i ą ż ą c y c h s i ę z tzw. „ e t a t e m n a u k o z przeprowadzanymi b a d a n i a m i , k o w y m " . N i e ulega w ą t p l i w o ś c i , ż e mają najczęściej c h a r a k t e r r e g i o ­ za l a t p a r ę , gdy z a c z n ą n a p ł y w a ć nalnych opracowań monograficz­ nowi pracownicy, zwłaszcza wy­ n y c h . N i e d a w n o , g d y ż dopiero od r. k s z t a ł c e n i w e d ł u g p r o g r a m u o b o w i ą ­ 1954, p o d j ę t a p r a c a n i e d a ł a j e s z c z e z u j ą c e g o w I n s t y t u c i e S z t u k P l a ­ d o t y c h c z a s w y n i k ó w w postaci d r u ­ s t y c z n y c h — r o z m a c h , z j a k i m d z i ś kowanych publikacji. r o z w i j a j ą s i ę w R u m u n i i badania w sztuki ludowej, znajdzie O g ó l n e w a r u n k i , jakie instytucje zakresie n a u k o w e w R u m u n i i s t w a r z a j ą d l a dostatecznie m o c n ą p o d s t a w ę , k t ó r a s w y c h p r a c o w n i k ó w , s ą dobre, a p r z y c z y n i s i ę do p r z e ł a m a n i a p e w ­ dziś m o ż e n a w e t bardzo dobre. L u d z i z a ­ nego i m p a s u , w y s t ę p u j ą c e g o trudnionych na p o s z c z e g ó l n y c h p l a ­ w R u m u n i i na odcinku publikacji. c ó w k a c h jest na ogół w i ę c e j niż A w ó w c z a s praca naukowa w inte­ u nas, co d a j e m o ż n o ś ć w i ę k s z e j r e s u j ą c y m nas z a k r e s i e potoczy s i ę specjalizacji, s ą oni lepiej n i ż u nas w p e ł n y m tempie n a p r z ó d , p r z y n o ­ w y n a g r a d z a n i i m a j ą tak p r z e w i ­ s z ą c w r e z u l t a c i e s y n t e t y c z n e o p r a ­ dziany czas pracy, ż e pozwala on cowanie jednej z n a j c i e k a w s z y c h na na prowadzenie osobistej p r a c y terenie E u r o p y k u l t u r l u d o w y c h . ( 1 123 I � https://zbiory.etnologia.uw.edu.pl/files/original/43e51c25504193b18a1b7b835725c690.pdf ef54956ee442318202f010e62019048b Dublin Core The Dublin Core metadata element set is common to all Omeka records, including items, files, and collections. For more information see, http://dublincore.org/documents/dces/. Title A name given to the resource Lud Publisher An entity responsible for making the resource available Polskie Towarzystwo Ludoznawcze Rights Information about rights held in and over the resource Licencja PTL Format The file format, physical medium, or dimensions of the resource pdf Language A language of the resource pol Type The nature or genre of the resource czasopismo Text A resource consisting primarily of words for reading. Examples include books, letters, dissertations, poems, newspapers, articles, archives of mailing lists. Note that facsimiles or images of texts are still of the genre Text. Dublin Core The Dublin Core metadata element set is common to all Omeka records, including items, files, and collections. For more information see, http://dublincore.org/documents/dces/. Relation A related resource oai:cyfrowaetnografia.pl:publication:4293 Date A point or period of time associated with an event in the lifecycle of the resource 1949 Subject The topic of the resource zdobnictwo ludowe budownictwo ludowe - zdobnictwo domów Identifier An unambiguous reference to the resource within a given context oai:cyfrowaetnografia.pl:3997 Title A name given to the resource Malowane zręby chałup wiejskich / Polska Sztuka Ludowa - Konteksty 1949 t.3 z.7-8 Description An account of the resource Polska Sztuka Ludowa 1949 t.3 z.7-8 ; s.200-219 Creator An entity primarily responsible for making the resource Reinfuss, Roman Language A language of the resource pol Publisher An entity responsible for making the resource available Państwowy Instytut Badania Sztuki Ludowej Format The file format, physical medium, or dimensions of the resource application/pdf PDF Text Text capture metadata for PDF documents Text MALOWANE CHAŁUP W I E J S K I C H M alaturami wykonywanymi na zewnętrznych ścianach wiejskich budynków zajmowano się u nas dotychczas bardzo mało. Garść rozproszonych in­ formacji, kilka fotografii i rysunków rozrzuco­ nych w różnych pracach stanowi cały nasz doro­ bek na tym odcinku, a szkoda, gdyż zaniedbany ten dział ludowej twórczości plastycznej bynaj­ mniej nie ustępuje innym, które więcej na sobie skupiały uwagi. Pierwociny malarskiego zdobnictwa zewnętrz­ nych ścian domów wiejskich sięgać mogą czasów odległych. Na terenach niemieckich zdobienie nie­ których części budynku malaturami wykonanymi przy pomocy gliny występowało już w czasach Tacyta. ) Czy i u nas ozdoby tego rodzaju sięgają w przeszłość odległą trzeba byłoby dopiero zbadać przeszukując źródła historyczne. Na razie można tylko ogólnie powiedzieć, że tak częste w Polsce jednolite bielenie zrębów poprzedzane bywa przez bielenie wzorzyste. Na terenach, gdzie dopiero dziś obserwo­ wać można pierwsze początki bielenia zrę­ bów wapnem jak np. w niektórych wsiach Be­ skidu Zachodniego (Żywieckie, okolice Babiej Gó­ ry, Ruś Szlachtowska, Zachodnia Łemkowszczyzna etc.) bielenie ścian rozpoczyna się od malowania 3 ZRĘBY na biało szpar między belkami (ryc. 7), znaczenia zrębu szeregami pionowo, czy poziomo biegnących kropek (ryc. 8) ), lub wykonywaniem otoków koło okien. Na Orawie często widuje się bielenie samych zakończeń węgłów. 2 Z tych niepozornych zaczątków rozwija się na­ stępnie linia falista (ryc. 3), lub łamana, krata, prosta (ryc. 4) czy ukośna ). Powstają układy pa­ sowe składające się z dwu lub więcej elementów jak np. linii falistej i kropek (ryc. 5), czy trójką­ tów, które niekiedy mimo swej prostoty sprawiają wrażenie dużego bogactwa (ryc. 17 Tabl. V, 1). 3 Fakt, że na terenach całkowicie dziś opanowa­ nych przez zręby jednolicie bielone (np. Krakow­ skie lub Opoczyńskie) występują jeszcze owe pry­ mitywne zupełnie malatury (ryc. 2), wskazuje na to, że kiedyś wzorzysty sposób malowania zrębów mu­ siał być w Polsce bardzo rozpowszechniony. Obok ściśle geometrycznych pojawiają się też na zrębach motywy roślinne (ryc. 1) najczęściej w formie jodełki (tabl. I I I , 1, 10), lub kwiatu wy­ rastającego z doniczki (Tabl. I I 2, Tabl. I V 2, Tabl. V 5, 7). Motywy roślinne występują bądź samodziel­ nie, bądź (co zdarza się częściej) w połączeniu z geo­ metrycznymi (ryc. 10, Tabl. V 7). �Ryc. I. Motyw Ryc. 2. Malowane malowany zręby wapnem budynków na drzwiach chałupy. gospodarczych. Opisywane tu malatury, wykonywane wapnem w kolorze białym lub niebieskim występują prze­ ważnie na tle surowego spatynowanego zrębu. Wyjątkowo tylko bywa on wcześniej pokrywany inną farbą w kolorze kontrastującym. I tak np. na środkowej Łemkowszczyźnie w powiecie krośnień­ skim (wieś Ropianka i sąsiednie) zapuszczają zrąb chałupy odpadkami ropy naftowej na kolor czar­ ny ), w Krakowskim (w Kleszczowie, Burowie i kilku innych wsiach leżących koło Zabierzowa), przed „bieleniem na siwo" szpar między belkami, malują cały zrąb farbą jasno brązową. Na pogra­ niczu łemkowsko-bojkowskim w dorzeczu Osławy i Solinki zręby chałup pomalowane są od zewnątrz farbą koloru terakota, powstałą z utartej palonej glinki, na którym to dopiero tle występują ostro białe pasy biegnące między belkami zrębu i inne zdobienia wykonane wapnem ). Drzwi i wrota boisk malowane tam są glinką naturalną na kolor jasno żółty, podobnie jak w bielonych chałupach Dolinian z okolicy Sanoka, Tyrawy Wołoskiej czy Mrzygłodu. Na Powiślu Dąbrowskim (Pilcza Żeli­ chowska, Zalipie) ściany malowanych w kwiaty budynków gospodarczych (chlewy, stajnie) założo­ ne są poprzednio jednolitym tłem w kolorze kre­ mowym, jasno-brązowym lub różowym (ryc. 9). 4 5 Zatoka Solinka powiat pow Lesko. Bochnia. Fot R. Reinfuss 1937. Fol, . fl, Reinfuss 1939. Wzory wykonywane wapnem na zrębie ustępują z czasem malowaniu całych ścian wapnem na ko­ lor biały lub „siwy" o ile w danej okolicy jest zwyczaj (jak w Krakowskim) dodawania do bielidła farby nebieskiej. Zdarza się, że jednolicie bielą tylko jedną część budynku np. mieszkalną, podczas gdy sień i część gospodarcza pomalowana jest po staremu w pa­ sy (ryc. 5). Często starszy, wzorzysty sposób malo­ wania znika z licowej ściany budynku ale utrzy­ muje s'ę na ścianie szczytowej (ryc. 11) lub na budynkach gospodarczych ). Niekiedy na biało malowanym zrębie chałupy pojawiają się z powrotem kolorowe zdobiny. W ro­ ku 1937 spotkałem w Wetlinie (pow. Lesko) cha­ łupę o ścianach jednolicie wybielonych, która szpary między belkami wymalowane miała czerwo­ ną farbą z palonej gliny. Tym samym kolorem wykonane też były jodełkowate motywy zdobiące węgły i ściany budynku (Tabl. I I I , 5). Podobne od­ wrócenie kolorów powszechnie w danej okolicy stosowanych zdarza się jednakowoż zupełnie wy­ jątkowo. Zwykle na bielonych ścianach chałup za­ czyna rozwijać się zdobnictwo odmienne od pier­ wotnego. Spotykamy tu bowiem motywy o prze­ wadze elementów roślinnych, wykonanych jedno 6 201 �ft^r. 3. Chałupa imitowana wapnem w linie faliste. lub wielobarwnie, które skupiają się dookoła okien i drzwi, rzadziej zaś pokrywają całe ściany burynku. Malatury takie bardzo prymitywne, wykonane jednobarwnie kolorem niebieskim („lakmuso­ wym"), zanotowano w Radomskim (Tabl. I) ), na zachodniej Łemkowszczyźnie ) i koło Opoczna. Wielobarwne ozdoby roślinne malowano jeszcze przed I wojną światową w Bronowicach kolo K r a ­ kowa (ryc. 22)"), dziś spotyka się je na Powiślu Dąbrowskim (ryc. 9). 7 s 202 Rgc. 4. Chałupa malowana wapnem w kratę. O "ono w ice pow. Opoczno lot. II. Hzinfuss /949. Ostatnio, w związku z badaniami terenowymi prowadzonymi przez Sekcję Zdobnictwa i Budow­ nictwa P.I.B.Sz.L., odkryty został w okolicy Me­ dyki i Poździacza (na północ od Przemyśla) intere­ sujący ośrodek ludowego malarstwa, w którym, na tle wybielonych ścian chałup, rozwinęła się poli­ chromia o przewadze motywów geometrycznych, częściowo zaś roślinnych, ujmowanych stosunkowo dosyć naturalistycznie. Problem kompozycji w malarskim zdobnictwie zrębów przedstawia obraz skomplikowany. Rusinów pow. Opoczno Fot. R. Reinfuss 1949. �Д у г . 5. Chałupa bielona w części mieszkalnej jednolicie, Kigdy prawie nie zdarza się, ażeby budynek trak­ towany był jako blok jednolity, w którym wszyst­ kie cztery ściany zewnętrzne są jednakowo rozwią­ zane pod względem zdobniczym. Zwykle ozdobnie malowana jest tylko ściana licowa i jedna ze szczytowych ścian budynku. Na wschodniej Łemkowszczyźnie a czasem też i w Opoczyńskim (np. chałupa z Ogonowic ryc. 3) ściana szczytowa i frontowa bywają malowane jed­ nakowo. Na Powiślu Dąbrowskim w domach miesz­ kalnych dawne wzorzyste malowanie zrębów spo­ w cz. gospodarczej iv deseń. Badzice. Duże pow. Opoczno. fot. R. Reinfuss. 1949. tyka się raczej na ścianach szczytowych, podczas gdy ściany licowe bywają gładko bielone. W zagrodach jednobudynkowych, gdzie część mieszkalna i gospodarcza znajdują się pod wspól­ nym dachem, zewnętrzne ściany izby bywają bie­ lone, podczas gdy ściany stajen, czy stodoły posia­ dają tylko malowane szpary lub inne ozdoby jak np. szeregi kropek, zygzaki itp. Na pograniczu łemkowsko-bojkowskim w dorze­ czu Solinki część mieszkalna budynku z frontu i u szczytu pomalowana jest paloną cegłą na ko- �Rye. 7. Chałupa Hyc. 8. Chałupa malowana malowana wapnem wapnem w w poziome pionowe pasy. szeregi Pielgrzymka kropek. Leluchów pow. pow. Jasło, fot. A'. Suez. jol. R. Reinfuss 1933. R. Reinfuss 1936. �аз lor terakota, podczas gdy w części gospodarczej pozostawiony jest zrąb w stanie surowym. W do­ rzeczu Osławy część gospodarcza bywa pokryta, w odróżnieniu od mieszkalnej, nie paloną, lecz żółtą g l i n k ą ) . 10 Ozdoby malowane na ścianie mogą bądź jedno­ licie wypełniać całą powierzchnię, bądź skupiać się tylko w pewnych jej partiach. Do pierwszej grupy należy przede wszystkim szeroko w Polsce południowej i środkowej rozpowszechnione malo­ wanie zrębów wzdłuż szpar między belkami, a tak­ że malowanie w pionowe, czy poziome szeregi kropek (występujące dość często, zwłaszcza u Wengrinów z Leluchowa i Dubnego koło Muszyny, ryc. 8), krat prostych, czy skośnych, równolegle po­ ziomo biegnących linii falistych, czy nawet jak np. w Łowickim (ryc. 6) i na Powiślu Dąbrowskim (ryc. 9) motywów roślinnych. W przypadku, gdy ściana bielona jest w szpa­ rach między belkami (ryc. 7), lub też gdy motywy pasowe biegną wzdłuż belek zrębu (ryc. 17), zacho­ dzi pełna zgodność między ornamentem a struk­ turą architektoniczną podłoża. Zgodność ta bynaj­ mniej nie stanowi jednak ogólnie obowiązującej zasady, świadczą o tym zręby, w których zdobiny jak np. szeregi kropek (ryc. 8. 11), lub kwiatony (ryc. 6, Tabl. V 5, 7) malowane są pionowo w po­ przek belek. W budynkach gospodarczych na Po­ wiślu Dąbrowskim zdarzają się przypadki, że po­ wierzchnia ściany zostaje całkowicie zamalowana rozrzuconymi nieregularnie motywami roślinnymi (ryc. 15). Tam gdzie malowane zdobiny nie wypełniają jednolicie całej płaszczyzny, lecz skupiają się T A B Ozdoby zrębów 1. Ozdoba L I w Radomskim drzwi 2, 5, 6 malowidła sem modrym" 'i. Ozdoby drzwi 4. O z d o b a okna C A według w Rogowej okien we wsi w w Jastrzębi I. M. Wawrzenieckiegr: nad wy konane Mąkow Jastrzębi. Radomhq. sy „lakmu­ Stare. nadRadomhą. �w poszczególnych jej częściach, widoczna jest w kompozycji chęć podkreślenia bryły budynku przez rozmieszczenie zdobin na jego narożnikach (ryc. 13), lub wzdłuż linii poziomych zamykaj ącycli ścianę u góry i dołu (okolice Medyki i Poździacza koło Przemyśla, a czasem także i w Sądeczyźnie) ). Często, występujące przed zrąb końce belek prze­ kreśla się dwoma przekątniami w formie litery ,.X" (Bystra koło Jordanowa), lub maluje na nich jodełkowate motywy roślinne (dorzecze Osławy, Solinki ryc. 21). Ozdobione malaturą zakończenia belek uwypuk­ lają znakomicie rytmikę architektonicznego po­ działu wnętrza budynku. W Opoczyńskim, w domach nakrytych dachem dwuspadowym o ścianach szczytowych szalowa­ nych deskami, podstawa trójkąta szczytowego za­ znaczona bywa przez szereg dużych białych kro­ pek, nad którymi w pośrodku wznosi się również wapnem nakreślony krzyż (tabl. V, 4). Podobny motyw zanotował S. Udziela na ściance ganku w spichlerzu ze Ctarego Sącza (tabl. V, 6) ). 11 i2 W wielu przypadkach zdobnictwo zewnętrznych ścian budynku skupia się dookoła okien i drzwi. W formie najprymitywniejszej ozdoba ta redukuje A' <•• e 9. Polichromowana w s i Woli ściana s zez Z e I i с h o w s li i e i się do białego otoku wymalowanego dookoła fra­ mugi, jak to widzimy w niektórych wsiach za­ chodniej Łemkowszczyzny (np. we wsi Florynka ryc. 12), lub w Sądeczyźnie (wieś Przysietnica). Na wschodniej Łemkowszczyźnie (Smolnik koło Baligrodu) okna obwiedzone bywają wapnem, sa­ me zaś ramy pomalowane są na kolor zielony lub niebieski co w połączeniu z brązowym zrębem da­ je wrażenie dużej barwności. Na framudze, po bo­ kach malują wapnem jodełki lub gwiazdki (ryc. 20 tabl. I I I , 6, 7). Na terenach gdzie zręby w całości bywają malowane wapnem często dookoła okien zaczyna rozwijać się jak to już wyżej wspomnia­ łem zdobnictwo kolorowe. Wawrzeniecki w cyto­ wanej już poprzednio notatce podaje rysunki kil­ ku tego rodzaju okien z Radomskiego (tabl. I, 2, 4, 5, 6). Ornamenty okalające okna składają się z bar­ dzo prymitywnie zrobionych elementów roślin­ nych i geometrycznych, wykonane są przy pomocy niebieskiej farbki czyli tzw. w Radomskim „lak­ musu". Ornament kolorowy można sporadycznie spotkać również na zachodniej Łemkowszczyźnie. Jako przykład posłużyć może zdobienie okna w Bednarce (p. Gorlice), gdzie na białym tle wyko­ nana została ramka z niebieskiej linii łamanej, \; town .s tajni, malowana p o iv i a t D ą b r o w a. t F o l. przez R. Marię Jan Rei n f u s s с с z ho 1 9 4 li �z dwoma czerwonymi kropkami przy każdym ze­ wnętrznym załamaniu. Po bokach rozmieszczone były kwiatki koloru czerwonego z niebieską łody­ gą i listkiem ). 4 Od wyżej opisanych odbiegają swą dojrzałą for­ mą ozdoby nadokienne malowane przez Felicję Kosieniakową w Zalipiu koło Dąbrowy, wykonane kilku kolorami w formie bukietu, składającego się z trzech dużych kwiatów z dwoma spiralnie po­ wyginanymi gałązkami. Całość komponowana jest w formie niskiego trójkąta równoramiennego (ryc. 24 i 25). Jeszcze inna forma zdobienia okien rozwinęła się w kilku wsiach położonych na północ od Przemy­ śla (Poździacz, Medyka), gdzie okno obiega wielo­ barwny szlak złożony najczęściaj z motywów geo­ metrycznych (ryc. 16). Tam gdzie w oknach przyjęły się okiennice spo­ tyka się czasem na ich powierzchni malatury. Zjawisko to występuje raczej w południowozachodniej Polsce na stokach Sudetów (okolice Je­ leniej Góry, Karpacza, Kłodzka). W Polsce środ­ kowej, gdzig okiennice w budynkach wiejskich w ogóle występują rzadko, malatury na nich po­ jawiają się sporadycznie (np. w Łowickiem lub Ryc. iv ana 11. Ściana była w szczytowa, domu szeregi pionowych Д у с . 10. Szcsglowa ściana domu 1948 przez Leokadię Kosieniah przedstawionego kropek. Zalipie na ryc. 10 przed pow. Dąbrowa. malowana w Zalipiu konkursem Fot. R. na konkurs w r. pow. Dąbroipa. Fol. R. Reinfuss. m a I oReinfuss. �w Woli Prymusowej w Opoczyńskim). Na Śląsku motywami spotykanymi na okiennicach bywają naturalistycznie traktowane bukiety kwiatów. SE 1 - 2 . Wapienne, 'J. Krywe. 4. Rozdzielę pow. gorlicki. Malowane ozdoby drzwi wystąpić mogą bądź na futrynie, bądź też zewnątrz, na zrębie z czym spo­ tykamy się np. w Radomskim (tabl. I, 1, 2), czy Krakowskim (ryc. 22), a także na samej tafli. Czę­ sto obydwa sposoby zdobienia występują obok sie­ bie (ryc. 14). Motywami tych zdobin są przeważ­ nie gałązki i kwiaty, rzucone luźno (tabl. I I I , 10), lub wyrastające z doniczek. Z tymi ostatnimi spo­ tykamy się na drzwiach chlewów na Powiślu Dą­ browskim (ryc. 14) w chałupach u Łemków za­ chodnich (tabl. I I , 1, 2) i wschodnich (ryc. 21), a także u sanockich Dolinian (tabl. IV, 2, 6). Obok roślinnych trafiają się na drzwiach rów­ nież motywy geometryczne (tabl. I I , 3 tabl. IV, 1). Bardzo ciekawie przedstawiają się malatury na wrotach stodół. P г z e g o n i na II a p i e n n e p o w i a ł g o r l i c k i po g o r l i c k i w i al 1 111 11 e g o n i n a p o w i a ł g о г I i с h i Na Łemikowszczyźnie zachodniej (w pow. gor­ lickim) ozdoby te wykonywane bywały wprost na surowych deskach wrót. W dorzeczu Osławy podobnie jak i u Dolinian sanockich koło Birczy, Tyrawy Wołoskiej, a także w okolicach Przemyśla, najpierw powierzchnie wrót pokry­ wano jasno żółtym kolorem naturalnej glinki, a do­ piero na tym podkładzie malowano wapnem róż­ ne motywy. Pięknie zdobione wrota stodoły wi­ dzimy na fotografii (ryc. 18) przedstawiającej cha­ łupę w Smolniku koło Baligrodu (Łemkowszczyzna wschodnia). Powierzchnia wrót pomalowana tam jest glinką naturalną na kolor jasno żółty. Wzdłuż górnej i dolnej krawędzi oraz środkiem biegną szerokie pasy barwy terakota (wykonane paloną glinką), na nich zaś zdobiny malowane cienkim pędzlem przy użyciu wapna. Pas górny i dolny po­ siada na brzegach po jednym szeregu białych kro­ pek w środku zaś biegnie linia falista złożona z kreski ciągłej między dwoma kropkowanymi. W pasie wewnętrznym przy brzegach widzimy linię zygzakowatą z kropkami w załamaniach, w pośrodku zaś szlak z ułożonych na zmianę ukośnych krzyżyków i promienistych kółek z za­ znaczonym środkiem. ) 14 P r z e g o n i n a 208 T A B L I C A I I. p o w i a t Malatury g o r l i c k i na wrotach Wolne przestrzenie zrębu między węgłami a ok­ nami i drzwiami wypełniają niekiedy pojedyncze lub rytmicznie powtarzające się zdobiny roślinne (jodełka lub kwiatoń), czy geometryczne. Ze zja­ wiskiem tym spotykamy się zarówno na wschod­ niej Łemkowszczyźnie (tabl. I I I . 5) jak i w Prze­ myskim czy Ł o w i c k i m ) . Motyw powtarzających stodół 15 i drzwiach na Łemkowszczyźnie zachodniej. �Ryc. Ryc. I. Fragment malowanego 5. Chałupa dełkowe zrębu chałupy bielona, pasy w szparach wykonane czerwoną farbą między z palonej T A B L I C A z dorzecza Osławy. bielonym belkami i motywy glinki, Wetlina p. chałupy w Zubraczem pow. jo- Lesko. fil Ilustracje: 1, 6, 7, .9, 10 wyjęte są z pracy J. Tarnowycza pt. Łemhiwszczyna reszta zaś pochodzi ze zbiorów autora. 1 zrębie Ryc. 6, 7. Sposób okien z dorzecza Ry c. 8. na drzwiach, li n k a po w. Malowidło So­ Lesko. Ryc. 9. na drzwiach r z e c z a Malowidło z do­ Osławy. zdobienia Osławy. * ** Sanok. �się rytmicznie kwiatonów znany jest też z Opo­ czyńskiego' ) (tabl. V, 5, 7). 6 Zbyt szczupły materiał jaki w tej chwili posia­ damy nie pozwala na razie na wyznaczenie dokład­ niejszego zasięgu, w jakim na terenie Polski wy­ stępują zdobione zręby i jakie jest rozprzestrze­ nienie poszczególnych motywów, czy układów kompozycyjnych. Ogólnie tylko powiedzieć można, że ozdobna malarstwo na ścianach chałup trafia się w Pol­ sce południowej: na stokach Sudetów i w całej Ma­ łopolsce. Na terenach centralnych Polski z wzorzy­ 210 Ryc. 12. Zrąb Ryc. 13. Chałupa bielony z. Białej tylko dookoła Wody powiat okien. Nowy Dla każdego z wymienionych ośrodków znaleźć można pewną sumę cech, która charakteryzuje je­ go zdobnictwo i wyróżnia od innych. Zarysowu­ jące się jednakowoż między poszczególnymi ośrod­ kami różnice odnoszą się raczej do nabytków now­ szych jak np. polichromia ścian, lub zdobnictwo wprawdzie czysto wapienne ale bardzo rozwinięte. Proste elemanty zdobnicze jak np. kropki, linie proste, łamane, jodełki itp. występują jak widzi­ my z załączonego materiału ilustracyjnego w znacz­ nych od siebie odległościach na terenach Polski a także wychodzą poza jej granice. stym malowaniem zrębów spotykamy się w R a ­ domskim, Opoczyńskim, Łowickim, oraz spora­ dycznie w okolicach Iłży. Na tle tego szkicowego potraktowania zasięgu wyróżnia się kilka ważniejszych ośrodków, gdzie zdobnictwo ścian występuje w formie szczególnie rozwiniętej. Na południu do ośrodków takich na­ leży wschodnia Łemkówszczyzna, Powiśle Dąbrow­ skie i świeżo odkryte przez pracowników Sekcji Zdobnictwa centrum koło Przemyśla. W Polsce centralnej na pierwszym planie wymienić należy Łowickie. Florynka Tarą pow. malowana 1\. Sącz. Fot. w kropki Fot R. Reinfuss 1933. na narożnikach. II. Reinfuss 1933. Z terenów poza polskich, bogatym zdobnictwem zrębów wyróżnia się przede wszystkim chałupa słowacka. W. Cziczmanach na południe od Turczańskiego Sw. Marcina piętrowe domy posiadają ściany pokryte bogatą ornamentyką o motywach geometrycznych wykonanych wapnem na surowym drzewie (ryc. 26)"). Na pograniczu Słowacko Morawskim koło Breclavy na bielonych ścianach chałup występują pięk­ ne wielokolorowe ozdoby kwiatowe koło okien i drzwi ) . W Czechach częste są domy drewniane bielone tylko w szparach między belkami. 1s ��T A B L I C A IV a ( М '° "' i M (Wszystkie a a " wrota miejscowości сh stodół i drzwiach u D olinian położone na północny wschód sanockie h od Sanoka) Na terytorium niemieckim malatury na białym tle wyprawionej ściany występują przede wszyst­ kim w części południowej, w Bawarii i Tyrolu, gdzie na ścianie szczytowej spotyka się nieraz bo­ gatą polichromię. Często bywają to mało ze sztuką ludową związane kompozycje figuralne jak np. po­ stacie świętych w okolicy Ober i Unterammergau ) trafiają się też jednakowoż, jak widać z ryciny 19 malatury roślinne o charakterze cał­ kowicie ludowym ). Kwiaty na ścianach domów spotyka się też w Szwarcwaldzie. Na terenie ca­ łych prawie Niemiec, gdzie występuje konstrukcja ryglowa, czy pruski mur, belki stanowiące szkielet budynku bywają podkreślone kolorem innym niż tło reszty ściany. Czasem w poszczególnych kwa­ terach, belkowania pojawiają się też malowane zdobiny geometryczne lub roślinne (np. w Górnej Hessji). Prymitywne malatury wykonane wapnem na surowym zrębie znane mi są w tej chwili tylko Z Dolnej Saksonii, gdzie w okolicy Nienburga wy­ stępują na ścianach budynków gospodarczych ma­ lowane wapnem kwiaty w doniczkach (ryc. 27). 19 Rye. I. Wieś Si cmiii szowa Ryc. 2. Rakowa 20 Ryc. 212 3. Wieś Sieminszowa Rvc. 4. Bircza Rvc. .5. Wieś Sieminszowa Ryc li. ]\'ieś Ryc. 7. Wieś Sieminszowa Rvc. II. ]Vie'ś Stara Sicmiuszowa Sieminszowa Na południowym wschodzie interesujące malatu­ ry spotyka się na fasadach domów włościańskich w Rumunii na południe od Bukaresztu (Copaciu) gdzie na tle białej ściany wykonane są farbą czer­ woną i niebieską bardzo staranne pod względem rysunkowym motywy geometryczne, roślinne i zoomorficzne, a mianowicie ptaki (ryc. 23)-'). Zarówno w Polsce jak i na wymienionych wy­ żej terenach pozapolskich (Czechosłowacja, Niem­ cy) w zdobnictwie zrębów dają się zaobserwować dwa występujące obok siebie sposoby malowania. Jeden niewątpliwie młodszy, polega na wielo­ barwnym zdobieniu fasady, zwłaszcza koło okien i drzwi, motywami roślinnymi lub nawet figural­ nymi (południowe Niemcy) tą czy inną drogą czerpanymi z inwentarza malarstwa stylowego, głównie kościelnego. Drugim sposobem jest malowanie, przeważnie na surowym zrębie chałupy, ozdób wykonanych wap­ nem, czy jasną glinką. Zespół stosowanych tu mo­ tywów jest nadzwyczaj prymitywny. Ogranicza się on do najprostszych elementów geometrycz­ nych i zupełnie schematycznie traktowanych form roślinnych. Duży zasięg geograficzny tych zdobin, jak i ich bliskie pokrewieństwo z ornamentyką wczesnohistoryczną występującą np. na ceramice, pozwala przypuszczać iż w tym typie zdobnictwa zrębów można mieć do czynienia z tradycjami bardzo odległymi. Zbieżność geometrycznych mo­ tywów występujących dziś na zrębach chałup wiej- �T A B L I C A ! V. JŁ1111Ł1IT) /. Malalura pod oknem. now. Oooczno. 4. Sposób malowania Kruszewiec рои:. Libiszów niu. szczytowych Opoczno ścian Bukowie 2 — 3. Malalura pod oknem. wica pow. Opoczno. na ganku od spiciu za, fotografii publikowanej u> X l. Ludu). dachów. Stary Sącz przez S. skich z motywami spotykanymi na przykład na ceramice z okresu pierwszych Piastów nie jest być może z u p e ł n e przypadkowa. Wiemy o tym, że zdobnictwo malarskie zrębów, wywodzące się ze zwykłego polepienia ścian gli­ ną- ), było i jest czynnością kobiet, te zaś według przypuszczeń profesora Kostrzewskiego- ), uzasad­ nionych współczesnym materiałem etnograficz­ nym, zarówno słowiańskim ), jak i egzotycznym, trudniły się w czasach wczesnohistorycznych rów­ nież wyrobem garnków glinianych. 2 s 24 1 gm. Drze­ Malatura na ścianie szczytowej domu w Libiszowie pow. Opoczno, szpary między bel­ kami malowane wapnem, „lachmusowym" (wapno z. dodatkiem farby niebieskiej). 7 6. Malalura (według Udzielę Zakościele , Malalura na ścianie frontowej domu w l.ibiszowie, szpary między belkami malowane wapnem, dwa hwiatony i wzór geometryczny poniżej okna wykonane kolorem „lachmu­ sowym", O ile w polichromiach roślinnych stanowiących główny trzon grupy pierwszej, jako cel podstawo­ wy i jedyny uważać należy efekt dekoracyjny, o tyle w zespole motywów grupy drugiej spotyka się cały szereg takich, które nasuwają przypuszcze­ nie, że u genezy ich kryją się też jakieś momenty pozaestetyczne. Widoczne to jest zwłaszcza w ukła­ dach o charakterze asymetrycznym, składających się z elementów geometrycznych i schematycznie traktowanych motywów roślinnych. Wiele z nich przypomina raczej znaki własnościowe ), czy ma25 213 �giczne (tabl. I I , 5, tabl. I V , 6) niż zdobiny w sensie ścisłym. Sposoby wyjaśnienia tych malatur są różne. A. Fischer wspomina, iż malaturami wykonanymi wapnem na niebielonym zrąbie oznaczano niekie­ dy front chałupy, w której były dziewczęta na wydaniu ). Tłumaczenie to ma sporą dozę praw­ dopodobieństwa, gdyż gdzieniegdzie i w związku z samym obrzędem weselnym występuje czasem malowanie, względnie rysowanie różnych mo­ tywów ). 20 27 Ryc. 16. Fragment polichromii dziacz pow. Przemyśl z Niemcy, widząc w ludowym zdobnictwie przede wszystkim mowę znaków symbolicznych, stworzyli od początku X I X wieku całą bardzo bogatą lite­ raturę, gdzie systematyzują występujące w zdob­ nictwie elementy, wiążąc z nimi w sposób do­ wolny ich rzekome znaczenie lub pojęcia, które mają w y r a ż a ć ) . ściennej, wieś Pożkopii akwarelowej Fol. R. Reinfuss. 28 Unikając przesady z jaką nauka niemiecka do­ szukuje się w zdobnictwie ludowym wyrazu sym­ bolicznego przypuszczać można, że poza niektóry­ mi znakami malowanymi na zrębach, mogło istotnie ukrywać się dawniej znaczenie magiczne, a mianowicie apotropeiczne. Moszyński wspomina o istnieniu znaków magicznych w ludowej kulturze Słowian (pentagram, gwiazda sześcioramienna, /WV\AAAAAA/V\AAA/4/V/VW • I г АУЛУ \/Л/\/\У^>\Л/>ЛЛЛЛ/\^ i • 214 Ryc. 17. Malowana wzorzyście Ryc. białe. 17. Malowana chałupa, Smolnik k. Baligrodu ściana zrąb w w pow. szczytowa kolorze Lesko. c. terakota, Fot. R. :upy w zalipiu pow. wrota jasno żółte, Reinfuss 1935. Dąbrowa. framugi Fot. okien R. Reinfuss zielone, 194(1. zdobiny �sześciolistna rozeta wpisana w koło, czy tak zwa­ ny „czarny krzyż" powstający z przecięcia się pod kątem prostych dwóch równoległych linii ). 29 Być może, że liczba ich dałaby się pomnożyć niektórymi znakami występującymi w malaturach zrębów, a zwłaszcza drzwi i wrót budynków wiej­ skich, gdzie najczęściej umieszcza się znaki ma­ jące w wierze ludowej własności ochronne. W miejsce dawnych rysunków apotropeicznych wchodzi z czasem chrześcijański krzyż, który dla­ tego właśnie spotykamy tak często po wsiach na drzwiach budynków gospodarczj'ch głównie zaś stodół. Występowanie na wrotach krzyża obok in­ nych znaków (tabl. IV, 7, 8) wzmaga podejrzenie, że w tych ostatnich widzieć należy starsze rysunki apotropeiczne mające na celu ochronę plonów gro­ madzonych w stodole. Za innym, niż wyłącznie zdobniczym, charakterem tych malatur przemawiać może też fakt, malowania na wrotach stodół faz księżyca i słońc, które pod ręką malarki nieświa­ domej już dziś właściwego znaczenia motywów zmieniają się łatwo w pięciolistne kwiatki, (tabl. I I , 8). Ryc. 19. Malatury na ścianie domu bawarskiego. Nie jest całkowicie wykluczone, że magiczne znaczenie mogły też mieć pierwotnie antropomorficzne rysunki w Opoczyńskim tak zwane „kozaki" malowane wapnem lub czarną farbą na stodołach i domach mieszkalnych podczas Wielkanocy i w środopościu. Dziś te obrzędowe malowanki zeszły juz do poziomu psot wykonywanych sąsiadom przez wiejskich chłopców. W krakowskim z rysun­ ków tych rozwinął się interesujący dział ludowej karykatury (rycina na okładce). Wyrażone powyżej przypuszczenie o apotropeicznym znaczeniu pewnych motywów malowanych na zrębach, należałoby oczywiście sprawdzić przez zbieranie wypowiedzi samego ludu. Jak dotychczas wywiady zmierzające do wyjaśnienia sensu zna­ ków malowanych na wrotach prowadzone przeze mnie na terenie Łemkowszczyzny i Dołów Sanoc­ kich nie dały pozytywnego rezultatu. Dziś wobec szeroko rozpowszechnionego w Pol­ sce jednolitego bielenia ścian wapnem, dawne wzorzyste malatury wykonywane na surowym zrębie znajdują się w stanie postępującego zaniku. Wobec tego, że istnieją u nas instytucje zajmujące się z urzędu opieką nad ludową twórczością pla­ styczną, należałoby wysunąć niezupełnie jeszcze spóźnioną myśl, ażeby w którymś z bardziej inte­ resujących ośrodków jak np. w Łowickim lub Opoczyńskim wskrzesić przez zorganizowanie od­ powiedniego konkursu, dawny wzorzysty sposób malowania surowych zrębów, a następnie utrzy­ mać go przez stałą opiekę konserwatorską. Ryc. 20. Fragment malowanej ściany, zrąb terakota, zdo­ biny białe. Solinha pow. Lesko, Fol. R. Reinfuss 'Q37 r. Ryc. 21. Malowana chałupa. Solinha pow. Fot. R. Reinfuss Lesko. 1936. �Ryc. Tl. Odrzwia z kopii wykonanej chałupa z Bronowie dla Muzeum Ziemi w pow. krakowskim, Krakowskiej. Fot. R. zdjęcie Reinfuss. P R Z Y P I S Y 1. К. T. Runen und 2. nia Weigel: „Germanisches Glaubensgut S i n n b i l d e r n ' ' , M i i n c h e n 1939, P o d o b n y przebieg m i a ł a następnie browskim. Jak wadzonych z polichromii wynika z ramienia str. badań Sekcji na Z. Szewczyka Sz. L . w Z a l i p i u i okolicy z d o b n i c t w o ś c i a n się z kolistych b i a ł y c h konanych czoną przy gliną „pacek" pomocy u m i e s z c z a n o dla nej chałupy (Z. Szewczyk: to lub ..Konkurs szmaty na wy­ takie ciemnego w n ę t r z a malowanki dąbrowskie" str. 44. niecki w X V I I 4. R. chodniej kratę publikuje tomie W i s ł y str. Reinfuss: O M. Wawrze- 697. ludowe (Odb. z na za­ XXXIII a) J . F a l k o w s k i , zrębach B. w Sztuka zdobni­ ludowe na za­ IV Kra­ 27. Stosowana zeszyt nr J . Falkowski, 11. B. Pasznycki: b o j k o w s k i m " str. Z. Szewczyk dostarczył „Na pograniczu 60. mi, nienadające niestety do r e p r o d u k c j i , z d j ę c i e p r z e d s t a w i a j ą c e dorzeczu „Łemkowie' Osławy t y n k o w a n e g o i bielonego. W z d ł u ż górnej krawę­ dzi ś c i a n y biegnie poziomo p o d w ó j n y szereg c i e m n y c h k o l i s t y c h k r o p e k , boczne z a ś ozdobione s ą n a barwnymi kwadratami zmianę i gwiazdami sze- ściopromiennymi. 12. S. c) H . S c h r a m ó w n a : str. Udziela: „Kilka słów o strojach, budow­ „Na Lwów odb. 310. 13. pograniczu 1935 str. z X I V t. chodniej 60. Wier­ c h ó w 1936 str. 4. 14. R. Reinfuss: Mówiąc ludowa i jej znacze­ o malarstwie szczyźnie i sąsiednim zawsze na m y ś l i „Sztuka ..Budownictwo ludowe na za­ Łemkowszczyźnie". przesiedlenia stan z roku ludności zrębów pograniczu ruskiej 1939. na na Łemkow­ bojkowskim mam Czy dziś wobec inne t e r e n y dawny nie d l a k u l t u r y a r t y s t y c z n e j " W i l n o 1939, str. 13 s p o s ó b m a l o w a n i a c h a ł u p jest p r z e z o s i a d ł ą t a m i ność następne, z d) J . T a r n o w y c z : dwoma ilustracjami „Łemkiwszczyna" barwnymi. Kłaków 1941 str. 70 i nast. We wsi się ścia­ n ę s z c z y t o w ą b u d y n k u z wsi Ochotnicy, drewnianego, pracach: Pasznycki: Łemkowsko-bojkowskim" 6. „Budownictwo str. i —697. 1904. 10. tomu 27). i Solinki znajdziemy wzmianki w 216 Polska str. 694 l a c h , s p r z ę t a c h i n a c z y n i a c h w S ą d e c c z y ź n i e " L u d t. X , malowanych b) R . R e i n f u s s : Reinfuss: ułożonymi „Budownictwo Łemkowszczyźnie" Lud4i 1934 str. 5. ukośną „Budownictwo Łemkowszczyźnie" Łemkowsko — ale R y s u n e k c h a ł u p y z W o l i Z a ł ę ź n e j (p. Opoczno) malowanej w 9. kur­ powale Krakowskim. Wawrzeniecki: R. ków rozpusz­ „Packi" n r . 11/12, 1948 8. chodniej rozwinęło jest p l a c k ó w z popiołem. rozjaśnienia I. B. M. ctwo ludowe", W i s ł a t. X V I I pro­ P. n a p o w i e r z c h n i pieca, ś c i a n i n a Polska Sztuka Ludowa 3. pędzla wymieszaną Dą­ czasem w 7. biele­ Powiślu Zdobnictwa ziomo szeregi d u ż y c h b i a ł y c h k r o p e k , to s a m o s p o t y k a się również rozwój wnętrz in 4. Buków 15. str. p. Opoczno fotografowałem stodołę, której ściany zdobiły z zewnątrz biegnące po­ polską A. dalej kontynuowany Chmielińska: nie ..Księżacy" lud­ wiem. (Ziemia, 1913 257). H. Griesebach: B e r l i n 1917 str. 85 — „Das 87. polnische Bauernhaus", �16. wiona W czyńskim, nym Muzeum Etnograficznym w jest w fotografia z Zakościela przedstawiająca poziome b i a ł e w chałupę Łodzi o zrębie pasy, p r z y c z y m opo­ malowa­ na jednym z r o g ó w w i d n i e j ą trzy kwiatony wysokie mniej w i ę c e j n a j e d e n metr, rozdzielone l e ż ą c y m i w pośrodku B. 18. Jak 19. testen Z. 20. Wirth: „Dedina", 329, 330, 335, T . W e i g e l . S. 28. znaczeniu 25. mieszkających Lehmann: „Sinnbilder in ..Kultura ludowa tabl. 59. Słowian" „Sinnbilder elementów dem używanych rozpowszechniony. przesady w tym Buch „Kultura prapolska" Poznań Bayern. w o symbolicznym zdobnictwie Klasycznym jest przykła­ W. Bla- (Berlin 1941), gdzie d o s ł o w n i e k a ż d y m o ż l i w y z n a k r y s u n k o w y począwszy od k r o p k i posiada k o m e n t a r z wyjaśniający W praktyce podejście t a k i e do zjawisk z zakresu p l a s t y k i z n a j d z i e m y w c a ł y m szeregu p r a c n i e m i e c k i c h 257. K . Moszyński: ..Kultura ludowa Słowian" j a k np. E . O. T h i l e g o , ( S i n n b i l d u n d B r a u c h t u m ) , К . E . Weigla 343. P o r ó w n a j np. z n a m i o n a b a r t n e u Kurpiów (Germanisches Glaubensgut Sinnbildern in Bayern), S i n n b i l d e r ais ry­ j a k K . Spiess, J . S t r z y g o w s k i . ..Kurpie", b a k ó w p o m o r s k i c h " R o c z n i k H e r a l d y c z n y tom V I I ) A. Fischer: , . L u d polski," L w ó w w kolorze czerwonym 1926 str. i niebieskim 29. 35. na ścianie Hofgiebel K. Moszyński: tom I I str, domu in A. A u g u s t i n n a rok 23. Malowidła in deutschen Sinnzeichen" Biblioteka warszawska, Ryc. się kwiatowe w z g l ę d z i e jest k s i ą ż k a der 1892), g m e r k i K a s z u b ó w ( B . N a m y s ł o w s k i : . , M e r k i 26. Czech jego z n a c z e n i e j a k o s y m b o l u . 799. (L. K r z y w i c k i : na pograniczu W nauce niemieckiej p o g l ą d chetty. D a s J . Kostrzewski: 1 str. rysun­ 32). Frankfurt 1938. że męż­ objaśniają. wesele malowano jako zaproszenie m o t y w y interesan- K. Moszyński: 24. Niemców die K . H i e l s c h e r : „ R u m a n i e n " L i p s k 1933 23. U Suddeutschlands" „Dorfwanderungen, 21. tiir. I I str. ki, które n a s t ę p n i e ś p i e w a j ą c niesłychanie Berlin tytułem c z y ź n i r y s u j ą (zwykle na drzwiach) dziwaczne str. 338. 1904. К. s w e j p r a c y pod podczas w e s e l a a t a k ż e i p r z y i n n y c h z a b a w a c h ( К . T . Weigel, S. L e h m a n n : rycina 22. 1947 str. Praha 422. wyżej R. K e m p ę : Bayern" tom. i Bauernhaustypen am M. w w s p o m i n a n a stronie 112, i B a w a r i i n a d r z w i a c h gospody w k t ó r e j o d b y w a ł o Vavrousek 1925 r y c . 405 — J . G u l g o w s k i np. „ K a s z u b i " ( K r a k ó w 1924) bia­ łymi kropkami. 17. 27. wysta­ powiecie — Zeichen) Runen und (Germanische i wielu innych Strobel. „Kultura ludowa Słowian" na pol. od Bukaresztu. ś c i a n i e Fot. R. Reinfuss chałupy 1947. 333. u iejskiego w Copaciu Яви t Na o k ł a d c e . w Opatkowicach Malowidło pow. w i e l k a n o c n e P r o s z o w i c e (fragment). na �Ryc. 24. Malatura przez Felicję wielobarwna Kosieniakową, КРАШЕНЫЕ wykonana nad Zalipie pow. Fot. R. Reinfuss oknem Dąbrowa. 1948 СРУБЫ. На территории ю ж н о й и с р е д н е й Польши и з в е с т е н обычай, ныне, впрочем, замирающий, раскрашивать н а р у ж н ы е стены д е р е в е н с к и х строений разными узорами. В этой Ж И Е О П И С И м о ж н о отличить д в е группы: младшую, в которой многоцветный у з о р , п р е и м у щ е с т в е н н о с растительными мотивами, представлен на п о б е л е н н о й с т е н е строения (Рис. 10, 12, 13, 15, 20, 21) и „старшую", в которых орнамент, сделанный известью на сыром ф о н е сруба, состоит из н а и б о л е е простых геометрических э л е м е н т о в (Рис. 22, рис. 1 — 8, 14) или схематически представленных растительных мотивов. Иногда рисунками бывают покрыты в с е стены строения, а иногда украшения концентрируются на углах, окнах и две­ рях. Весьма и н т е р е с н ы украшения, п о м е щ а е м ы е на воротах, ведущих на овин, и на дверях д о м о в (Табл. II, III IV"). Среди этих рисунков часто встречаются знаки или комбинации зна­ ков, к о т о р ы е могуть иметь н е столько д е к о р а т и в н о е , сколько, с к о р е е , а п о т р о п е и ч е с к о е з н а ч е н и е (напр. Табл. II 3, 8, Табл. I V 5, 7). Б о л е е старые формы украшения хат (известью по сырому срубу) д о недавнего времени на­ блюдались в с р е д н е й П о л ь ш е в р а й о н е Ловича (Рис. 14), О п о ч н о (Рис. 3—5) и Радома, а в Ю ж н о й П о л ь ш е — в р а й о н е Кракова, Бохни (Рис. 7) и с е в е р н е е Тарнова (Рис. б). Ю ж н е е Санока, на так называемой Лемковщине, стены деревянных д о м о в п е р в о н а ч а л ь н о красят ж ж е н о й глиной в о д н о р о д н ы й б р о н з о в ы й цвет и чуть на этом ф о н е рисуют изве­ стию р а з н ы е украшения (Рис. 8, 17, 19, 23, Табл. 111). Многоцветная ж и в о п и с ь с цветочны­ ми котивами встречается на стенах жилых д о м о в и д а ж е на стенах к о н ю ш е н и коровни­ ков в р а й о н е местечка Д о м б р о в а , р а с п о л о ж е н н о г о с е в е р н е е Тарнова (Рис. 10, 15, 10, 21), а п р е ж д е она н а б л ю д а л а с ь т а к ж е в деревнях, находящихся в окресностях Кракова (Рис. 12) Ryc. 25. Malatura przez Felicję wielobarwna Kosieniakową, wykonana nad Zalipie pow. Fot. R. Reinfuss oknem Dąbrowa. 1948 �PEINTURE DE CHARPENTE 1 D a n s le sud et d a n s le c e n t r e de l a Pologne on a v a i t l'habitude b i e n connue, m a i s a u j o u r d ' h u i p r e s que t o m b ć e e n desuetude, de m e t t r e des p e i n t u r c s d i v e r s e s s u r les rrrars e x t e r i e u r s des m a i s o n s . O n peut d i v i s e r с е genre de p e i n t u r e s e n deux groupes: L e s unes plus recentes, aux motifs p o l y c h r o m e s de p l a n tes s u r les m u r s passes a u lait de c h a u x (tabl. 10, 12, 13, 15, 20. 21) les a u t r e s p l u s a n c i e n n e s . avec unp o r n e m e n t a t i o n e x e c u t e e a v e c de l a c h a u x s u r le fond c r u d u m u r et c o m p o s ć e s des elements g e o m ś t r i n u ^ s les p l u s simples, ou b i e n de motifs de p l a n t e s s c h e m a t i q u e s . C e s p e i n t u r e s c o u v r e n t entie.rement les m u r s des c o n s t r u c t i o n s ou b i e n 1'ornamentation se borne aux angles, aux portes et a u x f e n ć t r e s . L a p l u s i n t^ressante est Г о г п а т - n t a t i o n peinte s u 'es n o r t ° s des granges et des m a i s o n s (tabl. I I . I I I et I V ) . P a r m i ces p e i n t u r e s on voit souvent des signes ou des c o m b i n a i s o n s de signes, dont l ' i m p o r t a n c e est p l u s a p o tropeique que decorative (exemple: Т э Ы е I I 3, 8, T a b l e I V 5, 7). r L e s formes plus a n c i e n n e s de l a d e c o r a t i o n des m u r s (la c h a u x s u r le m u r brut) a p p a r a i s s a i e n t e n ­ core a une eponue p e u r e c u l e e d a n s le c e n t r e de l a Pologne, pres de Ł o w i c z , ( t a b l e a u 14), O p o c z n o (tableau 3, 5) et R a d o m , dans le c e n t r e de l a Pologne pres de C r a covie, B o c h n i a ( t a b l e a u 7), a i n s i q u ' a u n o r d de T a r ­ n ó w . A u s u d de S a n o k , a u pays des Ł e m k i , on c o m ­ m e n c e p a r p e i n d r e les m u r s des m a i s o n s e n bois a v e c une c o u l e u r b r u n e m o n o c h r o m e d'argile cuite et e n suite on peint sur ce fond a v e c de l a c h a u x toute sorte d'ornaments v a r i e s ( t a b l e a u 8, 17, 19, 23, t a ­ bleau I I I ) . L a p e i n t u r e p o l y c h r o m e a v e c motifs de p l a n t e s s'est etendue s u r les m u r s des habitations et m e m e des ć c u r i e s et des p o r c h e r i e s , et dans les e n v i r o n s de l a petite bourg&de de D ą b r o w a situee a u n o r d de T a r n ó w ( t a b l e a u 10, 15, 20, 2 i ) . O n l a v o y a i t encore autrefois d a n x les v i l l a g e s des a l e n t o u r s de C r a c o v i e . Ryc. 20. Fragment malalur wapnem P A I N T E D na surowym H O U S E 1 27. Malatury n a ś c i a n i e we - F R O N T S I n the S o u t h a n d i n the c e n t r e of P o l a n d it w a s n c u s t o m — n o w i n its decline — to p a i n t v a r i o u s designes on the e x t e r i o r w a l l s of buildings. T h i s p a i n ­ ting presents t w o groups; a m o r e r e c e n t one using p o l y c h r o m e , m o s t l y p l a n t motifs on white-washed w a l l s of b u i l d i n g s (see p i c t u r e s 10. 12, 13, 14, 15, 20, 21) a n d an older one, w h e r e the o r n a m e n t is composed of g e o m e t r i c a l designs e x e c u t e d w i t h l i m e on the r o u g h b a c k - g r o u n d of the f r a m e - w o r k , (picture 22 d r a w i n g I , 8, 14), o r of s c h e m a t i c a l l y t r e a t e d p l a n t - m o t i f s . T h i s p a i n t i n g e i t h e r c o v e r s w h o l e w a l l s of b u i l d i n g s or only p a r t of t h e m . T h e o r n a m e n t a l designs a s ­ semble at the angles, doors a n d w i n d o w s . Most i n ­ teresting a r e the o r n a m e n t s p a i n t e d on the gates l e a ­ d i n g to b a r n s a n d on the doors of houses (picture II, I I I , IV). A m o n ą those p a i n t i n g s one often finds sign= w h i c h m a y h a v e a m o r e apotropeic t h a n o r n a m e n t a l i m p o r t a n c e (e. g. p i c t u r e I I 3, 8, p i c t u r e I V 5, 7). T h e older f o r m s of o r n a m e n t used for cottages (lime on r a w f r a m e - w o r k ) c o u l d be oeen not so long ago in c e n t r a l P o l a n d n e a r Ł o w i c z (picture 14) O p o c z n o (picture 3, 5,) R a d o m , a n d i n the south of P o l a n d n e a r C r a c o w , B o c h n i a (picture 7) a n d N o r t h of T a r n ó w (picture 6). Ryc. zrębie wsi Cziczmany na Slowaczyżnie S U M M A R Y S o u t h of P o l a n d i n the s o - c a l l e d L e m k o s h i r e , the w a l l s of w o o d e n houses w e r e p a i n t e d first w i t h a u n i ­ f o r m l y b r o w n p a i n t of b u r n e d c l a y a n d on this b a c k ­ g r o u n d w e r e t h e n p a i n t e d v a r i o u s o r n a m e n t a l designs (see p i c t u r e s 8, 17, 19, 23). T a b l e I I I . T h e p o l y c h r o ­ me floral p a i n t i n g developed on the w a l l s of houses a n d e v e n of stables a n d pig-sties i n the n e i g h b o u r ­ hood of the s m a l l t o w n of D ą b r o w a l y i n g south of T a r n ó w (picture 10, 15, 20, 21). I t a p p e a r e d p r e v i o u s l y also i n the v i l l a g e s n e a r C r a c o w . d o l n o s ą s h i e g o b u d у n h u gospodarczego. � https://zbiory.etnologia.uw.edu.pl/files/original/12f85c0a62c11731c263b047738721ee.pdf e06cc41920f51d45f871b86060cc3d69 Dublin Core The Dublin Core metadata element set is common to all Omeka records, including items, files, and collections. For more information see, http://dublincore.org/documents/dces/. Title A name given to the resource Lud Publisher An entity responsible for making the resource available Polskie Towarzystwo Ludoznawcze Rights Information about rights held in and over the resource Licencja PTL Format The file format, physical medium, or dimensions of the resource pdf Language A language of the resource pol Type The nature or genre of the resource czasopismo Text A resource consisting primarily of words for reading. Examples include books, letters, dissertations, poems, newspapers, articles, archives of mailing lists. Note that facsimiles or images of texts are still of the genre Text. Dublin Core The Dublin Core metadata element set is common to all Omeka records, including items, files, and collections. For more information see, http://dublincore.org/documents/dces/. Relation A related resource oai:cyfrowaetnografia.pl:publication:3892 Date A point or period of time associated with an event in the lifecycle of the resource 1952 Subject The topic of the resource sztuka ludowa Podlasie - sztuka ludowa Identifier An unambiguous reference to the resource within a given context oai:cyfrowaetnografia.pl:3646 Title A name given to the resource Sztuka ludowa Podlasia Zachodniego / Polska Sztuka Ludowa - Konteksty 1952 t.6 z.4-5 Description An account of the resource Polska Sztuka Ludowa 1952 t.6 z.4-5; s.270-287 Creator An entity primarily responsible for making the resource Reinfuss, Roman Publisher An entity responsible for making the resource available Państwowyi Instytut Sztuki Format The file format, physical medium, or dimensions of the resource application/pdf PDF Text Text capture metadata for PDF documents Text SZTUKA L U D O W A PODLASIA (Z badań IV Obozu Naukowego P.I.S. ZACHODNIEGO w Bachorze, pow. Sokołów) ROMAN W kolejności prac terenowych podejmowanych przez Zaklad Badania Plastyki, Architektury i Zdobnictwa Ludowego P. I . S. na pierwsze miejsca wysuwane są z reguły te tereny, które pod względem etnograficznym są dotychczas mało zbadane, a z punktu widzenia naukowego stanowią ważne ogniwa do dalszych prac wiodących w przyszłości do syntetycznego ujęcia zagadnienia polskiej sztuki ludowej. Motywy te zadecydowały w 1950 r. o wyborze wideł Wisły i Sanu jako terenu jednomiesięcznych badań obozowych, w 1951 r. przesądziły decyzję zorganizowania badań w regionie kielecko-sandomierskim. W roku Ryc. i. Mapa zbadanych miejscowości w czasie trwania Obozu Naukowego PIS w Buchorzy, Sokołów w 1952 r. oprać. Z. Cieśki-Rein/ussowa. SPIS 1. 2. 3. 4. 5. Gwizdały Sadowne Prostyń Lipki Stoczek 6. Drgycz 7. Borzychy 8. Wólka Okrąglik 9. Ceranów 10. Nur 11. Przybyszyn 12. Olszew 13. Sterdyń 14. S ero czyn 15. Szwejki 16 Zembrów 17. 18. 19. 20. 21. 22. 23. 24. 25. 26. 27. 28. 29. 30. 31. Sabnie Telaki Wrotnów Miedzna Wola Orzeszkowska Ząbków Krzemień Dzierzby Toczyski Jabłonna Gródek Łużkl Czerwonka Dolne Pole Węże 32. 33. 34. 35. 36. 37. 38. 39. 40. 41. 42. 43. 44. 45. 46. REINFUSS pow. MIEJSCOWOŚCI Sikory Rozbity Kamień Trebień Kowiesy Patrykozy Swinary Mokobody Podniesno Osiny Kisielany Suchożebry Wola Suchożebrska Kopcie Kolonia C h o d ó w Kamianka 47. 48. 49. 50. 51. 52. 53. 54. 55. 56. 57. 58. 59. 60. 61. Czekanów Kanabród Rogów Skrzeszew Czaple Repki Bory c h ó w Kożuchówek Wyrozęby Skwierczyn Nasilów Hołubią Paprotnia Trębice Korczew 62. Laskowice 63. Czolomyje 64. Mordy 65. Grabianów 66. Jaczew 67. Stara Wieś 68. Korytnica 69. Liw 70. Wierzbno 71. Polków Sagały 72. Grębków 73. Sinołęka 74. Żuków 75. Niwiski 76. W o l y ń c e �Ryc. 2. Jeden z domów murowanych budowanych dla chłopów przez T. Patrykozy, pow. Sokołów. Fot. R. Reiniuss. bieżącym, jako teren badań obozowych, zaprojektowa­ ne było Mazowsze Płockie lub Podlasie Zachodnie. Do­ piero po wstępnych objazdach penetracyjnych, które odbyły się w czerwcu br. (2—6 Podlasie Zachodnie i 16—21 Mazowsze Płockie), zadecydowano ostatecz­ nie, że badania prowadzone systemem obozowym obej­ mą Podlasie Zachodnie, podczas gdy obszar Mazowsza Płockiego, jako nie nadający się do eksploracji syste­ mem obozowym, zostanie w przyszłości przebadany dro­ gą badań indywidualnych. Prócz normalnych przygotowań przedobozowych, obejrnujących zestawienie bibliografii i sporządzenie wy­ ciągów z literatury dotyczących przeszłości, stosunków ekonomicznych, społecznych i kulturalnych badanego obszaru, przygotowano do użytku wywiadowców kom­ plet świeżo opracowanych kwestionariuszy, ujmujących w sposób wyczerpujący i zgodny z założeniami meto­ dy marksistowskiej całokształt zagadnień związanych z ludową twórczością plastyczną. Zaplanowane badania objąć miały powiaty: w ę g r o w ­ ski, sokołowski oraz północną część siedleckiego. Jako bazę Obozu, wybrano miejscowość Bachorze, położoną o 4 km na wschód od Sokołowa Podlaskiego, przy gościńcu łączącym Sokołów z Drohiczynem. W ma­ łym klasycystycznym dworku z obszernym parkiem oddanym do użytku P. I . S. przez Dyrekcję Warszaw­ skiego Okręgu Lasów znalazła ekipa obozowa wygod­ ne pomieszczenie, z a ś Władze Szkolne w Sokołowie przyszły Kierownictwu Obozu z życzliwą pomocą, wy­ pożyczając sprzęt do pracowni, sypialń, naczynia ku­ chenne itp. Zespół naukowy Obozu składał się z 21 osób, w tym 8 etnografów, 1 socjolog , 11 rysowników , 1 fotograf. Z wyjątkiem Kierownictwa, uczestnicy Obozu rekruto­ wali się głównie spośród studentów etnografii uniwer­ sytetu krakowskiego i poznańskiego, część z nich przybyła do Bachorzy bezpośrednio z obozu szkolenio­ wego, zorganizowanego w tym roku w Ostrołęce dla studentów Studium Historii Kultury Materialnej. W charakterze rysowników zatrudnieni byli głównie studenci I i I I roku krakowskiej Akademii Sztuk P l a ­ stycznych, którzy mając dobrze opanowany rysunek 1 2 Szydłowskiego. i zdany egzamin z zakresu sztuki ludowej bardzo do­ brze radzili sobie w terenie. Dokumentację fotograficz­ ną prowadził delegowany z "Warszawy fotograf P. I . S. ob. Stefan Deptuszewski, poza tym jednak większość wywiadowców fotografowała posługując się sprzętem i materiałem dostarczonym przez P. I . S. Wyjazdy terenowe przy pomocy samochodu, przy­ dzielonego ekipie naukowej na cały czas trwania Obo­ zu, odbywały się co drugi dzień, począwszy od 1 sierp­ nia. W wyjazdach brali każdorazowo udział wszyscy etnografowie (z wyjątkiem instruktorki mgr Zofii Rein. fussowej), socjolog, fotograf i jedna z dwóch grup ry­ sowników, zmieniających się kolejno, aby rysownicy mieli więcej czasu na opracowywanie swych materia­ łów na czysto. Ogółem w ciągu trwania Obozu odbyto 14 wyjazdów całodniowych i 1 półdniowy (odbyty w dniu bazowym) oraz i całodniowe badania w miejscowości Repki, do­ kąd skutkiem defektu samochodu uczestnicy ekipy udali się pieszo. Zwykle w ciągu dnia badania terenowe koncentro­ w a ł y się w jednej lub rzadziej w dwóch miejscowoś­ ciach, w innych zaś, o ile na to pozwalał czas, ograni­ czano się do krótkich penetracji sondażowych. W razie potrzeby ekipę badawczą dzielono na mniejsze grupy, które przeprowadzały badania w różnych niezbyt od siebie odległych miejscowościach. W czasie prac terenowych uwzględniano zarówno wsie jak i małe miasteczka. Zwłaszcza w I I I dekadzie w związku z intensywniejszymi badaniami ośrodków ciesielskich, meblarskich, tkackich, garncarskich, prze­ prowadzono liczne wywiady wśród małomiasteczko­ wych rzemieślników (Węgrów, Sokołów, Mokobody, Drohiczyn, Siemiatycze, Ciechanowiec, Nur, Kosów). W dniach wyjazdowych po powrocie do bazy odbywała się krótka odprawa, w czasie której wywiadowcy i ry­ sownicy referowali swe najważniejsze spostrzeżenia i dyskutowali wyłaniające się w toku pracy problemy. Dni bazowe spędzali uczestnicy Obozu na opraco­ wywaniu materiałów zebranych w terenie, oddane tek­ sty wywiadów były czytane przez instrutorkę mgr Zofię Reinfussową i w obecności Kierownika Obozu • �dyskutowane publicznie czy z poszczególnymi autora­ mi. Bieżąco prowadzona kontrola oddawanego mate­ riału, ciągłe instruowanie uczestników przyczyniły się do tego, że wywiadowcj', którzy początkowo z nowymi kwestionariuszami nie bardzo umieli sobie radzić, zaczęlj wdrażać się w pracę tak, że ilość niedociągnięć wydatnie w czasie trwania Obozu zmalała. Bardzo charakterystycznym zjawiskiem dla Obozu w Bachorzy jest wytężony tok prac. których nasilenie nie tylko nie miało miejsce rocznym), ale je maksimum słabło pod koniec trwania Obozu (jak to w grupie etnografów na obozie zeszło­ przeciwnie, wzmagało się, osiągając swo­ w końcu trzeciej dekady. Materia! zebrany w czasie badań, pochodzący z 76 miejscowości (ryc. 1), przewyższa materiały zebrane w latach ubiegłych zarówno liczebnością jak i staran­ nością wykonania materiału ilustracyjnego. W stosun­ ku do ilości materiałów zebranych w roku ubiegłym ilość oddanych w bieżącym roku wywiadów wzrosła o 36<v-, rysunków zaś o 60%. Należy podkreślić, że w bieżącym roku wykonana została znaczniejsza niż w roku ubiegłym ilość pracochłonnych plansz barw­ nych (w tym kopie tkanin wzorzystych) oraz rysun­ ków wykonanych w tuszu. Wysiłek włożony przez uczestników Obozu w celu uzyskania tak obfitych plo­ nów był niezwykle wielki. Zarówno wszyscy rysowni­ cy jak i większość wywiadowców pracowała dosłownie od świtu do nocy, by na czas i bez zaległości skończyć opracowania zebranego w terenie materiału. Przechodząc do omawiania naukowych wyników ba­ dań obozowych należy na wstępie podkreślić, że Podlak'c Zachodnie należy niewątpliwie do najbardziej inte­ resujących, ale zarazem do najtrudniejszych do badań etnograficznych terenów w Polsce. 272 kształtowaniu się stosunków narodowościowych między Bugiem a Liwcem informują nas w pewnej mierze statystyki wyznaniowe z 2 poł. ubiegłego wieku z któ­ rych wynika, że w powiecie sokołowskim w r, 1883 było ogółem 5.860 prawosławnych (przeważnie dawna ludność unicka), skoncentrowanych głównie w gminie Sabnie, Jabłonna ; Repki. Najdalej ku zachodowi wy­ suniętą parafią unicką był Seroczyn koło Sterdynia. W sąsiednim powiecie węgrowskim ilość ludności pra­ wosławnej była minimalna (0,2%). W 2 polowie XIX w. w związku z powstawaniem nowych osad na gruntach rozparcelowanych przez wielką własność przybywają na teren Podlasia osadnicy z Lubelszczyzny, zza Bugu i Mazowsza. Zapewne już w X V I I I wieku i z począt­ kiem X I X w. zaczęli na teren obydwu objętych bada­ niami powiatów napływać Niemcy. Była to przeważ­ nie ludność rzemieślnicza (np. tkacze), osiedlająca się w miasteczkach małym; grupkami czy pojedynczymi rędzinami. Na wsi znaczniejsze, skupienia ludności nie­ mieckiej występowały w północnej części powiatu wę­ growskiego nad Bugiem (miejscowości: Sadoleś, Płatkownica, Sojkówek, Ocięte). Poza tym kilka rzemieśl­ niczych rodzin niemieckich znajdowało się w Żulinie. Na wschód od Węgrowa koloniści niemieccy mieszkali w Elżbietowie. Osadnikami byli przeważnie przybysze z Dolnych Niemiec. W r. 1945 ludność niemiecka opu­ ściła swoje siedziby wraz z cofającą się armią nie­ miecką. W okolicy Miedznej, w związku z zakładaniem kolonii na gruntach dworskich, osiadło w 1884 r. 13 rodzin czeskich. W Węgrowie wśród rzemieślników trudniących się tkactwem mieli być Szkoci. Do Sokoło­ wa zaś podskarbi litewski Michał Kleofas Ogiński spro­ wadził rzemieślników z Montbeillard, byli wśród nich prócz tkaczy stolarze meblowi. Cały obszar do wybu­ chu I I wojny światowej zamieszkiwało sporo żydów. Skupiał; się oni głównie w miastach , trudniąc się rze­ miosłem i handlem. W czasie I wojny światowej w licz­ nych wsiach powiatu sokołowskiego (okolice Rozbite­ go Kamienia) przebywała czas jakiś ewakuowana z in­ nych terenów ludność białoruska. Odrębności kulturo­ we tej ludności do dziś żywo utrzymują się w pamięci starych informatorów. Obszar ten, zawarty między Liwcem a Bugiem, sta­ nowił teren starej ekspansji elementu mazowieckiego, z którym po wytrzebieniu w X I I I w. litewskiego szcze­ pu Jadźwingów, zamieszkujących okolice Drohiczyna, zaczyna się mieszać napływający od wschodu poprzez Bug element osadniczy ruski. Ludność ruska, zamiesz­ kująca niegdyś północne i wschodnie pogranicze po­ wiatu sokołowskiego, uległa już całkowitej polonizacji, niemniej do dziś zachowały się w terenie liczne ślady w postaci nazw miejscowych, a jeszcze częściej na­ zwisk ludności włościańskiej, które świadczą o ruskim pochodzeniu mieszkańców tych stron. O dawniejszym Jak widać z powyższego obszar Podlasia Zachodniego jest typowym obszarem przejściowym, na którym krzy. żują się wpływy kulturowe mazowieckie i ruskie, prze­ nikające zza Bugu, a ponadto nie bez znaczenia na Kyc. 3. Ryc. 4. Drewniana socha dwupolicowa. Zembrów, Sokolów. Fot. R. Reiniuss pow. Socha żelazna. Drgycz, gm. Stoczek, pow. Sokołów. Fot. R. Reiniuss �kształtowanie się miejscowej kultury ludowej było bli­ skie sąsiedztwo Lubelszczyzny i infiltraty osadnictwa obcego, o którym wspomniano powyżej. L u d n o ś ć na te­ renie objętym badaniami, w y ł ą c z y w s z y mieszkańców miast, rozpada się na włościan i szlachtę zagrodową, występującą tu w licznych skupiskach. Przykładem mogą być okolice Sterdynia, gdzie do wsi szlacheckich należą Kuczaby, Ratyńce, Zalesie, Długie, Buczyn, Lubiesza, Wólki, Trzcińce, Toczyski, B u j a ł y . Wsie szla­ checkie przemieszane są z włościańskimi. I tak na przykład w okolicy Rozbitego Kamienia wieś Sikory jest wsią szlachecką, podczas gdy sąsiednia zwana Trzebień i niezbyt odległe Dolne Pole są wsiami w ł o ­ ściańskimi. Niekiedy zdarza się, że miejscowość o tej samej nazwie dzieli się na dwie oddzielne części, z k t ó ­ rych jedna jest włościańska (Czaple), druga szlachec­ ka (Czaple Andrelewicza). 3 Szlachta zagrodowa, która w czasach feudalnych ko­ rzystała ze wszystkich przywilejów stanowych, która nie znała pańszczyzny, do czasów ostatnich zachowała poczucie odrębności w stosunku do masy o t a c z a j ą c y c h ją włościan. D z i ś kwestia przynależności do grupy szlacheckiej nie gra j u ż wprawdzie roli nawet w sto­ sunkach towarzyskich, niemniej jednak jeszcze przed kilkudziesięciu laty grupa szlachecka silnie obwarowa­ na była murem przesądów społecznych nie pozwalają­ cych jej na mieszanie się z chłopami przez z w i ą z k i małżeńskie, utrzymywanie z nimi z a ż y ł y c h stosunków towarzyskich itp. W odniesieniu do lepiej na ogół w ziemię zaopatrzonej szlachty nagrodowej włościanie podlascy zajmowali stanowisko zdecydowanie antagonistyczne. Na pierwszy rzut oka ws'e szlacheckie nie różnią się niczym wyraźnym od włościańskich. R ó w n i e ż wypyty­ wani w tym kierunku informatorowie zaprzeczali, aby istniały zdecydowane różnice w zakresie stroju, bu­ downictwa, urządzenia . wnętrza itp. między wsiami szlacheckimi a włościańskimi. Jako uchwytne różnice między tymi dwoma grupami, podawano we wsiach szlacheckich literacką formę w y s ł a w i a n i a się, wytworniejsze formy zachowania się szlachty, we wsiach włościańskich różnicę sprowadzano do większej z a m o ż ­ ności gospodarstw szlacheckich. Rola szlachty zagrodowej w kształtowaniu się kultu­ ry wsi podlaskiej nie jest łatwa do zdefiniowania. Skutkiem większej od chłopów zamożności i ambicjom stanowym, n a k a z u j ą c y m w miarę możności naślado­ wać styl życia zamożnej szlachty obszarniczej, w wio­ skach szlacheckich u bogatszych gospodarzy widuje się w budownictwie dążność do naśladowania p a ń s k i c h rezydencji, w umeblowaniu spotyka się np. kanapki wyściełane, kryte tkaniną samodziałową, naśladujące meble empirowe, w stroju kobiecym noszone były kry­ noliny usztywnione fiszbinowymi obręczami itp. Z tego rodzaju elementami obliczonymi na efekt zewnętrzny, mającymj podkreślać „pańskość" stopy życiowej gospo­ darza, nie szły w parze głębsze przemiany związane np. z postępem w gospodarce. Wprost przeciwnie. Za­ możne na ogół gospodarstwa szlacheckie przechowywa­ ły raczej tradycyjne formy gospodarowania, tam właśnie najdłużej u t r z y m y w a ł a się socha, do dziś uży­ wane są brony laskowe, najdłużej zachował się z a p r z ą g wołowy. Gospodarstwa chłopskie, s k ą d najpierw przy­ mus pańszczyźniany, a później nadzieje zarobku, wy- Ryc. 5. Dom podwójny. Ceranów, R. Reiniuss pow. Sokołów. Fot. pędzały ludzi do pracy poza obrębem swego opłotka, prędzej z a c z ę ł y przestawiać się na nowe tory i uno­ wocześniać system produkcji, mniej natomiast zwra­ cano tam dawniej uwagi na to, co n a z w a l i b y ś m y „ze­ wnętrzną dekoracją". Wielka własność rolna spoczywała na terenie Podla­ sia Zachodniego głównie w r ę k a c h szlacheckich. W po­ wiecie sokołowskim spośród w a ż n i e j s z y c h majątków tego rodzaju wymienić należy Korczew ( K u c z y ń s k i c h ) z p i ę k n y m pałacem zbudowanym w r. 1731, Sterdyń ( K r a s i ń s k i c h ) , Patrykozy ( S z y d ł o w s k i c h ) , w powiecie w ę g r o w s k i m S t a r ą Wieś ( R a d z i w i ł ł ó w ) , W czasach feudalnych właściciele ziemscy podobnie jak i w in­ nych częściach Polski bardzo silnie wpływali na życie wewnętrzne wsi. P r z y k ł a d e m może być działalność ge­ nerała wojsk polskich Teodora Szydłowskiego (ur. 1793 r., urn. 1863 r.), starosty mielnickiego, który za­ kupiwszy dobra Patrykozy przebudował wieś według swego gustu, nadając k a ż d e m u z budynków „inny styl" (ryc. 2). Podobnych przykładów, choć nie tak ja­ skra wj'ch można by p r z y t o c z y ć znacznie więcej. W okresie uwłaszczenia włościan wioski podlaskie były stosunkowo małe: Dolne Pole — 10 domów, W ó l k a O k r ą g l i c k a — 14, G w i z d a ł y — 24, Repki około 36. D z i ś oczywiście wsie rozrosły się w stosunku do stanu pierwotnego bardzo znacznie. Hołubią, k t ó r a w roku 1863 liczyła 30 domów, ma ich dziś 3 razy więcej. P a n u j ą c y m kształtem wsi na Podlasiu Zachodnim jest ulicówka względnie przysiółek, najczęściej rów­ nież zbudowany po obu stronach ulicy. Bardzo regu­ larnymi ulicówkami są z w ł a s z c z a kolonie osadzone w X I X wieku na rozparcelowanych gruntach dworskich. W niektórych starszych wsiach na skutek takiej par­ celacji łub przeprowadzonej w okresie międzywojennym komasacji dostrzega się odpływ ludności na tzw. „ko­ lonie", tj. nowe osiedla z dala od centrum wsi poło­ żone. W tak zwanych „osadach", to jest osiedlach typu m a ł y c h miasteczek (Mokobody, Miedzna), środek sta­ nowi plac targowy, od którego na różne strony rozbie­ g a j ą się ulice, ' ś l a d y miejskiego założenia da się rów­ nież z a u w a ż y ć w Liwie, niegdyś stolicy Ziemi Liw­ skiej. W okresie uwłaszczenia przeciętna wielkość gospo­ darstwa kmiecego wynosiła 1 włókę (30 morgów), choć z d a r z a ł y się i większe. Najmniejsze gospodarstwa 273 �Ryc. 6. Wnęka z kolumnami. Jaczew, tzw. ..ogrodników", dość zresztą nieliczne, mierzyły przeciętnie 1—2 morgów. Obecnie przeważającą formą są gospodarstwa średniej wielkości 5—10 ha, prócz tego zdarzają się i duże, dochodzące do 40 ha, oraz pewna ilość gospodarstw karłowatych. Osobną klasę ludności wiejskiej stanowiła dawniej służba dworska, która tworzyła przy większych dworach małe osiedlawioski, złożone z samych gospodarstw karłowatych (np. Ząbków koło Sokołowa), obecnie skutkiem przy­ działu ziemi podworskiej gospodarstwa te przesunęły się do grupy gospodarstw średniackich. Wieś podlaska, taka jaką widzimy dzisiaj, różni się bardzo od dawnej wsi tradycyjnej. Okresem, w którym weszła na drogę coraz to szybszych przemian, był po­ czątek bieżącego stulecia. W pamięci informatorów okres ten utrwalił się jako „czasy wojny japońskiej". Najbardziej widoczne przemiany zaszły w zakresie uprawy roli i hodowli. Przed laty pięćdziesięciu zjawis­ kiem powszechnym na Podlasiu była trójpolówka, orka w wąskie zagony wykonywana dwupolicową sochą (ryc. 3) ciągnioną u uboższych przez konia, u boga­ tych przez parę wołów zaprzężonych w jarzmo kulowe. Bronowano broną laskową, nawożono ziemię przeważ­ nie obornikiem, nawozy zielone (łubin) dopiero zaczę­ ły się rozpowszechniać, podobnie jak niektóre rośliny pastewne (konicz, seradela). Do sprzętu zbóż używano sierpa, snopy układano w ,,mendle" (14 snopów ułożo­ nych warstwami na krzyż, z piętnastym snopem w po­ staci pionowo nasadzonego chochoła. Omłot zbóż odbywał - się cepami o wiązaniu gązewkowym, wianie przy pomocy drewnianej szufli. Ziarno przechowywało się w słomianych koszach niekiedy znacznej wielkości, a mełło w żarnach typu pionowego, gdzie kamienie osadzone są w wydrążonym pniu drze­ wa lub w oprawie złożonej z klepek przypominającej ceber ustawiony na czterech wysokich nogach. Ziarno na kaszę ubijano w ręcznych stępach kielichowatych. Mniej więcej w okresie „wojny japońskiej" pojawia się na wsi podlaskiej fabryczny, całkowicie żelazny pług, pow. Węgrów. Fot. St. Deptuszewski który zaczyna konkurować z sochą zwłaszcza od cza­ su, gdy żelazne pługi nauczyli się robić kowale wiej­ scy. Socha posiada jednak swoje duże zalety, zwłasz­ cza na nowiznach czy ziemiach zarośniętych perzem. W związku z tym kowale miejscowi w okolicy Stoczka, Sądownego, Prostyni, zaczęli wyrabiać rodzaj dwupolicowych soch z żelaza. Narzędzie to (ryc. 4) znako­ micie spisujące się na odpowiednich glebach nie tylko utrzymuje się obok żelaznego pługa, ale niekiedy zwy­ cięsko z nim konkuruje. Sochy drewniane w użyciu dotrwały tu i ówdzie do czasów okupacji. Wraz z że­ laznym pługiem przychodzą na wieś żelazne brony (ale laskowe używane są do dziś), sprzęt zbóż odbywa się przy pomocy kosy, z czym zapoznali się chłopi bądź na robotach sezonowych w Niemczech, bądź od mało­ polskich „bandosów", którzy tu dawniej po dworach pracowali. Do młocki bogatsi zaczęli używać młockar­ ni kieratowych, do czyszczenia zboża —• młynków. Po r Ryc. 7. Dom z czasów pańszczyźnianych. luss Fot. R. Rein- �drugiej wojnie światowej zostają zastosowane w boga­ tych gospodarstwach wiejskich również bardziej skom­ plikowane narzędzia rolnicze, jak siewniki, kosiarki, żniwiarki, młockarnie motorowe itp. W inwentarzu ż y w y m z gospodarstwa znikła hodo­ wla wołów, ilość krów trzymanych dawniej dla obor. nika zmalała w związku z pojawieniem się nawozów sztucznych. Po komasacji gruntów osłabła hodowla owiec, które dopiero od czasów okupacji zaczęto zno­ wu chować w poważniejszej liczbie. Widocznym zjmiarjom uległa ludowa architektura. Na Podlasiu Zachodnim typem powszechnie panują­ cym jest zagroda wielobudynkowa, złożona z domu mieszkalnego, osobnych stajni, złączonych zwykle z chlewami dla świń, oraz stodoły, a czasem i oddziel­ nego spichlerza, niekiedy z podcieniem wspartym na słupach. Zagrody bogatych posiadają wszystkie wy­ mienione wyżej budynki ustawione dokoła szerokiego podwórza. Biedniejsi nie posiadają spichrzy, budynki gospodarcze i obejście mają znacznie niniejsze. Właści­ ciele gospodarstw karłowatych często w ogóle nie mają zabudowań gospodarczych, tylko m a ł y domek mieszkal­ ny, a żywy inwentarz hodują w małej stajence odcię­ tej od sieni. W niektórych miejscowościach (Jaczew, Patrykozy, Zembrów i in.) stodoły oddzielone od reszty zabudowań ustawione są osobno, tworząc szereg rów­ noległy do budynków mieszkalnych. W miastach (Wę­ grów) i osadach ( L i w ) stodoły i inne zabudowania go­ spodarcze stanowią osobną dzielnicę. Najbogatsi sta­ wiali tam tzw. „okólniki", tj. zwarte, ustawione w kwadrat zabudowania gospodarcze, złożone ze stodół, stajni, owczarni, spichrzy, z podwórkiem w środku. Zarówno budynki gospodarcze jak i mieszkalne bu­ dowane są z drzewa sosnowego, węgłowanego na rybi ogon. Węgłowanie to jest powszechne i spotkano je na­ wet w budynku pochodzącym z r. 1781 (wieś Sikory). Węgieł na obłap zanotowano zaledwie parę razy, z cze­ go wynika, że musiał on bardzo dawno wyjść z po­ wszechnego użycia. Plan domu i jego rozmiary uzależnione s ą ściśle od stanu zamożności mieszkańców. F o r m ą zdecydowanie biedniacką jest tak zwany „dwojak", to jest dom skła­ dający się z izby i sieni, w której cienkim przepierze­ niem oddzielony jest chlew lub komórka. Przeważającą formą na Podlasiu Zachodnim jest tzw. „trojak", to jest dom z sienią wzdłuż ściany szczytowej, komorą lub kuchnią w jej przedłużeniu i dwoma pomieszcze­ niami (izbą i alkierzem) po jednej stronie sieni. Domy takie różniące się wielkością i jakością drzewa posia­ dają bogatsi i ubożsi. Częstym zjawiskiem na Podlasiu jest budowanie domów podwójnych (na dwie rodziny) z dwóch trojaków złączonych ze sobą wspólną ścianą w ten sposób, że wejścia znajdują się w ścianie licowej obok siebie (Ceranów, Kosów), (ryc. 5), lub w prze­ ciwległych ścianach szczytowych (Repki, Korczew). Zwyczaj zestawiania budynków podwójnych, obcy tra­ dycjom polskiego budownictwa ludowego, zaszczepiony został prawdopodobnie na Podlasiu przez wielką w ł a s ­ ność, która budując dla poddanych domy podwójne oszczędzała na materiale (wspólne ściany) i kosztach budowy (jedno urządzenie ogniowe dla dwu rodzin). Za słusznością tego przypuszczenia świadczy fakt, że wiele z tego rodzaju budynków pochodziło z czasów fiyc. 8. Narożnik domu ,,kożuchówanego". Wola Suchożebrska, pow. Siedlce. Fot. R. Reiniuss. pańszczyźnianych i były budowane przez dwór, który osadzał w nich dwie obce zupełnie rodziny (Patrykozy, Korczew, Repki i in). W czasach późniejszych domy takie stawiali również chłopi, np. ojciec dla dwóch synów. Najzamożniejsi stawiali tzw. „czworaki", to jest do­ my z sienią pośrodku, rozdzieloną w połowie przechod­ nim kominem. Czworaki zamieszkiwane były pierwot­ nie przez jedną rodzinę, obecnie z budynku korzystają zazwyczaj dwie, a nawet cztery rodziny, przy czym dom jest w ten sposób przedzielony, że mieszkańcy jednej połowy domu korzystają z sieni frontowej, dru­ giej z a ś połowy z sieni od strony podwórza. W domach starych i to występujących głównie we wsiach szlacheckich (Jaczew, Nasiłków, Czaple-Andrelewicze) w gospodarstwach najzamożniejszych ściana sieni od strony licowej bywa cofnięta mniej więcej o 1 m w tył, tworząc wnękę ozdobioną od frontu dwoma kolumnami ustawionymi po bokach (rys. 6). Element ten o charakterze wyłącznie dekoracyjnym zaczerpnię­ ty został najprawdopodobniej z architektury klasycystycznych pałaców (np. z pałacu w Korczewie). Domy z wnękami, ale bez kolumn, spotkano jeszcze w kilku innych miejscowościach, głównie zamieszkiwanych przez drobną szlachtę (np. Osiny). Dom z wnęką poli­ chromowaną zanotowany został w osadzie Mokobody. Ściany domów zostawiane były w stanie surowym lub malowane glinką względnie wapnem. Dachy krokwio­ we, dawniej z reguły czterospadowe, kryto słomą, na rogach schodkowaną, poza tym przeważnie gładką (ryc. 7). Okna małe pozbawione ozdób, ale często z okiennicami, drzwi z reguły na żelaznych zawiasach �(na kołowrocie spotyka się tylko w starych budyn­ kach gospodarczych) z taflą niekiedy ozdobnie w y k ł a ­ daną. Nawet w najstarszych domach nie natrafiono na wnę­ trza kurne. Nie pamiętają ich również najstarsi informatorowie. Chałupy wiejskie w pośrodku sieni po­ siadają wyprowadzony od powierzchni ziemi obszerny komin murowany z cegły lub kamienia (już w domach z r. 1815), wyjątkowo z plecionki wylepianej gliną. Podstawa komina równa szerokości sieni jest zwykle przechodnia i zamknięta z dwóch stron drewnianymi drzwiami. W starych domach wewnątrz komina spoty­ ka się u dołu po bokach otwory, przez które dawniej paliło się w piecu służącym do ogrzewania. Do komi­ na przybudowany jest piec kuchenny i piekarski znaj­ dujący się w izbie, zaopatrzony w szeroki okap. Blachy do gotowania przyjęły się od lat mniej więcej 50, daw­ niej gotowano w garnkach stawianych wprost na gli­ nianej polepie pieca lub na żelaznym trójnogu. Piec do ogrzewania w postaci wąskiego, długiego graniastosłupa stanowi zwykle część ściany między kuchnią a dru­ gą izbą, względnie alkierzem. Często między szczytem pieca ogrzewanego a powałą jest zostawiona wolna przestrzeń, tak że alkierz nie jest cd izby całkowicie oddzielony. Na początku bieżącego stulecia w budownictwie pod­ laskim przyjmują się domy z dachami naczółkowymi, o ścianach szczytowych ozdobnie szalowanych. Moda ta, której towarzyszy pojawienie się wycinanych ozdób nad oknami (nadokienniki), okazała się bardzo krótko­ trwała, gdyż już w czasie I wojny światowej zamiast naczółkowych zaczęto budować dachy dwuspadowe. W związku z powyższym zaczyna się. rozwijać pomy­ słowe ozdobne szalowanie szczytów, wycinanie w nich dekoracyjnych okienek, obijanie krawędzi ażurowanymi wiatrówkami z zakończeniami w postaci szparogów lub pionowych profilowanych sterczyn dachowych. W tym samym czasie w domach zamożniejszych coraz częściej buduje się przed wejściem ozdobne ganki. Pod koniec I wojny światowej i później zaczęto zwłaszcza Ryc. 10, Fragment Ryc. 9. Spichlerz z podcieniem. Repki, pow. Fot. Deptuszewski Sokołów. w domach starszych „kożuchować" ściany, czyli po­ krywać je zewnątrz ozdobnym szalunkiem. Deski kry­ jące ściany układane są dekoracyjnie, u góry pod da­ chem biegnie poziomo ażurowana deska tzw. „fryza". Szczególnie bogato zdobione s ą narożniki, w których widać niekiedy echa ozdób przyjętych z domów muro­ wanych, klasycystycznych pilastrów itp. W Woli Suchożebrskiej na narożnikach przybijają wycinane z de­ ski i polichromowane ozdoby roślinne (ryc. 8). W ogó­ le w okresie międzywojennym i w czasie okupacji zdobnictwo architektoniczne rozwija się bardzo bujnie: ganeczki, nadokienniki, drzwi, szczyty dachów stają się coraz bogacej zdobione. Często niektóre elementy podmalowuje się (zwłaszcza okiennice). Ciekawym elemen­ tem nienotowanym dotychczas w architekturze ludowej są ozdoby narożników spotykane w Jaczewie (pow. Węgrów) w postaci bogato profilowanej deski, ster­ czącej na zewnątrz jak grzebień na narożnikach domów. budynku gospodarczego przy plebanii. Sokołów. Fot. St. Deptuszewski Zembrów, pow. �W architekturze wiejskiej z tego okresu widać wyraź­ ne oddziaływanie zdobionego budownictwa drewniane, go małomiasteczkowego. Bogatsi gospodarze chętnie korzystają z usług cieśli i stolarzy budowlanych miej­ skich. Wśród budynków gospodarczych na uwagę zasługu­ je} spichrze, często zaopatrzone w podcienia wsparte na słupach (ryc. 9), i stodoły (ryc. 10). O ile architektura ludowa Podlasia Zachodniego przedstawia się bardzo bogato i ciekawie, o tyle me­ blarstwo jest raczej dosyć mało interesujące. W kuch­ niach spotyka się (nawet we wsiach szlacheckich) krótkie, szerokie ławy służące zamiast stołu, na któryeh jada się posiłki siedząc na małych czworonożnych stołeczkach, półki na naczynia o kształtach zwykle ozdobnych, rzadziej kredensy. W izbach, prócz łóżek 0 formach zaczerpniętych z meblarstwa małomieszczańskiego ub. stulecia, spotyka się „zydle" (ławy) 7, ozdobnymi oparciami, często umieszczonymi ruchomo na osi, tak że oparcie da się przekładać raz na jedną, raz na drugą krawędź ławy, „kanapy", czyli rozsuwane lawy do spania, sofki, to jest ławy z wyginanymi ozdobnie oparciami bocznymi, wyjątkowo czasem wy­ ścielane i obite z wierzchu samodziałem (u drobnej szlachty). Prócz ław występują też krzesła. Wyjątko­ wo raz jeden (w Prostyniu) udało się znaleźć staro­ dawne krzesło o oparciu wykonanym z profilowanej deski, poza tym częste są krzesła typu biedermeierowskiego swobodnie interpretowanego przez ludowych sto­ larzy. Jako sprzęty schówkcwe służyły dawniej skrzy­ nie malowane, kupowane na targach w Siedlcach, W ę ­ growie i Sokołowie. Wyrobu ich zaniechano od lat oko­ ło 70. Nieliczne skrzynie, które w terenie udało się od­ szukać, są silnie zniszczone, gdyż w czasie obydwu wo­ jen światowych zakopywano w nich mienie do ziemi. Wśród napotkanych skrzyń wyróżnia się dwa typy. Jeden to skrzynie malowane na kolory ciemne, z dwo­ ma prostokątnymi polami zdobniczymi wyodrębniony­ mi ramką i kolorem tła. Na jednej ze skrzyń zacho­ wały się resztki wzoru roślinnego (rozłożysty bukiet), na obu resztki napisów (A.N.N.O. 1867). Drugi typ, to skrzynie malowane na kolor żółty lub jasnobrązowy ze ścianą licową podzieloną na pięć pól wypełnionych ornamentem roślinnym. Wzór malowany barwą brązowoczerwoną (tzw. róż angielski) czasem z dodatkiem błękitnego lub czarnego konturu. Wszystkie one pocho­ dziły niewątpliwie z jednego ośrodka stolarskiego, któ­ rego jednak niestety nie udało się wykryć. Ponieważ podobne skrzynie znaleziono w czasie czerwcowego objazdu w okolicy Siedlec, a ponadto znane są one z okolic Mińska Mazowieckiego ; Puław (Zbiory Tow. Pol. Szt. Stos. w archiwum Oddziału Przemysłu Artystycz­ nego Muzeum Narodowego w Krakowie), sądzić nale­ ży, iż ośrodek ten znajdował się prawdopodobnie gdzieś na pograniczu Lubelszczyzny, Wschodniego Mazowsza 1 Zachodniego Podlasia. Formą nowszą były kufry o wiekach wypukłych i ścianach bocznych zwężających się ku doiowi, zdo­ bione techniką tzw. „mazerowania" we wzory geome­ tryczne (ryc. 11). Kufry tego rodzaju wyrabiali ży­ dowscy stolarze w Siemiatyczach za Bugiem. Dziś wy­ rabia je tam pracownia stolarska Wacława Andrusz­ kiewicza. W izbach i alkierzach spotyka się często szafki na­ rożne o podstawie trójkątnej, górą ozdabiane profilo­ wanym szczytem. Szafy ubraniowe, wykonywane przez małomiasteczkowych a później wiejskich stolarzy, po­ jawiły się we wnętrzu izby podlaskiej od I wojny świa­ towej. W domach, gdzie są małe dzieci, występują oczy­ wiście kołyski. Najczęściej są to kołyski na biegunach, rzadziej koszyczki plecione z wikliny, zawieszone na czterech sznurach u powały. W czasie pracy w polu lżywają kobiety przenośnych kołysek, sporządzonych z płachty rozpiętej na drewnianym koźle. Wnętrza izb pesiadały pierwotnie ściany i powały z surowego drzewa, pod koniec ubiegłego wieku zaczę­ to je malować białą glinką sprzedawaną przez ,,glinkarzy" z okolic Mielnika (za Bugiem), a później wa­ pnem. Od I wojny światowej zaczął rozpowszechniać się zwyczaj wyklejania ścian tapetami, który dziś jest powszechny. Najubożsi wytapiają czasem ściany papie­ rem ze starych gazet. Wnętrza bielone spotyka się bar­ dzo rzadko, przeważnie kuchnie, czasem na ścianach malują odręcznie jakieś prymitywne wzory roślinne, wyjątkowo zwierzęce (np. baranki). Ozdobę wnętrza stanowią zawieszone w oknach fi­ ranki wycinane z białej bibułki. Firanki takie kupują przeważnie w sklepach (wykonane fabrycznie). Spo­ tyka się jednak po wsiach wycinankarki, które ręcz­ nie tego redzaju ozdoby wykonują. W Laskowicach (pow. Sokołów) zdolną wycinankarką jest 27-letnia Krystyna Ścięgosz, która poza tym maluje również ozdoby na ścianach ; wyrabia sztuczne kwiaty. Wycinanki kolorowe najbardziej interesujące wystę­ pują na terenie powiatu węgrowskiego w Jaczewie i Górkach-Grubakach. Istniał tam dawniej zwyczaj, że z opłatków kolorowych sklejano ażurowe „gwiazdy", które zawieszano dla ozdoby na końskim włosiu u tra­ garza powały. W dalszym rozwoju analogiczne wyci­ nanki zaczęto wyklejać z papieru, a ponieważ były one luźno zawieszone, wyklejano je dwustronnie, aby z każ­ dej pozycji można było na nie popatrzeć. W niektó­ rych wsiach występował też zwyczaj dekorowania ścian naklejanymi na nie wycinankami z kolorowego papieru. Zwyczaj ten całkowicie zaginął prawie od I wojny światowej, zaś te wycinanki, które stare kobiety wy­ konywały na prośbę uczestników Obozu, posiadały for­ my niewielkich słabo ażurowanych kółek lub pozio­ mych układów pasowych. W Czaplach i Patrykozach (pow. Sokołów) spotyka się na ścianach ozdoby w postaci sylwetek zwierząt (kotów, jeleni itp.) wykonanych z naklejonych na pa­ pier łusek szyszek. U powały zawieszone bywają pająki najczęściej typu żyrandolowego, wykonane z nizanego na nitkę łubinu, grochu lub cienkich paseczków płótna o wystrzępio­ nych brzegach (ryc. 12). Rzadziej trafiają się pająki o formach krystalicznych, wykonanych ze słomek. Naj­ nowsze typy pająków, to pająki promieniste, robione z girland gufrowanej kolorowej bibuły. Na ścianach zawieszane bywają oleodruki treści reli­ gijnej, zdobione niekiedy sztucznymi kwiatami. Ważną dekorację wnętrza podlaskiego stanowią tka­ niny. Tkactwo na Podlasiu Zachodnim jest jedną z najbo­ gatszych i najżywotniejszych obok zdobnictwa archi­ tektonicznego dziedzin sztuki ludowej. Zajmują się nim prawie wszystkie kobiety, tkając na użytek domowy zarówno materiały ubraniowe jak i bardziej skompli- �kowane pod względem technicznym tkaniny dekora­ cyjne. Szczególnie żywo rozwinięte jest tkactwo w po­ wiecie sokołowskim, zwłaszcza w miejscowości Lipki, gdzie produkcja tkacka zorganizowana jest w formie spółdzielni, a poza tym w Telakach koło Kosowa, Zembrowie, Woli Suchożebrskiej, Łużkach, Chruszczewce i Wrotnowie. Wykonywane tkaniny podzielimy według ich zastoso­ wania na: ubraniowe, służące do szycia bielizny po­ ścielowej, oraz używane do dekoracji wnętrz. Wśród tkanin ubraniowych najczęściej wyrabiane są lniane białe płótna różnej grubości do szycia bielizny, poza tym pasiaki o drobnych prążkach i paskach tkanych kupną czerwoną bawełną tzw. „gurem", niekiedy uroz­ maiconych też prążkami czarnymi lub niebieskimi. P a ­ siaki te tkane są zwykle splotem płótna, rzadziej splo­ tem rządkowym. Na zapaski d ° codziennej pracy domowej tkane są lniane pasiaki o paskach nieprzekraczających szero­ kości 1 cm, utrzymanych w kolorach ciemnych (czar­ ny, granatowy, ciemnoczerwony), ujętych po kra­ jach w prążki jaśniejsze białe lub żółte. Raport kolo­ rystyczny powtarza się, a poszczególne wiązki barwne posiadają układ symetryczny. Kraciaki w drobną kratkę tkaną czerwonym gurem lub lnem barwionym na czarno, czasem z dodatkiem nitki białej, stosowane były jako materiał na spódnice. Czysto wełniane tkaniny o ciemnych tłach, tkane w kratkę jaśniejszą, niekiedy splotem rządkowym, słu­ żyły na kobiece bluzki i spódnice, jednokolorowe wy­ konane w jodełkę splotem rządkowym wyrabiane są na ubrania męskie. Przed I wojną światową tkano sporo sukna bądź to w szarym naturalnym kolorze runa, bądź barwionego na kolor ciemnobrązowy, uży­ wanego na sukmany czy bekiesze. Sukno takie po zdjęciu z krosien musiało być folowane. Folusze by­ wały zwykle przy młynach, poza tym w miasteczkach istniały specjalne warsztaty zajmujące się wykańcza­ niem i folowaniem tkanin wełnianych (w Węgrowie, Ciechanowcu za Bugiem). Tkaniny pościelowe, to płótna lniane tkane w kratkę przy pomocy czerwonego guru. ^ Często spotyka się poszwy na poduszki i pierzyny tkane w trzy kolory (len biały i farbowany na czarno oraz czerwony gur). Tkane są one splotem płótna, co na skrzyżowaniu Ryc. 278 11. Kuler „mazerowany" wykonany przez Waclawa Siematycza. Fot. R. Reintuss dwóch barwnych pasów daje piękne przejścia łago­ dzące surowość linearnego układu. Wśród tkanin dekoracyjnych występują tkaniny uży­ wane jako nakrycia łóżek, makaty ścienne, płachty do zawieszania w drzwiach czy wreszcie chodniki i obrusy na stół. Tkaniny takie spotyka się dziś jeszcze w każd*n niemal domu, z tą różnicą, że w domach uboż­ szych jest ich mniej i przeważają wyroby parciane i lniano.bawełniane, w zamożniejszych z a ś są również półwełniane czy też czysto wełniane, które są cenione najwyżej, i jest ich znacznie więcej. Do najpospolitszych w tej grupie należą pasiaki par­ ciane tkane splotem rypsu (w „poklepuchę") lub rząd­ kowym z najgrubszej odpadkowej przędzy lnianej, używane jako nakrycia łóżek, zasłony do drzwi, derki do nakrywania siedzeń na wozach. Jeśli chodzi o rozwiązanie kolorystyczne pasiaki roz­ padają się na dwie grupy. Jedną, mniej liczną, stano­ wią tkaniny o niewielkiej gamie barw przeważnie cie­ mnych (ciemny fiolet, zielony, ciemnoczerwony, czar­ ny, ciemnoniebieski), układanych pasami mniej więcej równej szerokości, wynoszącej 5—10 cm, powtarzają­ cych się rytmicznie, czasem poprzedzielanych jaśniej­ szymi paseczkami pojedynczymi w barwach jasnych kontrastujących (np. żółtą, różową, jasnozieloną, białą). Druga grupa, nierównie liczniejsza, to pasiaki, w których szersze pasy ciemnego t ł a rozdzielone są szerokimi na 15—20 cm wiązkami barwnymi złożo­ nymi z różnej szerokości pasków o kolorach ostrych, ale na ogół tak ze sobą zestawionych, że nie stwarzają wrażenia jaskrawej pstrokacizny. Wiązki te są prze­ ważnie składane w sposób asymetryczny. Kompozycje symetryczne zdarzają się rzadko. Niekiedy wiązki sy­ metryczne ; asymetryczne występują obok siebie na zmianę na tym samym pasiaku. Podobnie wykonane są pasiaki tkane w ą t k i e m weł­ nianym na osnowie lnianej. Pasiaki o szerokich wielo­ kolorowych wiązkach podawane są jako młodsze od poprzednio opisanych; w odróżnieniu od pierwszych nazywają je czasem ,,łowickimi" lub nawet „krakow­ skimi". Prócz pasiaków o pasach barwnych, stykających się ze sobą wzdłuż linii prostej, spotyka się i takie, gdzie na skutek odpowiedniego operowania nitkami wątku, barwne pasy na lnii zetknięcia zazębiają się tworząc żeberka, ząbki czy szachownicę. Pasiaki tkane na krosnach dwunicielnicowych z uży­ ciem tzw. „deski", w których na tle barwnych pasów powstają wzory geometryczne złożone z kwadratów lub prostokątów należą już do grupy tkanin przetyka­ nych. Stosunkowo rzadziej od pasiaków występują na te­ renie Podlasia Zachodniego „dywany" kraciaste, głów­ nie parciane. Są to zazwyczaj tkaniny o niewielkiej ilości kolorów, tkane splotem płótna w szerokie prze­ cinające się pasy o kratach prostokątnych lub kwa­ dratowych. Zarówno wśród dywanów parcianych jak i wełnia­ nych spotyka się okazy tkane splotem rządkowym bądź to w diagonalnie biegnące prążki, bądź w ,,oczka", czyli „okienka", tj. w deseń złożony z wpisanych w sie­ bie kwadratów skierowanych przekątniamj wzdłuż osnowy i wątku. Deseń taki występuje zarówno w tka­ ninach jednokolorowych z barwną bordiurą jak i dwukolorowych (np. osnowa czerwona, wątek czarny) czy �kraciakach. Dywany przetykane tkane ria krosnach 4 i więcej nicielnicowych wedle zgodnych informacji, pochodzących z różnych miejscowości badanego tere­ nu, należą do zjawisk młodszych, których tradycja nie sięga ubiegłego wieku. Dywany te wykonywane są z reguły w dwóch kolorach, przy czym, jako surowca, używa się nici lnianych, bawełnianych względnie w e ł . nianych w różnych kombinacjach, np. len bielony, wą­ tek len szary, lub osnowa z barwionej kupnej bawełny (tzw. „kramny postaw"), wątek z barwionego lnu lub weiny. Bogatsi jedynie wykonywali dywany, w któ­ rych i osnowa, i wątek były z wełny. Dawniejsze dy­ wany przetykane (które zresztą i dziś są wyrabiane) tkane były we wzory geometryczne (ryc. 13) w postaci krat, szachownic, kół względnie elips wpisanych w ok­ no kraty. Wzory te wykonywane na krosnach 4 i 6 względnie 8-nicielnicowych nie różniły się w sposób wyraźny od tych, które spotyka się na Podlasiu Wschodnim czy w Augustowskiem, czy ostatnio na Kurpiach. W czasach międzywojennych możliwości techniczne tkaczek podlaskich rozszerzyły się skutkiem zastoso­ wania przy wyrobie tkanin przetykanych tzw. „prąt­ ków", tj. prętów, które przesuwane między nitkami osnowy dawały dowolne możliwości wytwarzania ziewu tkackiego. Od tego czasu wzory spotykane na dywa­ nach zaczęły się komplikować i wzbogacać, przybyły motywy roślinne: róże, bukiety; zwierzęce, jak ptaszki, jelenie, indyki, coraz bardziej rozwijały się wzory na bordiurach, w których obok girland kwietnych itp. za­ czął występować meander. Wzory te dziś bardzo na Podlasiu rozpowszechnione, nie są jednak wynikiem twórczego wysiłku miejscowych tkaczek, lecz przenie­ sione w sposób mniej lub więcej mechaniczny z róż­ nych wzorników do robót ręcznych, pism kobiecych czy dywaników i makat pochodzenia fabrycznego. Py­ tane o to tkaczki objaśniały chętnie, że zasadniczo k a ż . dy wzór z książki czy obrazka da się przenieść na dy­ wan, wystarczy go tylko przerysować na kratkowanym papierze, odpowiednio przewlec osnowę na warsztacie i umieć operować „prątkami", których liczba przy bar­ dziej skomplikowanych wzorach przekraczała niekie­ dy 120. Oczywiście zagadnienie przeniesienia wzoru z rysun­ ku na krosna jest sprawą trudną i nie każda tkaczka umie sobie z tym poradzić. Zwykle rysowaniem i prze­ liczaniem wzoru zajmują się tylko wybitniejsze tkacz­ ki i one dostarczają innym kobietom gotowych „spis­ ków", tj. sporządzonych na papierze notatek pozwa­ lających na powtórzenie danego wzoru w tkaninie. Skutkiem rozpowszechniania się „spisków" identyczne kompozycje spotyka się często w miejscowościach dość znacznie od siebie odległych. Dywany przetykane posiadają skalę kolorystyczną dosyć rozległą. Prócz bardzo szlachetnych zestawień, jak np. len bielony i szary, spotyka się dywany w ko­ lorach ciemnych (granatowy z ciemnobordowym lub różnych kombinacjach białej względnie czarnej osno­ wy z drugim kolorem, np. czerwonym, niebieskim, zie­ lonym. Duży w p ł y w % a gamę kolorystyczną dywanów wywierają małomiasteczkowe farbiarnie przędzy, po­ sługujące się często barwnikami anilinowymi o jaskra­ wych, krzykliwych kolorach, które zestawiane w spo­ sób niewłaściwy dają rezultaty bardzo przykre dla oka (np. różowy z jaskrawym zielonym). Ryc. 12. Pająk z paseczków płótna o wystrzępionych brzegach. Sinołęka, pow. Węgrów. Fot. R. Reiniuss Oprócz opisywanych dotychczas tkanin, które wyra­ biane są przez tkaczki ludowe, spotyka się w chału­ pach wiejskich, domach mieszczańskich i kościołach tzw. „dywany tkacowskie". Są to tkaniny z reguły, wełniane, wykonane bądź splotem rządkowym, bądź techniką dwuosnowową. Dywany te, dochodzące (zwłaszcza w kościołach) do bardzo znacznych rozmia­ rów (np. 4 X 8 m), tkane były albo na krosnach odpo­ wiedniej szerokości, albo też posiadały w pośrodku starannie ukryty szew łączący ze sobą dwie połowy. Twórcami tych dywanów byli zawodowi tkacze rekru­ tujący się z reguły spośród przybyszów obcych. W cza­ sie badań udało się ustalić dane personalne dla sze­ regu tkaczy pracujących na przełomie X I X i X X wieku na terenie Podlasia Zachodniego. I tak w Kosowie po­ siadał pracownię tkacką Bronisław Kowalski (zmarły w 1905 r. jako starzec), syn tkacza nazwiskiem Schmidt, który przybył do Łodzi z okolic Hamburga i tu spolszczył sobie nazwisko. Bronisław Kowalski wykonywał wszelkie tkaniny ubraniowe, ozdobne płót­ no stołowe oraz dywany dwuosnowowe. Był on bardzo cenionym fachowcem, do którego zjeżdżano się z zamó­ wieniami z odległych stron („nawet zza Bugu"), dywa­ ny robił zarówno dla dworów jak i dla kościołów i chłopów. Dwa dywany dwuosnowowe jego produkcji znajdują się w miejscowym kościele (ryc. 14 i 15). Bro­ nisław Kowalski udzielał też wskazówek i porad m- 279 �I nym tkaczom, którzy do niego w tym celu przyjeż­ dżali (np. niejakj Rechziegel z P e c h ó w kolo Małkini). Gdy w Łukowie zakładano fabrykę tkacką, Bronisław Kowalski pracował tam przez kilka miesięcy. Ryc. 13. Dywan przetykany. Telaki, pow. Sokołów. R. Reinluss Fot. Ryc. 14. Dywan dwuosnowowy. Wykonał Bronisław Ko­ walski. Kosów, pow. Sokołów. Fot. St. Deptuszewski Brat Kowalskiego, Ludwik, był również tkaczem, ałe znacznie mniej uzdolnionym. Ożeniwszy się w Toczy­ skach (gm. Jabłonna, pow. Sokołów), przebywał tam, prowadząc pracownię przez czas dłuższy. Po śmierci Bronisława, Ludwik wrócił do Kosowa, gdzie zmarł około roku 1927. Dywany jego roboty znajdują się w kościele w Stredyniu. Równocześnie z Ludwikiem Kowalskim prowadzi! w Toczyskach samodzielną pracownię tkacką Wiktor Pacelt urodzony w 1S75 r, w Krzemeniu nad Bugiem, gdzie ojciec jego czas pewien dzierżawił karczmę. Ojciec Pacelta (Ludwik) przybył do Polski ze Szwaj­ carii w połowie X I X wieku jako 8-letni chłopiec, przy­ wieziony do pomocy przez niejakiego Beronta, tkacza, według tradycji rodzinnej sprowadzonego do Polski przez jednego z Radziwiłłów. Początkowo Ludwik Pa­ celt i Beront mieszkali w Kamieńczyku, malej osadzie u ujścia Liwca do Bugu. Wiktor Pacelt dywany swe tkał najpierw na częściowo zmechanizowanym war­ sztacie podnóżkowym (tzw. „kontramarze"). Na po­ czątku okresu międzywojennego nabył w Łodzi krosna żakardowe, na których wyrabiał również dywany dwuosnowowe. Wzory dywanów dwuosnowowych, tkanych na „kontramarze", posiadały charakter geometryczny, od czasu sprowadzenia żakardu zaczął stosować wzory roślinne (m.in. „róże") tkane przy pomocy szablonów żakardowskich nabywanych w Łodzi. Wiktor Pacełt zmarł w roku 1937. Dywany jego roboty spotkać można po wsiach w okolicy Toczysk, jego też prawdopodobnie roboty są niektóre dywany w kościele w Jabłonnie i Gródku. Prócz dywanów tkał Pacelt bieliznę stołową craz materiały ubraniowe. Trzecia pracownia tkacka znajdowali się w Sokoło­ wie. Początkowo prowadził ją Adolf ( ?) Prope, Niemiec, syn tkacza z Ozorkowa. Do Sokołowa sprowadził się on przed I wojną światową, gdy w Ozorkowie tkacze ręcz­ ni zaczęli masowo tracić pracę. Stary Prope tkał w Sokołowie do roku 1936 -37. W Sokołowie pozostali jego dwaj synowie, którzy prowadzili pracownię do II wojny światowej. W pracowni Propego były dwa warsztaty, jeden mniejszy, drugi większy prawdopodob­ nie żakardowski. W pracy swej posługiwał się wzorni­ kiem sprowadzonym z Łodzi. Podobnie jak inni tkacze tak i on prócz dywanów wełnianych wyrabiał bieliznę stołową i materiały ubraniowe. Dywan z pracowni Propego znajduje się w kościele w Rozbitym Kamieniu. Prócz dywanów wykonywanych w wyżej wymieniowych warsztatach napływały na tereny Podlasia Zachod­ niego również wyroby z innych pracowni rozmieszczo­ nych na terenach sąsiednich. Wymienić tu należy war­ sztat Bolesława Płońskiego z Brańska (żyjącego ponoć do dziś), manufakturę tkacką istniejącą od 1830 r. w Ciechanowcu (właścicielem jej był Niemiec, Zybner, zmarły w 1872 r.), i pracownię Władysława Składanow.skiego z Wyszkowa. Dywany „tkacowskie", których sporo zinwentaryzo­ wanych zostaTo w czasie prac terenowych z punktu widzenia ludowej twórczości artystycznej, nie przedstawiają nic specjalnie interesującego. Wzory, które wy­ stępują na dywanach dwuosnowowych podzielić można na dwie grupy, do jednej zaliczamy wzory geomotrycz. �Ryc. 15. Dywan dwuosnowowy. pow. Sokołów. Wykonał Fot. St. ne o twardym rysunku tworzącym się z prostokąt­ nych kostek (ryc. 14), tkanych na krosnach 4-nicieL nicowych, do drugiej zaś o wzorze roślinnym względ­ nie geometrycznym, lecz o konturze prowadzonym li­ niami giętymi, złożonymi z łuków i linii esowatych (ryc. 15). Znaczna część tych ostatnich była wykonana na warsztatach żakardowskich. Wśród dywanów „tkacowskich" zjawiskiem uderza­ jącym jest ubóstwo motywów i kompozycji. Te same wzory, z drobnymi tylko odmianami we wzorze bordiury, wyrabiane były w różnych pracowniach, co świad­ czyłoby o wzajemnych kontaktach między tkaczami i ściśle rzemieślniczym podejściem do pracy, pozbawio­ nym aspiracji twórczych. Porównując niektóre wzory dywanów dwuosnowowych o wzorach geometrycznych z ludowymi tkanina­ mi przetykanymi stwierdzamy znaczne podobieństwo motywów (np. wzór „w kręgi" czy szachownice), co wskazywałoby na wzajemne wpływy. Zagadnieniem dalszych badań byłoby rozstrzygnięcie pytania, czy tkacze w swoich dywanach nawiązywali do wzorów ludowych, czy też przeciwnie, tkactwo ludowe przyjęło te wzory od dywanów tkaczy zawodowych. Technika wykonywania dywanów dwuosnowowych została na Podlasiu przyjęta przez lud z miejskiego rzemiosła, na co mamy liczne dowody po drugiej stronie Bugu, gdzie w okolicach miasteczek posiadających warszta­ ty tkackie (Ciechanowiec, Brańsk, Siemiatycze) sze­ roko po wsiach rozpowszechniane jest tkactwo dwuosnowowe. Niektóre tkaczki, jak np. Kryńska Helena z Siemiatycz, otwarcie przyznają się do tego, że tkając kopiują tylko wzory dywanów brańskich. Po­ dobnie do powtarzania napotykanych wzorów ograni­ cza się 22-letnia Irena Wojtkowska z Toczysk (pow. Sokołów), która techniki tkania dywanów dwuosno­ wowych uczyła się za Bugiem w Twarogach — Wy­ pychach. Od kopiowania dywanu „tkacowskiego" (ryc 16) za­ częła swoją pracę Dominika Bujnowska z Węgrowa, zachęcona jednak przez KieJBwnictwo miejscowej Spół­ Bronisław Kowalski. Deptuszewksi Kosów, dzielni Przemysłu Ludowego przeszła do własnych bardzo interesujących kompozycji. Dywany „tkacowskie" tkane splotem rządkowym posiadają najczęściej wzory roślinne przedstawiające duże kwiaty lub bukiety w układzie szachownicowym z bordiurą w postaci wijącej się girlandy (ryc. 17). Ryc. 16. Dywan dwuosnowowy oparty na starym wzorze. Wykonała Dominika Bujnowska. Węgrów. Ft. St. Deptuszewski 281 �cia ha stół i wstawki do poszewek na poduszki. Prócz' /robót szydełkowych spotyka się również serwetki siat­ kowe robione z lnianych nitek na prostokątnej ramie. Dawny strój ludowy zwłaszcza męski zaginął na terenie Podlasia Zachodniego prawie doszczętnie. W świetle przeprowadzonych badań strój na całym obszarze objętym badaniami przedstawiał się w sposób tak dalece jednolity, że w e d ł u g wypowiedzi znacznej ilości informatorów, nawet wioski włościańskie i szla­ checkie nie różniły się ponoć ubiorem. Ubiory te w znacznej części wykonywane były z materiałów samo­ działowych. Mężczyźni ubierali się w białe koszule z lnianego samodziału szyte z karczkiem i małym sto­ jącym kołnierzykiem wywiniętym na wierzch. Pod szyją koszula spięta była czerwoną wstążeczką. Rękawy pierwotnie były zupełnie proste, od I wojny z a ś dołem ujęte w mankiet. Koszule zawsze wpuszczane były do spodni czyli tzw. „portek". Ryc. 17. Fragment dywanu ,,ikacowskiego" wykonane­ go splotem rządkowym. Skrzeszew, pow. Sokołów. Fot. R. Reinluss Biaie płótna lniane wykonywane przez kobiety wiej­ skie bywały drukowane we wzory przez farbiarzy małomiasteczkowych. Pracownia tego rodzaju znajdo­ wała się w Kosowie (prowadził ją żyd nazwiskiem Karpik), w Sokołowie (również w rękach żydowskich), w Mord \ch i największa w Węgrowie należąca do Niemca Albrechta Wegnera, który przybył tu około r. 1882 z Ozorkowa i prowadził pracownię ze swym szwagrem Rudolfem Linde. Po I wojnie światowej pracownię tę przejął ż y d Chiel Kreda. W pracowni Wegnera przyniesione przez kobiety płótna najpierw farbowano na jeden kolor, używając do tego barwni­ ków roślinnych (indygo) lub zwierzęcych (czerwiec), a następnie na granatowym lub czerwonym tle druko­ wano wzór farbą olejną w kolorze białym, żótym lub czarnym, posługując się kwadratowymi klockami o wzorze ciętym w drzewie i układanym z metalowych blaszek i sztyfcików. Portki latem do roboty szyte były z płótna parcia­ nego, czasem farbionego na granatowo lub czarno. W święto kawalerowie nosili spodnie z samodziałów lniano-wełnianych w drobne kolorowe paseczki w kolorach bordo, brązowym, ciemnozielonym z białymi prążka­ mi, starsi z a ś z sukna czarnego lub granatowego. Na koszulę nakładano bluzkę z rękawami szytą z materiału podobnego jak spodnie, zapinaną na dwa rzędy guzil- ów, z kołnierzem przypominającym kołnie­ rze marynarek miejskich. Czasami zamiast marynarek Wzory były przeważnie roślinne lub też składały się z drobnych geometrycznych „rzutków". Najczęściej zdobiono drukami płachty używane jako nakrycia łó­ żek i siedzeń na wozach. Wzór na płachcie składał się z szerokiej bordiury o wijących się motywach kwiato­ wych i środka jednolicie wypełnionego drobnymi „rzut­ kami". Często pośrodku płachty drukowano duży kwia­ towy motyw o kompozycji centralnej. N a terenach zabużańskich drukarnia płócien znajdowała się w Sie­ miatyczach. W Ciechanowcu próbował druki n a płót­ nie spopularyzować farbiarz miejscowy, Rudolf Meier (Niemiec, który druk na tkaninie studiował w Czechach w Nowym Jiczynie), ale nie znalazły one wśród miej­ scowej ludności powodzenia. Druk na tkaninie zamarł we wiszystkich wymienio­ nych wyżej ośrodkach po I wojnie światowej w związku z konkurencją wyrobów fabrycznych. Hafciarstwn n a t p r p n i p J B o d i f l ^ - 7 : g ^ b £ ^ l ! f g " przedatawia j u ę _ b ^ d z o ubogo. Stare hafty używane do zdo­ bienia stroju (bielizny)" zaginęły od lat kilkudziesięciu, te zaś, które wykonywane są dziś na serwetkach zdo­ biących stoły czy ściennych makatkach, posiadają wzory i techniki przejęte z wzorników oraz pism ko­ biecych. Ciekawy natomiast dział stanowią roboty szy­ dełkowe w Dostaci serwetek wykonywanych, jak n a k r y ­ Ryc. 18. Mężczyzna w bekieszy. Lipki, pow. Sc i:oiów. Fot. R. Reiniuss �lub pod marynarkę wdziewano kamizelkę o kroju zbli­ żonym do miejskich, z plecami szytymi z podszewki. Ubiór wierzchni stanowiła sukmana koloru popiela­ tego (w okolicach Węgrowa także farbionego na kolor ciemnobrązowy) długa, do kolan od pasa w dół posze­ rzająca się kloszowo. Sukmana posiadała kołnierz wy­ kładany z wyłogami, zapinała się na guziki lub cztery rzędy potrzeb. Ozdobę sukmany stanowiły oszewki z czarnej taśmy, obiegające kołnierz i wyłogi. Na wierzchu sukmany przepasywano się parcianymi pasa­ mi szerokości około 20 cm, tkanymi na z w y k ł y m war­ sztacie. Pasy były czerwone z podłużnymi paskami lub prążkami w kolorze najczęściej niebieskim lub zielo­ nym. Prócz sukman noszono też podobnie skrojone bekiesze, szyte również z samodziałowego siwego suk­ na, ale podbijane kożuchem (ryc. 18), oraz kożuchy z dużymi kołnierzami farbowane na kolor brązowy. Ubiór głowy stanowiła najczęściej maciejówka gra­ natowa lub (zimą) stożkowata czapka barania, w le­ cie zaś słomiane kapelusze własnej roboty. W niektó­ rych wioskach zachowały się w pamięci czapki „rogate" bez daszka z baranim otokiem. Buty noszono z cholewami, układane w kostce w fałdy okrągłe lub prasowane w kostkę. Z dawniejszych czasów zachowała się niejasna i bałamutna w szcze­ gółach pamięć o lipcowych łapciach czyli tzw. ,,lipakach". Zamki drewniane typu kłodowego spotyka się jeszcze czasem przy drzwiach budynków gospodarczych, np. stodół, stajni, chlewów itp. W budynkach mieszkalnych W3'stępują żelazne skoble, bądź zapadki otwierane z ze­ wnątrz przy pomocy „palucha", względnie zamki sprę­ żynowe z klamką i zamknięciem na klucz. Najczę­ stszą dziś jeszcze formą są zamki z zapadkami, po­ siadające z zewnętrznej strony drzwj wykładkę żelazną w postaci dwóch tarczek połączonych uchwytem wy­ giętym łukowato czy w postaci prostokątu o lekko za­ okrąglonych narożach, przy czym w górnej tarczce umieszczony jest ruchomy żelazny paluch służący do podnoszenia zapadki. Górna tarczka wykładki posiada z reguły formę ozdobną. Prócz rzadkich na ogół form geometrycznych, jak kwadrat, romb, elipsa, koło, trój­ kąt, i najbliższych pochodnych, prostokąt z zazębiony­ mi lub faliście wyciętymi brzegami, spotyka się wykładki o górnych tarczkach kutych w postaci serca lub zwężającego się ku górze listka, czasem pośrodku swej długości lekko przewężonego. Odmianę tej formy stanowią tarczki asymetryczne, których górny za­ ostrzony koniec jest w y g i ę t y w lewo lub prawo albo też przechodzi w szyjkę zakrzywioną i zakończoną koliście. Czasem ze względów apotropeicznych na szczy­ cie tarczki umieszcza się krzyżyk, który skutkiem łu­ kowatego wygięcia ramion bocznych łatwo przeksztaca się w formę zbliżoną do lilii andegaweńskiej. Stosunkowo rzadko zdarzają się wykładki o górnych tarczkach rozdwojonych i zakręconych spiralnie do wewnątrz lub na zewnątrz. Forma tak pospolita np. w Małopolsce (widły Wisły i Sanu) na Zachodnim Pod­ lasiu została zanotowana zaledwie trzy razy. Masowo natomiast występują tarczki z zakończeniami w po­ staci głów ptasich zwróconych profilem. Głowy te są bądź wykonane w sposób schematyczny, tak że często ledwo dostrzec w nich można głowę ptaka, bądź sta­ rannie wypracowane z wyraźnie podkreślanymi dzio­ bami, oczami (główka gwoździa) czy nawet kogucimi grzebieniami. Mniej liczne są wykładki zakończone dwoma głowami ptasimi zwróconymi do wewnątrz lub częściej na zewnątrz. Czasem pośrodku między głowa­ mi umieszczona jest na osi symetrii jeszcze j a k i ś pry­ mitywna zdobina. Ogółem na 278 zanotowanych wykładek tego typu prawie 57% stanowiły wykładki z ptaszkami. Drugi typ wykładek do zamków z zapadkami sta­ nowią takie, w których uchwyt nie tworzy jak po­ przednio całości z tarczką górną i dolną, ale wpra. wiony jest w jedną tarczę wyciętą z oddzielnego ka­ wałka żelaza. Typ ten, młodszy od poprzedniego i mniej rozpowszechniony, występuje w dwóch odmia­ nach. Jedną stanowią wykładki o kształcie tarczy za­ sadniczo prostokątnym, ozdobionych przy węższych bo­ kach wycięciem w formie kółka, łuku, trójkąta czy motywu przypcmiinającego lilię andegaweńską (rza­ dziej zdarzają się w tej grupie zakończenia w postaci głów ptasich pojedynczych czy podwójnych (niecałe 13%). Drugą odmianą w tym typie stanowią iden­ tycznie skonstruowane wykładki o tarczach bogato pro­ filowanych, obwiedzionych miękkimi, esowatymi linia­ mi z zakończeniami górnymi w postaci tradycyjnych ptaszków, wolut czy krzyżyków. Wykładki te dochodzą niekiedy do 50 cm długości (Liw, pow. Węgrów). Jak widać z powyższych opisów, zdobnictwo obu wykładek opiera się przede wszystkim na kształtowa- Ryc. 19. Kobieta w stroju z pow. węgrowskiego. Ze zb. Spółdzielni Przemysłu Ludowego w Węgrowie. Fot. St. Deptuszewski 283 �Na koszuie wkładały tzw. „wcinaki". Były to bluzki szyte z materiałów kupnych lub samodziału (np. gurowe). Krój ich przypominał bluzki miejskie z I I poło­ wy X I X wieku. Górą bluzka była bardzo obcisła i wcię­ ta, od pasa y; dół miała wąską, doszytą falbankę. Rę­ kawy obcisłe przy dłoni, na ramionach tworzyły wy­ sokie „bufy". Kołnierzyk prosty, stojący, wykończony był koronkowymi ząbkami. Spódnice szerokie w cztery „bryty", z tyłu i z bo­ ków zmarszczone, szyte były z kraciastego lub pasia­ stego materiału samodziałowego, tkanego z „guru" (tzw. „gurówki"), długie były do kostek. Czasem na szerokość 1 piędzi od dołu biegła naszyta pliska z tego samego materiału, ale krajanego ze skosu. Prócz „gurówek" były też noszone spódnice zwane „sorce", szyte z samodziału tkanego splotem rządko­ wym na kramnym postawie (kupnej osnowie) wątkiem wełnianym lub mieszanym z bawełną. Były to materia­ ły jednokolorowe (z reguły ciemne) lub kraciaste. Spódnice te szyto kloszowo, obwód składał się z 6 „kli­ nów" 1 1 „półbrytku" na przodzie. Ryc. 20. Krzyż żelazny kowalskiej roboty. Miedzna, Węgrów. Fot. R. Reinluss pow. niu sylwetkj wkładki, tylko czasem ozdobną formę przybiera sam uchwyt, który może być śrubowato skrę. eony lub poprzecznie karbowany. Do wyjątków należą ozdoby wytłoczone stemplem, które niekiedy spotyka się wzdłuż obwodu tarczy górnej lub na paluchu. Ozdo­ by takie częściej już znaleźć można na powierzchni skobli do kłódek, gdzie techniką t ą wykonany bywa motyw jodełki, linii łamanej itp. Obok wzorów stemplo­ wych na skoblach i haczykach do futerek i drzwi, tra­ fiają się ozdoby wypukłe, posiadające charakter geo­ metryczny (szereg obok siebie biegnących liter V ) lub roślinny (np. gałązka poziomo położona). Przy zamkach sprężynowych* z klamkami i zamknię­ ciami na klucz, również spotyka się czasem wykhadkl o formach ozdobnych, wykonane przez wiejskich lub małomiasteczkowych kowali. Na ogół jednak przewa­ żają tu formy nawiązujące do X V I I I - czy XIX-wiecznych wykładek występujących w miastach. To samo powiedzieć można o tzw. „szyldzikach", które przy­ bija się jako ochronę otworu do klucza na skrzyniach, szafach, czasem i drzwiach do mieszkania. 284 W porównaniu z innymi terenami Polski na Podlasiu Zachodnim występuje bardzo mało krat żelaznych do okien. Te zaś, które napotykano, s ą przeważnie pasowe, wykonane ze starych obręczy do kół, zaopatrzone w półksiężycowate zęby raz (umieszczone po obu stro­ nach parami lub na przemian ległe). Zębate kraty wprawia się w otwór okienny pionowo lub rzadziej poziomo. Dwie tego rodzaju kraty osadzone na krzyż zanotowano tylko raz jeden w Czerwonce (pow. Wę­ grów). Kobiety nosiły koszule lniane samodziałowe ze sta­ nem wszytym w karczek i rękawami sięgającymi nieP łokieć. 0 0 o z a Na spódnicę przypasywano zapaskę, na święto białą lnianą w prążki (ryc. 19) lub kratki, tkane najczę­ ściej z czerwonego „guru". Fartuszki te szyte były w „kliny" lub z falbankami z tego samego materiału kra­ janymi ze skosu. Zdobiono je naszywanymi pliskami, po krajach obszywano koronką. Prócz w y ż e j opisanych noszono też fartuszki czarne, alpagowe lub białe ba­ tystowe zdobione białym haftem. Do pracy codziennej używane były zapaski grube, czasem parciane, tkane splotem płótna lub rządkowym, białe w pionowe czerwone j granatowe prążki, lub czar­ ne w paski czerwone i jaśniejsze żółte lub białe prążki. Kobiecy ubiór zimowy stanowiły tzw. szuby, sięga­ jące do połowy łydek, lub półszubki do kolan. Były to ubiory wcięte w pasie od tyłu fałdziste. Rękawy, dołem wąskie, u góry miały sterczące bufy. Kołnierze były szerokie, wykładane. Szuby szyto z sukna fa­ brycznego w ciemnych kolorach. N a głowie mężatki nosiły białe czepce płócienne z ryżką na przodzie, na które kładziono kupne chustki wiązane na karku. Trzewiki były wysokie, sznurowane, na wysokim przewężonym obcasie. Liczne wywiady zmierzające do ustalenia, czy na Podlasiu Zachodnim noszone były zapaski naramienne, dały wyniki negatywne. Poza jakimiś bardzo nie­ pewnymi wspomnieniami, nic konkretnego nie dało się ustalić. Bardzo interesującym i bogatym działem ludowej twórczości artystycznej na Podlasiu Zachodnim jest zdobnictwo w żelazie. Głównyjn ośrodkiem artystycz­ nego kowalstwa był Węgrów, gdzie księgi cechu ko­ walskiego przechowały się od wieku X V I I I , oraz sta­ rożytny Liw. Poza tym niemal w każdej wsi spotyka się kowali, z których starsi umieją wykonywać ozdob­ ne okucia do drzwi, kraty do okien, krzyże żelazne itp. Młodsi kowale zajmujący się głównie naprawą na­ rzędzi rolniczych już tych umiejętności nie posiadają. Kowale podlascy rekrutują się przeważnie spośród gos­ podarzy małorolnych, którzy tym sposobem starają się zdobyć środki utrzymania. Z wybitniejszych kowali-artystów wymienić należy nieżyjących już kowali liwskich: Jana Rybieńskiego i ucznia jego, Cypriana �Kodyma. Dziełem Rybieńskiego Są niektóre okucia przy liwskim kośeiele, budowanym w r. 1904, oraz bar. dzo piękne wykładki („antabki") przy drzwiach tamtej­ szych domów włościańskich. Z żyjących kowali naj­ zdolniejszy jest Karol Boguszewski (ur. w r. 1882), posiadający s w ą kuźnię w Paprotni, gdzie pracuje wraz ze swymi trzema synami. Boguszewski prócz okuć do zamków, krat itp. wykonuje bardzo piękne krzyże, których szereg znajduje się n a miejscowym cmentarzu. Wśród artystycznych wyrobów kowalskich na pierw, szy plan wybijają się wyroby związane z architekturą, a więc zawiasy, zamki do drzwi, kratki do okien, na drugim miejscu co do liczebności pozostają kute z że­ laza krzyżuje przydrożne i cmentarne, ogrodzenia, kraty. Zawiasy żelazne występują przy okiennicach i drzwiach. Przy okiennicach s ą to najczęściej tzw. przez kowali zawiasy „esowe" w postaci krótkiego pasa żelaznej blachy rozciętego wzdłuż na dwie połowy, •i których każda w y g i ę t a jest symetrycznie w kształ­ cie litery S. Zakończenia tych rozwidleń posiadają kształt kolisty, strzałkowaty, względnie (co zdarza się stosunkowo często) postać ptasich główek z oczami zaznaczonymi przy pomocy wbitych gwoździ . Przy drzwiach i wrotach stodół występują raczej zawiasy „pasowe" w postaci drugich, płaskich sztab żelaznych, niekiedy poszerzających się elipsowato w miejscach, gdzie przechodzą przez nie gwoździe, za­ kończonych prostokątnie lub rozklepanych w formie listka czy g ł o w y ptasiej. Czasem brzegi zawiasów zdo­ bione s ą zygzakowatymi motywami wybijanymi stem­ pelkiem. TJ nasady z a w i a s ó w spotyka się wybijany motyw w postaci ukośnej kratki, kwadratów z zazna­ czonymi przekątniami lub krzyżyków ukośnych, bie­ gnących między dwoma równoległymi. dają odleglejszej tradycji, natomiast w starych centrach rzemiosła garncarskiego wyrób glinianych na­ czyń ustał już całkowicie. N a pierwszym miejscu wśród nich wymienić należy Liw, miejscowość, gdzie niegdyś według tradycji istniał cech garncarski, co świadczy o znaczniejszej liczbie zgromadzonych tam rzemieślników. Z czasem jednak szeregi garncarzy przerzedziły się silnie, tak że w ostatnich paru dzie­ siątkach lat było ich w Liwie zaledwie 5, z których 3 już nie żyje (Jan Rybak, Jakub i Walenty Ciepliń­ scy). Pozostali dwaj, Tomasz i Hilary Cieplińscy, prze­ stali wykonywać swe rzemiosło, pierwszy od lat 12, drugi od 2. Przyczyną zaniechania wyrobu garnków był mały popyt i wynikające stąd nikłe zarobki. Ośro­ dek liwski reprezentowany ostatnio przez rodzinę Cieślińskich wyrabiał tzw. „siwaki", tj. naczynia wy­ palane przy zmniejszonym dopływie powietrza, skut­ kiem czego nabierają one barwy stalowoszarej aż do prawie czarnej. Drugim w a ż n y m ośrodkiem garncarskim był Cera­ nów, wieś położona na zachód od Sterdynia. Wyrabia­ no tam również siwaki. Ośrodek ten zamarł w I I po. Iowie ubiegłego wieku. Z Ceranowa pochodziła garn­ carska rodzina Ziółkowskich, która od trzech pokoleń wyrabiała siwaki w Kolonii-Graniczniik koło Kosowa. Ostatni z Ziółkowskich, Stanisław, żyjący do dziś przestał toczyć naczynia od r. 1940. Stanisław Ziół­ kowski jest zdolnym garncarzem, którego wyroby od- Wozy podlaskie z zaprzęgiem w hołoble zamiast dy­ szla prawie nie posiadają okuć zdobionych. Jedynie obręcz, która wzmacnia zewnątrz piastę od koła, by­ wa czasami dekorowana szeregiem ukośnie biegnących kresek wytłaczanych przy pomocy stempla. Bywają niekiedy zdobione stempelkami i inne sprzę­ ty i narzędzia żelazne, jak sochy, siekiery, a nawet „dusze" do krawieckich żelazek. Osobny dział kowalskiej twórczości artystycznej sta­ nowią krzyże przydrożne i cmentarne (ryc. 20). Star­ sze krzyże żelazne wykonywane były ze sztabek o przekroju kwadratowym lub prostokątnym, często spiralnie skręconych lub giętych faliście, łączonych ze sobą nitami lub przez skuwanie. Rysunek krzyża, zra­ zu prosty i skromny, wzbogacał się esowatymi ozdoba­ mi bocznymi z giętej sztabki, promieniami wybiega­ jącym z punktu skrzyżowania się ramion. W czasach nowszych ramiona krzyży robione s ą często z rur że­ laznych, ą wśród ozdób występują wytłaczane z blachy motywy roślinne — liście, kwiaty itp. Garncarstwo, niegdyś dosyć silnie na badanym tere­ nie rozwinięte, dziś przedstawia się raczej ubogo. Ośrodków czynnych jest zaledwie 3: jeden w Kolo­ nii — Chodów, pow. Siedlce, drugi w Kopciach pow. Sokołów (sąsiedniej wiosce), trzeci zaś w Zagrodni­ kach, gm. Stoczek, pow. Sokołów. Jak zobaczymy poniżej wszystkie trzy wymienione ośrodki garncarskie są stosunkowo młode i nie posia­ Hyc. 21. Dzban — siwak wykonany przed pierwszą wojną światową przez Wl. Kazimierskiego. Maliszewo Nowe, pow. Sokołów. Fot. R. Reinlusa. �1 ftyc. 22. Sw. Jan Nepomucen, rzeźba w drzewie poli­ chromowana. Wykona! J. Dybowski z Kisielan, pow. Siedlce; umieszczona w kapliczce w Niwiskach. Fot. St, Deptuszewski 286 znaczały się zarówno piękną formą jak i techniką wy­ konania. Trzeci w okolicy Kosowa ośrodek garncarski znaj­ dował się w Maliszewie Nowym. Przed I wojną światową czynni tam byli 4 garncarze wytwarzający naczynia siwe, a mianowicie': Jan i Antoni Furmańscy, Józef i Władysław Kazimierscy. Władysław Kazi­ mierski, przezywany „Szczupak", słynął jako wytwór­ ca bardzo pięknych dzbanów (ryc. 21). Garncarstwo zamarło w Maliszewie w czasie I wojny światowej. Prawdopodobnie w Maliszewie uczył się swego zawodu jedyny garncarz mający pracownię w sąsiednich Lip­ kach, Michał Chormański. Według informacji miej­ scowych wyrabiał on garnki siwe i czerwone. Praco­ wnia jego upadła koło r. 1910. Jak widać z powyższego zestawienia starsze ośrodki garncarskie nastawione były głównie na wyrób na­ czyń siwych; wyrabiano tam dzieżki czyli garnki bez uszu na mleko, garnki do gotowania, „dwacki" czyli „dwojaki" do noszenia strawy, miski oraz „wierciochy", tj. makutry do ucierania maku i dzbanki. Zdo­ bione były one ornamentem gładzonym w postaci linii pionowych czy skośnej kratki pokrywającej brzusiec, względnie gęstej spirali obiegającej szyjkę. Naczynia siwe, dawniej bardzo rozpowszechnione, zaczęły wychodzić z użycia już w czasie I wojny świa­ towej i zastępowane zostały przez garnki wypalane na czerwono i szkliwione. Tutaj zapewne leży przy­ czyna upadku starych ośrodków przy równoczesnynl powstawaniu i prosperowaniu nowych. Przykładem mogą być Kopcie i Kolonia-Chodów, dwie sąsiadujące ze sobą miejscowości, w których garncarstwo zostało zaszczepione dopiero w latach międzywojennych. Po­ jawił się tam mianowicie ok. r. 1926 niejaki Stępniak, garncarz z okolic Łukowa (może jeden z członków rodziny garncarskiej Stępniaków z Glinnego), który w krótkim czasie nauczył tego rzemiosła szereg osób rekrutujących się spośród miejscowych małorolnych. Okres nauki wypadł widać na czasy wyjątkowej koniunktury, gdyż uczniowie Stępniaka pozakładali so­ bie dobrze prosperujące pracownie. W Kcpciach, w warsztacie Wacława Popka, prócz właściciela pra­ cowało kilku uczniów i czeladników, to samo w praco­ wni niejakiego Grabika, poza tym założył pracownię garncarską Wacław Drabia, do niedawna wyrobnik za­ rabiający na życie łupaniem kamienia przy budowie gościńca, później uzdolniony plastyk-ceramik. W Ko­ lonii Chodów powstała pracownia Marcina Wyrębka, ś w i e ż o powstałe warsztaty wyrabiały naczynia z gli­ ny wypalanej na czerwono, pokryte w środku i na po­ wierzchni żółtawozielonym szkliwem, zdobione bądź rytem, bądź malaturą z pobiałki w równoległe paski biegnące w górnej części brzuśca. Produkcja garn­ carska obu ośrodków nawiązywała i w formie i w sposobie zdobienia do wyrobów z okolic Łukowa. Najwy­ bitniejszym spośród garncarzy w Kopciach był wspom­ niany w y ż e j Drabia, który prócz naczyń użytkowych wykonywał również galanterię ceramiczną, jak popiel­ niczki, zabawki dla dzieci czy naczynia dekoracyjne (flakony, dzbany itp.) o formach niekiedy dosyć dzi­ wacznych, ozdobione na powierzchni nalepianym or­ namentem plastycznym, najczęściej roślinnym. W okresie I I wojny światowej niektóre pracownie w Kopciach zostały zlikwidowane, m. in. przestał pra­ cować Drabia. Podobnie młodym ośrodkiem produkującym naczy­ nia czerwone jest ośrodek w Ząbkowie (gm. Stoczek) współpracujący ze Spółdzielnią Przemysłu Ludowego w Węgrowie. Prócz wymienionych tu pracowni produkujących czerwone naczynia należy wspomnieć o warsztacie nie­ żyjącego już Feliksa Mirowskiego z Borzychów (pow. Węgrów), który, jako przybysz z obcych stron (skąd przybył nie wiadomo), założył w Borzychach praco­ wnię przed I wojną światową i wyrabiał naczynia użytkowe oraz zabawki dla dzieci w postaci zwierzą­ tek i gwizdków, które sprzedawał na odpustach. Naczynia pochodzące z różnych ośrodków mieszały się na terenie Podlasia Zachodniego w sposób dość przypadkowy, rozwożone po wsiach przez domokrąż­ nych „szmaciarzy", którzy za stare szmaty płacili garnkami. Dziś, prócz produkcji ośrodków miejscowych (Zagrodniki, Kopcie, Kolonia Chodów), przenika na inte­ resujące nas tereny ceramika wykonana w regionach sąsiednich. W zachodniej części powiatu węgrowskie­ go spotyka się garnki z Wyszkowa, z a ś w Sokołow­ skiem czerwone naczynia gliniane pochodzące z Sie­ miatycz, kupowane najczęściej w Drohiczynie. Daleko mniejsze powodzenie ma ceramika siwa, wyrabiana w odległych Kleszczelach i Mileczycach. Wyroby Sie. miatyckie różnią się od zachodnio-podlaskich s w ą wy­ bitnie smukłą formą. �Snycerstwo na Podlasiu Zachodnim reprezentowane jest bardzo słabo. Poza nielicznymi wypadkami snycer. skiego zdobnictwa mebli (łóżek, szaf), które zresztą mają wyraźnie miejski charakter, z dziedziny rzeźby dekoracyjnej wymienić można jedynie rzeźbione „duhy" (w węgrowskim „duły"), tj. drewniane kabłąki służące przy wozach do rozpierania hołobli. „Duhy", pokryte na powierzchni misternym rytem lub rzeźbą plasko-wypukłą o motywach geometrycznych i styli­ zowanych roślinnych, kupowano z końcem X I X wieku na targach w Siedlcach, Sokołowie czy Węgrowie, gdzie przywozili je sprzedawcy pochodzący zza Bugu. W czasie badań znaleziono kilka tego rodzaju „duh" 0 wzorze niemal identycznym, co mogłoby w s k a z y w a ć na pochodzenie z jednego ośrodka. Podjęte poszuki­ wania doprowadziły do odkrycia dwóch tego rodzaju wytwórców, z których jeden, Aleksander Zabuski z Przybyszyna (pow. Siemiatycze), wyraźnie w zdob­ nictwie „duh" nawiązuje do starych wzorów. Na mar­ ginesie należy wspomnieć, że prócz „duh" rzeźbionych spotyka się też czasem malowane (ornament geome­ tryczny i roślinny). Rzeźba, figuralna na Podlasiu Zachodnim przedsta- 1 wia się nadzwyczaj ubogo. Nieliczne rzeźby drewnia-'l ne, jakie spotyka się w kapliczkach (np. w Miedznej pow. Sokołów), posiadają raczej charakter wyrobów I warsztatowych, niewiele mających wspólnego ze sztu­ ką ludową. v W czasie trwania badań odkryto jednego tylko rzeźbiarza ludowego J . Dybowskiego z Kisielan (pow. Siedlce), którego dziełem jest rzeźba św. Jana Nepo­ mucena z kaplicy przydrożnej w Niwiskach (ryc. 22). Lepiej nieco reprezentowane jest malarstwo ludowe. Obrazy ludowych malarzy spotyka się w feretronach kościelnych z X I X wieku niekiedy całymi seriami. 1 tak na przykład kilka feretronów z malowidłami te­ go rodzaju znalezionych zostało w kościele w Starej Wsi, w dawnej kaplicy dworskiej w Sinołęce (pow. Węgrów) i w Paprotni, pow. Sokołów (ryc. 23). Są to obrazy treści religijnej, malowane na papierze lub płótnie farbą olejną, przedstawiające postaci świętych w uję­ ciu najczęściej frontalnym. Rysunek ich jest uproszczo­ ny, postacie traktowane płasko, czasem grubokonturowane paskiem ultramaryny. Szaty, o fałdach sche­ matycznie zaznaczonych, zdobione są niekiedy duży­ mi kolistymi motywami kwiatowymi w kolorach cy­ nobrowym i żółtym. Aureole i tła zwykle czesano grzebykiem we wzory faliste lub łuskowate. Autorstwa omawianych tu obrazów ani centrów, skąd się rozcho­ dziły, ustalić się nie udało. W niektórych byłych cerkwiach unickich, jak na przykład w Gródku (pow. Sokołów), znajdują się w różnych schowkach obrazy malowiane pod wyraźnym wpływem sztuki bizantyj­ skiej. Równie, ubogo jak rzeźba i malarstwo przedstawia się sztuka dekoracyjna związana z ludową obrzędo­ wością. W niektórych wsiach powiatu sokołowskiego udało się zanotować wzory pisanek wykonanych tech­ niką woskową przy użyciu pisaka. Inną formą zdobio­ nych jajek wielkanocnych są wydmuszki oklejane przy pomocy białka wysuszoną miazgą z sitowia, ułożoną we wzory spiralne lub obiegające skorupkę dookoła. Miejsca wolne wypełnione są pęczkami kolorowej wełny (Poszewka, pow. Węgrów). Z cyklem świąt Bo­ żego Narodzenia i Nowego Roku wiąże się chodzenie ! z gwiazdą, turoniem (kozą), bocianem i szopką. Bu­ dynki szopek parterowe, jednownętrzne, bez wież, wy­ konane są w sposób bardzo prymitywny. Lalki do szo­ pek robione s ą z gałganków. Reasumując przedstawione tu w dużym skrócie wy­ niki naukowe badań przeprowadzonych na Podlasiu Zachodnim stwierdzić musimy, że są one bardzo obfite. Zebrany materiał pozwala na zrekonstruowanie pro­ cesu przemian, jakie tamtejsza kultura ludowa prze­ chodziła od połowy ubiegłego stulecia, rzuca też sporo światła na zagadnienie wewnętrznego zróżnicowania kultury ludowej, wynikającej z klasowego rozwarstwie­ nia społeczności wiejskiej. Przypisy 1 Dr R. Reinfuss: Kierownik Obozu (plastyka ludo­ wa), mgr Z. Reinfussowa: instruktor, zastępca kiero­ wnika, B. Bazielich: absolwent etnografii U J . (ubiór ludowy), P. Burchard: student etnografii U.J. (archi­ tektura ludowa), L . Dzięgiel: stud. etonografii U.J. (kul­ tura materialna, sztuka związana z obrzędem), Z. K r a ­ sińska: stud. etnografii U.J. (meblarstwo ludowe, zdob­ nictwo wnętrza), M. Szenic: stud. etnografii Uniw. Po­ znań, (garncarstwo, zdobnictwo w żelazie), A. Szym­ czyk: stud. wydziału tekstylnego A. S. P. w Krakowie (tkactwo, koronka, haft)," A. Stojak: absolwent socjo­ logii U.J. (stosunki gospodarcze i społeczne). A. Bartecka: stud. historii sztuki U.J., B. Bartman, M. Czarnecka, H. Czerny, M. Data, M. Kilińska, W. Ostrzołek, L . Pędziałek, Z. Pysz, A. Surmaj, D. Walknowski: stud. A. S. P. w Krakowie. A. Jarosiński: Szkice z nadbużańskiego Podlasia, Warszawa 1925, s. 28. 2 3 Ryc. 23. Wskrzeszenie Piotrowina, obraz olejny z fere­ tronu kościelnego (polowa XIX wieku). Paprotnia, pow. Sokołów. Fot. R. Reinluss 267 � https://zbiory.etnologia.uw.edu.pl/files/original/3e01b71f3c32928ca9c96598aca880be.pdf 619733d125a0c0fac5643bc77ae4ccf8 Dublin Core The Dublin Core metadata element set is common to all Omeka records, including items, files, and collections. For more information see, http://dublincore.org/documents/dces/. Title A name given to the resource Lud Publisher An entity responsible for making the resource available Polskie Towarzystwo Ludoznawcze Rights Information about rights held in and over the resource Licencja PTL Format The file format, physical medium, or dimensions of the resource pdf Language A language of the resource pol Type The nature or genre of the resource czasopismo Text A resource consisting primarily of words for reading. Examples include books, letters, dissertations, poems, newspapers, articles, archives of mailing lists. Note that facsimiles or images of texts are still of the genre Text. Dublin Core The Dublin Core metadata element set is common to all Omeka records, including items, files, and collections. For more information see, http://dublincore.org/documents/dces/. Relation A related resource oai:cyfrowaetnografia.pl:publication:4138 Date A point or period of time associated with an event in the lifecycle of the resource 1958 Subject The topic of the resource historia etnografii Udziela, Seweryn (1857-1937) Identifier An unambiguous reference to the resource within a given context oai:cyfrowaetnografia.pl:3860 Title A name given to the resource 100-lecie urodzin i 20-lecie śmierci Seweryna Udzieli / Polska Sztuka Ludowa - Konteksty 1958 t.12 z.1 Description An account of the resource Polska Sztuka Ludowa 1958 t.12, z.1 ; s.58 Creator An entity primarily responsible for making the resource Reinfuss, Roman Language A language of the resource pol Publisher An entity responsible for making the resource available Państwowy Instytut Sztuki Format The file format, physical medium, or dimensions of the resource application/pdf PDF Text Text capture metadata for PDF documents Text 'S 100-LECIE U R O D Z I N I 20-LECIE ŚMIERCI SEWERYNA UDZIELI (24. XII. 1857 - 26. IX. 1937) W r o k u ubiegłym minęło s t u l e c i e u r o d z i n i d w u d z i e ­ stolecie śmierci S e w e r y n a U d z i e l i , człowieka, którego n a z w i s k o stało się s y m b o l e m w h i s t o r i i etnografii m i ­ nionego pokolenia. S k r o m n y n a u c z y c i e l z niezamożnej mieszczańskiej r o d z i n y tytaniczną pracą i gorącym umiłowaniem l u d o w e j k u l t u r y wybił się i a k o zasłu­ żony etnograf, niestrudzony b a d a c z t e r e n o w y i o r g a ­ nizator badań autor w i e l u b r a n y c h p r a c etnograficz­ n y c h , j e d e n z wspć^ałożycieli P o l s k i e g o Towarzy­ stwa Ludoznawczego L t 2 » X ^ T a i ^ wieloletai z ^ t ^ alz^^iiz^t^ y a "c™ t a S w K r a k o w i e które obok l i c z n y c h n r a c d r u k o w a n y c h T b o ^ a t y c h mateHa^ t r w a f y ślad Zainteresowania etnograficzne Seweryna Udzieli były szerokie, obejmowały n i e m a l w s z y s t k i e d z i e d z i n y k u l t u r y l u d o w e j . Z e s p e c j a l n y m j e d n a k zapałem o d ­ d a w a ł się o n g r o m a d z e n i u materiałów z z a k r e s u s z t u k i ludowej, a w szczególności p l a s t y k i . O n to po r a z p i e r ­ w s z y w polskiej l i t e r a t u r z e etnograficznej zajął się r o z ­ ważaniami n a t e m a t e s t e t y c z n y c h pojęć l u d u ( . P o ­ c z u c i e piękna l u d u r o p c z y c k i e g o " ) j e m u zawdzięczamy l i c z n e p r a c e o l u d o w y m nafcie { W z o r y l u d Z e g o h a f ­ tu białego" Hafty ludu krakowskiego" hafty b i a ł e " Hafty k S K stołu ( S I s t r o i e krakowskie f i c h k ^ " GóralebeskidowA Twycinanki ludu SoLkiL ^^^M^^r^t^^ tów l u d o w y c h K f " riT o S L w Polsce l i ™ , ™ w ' ri£™£ Kuśnierstwo w S t a r y m Śąc?u™ WeTniane W y r o b y d r u t o w e w Tyńcu p o d K r a k o w e m " , „Przemysł l u d o ­ w y w K o s z a r a w i e " i in.). Sporo materiałów z z a k r e s u l u d o w e j p l a s t y k i z n a j ­ dziemy w pracach Seweryna Udzieli o charakterze monografii t e r y t o r i a l n y c h („Lud r o p c z y c k i " , „Kilka słów B s t a r y c h , l u d o w y c h sprzętach i n a c z y n i a c h w S ą deczyźnie"). Nie w s z y s t k i e materiały z z a k r e s u l u d o w e j p l a s t y k i z e b r a n e przez siebie l u b p o d s w o i m k i e r u n k i e m z d o ­ łał S e w e r y n U d z i e l a opracować i ogłosić d r u k i e m . W zbiorach M u z e u m Etnograficznego w K r a k o w i e znajdują się bezcennej wartości „Teki U d z i e l i " , z a ­ wierające r y s u n k i i p l a n s z e z różnych dziedzin z d o b n i ­ c t w a ludowego, z e b r a n e przed półwieczemi n a t e r e n e Lasowiaków, Żywiecczyzny i s S ny Z tych osta­ tnich, które są n a j o b f S ogłosił U d z i e l a b r u k i e m j e d y n i e niewielką Rozprawkę Pt A r t y z m w i e ski w ziemi s ą S i e j " . ° ' ' r Z p r a W R ę p t w ! e s l c l Umiłowanie d l a s z t u k i l u d o w e j znalazło najpełniej­ szy w y r a z w z b i o r a c h stworzonego przez Udzielę M u ­ zeum E t n o g r a f i c z n e g o . P r z e d m i o t y z z a k r e s u p l a s t y ­ k i s t a n o w i ! w n i m trzon całej k o l e k c j i , gromadzone i e k s p o n o w a n e z największą starannością. Dzięki e n e r ­ gii i wytrwałości S e w e r y n a U d z i e l i zbiory z g r o m a ­ dzone przez niego s t a ł y s i ę zalążkiem z ^ t ó r e k o p o ­ wstało z c z a s e m naj w a n a r d a l s z e T u w u V e t l i w l f i c z n e w P o l s c e N i c w i ę c d r i m e ś o że M u z e u m toffi S e w e r y n a u d z t e l f n o s T I f s ó imię D o p i e r o ^ tóerwsz«hlatachco> ^ ^ ^ 6 ^ ^ y ^ z l a x \ J T ^ - z e u m EtnograffcznerM w K r a k o w i e znikło n a z w i s k o i l e ^ w ó ? « N a j w y ż s z y d ^ ^ ^ r t e K cówce^ałożone^i przez eona zottała d a w r ^ ™ ^ ^ 7 « S S PtaoSrlSe im" S e w e r y n a U d z ^ l i ' \ » Etnograficzne L ^ ł M u z e ^ u ^ S m a 58 Roman fleinfuss l � https://zbiory.etnologia.uw.edu.pl/files/original/545683ebf6ef59988ef65f6b14cdcbca.pdf e24726cf3791ba5a7dd3ce2bd1a90d77 Dublin Core The Dublin Core metadata element set is common to all Omeka records, including items, files, and collections. For more information see, http://dublincore.org/documents/dces/. Title A name given to the resource Lud Publisher An entity responsible for making the resource available Polskie Towarzystwo Ludoznawcze Rights Information about rights held in and over the resource Licencja PTL Format The file format, physical medium, or dimensions of the resource pdf Language A language of the resource pol Type The nature or genre of the resource czasopismo Text A resource consisting primarily of words for reading. Examples include books, letters, dissertations, poems, newspapers, articles, archives of mailing lists. Note that facsimiles or images of texts are still of the genre Text. Dublin Core The Dublin Core metadata element set is common to all Omeka records, including items, files, and collections. For more information see, http://dublincore.org/documents/dces/. Relation A related resource oai:cyfrowaetnografia.pl:publication:3871 Date A point or period of time associated with an event in the lifecycle of the resource 1949 Subject The topic of the resource skrzynie ludowe Małopolska - sztuka ludowa Identifier An unambiguous reference to the resource within a given context oai:cyfrowaetnografia.pl:3627 Title A name given to the resource Skrzynie zdobione z okolic Krakowa/ Polska Sztuka Ludowa - Konteksty1949 t.3 z.1-2 Description An account of the resource Polska Sztuka Ludowa 1949 t.3 z.1- 2; s.9-25 Creator An entity primarily responsible for making the resource Reinfuss, Roman Language A language of the resource pol Publisher An entity responsible for making the resource available Instytut Sztuki PAN Format The file format, physical medium, or dimensions of the resource application/pdf PDF Text Text capture metadata for PDF documents Text SKRZYNIE ZDOBIONE Z OKOLIC KRAKOWA C Z Ę Ś Ć 111 S K R Z Y N I E ROMAN C Z E R N I C H O W S K I E W czasie b a d a ń prowadzonych między Skawiną a Czernichowem napotkał jeden z wysłanników Sekcji Zdobnictwa P.I.B. Sz. L . skrzynie, które za­ równo swą ogólną sylwetką, jak i sposobem kom­ pozycji malowanych na powierzchni zdobin ro­ ślinnych sygnalizowały wykrycie nowego nienotowanego dotychczas typu skrzyni krakowskiej. Pudła tych skrzyń o płaskim wieku, ze słabo profilowanymi gzymsami u góry i dołu, w sied­ miu wypadkach spoczywały na rozdwojonym podnóżku o krawędziach w e w n ę t r z n y c h ozdobnie wycinanych (tabl. I I , 1—5), w jednym zaś tylko podstawę stanowił podnóżek wykonany wpraw­ dzie z jednej deski, posiadającej jednakowoż tak głęboki w y k r ó j w pośrodku (rye. 1), że nasuwa on myśl, o powstaniu tej formy przez zrośnięcie boków bogaciej profilowanego podnóżka dwu­ dzielnego. Wszystkie skrzynie do tego typu należące ma­ lowane są na kolor brązowy najczęściej w odcie­ niu terrakota (tabl. I . 1, 2). W jednym tylko wypadku brązowe tło starej i bardzo zniszczonej skrzyni z Wołowie malowanej przez Franciszka Tałacha posiadało mazane jaśniejsze linie faliste biegnące ukośnie z góry w dół ku środkowi. Poza t y m odosobnionym wypadkiem tła malowane są gładko. Gzymsy niektórych skrzyń podkreślo­ ne są poziomo biegnącymi paskami koloru grana­ towego. Pole licowe w większości w y p a d k ó w poz­ bawione jest jakiegokolwiek obramowania. Raz REIN FUSS Ryc. I . Skrzynia wic (p. Kraków) Franciszek z Woromalowar Tatach jeden tylko na starej skrzyni z Czernichowa zo­ stała zanotowana ramka z przecinających się półłuków, zwróconych końcami do wnętrza. W miej­ scach, gdzie końce dwóch sąsiednich łuków sty­ kały się ze sobą wymalowane były po trzy przecinkowate listki (tabl. I I I , 6, 9). Ozdobę lica stanowią dwa (ryc. 2), wyjątkowo trzy (ryc. 3) rozłożyste kwiatony komponowane mniej więcej w kwadracie, składające się z k i l k u gałązek wychodzących wprost z wazonu. • Miejscem, gdzie wyrabiano owe skrzynie był głównie Czernichów, duża wieś położona na zachód od Krakowa, której ludność niegdyś w znacznej mierze trudniła się flisactwem. Malowaniem tych skrzyń zajmował się tam między innymi niejaki Oczkoś. W zbiorach Sekcji Zdobnictwa znalazło się aż trzy kopie skrzyń wykonanych przez Oczkosia. Dwie z nich (tabl. I . 1, ryc. 3), zostały znalezione w samym Czernichowie, jedna zaś (ryc. 2) w odległej o p a r ę km. wsi Pasiece. K w i a ­ tony Oczkosia tkwią w charakterystycznych cza­ szach o szerokim wylewie umieszczonych na smu­ kłej rozszerzającej się dołem nóżce, zaopatrzonych w dwa esowate ucha po bokach (tabl. I I I , 13, 14, 16). Kontury czasz podkreślone są z reguły i n ­ nym kolorem, k t ó r y m malowane są też ozdoby na brzuścu czaszy. Gałązki o łodygach falistych posiadają po bokach liście przypominające w y ­ krojem listki bzu (tabl. I I I , 65). Na końcach ga­ łązek malowane są kwiaty. W autoryzowanych 9 �Hyc. 4. Skrzynia znaleziona w Czar nichowie. wykonana u> Przegini Aa rodowej przez Józefa Gościa 1 Hyc. 5. Skrzynia znaleziona w С zer nichowie autor nieustalony �T a b l i c a II. P r o f i l e s k r z y ń z nich i w pośrodku namalowane są różowe kropki. Opisane t u gałązki wyrastają wprost z szero­ kiego miskowatego, żółtego wazonu, z esowatymi malowanymi cynobrem uchami. Powierzchnie wazonu pokrywa niezbyt regularna cynobrowa krata. Podobne dwa kwiatony, ale bez ramki, znajdują się na wieku. Ponadto w rogach przyściennych wieka namalowane są dwie dośrodkowo zwrócone gałązki, takie same, jak w kwiatonach. Bok skrzyni (z r a m k ą jak na ścianie licowej) posiada w rogach po jednej dośrodkowo zwróco­ nej gałązce. W pewnym związku ze skrzyniami czernichow­ skimi znajduje się też skrzynia wykonana w roku 1892 przez niejakiego Bedyka z Przegini znale­ ziona w Wołowicach (ryc. 7). Malowana na kolor terrakola, posiada ona na ścianie licowej dwa wyodrębnione b a r w ą jaśniejszą, nieobramionc pola zdobnicze, prawie kwadratowe. W każdym z nich wymalowany jest motyw roślinny w for­ mie pęku kwiatów rozchodzących się promieniście z punktu tkwiącego w środku pola. Gałązki traktowane dość naturalistycznie, ma­ lowane na zielono z zielonymi drobnymi listecz­ kami zakończone są kwiatami. Formy ich są dość indywidualne. Motywy znane ze skrzyń czerni­ chowskich przypominają tylko kwiaty koliste r ó ­ żowe, z białym zaznaczonym środkiem i takimiż kropkami na obwodzie (tabl. I I I , 20, 24). Poza t y m możnaby doszukiwać się podobieństwa do czer­ nichowskich form promienistych w występujących tu kwiatach wielopłatkowych, których listki sta­ nowią płytkie łuki rozchodzące się promieniście z jednego punktu (tabl. I I I , 44). Motywem niespo­ tykanym w skrzyniach poprzednich jest kwiat w formie tulipanu, którego trzeci (środkowy) listek posiada bądź kształt lancetowaty, czy elipsowaty, bądź przemienia się w mały kolisty kwia­ t y p u c z e r n i c h o w s k i e g o . tek z zaznaczonymi na obwodzie p ł a t k a m i (tabl. I I I , 52, 53, 56). Podnóżki zdobi ukośnie rzucona gałązka z t u l i panowatym kwiatkiem, na wieku zaś powtarza się układ, który opisałem przy omawianiu ściany licowej. S K R Z Y N I E W A D O W I C K I E Opisana ostatnio skrzynia z Wołowie stanowi do pewnego stopnia ogniwo pośrednie wiodące do (również dotychczas nigdzie nienotowanych) skrzyń wadowickich odkrytych w roku 1947 przez pra­ cowników Sekcji Zdobnictwa. W tekach Sekcji znajdują się kopie trzech niemal identycznych skrzyń znalezionych niezależnie, przez różnych badaczy, w trzech odległych od siebie miejsco­ wościach powiatu wadowickiego (Marcyporębie, Łękawicy i Kaczynie), co świadczy niewątpliwie o w i e l k i m rozpowszechnieniu omawianego t u typu. Skrzynie wadowickie a r c h i t e k t u r ą swą odbiegają dość znacznie od czernichowskich. Wieko i spód posiadają małe, ale starannie profilowane gzymsy, podstawę zaś, zamiast rozdzielonych pod­ nóżków czernichowskich, stanowią podnóżki po­ jedyncze dołem ozdobnie wycinane (w dwóch wypadkach osadzone na drewnianych kołach). W jednej z opisanych tu skrzyń podnóżek jest węższy od samej skrzyni skutkiem czego pudło jej wystaje po bokach o 10 cm. poza podstawę (ryc. 6). W dwóch skrzyniach podnóżki zaopa­ trzone są w szuflady. Wszystkie trzy znane m i skrzynie wadowickie posiadają tło ciemno zielone, jedna z nich dolny gzyms miała pomalowany cynobrem (tabl. I . 3). Lico skrzyni posiada dwa, r a m k ą wyodrębnione pola zdobnicze kwadratowe, wypełnione rozłoży­ stymi kwiatonami. W pośrodku między kwadra­ tami znajduje się dosyć znacznych rozmiarów zdobina kwiatowa komponowana promieniście. �Obramienia pól zdobniczych wykonane są pro­ stą, podwójną k r e s k ą w kolorze białym i czerwo­ nym lub jasno zielonym i czerwonym. Na jednej skrzyni zewnętrzne (jasno zielone) linie ramki wychodzą nieco poza naroża i końce ich zawijają się na zewnątrz. Od środka k ą t y wypełnione są potrójnymi różowymi łukami (tabl. I I I . 71) K w i a t y w skrzyniach wadowickich umieszczone są w wazonach lub flakonach o dosyć schematycz­ nym, ale starannym rysunku (tabl. I I I , 2, 8, 9, 10). Sam kwiatoń składa się z łodygi głównej stano­ wiącej oś pionową, od której rozchodzą się gałązki boczne niekiedy jeszcze się później rozdwajające (tabl. I . 3). Z łodyg wyrastają parami lanceto­ wate listki zielone, kształtem przypominające te, które widuje się też i na skrzyniach czernichow­ skich. Na końcu łodyg znajdują się oryginalne kwiaty złożone z kolistego środka otoczo­ nego sześcioma kółkami stanowiącymi płatki. Zwykle środek i trzy płatki po jednej stronie osi pionowej zamalowane są na kolor czerwony, resz­ ta zaś płatków pozostaje biała. Czerwone płatki naznaczone są dwoma białymi przecinkami, zaś białe — czerwonymi (tabl. I I I , 27, 28). Opisany tu kwiat występuje na wierzchu środkowej łodygi, na wszystkich parzystych łodygach bocznych, a także raz !ub dwa razy powtarza się wzdłuż łodygi środkowej. Nieparzyste łodygi (licząc od dołu) �zakończone są białymi lub czerwonymi, elipsowat y m i pąkami, ujętymi między dwa łukowato w y ­ gięte zielone listki (tabl. I I I , 49, 50). tami wypełnia motyw analogiczny do tego, który występował na ścianie licowe.} (ryc. Ы. W pośrodku między kwadratami pól zdobni­ czych umieszczona jest, jak wiemy roślinna zdo­ bina. Środek jej stanowi kolisty kwiat taki sam jak na kwiatonach, z którego na wszystkie stro­ ny rozchodzą się gałązki zakończone pączkami. Zdobina ta sposobem kompozycji odpowiadająci zdobinie ze ściany licowej ostatnio opisanej skrzyni czernichowskiej (ryc. 7) przybiera zgodnie 7. kształtem pola, które ma wypełnić, formę pio nowo stojącej elipsy. Prócz skrzyń ozdobionych rozłożystymi kwiatonami, ujmowanymi w sposób dosyć naturalistyczny, występują tu i ówdzie w krakowskim skrzynie, których ogólne rozplanowanie ozdób na płaszczyź­ nie i forma kwiatona zbliżone są do spotykanych w skrzyniach czernichowskich, lub wadowickich, jednakowoż traktowanie roślinnych o r n a m e n t ó w jest wybitnie anaturalistyczne. Podnóżki skrzyń wadowickich prócz pojedyn­ czego lub podwójnego paseczka biegnącego wzdłuż boków zewnętrznych (skrzynie z Kaczyna i Ł ę ­ kawicy) posiadają po bokach małe, uproszczone kwiatoniki ułożone z tych samych elementów co kwiatony ściany licowej. W skrzyni z Łękawicy środek wypełniony szufladą pozbawiony jest ozdób (tabl. I . 3), natomiast skrzynia z Kaczyny posiada wieko szuflady ozdobione poziomo skom­ ponowanym motywem kwiatowym, na k t ó r y m prócz opisanych już p ą k ó w spotykamy znane z kwiatonów głównych k w i a t k i w formie czerwo­ nego kółka z zaznaczonym białym środkiem i bia­ łą obwódką (tabl. I I I , 17), oraz kwiatka składające­ go się z białego dosyć dużego kółka otoczonego pier­ ścieniem czerwonym kropek (tabl. I I I , 26). Na skrzyni z Marcyporęby (ryc. 6), która nie ma szuflady zupełnie, pustą przestrzeń między kwiatonami bocznymi wypełniają na podnóżku trzy rytmicznie powtarzające się motywy roślinne skła­ dające się z pionowej łodygi zakończonej czerwo­ nym pączkiem w formie kropki (ta '. I I I , 46) i list­ ków oraz gałązek wyrastających parami na prze­ mian. Gałązki te również zakończone są owymi czerwonymi pączkami. Boki skrzyń wadowickich wypełnia ujęty w kwa­ d r a t o w ą r a m k ę motyw przypominający kwiatoń ze ściany głównej, ale znacznie uproszczony, w skromniejszym flakonie (tabł I I I , 2) lub też bez niego (tabl. I . 3). Ramki ogradzające pole zdobnicze we wszystkich trzech skrzyniach skła­ dają się z w e w n ę t r z n e j l i n i i ciągłej i zewnętrznej ułożonej z kropek (tabl. I I I , 70V Jedyne znane nam wieko, ze skrzyni z Marcyporębie, podzielone jest na dwa kwadratowe pola zdobnicze, wyodrębnione ramkami z których każdą wypełniają trzy koncentrycznie ułożone koliste wianki z opisanym poprzednio biało-czerwonym, sześciopłatkowym kwiatem w pośrodku. W wian­ kach powtarzają się elementy znane nam z opisu kwiatonów głównych. Przestrzeń między kwadra­ X Skrzynie te musiały zapewne kiedyś posiadać zasięg, wypełniający obszar etnograficzny całej ziemi krakowskiej, dziś wypunktowany przez k i l ­ ka zaledwie okazów znalezionych w Gaju') i Czułówku k. Krakowa, Żbiku k. Krzeszowic, Racła­ wicach, (pow. Olkusz), Więcławicach (pow. Mie­ chów), Zalipiu (pow. Dąbrowa). Ponieważ skrzy­ nie z powiatu dąbrowskiego, miechowskiego i ol­ kuskiego, będą w przyszłości tematem osobnych opracowań, na tym miejscu omówię jedynie skrzy­ nie z Gaja, Żbika i Czułówka. Dwie pierwsze z racji swego podobieństwa mogą być omówione łącznie. Konstrukcja ich jest prosta, gzymsy nie­ wielkie, w jednym wypadku zupełnie proste (Gaj), w drugim ku środkowi zacięte, podstaw brak, gdyż pudła skrzyń ustawiono na dwóch m a l e ń ­ kich czteronożnych ławeczkach (ryc. 8). Skrzynia ze Żbika pomalowana jest w całości na kolor terrakota, z Gaju zaś na kolor szaro-zielony. W skrzy­ ni z Gaja pole licowe ujęte jest w w ą s k ą r a m k ę biegnącą w odległości k i l k u cm. od krawędzi. W pośrodku ramka ta przedzielona jest kreską pionową na dwie połowy, a w każdej z nich w p i ­ sany poziomy prostokąt o dosyć szerokich bokach. Ramki zewnętrzne i w e w n ę t r z n e podobnie jak i gzymsy malowane są na czerwono. W y o d r ę b ­ nione przez ramki dwa pola zdobnicze wypełniają ustawione w pośrodku kwiatony w formie wachlarzowatego krzaczka o czerwonej łodydze z czterema bocznymi odroślami (po dwie z każ­ dej strony, zakończonymi tulipanowatymi kwiat­ kami, w których środkowy listek jest czerwony zaś dwa boczne i kropka nad listkiem środkowym żółta (tabl. I I I , 45). Między łodygami wymalowane są żółtą kreską lancetowate wydłużone listki naz­ naczone na powierzchni szeregiem czerwonych kropek (tabl. I I I , 67). W rogach obu pól zdobni­ czych skierowane dośrodkowo wymalowane są małe jodełkowate gałązki o listkach żółtych i czer­ wonych. Skrzynia ze Żbika pomalowana na kolor b r ą ­ zowo - czerwony posiada ścianę licową podzieloną na dwa pola zdobnicze, w formie blisko do siebie dosuniętych k w a d r a t ó w , wyznaczonych przez pod- �wojną r a m k ę żółtą (zewnątrz) i fioletowo-różową (wewnątrz). Pole każdego kwadratu wypełnia rozłożysty kwiatoń składający się z łodygi środ­ kowej, od której wyrastają na boki po dwie ga­ łązki, a u dołu po jednym liściu. Ś r o d k o w a i dwie górne boczne łodygi zakończone są kielicham', kwiatów przypominających tulipany, wymalowa nc kolorem różowo-fioletowym, zewnątrz kontu rowane żółtą obwódką. U góry między rozchy­ lonymi listkami kwiatka wymalowane jest żółte kółko z czarną k r o p k ą pośrodku (tabl. I I I , 57). Dwie dolne gałązki zakończone są rodzajem pącz­ ków w formie żółtego kółka z różowym środkiem wyrastającego z różowej łukowatej podstawy (tabl. I I I , 51). Gałązki posiadają po bokach elipsowate listki zaznaczone samym konturem w kolo­ rze fioletowo-różowym (tabl. I I I , 62), jedynie dolna para liści o kształcie wydłużonym, lancetowatym zamalowana jest całkowicie na czarno, a na tym tle biegnie dopiero przez środek liścia szereg fioletowo-różowych kropek (tabl. I I I , 68). Całość wyrasta z wazonika obrysowanego schematycznie różowo-fioletowym konturem, przekreślonego na krzyż żółtą kreską (tabl. I I I , 1). Bok skrzyni po­ siada jedno pole zdobnicze, obrysowane jak na ścianie frontowej, wypełnione rozetą o tle czar­ nym i płatkach fioletowo-różowych obwiedzionych żółtym konturem, podobnie jak otok rozety. Ostatnia skrzynia, która w ' t e j grupie została do omówienia (tabl. I , 4), wykonana została koło roku 1885 przez Józefa Kowalika z Nowej Wsi Szlacheckiej, a znaleziona w Czułówku. Archi­ t e k t u r ą zbliżona do pospolitych skrzyń skawiń­ skich, posiada niewielkie skromnie profilowane gzymsy, podstawę w formie podnóżka na kółkach. Deska licowa podnóżka o skromnym bardzo w y ­ cięciu u dołu, ma wpuszczoną szufladę. Tło skrzyni pomalowane na kolor ciemno zielony, na ścianie licowej jedno pole zdobnicze wyodrębnio­ ne podwójną prostą r a m k ą biegnącą w odległości k i l k u cm. od krają, wypełnione jest po bokach dwoma rozłożystymi kwiatonami tkwiącymi w fla­ konie z esowatymi uchami (tabl. I I I , 4). Kwiatoń składa się z lekko wygiętej łodygi środkowej, z której wyrasta na boki po cztery gałązki z każ­ dej strony. Charakterystyczny szczegół kwiatów stanowią koliste kwiaty o powierzchni wypełnio­ nej nieregularnymi kilkobarwnymi maźnięciami pędzla wodzonymi równolegle do krawędzi. Nie­ które kwiaty posiadają środek zaznaczony kolo­ rem niebieskim, na toku zaś szereg kropek zielo­ nych lub niebieskich (tabl. I I I , 25). Obok opisa­ nych tu, występują również kwiaty promieniste z zaznaczonym środkiem z p ł a t k a m i na zmianę czerwonymi i granatowymi (tabl. I I I , 30) oraz małe pięciopłatkowe kwiatuszki białe ze środkami czerwonymi (tabl. I I I , 35), łodygi malowane są ko­ lorem czerwonym lub granatowym, w niektórych gałązkach nawet dwu kolorowe, co robi wrażenie plecionego sznurka. Po bokach posiadają gałązki gęsto ułożone maleńkie owalne listeczki (tabl. I I I , 61) na jednych gałązkach zielone na innych nie­ bieskie, czy białe, lub niebieskie i białe na zmia­ nę. Okucie zamku znajdujące się między kwiato­ nami ujęte jest w m a l o w a n ą r a m k ę co dowodzi, że skrzynia była okuta przed jej malowaniem (ewentualnie przemalowana wtórnie). Poniżej u dołu znajduje się zdobina z trzech k w i a t ó w owalnych wznoszących się na prostych łodyżkach tkwiących w półkolistej podstawie. L Podnóżek prócz podwójnej zielono-czerwonej kreski biegnącej równolegle do zewnętrznej kra­ wędzi posiada w rogach zwrócone ku środkowi gałązki z trzema kolistymi kwiatami i listkami. W czterech rogach pola zdobniczego na licu i w dwóch dolnych rogach podnóżka mies/czą się gałązki zwrócone dośrodkowo, składające się z dużego ośmiopłatkowego kolistego kwiatku (tabl. I I I , 29), którego płatki są na zmianę białe i czerwone, środek zaś stanowi tło skrzyni (zie­ lone). Kwiatek wyrasta z krótkiej czerwonej ło­ dyżki zaopatrzonej po bokach w dwa niebieskie listki po jednym z każdej strony. X Z podanego wyżej materiału, zebranego (z w y ­ jątkiem skrzyni z Gaja) w ciągu ostatnich prac Ryc. 7. Skrzynia znaleziona ir Wołowinach malowana przez niej. Bcdyga z Przegini k. Krakowa. Ryc. tf. Skrzynia z Gaja pow. Kraków w g kopii zc zbiorów Iow. Pol Szt. Stosów. Ryc. 9. Skrzynia ze Żbik pow. Kraków. �R у с. 10. Zasięg skrzyń krakowskich z dwoma kwilat on a mi na Sp is (i. 7. li. 4. 10. 11. 12. o* 14. 15. 16. 17. le. I'/. licu. micjscowoś сi Więcławie? Gręboszów W olowice Gaj Wilamowice M arcyporęha Łękawica Наступи Zbih Mokrz.yska Racławice Świebodzin Holesiaw Zalipie Pawłów Żabno Pasieka Czernichów Cznłówek • KMRTON L/JCTU w RRHK£ O KHIfiTON BCZ RHMHI terenowych Sekcji Zdobnictwa P. I B . S z . L . w y ­ nika, że w najbliższych okolicach Krakowa, ob­ sługiwanych, jeśli chodzi o malowane meble l u ­ dowe, głównie przez ośrodek stolarski w Skawinie-) istniały też formy odmienne, reprezentujące nieza­ leżnie od ośrodka skawińskiego tradycje arty­ styczne. Jako jedną z charakterystycznych cech tej gru­ py skrzyń wskazać należy przede wszystkim for­ m ę kwiatona, k t ó r y w odróżnieniu od smukłych kwiatonów skawińskich (czy zbliżonych doń kaszowskich) rozwija się szeroko na boki przybie­ rając kształty wachlarzowate bądź zamykające się w prostokącie zbliżonym do kwadratu ). , W omawianej tu grupie skrzyń stosunkowo rzadko zdarza się, by lico czy wieko skrzyni zdo­ biły trzy obok siebie ustawione szerokie kwiatony (tabl. I , 2). Rozłożysta ich forma dostosowana jest przede wszystkim do wypełniania prostokąt­ nego lica skrzyni dwoma kwiatonami przy czym pole zdobnicze może być albo wyznaczone przy pomocy osobnej ramki (tabl. I , 4, ryc. 5), albo niczym nie ograniczone (ryc. 2, 4), może też roz­ paść się na dwa mniejsze pola oddzielne dla każwego kwiatonu. Powstają w ten sposób skrzynie „dwudzielne" czyli posiadające dwa wyodrębnio­ ne pola zdobnicze (ryc. 8). Skrzynie dwudzielne występują w krakowskim dosyć często (ryc. 10). Poza Krakowskim spotykamy je na obszarze nie­ mal całej Polski, a także i poza jej granicami. Zdarza się w skrzyniach dwudzielnych, że dla wypełnienia pustego miejsca znajdującego się między sąsiadującymi ze sobą ramkami pól zdob­ niczych, maluje się tam j a k ą ś zdobinę grającą W stosunku do całości rolę drugorzędną (tabl. I , 3). Z czasem zdobina owa rozrasta się, nabiera lego samego znaczenia co motywy główne, w y ­ 3 malowane w obrębie pól zdobniczych i powstaje w ten sposób nowa forma kompozycyjna, którą T. Seweryn słusznie uważa za przejściową do skrzyń z podziałem ściany licowej na trzy pola zdobnicze ). W sposobie traktowania ornamentu roślinnego w omawianych tu skrzyniach z okolic Krakowa, dostrzega się charakterystyczne różnice. W skrzy­ niach ze Żbika, Gaja i Czułówka podejście ma­ larza do tematu roślinnego jest w y r a ź n i e anaturalistyczne, widać to zarówno w kształcie liści (tabl. I I I , 61, 62, 67, 68), jak i kwiatów, wśród których na plan pierwszy wybija się trójlistny kwiat tulipanowaty (tabl. I I I , 54, 56), jeden z naj­ powszechniejszych motywów, występujących w zdobnictwie ludowym niemal wszystkich naro­ dów europejskich. Anaturalistyczne jest też roz­ wiązanie kolorystyczne ornamentu, w k t ó r y m operowanie b a r w ą podporządkowane jest wyłącz­ nie założeniom artystycznym bez oglądania się aa wzory czerpane z natury. 4 Inaczej ma się rzecz w skrzyniach czernichow­ skich i wadowickich, gdzie obserwuje się w y r a ź n ą dążność do nadania malowanym gałązkom, liś­ ciom, a poczęści i kwiatom form botanicznych. Widoczne to "jest zwłaszcza w skrzyniach czerni­ chowskich. Wystarczy rzucić okiem na skrzynie przedstawioną na tablicy I , 1 na sposób, w j a k i kreślone są tam gałązki, listki bzu, słoneczniki, róże, na zielony kolor, k t ó r y m malowane są gaJązki i liście, by zorientować się w tendencjach artystycznych autora. Ten sam rys naturalizmu przebija się (choć w nieco mniejszym stopniu) w zdobnictwie skrzyń Oczkosia i Gościa, czy w skrzyniach wadowickich. Traktując skrzynie czernichowskie i wadowickie na jednej płaszczyźnie zdaję sobie doskonale spra- �tablica lii. Motywy zdobnicze i.с wę z różnic, jakie zachodzą między nimi, czy to w budowie (gzymsy i podstawy), czy barwie (tk) i kwiaty), ogólnej kompozycji (owalna zdobina roślinna między kwiatonami skrzyń wadowickich;, czy wreszcie w budowie kwiatonu (w skrzyniach czernichowskich gałązki boczne wychodzą wprost z wazonu, w wadowickich wyrastają z łodygi środkowej). Przyczyną, k t ó r a mimo istniejących różnic skrzynie czernichowskie i wadowickie każe t r a k t o w a ć jako dwie odmiany jednego typu, jest poza rozłożystością kwiatonu właśnie naturalistyczne jego traktowanie, poza t y m i zes­ pół składających się na nie elementów. Porów­ nując wadowickie kwiaty koliste (tabl. I I I , 27) z n i e k t ó r y m i czernichowskimi (tabl. I I I , 24), wa­ dowickie pąki (tabl. I I I , 49 — 50) z czernichow­ skimi tulipanami (tabl. I I I , 52, 53) widzimy, że mimo dużych różnic optycznych w istocie zespół elementów zdobniczych zarówno jednych i drugich skrzyń obraca się mniej więcej w tym samym kręgu. Nie byłoby rzeczą dziwną, gdyby dalsze skrzyń czernichowskich i wadowickich. badania wykazały, iż u podstawy obu odmian stoi j a k a ś wspólna forma wyjściowa. Być może iż należy szukać jej w niewątpliwie starych dwu­ dzielnych skrzyniach malowanych anaturalistycznie, podobnych do skrzyni z Gaja, czy Żbika. Po­ wolne przechodzenie od silnie stylizowanych form roślinnych do traktowanych coraz bardziej naturalistycznie jest zjawiskiem obserwowanym bar­ dzo często w ludowym zdobnictwie meblarskim. Ewolucję t a k ą przechodziły skrzynie podhalańskie, sądeckie, dąbrowskie, limanowskie, kurpiowskie i długi szereg innych. S K R Z Y N I E G W I A Z D A Obok kwiatonu i wieńca, k t ó r e w pracy T. Se­ weryna słusznie wymienione są jako główne mo­ t y w y zdobnicze spotykane na skrzyniach krakow­ skich, należy postawić jako trzeci motyw równo­ rzędny gwiazdę. W wypadku najprostszym (tabl. IV, 1) jest to gwiazda sześcioramienna, której promienie po- �dzielone są systematycznie na dwie części zało­ żone odmiennymi kolorami (np. czerwonym i żół­ tym). Częściej spotyka się podobnie w y k o n a n ą gwiazdę ośmioramienną, czy to d w u k o l o r o w ą np. o promieniach w połowie żółtych w połowie ko­ baltowych, czy też wielokolorową, w której pow­ tarzają się rytmicznie kolory: czerwony, żółty, zielony i biały (tabl. I , 2). Prosty ten motyw zdobniczy rozwija niekiedy się w ten sposób, że co drugi promień zmienia swój kształt na mniej spiczasty skutkiem czego zdobina na pierwszy rzut oka traci charakter gwiazdy (tabl. I , 3). Czasem ramiona gwiazdy rozluźniają się nieco, w pośrodku zdobiny pojawia się kolisty w y o d r ę b ­ niony środek, z którego wybiegają na zewnątrz promienie. To rozbicie motywu na od­ dzielne części, dzięki podobieństwu do promieni­ stych kwiatów wielopłatkowych, malowanych często na skrzyniach krakowskich (por. ryc. 37— 44 na tabl. I I I ) , mogło spowodować, że promienie gwiazdy zaczęły zmieniać się w płatki kwiatów. Interesujący przykład formy przejściowej przed­ stawia jedna ze skrzyń znalezionych w Kaszowie, gdzie z ośmiu ramion gwiazdy cztery malo­ wane kolorem białym i zielonym posiadają jeszcze formę promieni, cztery zaś wymalowane na czer­ wono zaczynają już nabierać w konturach okrąg­ łości właściwej płatkom kwiatowym (tabl. I V , 7). W innych skrzyniach spotykamy „gwiazdy", w których promienie całkowicie nabierają kształ­ tu dużych przecinkowatych płatków, kolisty zaś środek oddzielony jest od promieni szeregiem kropek, co jeszcze bardziej wywołuje wrażenie stylizowanego kielicha kwiatowego (tabl. I V , 8, 9). Czasem między promieniami owej przekształca­ jącej się na kwiat gwiazdy pojawiają się proste, krótkie kreski zakończone k r o p k ą innego koloru co nasuwa porównanie do pręcików, czy słup­ ków kwiatowych (tabl. I V , 11, 12). Promienie gwiazdy w formach bardziej rozwiniętych zakoń­ czone są ozdobą ułożoną z trzech lub więcej, barwnych, niekiedy dwukolorowych, kropek (tabl. I V , 8, 11, 12). Czasami zamiast kropek znaj­ dujemy tam dwa maleńkie rozchylone na zew­ Ryc, 11 Skrzynia z Tyńca Ip. Kraków) Ryc. 12 nątrz listki (tabl. I V , 4), lub też całą skompliko­ w a n ą zdobinę, składającą się z kropek, umieszczo­ nych na słupkach i łukach (tabl. I V , 10). Między promieniami gwiazdy umieszczają też niekiedy malarze skrzyń drobne zdobiny kwiatowe (tabl. I V , 5, 6, 7, 9). Na tle tych dodatków zaciera się obraz gwiazdy. Obserwujemy to np. na boku jednej ze skrzyń malowanej przez Wawrzyńca Sobkowicza z Liszek, k t ó r y z gwiazdy ze zdobinami dodatko­ w y m i stworzył coś, co przypomina raczej motyw skomponowany z przestylizowanych form czerpa­ nych ze świata owadów (tabl. I V , 13). Motyw gwiazdy jak można wnosić z materiału znajdującego się w tekach Sekcji Zdobnictwa i w zbiorach Tow. Polsk. Sztuki Stosowanej prze­ chowywanych w Muz. A r t . Przem. w Krakowie, nie pochodzi bynajmniej z jednej pracowni, czy chociażby z jednego ośrodka artystycznego. Różnorodność gzymsów i podstaw, wśród k t ó ­ rych spotykamy skrzynie osadzone na prostych ciosanych słupkach, nogach toczonych na tokarni, czy naiwnie imitujących toczenie, na nogach w y ­ ciętych z półkolistej deski, podstawach w formie ozdobnie wycinanych podnóżków wskazuje, że pudła skrzyń nie spod jednej wyszły ręki. Na 1С posiadanych skrzyń z gwiazdami 12 malowanych jest na kolor zielony (przeważnie ciemny), trzy na niebieski, jedna zaś tylko na żółty. Skrzynie zielone i niebieskie posiadają gzymsy wymalowa­ ne kolorem czerwonym (tabl. I . 5, 6), niekiedy zaś mają gzymsy dwukolorowe, np. czerwone i żółte, czerwone i jasnozielone. Na ścianie licowej wszystkich omawianych t u skrzyń spotykamy jedno pole zdobnicze w y o d r ę b ­ nione poziomą prostokątną r a m k ą wyznaczoną przy pomocy k i l k u cienkich prostych kresek w kolorze czerwonym, żółtym, czasem też czarnym, .ledna ze skrzyń znaleziona w Kaszowie, miała leż między dwoma prostymi liniami czerwonymi plecionkę z dwóch przecinających się l i n i i fali­ stych. Skrzynia W pięciu wypadkach główny motyw zdobni­ czy stanowi jedna gwiazda umieszczona na środku pola. W rogach ramki spotyka się po jednym z Tyńca \p Kraków] malował Jan Czopek ok. 1880 r. �Ryc. 13. Krakowska Ryc. 15. Skrzynia skrzynia znaleziona z gwiazdą znaleziona w Korabnikach wykonana w Słupi pow. przez stolarza Myślenice. Czophiewicza, �czteropłatkowym kwiatku, lub skierowanym do­ środkowo trójlistku (tabl. I V , 5), który w skrzy­ niach bogatszych zmienia się na bukiecik składa­ jący się z cztero płatkowych k w i a t k ó w i gałązek z drobnymi listeczkami (ryc. 11). Na jednej ze skrzyń, wykonanej ok. roku 1880 przez Józefa Czopka z Tyńca, obserwujemy w rogach pola zdobniczego i w pośrodku przy ramce, zdobiny czerwone przypominające ćwiartki, względnie po­ łówki opromienionej tarczy słonecznej. Poza t y m w pobliżu narożników wymalowane jest po jed­ nym kwiatku czteropłatkowym (ryc. 12). Z omó­ wionych tu skrzyń cztery znalezione zostały w Tyńcu, jedna w Kaszowie, jedna w Mnikowie. Prócz skrzyń, których ozdobę lica stanowi jedna gwiazda umieszczona w pośrodku, znajdują się w zbiorach Sekcji Zdobnictwa dwie kopie skrzyń (z Tyńca i Kaszowa) posiadających na licu ujętym w r a m k ę dwie gwiazdy, po jednej w każdej po­ łowie. W skrzyni z Kaszowa (tabl. I , 6) cztery rogi ściany licowej wypełniają dośrodkowo zwró­ cone zdobiny złożone z kropek, słupków i dwóch rozchylających się łuków. W zbiorach Tow. Pol. Szt. Stosowanej znajdują się dwie skrzynie (jedna znaleziona w Pychowicach, druga w Olszanicy k. Krakowa), w których gwiazda wypełnia pole licowe skrzyni jako motyw centralny z dwoma kwiatonami po bokach. Po­ dobne dwie skrzynie zostały znalezione w toku b a d a ń terenowych prowadzonych przez Sekcję Zdobnictwa w Cholerzynie i Słupi, wsi leżącej w powiecie myślenickim. Analiza poszczególnych elementów występujących w kwiatonach trzech skrzyń wymienionych na początku wskazuje na to, że powstały one pod w p ł y w e m ośrodka kaszowskiego. Skrzynia ze Słupi (ryc. 13) charak­ terem kwiatonów, a także i pewnymi ozdobami gzymsów i podnóżka („wole oczy"), zbliża się do skrzyń typu skawińskiego (że ośrodkowi skawiń skiemu gwiazda jako motyw zdobniczy obcą nie była świadczy fakt znalezienia takiej skrzyni również w Korabnikach pod samą Skawiną w cza­ sie ostatnich prac terenowych prowadzonych w grudniu 1948 г.). Raz jeden tylko (w Kaszowie) skopiowano skrzynię m a l o w a n ą ok. r. 1890 przez Józefa Rosponda z Liszek zwanego „Ślepickim", k t ó r a na ścianie licowej posiada jeden kwiatoń umieszczony w pośrodku między dwoma gwiaz­ dami (ryc. 16). Serię skrzyń z gwiazdą dopełniają dwie skrzy­ nie, z których jedna znaleziona została w Kaszo­ wie, druga zaś w Korabnikach koło Skawiny. Skrzynia z Kaszowa posiada na ścianie licowej wianek umieszczony między dwoma gwiazdami (ryc. 17). ffi " - • -y R,\!c. 16. Skrzynia znaleziona w Kaszowie malowana ok. roku I 890 przez Józefa Rosponda (zwanego Ślepickim) z Liszek Ryc. 17. Skrzynia z n al ezip n a W s i S z l a c h e c k i e j pow. Ryc. Ib. w Tyńcu. Skrzynia z Ze zbiorów Ryc. Skrzynia 19. Pychowic, Pol. Tow. z Ryc. 20. Skrzynia znaleziona wana w roku 1870. Zezbiorów Cholerzyna rzekomo Sztuki pow. w N ow ej Kraków. wykonana Stosowanej. Kraków. w Olszanicy p. Kraków malo­ Pol. Tow. Sztuki Stosowanej. �R y c i n a Z a s i ę g 21. ^ 6 s k r z y ń g w i a z d a. Kraków U Spis nncjsioiiośrj 1 i. Ь'омои 7 •b ?. \fniknw O •i. *>lsz'ini< n "i. 9 Słupia b. 10 Cholerzyn 7. Pychnwice, Д, Лоо'я т 0, Wieś $7 łachccha Huczna JO. horahnihi gwiazda jako gwiazdo z gwiazdo z wiankiem gwiazda w wianku mo/yw jedyny kwiatonem Sposób wykonania liści wianka, jak i charakter gałązek umieszczonych dośrodkowo w narożnikach wskazuje wyraźnie na związek tej skrzyni z ośrod­ kiem kaszo wskim. Być może, że dalekimi echami omawianego po­ wyżej u k ł a d u są skrzynie podobne do przedsta­ wionej na ryc. 14, gdzie po bokach wianka spo­ tykamy na ścianie licowej osobliwą pół-geometryczną pół-roślinną zdobinę (tabl. I V , 14, 15), której rdzeń stanowi forma, mogąca być zdegener o w a n ą przez swobodne przeróbki, gwiazdą. Skrzynia z Korabnik (ryc. 15) ozdobiona jest gwiazdą umieszczoną w pośrodku pola zdobnicze­ go, wpisaną w kolisty wianek. Krawędzie poje­ dynczego pola wyznaczone są biegnącą równole­ gle do brzegów girlandą złożoną z k w i a t ó w typo­ wych dla skrzyń pochodzenia skawińskiego. Podobna do niej jeśli chodzi o rozplanowanie m o t y w ó w zdobniczych jest skrzynia z Nowej Wsi Szlacheckiej, której kopia znajduje się w te­ ce Tow. Pol. Szt. Stosowanej. Na b r ą z o w y m tle w potrójnej (białej i żółtej) prostej ramce z r ó w ­ noległych linii znajduje się w pośrodku pola zdobniczego gwiazda w środku zielonego kolistego wianka. Dwudzielne promienie gwiazdy w liczbie ośmiu zwrócone są na zmianę ostrymi końcami do środka lub na zewnątrz (ryc. 22), przy czym te ostatnie pomalowane są w połowie na zielono w połowie na żółto, reszta zaś na zielono i biało. Nie ulega wątpliwości, że motyw gwiazdy w swej pierwotnej formie (tabl. IV, 1, 2), przedo­ stał się do krakowskiego meblarstwa ludowego ze $ O sprzętów stylowych. Sześcio- względnie ośmiopromienne gwiazdy stanowią częstą ozdobę intarsjowanych, mebli barokowych i empirowych. M o ­ tyw gwiazdy o promieniach podzielonych wzdłuż osi symetrii, w których jedna połowa wykładana jest drzewem jaśniejszego, druga — ciemniejszego koloru, spotyka się w X V I I I — wiecznych meblach zarówno na zachodzie Europy, jak i w Polsce. U nas występuje on przede wszystkim w me­ blarstwie gdańskim, często jest jednak również i w Polsce centralnej (intarsjowana skrzynia kie­ leckiej roboty z X V I I I wieku w Zbiorach P a ń ­ stwowych na Wawelu) i wschodniej, gdzie spoty­ kamy go, np. jako jeden z pospolitych m o t y w ó w zdobiących meble kolbuszowskie. Prócz sprzętów stanowiących umeblowanie w n ę t r z mieszkalnych, spotyka się też intarsjowane gwiazdy o dwubarwnych promieniach jako ozdo­ bę boazerii i sprzętów po zakrystiach i kościo­ łach. Siennicki w swej pracy poświęconej meblom kolbuszowskim wspomina o tego rodzaju ozdobach w zakrystji św. Krzyża w kieleckim i u Domini­ k a n ó w w Krakowie. Ja w swych badaniach zano­ towałem ten motyw na barokowych ławach znaj­ dujących się w drewnianym kościółku w Rabce i , co w t y m wypadku jest najważniejsze, na opar­ ciach ł a w w kościele tynieckim. Fakt, że właśnie w Tyńcu, k t ó r y był w a ż n y m w okolicy punktem odpustowym, leżącym w cent­ rum największego zagęszczenia skrzyń z gwiazda­ mi, znalazł się motyw ten na ławach, ustawionych w głównej nawie kościoła, wskazuje skąd kra- �kowscy malarze skrzyń mogli zaczerpnąć motyw gwiazdy. W kościele tynieckim bywali niewątpliwie wszyscy malarze skrzyń z odległej zaledwie o p a r ę kilometrów Skawiny, jak i /. Liszek czy Kaszowa. Nie jest jednakowoż wykluczone, że wprowadzenie i rozpowszechnienie motywu gwiazdy w zdob­ nictwie ludowych skrzyń krakowskich naJeży wią­ zać z nazwiskiem stolarza i malarza Józefa Czop­ ka. Artysta ten pochodzący z Korabnik koło Ska­ w i n y „przyżenił" się w Tyńcu, gdzie długie lata w y k o n y w a ł swój zawód skrzyniarza i zmarł 7.IV. 1915 r. licząc lat 61. Czopek robił skrzyń dużo i woził je na sprzedaż do Podgórza w Krakowie. Zasadniczo był to malarz zdobiący skrzynie w stylu „skawińskim". Widzia­ łem w Tyńcu dzieła jego ręki, k t ó r y c h od auten­ tycznych skrzyń robionych w Skawinie nie dałoby się wcale odróżnić. Prócz tych skrzyń wykonywa­ nych przede wszystkim na jarmark w Podgórzu, malował on również sporo skrzyń z gwiazdami, k t ó r e robione na zamówienie rozchodziły się głów­ nie w Tyńcu ). 5 Według informacji Józefa Janika, k t ó r y Czop­ kowi stale woził skrzynie na jarmarki, artysta ten ,,na Zakrakowie" zdobił wyroby swe kwiata­ mi w typie skawińskim, zaś na miejsce dla Tyńca malował gwiazdy, który to motyw, ze względu na podobieństwo do intarsjowanych zdobin znaj­ dujących się w miejscowym kościele, cieszył się dawniej w Tyńcu specjalnym wzięciem. Być może, że czasami umieszczał też Czopek swój ulubiony motyw również i na skrzyniach przeznaczonych na targ, tylko że oprócz gwiazdy malował tam też i skawińskie kwiatony, do których odbiorcy na targu w Podgórzu b y l i przyzwyczajeni. S t ą d roz­ chodziły się skrzynie z gwiazdami w szerokim za­ sięgu podgórskiego targu i t y m właśnie tłomaczyć sobie można sposób, w jaki krakowska skrzynia z gwiazdą znalazła się w Słupi w pow. myślenic­ kim, t j . na terenie objętym już zasięgiem skrzyń typu limanowskiego. Prócz skrzyń łączących się wprost z nazwiskiem Czopka lub takich, które możnaby mu ewentualnie przypisywać, istnieje jeszcze druga grupa skrzyń z gwiazdą, które żadną m i a r ą nie mogły wyjść z pracowni tego skrzyniarza. Mam t u na myśli skrzynie, w których gwiazda występuje w towalzystwie kwiatonów zbliżonych do typu kaszowskiego. J e d n ą z tych skrzyń znalezioną przez �współpracowników Sekcji Zdobnictwa malował, jak wiemy, około roku 1890 Józef Rospond — „Slepicki" z Liszek. Skrzyniarz ten zdobił swe wyroby zasadniczo w stylu kaszowskim (ryc. 16), niemniej jednak kwiatony jego nie są prostym naśladownictwem wzorów kaszowskich. W sposo­ bie traktowania przez niego liści, kwiatów a także flakonów, z których w y r a s t a j ą ukwiecone drzewka, widoczne są pewne rysy indywidualne, na pod­ stawie których możnaby Ślepickiemu przypisać również skrzynie z Olszanicy znajdujące się w tece Pol. Tow. Szt. Stosowanej (ryc. 20), a prawdopo­ dobnie także i znajdującą się w tych zbiorach skrzynię z Pychowic (ryc. 18), k t ó r a jest błędnie zanotowana jako robiona w Tyńcu. Bardziej do czystego typu kaszowskiego zbliżona jest skrzynia nieznanego autora znaleziona w Cholerzynie (ryc. 19),- oraz skrzynia z wiankiem między dwiema gwiazdami, którą skopiowano w Nowej Wsi Szla­ checkiej (ryc. 17). Jak widać z załączonej mapki (ryc. 22) zasięg skrzyń z gwiazdami obejmuje głównie okolice Tyńca, co przemawia na korzyść przypuszczenia o związku zachodzącym między motywem t y m a intarsjowaną zdobiną z ław znajdujących się w tamtejszym kościele. Moda malowania gwiazd, zrodzona w miejscowości pogranicznej, gdzie sty­ kają się w terenie w p ł y w y dwóch ośrodków artystycznych skawińskiego i kaszowskiego, spo­ wodowała, że motywy gwiazdy następują raz w to­ warzystwie typowych m o t y w ó w skawińskich i n ­ nym razem kaszowskich lub też odmiany lisieckiej typu kaszowskiego. W interpretacji ludowych artystów zapożyczony motyw został gruntownie przetworzony i dostosowany do kwiecistych ozdób skrzyń krakowskich. PRZYPISY. 3 ') Skrzynia z Gaja pochodzi zc zbiorów Tow. Pol­ skiej Sztuki Stosowanej, których teka zdeponowana jest obecnie w Miejskim Muzeum Artystycznym Prze­ m y s ł o w y m w Krakowie. Za łaskawe zezwolenie przeko­ piowania tych materiałów składam Dyrekcji tegoż Mu­ zeum imieniem Sekcji Zdobnictwa P a ń s t w o w e g o I n ­ stytutu Badania Sztuki Ludowej wyrazy podziękowa nia. ) Twórczość ośrodka skawińskiego została schara­ kteryzowana w pracach Seweryna Udzieli (Wyrób sprzętów ludowych w Skawinie pod Krakowem. .,Rze­ czy Piękne" I V ) i Tadeusza Seweryna (Krakowskie skrzynie malowane. Kraków 1928). ) Występująca podobnie jak i kwiatony smukłe w 2 odmianach, z których jedna składa się z szeregu osobnych gałązek tkwiących wprost w wazonie, druga stanowi krzaczek z jedną łodygą główną, z której do­ piero rozrastają się na boki łodygi. ) T. Seweryn „Krakowskie skrzynie malowane" str. 20. ) Jak wykazały ostatnie badania terenowe prze­ prowadzone w Korabnikach, wsi rodzinnej J . Czopka, na gruncie tamtejszym skrzynia z gwiazdą (ryc. 21) malował niejaki Czopkiewicz, nieżyjący już dziś stolarz i malarz skrzyń, pochodzący ponoć z tej samej co i Czopek rodziny. Skrzynie Skrzynie 2 malowane w skali 1 : 10. 4 5 rysowane w skali I : 20. �Краковские крашеные сундуки. М. I I I . По время последних исследовании, произведенных на местах в нескольких селах, расположен­ ных на запад от Кракова, найден был ряд парод пых. крашеных сундуков, .которые отличаются от ранее известных типов краковских крашеных сундуков формой решении растительного орна­ мента, украшающего переднюю часть сундука. Особенностью этих, недавно обнаруженных сундуков, являются ветвистые, довольно натурально представленные узоры (или букеты цветов), которые, в количестве двух, заполняют все прост­ ранство, предназначенное для украшения (таблица 111. 1. 2. 3). Возможно, что эта форма происхо­ дит от более старых, подобным образом сделанных сундуков с нарисованными ненатуральными узорами (рис 8. 9). ныне в Краковском воеводстве уже весьма редкими, которые, кажется, со­ ставляют наиболее старый тип крашеных краковских сундуков. I ! дальнейшей части своего труда авто)) рассматривает краковские сундуки, украшенные моти­ вами звезды. В последнее время несколько экземпляров таких сундуков найдено в окресноетях Тыпьца и Кашова — двух деревень, паходящи хся на запад от Кракова. Мотив звезды заимствовав деревенскими мастерами сундуков, из стильной мебели с инкрустацией (между прочим подобный мотив имеется также на лавках барокко в Тынецком костеле), причем, народные художники сумели заимствованный мотив изменить, развить я совместить с.другими, имеющимися на сундуках украшениями. C O F F K E S F E I N T S CRACOVIENS. Ш - т с Partie A u cours des dernieres recherches entreprises dans quelques villages situćs a l'Ouest de Cracovie, on trouva une serie de coffres rustiques enlumines ou la m a n i e r ę de traiter l'ornement de plante sur la paroi de front etait differente des types connus des coffres enlumines de Cracovie. Le trait caracteristique de ces coffres nouvellement decouverts est dans l'ampleur des fleurons (ou bouquets de fleurs) traites d'une manierę assez naturaliste, dont deux remplissent le champ a decorer. (table I . 1, 2, 3). I I est possible que cette forme derive de coffres plus anciens com­ poses de m a n i e r ę semblable et peints de fleurs a — naturalistes. Ces specimenes la sont actuellement fort rares dans le Palatinat de Cracovie et semblent presenter le type le plus ancien des coffres enlumines cracoviens. Dans son travail, l'auteur continue a discuter les coffres cracoviens avec le motif d'etoile dont quelques exemplaires ont ete dernierement trouves dans la region de Tyniec et de Kaszów, deux villages situes a l'Ouest de Cracovie. Le motif de l'etoile a etc pris par les artisans villageois des coffres dans les meubles de style en marqueterie. On le trouve entre autres dans les bancs de style baroque de l'eglise de Tyniec. Les artistes populaires ont toutefois modifie, develops et adapts les motifs empruntes au reste de l'ornementation qu'on voit sur les coffres. CRACOVIAN P A I N T E D C H E S T S . Part I I I . During the last researches made in several villages lying West of Cracow, the findings consisted of a whole series of popular painted chests w i t h plant-desings on the front part quite different from the known types of Cracovien painted chests. The chief trait of those newly discovered chests are exube­ rant, rather naturalistically treated flowers, or bunches of flowers, two of which usually f i l l the space left for ornamentation-(Table I . 1, 2, 3). I t is possible that this form is derived from older, similarly designed chests w i t h flowers painted in a non naturalistic manner, (drawing 8, 9), which are now very rare in the Cracow area, but it seems that these represent the oldest type of Cracovian painted chests. I n his work, the writer continues to discuss the Cracovian chests adorned w i t h a star-motif, several specimens of which have been lately found in the region of Tyniec and of Kaszów, two villages lying West of Cracow. The star-motif has been taken by the rustic chest-makers from stylish marquetry furniture. I t appears also on the baroque benches in the church of Tyniec, still the rustic artists have managed to modify the borrowed motif, developing and adapting i t to the rest of the ornamentation on the chest. � https://zbiory.etnologia.uw.edu.pl/files/original/a9e4f783b8d9dbdd9d99dd58f214337c.pdf f6bc23134449cc34f950a585806f842c Dublin Core The Dublin Core metadata element set is common to all Omeka records, including items, files, and collections. For more information see, http://dublincore.org/documents/dces/. Title A name given to the resource Lud Publisher An entity responsible for making the resource available Polskie Towarzystwo Ludoznawcze Rights Information about rights held in and over the resource Licencja PTL Format The file format, physical medium, or dimensions of the resource pdf Language A language of the resource pol Type The nature or genre of the resource czasopismo Text A resource consisting primarily of words for reading. Examples include books, letters, dissertations, poems, newspapers, articles, archives of mailing lists. Note that facsimiles or images of texts are still of the genre Text. Dublin Core The Dublin Core metadata element set is common to all Omeka records, including items, files, and collections. For more information see, http://dublincore.org/documents/dces/. Relation A related resource oai:cyfrowaetnografia.pl:publication:4693 Date A point or period of time associated with an event in the lifecycle of the resource 1971 Subject The topic of the resource widowiska obrzędowe przebierańcy Identifier An unambiguous reference to the resource within a given context oai:cyfrowaetnografia.pl:4357 Title A name given to the resource Przebrania w widowiskach ludowych i ich wspólczesne wyobrażenia / Polska Sztuka Ludowa - Konteksty 1971 t.25 z.4 Description An account of the resource Polska Sztuka Ludowa 1971 t.25,z.4; s.203-216 Creator An entity primarily responsible for making the resource Reinfuss, Roman Language A language of the resource pol Publisher An entity responsible for making the resource available Instytut Sztuki PAN Format The file format, physical medium, or dimensions of the resource application/pdf PDF Text Text capture metadata for PDF documents Text Roman Reinfuss PRZEBRANIA W WIDOWISKACH LUDOWYCH I ICH W S P Ó Ł C Z E S N E PRZEOBRAŻENIA Podobnie jak w innych dziedzinach ludowej kul­ tury, tak i w zakresie folkloru widoczne są przemiany idące w kierunku niwelacji treści tradycyjnych. Proces ten nie przebiega jednak równomiernie na terenie całe­ go kraju. Najbardziej zaawansowany jest on na tere­ nach zachodnich (Wielkopolska, Pomorze), mniej na ob­ szarach środkowej i wschodniej Polski, a najmniej w jej części p o ł u d n i o w o - w s c h o d n i e j , w w o j e w ó d z t w a c h krakowskim i rzeszowskim, gdzie do dzisiaj wiele tra­ dycyjnych z w y c z a j ó w jest jeszcze we wsi praktykowa­ nych i gdzie w niektórych przypadkach obserwuje się nawet w tej dziedzinie pewne tendencje rozwojowe. W dotychczasowych badaniach nad ludową sztuką plastyczną bardzo mało uwagi zwracano na artystyczną stronę przebrań i r e k w i z y t ó w u ż y w a n y c h w związku z obrzędami i zwyczajami. Nie interesowano się również przemianami, jakie w tym zakresie zachodzą w czasach obecnych, kiedy tradycyjny obrzęd czy zwyczaj zaczyna pojawiać się na scenie, wchodząc do repertuaru folklo­ rystycznych zespołów pieśni i tańca. Szczególnie bogaty materiał do badań z tego za­ kresu dostarcza cykl z w y c z a j ó w zimowych związanych z Bożym Narodzeniem, czyli tzw. Godami lub Ś w i ę t a m i Godnimi, kiedy to oprócz szopki z ruchomymi kukiełka­ mi występuje „żywa szopka" — Herody (11. 1), „góralska pastorałka" (il. 2), kiedy po wsiach chodzą z gwiazdą Trzej Królowie (il. 3), Droby Noworoczne, Dziady (il. 4) i Szlachcice, i różnego rodzaju kolędnicy (il. 5). Po­ mijając szopkę, która stanowi zagadnienie oddzielne, gdyż rola uczestników ogranicza się w niej do porusza­ nia lalkami i udzielania im swego głosu, we wszystkich pozostałych przypadkach mamy do czynienia z żywymi aktorami, których przebrania i rekwizyty stanowią cie­ kawy materiał do analizy artystycznej strony kostiumu, używanego w tradycyjnym teatrze ludowym. Porównując przebrania uczestników ludowych wido­ wisk zwyczajowych stwierdzamy dużą różnorodność za­ równo sposobów ich artystycznego rozwiązania jak i lo­ kalnych odrębności. Jedną z przyczyn, które tę różno­ rodność powodują, jest fakt, że przebrania używane w czasach dzisiejszych reprezentują rozmaite okresy chronologiczne i stadia rozwojowe. Stwarzanie przy działaniach obrzędowych specy­ ficznej atmosfery niesamowitości przez stosowanie róż­ nego rodzaju fantastycznych przebrań jest zjawiskiem dobrze znanym, występującym w kulturach ludów pry­ mitywnych. Wystarczy przypomnieć stroje i maski uży­ wane przez tancerzy biorących udział w obrzędowych tańcach u ludów Afryki, Ameryki Południowej, Azji czy Polinezji. Podobnie miała się rzecz u ludów Europy, które z tych najdawniejszych warstw swej kultury do dziś przechowały sporo e l e m e n t ó w archaicznych. Wiążą się one najczęściej z pradawnymi obrzędami o charak­ terze agrarnym i zaduszkowym, które mimo późniejszych nawarstwień i tysiącletniej działalności Kościoła utrzy­ mały się do naszych czasów, m. in. w obrzędowości II. 1. Herody. Libiąż, pow. Chrzanów. 203 �204 �świąt zimowych \. Należy tu obrzędowe składanie życzeń przez różnego rodzaju przebierańców, którzy chodzą po wsi w okresie Nowego Roku przyodziani w fantastyczne ubiory, sporządzone w sposób prymitywny z najłatwiej dostępnych materiałów. Przykładem tej najstarszej warstwy w przebraniach obrzędowych używanych w okresie świąt zimowych są stroje tzw. D r o b ó w Noworocznych, występujących do dziś w powiatach: gorlickim czy tarnowskim. W ob­ rzędzie tym biorą udział dorośli mężczyźni, którzy w dniu Nowego Roku obchodzą w i e ś od chałupy do chału­ py składając gospodarzom życzenia pomyślnych zbiorów. Odziani są oni w kożuchy, odwrócone futrem na wierzch, przepasane słomianymi powrósłami. Słomą okręcone mają również nogi. Czasem Droby nakładają na kożuchy rodzaj spódnic wykonanych z równo u ł o ­ żonych ździebeł słomy (il. 6). Na głowach noszą wysokie, szpiczaste czapy słomiane, zakończone u góry ozdobnie upiętym i zwisającym do tyłu słomianym warkoczem. W rękach trzymają potężne drewniane palice, którymi stukają o ziemię wybijając rytm w y g ł a s z a n y c h oracji. Twarze ich najczęściej b y w a j ą usmolone sadzą lub osło­ nięte prymitywnymi maskami sporządzonymi z baraniej skóry, ażeby ich nie można było rozpoznać (il. 7). Elementem późniejszym, m a j ą c y m uświetnić opisa­ ny ubiór, są drobne ozdoby z kolorowej bibułki powplatane w słomiany warkocz czapki i paski kolorowego papieru (il. 6), którymi oklejone b y w a j ą w formie spi­ rali pałki Drobów. Pierwotnym celem opisanego tu przebrania była wspomniana poprzednio chęć stworze­ nia dookoła siebie atmosfery niesamowitości i lęku, przez co całość obrzędu z y s k i w a ł a odpowiedni walor. Być może wiązało się to z jakąś szerszą, magiczną funk­ cją obrzędu, o której pamięć nie zachowała się już do naszych czasów. Gdy magiczna treść noworocznych życzeń uległa już dewaluacji, chodzenie po wsi Drobów nabrało charak­ teru bardziej zabawowego. Wtedy to do opisanego ze­ społu dołączyły się: 1) postać mężczyzny, przebranego w stare niewieście szaty, który grając rolę Czarownicy „kleci masło" w starej maślnicy; 2) Diabeł w masce z baraniej skóry pobrzękujący widłami okręconymi łań­ cuchem, wreszcie 3) Dziad ubrany w łachmany, w masce z brodą w y k o n a n ą z pakuł, odmawiający parodię pa­ cierza na różańcu z nanizanych na sznurek ziemniaków, kasztanów czy drewnianych krążków (il. 8). Prymitywne ubiory widuje się również u grup ko­ lędniczych w pow. żywieckim. Występują tam np. w nie­ których wsiach Dziady z uczernionymi twarzami, odzia­ ne w odwrócone sierścią na wierzch kożuchy przewią­ zane powrósłami, z nogami okręconymi słomą. Dziadom towarzyszą poprzebierane w łachmany Cyganki i Dziadówki, których rolę grają mężczyźni. W przypadku, gdy uczestnik zwyczajowego wido­ wiska „gra" jakąś określoną osobę, mamy już do czy­ nienia z „aktorem", a jego przebranie należy uważać za „kostium". Spotykamy się z tym np. w „góralskiej pastorałce", która do dziś jest jeszcze popularnym, ludo­ wym przedstawieniem, granym w okolicach Wieliczki, Bochni, a także w pow. myślenickim czy limanowskim przez domokrążne zespoły, według tekstu zapisanego w kantyczkach ks. Mioduszewskiego . Grupa ta złożona z 5 mężczyzn przedstawia Pasterzy, którzy na wezwanie Anioła (rolę tę gra młody chłopak, a obecnie też czasem dziewczyna) udają się złożyć hołd nowonarodzonemu Jezusowi, znajdującemu się w pięknie wykonanej szóp2 II. 4. Dziady. Laliki, pow. Żywiec. 4 .- i 205 �II 5. Kolędnicy, Radziechowy, pow. Żywiec. II. 6. Draby noworoczne. Ciężkowice, pow. Tarnów. II. 7. Drab no­ woroczny. Poręba Wielka, pow. Limanowa, II. 8. Dziad. Szczawa, pow. Limanowa. II. 9. Pasterze z Pastorałki góral­ skiej. �ce. W okolicach Wieliczki i w pobliskich wsiach pow. myślenickiego Pasterze, podobnie jak poprzednio opisa­ ne Droby, odziani są w kożuchy w y w r ó c o n e sierścią na wierzch, przepasane słomianymi powrósłami lub pasami (u. 2). W rękach mają długie palice ozdobione koloro­ wymi papierami, a na głowach kapelusze i czapki wykowane z tektury oklejonej barwnymi papierami. Naj­ starszy z Pasterzy — K u b a — posiada duży kapelusz 0 szerokim, płaskim rondzie (il. 9), pozostali zaś uczest­ nicy wysokie czapki szpiczaste, stożkowate lub w kształ­ cie zwężającego się ku górze trapezu, z m a ł y m dasz­ kiem nad czołem, jedynie najmłodszy — Furgoł — grający rolę nierozgarniętego głuptaka, nosi czapkę w formie dość swobodnie potraktowanej rogatywki. T w a ­ rze pasterzy osłaniają maski z baraniej skóry lub płót­ na, czasem występują oni jedynie z długimi przyprawio­ nymi brodami i wąsami, a tylko Furgoł w masce. Ubiory tę utrzymują się bez widocznej tendencji do zmian. Aktorzy sądzą widać, ż e grając pasterzy z czasów biblijnych powinni w y s t ę p o w a ć w kostiumach u w a ż a ­ nych przez nich za starożytne. W niektórych jednak wsiach południowej części pow. myślenickiego (jak np. w Lubniu) Pasterze w y s t ę p u j ą w strojach góralskich. Na głowie mają stare kapelusze z muszelkami, odziani są w krótkie kożuszki odwrócone sierścią na wierzch 1 specjalnie szyte płócienne spodnie ozdobione parzeni­ cami o swobodnie potraktowanym rysunku. Inaczej już przedstawia się rozwój kostiumu no­ szonego przez Trzech Króli, którzy (czasem w towa­ rzystwie Heroda) obchodzą w i e ś śpiewając po domach kolędy. Są to mężczyźni (dziś też czasem chłopcy w wie- 8 ku szkolnym), z których jeden niesie zwykle dużą gwiazdę wyklejoną z kolorowych papierów (il. 10). Pierwotnie akcesoria podkreślające królewski majestat trzech w ę d r o w c ó w były niesłychanie ubogie. Królowie w y s t ę p o w a l i w papierowych koronach i zwyczajnych ubraniach, przepasywanych niekiedy kolorową szarfą biegnącą ukośnie przez piersi i plecy. W rękach trzy­ mali wysokie laski, które miały oznaczać, że znajdują się oni w dalekiej podróży. Często Królowie na wierzch ubrań wdziewali białe, sięgające kolan koszule. Jeden z nich, przedstawiający władcę przybywającego ze Wschodu, miał twarz umazaną sadzą, a inni tym samym sposobem zaznaczone w ą s y i brody. Opisany tu skrom­ ny strój Trzech Króli w y s t ę p o w a ł powszechnie na prze­ łomie X I X i X X w. nie tylko na interesującym nas tu obszarze woj. krakowskiego, ale i w innych stronach Polski, a także na południe od Karpat — w Słowacji i na Węgrzech. Dziś spotyka się go u nas przeważnie wtedy, gdy uczestnikami obchodu są chłopcy w wieku szkolnym. Starsza młodzież dba już o to, aby zaprezen­ tować kostiumy i rekwizyty bardziej okazałe, często specjalnie w tym celu wykonane. Efekt tych usiłowań bywa czasem dość zabawny. Przykładem tego mogą być ubiory Trzech Króli z Sopotni Małej w pow. żywieckim, którzy występują w bryczesach wpuszczonych do butów z cholewami, tekturowych półpancerzach na białych ko­ szulach i z dzidami w ręku (il. 3). Zwykle rozwój kostiu­ mu idzie w kierunku nadania Trzem Królom odpowied­ niej godności i powagi. W Korbielowie, pow. Żywiec, gdzie Trzej Królowie chodzą w towarzystwie Heroda, odziani, są oni w powłóczyste białe szaty, korony wal­ cowatego kształtu, w rękach zaś dzierżą okazałe b u ń czuki (il. 11). Zdarza się czasem, że trzej władcy wy­ stępują w ubiorach przypominających kościelne ornaty (il. 12). Najbardziej „realistycznie" potraktowany jest 207 �II. 10. Trzej Królowie. Płaza, pow. Chrzanów. II. 11. Trzej Królowie i Herod. Korbielów, pow. Żywiec. II. 12. Trzej Królowie i Herod. Poznachowice Górne, pow. Myślenice. I I . 13. Trzej Królowie. Poznachowice Dolne, pow. Myśle­ nice. II. 14. Herod. Poznachowice D. pow. Myślenice. kostium Trzech Króli z Poznachowic Dolnych w pow. myślenickim. Ubrani są oni w długie szaty, na ramio­ nach mają narzucone płaszcze z wzorzystej tkaniny, a jeden z nich, przedstawiający władcę ze Wschodu, za­ miast korony ma na głowie turban (il. 13). W parze z rozwojem kostiumu wzrasta dekoracyj­ ność rekwizytów. Gwiazdy, które dawniej były dość proste w formie i kolorze, rozrastają się, przybywa im promieni i barw, a powierzchnia ich zdobiona jest mi­ sternymi wycinankami. Najbogaciej rozwinęły się gwiaz- 12 dy w Żywiecczyźnie, gdzie środek w postaci oszklonego koła wypełniają rzeźby wyobrażające biblijną scenę narodzenia Chrystusa w stajence betlejemskiej. W podobny sposób przebiegał rozwój ubiorów uczestników „żywej szopki", czyli tzw. Herodów. Jest to ludowe widowisko stanowiące fragment średniowiecz­ nego misterium, opiewające zbrodnie króla Heroda, który w obawie o utratę korony na rzecz narodzonego w Betlejem Jezusa, nakazuje swym siepaczom wymor­ dować wszystkie noworodki płci męskiej, nie wyłącza- �jąc własnego syna, za co spotyka go zasłużona kara, gdyż zostaje przez Śmierć ścięty kosą i zabrany przez Diabła do piekła. W widowisku tym bierze zwykle udział kilkanaście osób. Prócz Heroda, będącego postacią cen­ tralną, występują: jego dwaj Marszałkowie (lub Feld­ marszałkowie), Turek, Polski Ułan, a ponadto Ż y d - R a bin (czasem ze swym towarzyszem), Chłop z Turoniem, Dziad. Wyjątkowo też pojawia się Żona Heroda lub inne postacie jak Cygan czy Góral. „Żywa szopka", grana dawniej na znacznych ob­ szarach Polski, dziś już po największej części zapomniana, utrzymuje się najlepiej w najbliższych okolicach K r a ­ kowa. Gdy w 1968 r. zorganizowano w pow. krakowskim konkurs na obrzędy zimowe, zgłosiło się ponad 20 grup herodowych z różnych wsi, co wymownie świadczy o żywotności tej do dziś zachowanej tradycji. Pojawiają się też Herody na konkursach w Rabce, Ż y w c u czy B ę ­ dzinie, gdzie w 1971 r. przybyły m. in. grupy Herodów z okolicy Myszkowa i Częstochowy oraz z Medyki k. Przemyśla. Grupy te nie mają nic wspólnego z organi­ zowanymi dla celów scenicznych zespołami artystyczny­ mi, podobnymi do amatorskich zespołów ludowych pie­ śni i tańca. Są to autentyczni wiejscy kolędnicy, którzy w okresie Bożego Narodzenia i Nowego Roku chodzą po wsi (il. 17) i dają po chałupach przedstawienia, za co wynagradzani są datkami pieniężnymi i poczęstun­ kiem. Brak materiałów ikonograficznych nie pozwala na odtworzenie w y g l ą d u zespołów Herodów z czasów daw­ niejszych. W okresie m i ę d z y w o j e n n y m i bezpośrednio po zakończeniu I I wojny światowej kostiumy osób bio­ rących udział w widowisku przedstawiały się dosyć ubogo. Herod w y s t ę p o w a ł w z w y k ł y m miejskim ubraniu, na które narzuconą miał wzorzystą kapę do nakrywania 13 \ łóżek imitującą płaszcz królewski, z tekturową koroną oklejoną złotym papierem; w ręku miał drewniane ber­ ło. Marszałkowie natomiast zakładali na g ł o w y tektu­ rowe czapki, najczęściej o kształcie przypominającym czaka ułańskie z czasów Księstwa Warszawskiego, do tego zaś tekturowe lederwerki; niekiedy na ramionach z w y k ł y c h miejskich bluzek naszywano epolety z koloro­ wego papieru lub bibułki, a na spodniach lampasy z ko­ lorowej wstążki. Przy boku przytroczone mieli szable prawdziwe lub wykonane z drewna. Podobnie ubrani byli: Polski Ułan i Turek — z tym, że ten ostatni miał zwykle jakieś fantazyjne nakrycie g ł o w y wyróżniające go spośród reszty uczestników. Żyd występował w dłu­ gim chałacie, często z wypchanym garbem, w baraniej czapce lub starym kapeluszu. Dziad odziany był w po­ łatany płaszcz lub kożuch odwrócony sierścią na ze­ wnątrz, przepasany sznurem lub powrósłem ze słomy, przez ramię przewieszony miał worek, a na szyi róża­ niec z kasztanów lub ziemniaków. Herod m i e w a ł często przyprawioną lub w y m a l o w a n ą sadzą czarną brodę, zaś Żyd i Dziad w y s t ę p o w a l i w maskach wykonanych z ba­ raniej skóry lub tkaniny z przyprawionymi brodami i w ą s a m i zrobionymi z lnianych pakuł. Śmierć owinięta w białe prześcieradło miała twarz zasłoniętą maską z białego płótna lub tektury, w ręku trzymała drewnia­ ną kosę; Diabeł biegał w czarnym kożuchu z przypra­ wionym ogonem, twarz a czasem całą głowę okrywała mu maska z baraniej skóry względnie czarnej lub czer­ wonej tkaniny. Występował on zawsze z widłami i łań­ cuchem, którym podzwaniał przy każdym ruchu. Rolę Anioła grał zwykle chłopak występujący bez charak­ teryzacji, odziany w białą wolno spuszczoną koszulę z przytwierdzonymi na ramionach papierowymi skrzy­ dłami. Głowę jego zdobił diadem z paska złotego papie- I 14 ��ru. Jedną z efektowniejszych postaci zespołu b y ł Turoń („koza") z potężnym rogatym łbem pokrytym baranim, zajęczym lub króliczym futrem ze skórką jeża na nozdrzach i oczyma wykonanymi z metalowych, błysz­ czących guzików. Kłapał on groźnie ruchomą szczęką, do której dla większego wrażenia przymocowany był cza­ sem mały dzwonek. Osoba nosząca Turonia ukryta była pod derką używaną do nakrywania koni lub pod starą kapą na łóżko. Naszkicowany tu obraz H e r o d ó w uległ w ciągu ostatniego 20-lecia p o w a ż n y m zmianom idącym w kie­ runku wzbogacenia kostiumów. Przyczyny były te same co i w przypadku Trzech Króli. I m piękniej i bogaciej ubrany był zespół, im efektowniej przedstawiał się, tym większe było jego powodzenie u w i d z ó w , obfitsze datki i większa szansa wygrania w konkurencyjnej walce z innymi zespołami, które po wsi chodziły. Obecnie co­ raz częściej spotyka się w Krakowskiem zespoły, k t ó ­ rym nie wystarczają już przebrania improwizowane z tego, co jest pod ręką; posiadają one kostiumy specjal­ nie szyte dla celów widowiskowych. Ze szczególną uwa­ gą traktowana jest postać Heroda, który występuje w bogatej koronie ozdobionej świecidełkami (il. 15), dłu­ giej szacie wzorzystej i płaszczu najczęściej czerwonym, lamowanym po brzegach, dekorowanym aplikacjami lub haftem (il. 16). Twarz Heroda zdobią niekiedy spadające na ramiona loki czarnej peruki i broda. D l a dodania sobie królewskiego majestatu Herod zakłada czasem czarne okulary. Marszałkowie, stanowiący świtę tak wystrojonego Heroda, mają kolorowe jedwabne lub wzorzyste perkalowe kaftany ozdobione frędzlą, z epo­ letami, przepasane szarfami lub lederwerkami, i nakrycia g ł o w y przypominające rzymskie hełmy, bogato przy­ brane kolorowymi choinkowymi bańkami (il. 18). Po­ dobnie odziani są: Ułan i Turek, z tą tylko różnicą, że pierwszy z nich ma na głowie pięknie wykonane czako z czasów księcia Józefa, Turek zaś fantazyjnie potrak­ towaną czapkę. Wszyscy uzbrojeni są w szable. W nie­ których grupach z powiatów: myślenickiego, limanow­ skiego czy żywieckiego marszałkowie występują w zie­ lonych bluzach wojskowych z doszywanymi epoletami i licznymi orderami, w rogatywkach z generalskimi dystynkcjami. Naszkicowanego w y ż e j obrazu nie można oczywiście uogólniać, gdyż współcześnie u ż y w a n e przebrania odzna­ czają się dużą rozmaitością. Zdarza się, że Herod za­ miast w płaszczu k r ó l e w s k i m występuje w szacie przy­ pominającej ornat (il. 14) lub z w y k ł y m ciemnym ubra­ niu, mając jedynie narzuconą na ramiona krótką pele­ rynkę ozdobioną frędzlą. Czasem Herod gra s w ą rolę zupełnie bez charakteryzacji, kiedy indziej on i jego świta mają twarze osłonięte maskami (il. 20). Podobnie ma się rzecz z przebraniami Marszałków, których stroje różnią się przede wszystkim nakryciami głowy. Pomi­ n ą w s z y wypadki, gdy ubrani są oni w autentyczne dawne hełmy strażackie, spotykamy tu wykonane z tek­ tury czapki ułańskie z czasów K s i ę s t w a Warszawskiego, rozmaite formy hełmów, w których dopatrzeć się można 211 �212 �II. 21. Koniki z grupy Dziadów. Laliki, pow. Żywiec. wzorów klasycznych greckich czy rzymskich, wreszcie czapki o kształtach zapożyczonych z umundurowania dawnej armii austriackiej (il. 20). Przebrania innych postaci nie ulegają bardziej istot­ nym zmianom. Anioł w y s t ę p u j e czasem w jasnej peruce i koronie na głowie, odziany w długą, białą szatę. W r ę ­ ku trzyma krzyż lub zapaloną świecę, niekiedy błyska światłem elektrycznej latarki. Nosi też czasem g w i a z d ę lub małą szopkę. Rolę tę, graną dawniej wyłącznie przez chłopców, powierza się też obecnie niekiedy dziewczynie. Śmierć ma twarz zasłoniętą maską przed­ stawiającą trupią czaszkę, owinięta jest w białą płachtę lub nosi koszulę i białe spodnie. Na bluzie albo krót­ kim białym płaszczu miewa czasem namalowane czar­ nymi kreskami żebra, na głowie zaś kaptur lub wysoką, stożkowatą, szpiczastą czapkę. Diabeł ubrany jest cały na czarno lub czerwono, twarz a czasem i g ł o w ę osła­ nia mu maska z rogami, wykonana z baraniego kożucha lub tkaniny. Postać wiejskiego Żyda nie zawsze w y ­ raźnie rysuje się w wyobraźni współczesnego młodego pokolenia. Najczęściej dzięki tradycji odziany jest on tak, jak to zostało już poprzednio opisane (il. 23), zda­ rza się jednak też, że Żyd ubrany jest np. w cylinder i frak (il. 22) obrębiony czerwoną l a m ó w k ą względnie sztywną czapkę „degolówkę" (il. 24), co oczywiście od­ biega całkowicie od tego, jak p r z y w y k l i ś m y oglądać Żyda w wiejskich widowiskach. Żyd, który w y s t ę p u j e równocześnie w charakterze uczonego rabina, nosi ze sobą książkę („bublia") czytając z niej, gdy odpowiada na stawiane przez Heroda pytania. Szczególnym bogactwem i różnorodnością k o s t i u m ó w odznaczają się w pow. ż y w i e c k i m grupy Dziadów i Szlachciców. W skład ich wchodzi do 30 osób, różnego rodzaju przebierańców, których na tym miejscu nie będę opisywał, ponieważ zrobili to już przed 12 laty Barbara Bazielich i Stefan Deptuszewski w obszernym artykule, publikowanym w „Polskiej Sztuce Ludowej" . W pierwszych latach po I I wojnie światowej w gru­ pach tych przebierańców w y s t ę p o w a ł a cała czereda roz­ maitych postaci. B y ł tam Ksiądz, Kominiarz, Żebracy i Żebraczki, Diabły, Pachołki poganiające strzelaniem z biczów Jeźdźców harcujących na drewnianych koni­ kach, nakrytych wzorzystymi czaprakami, Niedźwiedzie i wiele innych. Ubiory ich były jeszcze wówczas w du­ żej mierze improwizowane z rozmaitych części starych strojów znajdujących się po domach. Jedynie niektóre, jak np. przebranie Niedźwiedzi, wykonywane były z ba­ ranich skór wyłącznie dla celów widowiskowych, po­ dobnie jak różnego kształtu nakrycia g ł o w y i maski. W ciągu kilkunastu lat niemal powszechnie wprowa­ dzono kostiumy specjalnie szyte z kolorowych materia­ łów, bogato zdobione, ze wspaniałymi niekiedy nakry­ ciami głów, czego przykładem są olbrzymie czapki wspomnianych w y ż e j Jeźdźców (il. 21, 26). W przebra­ niach tych widoczne są nieraz wyraźne w p ł y w y w z o r ó w czerpanych z ilustrowanych tygodników, kina czy tele­ wizji, co obserwujemy m. in. w sposobie kształtowania masek robionych z masy papierowej, przypomi­ nających ż y w o groteskowe postacie z zagranicznych ko­ r o w o d ó w k a r n a w a ł o w y c h (il. 25). Pojawiają się również nowe postacie, czasem brane z otoczenia, jak np. Wete­ rynarz, Lekarz, Telefonista, uliczny Fotograf, a niekiedy 3 213 �II. 22. Żydzi i Marszałkowie. Zielonki, pow. Kraków. II. 23. Żyd. Węgrzce. pow. pow. Kraków. 24 214 Kraków. U. 24. Herody Rzozów, �IL 25. Śmierć i Zyd ze „Szlachciców". Żabnica, pow. Żywiec. II. 26. Konik i Poganiacz z Dziadów. Cisiec, pow. Żywiec. wzięte z innej zupełnie kultury, jak np. postać Indianina w bogatym pióropuszu (il. 27). Podobną drogę rozwoju, jaką o b s e r w o w a l i ś m y u ż y ­ wieckich Szlachciców i Dziadów, widzimy także u Z a ­ pustnych Drobów, którzy w Ostatki krążą pojedynczo lub grupkami po wsi zbierając datki, za które wieczorem urządzają w gospodzie wspólną zabawę. Dawniej cho­ dzili oni z umazanymi sadzą twarzami, w prymitywnych przebraniach składających się ze starej odzieży i kożu­ chów opasanych słomianymi powrósłami. Dziś w ten sposób ubierają się jedynie mali chłopcy chodzący „po drobsku". Starsza młodzież natomiast przebiera się w improwizowane czy specjalnie w tym celu szyte kostiu­ my, przypominające raczej przebrania młodzieży akade­ mickiej w czasie „juwenaliów", a wieczorna zabawa przywodzi na m y ś l bal maskowy. Jak widać z przedstawionego tu przykładowo ma­ teriału, zwyczaje związane z okresem ś w i ą t zimowych utrzymują się zarówno w Krakowskiem, jak i na przy­ ległej Góralszczyźnie stosunkowo dosyć dobrze. Straciły one wprawdzie s w ó j dawny obrzędowy charakter, ale stanowią tradycyjną okazję do rozrywki, wspólnej za­ bawy, dając również możność zarobku uczestnikom biorącym czynny udział w widowiskach. Zdobyty tą drogą grosz bywa niekiedy wykorzystywany na cele społeczne. Zdarza się пр., ż e chodzenie z szopką czy Herody organizuje ochotnicza straż pożarna lub koło Związku Młodzieży Wiejskiej, a uzyskane fundusze przeznacza się na zakup sprzętu czy urządzenie świetlicy. Oprawa plastyczna widowisk bywa jak wiemy nie­ kiedy bardzo prymitywna. Wynika to albo z charakteru samego zwyczaju, który hamuje swobodny rozwój prze­ brania, co zachodzi np. w przypadku wykonywanych ze słomy ubiorów Drobów Noworocznych czy przebrań aktorów z pastorałki góralskiej, albo z braku inwencji i środków materialnych, niezbędnych do wzbogacenia kostiumów. Dawniej, gdy wynagrodzenie dla wszelkie­ go rodzaju kolędników ograniczało się najczęściej do skromnych darów w naturze, które zbierał do worka towarzyszący im Dziadek, i nie było pieniędzy na przy­ gotowanie kosztownych kostiumów, przebrania używane w czasie obrzędowych widowisk wykonywane były we w ł a s n y m zakresie przy użyciu najprostszych środków. Ograniczały się one w ł a ś c i w i e do mniej lub bardziej ozdobnych nakryć g ł o w y i drobnych dodatków, jak szarfy, papierowe lederwerki czy epolety, którymi przy­ strajano normalne ubrania. Obecnie w związku z ogól­ nym podniesieniem się stopy życiowej na wsi przeważa­ ją datki pieniężne i to wcale poważne, co powoduje, że przygotowanie specjalnych k o s t i u m ó w staje się inwe­ stycją w pewnym sensie opłacalną. Wspaniałe, zdobione świecidełkami korony i h e ł m y Herodów spod Krakowa, płaszcze królewskie, jedwabne kaftany dla świty, żło­ bione w drewnie maski żywieckich Dziadów i Szlachci­ c ó w wykonane są przez wiejskich specjalistów, którym za usługę trzeba niekiedy dobrze zapłacić. Ubogie przebrania, przypominające dawniejsze czasy, zachowały się do dnia dzisiejszego przede wszystkim we wsiach mniej wystawionych na oddziaływania miasta i to głównie w ó w c z a s , gdy uczestnikami i organizatora­ mi widowiska są ludzie starzy lub też chłopcy w wieku szkolnym, nie posiadający środków finansowych potrzeb­ nych dla sporządzenia bogatszych kostiumów. Elementem, który wprowadza nowości i rozwija zewnętrzną oprawę ludowych widowisk, jest dorosła młodzież. Ona to sprawia sobie stroje specjalnie prze­ znaczone dla celów widowiskowych, stosuje nowe spo­ soby sporządzania masek (np. z masy papierowej), wprowadza do grup nowe postacie, jak to widzieliśmy np. w żywieckich Dziadach. Rozwój ten odbywa się w sposób zupełnie naturalny, bez jakiejkolwiek inge­ rencji z zewnątrz. Z jednej bowiem strony mamy wieś, która zwyczajowe widowiska życzliwie przyjmuje i chęt­ nie za nie płaci, z drugiej uczestników grup, którzy 215 �widoczne są jak wiemy nie tylko w tym, że w zespo­ łach pojawiają się nowe postacie obce naszej tradycji, jak np. Indianin czy zwierzęta egzotyczne, ale i w pla­ stycznej kompozycji k o s t i u m ó w i masek . Wzmagające się wśród społeczeństwa zainteresowa­ nia folklorem powoduje, że widowiska obrzędowe coraz częściej pojawiają się na scenie, w telewizji, w kroni­ kach filmowych. Daje to w i e l k ą satysfakcję wiejskim wykonawcom i przyczynia się niewątpliwie do podtrzy­ mania tradycyjnych zwyczajów, ale równocześnie przy­ spiesza zmiany, które je od tej tradycji oddalają. Przykładem może być u ż y w a n i e masek . J a k długo ze­ społy produkowały się wyłącznie w kameralnych wa­ runkach izby wiejskiej, m ó w i e n i e czy śpiewanie w masce nie przeszkadzało słuchaczom w odbieraniu tekstu. Obecnie, gdy zespół taki znajduje się na scenie w dużej sali, słowa wygłaszane przez zamaskowanych aktorów dochodzą na w i d o w n i ę już tylko w postaci niezrozu­ miałego bełkotu. Ażeby tego uniknąć, niektóre grupy kolędnicze likwidują maski na rzecz charakteryzacji, gdyż przyprawione brody i w ą s y nie tłumią głosu. 4 5 II. 27. Indianin ze „Szlachciców". Żywiec. Pietrzykowice, pow. chcą swoich widzów zadowolić, spodobać się im, oszoło­ mić ich wspaniałością k o s t i u m ó w i r e k w i z y t ó w i tym sposobem wygrać walkę z ewentualnymi konkurentami. Rozwój przebrań i k o s t i u m ó w odbywa się przeważ­ nie w ścisłym powiązaniu z tradycją. Obserwujemy to przede wszystkim w grupach przedstawiających Trzech Króli czy Herody, gdzie charakter ubioru nie zmienia się w sposób zasadniczy, przybywa mu tylko zewnętrz­ nej wspaniałości. Jedyną istotną nowością, jaką tu trze­ ba podkreślić, jest widoczne w niektórych grupach herodowych zastępowanie tradycyjnych strojów świty królewskiej współczesnymi, autentycznymi mundurami wojskowymi lub straży leśnej, uzupełnianymi czasem przez różne dekoracyjne dodatki. Najbardziej od "form tradycyjnych odbiegły kostiu­ my żywieckich Dziadów i Szlachciców, u których naj­ więcej zaobserwować można nowości i obcych w p ł y ­ wów. Przedostały się one tam najprawdopodobniej za pośrednictwem prasy, kina i telewizji. W p ł y w y obce 1 J . St. Bystroń, Etnografia Polski, Warszawa s. 171. K s . M. Mioduszewski, Pastorałki i kolędy, ków 1908, s. 261. B. Bazielich, St. Deptuszewski, „Szlachcice" i dy" — widowiska zwyczajowe, „Pol. Szt. Lud.", R. 1959, nr 1—2, s. 20—60. 2 3 Chęć podobania się miejskiej publiczności, zwróce­ nia na siebie uwagi, ażeby dostać się na ekran kinowy czy telewizyjny, skłania autentyczne zespoły wiejskie do pewnego efekciarstwa. T y m zapewne należałoby tłuma­ czyć niejedno dziwactwo w zakresie treści czy formy plastycznej, pojawiające się w niektórych grupach ży­ wieckich D z i a d ó w lub Szlachciców, wielokrotnie w y s t ę ­ pujących na scenie przed miejską publicznością, a także przed obiektywami kamer kinowych i telewizyjnych. Przeciwwagą, która w pewnej mierze hamuje roz­ wój idący w kierunku n i e w ł a ś c i w y m , stanowią organi­ zowane w różnych miejscowościach (Żywiec, Rabka, Myślenice, Będzin) konkursy na zwyczaje zimowe. Sądy konkursowe, złożone z osób znających się na folklorze, przez odpowiednią politykę, stosowaną przy rozdziale nagród i przyznawaniu wyróżnień, starają się popierać formy rozwojowe w y w o d z ą c e się z rodzimej tradycji i przeciwstawiać się równocześnie obcym, bezkrytycznie wprowadzanym wtrętom. W osrtaitnitih 'Czasach amatorskie zespoły pieśni i tań­ ca zaczęły włączać do swych programów obrzędy i zwy­ czaje. Forma, w jakiej się to odbywa, jest dość swo­ bodna. Pomijając treść obrzędu czy zwyczaju, przy­ krawanego do potrzeb scenicznych, poddany jest prze­ róbkom i adaptacjom również kostium, a czasem i rek­ wizyt, który po opracowaniu go przez scenografa różni się dość zasadniczo od autentycznego. Trudno jest dziś przesądzać, jaki to będzie miało w p ł y w na przemiany przebrań i k o s t i u m ó w u ż y w a n y c h przez wiejskie grupy organizujące widowiska w terenie. Przypuszczać jedy­ nie można, że opracowane przez znane i cieszące się autorytetem zespoły formy prezentacji zwyczajów ludo­ wych, spopularyzowane odpowiednio przez telewizję, staną się wzorem chętnie naśladowanym przez wiejskie grupy kolędnicze. Nie będzie to jednak chyba najwłaś­ ciwsza droga inspiracji dla rozwoju kultury ludowej, która powinna czerpać ożywcze soki przede wszystkim z własnej tradycji, a nie ze sceny, gdzie obrzędy i zwy­ czaje prezentuje się już w formie artystycznie prze­ tworzonej. PRZYPISY 1947, Z. Cieśla-Reinfussowa, Obrzędy ludowe w kon­ kursach, pokazach i w terenie, „Pol. Szt. Lud.", R. X X I I I , 1969, nr 2, s. 129. Kra­ R. Reinfuss, Die Volksmasken in Polen, Schweizerisches Archiv für Volkskunde, Basel 1967, Heft 3—4, „Dzia­ s. 134 i nast. XIII, 4 5 rot.: Stefan Deptuszewski - il. 1, 2, 10; Jerzy MŁraki — II. 18, 21; Roman Reinfuss - il. 3-9, 11-17, 19, 20, 22-27. � https://zbiory.etnologia.uw.edu.pl/files/original/a9b9b57d9605ead4773a7e62d9acc521.pdf bb72ce12842869eaa74d5e7500ab86b5 Dublin Core The Dublin Core metadata element set is common to all Omeka records, including items, files, and collections. For more information see, http://dublincore.org/documents/dces/. Title A name given to the resource Lud Publisher An entity responsible for making the resource available Polskie Towarzystwo Ludoznawcze Rights Information about rights held in and over the resource Licencja PTL Format The file format, physical medium, or dimensions of the resource pdf Language A language of the resource pol Type The nature or genre of the resource czasopismo Text A resource consisting primarily of words for reading. Examples include books, letters, dissertations, poems, newspapers, articles, archives of mailing lists. Note that facsimiles or images of texts are still of the genre Text. Dublin Core The Dublin Core metadata element set is common to all Omeka records, including items, files, and collections. For more information see, http://dublincore.org/documents/dces/. Relation A related resource oai:cyfrowaetnografia.pl:publication:3836 Date A point or period of time associated with an event in the lifecycle of the resource 1948 Subject The topic of the resource skrzynie ludowe Małopolska- sztuka ludowa Identifier An unambiguous reference to the resource within a given context oai:cyfrowaetnografia.pl:3597 Title A name given to the resource Skrzynie zdobione z okolic Krakowa / Polska Sztuka Ludowa - Konteksty 1948 t.2 z.9-10 II.Skrzynie kaszowskie Description An account of the resource Polska Sztuka Ludowa 1948 t.2 z.9-10; s.33-43 Creator An entity primarily responsible for making the resource Reinfuss, Roman Language A language of the resource pol Publisher An entity responsible for making the resource available Instytut Sztuki PAN Format The file format, physical medium, or dimensions of the resource application/pdf PDF Text Text capture metadata for PDF documents Text SKRZYNIE ZDOBIONE Z OKOLIC KRAKOWA Cz. I I ' ) SKRZYNIE KASZOWSKIE DR ROMAN REINFUSS Spośród l i c z n y c h miejscowości położonych w naj­ bliższych o k o l i c a c h K r a k o w a , gdzie do n i e d a w n a w y r a b i a n o s k r z y n i e zdobione, w y b i j a się j a k o j e d e n z poważniejszych ośrodków wieś Kaszów, położona około 15 k m na zachód o d K r a k o w a , m n i e j więcej w połowie d r o g i między słynną z w y r o b u skrzyń m a l o w a n y c h Skawiną, a o p i ­ saną poprzednio Morawicą. Podobnie j a k w M o ­ r a w i c y p r o d u k c j a skrzyń z d o b i o n y c h wiązała się z n a z w i s k i e m S i k o r s k i c h , t a k w Kaszowie splata się ona z działalnością r o d z i n y Żaków. W rodzie t y m , o d szeregu pokoleń dziedziczono zamiłowa­ n i e do p l a s t y k i i talent muzyczny, s k u t k i e m czego n i e m a l wszyscy męscy p o t o m k o w i e d a l i się poznać j a k o stolarze malujący skrzynie, m a j s t e r k o w i e trudniący się snycerką i m u z y c y gry­ wający na różnych i n s t r u m e n t a c h w w i e j s k i e j kapeli. Według t r a d y c j i miejscowej najstarszym z Ża­ ków, który trudnił się m a l o w a n i e m skrzyń był Żak U r b a n , u r o d z o n y w Kaszowie 28 maja-1791 r o k u ) . Poza t y m , że był o n stolarzem i malarzem skrzyń n i c o n i m więcej nie w i a d o m o . N i e udało się też znaleźć żadnych wyrobów jego ręki. S y n Urbana — Franciszek prócz s t o l a r k i trudnił się też t o k a r s t w e m . J e m u p r z y p i s u j e t r a d y c j a w p r o ­ wadzenie po raz p i e r w s z y t o c z o n y c h nóg, które do ostatnich czasów występują często w skrzy­ n i a c h kaszowiskich. Z trzech jego synów najzdol­ n i e j s z y m stolarzem miał być W o j c i e c h , którego w y r o b y odznaczały się bardzo s t a r a n n y m w y k o ­ naniem. O n zapoczątkował w K r a k o w s k i m zdo­ bienie m e b l i w i e j s k i c h p r z y p o m o c y i n t a r s j i . M e ­ ble (między i n n y m i skrzynie) wykonywał z drze­ w a j a w o r o w e g o , jasno p o l i t u r o w a n e g o , którego powierzchnię zdobił wykładanką z drzewa i n n e j b a r w y , j a k np. grusza, śliwa, orzech, dąb i t p . J a k o d o b r y majster posiadał W o j c i e c h Żak liczne grono uczniów ) , którzy go w w y r o b a c h s w y c h naśladowali, j a k np. Stanisław T a r n o w s k i z M n i kowa. dotąd nieznane n a m są w y r o b y intarsjowane, po­ chodzące z p r a c o w n i W o j c i e c h a . Znalezione na­ tomiast zostały prace «Symka» i T a r n o w s k i e g o . Po t y m p i e r w s z y m pozostał stół (ryc. 1) w y k o ­ n a n y z drzewa jasnego, o nogach toczonych, ozdobiony n a p o w i e r z c h n i rozetą w f o r m i e d w u kół współśrodkowych z drzewa brązowego, mię­ dzy którymi biegnie szereg małych kółek, po­ d z i e l o n y c h n a ćwiartki białe i czarne. Środek r o ­ zety wypełnia krzyż o równych, półkoliście za­ kończonych r a m i o n a c h z kółkiem w p i s a n y m w środku, w n i m z k o l e i znajdują się 4 maleńkie kółeczka, podzielone na ćwiartki białe i czarne (tabl. I , 4). Równolegle do krawędzi stołu biegnie w p e w n y m odstępie podwójna wąska r a m k a z brązowego drzewa. Po rogach wypuszczane są 2 s I Intarsję stosował też w z d o b n i c t w i e m e b l i brat W o j c i e c h a , Szymon Żak z w a n y «Symkiem». J a k 33 1 �n o w e g o k w i a t u z d w o m a l i s t k a m i (tabl. I , 2). z tego samego drzewa zdobiny w postaci t u l i p a W jednej ze ścian bocznych znajduje się szu­ flada zdobiona i n t a r s j a m i w formie podwójnej r a m k i z rozetą czteropłatkową w pośrodku (tabl. I , 5) i d w o m a s t y l i z o w a n y m i k w i a t k a m i po b o k a c h (tabl. I , 1). W dalszych rogach bocznej deski stołu umieszczone są d w a s t y l i z o w a n e k w i a t y t u l i p a n u (tabl. I , 3). Intarsją zdobił również swe w y r o b y uczeń W o j ­ ciecha Żaka, Stanisław T a r n o w s k i z M n i k o w a . J e d y n a znana m i s k r z y n i a j e g o r o b o t y w y k o n a n a w r o k u 1907, p o d względem a r c h i t e k t o n i c z n y m zdradza wyraźnie cechy skrzyń pochodzących z p r a c o w n i Żaków. Posiada ona w y d a t n e i sta­ rannie p r o f i l o w a n e gzymsy u w i e k a oraz pod­ stawy. N o g i j e j są m a s y w n e i toczone (tabl. I I , 1). Tło s k r z y n i s t a n o w i n a t u r a l n e drzewo jasno p o l i t u r o w a n e . N a froncie i w i e k u j e j występują i n tarsje, w y k o n a n e z drzewa w kolorze brązowym i p r a w i e c z a r n y m (ryc. 2). Sposób rozwiązania o r n a m e n t u , zarówno na ścianie l i c o w e j j a k i n a w i e k u , odbiega o d f o r m z n a n y c h ze skrzyń ma­ l o w a n y c h . Ścianę licową wypełnia prostokątna ramka, składająca się z l i n i i równoległych brązo­ w y c h i czarnych, wzdłuż których' o d s t r o n y ze­ wnętrznej ciągnie się szereg, u t w o r z o n y z trój­ kątów powstałych z 3 k r o p e k (tabl. I , 10) i k r z y ­ żyków maltańskich na p r z e m i a n (tabl. I , 11). Ta­ kie same krzyżyki t y l k o mniejsze zdobią d o l n y gzyms s k r z y n i . W pośrodku pola znajduje się k o ­ rona (tabl. I , 7) w y k o n a n a c z a r n y m i k r o p k a m i z brązową podstawą ) . K o r o n a w p i s a n a jest w le­ żący r o m b z brązowych kółek w które wpusz­ czone są czarne równoramienne krzyże maltań­ skie • (tabl. I , 13). W i e k o o p i s y w a n e j t u s k r z y n i ujęte jest w r a m k i potrójne z l i n i i brązowych i czarnych. O d wewnątrz, równolegle do r a m k i , biegną zwrócone szczytami k u górze trójkąciki ułożone z trzech k r o p e k : szczytowej brązowej i d w u c z a r n y c h u p o d s t a w y (tabl. I , 10). N a r o ­ gach szlak t e n wiążą brązowe kółka z równora­ m i e n n y m , c z a r n y m krzyżem. O d n i c h biegnie k u środkowi krótki szereg małych, czarnych krzyży­ ków. W prostokątnym c z a r n y m o b r a m i e n i u znaj­ duje się leżący romb z brązowych kółek, w które wpisane są czarne krzyżyki. Pole r o m b u wypeł­ niają d w a koła współśrodkowe, ułożone na prze­ m i a n z czarnych krzyżyków i trójkącików skła­ dających się z trzech k r o p e k . W koło środkowe wpisana jest sześcioramienna gwiazda, o promie­ n i a c h w połowie brązowych, w połowie w kolorze tła. Krawędzie g w i a z d y wzdłuż j a s n y c h części p r o m i e n i podkreślone są obramieniem w k o l o r z e czarnym, a p r z y brązowych, jasno brązowym. Środek g w i a z d y s t a n o w i brązowe kółko z m a l ­ tańskim krzyżem (tabl. I , 6). T a k i e same kółka rozmieszczone są po j e d n y m między p r o m i e n i a m i 4 �gwiazdy. Oś dłuższa r o m b u o d naroża do o b w o d u koła zewnętrznego zaznaczona jest szeregiem czarnych krzyżyków. Porównując i n t a r s j o w a n y stół Szymona Żaka i zdobioną t y m samym sposobem skrzynię Tar­ n o w s k i e g o dostrzegamy w k o m p o z y c j i ogólnej p e w n e podobieństwa (obramienie płaszczyzny, k o l i s t y m o t y w centralny, dośrodkowe wypełnia­ nie narożników). Zespoły motywów, którymi oby­ dwaj m a j s t r o w i e rozporządzają są różne. U «Symka» Żaka w i d z i m y m o t y w y roślinne (tabl. I , 1, 2, 3) pospołu z g e o m e t r y c z n y m i (tabl. I , 4, 5). U T a r n o w s k i e g o (pomijając ową koronę) wyłącz­ nie geometryczne, j a k r o m b y , koła, gwiazdy, krzyże i t p . Różnie przedstawia się też zespół pro­ s t y c h elementów zdobniczych, którymi o b y d w a j rozporządzają. U Żaka występuje właściwie t y l k o jeden element w formie koła podzielonego n a ćwiartki (tabl. I , 8), który p o w t a r z a się zarówno w k o m p o z y c j i o charakterze roślinnym (tabl. I , 1) j a k i g e o m e t r y c z n y m (tabl. I , 4, 5), u T a r n o w ­ skiego zespół elementów jest większy, n o t u j e m y t u b o w i e m d w i e o d m i a n y trójkątów z k r o p e k (tabl. I , 9, 10), krzyżyk maltański (tabl. I , 11), kółko (tabl. I , 12), oraz k o m b i n a c j a d w u ostatnich w postaci kółka z w p i s a n y m krzyżykiem (tabl. I , 13). Jak to już wspomniałem poprzednio, w y r o b y i n t a r s j o w a n e Żaka i T a r n o w s k i e g o odbijają o d k r a k o w s k i c h skrzyń m a l o w a n y c h zarówno ogól­ ną kompozycją o r n a m e n t u , j a k i c h a r a k t e r e m poszczególnych elementów. Brak t u kwiatonów i wieńców, występujących w większości k r a k o w ­ s k i c h skrzyń m a l o w a n y c h . I n n a jest też r o l a po­ szczególnych zdobin. W i d o c z n e to jest zwłaszcza, w zespole elementów geometrycznych, które w meblach i n t a r s j o w a n y c h wysuwają się na p l a n pierwszy, zaś w s k r z y n i a c h m a l o w a n y c h w y ­ stępują w ozdobach d r u g o - p l a n o w y c h , w obra­ m i e n i a c h pól, w zdobinach ścian bocznych i t p . Użycie koła j a k o głównego m o t y w u zajmującego środek pola zdobniczego s t a n o w i — bardzo zre­ sztą odległe — podobieństwo do sposobu zdobie­ n i a w i e k niektórych skrzyń u górali l i m a n o w ­ skich i myślenickich (tabl. I , 14) ) . Spośród drob­ n y c h elementów zdobniczych k i l k a w y k a z u j e p e w n e podobieństwo do s p o t y k a n y c h na skrzy­ niach morawickich ) . 5 e Pojawienie się m e b l i i n t a r s j o w a n y c h w Z i e m i K r a ­ k o w s k i e j przypisać należy wpływom m e b l a r s t w a kościelnego, któremu n i e oparły się też niektóre t y p y skrzyń m a l o w a n y c h . Niemniej rewolucja jaką w sposobie zdobienia k r a k o w s k i c h m e b l i l u ­ d o w y c h w p r o w a d z i l i Żakowie była doniosła. Lansowana przez n i c h nowość «chwyciła» widać w terenie skoro w t y m k i e r u n k u poszli też nie­ którzy u c z n i o w i e (Tarnowski). Narodził się n o w y styl w k r a k o w s k i m meblarstwie ludowym. Styl, 35 1 �który z b i e g i e m czasu mógłby — być może — wyprzeć całkowicie w o k o l i c y meble m a l o w a n e z i c h t r a d y c y j n y m zespołem roślinnych ornamen­ tów. Proces t e n j e d n a k n i e zaszedł, gdyż zapo­ czątkowany był zbyt późno. W o j c i e c h i Szymon Żakowie c z y n n i b y l i u schyłku ubiegłego w i e k u . T a r n o w s k i wyemigrował do F r a n c j i i t a m umarł ok. r. 1918. Przemiany zaszłe w k u l t u r z e w s i pod­ k r a k o w s k i e j w ciągu bieżącego stulecia podcięły z g r u n t u możliwości r o z w o j u l u d o w e g o meblar­ s t w a ozdobnego. Dziś i n t a r s j o n a w e meble k r a ­ k o w s k i e należą do w i e l k i e j rzadkości. N i g d y zresztą n i e były one zbyt rozpowszechnione. Droższe znacznie o d m a l o w a n y c h , nie były sprze­ dawane na targach, lecz r o b i o n o j e na zamówie­ nie s k u t k i e m czego rozchodziły się t y l k o w szczu­ płym gronie miejscowej e l i t y w i e j s k i e j . Bratem r o d z o n y m wspomnianego w y ż e j W o j c i e ­ cha i Szymona był Żak A n t o n i , stolarz i malarz skrzyń, zamieszkały w Kaszowie. Prace jego re­ prezentowane są w t e k a c h Sekcji Z d o b n i c t w a P. I . B. Sz. L. przez 4 b a r w n e k o p i e skrzyń, z któ­ r y c h t r z y znalezione zostały w Kaszowie, j e d n a zaś w sąsiedniej N o w e j W s i Szlacheckiej. S k r z y n i e A n t o n i e g o Żaka odznaczają się staranną robotą stolarską, posiadają duże, bogato p r o f i l o ­ w a n e gzymsy p r z y w i e k u i u podstawy, obiega­ jące skrzynię dokoła i ozdobnie toczone n o g i (tabl. I I , 3, 4). J e d y n i e s k r z y n i a znaleziona w N o w e j W s i Szla­ checkiej spoczywa n a t a k z w a n y m «podnóżku» z pięknie wyciętą deską licową. Podnóżek zao­ p a t r z o n y jest w szufladę. N o g i zrobione są z de­ s k i półkoliście zaokrąglonej (tabl. I I , 14) ) . Skrzy­ nie swe malował A n t o n i Żak na k o l o r ciemno zielony, j e d y n i e s k r z y n i a z N o w e j W s i Szlachec­ 7 36 k i e j (ryc. 3) posiada tło brązowe. Gzymsy malo­ w a n e są k o l o r e m o d m i e n n y m niż tło. Przy skrzy­ n i a c h ciemno z i e l o n y c h s p o t y k a się gzymsy w k o ­ lorze n i e b i e s k i m i różowym (tabl. V , 1), l u b czer­ w o n y m i jasno z i e l o n y m (ryc. 4). S k r z y n i a brą­ zowa posiada gzyms górny m a l o w a n y od dołu na k o l o r ciemno zielony, zaś gzyms p o d s t a w y pod­ kreślony jest dworna paskami b a r w y ciemno brą­ z o w e j (ryc. 3). K o m p o z y c j a roślinna, zdobiąca ścianę licową s k r z y n i , ujęta jest z reguły w prostokątną ramę, powstałą najczęściej z d w u przecinających się l i ­ n i i f a l i s t y c h biegnących między p r o s t y m i (tabl. I I I , 18). N a t l e z i e l o n y m , p l e c i o n k a o w a b y w a w y k o n y w a n a farbą żółtą l u b czerwoną, n a brą­ z o w y m p l e c i o n k a jest żółta zaś d w i e proste rów­ noległe — zielone. N a jednej ze skrzyń, m a l o w a ­ n y c h przez A n t o n i e g o Żaka zamiast p l e c i o n k i w i ­ d z i m y ramkę z małych różowych k r o p e k bie­ gnących między d w o m a równoległymi żółtymi k r e s k a m i (tabl. I I I , 17). Pole wyznaczonego przez ramkę prostokątu na ścianie l i c o w e j wypełniają zazwyczaj t r z y (wy­ jątkowo zaś dwa) k w i a t o n y identyczne w r y ­ s u n k u i b a r w i e (ryc. 3, 4, tabl. V , 1). K w i a t o n y A n t o n i e g o Żaka rozpoznać łatwo. Po­ siadają one bardzo p r z e j r z y s t y rysunek, są bez­ względnie symetryczne i posiadają szerokie, z re­ guły zielone liście (tabl. I I I , 9) czasem k u koń­ c o w i maczugowato rozszerzające się (tabl. I I I , 10). Górą każdy kwiatoń zakończony jest trzema-, cztero- l u b ośmio-płatkowymi k w i a t a m i . Podobne k w i a t y na łodygach (ryc. 3, 4) l u b bez (tabl. V , 1) rozmieszczone są między liśćmi. N a c z y n i a w któ­ r y c h tkwią k w i a t y dalekie są o d f a n t a s t y c z n y c h i niedbale w y k o n a n y c h czasz m o r a w i c k i c h . Ce- �chuje j e prostota f o r m y , staranny r y s u n e k i pew­ n y k o n t u r (tabl. III,e 1, 2, 3, 4). N a c z y n i a te, z re­ guły dwuuszne, m a l o w a n e są zupełnie płasko. Po­ w i e r z c h n i a i c h założona jest k o l o r e m j a s n y m (ró­ żowym l u b żółtym), wyjątkowo na brązowej s k r z y n i przedstawionej na r y c . 3 zostawiono po­ wierzchnię naczynia w b a r w i e tła, ale za to ob­ w i e d z i o n o go podwójnym k o n t u r e m w kolorze c z e r w o n y m i żółtym (tabl. I I I , 2). Powierzchnia n a c z y n i a jest starannie p o k r a t k o w a n a , k r e s k a m i w k o l o r z e c i e m n i e j s z y m o d tła, n p . c z e r w o n y m , z i e l o n y m , n i e b i e s k i m (tabl. I I I , 1, 2, 3). W polach między k r a t k a m i dawane są też k r o p k i zielone lub żółte (tabl. I I I , 1, 3). Wyjątkowo na j e d n e j ze skrzyń naczynie p o m a l o w a n e na różowo, p o k r y t e jest n a całej p o w i e r z c h n i c z e r w o n y m i k r o p k a m i , bez k r a t k i (tabl. I I I , 4). W narożnikach umieszczał zazwyczaj A n t o n i Żak gałązkę, zwróconą k u środkowi, składającą się z trzech c z e r w o n y c h w i ­ śni i d w u z i e l o n y c h listków (tabl. I I I , 12). N a j e d ­ nej ze skrzyń gałązka i k o n t u r listów tej z d o b i n y w y m a l o w a n e zostały farbą niebieską, zaś śro­ dek liścia i wiśnie na czerwono (tabl. I I I , 13). N a s k r z y n i z N o w e j W s i Szlacheckiej zamiast gałą­ zek wiśni w i d z i m y k w i a t ośmiopłatkowy z zazna­ c z o n y m środkiem (tabl. I I I , 7). T a k i e same k w i a t k i s p o t y k a m y w pośrodku prostokątnych pól bocz­ n y c h na podstawie tej s k r z y n i (ryc. 3), w rogach zaś i na szufladzie w y m a l o w a n e są żółte k w i a t k i z czterech luźno r z u c o n y c h płatków (tabl. I I , 8). Między k w i a t o n a m i u dołu, l u b u góry malował A n t o n i Żak czasem 4 ośmiopłatkowe k w i a t k i (tabl. V , 1). Wyjątkowo na jednej ze skrzyń k w i a t k i t a k i e w ilości 8 rozmieszczone są wzdłuż w s z y s t k i c h czterech boków ramy, wyznaczającej pole zdobnicze. W i e k a malował A n t o n i Żak nieco odmiennie niż lica. Powierzchnię zdobniczą ujmował w prosto­ kątną ramę z p l e c i o n k i , najczęściej żółtą, w p i ­ saną w drugą ramę nieco większą (tabl. I I I , 19), wykonaną prostą kreską w k o l o r z e c z e r w o n y m lub różowym (na s k r z y n i a c h zielonych). W r o ­ gach dawał zwrócone dośrodkowo, opisane już wyżej gałązki wiśni, zaś środek pola wypełniał wieńcem k o l i s t y m , lub w f o r m i e p i o n o w o stoją­ cej elipsy (tabl. V , 1). W i e n i e c składa się z «kaligraficznie» poprowadzonej gałązki, z której w równych odstępach wyrastają po d w a zielone l i s t k i (tabl. I I I , 11). Między każdą parą listków umieszczona jest po o b u stronach łodygi para k o l i s t y c h kwiatków ośmiopłatkowych (tabl. I I I , 6). W pośrodku wieńca m a l o w a n a b y w a zdobina, po­ wstała z dwóch kół k o n c e n t r y c z n y c h z zaznaczo­ n y m środkiem, których p o w i e r z c h n i a podzielona jest n a dziesięć wycinków. W y c i n k i koła we­ wnętrznego m a l o w a n e są na przemian k o l o r e m c z e r w o n y m i n i e b i e s k i m , zewnętrznego zaś nie­ b i e s k i m i żółtym (tabl. I I I , 14). N i e k i e d y w po­ środku wieńca umieszczał A . Żak zdobinę, skła­ dającą się ze zwykłego u tego malarza k o l i s t e g o k w i a t k a , z którego rozchodzi się p r o m i e n i s t o sześć wydłużonych płatków (tabl. I I I , 15). B o k i zdobione są ramką z p l e c i o n k i z gałązkami wiśni w rogach, środek zaś wypełnia m o t y w t e n sam, który jest wewnątrz wieńca (tabl. I I I , 15), lub r o ­ dzaj krzyża równoramiennego złożonego j a k g d y b y z czterech s t y l i z o w a n y c h liści dębu (tabl. I I I , 16). K o l o r y s t y c z n i e s k r z y n i e A . Żaka odznaczają się dużą przejrzystością i u m i a r e m . U n i k a o n niespo­ k o j n e j wielości b a r w , cechującej n p . s k r z y n i e skawińskie. W doborze kolorów widać u niego 37 �pewną dążność do n a t u r a l i z m u , wyrażającą się t y m , że łodygi i liście m a l o w a n e są z reguły farbą zieloną. N i e obejmuje to j e d n a k kwiatów, które k o l o r o w a n e są najczęściej w sposób zupełnie o d e r w a n y o d wzorów dostarczanych przez naturę. Ośmiopłatkowe k w i a t y z zaznaczonym środkiem, t a k c h a r a k t e r y s t y c z n e dla Żaka, m a l o w a n e są z w y k l e trzema k o l o r a m i , p r z y c z y m d w a użyte są na p r z e m i a n do w y k o n a n i a płatków, trzecim zaś n a m a l o w a n y jest środek. N i e k i e d y na ścianie l i ­ cowej s k r z y n i w i d z i m y aż t r z y rodzaje kwiatów j e d n a k o w y c h p o d względem r y s u n k u , ale o róż­ n y c h zestawieniach b a r w n y c h . M i m o to s k r z y n i a t a k a n i e r o b i wrażenia j a s k r a w e j , gdyż autor, operując zespołami b a r w , stara się j e rozplano­ wać w t e n sposób n a płaszczyźnie, b y tworzyły one proste i łatwe do u c h w y c e n i a układy. Osiąga to z w y k l e ustawiając k w i a t y j e d n a k o w e p o d względem b a r w y w szeregi biegnące diagonalnie przez w s z y s t k i e t r z y k w i a t o n y . Żyjący dziś w Kaszowie Jan, s y n W o j c i e c h a Żaka, jest zgodnie z rodzinną tradycją stolarzem i m u z y k a n t e m . J a k o stolarz cieszy się opinią do­ brego fachowca, a n a w e t a r t y s t y , chętnie b o w i e m c h w y t a za dłuto i rzeźbi, zdobiąc w t e n sposób w y k o n y w a n e przez siebie meble. S k r z y n i e przez niego r o b i o n e posiadają podobnie, j a k s k r z y n i e i n n y c h Żaków, w y d a t n e , p r o f i l o w a n e gzymsy obiegające dokoła w i e k a i podstawy, oraz to­ czone n o g i (tabl. I I I , 7, 8). Powierzchnia t y c h skrzyń m a l o w a n a jest j e d n o l i c i e farbą żółtą l u b brązową, którą następnie czesze pędzlem, grze­ b i e n i e m l u b po p r o s t u rozmazuje palcem, co daje w rezultacie jaśniejsze smugi. Powstają w t e n spo­ sób w z o r y naśladujące słoje drzewa, l u b tworzące o r n a m e n t y bądź to geometryczne (ryc. 5), bądź roślinne (ryc. 6). J a k widać z r y c i n y 6, k o m p o ­ zycje roślinne, którymi J a n Żak z d o b i swoje skrzynie, n i e nawiązują już do f o r m s p o t y k a n y c h w t r a d y c y j n y m z d o b n i c t w i e k r a k o w s k i m . Odzy­ wają się t a m raczej echa straganowej tandety, o w y c h dziewięciorników i szarotek, które spoty­ kamy w «zakopiańszczyźnie», sprzedawanej w k r a k o w s k i c h Sukiennicach. Wśród skrzyń, których twórcy zostali w t r a k c i e badań ustaleni, znalazła się w Kaszowie jedna, m a l o w a n a około r o k u 1905 przez Jana Bugaj­ skiego, ucznia Józefa Rosponda zwanego «Slepickim» z L i s z e k ) . S k r z y n i a Bugajskiego kształtem s w y m różni się nieco o d skrzyń r o b i o n y c h przez Żaków, gdyż nie posiada t a k bogato p r o f i l o w a ­ n y c h gzymsów. Podstawę stanowią toczone n o g i (tabl. I I , 6). Tło s k r z y n i jest ciemno zielone, gzymsy czerwone i żółte. Ściana l i c o w a posiada j e d n o pole zdobnicze, wyodrębnione podwójną ramką z d w u p r o s t y c h kresek, czerwonej zew­ nętrznej i żółtej wewnętrznej. W rogach znajdują się zwrócone k u środkowi po t r z y l i s t k i , z któ8 38 KORONA Z PIWA ETYKIETKI ŻYWIECKIEGO 11 r y c h środkowy jest żółty, a d w a boczne czer­ wone. W prostokącie umieszczone są d w a k w i a ­ t o n y w f o r m i e s t y l i z o w a n y c h krzaczków jakiejś rośliny o płomienistych i s e r c o w a t y c h l i s t k a c h (ryc. 7). L i s t k i n a m a l o w a n e na końcach górnych gałązek tworzą rodzaj d w u t u l i p a n o w y c h k w i a ­ tów z z i e l o n y m s e r c o w a t y m środkiem. N a c z y n i a , z których wyrastają k w i a t k i posiadają formę d u ­ żych garnków z d w o m a e s o w a t y m i u c h a m i po bokach. Kształt brzuśca i p o d s t a w y podkreślają k r e s k i w y k o n a n e czerwoną farbą, podobnie j a k i k r o p k i zdobiące ucha. Bok s k r z y n i wypełnia gwiazda powstała z sześciu płatków zwróconych k u środkowi szerszymi e l i p s o w a t y m i , a na ze­ wnątrz o s t r y m i końcami. Płatki malowanee są na zmianę farbą czerwoną i żółtą. Całość bocznego pola s k r z y n i ujęta jest w ramkę taką samą jaką widzieliśmy n a ścianie l i c o w e j . Skrzyń podob­ n y c h znaleziono jeszcze w Kaszowie cztery. Bugajski był malarzem dosyć przeciętnym. K w i a ­ t o n y jego skomponowane są nieporadnie, ilość elementów zdobniczych w k w i a t o n a c h bardzo ograniczona, k o l o r y s t y k a również n i e przedsta­ w i a nic specjalnie ciekawego. W stosunku do znalezionej w Kaszowie s k r z y n i jego m i s t r z a — «Slepickiego» s k r z y n i a m a l o w a n a przez Bugaj­ skiego jest wyraźnie p r y m i t y w n i e j s z a , w szczegó­ łach można jednakowoż doszukać się p e w n y c h podobieństw. W związku z b a d a n i a m i twórczości Żaków, zna­ leziono w Kaszowie sporą ilość skrzyń, których a u t o r s t w a n i e udało się n a razie ustalić. A n o n i ­ m o w y t e n materiał w y k a z u j e po staranniejszej analizie sporo cech wspólnych, które pozwalają na wyodrębnienie, wśród skrzyń zw. «krakowskich» n o w e g o nieopisanego dotychczas, t y p u , który w dalszym ciągu będę nazywał «kaszowskim». A r c h i t e k t o n i c z n i e s k r z y n i e te przedstawiają się niejednolicie. S p o t y k a m y wśród n i c h s k r z y n i e o pięknie p r o f i l o w a n y c h gzymsach i t o c z o n y c h nogach (tabl. I I , 5), co mogłoby wskazywać n a produkcję Żaków, j a k i posiadające «podnóżki» na kółkach (tabl. I I , 15, 16), l u b różnego kształtu �TABLICA I �n o g i w y k o n a n e z deski, czy ciosanego k l o c k a (tabl. I I , 9—13). Tła t y c h skrzyń są najczęściej u t r z y m a n e w kolorze ciemno z i e l o n y m , rzadziej brązowym z odcieniem f i o l e t u . Wyjątkowo t r a ­ fiają się niebieskie. Sposób zdobienia jest d w o ­ j a k i , s k u t k i e m czego w ramach t y p u wyodrębnić można d w i e odmiany. W pierwszej gzymsy po­ malowane są z w y k l e n a czerwono zaś pole l i c o w e s k r z y n i (podobnie j a k i w i e k o ) p o t r a k t o w a n e jest j a k o jedno pole zdobnicze, obwiedzione prosto­ kątną ramką z potrójnych p r o s t y c h kresek, któ­ rej środek wypełniają t r z y stojące w odstępach k w i a t o n y (ryc. 7), l u b d w a z gwiazdą w pośrodku (ryc. 8). W o d m i a n i e d r u g i e j (ryc. 10) pole l i ­ cowe s k r z y n i podzielone jest na d w a l u b t r z y pola, prostokątne, l u b p r a w i e k w a d r a t o w e , za­ znaczone s z e r o k i m i r a m k a m i , wzdłuż których bie­ gnie równolegle po k i l k a szlaków (tabl. I V , 60—70), złożonych z p r o s t y c h elementów, prze­ ważnie g e o m e t r y c z n y c h (tabl. I V , 54—64), Ce­ chą wspólną, która o b y d w i e , t a k różne n a p i e r w ­ szy rzut oka, o d m i a n y p o z w a l a łączyć w r a m y jednego t y p u , jest ogólny charakter k w i a t o nów i zespół elementów, z których się o w e k w i a t o n y składają. W k w i a t a c h n a p l a n p i e r w s z y wybijają się t u trójpłatkowe t u l i p a n o w a t e k i e l i ­ chy (tabl. I V , 7—12), obok których s p o t y k a się też k o l i s t e główki przypominające s t y l i z o w a n e osty (tabl. I V , 16, 17, 19—21). Czasem n a t l e zmie­ szania się o b u f o r m powstają o d m i a n y pośrednie (tabl. I V , 22, 23). Pąki (tabl. I V , 13, 18), czy k w i a t y cztero i więcej płatkowe (tabl. V I , 4, 25, 26) występują t u rzadko, podobnie raz j e d e n t y l k o pojawiła się j a k o część składowa k w i a t o n u zdo­ bina, składająca się z trzech białych, k o l i s t y c h kwiatów w otoczeniu p r z e c i n k o w a t y c h c z a r n y c h listków (tabl. I V , 27). K w i a t y i pączki ułożone s y m e t r y c z n i e względem osi, wznoszą się n a cien­ k i c h łodyżkach, wzdłuż których biegną drobne l i s t k i (tabl. I V , 28) czasem zaznaczone zupełnie schematycznie (tabl. I V , 29, 30, 31). N a jednej ze skrzyń w i d z i m y wyjątkowo o s t o w a t y k w i a t , spoczywający na szerokiej łodydze, z w y m a l o ­ w a n y m w pośrodku żółtym z y g z a k i e m (tabl. I V , 32). Liście najczęściej szerokie w pośrodku, po obu końcach ostro zakończone (tabl. I V , 33, 38), rzadziej maczugowate (tabl. I V , 42), m a l o w a n e są na k o l o r ciemny (czerwony l u b czarny) o j a s n y m konturze, z w y k l e żółtym z takimiż p r z e c i n k a m i na p o w i e r z c h n i . Czasem kształt liścia p o d k r e ­ ślony b y w a przez 1—3 kresek w k o l o r z e żółtym i c z e r w o n y m , biegnących o d zewnątrz równolegle do krawędzi (tabl. I V , 34, 39). N a c z y n i e z którego w y r a s t a krzaczek z k w i a t a m i rzadko przybiera zdecydowaną formę ceramiczną (w postaci dzba­ na, o dużych esowatych uchach, tabl. I V , 1). W d w u s k r z y n i a c h naczynie zostało zaznaczone w sposób schematyczny (tabl, I V , 2, 3), w k i l k u ­ 40 nastu zaś i n n y c h naczynie przekształciło się w k i e l i c h k w i a t o w y t a k i sam, j a k i e w i d z i m y na gałązkach wyrastającej z niego rośliny (tabl. I V , 4, 5, 6). Czasem zdarza się, że ów k i e l i c h k w i a ­ t o w y , grający rolę wazonu, czy dzbanka, zupeł­ nie w t a p i a się w całość k o m p o z y c j i roślinnej (tabl. V I , 3). Jak wspomniałem k w i a t o n y w om a w ia ne j t u g r u ­ pie skrzyń zbudowane są bardzo symetrycznie. W większości wypadków oś s y m e t r i i s t a n o w i główna łodyga z której p a r a m i wyrastają n a b o k i l i s t k i i łodygi z k w i a t a m i . Raz j e d e n znalazł się kwiatoń w f o r m i e pęku gałązek, wyrastających w p r o s t z k i e l i c h a leżącego u p o d s t a w y (ryc. 10). Kwiatoń u góry kończy się trzema s t y l i z o w a n y m i t u l i p a n a m i , rzadziej ostami, u s t a w i o n y m i najczę­ ściej wzdłuż jednej l i n i i poziomej. Również k w i a t y boczne i liście ułożone są zazwyczaj w t e n sposób, że całość z a m y k a się w wyraźnie okre­ ślonej figurze geometrycznej, n p . w prostokącie (ryc. 8), trójkącie (ryc. 9), wyjątkowo deltoidzie (tabl. V , 3), co nadaje k w i a t o n o m dużo zwartości. W s k r z y n i a c h należących do o d m i a n y pierwszej, zamiast środkowego k w i a t o n u s p o t y k a się czasem gwiazdę, składającą się z ośmiu luźnych p r o m i e n i z zaznaczonym k o l i s t y m środkiem. N a końcach p r o m i e n i widać trójkąty ułożone z k r o p e k (tabl. I V , 43, 44, 46) lub p r z e c i n k o w a t e l i s t e c z k i (tabl. I V , 47). W rogach r a m y zdobiącej w i e k o i lico tej o d m i a n y skrzyń k a s z o w s k i c h malowane są zdobiny, składające się z trzech ( z w y k l e czerwo­ n y c h l u b czarnych) listków i jaśniejszych k r o p e k (tabl. I V , 48, 52). Wyjątkowo n a w i e k u jednej ze skrzyń zanotowano zdobinę narożną bardziej roz­ winiętą (tabl. I V , 53). B o k i skrzyń należących do omawianego t u t y p u u t r z y m a n e są w k o l o r z e tła skrzyń i w t e d y wzdłuż k r a j u biegnie r a m k a z trójlistnymi z d o b i n a m i w narożnikach. Środek jest bądź zupełnie p u s t y , bądź wypełnia go kwiatoń t a k i sam j a k n a l i c u (tabl. V , 2) l u b gwiazda (tabl. V,3). Zdarzają się też skrzynie, w których b o k i sposobem m a l o w a ­ nia zupełnie odbiegają o d ściany l i c o w e j i w i e k a . M a l o w a n e są one na k o l o r jasno brązowy w ciem­ n y m brązowym o b r a m i e n i u . Pole zdobnicze w y o d ­ rębnione jest białą ramką (ryc. 10), a j e g o środek wypełniają ciemno brązowe «chmury» (ryc. 9, 10, tabl. V I , 2). Czasem naroża prostokątnej r a m k i łączą przekątnie w y k o n a n e białą linią falistą (ryc. 10), l u b też w pośrodku pola n a m a l o w a n y jest pająk, powstały z k i l k u f a l i s t y c h kresek zbie­ gających się w j e d n y m p u n k c i e (ryc. 8). N a naroż­ n i k a c h r a m e k okalających boczne pola zdobnicze pojawiają się n i e k i e d y o d s t r o n y zewnętrznej biało w y m a l o w a n e trójlistne k w i a t y , p r z y p o m i ­ nające stylizowaną lilię andegaweńksą (tabl. I V , 71, 72). Czasami zdobina ta p o j a w i a się w f o r m i e �T A B L I C A IV szczątkowej (tabl. I V , 74), l u b zmienia się w t r z y p r z e c i n k o w a t e l i s t k i (tabl. I V , 75). Skala b a r w używanych do zdobienia omawia­ n y c h t u skrzyń n i e jest zbyt rozległa. Pomijając k o l o r tła, gzymsów i obramień pól zdobniczych (w s k r z y n i a c h o d m i a n y drugiej) w s z y s t k i e ozdoby w y k o n a n e są najwyżej czterema k o l o r a m i : czer­ w o n y m (cynober), żółtym, c z a r n y m i białym. Ko­ lorów j a s n y c h (biały, żółty) używa się do m a ­ l o w a n i a gałązek, konturów liści i płatków k w i a ­ tów. K o l o r y ciemne (cynober i czarny) służą do m a l o w a n i a listków. Ponadto c y n o b r e m maluje się z reguły część płatków w k w i a t a c h , czy t o t u l i p a n o w a t y c h czy przypominających osty. W ze­ stawieniach kolorów obowiązuje zasada s i l n y c h kontrastów (np. jasne obrzeżenia i przecinko- 41 1 �wate jasne p l a m k i n a c i e m n y c h liściach, łączenie b a r w j a s n y c h j a k biała z c y n o b r e m w k w i a t a c h i gwiazdach). Omawiane t u s k r z y n i e kaszowskie stanowią w stosunku do i n n y c h skrzyń k r a k o w s k i c h grupę odrębną jednakowoż n i e t a k zasadniczo różną j a k np. s k r z y n i e t y p u m o r a w i c k i e g o . Rama wypeł­ n i o n a trzema k w i a t o n a m i m a l o w a n y m i w p r o s t n a tle występuje w k r a k o w s k i m bardzo często. Podział ściany l i c o w e j na k i l k a wyodrębnionych pól zdobniczych s p o t y k a się u skrzyń skawiń­ s k i c h . Gwiazdy, które trafiają się n a licach i bo­ k a c h zapożyczone są zapewne ze skrzyń tyniec­ k i c h , a rozwiązania boków (rys. 9, 10) z l i l i o w a t y m i zdobinami na narożnikach ż y w o p r z y p o m i n a skrzynie morawickie. O odrębności o m a w i a n y c h t u skrzyń kaszow skich s t a n o w i j e d y n i e bardzo z w a r t y zespół zdobin, które w tej formie i w t y m układzie n i e p o w t a ­ rzają się n a s k r z y n i a c h p r o d u k o w a n y c h gdzie indziej. K w e s t i a wyodrębnienia się t y p u nie jest n jeszcze w tej c h w i l i wyświetlona. Żadna spośród znalezionych l i c z n y c h skrzyń do tej g r u p y nale­ żących, nie jest autoryzowana, s k u t k i e m czego nie w i a d o m o z którym, z l i c z n y c h warsztatów k a s z o w s k i c h s k r z y n i e te powiązać należy. Wąt­ p l i w y m w y d a j e się nawet, aby t e n cały anoni­ m o w y zespół skrzyń mógł pochodzić z jednej p r a c o w n i . Duże różnice w b u d o w i e skrzyń do tego t y p u należących, przemawiałyby raczej za t y m , że pochodzą one z różnych wytwórni. N i e przeczy t e m u duże podobieństwo ornamentu, w i e m y b o w i e m (chociażby z p u b l i k o w a n y c h ma­ teriałów m o r a w i c k i c h ) , że s k r z y n i e n i e m a l iden­ tycznie zdobione pochodziły z rąk różnych m a j ­ strów. Zasiąg skrzyń t y p u kaszowskiego jest nieduży. O b e j m u j e Kaszów w r a z z sąsiednią N o w ą Wsią Szlachecką, ponadto można j e czasami spotkać w Liszkach, K r y s p i n o w i e , Olszanicy, oraz w po­ g r a n i c z n y c h w s i a c h p a r a f i i m o r a w i c k i e j , j a k Chol e r z y n i Mników ) . 1 0 PRZYPISY *) Część I stanowi artykuł pt. «Malowane morawickie s t w i e , g d y e l i p s o w a t e tło, w którym występuje k o r o n a n a s k r z y n i e k r a k o w s k i e * d r u k o w a n y w n u m e r z e 1 «Polskiej etykietach, zestawimy S z t u k i L u d o w e j » w r. 1948. nie k o r o n y na skrzyni. ) W e d ł u g w y c i ą g u z ksiąg urzędu p a r a f i a l n e g o w L i s z k a c h , ,J do którego należy wieś Kaszów, d r z e w o 5 genealogiczne skopiowanej 2 a k ó w p r z e d s t a w i a się następująco: U r b a n posiadał s y n a F r a n c i s z k a (ur. 22. V I I I . 1827, u m . 6. I I I . 1871), który l e i pozostawił p o sobie W o j c i e c h a mona we n a t a b . 11/14 p o c h o d z i w s i Łętowe w powiecie obramie­ ze s k r z y n i limanowskim. ( Z b i o r y S e k c j i Z d o b n i c t w a P. I . B. Szt. L.). ko­ e ) Por.: «Polska S z t u k a L u d o w a » n r 1 /1948, str. 26, t a b l . 2. (ur. 30. I V . 1860), Szy­ 7 ) N i e j e s t w y k l u c z o n e , że A . Z a k malował t u p o raz d r u g i (ur. 30. X . 1862, u m . 26. V I I I . Antoniego zniszczoną przez czas skrzynię pochodzącą z jakiegoś i n ­ (ur. 24. V . 1865, u m . 10. X I I . 1927). W o j c i e c h miał dwóch 1901) i n e g o w a r s z t a t u , n a co w s k a z y w a ł o b y podobieństwo b u ­ s y n ó w . J a n a (ur. 29. V I I I . 1895) i Stanisława (ur. 16. X . d o w y tej s k r z y n i do skrzyń n p . skawińskich, które w o k o ­ 1901). Dziećmi A n t o n i e g o są Józef (ur. 19. I I I . 1902) i F r a n ­ l i c a c h K r a k o w a b a r d z o są ciszek Za (ur. 13. V . 1909). bezinteresowne 8 sporządzenie niniejszego składam księdzu prałatowi A n d r z e j o w i boszczowi w Liszkach, w y r a z y *) J a k o uczniów W o j c i e c h a Tarnowskiego Zaka wyciągu Parysiowi, wyrabiano skrzynie malowane. Tradycja miejscowa pro­ jednego z najwybitniejszych podziękowania. wymieniają: rozpowszechnione. ) L i s z k i b y ł y d a w n i e j również p o w a ż n y m ośrodkiem, g d z i e zuje Stanisława nieżyjącego dziś wytwórców Józefa skrzyń z M n i k o w a , P i o t r a Ciubę, Stefana Skuciń- Rosponda-«Slepickiego», szowie. Ośrodek l i s i e c k i n i e j e s t n a razie należycie spinowa. Jedyna skrzynia Slepickiego, j a k a w tej c h w i l i t a , przypominająca w najogólniejszym zarysie przebadany. znajduje się w t e k a c h S e k c j i , n i e w s k a z u j e n a t o , żebyśmy m i e l i koronę Habsburgów, spopularyzowaną w Małopolsce j a k o t u d o c z y n i e n i a z jakimś w y b i t n i e j s z y m t a l e n t e m . z n a k f a b r y c z n y b r o w a r u ż y w i e c k i e g o , mogła przedostać 9 się n a ścianę s k r z y n i z e t y k i e t e k n a k l e j a n y c h n a flasz­ L0 k a c h (rys. 11). Domysł t e n z y s k u j e n a prawdopodobień­ jako wska­ który posiadał l i c z n y c h uczniów między i n n y m i i w K a - s k i e g o i Józefa Parę z K a s z o w a oraz J a n a Kodulę z K r y *) O z d o b a 42 ) M o t y w przedstawiony z r o m b e m stanowiącym ) Por. «Pol. Szt. Lud.» n r 1/1948, str. 25, r y s . 15 i 18. ) Tablicę I , I I I i I V w y k o n a ł a s y s t e n t S e k c j i Z. S z e w c z y k , zaś tablicę I I ob. Z. R a b l i n . Zdobnictwa �TABLICA V �TABLICA VI �КАШОВСКИЕ СУНДУКИ. В деревне Кашов, расположенной в нескольких десятках кило­ жающими три цветка метров на запад от Кракова, проживает семья Жаков, в которой мастерские выработали для себя собственные сочетания цветных на зеленом фоне. Отдельные столярские на протяжении ряда поколений по наследству из рода в род форм. передается столярская профессия. Эти столяри выделывали на­ Кроме сундуков, украшенных рисунками, в Кагдове встречаются родную мебель с украшениями, которые по сравнению с мебелью, иногда интарсированные изделья, имеющие на верху накладные встречающейся в соседних сёлах, представляют собою некоторую орнаменты из цветного особенность, имеющую много отличительных качеств. По срав­ народной обстановки, начатый и Кашове. одним из Жаков, сразу нению с другими сундуками из окресностей Кракова сундуки же начал прививаться в других сёлах, расположенных по со­ выделываемые Жаками отличаются весьма старательной столярской седству, но впоследствии отпал, чему способствовала между прочим, дерева. Подобный способ украшения работой, богатым профилем карнизов у крышки и у основания усиливающаяся волна урбанизации, которая вносила перемены сундука и точеными ножками. Внешние стенки сундуков покрыты в жизнь населения пригородных деревень. рисунками растительных мотивов, чаще всего рисунками, изобра­ COFFRES D E KASZÓW D a n s le v i l l a g e de K a s z ó w s i t u s a u n e q u i n z a i n e de k i l o ­ Les p a r o i s e x t e r i e u i e s des coffres sont c o u v e r t e s de p e i n t u - m e t r e s n o r d de C r a c o v i e res a u x m o t i f s de p l a n t e s , p r i n c i p a l e m e n t en f o r m e de t r o i s o n t r o u v e u n e f a m i l i e d u n o m de Żak q u i d e p u i s p l u s i e u r s g e n e r a t i o n s t r a n s m e t de pere en f i l s l e m e t i e r (d'ebeniste) de m e n u i s i e r . Les Ces m e n u i s i e r s p r o d u i s a i e n t des m e u b l e s populaires se d i f f e r e n c i a l p a r n o m b r e de t r a i t s des m e u b l e s tres dans les v i l l a g e s fleurons sur u n font vert. ornes rencon­ d'alentour. ateliers de menuiserie chacun son propre modele coffres isoles sont arrives a fixer d ' a r r a n g e m e n t f l o r e a l . O u t r e les ornes de p e i n t u r e s o n t r o u v e p a r f o i s a Kaszów des ouvrages d ' i n c r u s t a t i o n des surfaces ornees d'une m a r q u e t - t e r i e de b o i s de c o u l e u r . C e t t e f a c o n d ' o r n e r les m e u b l e s po­ Les coffres des Żak se d i s t i n g u e n t de tous les m e u b l e s des pulaires e n v i r o n s de C r a c o v i e p a r l a p r e c i s i o n d u t r a v a i l de m e n u i - a s'etendre s u r les v i l l a g e s v o i s i n s m a i s i l у e u t a r r e t g r a c e serie, p a r l a p r o f u s i o n s des p r o f i l s des c o u v e r c l e s et de l a KASZOW I n t h e v i l l a g e of K a s z ó w a dozen m i l e s W e s t f r o m Cracow l i v e s a f a m i l y o f t h e n a m e of J a c k (Żak) w h i c h c o n t i n u e s several generations a tradition a Kaszów of p r o f e s s i o n a l car­ feet. T h e e x t e r i o r surface of f l o r a l designs. one compared to the f u r n i t u r e o n e f i n d s i n "the n e i g h b o u r i n g v i l l a g e s . coloured T h e chests m a d e b y t h e J a c k s are d i f f e r e n t f r o m a l l o t h e r s in the Cracow They region. are c a r e f u l l y carpented, and have is p a i n t e d with plant-designs' Singular carpenters workshops have fixed their own, arran­ painted, when cracovienne. m o s t l y three flowers on a green background. presenting traits commencait CHESTS gements different Żak, a la vague montante d'urbanisation q u i transforme la vie p e n t r y . These c a r p e n t e r s m a d e o r n a m e n t e d r u s t i c f u r n i t u r e many p a r u n des des h a b i t a n t s des v i l l a g e s de l a r e g i o n base des coffres a m s i q u e p a r les pieds t o u r n e s . since initiee finds Besides sometimes chests o r n a m e n t e d a n d i n Kaszów i n l a y - w o r k , of wood. O n e of t h e J a c k s s t a r t e d t h i s m a n n e r of o r n a m e n t i n g r u s ­ tic f u r n i t u r e i n Kaszów, a n d t h i s f a s h i o n b e g a n to spread i n the n e i g h b o u r i n g villages but later on was stopped b y rich profiles on the l i d a n d at t h e basis of t h e chests, besides f i n e l y t u r n e d t h e g r o w t h of u r b a n i s a t i o n w h i c h t r a n s f o r m s t h e l i f e of t h e villages a l l around Cracow. 43 I � https://zbiory.etnologia.uw.edu.pl/files/original/99f9d4561e8526ac7b7fcdd8694df954.pdf d25bc5e87a339bae9e6d02b606534f1c Dublin Core The Dublin Core metadata element set is common to all Omeka records, including items, files, and collections. For more information see, http://dublincore.org/documents/dces/. Title A name given to the resource Lud Publisher An entity responsible for making the resource available Polskie Towarzystwo Ludoznawcze Rights Information about rights held in and over the resource Licencja PTL Format The file format, physical medium, or dimensions of the resource pdf Language A language of the resource pol Type The nature or genre of the resource czasopismo Text A resource consisting primarily of words for reading. Examples include books, letters, dissertations, poems, newspapers, articles, archives of mailing lists. Note that facsimiles or images of texts are still of the genre Text. Dublin Core The Dublin Core metadata element set is common to all Omeka records, including items, files, and collections. For more information see, http://dublincore.org/documents/dces/. Relation A related resource oai:cyfrowaetnografia.pl:publication:4888 Date A point or period of time associated with an event in the lifecycle of the resource 1968 Subject The topic of the resource muzea skansenowskie Bułgaria - skanseny Identifier An unambiguous reference to the resource within a given context oai:cyfrowaetnografia.pl:4534 Title A name given to the resource Skansenowskie muzeum przemysły ludowego w Etera (Bułgaria) / Polska Sztuka Ludowa - Konteksty 1968 t.22 z.3 Description An account of the resource Polska Sztuka Ludowa 1968 t.22 z.3 ; s.107-111 Creator An entity primarily responsible for making the resource Reinfuss, Roman Language A language of the resource pol Publisher An entity responsible for making the resource available Instytut Sztuki PAN Format The file format, physical medium, or dimensions of the resource application/pdf PDF Text Text capture metadata for PDF documents Text Reinfuss Roman SKANSENOWSKIE MUZEUM PRZEMYSŁU LUDOWEGO Bułgaria, która jeszcze p r z e d k i l k u d z i e s i ę c i u l a t y na­ W ETERA łożyskiem potoku i biegnącą (BUŁGARIA) równolegle do n i e g o asfal­ l e ż a ł a do k r a j ó w , g d z i e t r a d y c y j n a k u l t u r a l u d o w a u t r z y ­ t o w ą s z o s ą , o d p ó ł n o c y z a ś s t r o m y m i z b o c z a m i g ó r ( i l . 1). mała Spływa się w stanie prawie nie t k n i ę t y m przez działanie p r o c e s ó w urbanizacyjnych, po I I wojnie ś w i a t o w e j ła na drogę p o s t ę p u przekształcającego w sposób niczy oblicze życia czego, intensywna budowa wsi sieci wiejskiej ciągało tamtejszej. akcja Rozwój komunikacyjnej za sobą otworzyły zasad­ gospodar­ uprzemysławiania szerokie m o ż l i w o ś c i wesz­ kraju, dla roz­ ludności z a r o b k o w e , co z k o l e i znaczne o ż y w i e n i e działalności po­ budow­ z potoków, różnych Tu nich urządzeń właśnie które W parę niewielkich, doskonale zbudowano: do c h w i l i obecnej dziś, dając scowych, częściowo okolicach rzadkich W dawne budownictwo należy tradycyjnego, zaszła konieczność co Bułgarii w ochrony rozwiązano ten sposób, ż e wiele miejscowości, w s i i miast, się większe uznano całości w konserwatorską. miasto w takich wieś Bałkanu. obejmując miejscowości Arbanazi Wobec i Bożency ochrony całych problem muzeów w europejskich jest nieaktualny. Powstał o charakterze nazwą wiejskie mias*^ Etera Bułgarii obiekty w w którym przemysłowe. park muzej" położonej o i 10 r. stóp zespołów krajach na razie skansen zgromadzone Skansen od np. skansenow­ 1963 znajduje km u innych przynajmniej natomiast specjalnym, „Etnografski scowości w Polsce opieką Kopriwsztica skich jak je należy Rodopach, a r c h i t e k t o n i c z n y c h in situ analogicznych gdzie zabytkowej architektury, rezerwaty, zachodnich Górze, środkowego zespoły jako Do Bańsko Średniej stały do ów się w zo­ pod miej­ wojewódzkiego Gabrowo. Obszar, na poważne konfigurację pasem, z powyższym zachowały w niektórych wyjątków. związku budownictwa w tradycyjne w na k t ó r y m on zaledwie dłużonym klinem, powstało 1,5 który ha od muzeum, jest ziemi, południa ciągnącej niewielki. się w y ­ ograniczony jest " Ć3 młyn, znajduje trudności obszaru, główną osią z terenu się już budowli Ze się kompozycyjną w rekon­ kamiennych techniczne. ciągnącego miej­ lub względu wydłużonym rozplanowaniu teren m u z e u m m n i e j w i ę c e j w p o ł o w i e jego s z e r o k o ś c i . W s c h o d ­ ni wylot drogi wspomnianą poprzez wyżej most szosę, na potoku zachodni wychodzi zaś m i ę d z y w a n i a m i w s i Etera łączy się z szosą w i o d ą c ą w a . W c h w i l i obecnej wane są po wystawę kiem znajduje się i Gabrousytuo­ dla centralnej przeciwnej tzw. drogi, stronie mając nad „czardak" poto­ ( i l . 4), w y k o r z y s t a n y j a k o a l t a n a , ze zwiedzających, oraz tj. sto­ w znacznej od niego o d l e g ł o ś c i d o m m i e s z k a l n y z n a j d u j ą c y się jesz­ cze w krzesłami stronie Po jedynie s t o ż k o w y b r ó g siana, łem do północnej południową. na zabudo­ niemal wszystkie obiekty budowie. W e j ś c i e na teren m u z e u m p r o w a d z i od s t r o n y w s c h o d ­ niej. T u ż przy wejściu wznosi się o k a z a ł y p i ę t r o w y dynek ( i l . 2) z b u d o w a n y znacznie powiększony urządzonych ale w miejsce w w stylu proporcjach. administracyjne, na na wzór ten sposób domu wiejskiego, Na piętrze wiejskiego w n ę t r z a adaptowanych, odpoczynku dla by mogły zwiedzających bu­ ale parterze są zaś kilka izb mieszkalnego, służyć turystów l i . 1. Odręczny szkic sytuacyjny skansenu. Legenda; 1 — Czardak; 2 — Skara; 3 — Piec chlebowy; 4 — administracyjny; 5 — Kuźnia; 6 — Tepawica; 7 — Walewica; 8 — Młyn wodny; 9 — Tokarnia; 10 — 11 — Dom parterowy; 12 — Dom w budowie; 13 — Gajtandżijska odaja; 14 — Młyn wodny; 15 — przyszłego warsztatu; 16 — Tartak wodny. D i skansenowi. zabudowy s t a ł a się droga p r z e c i n a j ą c a w z d ł u ż cały pomieszczenia Obejmuje wodnym. folusz początek sprowadzonych nastręcza że napędzie na obszarze m u z e u m s t r u o w a n y c h , j a k o że przenoszenie budynków, bystrych uruchamiania (w t y m jeden w budowie), częściowo lanej. W ciągu ostatnich lat dwudziestu p r z y b y ł o na w s i nowych o do tartak, bułgarskiej tyle bardzo się przemysłowych kiedyś przetrwały 16 o b i e k t ó w ale nadających jako •— z a ­ Budynek Tokarnia; Budynek &u 707 �miast jednego kilka i większą niskiego kolistego ilość m a ł y c h stolika ustawiono Przed opisywanym domem znajdują na piec p i e k a r s k i szerokiej „skara" mięsa, polepie z całą przed baterią obracanych z rusztem się dwa czeluścią, żelaznych przy do od potężny folusz. S t ę p y sobie drugi — do mięsa to tzw. pieczenia mechanizmu porusza­ nego s i ł ą w o d y . W p e ł n i sezonu t u r y ś c i m o g ą p o s i l a ć pieczywem miejscowego w y r o b u i zajadać pieczeń zdjętą z rożna. W momencie kiedy zwiedzałem jedna z pracownic pachnące obsmażała na ruszcie świeżo muzeum, smakowicie obiekt z wnętrza usytuowany dochodzi Stary kowal siwka. M a w i moich hubki, w ich za dźwięczny budynkiem odgłos usmolonym fartuchu już oczach, krzesze admini- gotowych następnie ogień, od kuje uderzeń parę tuzinów. bierze kawałek którego 10S dar na pamiątkę. Prócz młota. krze- Jedno robi krzemienia zapalamy krzesiwek, dym właśnie pierosy. Krzesiwo w r a z z dodatkami o t r z y m u j ę jako drogi, ryto, w Przed obaj od pa­ niego robionych dla na rwie r ó w n i e ż "siekiery Powyżej przy w zwój pobliżu — tkaniny. worka „carewicę" w jaru, Parę w ko­ tkanina. suszą się roz­ ( i l . 5). N i e c o żółtawy stoi w k o p a n a struga kłębi wody się dalej, ubraniu Rozmawiam dalej, nię. Chłop ociąga żeby nim zobaczyć wpada z stary stojącą się i jest w y r a ź n i e sypie miele chłop chwilę poniżej z czegoś im­ walewicy, obszywkami przez do ruchu jasnobrązowym ozdobionym z ( i l . 6) ciągłym właśnie dogląda czapie i p o d n i s z c z o n y m szutaziu. zie­ a ze s k r z y n i proszek, g d y ż Młyna w siłą w Odprowadzona poniżej się w a r t k o nego kadź włochatych. kroków obracają modziałowym się drogi drewniana rynną której (kukurydzę). barankowej bieram dala czyli wodzie w e ł n i a n a głównej szeroka drewnianą kadzi, stoi m ł y n ; k o ł a się do z t y m samym potokiem, który z wściekłą „walewica" do wykonuje „tepawica", żerdziach wyfolowane tkaniny stromego skalistego potoka stoi i nieco się r y t m i c z n i e i u d e r z a j ą folowania „na zimno" tkanin od kuźni, potoku obraca się w foluszem ze kuje poruszają którym wyżej, nad mię ten roboty. górze wieszone na petem s t r a k c y j n y m j e s t k u ź n i ą ( i l . 3). Z k o m i n a s n u j e s i ę a się kiełbaski. Następny kowal kowalskie niewiel­ pieczenia rożnów pomocy turystów, inne kie budyneczki, z k t ó r y c h jeden mieści w kopulasty ich stołeczków. się w sa­ czar­ i wy­ tokar­ niezado- �wolony. Okazuje się, że pełni funkcję. Jest młynarzem tokarni, musi zatrzymać się c a r e w i c ę . W k o ń c u Budynek wnątrz tokarni jak i on w muzeum tokarzem. młyn, a Jeśli tam autentyczny. podłodze warstwa wiórów centymetrów, w różnych miejscach Młynarz, w tej wodę, która doprowadzona ziomo umieszczone Drewniany krawędzi dze krąg koła zaczyna płytkiego i przykłada wodne wirować, zagłębienia dłuto, spod a tokarz którego po­ i pusz­ rozbiegają na po­ na podło­ się ws w s z y s t k i c h k i e r u n k a c h d ł u g i e t a ś m y w i ó r ó w ( i l . 10). W t e n sposób oczach w sposobem naście ciągu kilkunastu minut drewniana wytacza centymetrów, misa. koliste Czasem stoliki, powstaje tokarz na tym wysokie trójnożnych moich samym podziwem, który nie pozwolił m i odejść w są stołecz­ manifesta­ pracowni. Za­ łożył n o w y k a w a ł e k d r e w n a na t o k a r k ę i po c h w i l i jego i dnie w y p i s a ł krzywymi wrę­ z przykrywką. kulasami swoje Na nazwisko datę. W najbliższym drodze drugi s ą s i e d z t w i e opisanej podobny warsztat, t o k a r n i stoi przy chwilowo nieczynny, a za n i m w p e w n e j o d l e g ł o ś c i w i e j s k i d o m e k ( i l . 11). D a ­ lej nieco z t y ł u w i d a ć p i ę t r o w y b u d y n e k „gajtandżijska odaja", czyli odpowiednich maszynach, warsztat ( i l . 8). J e s t produkujący poruszanych bułgarskie. w o d a jest Dalej drugi zbyt m a ł a , na kilka­ w3'mieniony. z jed- budynek, w k t ó r y m Za młyn, pracujący aby m o ż n a nim wznosi w krę­ stroje wtedy, gdy uruchomić poprzednio niewielki kamienny się przyszłości zainstalowany zosta­ n i e j a k i ś w a r s z t a t . Jeszcze t y l k o t a r t a k , n a k t ó r y m nie tnie s i ę na deski p o t ę ż n y wszystko. Kilkadziesiąt przez k t ó r ą wiedzie droga Wrażenie, j a k i e odnosi właś­ k l o c ( i l . 7), i t o n a metrów to na siłą w o d n ą , c o n e s z n u r k i , u ż y w a n e do s z a m e r u n k ó w z d o b i ą c y c h wykonane wraz z podstawą 5 na spoży­ udobruchany sposób ze s w o j e j czył m i w prezencie m a ł e p u d e ł e c z k o przez siada w małych okazałem mechanizm. wykopanego na „gabrowki" stolikach cyjny, bu­ poruszające siedząc Przy takich moim płaski krąg d a c h b u d y n k u ( i l . 9), s p a d a z w y s o k o ś c i p o w a ł y używane. okolicy się je kupuje) parę wy­ rurą w stosy chwili drewnianą zwane kształtach. Tokarz na k o w e g o d r z e w a , o s a d z a go n a w r z e c i o n i e t o k a r k i się posiłki, te G a b r o w o , gdzie kach o półksiężycowych we­ dosyć bezładnie który stępuje w roli tokarza, w y c i ą g a z k ą t a cza wsi powszechnie kątach gruba Stoliki miele wa W klocka. (od m i e j s c o w o ś c i o b i e k t y jest najbardziej narzędzia. przecież nego do jednak idziemy. jak i poprzednie materiału, na rozrzucane podwójną pójdzie dalej drewniana wyjściowa s i ę po w razie brama, kierunku zwiedzeniu wsi. skansenu w E t e r a , j e s t z u p e ł n i e o d m i e n n e o d t e g o , co o d c z u w a m y w e w s z y s t k i c h i n n y c h m u z e a c h tego t y p u . jest c h y b a to, ż e po m i n i ę c i u kopką i reprezentacyjnego pozycję zapomina Najważniejsze romantycznej a l t a n k i pod budynku otwierającego ma t u bowiem obiektów wyposażonych w sposób ny, „tak j a k b y przed chwilą (ideał normalnego muzeum dzeń przemysłowych gdy przez madzone muzeum opuścili ani urzą­ czasie a w naprawdę się (krzesiwa, zwiedzającym, a w tu warsztaty przez określoną pracują wyrabia siekierki pozostały Folusz pracuje z okolicy itp.), które nadmiar dla l u d n o ś c i t k a n i n y po t i n e k za k i l o g r a m . ni, warsztatu czy pa­ sprzedaje hur­ ludowymi. Foluje 25 s t o t i n e k grama, m ł y n miele chłopską k u k u r y d z ę lud­ odbierają wiejskiej. cenie dla przedmioty towo instytucje p r o w a d z ą c e handel w y r o b a m i czone zgro­ terenie wykonuje usługi chwilach wolnych miątkarskie wycieczka. Są rozplanowane ilość godzin dziennie. K o w a l ności, użytkownicy" skansenowskiego), przechodzi które je Nie sztucz­ u r u c h a m i a n y c h na pokaz, w i sztucznie produkcyjne, eks­ się z u p e ł n i e , ż e jest to m u z e u m . dostar­ od kilo­ za o p ł a t ą 5 sto­ Podobnie ustawiona jest praca tokar­ produkującego sznurki do szamerowania tartaku. Pracownicy obiekty, to jący sobie wala wynosi w ten którzy obsługują emerytowani sposób na równa poszczególne rzemieślnicy życie. 85 l e w m i e s i ę c z n i e , polską walutę ni są muzeum, starzy dorabia­ Wynagrodzenie co w ko­ przeliczeniu s i ę 1700 zł. P o d o b n i e inni. Dochody osiągane z produkcji muzeum i są użytkowane na wpływają j e g o cele. W do kasy chwili obec­ n e j m u z e u m n i e j e s t jeszcze s a m o w y s t a r c z a l n e w sensie f i n a n s o w y m . D z i a ł a l n o ś ć jego wspierana jest przez stwo, na wynagradza­ co w r . 1967 w y r a z i ł o 90 000 l e w , c z y l i m i l i o n a nakowoż ośmiuset tysięcy w wytwórczości widywane reprezentujących i jeden dochody p o z w o l ą koszar pań­ k w o c i e ok. złotych. za p a r ę l a t , g d y w m u z e u m b ę d z i e planowanych warsztatów ludowej się dotacją różne bez za­ gałęzie z owcami, istnieć muzeum Jed­ j u ż 26 prze­ finan­ sowej pomocy z z e w n ą t r z . T r u d n o jest o c z y w i ś c i e o c e n i ć , w jakiej te o k a ż ą się realne, W k a ż d y m mierze plany razie koncepcja bułgar- 109 �7 II. 7. W n ę t r z e tartaku wodnego. II. 8. „Gajtandżijska odaja" Budynek tokarni z górnym doprowadzeniem wody poruszającej mieszkalny kryty płytami kamiennymi. — wytwórnia mechanizm. sznurków pasamonicznych. II. 9. U. 10. Tok".rz przy pracy. II. 11. Dom 8 110 �skiego skansenu p r z e m y s ł o w e g o najważniejsze nych daje m o ż n o ś ć zamierających które prezentuje wych wnętrz tach się w ale w muzeum Rumunii, muzeum zarzutami. przemysłowych w obiektów zabytkowych. Nie widzę tokarz bowiem siad k o w a l użytku a zawiera z Etera i swoją się koncepcję z różnymi urządzeń powoduje nie­ zniszczenie Wydaje takie mi sobie się, powodu dozę do sta­ przesady. rozpaczy, jeżeli s t a r e d ł u t o , sikoro naturalnej koło że sporą takie samo, k t ó r e zniszczone po­ odbyła zatem i p o s t ę p u j ą c e w nabierze która utrzymywanie będąc w patyny. m i się t e ż t r a g e d i ą , ż e po p e w n y m wymienić przekonywający. spotkali że żadnego zrobi m u mart­ gablo­ konferencji, przedstawili zedrze c a ł k o w i c i e szybko formie stanie p r o d u k c y j n y m zużywanie, kwestii w skansenowskiego, im, uchronne wianie nie żywy ludowego, Wytykano róż­ posegregowanych w sposób Bułgarzy przemysłu i co życiu rzemieślniczych, międzynarodowej typu nowa przy kunsztów się z w i e d z a j ą c y m r . 1966 n a święconej dziś i skrupulatnie wyrobów, Gdy w już jest ciekawa, utrzymania wodne Nie wydaje czasie t r z e b a przy są­ stałym młynie będzie czy ko­ r y t o w s t ę p a c h d o u b i j a n i a s u k n a . C z y ż do c h w i l i , k i e d y o b i e k t y te z n a l a z ł y nich żadnych muzeum się około wreszcie muzeum nich trzeba i kiedyś w nie czasu czy w samym budynków materiału obiekty działanie atmosferycznych w dokonywano Czyż zabytkowych martwo samo nie przeróbek? 30°/o i w i ę c e j stojące przez warunków będzie muzeum, i przy przenoszeniu wymienia Czy się w napraw na niszczeją lub przez w zmiennych to wymienić nie nowy? także nie poszczególnych elementów? S ą d z ę t e ż , że k o r z y ś c i , j a k i e daje m u z e u m się w pełnej walnie nych aktywności większe niż produkcyjnej, straty wskazywane Zwiedzając ubrać, gdyż nie m a skansen w nie m a gdzie kto wykonać nie m a przez Etera, w r a c a ł e m sfolować, w i a się na m a s o w ą bezwartościowych niczki na muzeal­ kapeluszy, artystycznie (garncarze wyrabiający proste i zaprzestało tradycyjnych biada handlu wyrobów skansen ludowego garskiego pytanie, modelu? wartościowych ludowych. czy nie przemysłu żych walorach rozwiązując ale istotnych się na temat i narzeka, że pod względem związku się w z buł­ zagroziłby atrakcją o poważną trudności. autor. tym Polsce według nie działalnością i rysował do­ technik ani kluczowemu, i odegrałby produkcyjną Fotografował swą zwiedzających dydaktycznych swoją drobnych, dla w utworzony „Konkurencją" a byłby I przydałby on na p e w n o naszemu p r z e m y s ł o w i terenowemu, przesta­ przedmiotów zbyt m a ł o się ludowych płócien), wiele innych zakresie p a m i ą t k a r s t w a nasuwa co sukna, utkanego wiele rzemiosł (kowale). R ó w n o c z e ś n i e jest w do się w samodziałowego stałych b r a k ó w w artystycznym myślami nie m a j ą produkcję kwiaty) zdobniczych nabyć odpowiednich gdzie z a m a r ł o (np. d r u k o w a n i e może znajdujące nieporówny­ ortodoksów. s y t u a c j i w Polsce. Z e s p o ł y r e g i o n a l n e sukna są wiele ani du­ rolę, być � https://zbiory.etnologia.uw.edu.pl/files/original/6c04380873f943809b34a02797340c49.pdf 60072bc2d9281f3ead1a321bafe14883 Dublin Core The Dublin Core metadata element set is common to all Omeka records, including items, files, and collections. For more information see, http://dublincore.org/documents/dces/. Title A name given to the resource Lud Publisher An entity responsible for making the resource available Polskie Towarzystwo Ludoznawcze Rights Information about rights held in and over the resource Licencja PTL Format The file format, physical medium, or dimensions of the resource pdf Language A language of the resource pol Type The nature or genre of the resource czasopismo Text A resource consisting primarily of words for reading. Examples include books, letters, dissertations, poems, newspapers, articles, archives of mailing lists. Note that facsimiles or images of texts are still of the genre Text. Dublin Core The Dublin Core metadata element set is common to all Omeka records, including items, files, and collections. For more information see, http://dublincore.org/documents/dces/. Relation A related resource oai:cyfrowaetnografia.pl:publication:4239 Date A point or period of time associated with an event in the lifecycle of the resource 1950 Subject The topic of the resource sztuka ludowa - badania Identifier An unambiguous reference to the resource within a given context oai:cyfrowaetnografia.pl:3951 Title A name given to the resource Stan badań nad polską sztuką ludową / Polska Sztuka Ludowa - Konteksty 1950 t.4 z.1-6 Description An account of the resource Polska Sztuka Ludowa 1950 t.6, z.1-6; s.3-13 Creator An entity primarily responsible for making the resource Reinfuss, Roman Language A language of the resource pol Publisher An entity responsible for making the resource available Państwowy Instytut Sztuki Format The file format, physical medium, or dimensions of the resource application/pdf PDF Text Text capture metadata for PDF documents Text NAD STAN BADAN POLSKĄ SZTUKĄ L U D O W Ą ROMAN O m a w i a n i e stanu badań nad polską sztuką ludową, nawet jeśli uwagę swą skupimy na samej tylko plastyce, nasuwa szereg poważnych trudności. Zreferować stan i dorobek badań w pewnej dziedzinie wiedzy, to znaczy przed­ stawić jej dzieje w rozwoju historycznym, wskazać na podejmowane prace, publikowane wyniki, omówić metody i kierunki, a na końcu spojrzeć na całość krytycznie i wyciągnąć wnio­ ski na przyszłość. Dokonanie takiego przeglądu w dziedzinie badań nad ludową plastyką, wy­ magałoby szeregu miesięcy żmudnej pracy, po­ łączonej z wertowaniem obszernej i bardzo roz­ proszonej literatury, otrzymane zaś wyniki nie dałyby się zamknąć w wąskich ramach jednego artykułu. Krótki stosunkowo czas, j a k i miałem do napisania niniejszego szkicu, szczupła ilość miejsca, skłoniły mnie do tego, że w doborze materiału ograniczyłem się raczej do omawia­ nia faktów reprezentacyjnych i tych, które w rozwoju badań plastyki ludowej miały ode­ grać, lub rzeczywiście odegrały rolę poważ­ niejszą. Na wstępie zaznaczyć muszę, że plastyka sta­ nowi jedną z najmłodszych dziedzin badania polskiej sztuki ludowej. Podczas gdy w zakre­ sie literatury, już w pierwszych dziesiątkach lat ub. wieku kwitnie ożywiona praca zbieracka, której wynikiem jest szereg publikacji, za­ wierających przysłowia, pieśni i opowiadania; ludową twórczością plastyczną nie zajmuje się wówczas nikt, a nikłe wiadomości z tego za­ kresu bywają notowane niekiedy na marginesie opisów, poświęconych innym zagadnieniom, np. budownictwu, strojom itp. Nawet u Oskara Kol­ berga, któremu zawdzięczamy zebranie tak bo- RE IN FUSS gatych materiałów etnograficznych z zakresu muzyki, tańca, literatury, obrzędów, czy nawet kultury materialnej, zagadnienie ludowej twór­ czości plastycznej, jako dział kultury jest zu­ pełnie nie uwzględnione. Przyczyną tego stanu rzeczy jest charaktery­ styczna dla pierwszej połowy ubiegłego wieku postawa sfer naukowych, które doceniając (a nawet przeceniając niekiedy) znaczenie ba­ dań nad ludową literaturą, z lekceważeniem od­ nosiły się do chłopskiej twórczości plastycznej, widząc w niej nieudolny prymityw, pozbawiony jakiejkolwiek wartości estetycznej. Z uprzedze­ niami owymi usiłował walczyć J. I . Kraszewski, który w swej „Sztuce u Słowian", drukowanej w roku 1860 wskazywał, że sztuka „nawet na najniższym szczeblu rozwoju, u źródeł swych śledzoną i badaną być powinna". Zwracając się pod adresem współczesnych badaczy sztuki, za­ patrzonych wyłącznie w dzieła świata antycz­ nego i późniejszych stylów historycznych, wy­ powiada Kraszewski znamienne słowa: „Nie szukajmy świątyń greckich, gdzie ich nie było i być nie mogło, ale starajmy się po­ znać charakter budownictwa ziemi naszej, wy­ czytać wdzięk jego i odrębne piętna; w życiu powszednim, sprzęcie codziennego użytku, usi­ łujmy rozpoznać, co rzemieślnikowi podała ma­ terialna potrzeba, a co zrobił natchniony, choć nierozwiniętym, tęsknym uczuciem piękności, żądzą nadania wdzięku dziełu swej ręki. W po­ lewie prostego garnka, najpośledniejszego z wy­ robów ceramiki, znajdziemy i odróżnimy, za­ stanowiwszy się nieco, czego nauczyła potrzeba, czego wymagała trwałość, a co nakreśliła wy­ kluwająca się już myśl ornamentacji dla oka, ozdoby zaspokajającej tylko pragnienie duszy". �Wezwania Kraszewskiego na długo pozostały bez echa, a zakorzenione uprzedzenia, powodu­ jące niedocenianie ludowej twórczości plastycz­ nej, jeszcze pod koniec X I X stulecia nie były zupełnie przełamane. Przykładem może być wy­ powiedź prof. W. Łuszczkiewicza, cytowana u Mokłowskiego, który budownictwu ludowemu, zwłaszcza podhalańskiemu, przyznawał „pewien artyzm", ale równocześnie zastrzegał się, że nie doszło ono nigdy „do znaczenia rzeczy sztuki". Nie mniej, przy końcu ub. wieku zainteresowa­ nie ludową sztuką plastyczną staje się już cał­ kiem widoczne. Wyrazem tego są w „Wiśle", od pierwszych niemal chwil jej powstania, poja­ wiające się wzmianki, artykuliki, rysunki po­ święcone ludowemu zdobnictwu. Na łamach „Wisły" odbywa się pierwsza bodaj w polskiej literaturze etnograficznej polemika, na temat „ludowości" pewnych motywów hafciarskich. W owych czasach, wśród osób interesujących się ludową twórczością plastyczną wybija się Z. Gloger, W. Gerson, M . Wawrzeniecki, publi­ kujący w licznych artykulikach zebrane przez siebie materiały, dotyczące zdobnictwa archi­ tektonicznego, dekoracyjnego kowalstwa i inn. oraz Seweryn Udziela. Zasłużony ten etnograf rozpoczął na terenie Małopolski szeroko zakro­ joną akcję zbierania materiałów, odnoszących się do ludowego zdobnictwa. Niektóre z nich, zwłaszcza dotyczące haftów, zostały przez Udzielę opublikowane w licznych pracach, re­ szta zaś, zebrana w tzw. „Tekach Udzieli" spo­ czywa niewydana w archiwum Państwowego Muzeum Etnograficznego w Krakowie. Udziela, który początkowo gromadził mate­ riały z zakresu ludowej sztuki w formie barw­ nych kopii i rysunków, zaczął następnie zbierać oryginały. W muzeum, utworzonym przez niego w Krakowie, na plan pierwszy wybijały się zbiory ludowej sztuki, co pośrednio wpłynęło na pewien styl i innych muzeów etnograficznych, powstałych później. Budzące się zainteresowanie i podziw dla pla­ stycznej twórczości ludowej, znalazło wyraz w propagowanej przez Jerzego Warchałowskiego „sztuce stosowanej", której jednym z celów było gromadzenie motywów ludowych i wpro­ wadzenie ich do twórczości dekoracyjnej arty­ stów miejskich. W Krakowie wychodziło w la­ tach 1906—1910 czasopismo „Polska Sztuka Stosowana", w którym publikowane były rów­ nież bogate materiały z zakresu ludowego zdob­ nictwa, głównie zaś architektury i meblarstwa. Czasy poprzedzające wybuch pierwszej wojny światowej, jeśli chodzi o badania ludowej pla­ 4 styki, można by nazwać „okresem zbieractwa". Zbieranie materiałów (zresztą niesystematyczne i po trosze dyletanckie), oraz publikowanie drobnych przyczynków, wybija się w tym czasie na plan pierwszy. Z wybitniejszych prac tego okresu wymienić należy: L . Puszeta „Studia nad polskim budownictwem drewnianym", Z. Glogera: „Budownictwo drewniane i wyroby z drzewa", Wł. Matlakowskiego „Budownictwo ludowe na Podhalu" i „Zdobienie i sprzęt ludu polskiego na Podhalu". W roku 1904 wychodzi pierwsza ( i jedyna) część „Sztuki ludowej w Polsce" napisana przez K. Mokłowskiego. Obszerna ta praca wbrew temu co głosi tytuł, nie daje pełnego obrazu pla­ stycznej twórczości ludu polskiego, lecz tylko studia nad budownictwem, w których jednakże uwzględniony jest również problem zdobnictwa architektonicznego, a po części i sprzętarstwo. K. Mokłowski, nie posiadający należytego przy­ gotowania naukowego, nie umiał poradzić sobie z rozległym przedmiotem, zabłąkał się na bez­ droża naiwnych często etymologii i dał w rezul­ tacie pracę, której jedynym trwałym walorem okazał się nagromadzony w niej materiał oraz ilustracje. Wśród drobniejszych prac, poświęconych za­ gadnieniu ludowej sztuki, na podkreślenie za­ sługuje drobny artykulik Seweryna Udzieli, drukowany w r. 1889 w I I I t. „Wisły" pt. „Po­ czucie piękna ludu Ropczyckiego", w którym autor daje zarys artystycznej twórczości wło­ ścian z okolic Ropczyc, usiłując równocześnie ustalić kryteria piękna, uznawane przez lud tamtejszy. Wzmiankowany tu artykuł Udzieli jest wbrew entuzjastycznej ocenie J. St. Bystronia pracą słabą, Jeśli o niej wspominam, to dlatego jedynie, ażeby wskazać, iż problem ludowej estetyki, jako przedmiot badania, został postawiony już pod koniec X I X wieku. O ile przed pierwszą wojną światową za­ gadnienia sztuki ludowej były badane głównie przez osoby nie posiadające do tego odpowied­ niego przygotowania fachowego, amatorów, często entuzjastów (np. Wł. Matlakowski, z zawodu lekarz), o tyle w okresie między­ wojennym, na odcinku sztuki ludowej pracują również etnografowie zawodowi. W czasie tym etnografia wykładana jest w Polsce na 5 uni­ wersytetach, przy czym niektórzy z wykłada­ jących profesorów jak np. prof. E. Frankowski w Poznaniu i Cezaria Jędrzejewiczowa (wykła­ dająca początkowo w Wilnie, później w War­ szawie), wyraźnie zwracają uwagę swych ucz­ niów w kierunku badań sztuki ludowej. �W związku z przyjmującymi się u nas nowymi kierunkami w sztuce, wychodzącymi z założeń czysto formalnych, wprowadzającymi celowo deformację, sztuka ludowa w kołach artystów plastyków zaczęła zyskiwać coraz większe uzna­ nie. Prócz Wawrzenieckiego i Udzieli, którzy w dalszym ciągu publikują prace z zakresu lu­ dowej plastyki, pojawiają się nowe nazwiska, głównie artystów (Stanisław Barabasz, Leo­ nard Lepszy, Władysław Skoczylas), czasem historyków sztuki (Tadeusz Dobrowolski, Ag­ nieszka Dobrowolska, Józef Grabowski, Ksa­ wery Piwocki, Tadeusz Seweryn), a wreszcie wyszkolonych etnografów (Witold Dynowski, Mieczysław Gładysz, Bożena Stelmachowska), pewną ilość wartościowych prac zawdzięczamy osobom, które ze sztuką ludową stykały się od strony gospodarczej, pracując na odcinku orga­ nizacji ludowego przemysłu artystycznego (Ja­ nina Orężyna, Helena Schramówna). Z profe­ sorów wykładających na katedrach etnografii i etnologii, najwięcej prac z zakresu sztuki lu­ dowej publikuje E. Frankowski. Pod koniec okresu międzywojennego aztuką ludową Sło­ wian, zatem i Polski zajmował się Kazimierz Moszyński. Wyjątkowo, tematy z zakresu ludo­ wej plastyki porusza J. St. Bystroń. Lista wymienionych nazwisk nie jest oczy­ wiście kompletna. Zagadnienia wchodzące w za­ kres ludowej sztuki plastycznej głównie zdob­ nictwo, uwzględnione były również w wielu pracach poświęconych zasadniczo omawianiu tych czy innych dziedzin kultury materialnej, zwłaszcza zaś opisowi budownictwa i stroju. Okres międzywojenny, w badaniach nad sztuką ludową cechuje duży wysiłek osobisty poszczególnych badaczy, wielki chaos poczynań i małe możliwości osiągnięcia większych wy­ ników. Z wyjątkiem nielicznych wypadków, kiedy akcja badawcza była finansowana przez P.A.U. (jak np. w badaniach śląskich M . Gładysza), lub inną j a k ą ś instytucję, badania prowadzone były przeważnie na własny koszt przez poszcze­ gólnych pracowników naukowych, którzy skut­ kiem tego, latami zmuszeni byli przewlekać swe prace, nie osiągając zresztą zwykle (jeśli chodzi o zebranie materiałów) wyników zadowalają­ cych. W poczynaniach naukowych, gdzie jedyną busolą były osobiste zainteresowania autorów, widzimy rażący chaos, wyrażający się zarówno w zakresie organizacji badań terenowych (ośro­ dek warszawski prowadził badartia na Huculszczyźnie, lwowski zaś na Kaszubach), jak i wy­ boru tematów. Częściowo ze względów politycz­ nych, częściowo dlatego, że tereny te były z puriktu widzenia sztuki ludowej specjalnie bogate i interesujące, uwaga naszych badaczy koncentrowała się na etnicznie ruskich zie­ miach wschodnich. Intensywnym badaniom pod­ dana była Huculszczyzna, Podole, Wołyń, Pole­ sie i tereny pogranicza litewsko-białoruskiego, zaniedbywano natomiast obszary Polski środko­ wej (Mazowsze), czy zachodniej (Wielkopol­ ska), której badanie było zagadnieniem szczegól­ nie palącym z powodu szybko postępującej urba­ nizacji i zaniku ludowej kultury tradycyjnej. Przeglądając katalogi i inne wydawnictwa pol­ skiej sztuki ludowej, dostrzegamy osobliwe zja­ wisko, że w 80% „polskość" tej sztuki demon­ strowana była wyrobami pochodzenia ukraiń­ skiego lub białoruskiego. Ruch wydawniczy w zakresie badań nad sztuką ludową, w okresie międzywojennym był raczej słaby. Prace ze względów materialnych ukazywały się rzadko i z trudem. Dotacje rzą­ dowe na cele wydawnictw etnograficznych były nadzwyczaj skąpe, co powodowało, że np. ów­ czesny dyrektor Muzeum Etnograficznego w Krakowie, drukując w czasie od r. 1928 do 1937, 10 tomów publikacji (poświęconych w du­ żej mierze ludowej sztuce), zmuszony był po­ magać sobie w zdobywaniu funduszów wydaw­ niczych handlem ludowymi ubiorami. Mimo wskazanych trudności pojawiło się je­ dnak szereg prac z zakresu ludowej sztuki, wy­ danych staraniem P.A.U., Muzeum Etnograficz­ nego w Krakowie, Muzeum Śląskiego w Kato­ wicach, Książnicy Atlas, względnie przez wy­ dawców prywatnych, a w szczególności J. Mortkowicza. Z prac, które w tym okresie znalazły się na półkach księgarskich, należy wymienić niektóre jak np. W. Antoniewicza („Metalowe spinki góralskie"), A. Dobrowolskiej („Żywotek cieszyński"), T. Dobrowolskiego („Śląska rzeźba ludowa w drzewie"), W. Dynowskiego („Barwione kufry chłopskie z okolic Wileńszczyzny i Polesia"), M . Gładysza („Góralskie zdobnictwo drzewne na Śląsku" i „Zdobnictwo metalowe na Śląsku"), K. Piwockiego („Drze­ woryt ludowy w Polsce"), T. Seweryna („Skrzy­ nie krakowskie", „Parzenice góralskie" i „Pol­ skie malarstwo ludowe"), B. Stelmachowskiej („Sztuka ludowa na Kaszubach"). Prócz mono­ grafii (wymienionych przeze mnie w pewnym wyborze) pojawiają się też w owym czasie pu­ blikacje materiałów. Do takich zaliczyć można St. Barabasza „Sztuka ludowa na Podhalu", E. Frankowskiego „Malowanki" i „Wycinanki",.. 5- �Wł. Skoczylasa „Drzeworyt ludowy w Polsce", S. Udzieli „Hafty kurpiowskie" i szereg innych. Syntetyczne ujęcie całości polskiej ludowej twórczości plastycznej w okresie międzywojen­ nym dokonane nie zostało. Nie jest nim bowiem ani wydana przez Mortkowicza „Sztuka ludu polskiego" E. Frankowskiego, zawierająca tekst bardzo krótki i popularnie potraktowany, ani przez tegoż autora napisana „Sztuka ludowa", która weszła w skład wydawnictwa zbiorowego „Wiedza o Polsce". Druga ta praca poza obszer­ nym wstępem teoretycznym, o czym wspomnę jeszcze na innym miejscu, w swej części szcze­ gółowej ogranicza się do omówienia budownic­ twa ludowego (głównie od strony technicznej) oraz analizy kilku motywów, występujących między innymi w ludowym zdobnictwie (motyw drzewka, orłów, węża). Ujęcie tematu nie wy­ czerpujące całokształtu twórczości plastycznej ludu polskiego spowodowało, że praca Frankow­ skiego nie stała się tym, czym stać się powinna, t j . długo wyczekiwanym podręcznikiem dla stu­ diującej młodzieży uniwersyteckiej i działaczy pracujących na odcinku organizacji ludowego przemysłu. Wzrastającego zapotrzebowania na tego rodzaju podręcznik nie zaspokoił również rozdział o sztuce plastycznej w I I tomie, na­ pisanej przez K. Moszyńskiego, „Kultury ludo­ wej Słowian". Autor ten omawia wprawdzie w sposób systematyczny całokształt plastycznej twórczości ludowej, referując jednakowoż po­ szczególne zagadnienia w zasięgu całej Słowiań­ szczyzny, materiał polski uwzględnia, jak dla naszych potrzeb, w sposób zbyt skondensowany. Po zakończeniu drugiej wojny światowej akcja badania sztuki ludowej posunęła się żwawo naprzód. Dzięki dużemu zrozumieniu, z jakim zagadnienia naukowe spotykają się wśród decydujących czynników państwowych, nie skąpi się grosza na cele badawcze i wydaw­ nicze. W roku 1946 przy Ministerstwie Kultury i Sztuki zostaje założona pod nazwą Państwo­ wego Instytutu Badania Sztuki Ludowej spe­ cjalna placówka, której zadaniem było naukowe badanie i opracowywanie całokształtu sztuki lu­ dowej. Instytut dzielił się wewnętrznie na 5 sekcji, z których 3 (Sekcja plastyki, zdobnic­ twa i budownictwa) zajmowały się zagadnie­ niami plastyki ludowej. Jako organ naukowy Instytutu został założony miesięcznik „Polska Sztuka Ludowa", redagowany początkowo przez założyciela i pierwszego dyrektora Instytutu dra Józefa Grabowskiego a po jego ustąpieniu przez dyr. Tadeusza Zyglera. 6 Dookoła „Polskiej Sztuki Ludowej" skupili się prawie wszyscy pracownicy naukowi w Polsce, aktywni na odcinku badania ludowej sztuki. Państwowy Instytut Badania Sztuki L u ­ dowej skoncentrował znaczny wysiłek w kie­ runku prowadzenia badań terenowych. Badania te, podejmowane przy udziale licz­ nych współpracowników, rekrutujących się z grona młodzieży studiującej etnografię, histo­ rię sztuki i uczniów szkół artystycznych, obej­ mowały głównie tereny mniej znane, specjalnie ważne, lub takie, gdzie akcja zbieracka stawała się potrzebą palącą, na skutek gwałtownego tempa przemian, jakim ulegała kultura trady­ cyjna. Od 1 stycznia 1950 r. Państwowy Instytut Badania Sztuki LudoAvej został w całości wcie­ lony jako „Sekcja Sztuki Ludowej" do utwo­ rzonego w tym czasie Państwowego Instytutu Sztuki w ramach, którego kontynuuje dawne badania i wydaje „Polską Sztukę Ludową". Prócz Polskiej Sztuki Ludowej, która obecnie zaczyna swój czwarty rocznik, pojawiło się kilka prac oddzielnych, poświęconych zagadnie­ niom ludowej plastyki. Jako przykład wymienić należy B. Stelmachowskiej „Zdobnictwo ludowe ziemi Pyrzyckiej", czy Świątkowskiej „Wyci­ nanka łowicka". Problem ochrony twórczości tradycyjnej i adaptacji wyrobów ludowego prze­ mysłu do warunków życia miejskiego omawia T. Seweryn w książce pt. „Rozdroża sztuki lu­ dowej". W związku z wzmożonym zaintereso­ waniem sztuką ludową i dzięki poparciu M i n i ­ sterstwa Kultury i Sztuki, zorganizowano w mi­ nionym pięcioleciu szereg większych i mniej­ szych wystaw. Niektóre z nich wysyłane rów­ nież zagranicę (do ZSRR i krajów Europy za­ chodniej) zyskiwały sobie jak najżyczliwsze recenzje. Dla każdej większej wystawy opraco­ wywane są bardzo starannie katalogi, które czasami zamieniają się w zwięzłe zarysy, ujmu­ jące syntetyczne wiadomości o danej gałęzi sztuki lub twórczości artystycznej w pewnym regionie. Przystępując z kolei do omawiania wyników naukowych opisanych wyżej prac badawczych i publikacji, zacznę od zagadnień metodologicz­ nych, z których na czoło wysuwa się problem samego przedmiotu badań. Czy istnieje odrębna sztuka ludowa, mogąca być przedmiotem badań specjalnej gałęzi studiów? Pytanie to, na które odpowiedź wydaje się pozornie tak prosta i oczy­ wista, zostało dopiero niedawno pozytywnie rozstrzygnięte. �Wspomniałem już o tym na innym miejscu, że szereg badaczy, zwłaszcza historyków sztuki ), jeszcze pod koniec ub. stulecia, lu­ dowej twórczości plastycznej nie uznawał za godną miana „sztuki". Ludzie ci podchodzący do zagadnienia twórczości artystycznej wyłącz­ nie od strony estetycznej, stosujący do wy­ tworów ludowych kryteria oceny wypracowane dla dzieł sztuki historycznej, traktowali ludową twórczość plastyczną bądź jako pierwociny, „które jeszcze nie stały się sztuką" (Łuszczkiewicz) lub odwrotnie, jako zbarbaryzowane, względnie zdegenerowane odpryski sztuki „wiel­ kiej", nieudolne jej naśladownictwo, pozbawione wartości estetycznych. Stanowisko to zostało wprawdzie porzucone i w praktyce uznaje się istnienie odrębnej sztuki ludowej, niemniej za­ gadnienie to nie zostało dotychczas pod wzglę­ dem teoretycznym należycie oświetlone. Osta­ tnio problem ten poruszyła w jednej ze swych prac Bożena Stelmachowska, wysuwając szereg argumentów, mających wykazać, „że teoretycy historii sztuki są upoważnieni do postawienia tezy, iż istnieje sztuka ludowa"?). 1 Wiele wysiłku, zwłaszcza w okresie między­ wojennym, włożone zostało w to, ażeby pojęcie sztuki ludowej możliwie precyzyjnie zdefinio­ wać i ustalić granicę między ludową, a nieludową twórczością plastyczną. Ponieważ po­ glądy wyrażone na ten temat przez zajmują­ cych się ludową plastyką historyków sztuki, etnografów i artystów zostały już zestawione i opublikowane w artykułach B. Stelmachow­ skiej ) i J. Grabowskiego ), nie będę ich na tym miejscu streszczał po raz trzeci. Jak wynika z owego zestawienia, od zarania badań ludowej plastyki definicję sztuki ludowej starano się budować przede wszystkim na zało­ żeniach formalnych. Szukano „ludowego stylu". Terminu tego używa w swej pracy już K. Mokłowski, a bliżej precyzuje go J. Kieszkowski we wstępie do katalogu drzeworytów ludowych, я 1 4 ) Np. wspomniany wyżej W. Łuszczkiewicz. JQ_B. Stelmachowska: Na drodze do teorii sztuki lu­ dowej. Lud t. X X X V I I . ) j . w. i}__J. Grabowski: Zagadnienie stylu ludowego. Polska Sztuka Ludowa t. I , I I . ) J . Kieszkowski: Zwięzły katalog dawnych drze­ worytów ludowych zebranych i wystawionych przez Zygmunta Łazarskiego. Warszawa 1921. ) J . St. Bystroń: Polskie drzeworyty ludowe. Sztuki Piękne г. V. ') T . Dobrowolski: Śląska rzeźba ludowa w drzewie. Katowice 1930. Kilka uwag o rzeźbie ludowej. Zaranie śląskie r. 1935. — Polska rzeźba ludowa. Nike 1939. 3 5 5 wydanym w roku 1921 ), w którym jako cechy ludowego stylu podkreśla typizację, płaszczyznowość, dekoracyjność, konturowanie itd. Od tego czasu definicja stylu ludowego została przez szereg autorów uzupełniona i rozbudo­ wana. Pisał na ten temat J. St. B y s t r o ń ) , T. Dobrowolski • ) , K. Piwocki »), T. Seweryn ) i inni. Żmudnie zestawiane „cechy" stylu ludowego ustalone na podstawie analizy porównawczej elementów formalnych nie zadowalają jednako­ woż całkowicie nawet najbardziej zdecydowa­ nych zwolenników takiego ujęcia. Przykładem może być J. Grabowski, który w jednym ze swych artykułów pisze w sposób następujący: „Uważam, że opieranie się przy określaniu stylu ludowego wyłącznie na kryteriach formalnych, nie może wyjaśnić dostatecznie jego istoty i dla­ tego należy sięgnąć do innych jeszcze sposo­ bów", do których należy według autora bliżej nieokreślone „odczuwanie istoty stylu ludo­ wego" przez ludzi wrażliwych na sztukę ludo­ wą, a szczególnie a r t y s t ó w ) . 6 9 10 Godząc się na to, że sztuka ludowa posiada swój własny styl, odróżniający j ą całym szere­ giem cech formalnych od sztuki warstw elitar­ nych, poszczególni badacze wyrażają różne po­ glądy na temat genezy ludowego stylu. We­ dług T. Dobrowolskiego, u podstaw różnic for­ malnych zachodzących między sztuką warstw elitarnych, a sztuką ludową, stoją różnice po­ ziomu umysłowego i umiejętności technicznych. Różnice te zdaniem autora traktować należy „jako skutek braku umiejętności i mało wni­ kliwej obserwacji charakterystycznej dla nis­ kich k u l t u r " ) . 11 Zupełnie inaczej na istotę ludowego stylu za­ patruje się autor pracy o polskim drzeworycie ludowym Ksawery Piwocki. W artykule pole­ micznym, skierowanym przeciw Dobrowol­ skiemu, pisze on co następuje: „Dzieła ludowe zaciekawiają nas nie swą „nieudolnością", lecz 8 ) K . Piwocki: Drzeworyt ludowy w Polsce, War­ szawa 1934. Z badań nad powstaniem stylu ludowego. Prze­ gląd Współczesny 1930. 9 ) T. Seweryn: Technika malowania obrazów szkle. Lud 1932. Polskie malarstwo ludowe. Kraków 1937. na Polska sztuka ludowa (katalog wystawy) Kraków 1948. 6 10 ) J . Grabowski: Zagadnienie stylu ludowego. Polska Sztuka Ludowa t. I , I I . 1 1 ) T. Dobrowolski: ś l ą s k a sztuka ludowa w drzewie. Katowice 1930. �swą odrębnością, przez którą przeziera inny, odrębny od naszego świata pogląd artysty­ czny" ) . Odrębność dzieł sztuki ludowej, wyrażająca się przede wszystkim tendencją do wprowadza­ nia deformacji wynika według Piwockiego z ar­ tystycznego światopoglądu wiejskich twórców, który jest odmienny od światopoglądu artystów kształcących się w miastach. „Dzieła ludowe posiadają swój własny styl, styl ludowy, a u pod­ stawy jego leży specyficzna postawa psychiczna artysty ludowego, prymitywna, zbliżona do po­ stawy dziecka i ludzi pierwotnych" „Ponieważ według poglądów powyższych styl ludowy jest wynikiem „specyficznej postawy psychicznej artysty", nasuwa się wniosek, że na tle jednakowych postaw psychicznych po­ wstawać będą niezależnie od siebie jednakowe dzieła, świadczące o jedności „stylu ludowego". Bardzo wyraźną wypowiedź na ten temat znaj­ dziemy w „Sztuce ludowej" E. Frankowskiego. „Ten sam materiał i ta sama technika nadają formom kulturowym, a w związku z tym i zdob­ niczym na całym świecie wspólny charakter, niezależnie od zapożyczeń i krzyżowań. Czynni­ kiem wspólnoty pomysłów jest wspólna budowa ciała ludzkiego, wspólne właściwości psychiczne, wspólne nakazy życia, wspólne przeżycia emo­ cjonalne, które w warunkach odpowiednich wy­ łaniają samorzutnie z człowieka, mimo jego róż­ nic rasowych, te same pierwsze formy zużytko­ wania otaczającego go świata. W ten sposób powstają wspólne wszystkim ludom zasadnicze typy wyrobów". 1. narodowe, na które składają się odręb­ ności, właściwe tylko pewnej grupie etni­ cznej oraz 1 2 Na tle „zasadniczej jedności wytworów" przejawia się jednak dosyć znaczna różnorod­ ność powstająca na skutek przeobrażeń, jakim podlegają wspólne wszystkim „typy zasadnicze" wytworów kulturowych: „Decydującą rolę w tym procesie odgrywają warunki antropogeograficzne środowiska, życie i właściwości rasowe osobników twórczych w gromadzie współżyjących. W ten sposób „typy zasadnicze wytworów kulturowych" w dalszych swych przeobrażeniach otrzymują piętno odrębności grupowej" ) . 1 4 Pogląd wyrażony przez Frankowskiego znaj­ dziemy w podobnym sformułowaniu u J. Gra­ bowskiego: „Sztuka ludowa rozpatrywana w skali ogólnoludzkiej, posiada dwa oblicza: n ) K . Piwocki: Z badań nad podstawami stylu ludo­ wego. Przegląd Współczesny 1930. ) j . w. 1S 1 4 ) E . Frankowski: t. I I I . 8 Sztuka ludowa. Wiedza o Polsce 2. międzynarodowe, a raczej ogólnoludzkie, wytworzone przez wspólnotę stylową sztuki naturalnej, wypływającej z podsta­ wowych i wrodzonych praw kształtowania artystycznego, tkwiących w psychice czło­ wieka" ) . 1 5 Zestawiając następnie dwie prymitywne rzeź­ by, z których jedna wykonana była przez pol­ skiego chłopa, a druga przez Murzyna z A f r y k i , wyciąga Grabowski następujący wniosek: „Ze­ stawienie to dowodzi bezspornie, że styl ludowy posiada zasiąg ogólnoludzki, a poszczególne jego analogie i odmiany powstają bez kontaktu z sobą w różnych, często bardzo odległych od siebie punktach globu ziemskiego" ) . Styl ludowy jest nie tylko wspólny wszystkim ludom, ale jest również niezmienny w czasie. „Sztuka ludowa (pisze J. St. Bystroń w swej pracy o ludowym drzeworycie) sprawia wra­ żenie świata oderwanego od czasu i przestrzeni, nie dającego się złączyć z czymś konkretnie znanym". Zupełnie analogiczny pogląd wyraża Leon Chwistek ) . 1 6 1 7 Szereg scharakteryzowanych powyżej po­ staw czołowych badaczy polskiej sztuki ludo­ wej wskazuje, że wszyscy oni wychodzili z za­ łożeń idealistycznych, które jako błędne nie mogły wiedzy o sztuce ludowej pchnąć na tory właściwe. Materializm historyczny, jako metoda badań naukowych, nie był w naszej dziedzinie stosowany. Wprawdzie u Mokłowskiego znaj­ dziemy pewne ślady, wskazujące na to, że pi­ sząc swe dzieło korzystał on rńiędzy innymi z pism Marksa i Engelsa, niemniej jednak, nie potrafił on przyswoić sobie ich sposobu myśle­ nia i pracy jego w żadnym wypadku za marksi­ stowską uznać nie można. Zreferowane tu poglądy na istotę sztuki lu­ dowej znalazły swój pełny wyraz w metodach stosowanych do badania ludowej twórczości plastycznej. Jako czołowe zagadnienie wysu­ nięto błędnie zagadnienie formy. „Problem for­ my (pisze prof. Frankowski) stanowi jedno z najważniejszych zagadnień etnologii. Jedynie wniknięcie w jego istotę, zrozumienie praw, ja15 ) J . Grabowski: Sztuka ludowa sztuką ludów. Pol­ ska Sztuka Ludowa t. I I . 10 ) j - w. , ) L . Chwistek: Zagadnienie wiedzy o malarstwie. Przegląd Współczesny 1936. 17 �kie się z nim wiążą, umożliwi nam właściwą pracę naukową" ®). Zagadnienie twórczości artystycznej rozpa­ trywane jest przez Frankowskiego w płaszczy­ źnie psychologicznej. Opierając się na „Filo­ zofii sztuki" M . Sobieskiego wyraża on pogląd, że „klucz do rozwiązania zagadki twórczości leży w poznaniu przebiegu procesu twórczego, j a k i zachodzi w duszy artysty, w poznaniu ich pobudek psychologicznych". Za Hirthem przyj­ muje Frankowski, że „należy przeniknąć istotę procesu twórczego a r t y s t y " ) . 1 19 Wobec trudności tego rodzaju badań, przy­ znaje autor, że właściwie jest to tylko postulat, do zrealizowania którego nie ma jak dotychczas odpowiedniej metody naukowej. Metodę psy­ chologiczną stosuje do wyjaśnienia zagadnień sztuki ludowej większość badaczy, pracujących na tym polu. Niektórzy z nich chcąc swe psy­ chologiczne studia ująć w karby jakiejś bar­ dziej konkretnej metody szukali pomocy w me­ todzie testów. Posługiwał się nią T. Dobrowol­ ski w czasie badań prowadzonych wśród ślą­ skich rzeźbiarzy ludowych ) i M . Gładysz, opracowujący zdobnictwo ludowe na Śląsku. Zwłaszcza Gładysz metodę testów, którą zasto­ sował w związku ze studiami nad estetyczną wrażliwością ludu śląskiego, rozbudował w for­ mie zwartego systemu, dającego możność cyfro­ wego ujmowania i porównywania badanych zjawisk. 20 Nie wszyscy badacze uznają jednak pełną wartościowość metody testów, powtarzając przeciw niej zarzuty, wysuwane przez psycho­ logów (bylejakość, fabulacja, mniemanie zasu­ gerowane, mniemanie wywołane, mniemanie sa­ morodne). Jakkolwiek proces twórczy przebie­ ga całkowicie w obrębie psychiki artysty, jest on jednak uzależniony od czynników zewnętrz­ nych. Gładysz w swych studiach nad zdobnic­ twem górali śląskich, jako podniety wpływają­ ce na twórczość artystyczną górali wysuwa pod­ niety estetyczne w formie kontaktów z cudzymi dziełami sztuki plastycznej, podniety religijne, magiczne i społeczne. Niektórzy autorowie, jak np. T. Seweryn te same zagadnienia omawiają pod nazwą „podłoży" (podłoże kultowe, ma­ giczne, społeczne). Naszkicowany powyżej zarys poglądów teo­ retycznych na zagadnienie sztuki ludowej, wy­ pracowany głównie w latach międzywojennych przez szereg badaczy polskiej sztuki ludowej, już w pierwszym rzucie zwraca uwagę swoją fragmentarycznością. Jak słusznie podkreśliła B. Stelmachowska, cała uwaga została tu skie­ rowana na malarstwo, rzeźbę i grafikę ludową, przy prawie 'zupełnym nieuwzględnieniu nie­ mniej ważnego działu: sztuki stosowanej, t j . zdobnictwa. Zagadnieniem tym prócz Heleny Schramównej zajmowała się w jednej ze swych prac Agnieszka Dobrowolska, usiłując na podstawie analizy treści, kompozycji, formy i techniki przeprowadzić granicę między zdobnictwem ludowym a nieludowym ) . Wychodzące z założeń idealistycznych definio­ wanie sztuki ludowej na podstawie formalnej, jest niesłuszne i z punktu widzenia naukowego jałowe. Określanie sztuki ludowej poprzez takie czy inne cechy formalne, przyjmowane jako stałe, jest błędne, nie uwzględnia bowiem możli­ wości r o z w o j u sztuki ludowej. Obserwacja zaś poucza nas, że sztuka ludo­ wa rozwija się, a rozwój jej idzie w kierunku, który rozsadza formalistyczne ujęcia ludowego stylu. Na skutek rozdźwięku, j a k i zachodzi z po­ wodu rozwoju sztuki ludowej między nowszy­ mi wytworami wiejskich artystów, a sztywny­ mi definicjami ludowego stylu, niektórzy ba­ dacze nie mieszczące się w definicji wytwory artystów ludowych wyłączają w ogóle poza na­ wias sztuki ludowej, gdyż „po osiągnięciu pew­ nej poprawności, twórczość ludowa traci swój charakter", innymi słowy przestaje być „ludo­ wą". 2 1 Sztuka ludowa ujmowana jest zwykle jako zjawisko statyczne. Wynika to z metafizycznych założeń naszych teoretyków sztuki, którzy lu­ dową twórczość artystyczną t r a k t u j ą jako zja­ wisko w swej istocie niezmienne i usiłują sztu­ kę ludową przeciwstawić raz na zawsze sztuce warstw elitarnych, budując między nimi wiecz­ ny przedział oparty na zasadach różnic formal­ nych. Stanowisko takie jest oczywiście niesłuszne, skrytykowane zostało w przemówieniu ministra W. Sokorskiego, wygłoszonym 28 maja 1949 ro­ ku z okazji Festiwalu Muzyki Ludowej: „Spro­ wadzenie zakresu i zasięgu sztuki ludowej (mómił min. Sokorski) do jakoby niezmiennych i ja­ koby zakończonych już w swoim rozwoju mo­ tywów, tonacji, wątków tematycznych, czy też 20 18 ) E . Frankowski: t. I I I . l e ) j . w. Sztuka ludowa. Wiedza o Polsce ) T . Dobrowolski: Kilka uwag o rzeźbie ludowej. Zaranie Śląskie 1935. ) A. Dobrowolska: Kilka uwag o istocie ornamentu ludowego. Zaranie Śląskie t. X I I I . 21 9 �wzorów artystycznych jest poważnym niepo­ rozumieniem, zaistniałym w pewnych kolach tylko na skutek niedostatecznej znajomości prac badawczo-porównawczych" -). Idealistycznemu sposobowi ujmowania sztu­ k i ludowej, jako zjawiska pozaczasowego, prze­ ciwstawia się po marksistowsku sformułowana definicja min. Sokorskiego, w myśl której „sztu­ ka ludowa jest określoną zupełnie kategorią hi­ storyczną, historycznie powstałą i ulegającą hi­ storycznym przekształceniom, kategorią wkra­ czającą w nową epokę jako zjawisko żywe, twórcze i kształtujące się wciąż na nowo" ) . Zgodnie z zasadami kierunków idealistycz­ nych w estetyce, jako podstawowa, używana była przez naszych badaczy sztuki ludowej me­ toda psychologiczna. Wobec rozbieżności poglądów, braku dosta­ tecznie ścisłych metod i sformułowań w obrę­ bie samej psychologii, wiodła ona niektórych autorów i piszących o sztuce ludowej na bezdro­ ż a ) . Czasem pod osłoną psychologizmu szerzył się beztreściowy werbalizm, zaprawiony tu i ówdzie zwrotami o brzmieniu nieomal mistycz­ nym. Ileż to razy w trudniejszych wypadkach, wymagających sumiennej analizy, popartej ba­ daniami historycznymi, ekonomicznymi, wyma­ gających nałożenia badanego zjawiska na sze­ rokie tło warunków społecznych, pisze się po prostu o „pięknie promieniującym mądrością pokoleń", „mądrości opierającej się na doświad­ czeniach wieków" itp. Metoda historyczna w badaniach sztuki lu­ dowej odgrywała rolę o wiele pośledniejszą. Uciekano się do niej w wypadkach koniecznych, gdy chodziło o wykrycie w sztuce ludowej ob­ cych zapożyczeń, lub wpływów i wówczas, gdy starano się określić chronologicznie moment rozszczepienia podstawowego pnia sztuki na dwie odrośle, t j . sztukę ludową i nieludową ) . Metoda historyczna nie była u nas dotychczas w badaniach sztuki ludowej należycie wykorzy­ stana, co wynikało z idealistycznego, antydialektycznego nastawienia badaczy, zajmujących się ludową twórczością artystyczną. Traktując sztukę ludową jako zjawisko stałe, nie ulegające zmianom, nie odczuwali oni po­ trzeby rozleglej szych studiów historycznych. 2 2 3 24 2 5 2 2 ) W. Sokorski: O właściwy stosunek do sztuki ludo­ wej. Polska Sztuka Ludowa t. I I . ) j . w. ) M. Wawrzeniecki: Nowe naukowe stanowisko poj­ mowania i wyjaśniania niektórych przejawów w dzie­ dzinie ludoznawstwa i archeologii przedhistorycznej. Warszawa 1910. Stanowisko takie było z naukowego punktu w i ­ dzenia niesłuszne i szkodliwe. Stojąc na gruncie marksistowskiej dialektyki wiemy, że żadna rzecz nie pozostaje tym, czym jest, każda ulega przemianom. „Metoda dialektyczna (mówi J. Stalin) wy­ maga rozpatrywania zjawisk z punktu widze­ nia ich ruchu, ich zmian, ich rozwoju, z punktu widzenia ich powstawania i obumierania )". Otwiera to szerokie pole do zastosowania me­ tody historycznej. W okresie międzywojennym niektórzy bada­ cze, zajmujący się sztuką ludową, jak np. E. Frankowski, K. Moszyński, T. Seweryn uwzględ­ niali zmienność badanych zjawisk, nie wycią­ gali jednakowoż z tego pełnych konsekwencji. W polskiej literaturze poświęconej zagadnie­ niu sztuki ludowej, podejście historyczne spoty­ ka się niekiedy w pracach monograficznych (np. T. Seweryn „Parzenice góralskie"). Nie znaczy to jednak, ażeby one czyniły zadość wy­ maganiom marksistowskiej dialektyki. Metoda marksistowska wymaga, ażeby bada­ ne zjawisko nie było rozpatrywane w postaci izolowanej, lecz w łączności z innymi otaczają­ cymi go zjawiskami. Niedociągnięcia metodycz­ ne prac, ujmujących od strony historycznej pewne zjawiska z zakresu ludowej sztuki, pole­ gają najczęściej właśnie na tym, że ogranicza­ j ą się do omawiania przeszłości i rozwoju sa­ mego przedmiotu badań, bez łączności z resztą związanych z nim zjawisk. Jeżeli nawet nie­ którzy autorowie, opracowując pewne zagadnie­ nia rozszerzali je, uwzględniając „podłoża" czy „podniety" wpływające na kształtowanie się procesów twórczych, zwykle ograniczali się do stwierdzenia faktów, nie posuwając się już do ich wyjaśnienia. Pisało się więc o „podłożu" czy „podniecie": religijnej, magicznej, społecz­ nej, nie wnikając w to, jakie były przyczyny, że te właśnie momenty w danym czasie odegrały rolę w kształtowaniu się twórczości ludowej. Sztuka ludowa jako jeden z przejawów życia duchowego jest w stosunku do bytu materialne­ go zjawiskiem wtórnym i od niego uzależnio­ nym. W myśl leninowskiej teorii odbicia rzeczy­ wistości w sztuce, dzieło sztuki stanowi histo­ rycznie uwarunkowane, subiektywnie przez ar28 2 5 ) K . Piwocki: Pojęcie sztuki ludowej. Polska Sztuka Ludowa t. I . 2 3 2 4 10 2 6 ) W. Dynowski: Historycyzm w sztuce ludowej. Polska Sztuka Ludowa t. I I , I I I . 2 7 ) J . Stalin: O materializmie dialektycznym. �tyatę wyrażone odbicie rzeczywistości obiektyw­ nie istniejącej. Chcąc więc zjawiska z zakresu sztuki należycie zrozumieć i objaśnić, musimy stale rzutować je na właściwe tło ekonomiczne i polityczne. Tego u nas nie robiono lub robio­ no w zakresie bardzo niewystarczającym. Wy­ jątkowo zdarzało się, by autorowie piszący 0 sztuce ludowej wiązali zagadnienie twórczości ludowej z warunkami, jakie panowały na wsi w poszczególnych okresach historycznych. Jest rzeczą bardzo znamienną, iż w polskiej litera­ turze etnograficznej nie została prawie zupeł­ nie poruszona kwestia wpływu, j a k i na ludową twórczość artystyczną wywarła, np. niewola pańszczyźniana i jej zniesienie. Sztuka ludowa jako zjawisko, które powstało i rozwinęło się w obrębie mas ludowych, posiada swoje oblicze klasowe, którego w naukowych badaniach nie wolno nie dostrzegać, względnie świadomie po­ mijać. Przechodząc od zagadnień teoretycznych do omówienia dorobku naukowego w innych dzie­ dzinach badania sztuki ludowej, zacznę od mo­ nografii publikacji materiałów. Gdy zestawi­ my nasz dotychczasowy dorobek na tym odcin­ ku dostrzegamy, że zainteresowania naukowe naszych badaczy nie obejmowały w sposób równomierny wszystkich dziedzin ludowej twór­ czości plastycznej. Stosunkowo najliczniejsze są prace poświę­ cone ubiorom i ich zdobnictwu. W pracach z te­ go zakresu mamy zarówno monografie poszcze­ gólnych ubiorów regionalnych (krakowskiego, śląskiego, pogórzańskiego, sądeckiego, lubel­ skiego, łowickiego, górali beskidowych i szcza­ wnickich), jak i niektórych części składowych, np. pasów, czepców, gorsetów (żywotek cie­ szyński). Stosunkowo dużo zajmowano się haf­ tem. Dotychczas opracowane są hafty kaszub­ skie, śląskie, opoczyńskie, kurpiowskie i nie­ które odmiany krakowskiego. Z terenów kar­ packich opracowane są hafty krzyżykowe, gó­ rali śląskich, ponadto doczekały się opracowa­ nia parzenice górali podhalańskich. Na drugim miejscu, jeśli chodzi o liczebność umieścić moż­ na prace poświęcone ozdobnemu sprzętarstwu 1 zdobnictwu w drewnie. Dotychczas opracowa­ ne zostały pod tym względem tereny Kaszubów, Pomorza zachodniego, Góralszczyzny śląskiej, Podhala, Sądecczyzny. Z Krakowskiego publi­ kowane są głównie prace poświęcone malowa­ nym skrzyniom. Bez porównania mniejsze za­ interesowanie budziło zdobnictwo w metalu. Poza gruntownie opracowanym terenem Góral­ szczyzny śląskiej mamy z tego zakresu właści­ wie dwie tylko większe prace, z których jedna poświęcona jest ludowej biżuterii krakowskiej, druga zaś spinkom góralskim. Jeszcze mniej zajmowano się wyrobami ceramicznymi. Prócz wydawnictwa, zawierającego barwne reproduk­ cje ceramiki kaszubskiej, wymienićby tu można zaledwie kilka drobnych artykułów, rozrzuco­ nych w czasopismach etnograficznych, głównie zaś w „Rzeczach Pięknych" i „Polskiej Sztuce Ludowej". Zróżnicowany dział zdobnictwa wnętrz opra­ cowany jest dosyć nierównomiernie. Stosunko­ wo najwięcej posiadamy publikacji dotyczących wycinanek. Prace te tworzą szeroki wachlarz, jeśli chodzi o treść i zakres. Prócz pracy ujmu­ jącej w formie syntetycznej całość zagadnienia, mamy opisy poszczególnych odmian regional­ nych, a nawet monografie poświęcone pojedyn­ czym twórcom. Podczas gdy wycinanka cieszyła się wielkim zainteresowaniem, malowanki doczekały się za­ ledwie kilku drobnych artykułów i jednego, barwnego wydawnictwa materiałów. Z innych ozdób spotykanych we wnętrzu opracowane zo­ stały pająki, podłaźniki i światy. Zdobnictwo architektoniczne, jako zagadnie­ nie samodzielne, a nie traktowane na marginesie opisu technicznego, jest dotychczas bardzo sła­ bo uwzględniane. Istnieje kilka artykułów, od­ noszących się do zdobnictwa dachów, drzwi, względnie malowania zrębów. Najlepiej znane jest dotychczas zdobnictwo w budownictwie Kurpiów, Podhala i okolic Babiej Góry. Co do innych terenów wiadomości są na razie frag­ mentaryczne. Nieco bardziej wyrównany obraz daje do­ tychczasowy dorobek naukowy w zakresie malarstwa, drzeworytu i rzeźby. W malarstwie najwięcej zajmowano się obrazami na szkle. Istnieje kilka prac poświęconych temu temato­ w i . Prócz jednej, która dotyczy zagadnienia techniki malowania na szkle, reszta stanowi opisy poszczególnych zespołów regionalnych, czy też grup wyróżniających się tematem. Naj­ więcej publikacji odnosi się do terenów Podhala i Żywiecczyzny. Malarstwo na płótnie, drzewie etc. doczekało się jednej, większej pracy, opar­ tej głównie na materiale pochodzącym z Polski południowej. Z kilku prac o ludowym drzewo­ rycie na szczególną wzmiankę zasługują dwie, z których jedna posiada charakter syntetyczny, druga jest obszernym zbiorem pięknie wyda­ nych materiałów. O rzeźbie ludowej pisano sto­ sunkowo dużo, głównie z okazji różnych wystaw. Px*zeważnie &ą to artykuły ogólne, porozrzucane 11 �po różnych czasopismach. Monografii regional­ nych jest bardzo mało,, obejmują one rzeźbę śląską, lubelską i z okolic Krosna. Większej pracy syntetycznej, która ujmowała by łącznie zagadnienie malarstwa, drzeworytu i rzeźby ludowej na terenie całej Polski, dotych­ czas nie posiadamy. Ukazały się natomiast dwie mniejsze, ale obejmujące całość, napisane w związku z „Wystawą Polskiej Sztuki Ludo­ wej", zorganizowaną w Krakowie, w roku 1948 przez Ministerstwo Kultury i Sztuki. Jak wynika z powyższego zestawienia, w za­ kresie monografii i publikacji materiałów ba­ dania polskiej sztuki ludowej zdziałano dotych­ czas stosunkowo dużo, niemniej wyniki dotych­ czasowe nie są zupełnie zadowalające. Okazuje się bowiem, że materiał zbierany i publikowany był niejako „na w y r y w k i " . Stosunkowo najle­ piej zbadana została Polska południowa, a zwła­ szcza Góralszczyzna, a poza tym Kaszuby, Kur­ pie, słabiej Lubelszczyzna, Krakowskie, a naj­ mniej Wielkopolska, Kujawy, Mazowsze, Pod­ lasie i Rzeszowskie. Nawet na terenach najle­ piej opracowanych, na każdym niemal kroku dostrzega się rażące luki. Na publikacje, o których powyżej pisałem, składają się obszerniejsze prace o charakterze monograficznym (np. Bożeny Stelmachow­ skiej „Sztuka Ludowa na Kaszubach" lub Mie­ czysława Gładysza „Zdobnictwo drzewne górali śląskich") jak i zbiory materiałów (np. E. Frankowskiego ^Malowanki"). W pracach monograficznych, zebrany ma­ teriał analizowany jest zwykle od strony for­ malnej, a wyjaśniany przy pomocy metody psy­ chologicznej. Historyczne naświetlenie mate­ riału, o ile jest uzwględnione, stosowane bywa zazwyczaj w skali zacieśnionej, ściśle do bada­ nego zagadnienia, bez uwzględnienia powiązań z innymi dziedzinami kultury, warunkami eko­ nomicznymi i społecznymi. Jeśli chodzi o wy­ czerpanie materiału, wartość monografii bywa różna. Ogólnie można powiedzieć, że i m większe terytorium geograficzne obejmuje praca, tym słabsza jest jej podbudowa przy pomocy mate­ riału faktycznego. Przyczyna leży w dawnej metodzie zbierania materiałów terenowych, która najczęściej polegała na osobistych bada­ niach autora. Gdy wyniki tych prac konfrontu­ jemy dziś z materiałem zebranym na tym sa­ mym obszarze metodą badań zbiorowych oka­ zuje się, że dawne prace opierały się na materia­ łach cząstkowych i wnioski na ich podstawie wysnuwane są zazwyczaj błędne. Z tego właśnie powodu nawet tereny, względnie zagadnienia, 12 które już zostały pod względem naukowym prze­ pracowane, powinny być zasadniczo poddane powtórnym, chociażby tylko kontrolnym bada­ niom. Prace w zakresie dokumentacji, prowadzone były w czasie międzywojennym, głównie przez muzea i uniwersyteckie zakłady naukowe. Archi­ wa zakładów naukowych, podczas wojny uległy przeważnie zniszczeniu lub rozproszeniu. Z archiwów muzealnych zachowało się archi­ wum Muzeum Tatrzańskiego w Zakopanem i archiwum Państwowego Muzeum Etnograficz­ nego w Krakowie. W tym ostatnim znajdują się nie wydane dotychczas dużej wartości materiały ilustracyjne z zakresu sztuki ludowej, zebrane przed laty 50 pod kierunkiem Seweryna Udzieli. Pewna ilość materiałów rękopiśmiennych i ilu­ stracyjnych znajduje się również w archiwum Polskiego Towarzystwa Ludoznawczego w L u ­ blinie. Wynikiem powojennych badań terenowych jest bogate archiwum Sekcji Sztuki Ludowej Państwowego Instytutu Sztuki, zawierające zbiory tkanin ludowych, wycinanek, barwnych kopii zdobionych mebli, haftów, okuć na wo­ zach etc. Archiwum uzupełnia bogaty zbiór fo­ tografii, obejmujących poza wyżej wymienio­ nymi zagadnieniami, również zdjęcia rzeźb, ma­ lowanych obrazów i drzeworytów. Z naszkicowanego na tym miejscu stanu ba­ dań nad polską sztuką ludową wynika, że do­ tychczasowy dorobek nasz na tym odcinku wy­ kazuje jeszcze poważne braki i sporo będzie trzeba włożyć pracy i zbiorowego wysiłku, aby je w możliwie szybkim tempie usunąć i luki powypełniać. Jednym z najpilniejszych zadań jest niewąt­ pliwie wypracowanie nowych, opartych na za­ sadach dialektycznego materializmu metod ba­ dania sztuki ludowej i stworzenia dla niej no­ wej definicji. Definicji, która zagadnienie sztu­ ki ludowej ujmowałaby nie od strony formal­ nej nie jako tak czy inaczej określony „styl lu­ dowy", ale jako zjawisko historycznie uwa­ runkowane, wyrosłe na tle klasowego zróżnico­ wania. Zarówno w opracowaniach, jak i w ba­ daniach terenowych trzeba będzie jak najści­ ślej uwzględniać momenty powiązań, zachodzą­ ce między zjawiskami sztuki ludowej, a innymi dziedzinami życia. Ze szczególną uwagą prze­ śledzić trzeba, w j a k i sposób na rozwoju sztuki ludowej zaważyły momenty kluczowe w dzie­ jach wsi, jak zniesienie pańszczyzny, a teraz z kolei moment uspołecznienia gospodarstw rol­ nych. Wypełniając luki w interesującej nas l i - �teraturze, należy dążyć do wydania nowocześnie opracowanego podręcznika polskiej sztuki lu­ dowej, który w formie syntetycznej obejmował­ by rzeczywiście całokształt tego skomplikowa­ nego zagadnienia. Prócz podręcznika o charak­ terze ogólnym, odczuwa się potrzebę monogra­ f i i , obejmujących poszczególne działy ludowej twórczości artystycznej np. tkactwa, ceramiki, meblarstwa, zabawkarstwa etc. Monografie ta­ kie, poza swoim znaczeniem czysto naukowym, odegrałyby doniosłą rolę w życiu praktycznym, służąc przemysłowi i miejskiej sztuce użytko­ wej. Oczywiście, ażeby nie popełniać błędów mi­ nionej przeszłości, prace syntetyczne muszą być oparte na możliwie najpełniejszych badaniach terenowych. I dlatego właśnie jednym z najpil­ niejszych zadań chwili bieżącej, jest zorganizo­ wanie na wielką skalę badań terenowych, ba­ dań, do których wciągnięte byłyby wszystkie zainteresowane instytucje oraz wszyscy pracu­ jący na polu sztuki etnografowie. W badaniach tych, należałoby uwzględnić przede wszystkim te tereny, które dotychczas zbyt mało, albo zu­ pełnie nie były przez etnografów badane i te, które na skutek szczególnie ostrego tempa urba­ nizacji zatracają cechy kultury tradycyjnej. Osią przedsięwziętej na wielką skalę akcji badawczej musi stać się jednolity plan, który w naszej dziedzinie przeprowadziłby trudne za­ danie zróżnicowania hierarchii potrzeb, syn­ chronizacji i korelacji wysiłków, podejmowa­ nych przez różne instytucje i osoby biorące udział w długo falowych badaniach sztuki lu­ dowej. Planu takiego dotychczas nie posiadaliśmy i mimo tego, że od zakończenia wojny minęło już lat parę, praca na interesującym nas odcin­ ku biegła w dalszym ciągu starym trybem od wypadku do wypadku. Sytuacja uległa zmianie od momentu utwo­ rzenia Państwowego Instytutu Sztuki, który jako jedno z podstawowych swych zadań posta­ wił zagadnienie planowania i realizacji szero­ ko zakrojonych prac badawczych we wszystkich dziedzinach sztuki. Obrazem dotychczasowego wysiłku Instytutu na odcinku badania twórczości ludowej jest, prowadzona w tej chwili akcja zbierania folk­ loru muzycznego, której zasięg obejmuje całą Polskę, a rezultatem, po kilku zaledwie miesią­ cach pracy są setki nagrań, ilustrujące twór­ czość muzyczną szeregu regionów etnograficz­ nych. Działalność zapoczątkowana szczęśliwie w dziedzinie ludowej muzyki, rozszerzana bę­ dzie w najbliższych czasach i na inne działy sztuki ludowej, a w szczególności na ludową plastykę. W ramach prac poprzedzających Kon­ gres Nauki, w związku z mającą się odbyć w je­ sieni Konferencją Podsekcji Historii Sztuki, wypracowują się w P a ń s t w . Inst. Sztuki obok innych, także plany organizacji naukowych ba­ dań w zakresie ludowej twórczości plastycznej. W planach tych szczególny nacisk położony zo­ stanie na zagadnienia metodologiczne i zmianę samego stylu dotychczasowej pracy naukowej, w której w miejsce dawnego systemu pracy jednostkowej, punkt ciężkości przełożony zo­ stanie na wysiłek zbiorowy, na pracę kolektyw­ ną. Zaplanowana zostanie organizacja przy­ szłych badań terenowych na obszarze całego państwa, oraz sposób opracowania nagromadzo­ nych tą drogą materiałów. Wypracowane plany po przedyskutowaniu w gronie fachowców, zgromadzonych na Kon­ ferencji Podkomisji Historii Sztuki, wejdą w stadium realizacji, której r y t m zostanie do­ stosowany do rytmu ogólnego Planu sześciolet­ niego. W ten sposób w ciągu kilku najbliższych lat Państwowy Instytut Sztuki pragnie nadro­ bić dotychczasowe braki w dziedzinie badań lu­ dowej twórczości artystycznej. 13 � https://zbiory.etnologia.uw.edu.pl/files/original/b706a15c0eb9fbe21274097e0e4c3f4a.pdf 8ba861362171415ff94646dbb14d9273 Dublin Core The Dublin Core metadata element set is common to all Omeka records, including items, files, and collections. For more information see, http://dublincore.org/documents/dces/. Title A name given to the resource Lud Publisher An entity responsible for making the resource available Polskie Towarzystwo Ludoznawcze Rights Information about rights held in and over the resource Licencja PTL Format The file format, physical medium, or dimensions of the resource pdf Language A language of the resource pol Type The nature or genre of the resource czasopismo Text A resource consisting primarily of words for reading. Examples include books, letters, dissertations, poems, newspapers, articles, archives of mailing lists. Note that facsimiles or images of texts are still of the genre Text. Dublin Core The Dublin Core metadata element set is common to all Omeka records, including items, files, and collections. For more information see, http://dublincore.org/documents/dces/. Relation A related resource oai:cyfrowaetnografia.pl:publication:4248 Date A point or period of time associated with an event in the lifecycle of the resource 1950 Subject The topic of the resource sztuka ludowa - konferencje Identifier An unambiguous reference to the resource within a given context oai:cyfrowaetnografia.pl:3959 Title A name given to the resource Po I Ogólnopolskiej Konferencji Naukowej w Sprawie Badań na Sztuką / Polska Sztuka Ludowa - Konteksty 1950 t.4 z.7-12 Description An account of the resource Polska Sztuka Ludowa 1950 t.4 ,z.7-12; s.97-99 Creator An entity primarily responsible for making the resource Reinfuss, Roman Language A language of the resource pol Publisher An entity responsible for making the resource available Państwowy Instytut Sztuki Format The file format, physical medium, or dimensions of the resource application/pdf PDF Text Text capture metadata for PDF documents Text PO I OGÓLNOPOLSKIEJ KONFERENCJI NAUKOWEJ W SPRAWIE BADAŃ NAD SZTUKĄ ROMAN Jako jeden z e t a p ó w przygotowawczych, przed m a j ą c y m się odbyć w n i e d ł u g i m czasie Kon­ gresem Nauki, zorganizowana została przez P o d s e k c j ę B a d a ń Sztuki oraz kierownictwo P a ń s t w o w e g o Instytutu Sztuki — Pierwsza Ogólnopolska Konferencja Naukowa w Sprawie B a d a ń Nad Sztuką, której obrady odbywały się w Krakowie na Wawelu w dniach od 11 do 16 grudnia 1950 r. Rozbudowany program Konferencji prócz obrad o charakterze plenarnym, p r z e w i d y w a ł podział uczestników na szereg Sekcji, w ś r ó d których była również czynna Sekcja Sztuki L u ­ dowej. Członkowie tej Sekcji bądź obradowali we w ł a s n y m gronie, bądź w e d ł u g ustalonego z g ó r y harmonogramu brali udział w obradach innych Sekcji, j a k Sekcji Sztuk Plastycznych lub Sekcji Muzyki. W ramach w ł a s n y c h prac Sekcji Sztuki L u ­ dowej w y g ł o s z o n e zostały dwa referaty, z któ­ rych pierwszy pod t y t u ł e m „Zagadnienia meto­ dologii badań nad sztuką l u d o w ą " opracował Prof. D r . Eugeniusz Frankowski, drugi zaś , 0 organizacji b a d a ń nad sztuką ludową" D r . Roman Reinfuss. ; Zagadnienie sztuki w referacie swym ujmuje Prof. Frankowski jako jeden z rodzajów działal­ ności ideologicznej człowieka społecznego, jako specyficzną f o r m ę poznania ś w i a t a i aktywnego oddziaływania w celu jego zmiany. W społeczeń­ stwach pierwotnych sztuka nie w y s t ę p u j e w po­ staci w y o d r ę b n i o n e j lecz stopiona jest w jedną całość z innymi dziedzinami nadbudowy ideolo­ gicznej j a k wiedza i religia. Dopiero w społe­ c z e ń s t w a c h klasowo zróżnicowanych, w związku z n a s u w a j ą c y m się podziałem pracy, n a s t ę p u j e wydzielenie sztuki jako osobnej kategorii ideo­ logicznej i j e j dalsza specyfikacja. Między sztu­ ką ludową a nieludową nie ma różnic jakościo­ wych tylko ilościowe które sa n a s t ę p s t w e m podziału społeczeństwa na klasy i różnego tem­ pa rozwoju historycznego. REINFUSS Stojąc na gruncie leninowskiej teorii odbicia, s c h a r a k t e r y z o w a ł autor jako błędne p o g l ą d y lansowane przez naukę burżuazyjną, t r a k t u j ą ­ ce sztukę jako zjawisko autonomiczne rządzą­ ce się w ł a s n y m i prawami niezależnymi od w a r u n k ó w ekonomicznych i społecznych i pod­ kreślił z całym naciskiem, że sztuka jest f o r m ą odbicia bytu społecznego w świadomości ludz­ kiej. Sztuka jako jedna z gałęzi ideologicznej nadbudowy posiada charakter klasowy. Propa­ g u j ą c pewne idee staje się ona w a ż n y m orężem w walce klasowej i jednym ze środków przy­ czyniających się do praktycznego przeobraże­ nia rzeczywistości. W dalszym ciągu swego referatu przeszedł autor do omawiania badań sztuki ludowej pod­ j ę t y c h na terenie Z w i ą z k u Radzieckiego. Przed­ stawił organizację i szeroki zasięg badań tere­ nowych, s c h a r a k t e r y z o w a ł stosowane tam sposo­ by wykonywania opieki nad ludową t w ó r c z o ś ­ cią a r t y s t y c z n ą i przemiany j a k i m t w ó r c z o ś ć owa ulega w społeczeństwie socjalistycznym. W związku ze sztuką ludową w Polsce oma­ wiał Prof. Frankowski ogólne warunki, w j a ­ kich rozwijała się ludowa twórczość arty­ styczna w ciągu ostatniego stulecia. Przedsta­ wił w skrócie stan badań dotychczasowych nad sztuką ludową, wskazał na konieczność uwzględniania w przyszłych badaniach podłoża historycznego i powiązania ich z pracami hi­ storyków, z m i e r z a j ą c y m i do ustalenia nowej periodyzacji opartej o p r z e ł o m o w e momenty przemian formacji społecznych. W k o ń c o w y c h ustępach referatu o m a w i a ł prelegent zagadnienie literatury i muzyki ludo­ wej, podkreślając potrzeby i osiągnięcia na od­ cinku ich badania i zajął się nieco szerzej scharakteryzowaniem opieki nad ludowym prze­ m y s ł e m artystycznym ze strony czynników państwowych. Referat D r . R . Reinfussa rozpadał się na dwie części. W części pierwszej o m ó w i o n y zo97 �stał i poddany krytycznej ocenie dorobek nau­ ki polskiej w dziedzinie badania sztuki ludo­ wej, od chwili gdy tematem tym zaczęto się u nas i n t e r e s o w a ć do czasów ostatnich, w drugiej zaś plan naukowych prac badaw­ czych w czasokresie o b j ę t y m przez plan 6-letni. O m a w i a j ą c dorobek dotychczasowy, autor podkreślił trudne warunki, w jakich rozwijała się nauka polska w okresie m i ę d z y w o j e n n y m , c h a r a k t e r y s t y c z n ą dla tego okresu bezplanow o ś ć poczynań, brak w y s i ł k u kolektywnego i p r z y p a d k o w o ś ć w y n i k ó w . D z i ś mimo, że na temat sztuki ludowej pisano sporo, istnieje wie­ le dziedzin prawie zupełnie n i e t k n i ę t y c h i zna­ czne obszary Polski nie zostały jeszcze prze­ badane. Ze w z g l ę d u na przemiany, jakim ulega w i e ś współczesna, intensywne prace ba­ dawcze kultury ludowej jako całości, a tym sa­ mym i sztuki ludowej, są jednym z najpilniej­ szych n a k a z ó w chwili. A k c j a badania sztuki ludowej powinna sku­ pić się dookoła P a ń s t w o w e g o Instytutu Sztuki, który podejmie zadanie wypracowania w dzie­ dzinie badania sztuki ludowej nowych metod opartych na założeniach materializmu histo­ rycznego, szeroko k o r z y s t a j ą c z dorobku nauki radzieckiej. Zagadnienie metodologiczne należy w y p r a c o w a ć w s p ó l n i e z etnografami, z a j m u j ą ­ cymi się badaniem kultury materialnej i w tym celu trzeba u t w o r z y ć specjalną komisję, skła­ dającą się z badaczy sztuki ludowej, etnogra­ fów, h i s t o r y k ó w sztuki i teoretyków-marksistów. Drugim zasadniczym postulatem jest inten­ sywne gromadzenie m a t e r i a ł ó w dokumentacyj­ nych przez zorganizowanie zakrojonych na sze­ roką skalę badań terenowych. Autor podał opracowany przez siebie plan tego rodzaju ba­ dań, obliczony na najbliższe cztery lata, w cią­ gu których systemem prac zespołowych przebadanoby 16 dużych okręgów, rozrzuconych na obszarze całej Polski. R ó w n o c z e ś n i e z badaniami terenowymi pro­ wadzić należy badania bibliograficzne w zakre­ sie, sztuki ludowej oraz r e j e s t r a c j ę zabytków tejże sztuki, przechowywanych w muzeach. Wykonanie n a k r e ś l o n e g o planu badawczego m o ż l i w e jest pod warunkiem posiadania liczeb­ nie w y s t a r c z a j ą c y c h kadr p r a c o w n i k ó w . Prelegent dokonał obliczenia obecnego stanu p r a c o w n i k ó w , m o g ą c y c h w z i ą ć udział w bada­ niach sztuki ludowej i w s k a z a ł na znaczne w tym względzie niedobory, w y n i k a j ą c e stąd, że młodzież unika s t u d i ó w etnograficznych, nie widząc w nich możliwości materialnego zabez­ pieczenia sobie przyszłości. Sytuacja uległaby zmianie n a lepsze, gdyby w placówkach nauko­ wych, jakimi s ą zakłady etnologii i etnografii przy uniwersytetach, w instytucjach nauko­ wych i w muzeach etnograficznych oraz wielodziałowych, powiększono ilość e t a t ó w dla pra­ c o w n i k ó w naukowych. Wynikiem prowadzonych w ciągu najbliż­ szych czterech lat prac badawczych pod koniec okresu objętego planem 6-letnim, będzie wzmo­ żona akcja wydawnicza, która obejmie publi­ kacje prac m a t e r i a ł o w y c h , opracowań mono­ graficznych oraz syntetycznych o charakterze podręcznikowym. W związku z w y g ł o s z o n y m i referatami wy­ wiązała się o ż y w i o n a dyskusja. Uwaga dysku­ t a n t ó w skupiła się g ł ó w n i e na referacie Prof. Frankowskiego, co jest zupełnie zrozumiałe ze w z g l ę d u na treść referatu, z a w i e r a j ą c e g o sze­ reg podstawowych s f o r m u ł o w a ń metodologicz­ nych, p o s i a d a j ą c y c h znaczenie ogólne. W toku dyskusji, która okazała się bardzo płodna, zo­ stało w y j a ś n i o n y c h kilka z a g a d n i e ń przez au­ tora bądź n i e u j ę t y c h w sposób w ł a ś c i w y , bądź przeoczonych. W związku z drugim referatem dyskutowana byłą prawie wyłącznie część pierwsza, obejmu­ jąca, j a k w s p o m n i a ł e m , krytyczne sprawozda­ nie z badań dotychczasowych. W, sprawie pro­ gramu prac na przyszłość, g ł o s y dyskusji ogra­ niczyły się jedynie do kilku zapytań. N a rozwi­ nięcie się szerszej dyskusji, niestety, brakło już czasu, a szkoda, gdyż zagadnienie należytego postawienia programu prac badawczych w na­ szej, zaniedbanej nieco dziedzinie, należy do spraw niesłychanie istotnych. P r z y s t ę p u j ą c do ogólnej* charakterystyki wy­ ników pracy Sekcji Sztuki Ludowej na Konfe­ rencji Krakowskiej stwierdzić należy, że wyni­ ki te — jakkolwiek z punktu widzenia organi­ z a t o r ó w Konferencji nie spełniły w całości po­ kładanych nadziei — niemniej były pozytywne. Z a r ó w n o w samych referatach, j a k i w dysku­ sji nad nimi ujawniono szereg niedociągnięć i b r a k ó w naszych prac nad zagadnieniami sztuki ludowej i to zarówno, jeśli chodzi o okres miniony, j a k też i obecny, przypadający j u ż na czasy powojenne. Zaniedbania te, leżące g ł ó w n i e w sferze za­ gadnień metodologicznych i problematyki, szczególnie ostro z a r y s o w a ł y się przez kon­ trast z tym, co w ostatnich latach zdołano osią­ g n ą ć n innych odcinkach sztuki. Podczas gdy np. historycy sztuki na swym odcinku pracy poczynili w ostatnim roku bardzo p o w a ż n e poa 98 • �s t ę p y w zakresie pogłębiania i rozbudowy no­ wych metod pracy naukowej, dokonali krytycz­ nego przeglądu całego dotychczasowego dorob­ ku pod k ą t e m widzenia rewizji dawnych prze­ starzałych poglądów, j a k i m i obciążyła naszą wiedzę nauka burżuazyjna, przeprowadzili stu­ dia nad n o w ą periodyzacją w zakresie sztuki, zebrali m a t e r i a ł y do zagadnienia narodowych i realistycznych tradycji w naszej sztuce — ba­ dacze sztuki ludowej nie zdołali jeszcze w swej dziedzinie p r z e p r a c o w a ć ani zagadnień meto­ dologicznych, ani nawet w y s u n ą ć nowej proble­ matyki. problem Masowości-sztuki ludowej), j a k i kwe­ stie związane z n o w ą periodyzacją w dziedzinie sztuki, zagadnienie realizmu w ludowej plasty­ ce, problem rodzimości i zapożyczeń, stosunek sztuki ludowej do prowincjonalnego rzemiosła artystycznego i sztuki amatorskiej, ludowa t w ó r czość artystyczna w społeczeństwie zmierzają­ cym do socjalizmu, wytyczenie w s k a z ó w e k dla ochrony ludowej sztuki i szereg innych. P r z y ­ puszczać należy, że po gruntownym przedysku­ towania podstawowych zagadnień, praca w dziedzinie badania ludowej sztuki nabierze no­ wego wyrazu i życia. Ustawiczna konfrontacja w y n i k ó w w ł a s n e j pracy z osiągnięciami w pokrewnych dziedzi­ nach nauki, prowadziła do przykrego uczucia, że na wielu odcinkach pozostajemy w tyle. Pewien impas w j a k i m znalazła się ostatnio nauka o sztuce ludowej w z w i ą z k u z tym, że praca na jej odcinku ograniczała się w latach powojennych g ł ó w n i e do b a d a ń terenowych i publikacji m a t e r i a ł ó w — odbił się ujemnie nie tylko na poczynaniach w ł a s n y c h Sekcji Sztuki Ludowej, ale i na n i e k t ó r y c h referatach opra­ cowanych na Konferencję K r a k o w s k ą przez in­ ne Sekcje. Pozytywnym wynikiem Konferencji jest przekonanie, wyniesione przez uczestników Sek­ cji Sztuki Ludowej, że n a j w a ż n i e j s z y m wska­ zaniem na najbliższe miesiące musi być sprawa ustawienia całokształtu zagadnień z w i ą z a n y c h ze sztuką l u d o w ą na nowej bazie teoretycznej, bazie, którą jest dla nas materializm dialek­ tyczny i historyczny. Przekonanie to znalazło s w ó j wyraz w po­ staci konkretnego wniosku, zgłoszonego w cza­ sie posiedzenia Sekcji Sztuki Ludowej, prze­ w i d u j ą c e g o zwołanie osobnej konferencji, na której możliwie najszersze grono badaczy sztu­ ki ludowej wraz z szeregiem zaproszonych spe­ c j a l i s t ó w z innych dziedzin ( h i s t o r y k ó w sztuki, prehistoryków, e t n o g r a f ó w , specjalistów z za­ kresu historii gospodarczej, socjologów i in­ nych) miałoby możność gruntownego przeana­ lizowania i przedyskutowania podstawowych zagadnień sztuki ludowej. W ś r ó d t e m a t ó w , które będą przedmiotem dyskusji w czasie planowanej konferencji, wy­ sunięte zostałyby z a r ó w n o podstawowe zagad­ nienia metodologiczne (definicja sztuki ludowej z punktu widzenia metody marksistowskiej, P r z y k ł a d e m m o ż e b y ć referat kolektywny Sekcji Sztuk Plastycznych na temat rodzimych tradycji w polskiej architekturze, malarstwie, rzeźbie i rzemiośle artystycznym, gdzie zagad­ nienie rodzimości zjawisk artystycznych rozwa­ żane było wyłącznie w płaszczyźnie twórczości nazywanej dawniej „sztuką wyższą", a którą w odniesieniu do sztuki społeczeństw klasowo zróżnicowanych byłoby może w ł a ś c i w i e j , w od­ różnieniu od sztuki ludowej, określać mianem sztuki „elitarnej". Artystyczny dorobek ludu mimo, że .niewąt­ pliwie zawiera w sobie znaczniejszy odsetek treści rodzimych od tego, j a k i odkryć m o ż n a w sztuce warstw uprzywilejowanych—w opra­ cowaniach p o w y ż s z y c h został zupełnie n i » uwzględniony. Odpowiedzialność za taki stal. rzeczy w dużej mierze spada na nas samych, gdyż zbyt późno i zbyt połowicznie zabierali­ ś m y się do uporządkowania w ł a s n e g o p o d w ó r ­ ka. � https://zbiory.etnologia.uw.edu.pl/files/original/98fe9665be658218400126a3ee6f2e15.pdf 17a9f15cb12b4ebc098005143b66e531 Dublin Core The Dublin Core metadata element set is common to all Omeka records, including items, files, and collections. For more information see, http://dublincore.org/documents/dces/. Title A name given to the resource Polska Sztuka Ludowa - Konteksty Text A resource consisting primarily of words for reading. Examples include books, letters, dissertations, poems, newspapers, articles, archives of mailing lists. Note that facsimiles or images of texts are still of the genre Text. Dublin Core The Dublin Core metadata element set is common to all Omeka records, including items, files, and collections. For more information see, http://dublincore.org/documents/dces/. Relation A related resource oai:cyfrowaetnografia.pl:publication:3455 Date A point or period of time associated with an event in the lifecycle of the resource 1981 Identifier An unambiguous reference to the resource within a given context oai:cyfrowaetnografia.pl:3239 Title A name given to the resource Teodor Twaróg "snycerz i malarz z Limanowej" / Polska Sztuka Ludowa - Konteksty 1981 t.35 z.3-4 Description An account of the resource Polska Sztuka Ludowa - Konteksty 1981 t.35 z.3-4, s.225-232 Creator An entity primarily responsible for making the resource Reinfuss, Roman Language A language of the resource pol. Publisher An entity responsible for making the resource available Instytut Sztuki PAN Format The file format, physical medium, or dimensions of the resource application/pdf PDF Text Text capture metadata for PDF documents Text Roman Reinfuss TEODOR TWARÓG „SNYCERZ Z mgły, która otaczała X I X wieczną twórczość u w a ż a n ą n i e s ł u s z n i e za „ a n o n i m o w ą " coraz c z ę ś c i e j ludową, wyłaniają I MALARZ Z LIMANOWY" m o w a 1886). T r u d n o s n u ć d o m y s ł y czy droga w i o d ą c a o d „ m a j s ­ t r a " , poprzez „ s n y c e r z a i m a l a r z a " b y ł a w y r a z e m ewolucji za­ s i ę postacie znane z i m i e n i a i nazwiska oraz d z i e ł a , k t ó r e p o chodzącej w świadomości i osobowości mistrza. Zastanawiające sobie p o z o s t a w i ł y . E f e k t e m b a d a ń p r o w a d z o n y c h p o I I w o j n i e jest n a t o m i a s t dlaczego przez c a ł e 40 l a t swej zawodowej d z i a ł a l ­ światowej artys­ n o ś c i p o d a w a ł , że jest z „ L i m a n o w y " skoro w i e m y , żo p r z y ­ t y c z n ą poszczególnych ludowych rzeźbiarzy, malarzy i i n . Nie n a j m n i e j p o d koniec swego ż y c i a p r z e b y w a ł na w s i w B y t o m s k u , brak w ś r ó d nich również wiejskich kamieniarzy t r u d n i ą c y c h się gdzie z m a r ł . Pochowano go na c m e n t a r z u p a r a f i a l n y m w Ż e g o ­ s ą liczne opracowania artystystyczną profesją. monograficznych. 2 1 ukazujące Niektórzy działalność doczokali s i ę opracowań J e d n y m z t y c h , k t ó r z y dotychczas n i e z w r ó ­ c i n i e . W k s i ę d z e z g o n ó w j a k o z a w ó d zanotowano Kamienne figury Toodora Twaroga należą „skulptor". przeważnie do c i l i n a siebie u w a g i badaczy s z t u k i l u d o w e j jest Teodor T w a r ó g . grupy kapliczek s ł u p o w y c h , podzielonych poprzecznymi gzym­ W i n c e n t y Teodor T w a r ó g (bo t a k jest w L i m a n o w e j w k s i ę ­ sami na kondygnacje. W trzonie s ł u p a z n a j d u j ą s i ę w n ę k i z rzeź­ gach p a r a f i a l n y c h zapisany) u r o d z i ł s i ę 2 w r z e ś n i a 1824 r . 3 w b a m i ś w i ę t y c h a ś c i a n y z d o b i ą p ł a s k o r z e ź b y o tej samej te­ Starej W s i , l e ż ą c e j p a r ę k i l o m e t r ó w na p o ł u d n i o w y w s c h ó d o d m a t y c e . F i g u r z b u d o w a n y c h w e d ł u g podobnego schematu L i m a n o w e j . Zagroda w k t ó r e j p r z y s z e d ł na ś w i a t z n a j d o w a ł a s i ę d u ż o , szczególnie w K r a k o w s k i m , w p o b l i ż u d w o r u , na r o l i zwanej „ M a l a r z ó w k a " co pozwala p r z y ­ p o ł u d n i e o d W i s ł y , j e d n a k ż e w y k o n a n e przez T w a r o g a r ó ż n i ą s i ę puszczać, ż e w przeszłości rodzina Twaroga była w jakiś sposób od innych. z w i ą z a n a z d w o r e m i m a l a r s t w e m . W e d ł u g ustnej jest na terenach p o ł o ż o n y c h na informacji J u ż najstarsza znana n a m k a m i e n n a f i g u r a T w a r o g a ( R a j - W a l e n t e g o G a w r o n a przodek T w a r o g a w y k o n a ł w 1782 r. obraz b r o t , 1858) posiada cechy wspomnianej w y ż e j o d r ę b n o ś c i . N a ś w . J a n a K o n t e g o do k a p l i c y ś w . A n n y w L i m a n o w e j . Pochodził p r o s t o k ą t n e j płycie kamiennej, pełniącej funkcję podstawy, stoi w i ę c Teodor T w a r ó g z r o d z i n y , k t ó r e j n i e obca b y ł a a r t y s t y c z n a s ł u p o p r z e k r o j u k w a d r a t o w y m , w k t ó r e g o dolnej c z ę ś c i znaj­ 4 profesja. T y m ł a t w i e j b y ł o m u w i ę c s z u k a ć chleba w t y m za­ duje s i ę w y o d r ę b n i o n y w ą s k i m u s k o k i e m n i s k i c o k ó ł . N a s ł u p i e wodzie. s t a n o w i ą c y m t r z o n f i g u r y spoczywa k w a d r a t o w a p ł y t a , T w a r ó g , z w a n y potocznie „ T e o d o r e k " , był twórcą dosyć której k r a w ę d z i e w y s u n i ę t e na z e w n ą t r z t w o r z ą szeroki gzyms o s k r o m ­ w i e l o s t r o n n y m . Zgodnie z t r a d y c j ą r o d z i n n ą z a j m o w a ł s i ę ma­ n y m i bardzo p r o s t y m p r o f i l o w a n i u . Z w i e ń c z e n i e f i g u r y t w o r z y l a r s t w e m , p r ó c z tego r z e ź b i ł w d r e w n i e i k u ł w k a m i e n i u . K a r i e r ę kamienna rzeźbiarską nieco rozpoczął prawdopodobnie od drewnianych figur nastawa w p o s t a c i p r o s t o p a d ł o ś c i a n u , mniejszej od przekroju trzonu, o podstawie zakończona odkutym i ś w i ą t k ó w , k t ó r e d o d a t k o w o p o l i c h r o m o w a ł . K z e ź b y drewniane w t y m s a m y m b l o k u d w u s p a d o w y m daszkiem w k t ó r e g o k a l e n i c y jego r o b o t y b y ł y po wsiach w o k o l i c y L i m a n o w e j n p . w M o r - osadzony jest ż e l a z n y k r z y ż y k . W t y m p a n o n i e daszka u m i e ś c i ł darce, Sowlinach (włączonych obecnie do miasta), Koninie, T w a r ó g p ł a s k o r z e ź b i o n e Oko Opatrzności. P o n i ż e j we frontowej S ł o p n i c a c h , Siekierzynie, b y ł y t a k ż e na t z w . M a j e r z u s t a n o w i ą c y m ś c i a n i e nastawy w y k o n a n a jost d o ś ć g ł ę b o k a p r o s t o k ą t n a w n ę k a , f o l w a r k w o b r ę b i e Staroj W s i . obwiedziona r a m k ą N i e w i e m y k i e d y „ T e o d o r e k " z a b r a ł s i ę do k a m i e n i a r s t w a . w postaci p ł y t k i e g o , podwójnego W e w n ę c e znajduje s i ę Chrystus na krzyżu. rowka. Trzon figury, mniej Najstarsza znana f i g u r a p r z y d r o ż n a z jego podpisem nosi d a t ę w i ę c e j w p o ł o w i e w y s o k o ś c i , z d o b i ą t r z y p ł a s k o r z e ź b y w prosto­ 1858 (w Rajbroeie). A u t o r l i c z y ł w ó w c z a s 34 l a t a i p r a w d o p o ­ k ą t n y c h p ł y c i n a c h z a m k n i ę t y c h o d g ó r y ł u k i e m . N a froncie t r z o n u dobnie b y ł j u ż zaawansowanym w s w y m zawodzie r z e m i e ś l n i ­ Matka k i e m , o s i a d ł y m w m i e ś c i e , skoro na cokole f i g u r y p o s t a ć Św. Jana znajdujemy Boska z Dzieciątkiem, n a lewej ś c i a n i e Nepomucena płaskorzeźbiona a na ś c i a n i e p r a w e j Św. Wojciecha. p o d p i s „ M a j s t e r Teodor T w a r ó g z L i m a n o w y " . J a k d ł u g o t a m W 1967 г., k i e d y f i g u r ę fotografowano ( i l . 2) p ł a s k o r z e ź b y b y ł y p r z e b y w a ł nie m o ż n a u s t a l i ć . B y ć m o ż e po o ż e n i e n i u s i ę z A n t o ­ p r y m i t y w n i e podmalowane p a r u k o l o r a m i . W d z i e s i ę ć l a t p ó ź n i e j n i n ą H a j d a p r z e n i ó s ł s i ę do ż o n y na w i e ś i z a m i e s z k a ł w B y t o m - (1977) ś c i a n y t r z o n u z o s t a ł y p o l i c h r o m o w a n e w s p o s ó b zmienia­ sku — gdzie z m a r ł 6 lutego 1904 r. j a k o 80 l e t n i starzec. M u s i a ł jący się n i e m a l do k o ń c a t r z y m a ć d o s y ć krzepko skoro o s t a t n i a k u t a agresywnych o b r a m o w a ń , n o w y c h p o d z i a ł ó w , m o t y w ó w przez niego f i g u r a ( z n a j d u j ą c a s i ę w L i p n i c y Dolnej) w y k o n a n a n y c h i znacznie bogatszej k o l o r y s t y k i p ł a s k o r z e ź b i o n y c h postaci z o s t a ł a w 1900 г., k i e d y m i s t r z l i c z y ł sobie j u ż 66 l a t . ( i l . 3). W ś w i e t l e posiadanych plastyczną dekoracji przez wprowadzenie roślin­ działalność B a r d z o podobna w k s z t a ł t o w a n i u b r y ł y jest f i g u r a z P o ł o m u k a m i e n i a r s k a T w a r o g a o b e j m o w a ł a 42 l a t a (1858—1900), k t ó ­ D u ż e g o . O d poprzedniej r ó ż n i s i ę j e d y n i e t y m , ż e dolna, posze­ rych rzona p a r t i a t r z o n u jest rozdzielona poprzecznie na d w i e c z ę ś c i : śladem dotychczas m a t e r i a ł ó w kompozycję jest k i l k a n a ś c i e k a m i e n n y c h f i g u r przydrożnych z rzeźbami pełnymi i płaskorzeźbami. Wyróżniają s i ę one o d g ó r n ą , w y k o r z y s t a n ą na i n s k r y p c j ę i d o l n ą , w k t ó r e j z trzeoh innych swym w ł a s n y m stylem. Pozwolił on z d u ż y m prawdopo­ s t r o n w y k u t e s ą nieokowate w n ę k i z p ł a s k o r z e ź b a m i d o b i e ń s t w e m p r z y p i s a ć Twarogowi autorstwo n i e k t ó r y c h Gzyms o d d z i a l e j ą c y figur świętych. t r z o n o d p o d s t a w y jest w y d a t n y , pozba­ b ą d ź przez niego nie p o d p i s a n y c h b ą d ź sygnowanych, ale t a k , w i o n y e l e m e n t ó w d e k o r a c y j n y c h , w y k o n a n y z g ł ę b o k i m usko­ że p o d p i s u k r y t y p o d d a r n i ą nie z o s t a ł z a u w a ż o n y . M i s t r z b o w i e m k i e m o d d o ł u , co r o b i w r a ż e n i e j a k g d y b y p o w s t a ł z d w ó c h p ł y t p r z e w a ż n i e p o d p i s y w a ł swoje prace co zapewne m i a ł o r ó w n i e ż p o ł o ż o n y c h jedna na d r u g i e j . N a s t a w a z a k o ń c z o n a aspekt r e k l a m o w y . Stosowana j e d n a k przez niego f o r m u ł a w y m daszkiem z Okiem nie Opatrzności b y ł a j e d n a k o w a . N a najstarszej znanej n a m figurze z n a j d u j ą c e j s i ę frontu p ł y t k ą wnękę z płaskorzeźbą przedstawiającą w Rajbroeie (1858 r . ) p o d p i s a ł s i ę j a k w i e m y : „ m a j s t e r Teodor Matki Boskiej. T w a r ó g z L i m a n o w y " , później p o d p i s y w a ł się najczęściej nach płaskorzeźby „Sny­ dwuspado­ w t y m p a n o n i e , posiada o d Koronację Trzon figury od frontu z d o b i ą wykonane w płyoiMatki Boskiej Różańcowej cerz Teodor T w a r ó g z L i m a n o w y " ( P o ł o m D u ż y 1870, T r z c i a n n a a poniżej w owalu i i n . ) l u b „ S n y c e r z i malarz Teodor T w a r ó g z L i m a n o w y " ( T y - ś c i a n a c h bocznych, n a w y s o k o ś c i Matki Jana Ne", z Dzieciątkiem j a k p o d p i s a ł go T w a r ó g . N a Boskiej Różańcowej, są 225 �W c z e ś n i e j s z a o r o k od poprzednio opisanej jest f i g u r a T w a ­ roga z n a j d u j ą c a s i ę w T y m o w e j ( i l . 7) w y k o n a n a w 1886 r. Jej В r z e ś k o k o n s t r u k c j a a r c h i t e k t o n i c z n a jest analogiczna j a k w Iwkowej, z t y m t y l k o , że gzyms o d d z i e l a j ą c y t r z o n o d n a s t a w y jest po­ Bochnia t r a k t o w a n y dekoracyjnie, na jogo p i o n o w y c h ś c i a n a c h jest w y ­ r z e ź b i o n y m o t y w wzniesionego ł u k u m i ę d z y d w o m a n y m i p ó ł ł u k a m i . W e w n ą t r z ł u k u znajduje s i ę c z ę s t o Wiśnicz Nowy ^ na p r z y d r o ż n y c h z f i g u r a c h i nagrobkach odwróco­ spotykana uskrzydlona główka a n i o ł k a . Opisana t u f o r m a g z y m s u z a p o ż y c z o n a z d z i e w i ę t n a s t o ­ w i e c z n y c h n a g r o b k ó w k l a s y c y s t y c z n y c h stosowana b y ł a w K r a ­ kowie jako m o t y w zdobniczy w figurach kamiennych. W y p e ł ­ n i e n i e f r o n t o w y c h ś c i a n f i g u r y jest identyczne j a k w I w k o w e j . P a t r z ą c od g ó r y z n a j d u j ą O w n ę c e s t a t u a Matki Bytomsko ś w i ę t y c h Michała s i ę p ł a s k o r z e ź b y : Trójcy Boskiej i Zofii Różańcowej, poniżej z trzema córkami. Świętej, Ś c i a n y boczne wszyst­ k i c h czterech s e g m e n t ó w w y p e ł n i a j ą p ł a s k o r z e ź b y w p ł y c i n a c h (Serce Matki Boskiej, Wojciech, w. Mikołaj we płaskorzeźby Serce Chrystusa, umieszczone święci: Florian, i in.). Podobieństwo figur z Iwkowej i Tymowej wskazuje, ż e T w a r ó g p o s ł u g i w a ł s i ę w z o r a m i , do k t ó r y c h w r a c a ł z a l e ż n i e od z a m ó w i e n i a . P ł a s k o r z e ź b y f i g u r y w T y m o w e j ( i l . 15) zostały Limanowa Starcia w 1977 r . ś w i e ż o p o l i c h r o m o w a n e , n a t o m i a s t figura z I w k o w e j zachowana jest w stanie s u r o w y m . Ufa's T a k i sam u k ł a d a r c h i t e k t o n i c z n y m a j ą d w i e czterokondygna­ ф /б cjowe f i g u r y s t o j ą c e w o d l e g ł o ś c i k i l k u n a s t u m e t r ó w od siebie ф*? w L i p n i c y D o l n e j . Od poprzednio opisanych r ó ż n i ą s i ę j o d y n i e Nowy Sącz f@ bardziej o z d o b n y m w y k o n a n i e m gzymsu o d d z i e l a j ą c e g o posz­ c z e g ó l n e segmenty. Starsza, zbudowana w 1898 r . posiada d o l n y i ś r o d k o w y gzyms o w i e r z c l i n i c h ś c i a n a c h o p a d a j ą c y c h k u k r a ­ - I I ф - III О - w ę d z i o m , n a t o m i a s t gzyms o d d z i e l a j ą c y t r z o n od n a s t a w y IV jest płaski a w ścianach pionowych ma pośrodku p r o s t o k ą t n e wcięcia ( i l . 8, 9). P ó ź n i e j s z a o d w a l a t a f i g u r a jest p r a w d o p o d o b n i e o s t a t n i m I I . 1. Z a s i ę g w y s t ę p o w a n i a f i g u r T . T w a r o g a d z i e ł e m 76 letniego m i s t r z a . M a ona gzyms p o ś r e d n i analogiczny jak poprzednia, natomiast górny — oddzielający trzon od n a s t a w y — jest w y c i ę t y od d o ł u w k s z t a ł c i e profilowanego ł u k u p ł a s k o - w y p u k ł e g o ( i l . 13). Tego rodzaju n e o b a r o k o w y d e t a l archit e c h t o n i c z n y b y w a c z ę s t o stosowany w K r a k o w s k i m przez k a m i e ­ 5 niarzy s t a w i a j ą c y c h figury p r z y d r o ż n e i nagrobki. Nastawa m a Św. t a k i sam k s z t a ł t j a k we w s z y s t k i c h dotychczas o m ó w i o n y c h f i ­ Opisana t u f i g u r a w swej k o n s t r u k c j i a r c h i t e k ­ g u r a c h . W e w n ę k a c h , z n a j d u j ą c y c h s i ę w trzeciej k o n d y g n a c j i d w i e p ł a s k o r z e ź b y ś w i ę t y c h . Po prawej Św. Józef, Anna Samotrzecia. po lewej tonicznej nie r ó ż n i s i ę p r a w i e od poprzedniej, m a j e d y n i e nieco o b y d w u f i g u r , z n a j d u j ą s i ę s t a t u y Matki Boskiej. bogatszą p ł a s k o r z e ź b y Świętej dekorację w 1967 r . c a ł a f i g u r a postaci płaskorzeźbionego pozostawiona cokołu. W była w surowym kamieniu, Podobna pod w z g l ę d e m architektonicznym i dekoracyjnym W nastawach — Płaskorzeźby świętych występują r ó w n i e ż na ś c i a n a c h f r o n t o w y c h i bocznych. Prace w 1977 r . p ł a s k o r z e ź b y b y ł y p o l i c h r o m o w a n e ( i l . 4). Trójcy. Twaroga, szczególnie wcześniejsze, cechowała ry­ gorystyczna prostota, b r a k ozdobnego d e t a l u . J e ż e l i p o d koniec do o b u p o p r z e d n i c h jest f i g u r a w y k o n a n a przez T w a r o g a w M u ­ jego artystycznej d z i a ł a l n o ś c i staje s i ę widoczna tendencja chówce, wprowadzania Trójce posiadająca Świętą, k o l e Św. nastawie płaskorzeźbę wyobrażającą z a ś na t r z o n i e o d f r o n t u Serce Chrystusa a na co­ tego samego schematu czterokondygnacjowe. komponowane Przykładem są jest figury wykonana zdobnictwa, wynika to prawdopodobnie n i e c z n o ś c i dostosowania s i ę do w y m o g ó w f u n d a t o r ó w , figury Mikołaja. Według słupowe w jego m o g ł y wydawać się zbyt ubogie w do г ko­ którym porównaniu z n e o b a r o k o w y m i , bogato u g z y m s o w a n y m i f i g u r a m i , j a k i e z n a l i z okolic W i ś n i c z a , D o b c z y c , czy W i e l i c z k i . 6 przez T w a r o g a p o d koniec l a t o s i e m d z i e s i ą t y c h f i g u r a w I w k o w e j . N i e jest w y k l u c z o n e , ż e na k o n t o T w a r o g a n a l e ż y z a p i s a ć R ó w n i e j a k poprzednie o s z c z ę d n a w ozdobne detale, m a t r z o n f i g u r ę z 1870 г . , s t o j ą c ą w U j a n o w i c a c h na p ó ł n o c n y w s c h ó d o d w y ż s z y , s k ł a d a j ą c y s i ę z d w u c z ę ś c i pra.wie r ó w n e j Limanowej. rozdzielonych grubą płytą tworzącą gzyms. wysokości, Przez dodanie jednego o z ł o n u f i g u r a s t a ł a s i ę smuklejsza, g d y ż k a ż d a z czterech P o d s t a w ę , c o k ó ł i t r z o n m a t a k i e same j a k f i g u r y z R a j b r o t u i P o ł o m u D u ż e g o . O d m i e n n y jest n a t o m i a s t sposób r o z w i ą z a n i a nastawy. U d o ł u obiega j ą fryz z ł o ż o n y z szerokich, W z n o s z ą c y c h s i ę n a d s o b ą k o n d y g n a c j i m a p o d s t a w ę nieco m n i e j ­ s t o j ą c y c h ł u k ó w . Pionowe k r a w ę d z i e f l a n k o w a n e s ą od s z ą od poprzedniej ( i l . 5). N a s t a w a j a k w p o p r z e d n i c h f i g u r a c h p ó ł k o l u m i e n k a m i . P ł y t k a w n ę k a z a m k n i ę t a jest o d g ó r y ł u k i e m a a k o ń c z o n a jest d w u s p a d o w y m daszkiem z Okiem k o t a r o w y m , na k t ó r y m wznosi s i ę k r u c y f i k s z a s ł a n i a j ą c y częścio­ Opatrzności frontu w t y m p a n o n i e . P r o s t o k ą t n ą p ł y e i n ę w nastawie w y p e ł n i a p ł a s k o ­ w o t y m p a n o n dwuspadowego daszka. Po b o k a c h k r z y ż a znaj­ rzeźba d u j ą s i ę w y k o n a n e w p e ł n e j r z e ź b i e postacie d w ó c h M a r i i a w p ł y t ­ przedstawiająca Św. Trójcę. W górnej części trzonu, o d f r o n t u , znajduje s i ę n i e c k o w a t a w n ę k a , w k t ó r e j umieszczona k i e j w n ę c e Chrystus F r a s o b l i w y . F r o n t o w ą ś c i a n ę t r z o n u z d o b i jest k a m i e n n a s t a t u a Matki płaskorzeźba Boskiej t r z o n u z d o b i r z e ź b a Św. Michała, córkami. Pozostałe ściany z Dzieciątkiem. D o l n ą część a p o s t u m e n t Św. Zofia czterech kondygnacji z trzema, wypełniają przedstawiająca twórczości nisława dwukondygnacjowego Na drugiej kondygnacji trzonu p r z e c i w l e g ł e j od w n ę k i z p o s t a c i ą Maiki Boskiej w g ł ę b i o n a nisza, w k t ó r e j znajduje s i ę k a m i e n n a 226 w jest Pieta. ścianie również Boską z Dzieciątkiem Odmienne n i ż dotychczas elementy n a s t a w y n i e b y ł y obco p ł a s k o r z e ź b y ś w i ę t y c h , m . i n . J ó z e f a , Wojciecha, M i c h a ł a , Sta­ biskupa. Matkę w otoczeniu g ł ó w e k a n i o ł k ó w ( i l . 10). Twaroga. Półkolumienki trzonu jako zastosował dekoracje siebie figurze z T r z c i a n y . F r y z z ł o ż o n y z łuków, znacznie zarówno delikatniej wykonany, znamy krawędzi w podpisanej przez wprawdzie z Trzciany �I I . 2, 3. F i g u r a p r z y d r o ż n a , R a j b r o t , w o j . t a r n o w s k i e , w y k . w 1858 r. Teodor T w a r ó g . S t a n z 1967 i z 1977 r. W o j a k o w e j j a k i opisanej p o p r z e d n i o f i g u r y z I w k o w e j czy T y m o w e j ( i l . 7). Chrystusa rzeźbił Twaróg jako na krzyżu zwieńczenie między figury ( i l . 5) I d e n t y c z n ą k o m p o z y c j ę m a f i g u r a s t o j ą c a p r z y szosie m i ę ­ Mariami dzy M u c ł i ó w k ą a R a j b r o t e m . P o m i m o , że n i e znaleziono na n i e j przy szosie p o d p i s u a u t o r a , m o ż e m y bez o b a w y p o p e ł n i e n i a b ł ę d u p r z y p i s a ć Frasobliwy jego j ą T e o d o r o w i T w a r o g o w i ( i l . 12). W s p o m n i a n e t u d w i e f i g u r y dwoma stojącej w i o d ą c e j z M u c h ó w k i do R a j b r o t u a Chrystus r o b o t y znajdujo s i ę na figurzo w I w k o w e j r. (figura z 1874 г . ) . r ó ż n i ą s i ę o d siobie z w i e ń c z e n i a m i i t e m a t y k ą p ł a s k o r z e ź b zdo­ P e w n ą n i e p o r a d n o ś ć w i d o c z n ą w w y k o n a n i u n i e k t ó r y c h szcze­ b i ą c y c h trzony. Zakończenie figury z Wojakowej stanowi statua g ó ł ó w (np. t o p o r n y fryz p r z y nastawie) m o ż n a b y Matki tłumaczyć t y m , że b y ł y to pierwszo tego r o d z a j u p r ó b y podejmowano przez m i s t r z a aby w z b o g a c i ć a r c h i t e k t o n i c z n y w y s t r ó j c a ł o ś c i . Zwieńczenie ich G n o j n i k ) Chrystus się k i l k a figur stanowi na krzyżu statua datowana) f i g u r a Matki między Ś w i ę t e g o (Uszew). N a j s t a r s z ą rzeźbiarskich Boskiej dwoma Mariami, Różańcowej umieszczone Sw. Dominika O p r ó c z f i g u r t y p u architektonicznego, o k t ó r y c h m ó w i l i ś m y dotychczas, z a c h o w a ł o Boskiej Boskiej są z Dzieciątkiem dwa małe na ręku. posążki U stóp Matki przedstawiające z psem t r z y m a j ą c y m w p y s k u p o c h o d n i ę . P o s t a c i ą n i e w i e ś c i ą w s t r o j u z a k o n n i c y jest Sw. Klara ( i l . 11). Twaroga. N a szczycie d r u g i o j z o m a w i a n y c h f i g u r znajduje s i ę k r u c y ­ (Wojakowa, fiks pod k t ó r y m stoją dwie Marie, wykonane w rzeźbie pełnej. lub posąg z n i c h w y d a j e s i ę (niestety nie z U s z w i , p o s i a d a j ą c a bardzo s k r o m n ą a r c h i ­ S p o ś r ó d w s p o m n i a n y c h t u r z e ź b w y r ó ż n i a s i ę w i ę k s z ą swo­ b o d ą w u k ł a d z i e c i a ł a i p e w n y m r e a l i z m e m w sposobie t r a k t o ­ w a n i a t w a r z y p o s ą g Sw. Jana Nepomucena ( i l . 6). N i e w i a d o m o t e k t u r ę . S k ł a d a j ą s i ę n a n i ą d w i e p ł y t y p o d s t a w y , czworogra­ j e d n a k czy jest on d ł u t a T w a r o g a skoro k a m i e n i a r z e stawiane n i a s t y c o k ó ł i nieco o d niego w y ż s z y t r z o n o z d o b i o n y od. g ó r y przez siebie f i g u r y potrójnym w w a r s z t a t a c h m i e j s k i c h l u b z a m a w i a l i u s w y c h zdolniejszych ł a m a n y m g z y m s e m . Ś c i a n ę f r o n t o w ą i boczne w y ­ pełniają p ł a s k o r z e ź b y ś w i ę t y c h . Całość wieńczy p o s ą g Św. Jana konkurentów. Nepomucena ( i l . 6). Bardziej Twaróg rozbudowana jest f i g u r a ze s t a t u ą Matki pod Boskiej, względom architektonicznym znajdująea się w Wojakowej Boskiej figur uzupełniali często statuami kupowanymi 7 najczęściej Różańcowej (Lipnica rzeźbił z Dzieciątkiem Dolna, Iwkowa Matkę Boską. Statuy Matki na ręku u m i e s z c z a ł we w n ę k a c h ( i l . 5, 9) l u b na i c h z w i e ń c z e ­ k o ł o Czchowa. W y k o n a n a przoz T w a r o g a w 1879 r. s k ł a d a s i ę n i a c h ( G n o j n i k , W o j a k o w a ) . Z n a n a jest jedna jego r o b o t y z płytowej podstawy, cokołu w kształcie sześcianu i smukłego, Boska c z t o r o ś c i e n n o g o t r z o n u ozdobionego od d o ł u i g ó r y g ł a d k ą o p a s k ą . Dolna r . 1900 — i l . 9) i Matka Wydatny, cokół t r z y m a j ą c a w p r a w e j r ę c e b e r ł o . Postacie M a t k i B o s k i e j i D z i e ­ o d t r z o n u posiada ś c i a n y wierzchnie nachylone k u k r a w ę d z i o m . c i ą t k a przedstawione s ą w k o r o n a c h . I n n o t e m a t y , j a k p o s t a ć P i o n o w o ś c i a n y g ó r n e g o gzymsu z d o b i szeroki fryz składający Chrystusa Frasobliwego czy w i s z ą c e g o na k r z y ż u z d a r z a j ą s i ę ze s t o j ą c e g o l u k u m i ę d z y d w o m a o d w r ó c o n y m i pólłukami. wyjątkowo. starannie profilowany gzyms oddzielający Różańcowa z r ę k o m a z ł o ż o n y m i do m o d l i t w y Boska Różańcowa z Matka (Lipnica Dzieciątkiem się W e w n ą t r z ł u k u znajduje s i ę p ł a s k o r z e ź b a p u t t a , a w p ó ł l u k a c h W p ł a s k o r z e ź b i e n a t o m i a s t r o z l e g ł o ś ć t e m a t y c z n a jest znacz­ u ł o ż o n e diagonalnie g a ł ą z k i z l i s t k a m i . N a f r o n t o w e j i bocznych nie w i ę k s z a . S p r z y j a ł a t e m u d u ż a i ł o ś ć w o l n y c h miejsc n a t r z o n i e ścianach figury, które „należało" czymś wypełnić, jak również trzonu ś w i ę t y c h ( i l . 11). znajdują się płaskorzeźby przedstawiające polegający na zwyczaj t y m , że obok pewnych t e m a t ó w niejako obo- 227 ���И . 12. F i g u r a p r z y drodze z M a c h ó w k i do R a j b r o t a , w y k . p r a w d o p . T w a r ó g ; i l . 13. F i g u r a w L i p n i c y D o l n e j , w y k . T . T w a r ó g , 1900 r . Nepomucen P ł a s k o r z e ź b y umieszczano z r e g u ł y w p ł y e i n e , c h p r o s t o k ą t ­ umieszczano jeszcze p a t r o n ó w f u n d a t o r ó w i c z ł o n k ó w i c h r o d z i n y . nych, zamkniętych u góry płaskim lub wklęsło-wypukłym łukiem, S t w a r z a ł o t o szeroki wachlarz m o ż l i w o ś c i w doborze o s ó b ś w i ę ­ względnie tych i niejednokrotnie stawiało w y k o n a w c ó w w trudnej sytuacji W r y s u n k u na ogół p o p r a w n o . T y p i z a c j a w sposobie t r a k t o w a n i a w i ą z k o w y c h , j a k Trójca Święta, Matka Boska czy Jan w elipsowatym medalionie kuto są dosyć płytko. ze w z g l ę d u na b r a k dostatecznej o r i e n t a c j i w w y m o g a c h i k o n o ­ twarzy w y s t ę p u j e t u podobnie j a k w rzeźbach p e ł n y c h . Zdarzają graficznych. T w a r ó g z t r u d n o ś c i t y c h wychodził o b r o n n ą r ę k ą . się jednak p r ó b y T e m a t y o charakterze siebie n p . twarze Boga Ojca i Chrystusa w p r z e d s t a w i e n i u reprezentacyjnym k t ó r o umieszczał froncie w p ł y c i n i e n a s t a w y i po ś r o d k u t r z o n u f i g u r y , n p . Świętą ( T y m o w a , L i p n i c a D o l n a — i l . 13, I w k o w a Koronację czy Matkę Jezusa Matki Boskiej Boską na Trójcę — i l . 6), ( M u c h ó w k a , P o ł o m D u ż y — i l . 14), z Dzieciątkiem (Połom Duży, Rajbrot), Serce ( M u c h ó w k a ) m i a ł d o s k o n a ł o opracowane w e d ł u g w z o r ó w i k o n o g r a f i c z n y c h k o ś c i e l n y c h p o p u l a r y z o w a n y c h przez w z o r n i k i i ilustrowane cenniki f i r m p r o d u k u j ą c y c h docierały t e ż do p r a c o w n i w i e j s k i c h kamieniarzy. d o t y c z y p o p u l a r n y c h ś w i ę t y c h j a k Jan Stanisław Biskup, patronek żeńskich: sobie również rzadziej, Małgorzaty Andrzej, z Zofii, Józef, tematami czy 8 Nepomucen, Wawrzyniec, Katarzyny, jak np. świętych: dewocjonalia, k t ó r e m a t ó w . F a ł d z i s t o ś ć szat przedstawiana jest z p e w n y m uprosz­ czeniem. i W i d o c z n a jost rytmizacji, która tendencja jednak z l o g i k ą ich naturalnego do pewnej n i g d y n i e popada schematyzacji w sprzeczność układu. C h o c i a ż T w a r ó g o k r e ś l a ł s i ę sam j a k „ s n y c e r z i m a l a r z " trudno byłoby powiedzieć na c z y m jego m a l a r s t w o polegało. Wojciech, l a r s t w o sztalugowe. N i e m o ż n a nawet o d p o w i e d z i e ć na p y t a n i e czy czy swe r z e ź b y p o l i c h r o m o w a ł . P r z e m a w i a ł y b y p r z e c i w t e m u Radził f i g u r y w I w k o w o j ( i l . 5) i L i p n i c y D o l n e j (ił. 13), k t ó r e nie w y ­ występującymi k a z u j ą najmniejszych ś l a d ó w m a l o w a n i a . N a t o m i a s t inne f i g u r y Floriana, Agnieszki, Rozalii. b y ł y malowane i p r z e m a l o w y w a n e . N i e m a j e d n a k ż a d n y c h p o d ­ staw a b y m a l a t u r y t e p r z y p i s y w a ć W y m i e n i o n e t u postacie przedstawiane Trójcy ( i l . 9). Oblicza ś w i ę t y c h r ó ż n i ą s i ę w granicach p a r u sche­ Dotychczas n i e w i a d o m o czy u p r a w i a ł , j a k jego przodek, ma­ Anny. ikonograficznymi Bartłomieja, się od T o samo Franciszek Barbary, Świętej indywidualizowania twarzy. Różnią Twarogowi. s ą przez T w a r o g a R z e ź b y T w a r o g a n i e n o s z ą z b y t w i e l u cech ludowego p r y ­ f r o n t a l n i e i statycznie. Z p r z e d s t a w i e ń o charakterze s y t u a c y j ­ m i t y w u . W p r a w d z i e twarze ich b y w a j ą s t y p i z o w a n e a postacio n y m w y m i e n i ć n a l e ż y w y s t ę p u j ą c e g o c z ę s t o w r z e ź b i e kaplicz­ sztywne w p o s t a w i e i g e ś c i e , lecz proporcjo c i a ł a m a j ą n a t u r a l n e k o w e j na p o ł u d n i u o d K r a k o w a — Chryrlusa l u b p r a w i e n a t u r a l n e a szat}- u d r a p o w a n e w m i ę k k i e f a ł d y o d d a j ą krzyżem (Gnojnik). przedstawiającą Z innych wspomnieć Św. Jana ( i l . 11) i Św. Floriana dach p ł o n ą c e g o pod stopami chrzczącego należy Chryrtusa pod płaskorzeźbę w Jordanie ( i l . 16) w y l o w a j ą c e g o z dzbana w o d ę na b u d y n k u i Św. smoka upadającego lub Michała depczącego leżącego reprezentuje typ wiejskiego rzeźbiarza, który d r o g ą p r a k t y k i i upartego n a ś l a d o w n i c t w a z b l i ż y ł s i ę znacznie do p o z i o m u j a k i przedstawia p r o d u k c j a miejskiego prowincjo­ nalnego r z e m i o s ł a kamieniarskiego. Pewna n a i w n o ś ć , w ł a ś c i w a T w a r ó g j a k o uskrzydlonego rycerza t r z y m a j ą c e g o s z a b l ę w p o d ­ l u d o w y m r z e ź b o m , przejawia się t u t y l k o w n i e k t ó r y c h p r z y k ł a ­ (Iwkowa). Michała materiału. Twaróg przedstawia niesionej do ciosu r ę c e szatana. Św. charakter dach (Chrzest w Jordanie, w a l k a Ś w . M i c h a ł a ze s m o k i e m czy d i a b ł e m ) gdzie a u t o r n i e zawsze r a d z i sobie z o d d a n i o m postaci 230 �I I . 14. F r a g m e n t f i g u r y z P o ł o m u D u ż e g o , 1870 г . ; i l . 15. F r a g m e n t f i g u r y z T y m o w e j , w r u c h u l u b g d y p o s ł u g u j e s i ę s t y l i z a c j ą statycznie przedsta­ w i o n y c h p o s t a c i (Św. Zofia z trzema córkami na figurze z I w k o - wej — i l . 5). 1886 r, P r z y p u s z c z a ć należy, że „ s n y c e r z i malarz z L i m a n o w y " na tym t r u d n y m d l a siebie terenie z y s k a ł sobie k l i e n t ó w stosowanie k o n k u r e n c y j n y c h cen. Mogła by to przez potwierdzać D z i a ł a l n o ś ć a r t y s t y c z n a Teodora T w a r o g a ogranicza s i ę do n i e c h ę t n a w s t o s u n k u do T w a r o g a o p i n i a b o c h e ń s k i e g o k a m i e ­ kilkunastu wsi leżących m i ę d z y L i m a n o w ą a Wiśniczem — i l . n i a r z a F r a n c i s z k a A d a m k a , dawnego p r a c o w n i k a z a k ł a d u k a m i e ­ 1. M i m o niarskiego W o j c i e c h a Samka. W i e d z i a ł on, że T w a r ó g p o c h o d z i ł starannych poszukiwań n i e znaleziono ż a d n e j jego f i g u r y w p o b l i ż u L i m a n o w e j czy na p o ł u d n i u o d tej m i e j s c o w o ś c i . „ z g ó r " i ż e w y k o n y w a ł r ó ż n e nieporadne r z e ź b y W i d o c z n i e k l i e n t e l a T w a r o g a r e k r u t o w a ł a s i ę z t e r e n ó w bardziej g ł o w a c h " , k t ó r e podobnie j a k i dzieła okolicznych wiejskich „o dużych z a m o ż n y c h gdzie f i g u r o bogatej a r c h i t e k t u r z e , r z e ź b i e i p ł a s k o ­ k a m i e n i a r z y t r a k t o w a n o u Samka p o g a r d l i w i e z w i ą c je r z e ź b i e b y ł o sporo. B y ł t o p r z e c i e ż r e j o n b e z p o ś r e d n i e j l u b po­ brodzkimi ś r e d n i e j penetracji k r a k o w s k i c h i b o c h e ń s k i c h pewien ksiądz rzemieślniczych Maćkami", tak określił zachwycony w y g l ą d e m niego w z a k ł a d z i e w a r s z t a t ó w kamieniarskich. bo ludową rzeźby „rej- kamieniarkę wykonanej dla Samka. P R Z Y P I S Y 1 R . Reinfuss, Rzeźba ludowa Łemków, „ P o l . Szt. L u d . " , R . 22, 1968 nr 3, s. 122—134; K . W o l s k i , Z badań nad kamie­ niarstwem ludowym na Roztoczu, „ R o c z n i k M u z e u m E t n o g r a ­ ficznego w K r a k o w i e " , Т . I , 1966, s. 123—128; T . Szetela-Zauchowa, Ludowa rzeźba w kamieniu okolic Rymanowa. Prace i Materiały z Badań Etnograficznych, R z e s z ó w 1979, s. 267—326; R . Reinfuss, Ludowa rzeźba kamienna na zachodnim Pogórzu, „ P o l . Szt. L u d . " , R . 30, 1976 n r 3, s. 167—180; S. L e w , Ludowy ośrodek kamieniarski w Bruśnie pow. Lubaczów, „ R o c z n i k Prze­ m y s k i " , Т . X I , 1967, s. 193—228; A . M a ł e t a , Z badań nad ludową rzeźbą kamienną okolic Wieliczki, Gdowa i Myślenic, „Pol. Szt. L u d . " , R . 32, 1978 nr 4, s. 229—240; J . Langer, Rzeźba kamienna na Orawie, „ P o l . Szt. L u d . " , R . 35, 1981 n r 1, s. 45— 53 3 K s i ę d z u proboszczowi L . K o w a l s k i e m u z L i m a n o w e j s k ł a d a m serdeczne p o d z i ę k o w a n i e za dostarczenie ś w i a d e c t w a c h r z t u i zgonu T . T w a r o g a . W . G a w r o n u r o d z o n y w Starej W s i z a j m o w a ł s i ę jej e t n o g r a f i c z n y m opracowaniem ( W . G a w r o n , Stara wieś) w p r a c y z b i ó r . Materiały Etnograficzne z Pow. Limanowskiego, Wrocław 1967, s. 28—49) A . M a ł e t a , op. cit., s. 235, i l . 19 t a m ż e , s. 228, i l . 5 R . Reinfuss, Ludowa rzeźba kamienna na zachodnim Po­ górzu, op. c i t . , s. 172 i p r z y p i s 13; A . M a ł e t a , op. cit., s. 225 R . Reinfuss, Wpływ rzemieślniczej produkcji dewocyjnej na ludową rzeźbę kamienną, „ P o l . Szt. L u d . " , R . 33, 1979 n r 2, s. 67—74 4 5 6 7 8 2 E . Ś n i e ż y ń s k a - S t o l o t , Adeodatus Martyński kamieniarz z Borzęcina, „ P o l . Szt. L u d . " , R . 22, 1968 n r 3, s. 131—135 Fot. J . Świderski 231 f �I I . 1. N a c z y n i a z B r z o s t k a , M u z e u m N a r o d ó w Z S R R � https://zbiory.etnologia.uw.edu.pl/files/original/816be8a639c931f39f4d328db4b3c146.pdf 260af00082edd2f4816efce90c69bc35 Dublin Core The Dublin Core metadata element set is common to all Omeka records, including items, files, and collections. For more information see, http://dublincore.org/documents/dces/. Title A name given to the resource Lud Publisher An entity responsible for making the resource available Polskie Towarzystwo Ludoznawcze Rights Information about rights held in and over the resource Licencja PTL Format The file format, physical medium, or dimensions of the resource pdf Language A language of the resource pol Type The nature or genre of the resource czasopismo Text A resource consisting primarily of words for reading. Examples include books, letters, dissertations, poems, newspapers, articles, archives of mailing lists. Note that facsimiles or images of texts are still of the genre Text. Dublin Core The Dublin Core metadata element set is common to all Omeka records, including items, files, and collections. For more information see, http://dublincore.org/documents/dces/. Relation A related resource oai:cyfrowaetnografia.pl:publication:4199 Date A point or period of time associated with an event in the lifecycle of the resource 1959 Subject The topic of the resource obrzędy ludowe Lubelskie - obrzędy ludowe Identifier An unambiguous reference to the resource within a given context oai:cyfrowaetnografia.pl:3916 Title A name given to the resource Wystawa obrzędów ludowych na Lubelszczyźnie / Polska Sztuka Ludowa - Konteksty 1959 t.13 z.3 Description An account of the resource Polska Sztuka Ludowa 1959 t.13 z.3 ;s.167-168 Creator An entity primarily responsible for making the resource Reinfuss, Roman Language A language of the resource pol Publisher An entity responsible for making the resource available Państwowy Instytut Sztuki Format The file format, physical medium, or dimensions of the resource application/pdf PDF Text Text capture metadata for PDF documents Text wręcz żywiołowego rozkwitu w i c k i e j p o w i n n y iść r ó w n i e e f e k t o w n e ją wypełniają. dukujące metale lowanymi kajały Tymczasem bardziej konawstwem ośrodki d l a użytku skrzyniami, w niejszego Podczas sprzęty, które stolarskie pro­ w s i , poza niewielkim wyszukane wnętrza izby ło­ zdobnictwa w Ł o w i c k i e m . W p a r z e z bogatą dekoracją barwnie m a ­ stopniu potrzeby zaspo­ w wpływu Łowickiem sunkowo meble n a obraz gdy masowo określony, dużego cechuje widualnych wypuszczający artystycznej z warsztatu działalności Tego rodzaju sadzie produkcja „krótkich serii", snycerką różnorodność f o r m , t y p o w a d l a indy­ poczynań artystycznych. PRZYPISY w ciągu całej niż kilka Muzeum w 2 J w . , r y c . n a s. 101. oparta n a za­ 3 J w . , r y c . n a s. 103. n i e mogła wywrzeć znacz­ 4 J w . , r y c . n a s. 104. kraju. OBRZĘDÓW i N a koncie stałą o r a z nych zmiennych, osiągnięcie t u przypomnieć skiej, na której czynnych pokazano niemal lutym dużej na całą Lublinie nowa skalę było 100% (!) wystawa jakie została zmienna, treścią stanowiła korzystania nowych pomysłów cji, j a k również zastosowania ośrodków ludowych, w gdzie dzie­ występowały. otwarta pracownikowi naukowej. ceramiki lubel­ odmian, interesującą starcza niejedna Lubelszezyźnie n a t y m terenie 1959 r . przygotowa­ wartości ubiorów do­ wystawę których wystawę czy wystawę stroju sumiennie reprezentowanych wówczas garncarskich, dzinie o posiada urządzoną spośród Wystarczy muzealnych osiągnięć szereg n i e z w y k l e wystaw najbardziej placówek swych stanowiła w Muzeum która poza swą Ciekawą w próbę w y ­ zakresie ekspozy­ możliwości, j a k i c h d o ­ muzeum nowoczesna tech­ nika. Wystawa ne ilustrowała Lubelszczyzny, nym zwyczaje pokazane doroczne w wyborze zarówno w a r u n k a m i l o k a l o w y m i , badań mogli Świderski. LUDOWYCH do grupy ambitnych skonale opracowaną i estetycznie w Jan Warszawa i ich strój. 1 mebli. meblarska, L u b l i n i e należy dynamicznych W A . Chmielińska, Księżacy 1930, s. 100. Reinfuss WYSTAWA w styl, d l a sto­ zdobione pra­ Fotografował Roman stworzyły plastycznej n i e więcej czy kilkanaście s z t u k z d o b i o n y c h łowickiej. charakterystyczny obszaru cujący — j a k G o l i s — w sposób p ó ł a m a t o r s k i , półzaswej izby skrzynie łowiczan. W y ­ m e b l i o bogatszej d e k o r a c j i z a j m o w a l i się w i ę c różni u t a l e n t o w a n i s a m o u c y , wodowy, wnętrza wyrabiane z tego zakresu. organizatorzy magazynowych statecznie musiało W wystawy Muzeum, penetracją konieczności terenową, podyktowa­ jak i i na poprzedzone prowadzoną stanem przez stopniu zasobach zatrudnionych w Muzeum, i obszerną opis dokumentację oraz zapis gnetofonowe stów. czy t e n został następnie korzystany przy muje obrzędów niektóre Z urządzeniu obrzędy świąt zimowych dów, serię turoni, oraz odkryte przy styki Ludowej kiełek. szafka ku wraz współudziale z grupę obej­ oraz Sekcji z trójkątnym ligawek Badania Instytutu Janowa interesujących k u ­ związanych szczytem, otwarta umieszczona kolędnicza. W e w n ą t r z z Bożym z przodu n a drąż­ niej znajdują się w d w ó c h k o n d y g n a c j a c h figurki krążące w cu, ubiory wiejskie. odziane Zwyczaje sikawek w e współczesne wielkanocne, śmigusowych, techniką rozległą rządzona z prócz palm, drewnianych pisanki w y ­ u i skrobaną wyróżniała nawleczonych poprzegradzanych tań­ reprezentowały woskową których Pla­ Sztuki maski a także szopkę z kompletem przedmiotów j a k gwiazda tzw. Hero­ kolędniczych, zasługuje n a u w a g ę wśród etno­ gwiazd Państwowego Wśród Narodzeniem która dorocznych związanych z o k r e ­ wystawiono z a p u s t n y c h przebierańców, Lubelskiego tek­ umiejętnie w y ­ wystawy, zwyczajów c y k l u obrzędów i zwyczajów sem nagrania m a ­ śpiewanych rodzinne. kołatek, zespół i rezul­ obiektów, a l e obejmującą i c h względnie wygłaszanych Materiał cykl obrzędów ołówkowy konane niedo­ co dało w t a c i e n i e t y l k o znaczną liczbę n o w y c h wystawy często Przygotowanie zostać rodzin­ bowiem bazować szczupłych metrykowanych. z małym i grafów NA LU B E LS ZCZ Y Ź N I E oraz się kołatka na d w a sznurki nasady krótkimi seria spo­ deseczek kołeczkami 167 �Ryc. 1. Kołatka wielkanocna z Lubelszczyzny. Muz. w Lublinie. Ryc. 2. Jedna z grup orszaku weselnego. Ryc. 3. Wieńce dożynkowe na wy­ stawie w Lublinie. (ryc. 1), przypominająca używane przez W dalszym żniwny były ciągu zwyczaj przy idiofoniczne obrzęd pomocy dożynkowe. stanowiły zwyczaje stawiająca orszak odzianych w ce) 268 weselne. weselny stroje menty z wesela wyobrażone Były kszezonowskie pomocy to: autentyczne gra laleczek. swych oraz wystawy przed­ manekinów dwa przedstawiający lalek. for­ pieśni na o chmielu na Ilustracja pracowników z działu frag­ blinie. Pomysł tań­ nienia ekspozycji nadawano przez magnetofonowej) objaś­ t e k s t y , j a k n p . : pełny ligawce i t d . , aż do tekst weselnej zakończenie. dźwiękowa przygotowanych wystawy taśmy nienia oraz scena z (z „Herodów", końcowy złożony (w t y m jeden przy różne w zwiedzania radiowe oraz wykonanych Akcent czasie pokazane Sobótki przepiórki" estetycznie W głośniki palenia „oborywania Uzupełniały tę część e k s p o z y c j i mach wieńce instrumenty ludy prymitywne. zestawiona ludowymi została etnograficznego zastosowania okazał z wykonawcami nagrań przez Muzeum w Lu­ jako sie. doskonały, rzało t o n a s a l a c h w y s t a w o w y c h nagrań gdyż specyficzny uzupeł­ stwa­ nastrój �autentyzmu, ożywiając niejako martwe zespoły m a ­ k r z y ż u j ą c y c h się ukośnie desek, ż y w o p r z y p o m i n a ł y d r e w n i a n e o p a k o w a n i a używane d o t r a n s p o r t u m a ­ s z y n ( r y c . 3). D o b r y sprzęt w y s t a w o w y podnosi estetyczny w a l o r ekspozycji, ale s a m pozostaje j a k gdyby niewidoczny. W w y p a d k u omawianej t u w y ­ s t a w y r u s z t o w a n i a z desek w p r o w a d z a ł y u c z u c i e n i e ­ p o k o j u i odrywały o d eksponatu uwagę widza w sposób n i e m n i e j s z y niż d a w n i e j g a b l o t y m u z e a l ­ ne przeładowane różnego r o d z a j u o z d o b a m i w p o ­ staci gzymsów, k o l u m i e n e k i t p . Poza t y m w n i e ­ których wypadkach, t a m zwłaszcza, gdzie s a m e k s p o n a t n i e odznaczał się barwnością ( g r u p a w i e ń ­ c ó w d o ż y n k o w y c h ) , s t w a r z a ł o się n a s a l i w y s t a w o w e j wrażenie p r z y k r e j szarzyzny nekinów. Ekspozycja w y s t a w y — j a k z w y k l e w Muzeum L u b e l s k i m — stanowiła próbę szukania nowych rozwiązań. U n i k a j ą c p r z y k r e g o n a t u r a l i z m u w s p o ­ sobie t r a k t o w a n i a manekinów, zrezygnowano np. całkowicie z r e a l i s t y c z n i e w y k o n a n y c h głów, zastę­ pując j e b a r d z o szczęśliwie zupełnie p ł a s k i m i a l e zindywidualizowanymi w konturze t w a r z a m i wycię­ t y m i z g r u b e j d e s k i ( r y c . ?), c o dało w y n i k b a r d z o dodatni. Znacznie wa gorzej wystawy; natomiast półki wypadła ogólna i Stelaże, w y k o n a n e opra­ z prostych, Fotografował Anna Urbanowicz Kunczyńska KONKURS W maju I WYSTAWA 1959 r . została „Wystawa sztuki ludowej dowej przez komisarz Balbinę Podhala", Białońską wystawy) Zakopane), przy i SZTUKI otwarta w Nowym współudziale Rady (kierownik Wandę Targu zorganizowana z r a m i e n i a Wydziału K u l t u r y P o w i a t o w e j i Jan Wydziału Widigerową samych Naro­ (ZPAP twórców ludo­ U w z g l ę d n i o n o t u j e d n a k t a k ż e p e w n ą liczbę tów zabytkowych, ich przez wkład Wystawę okazy z myślą muzea. stanowiły szkoły dzieci 1958 r . ) . C h o ­ PODHALA d z i e miała p r e z e n t o w a ć współczesną twórczość ludową. w y c h : Bronisławy B a r t o l - M a r c u l k i i J a n a M i c h n i a k a . p o p r z e d z i ł k o n k u r s (grudzień LUDOWEJ W dziale obiekty podstawowej o możliwości w „zabytkowym" dostarczone ceramiki, uczniów Zebrane Jana zdobione znaczny przez Chochołowie. p o d k i e r u n k i e m nauczyciela starej ekspona­ zakupienia przez Plucińskiego narzędzia pracy ciaż t e r m i n j e g o n i e p o z o s t a w i a ł w i e l e czasu n a p r z y ­ i gotowania w darze do M u z e u m K u l t u r y i S z t u k i L u d o w e j w W a r ­ i przypadał n a okres bardzo niedogodny, kolidując z j e s i e n n y m i p r a c a m i w p o l u , t o j e d n a k z e ­ b r a n o m a t e r i a ł z a r ó w n o okazały l i c z e b n i e , ogół biorąc Niemała — na wysokim w t y m zasługa poziomie j a k— na artystycznym. organizatorek pracujących od w i e l u j u ż l a t n a t y m t e r e n i e i znających go d o s k o ­ n a l e . A l e niezależnie o d i c h doświadczenia, zapewne dużą r o l ę twórców. Jedyną odegrało wsią, z nie związanych pod wpływem doświadczenie której z nadesłano ludową samych wiele tradycją, eksponatów a drobnomieszczańskiej wykonanych tandety, był D z i a n i s z , biorący udział w k o n k u r s i e p o r a z p i e r w s z y . Przyjęcie cyjnego dla konkursu granic podziału administra­ p o w i a t u zadecydowało, że r e p r e z e n t o w a n e t u odrębne g r u p y : P o d h a l e , Spisz, O r a w a i P i e n i n y . Główną rolę odegrały j e d n a k były w ł a ś c i w i e c z t e r y ekspo­ naty pochodzące Zakopane. podhalańskich Tradycyjna terenie najlepiej twórcami z ze wytwórczość się zachowała, strony państwa w s i otaczających ludowa a obecna oraz na możność C P L i A — zapewnia t r a d y c y j n e j wytwórczości dodatkowe zbytu oddziałuje skup ludowej szanse r o z w o j u . N a r o z w ó j i p o d t r z y m a n i e miejscowych t r a d y c j i a r t y s t y c z n y c h i rękodzielniczych mocno także ruch regionalny, żywszy n a P o d h a l u niż w i n n y c h o k o l i c a c h naszego k r a j u . bazowała w przeważającej teriałach w y b r a n y c h z p r a c pasterskie zostały przekazane szawie. N i e z a l e ż n i e o d i n i c j a t y w y Plucińskiego, s a m e o r g a n i ­ zatorki wystawy nadawały pewien k i e r u n e k poszuki­ w a n i o m z a b y t k ó w w t e r e n i e , w y k o r z y s t u j ą c okazję d l a uzupełnienia m a t e r i a ł ó w w z a k r e s i e noszonego j u ż o b e c n i e 1900 r . W r e z u l t a c i e tradycyjnego, nie s t r o j u k o b i e c e g o z czasu t y c h poszukiwań z e u m Tatrzańskiego wzbogacona części n a m a ­ k o n k u r s o w y c h i w zasa­ około kolekcja M u ­ została o dalsze p r z y ­ kłady spódnic w e ł n i a n y c h „ t y b e t e k " , c z a r n y c h , z d r o b ­ nymi wzorami czerwonych kwiatków „śliwek", typo­ w y c h d l a góralskiej m o d y z początku naszego w i e k u . Szczególnie fragmentem interesującym XX w . p r a c o w n i R o z a l i i T a t a r o w e j . Z a r ó w n o i c h krój poziom biegłości wykonania i w czynnej z tych są t u g o r s e t y jak wykonane stroju lat zdobienia n a początku dowodzą twórczyń. Szyte przeważnie srebrnego zdobione obecna l u b złotego są z n a c z n i e w „zkrętki" skromniej ciem i zrozumieniem linie kroju. W dziale zdobionej czarnego, l u b „szarotki", niż tego twórczości formy, współczesnej u k a z a n i a j e j w j a k najpełniejszym były wszystkie dużej z aksamitu, n a wymaga m o d a góralska, a l e z a t o z w i ę k s z y m zentowane Wystawa naczynia t y m m a s z y n i e , o w z o r a c h n a s z y w a n y c h z siutażu opieka n a d wyrobów l u d o w y c h o d b i o r c y m i e j s k i e m u poprzez drewniane wyczu­ podkreślającej przyjęto zasadę przekroju. Repre­ właściwie dziedziny sztuki i rzemiosła l u d o w e g o , ż y w e n a t e r e n i e p o w i a t u n o w o ­ t a r s k i e g o , a także t e , które j u ż utraciły zastosowanie 169 � https://zbiory.etnologia.uw.edu.pl/files/original/6c894ab3a4a3fab63391852ba8ca9b94.pdf b6096ae8de32470cc1b9ff3e38ba3ba9 Dublin Core The Dublin Core metadata element set is common to all Omeka records, including items, files, and collections. For more information see, http://dublincore.org/documents/dces/. Title A name given to the resource Lud Publisher An entity responsible for making the resource available Polskie Towarzystwo Ludoznawcze Rights Information about rights held in and over the resource Licencja PTL Format The file format, physical medium, or dimensions of the resource pdf Language A language of the resource pol Type The nature or genre of the resource czasopismo Text A resource consisting primarily of words for reading. Examples include books, letters, dissertations, poems, newspapers, articles, archives of mailing lists. Note that facsimiles or images of texts are still of the genre Text. Dublin Core The Dublin Core metadata element set is common to all Omeka records, including items, files, and collections. For more information see, http://dublincore.org/documents/dces/. Relation A related resource oai:cyfrowaetnografia.pl:publication:3938 Date A point or period of time associated with an event in the lifecycle of the resource 1953 Subject The topic of the resource meblarstwo ludowe - elementy renesansowe Identifier An unambiguous reference to the resource within a given context oai:cyfrowaetnografia.pl:3687 Title A name given to the resource Elementy renesansowe w polskim meblarstwie ludowym / Polska Sztuka Ludowa - Konteksty 1953 t.7 z.6 Description An account of the resource Polska Sztuka Ludowa 1953 t.7 z.6; s.327-334 Creator An entity primarily responsible for making the resource Reinfuss, Roman Language A language of the resource pol Publisher An entity responsible for making the resource available Państwowy Instytut Sztuki Format The file format, physical medium, or dimensions of the resource application/pdf PDF Text Text capture metadata for PDF documents Text Ryc. 1. Skrzynia dolnośląska. Fornirowanie imitowane malaturą. ROMAN REINFUSS ELEMENTY RENESANSOWE W POLSKIM MEBLARSTWIE L U D O W Y M Mimo ekskluzywności, która charakteryzuje sztukę służącą warstwom elitarnym, między ludową a nieludową twórczością artystyczną istnieje stała wza­ jemna wymiana. Nawet najbardziej zachłannie strze­ żone przez warstwy elitarne elementy ich kultural­ nego decorum (jak np. strój) przenikają z czasem do ludu, mimo zakazów a nawet sankcji karnych, jakimi w ustroju feudalnym tzw. „warstwy wyższe" starały się bronić swego stanu posiadania. Świadectwem przenikania sztuki elitarnej do sztuki ludowej są widoczne wpływy stylów historycznych w wielu dziełach wychodzących spod ręki twórców ludowych, zarówno dawnych, jak i współczesnych. Analizując wpływ poszczególnych stylów historycz­ nych na ludową twórczość plastyczną widzimy, że nie wszystkie z nich oddziałały z jednakową siłą. Sto­ sunkowo nieznaczny jest wpływ starych stylów z cza­ sów średniowiecza, jakkolwiek pewne elementy zwią­ zane z gotykiem spotyka się w ludowej architektu­ rze, meblarstwie czy zdobnictwie żelaza. Niezbyt silne Ryc. 2. Stara skrzynia podhalańska i raczej zlokalizowane w zachodnich połaciach Polski było oddziaływanie rokoka i klasycyzmu. Najsilniejsze natomiast piętno wycisnęły na ludowej twórczości plastycznej renesans i barok. Zwłaszcza bogata i głęboko w swej treści humanistyczna sztuka renesansu znalazła tu żywy oddźwięk, co widoczne jest zarówno w kulturze ludowej Polski, jak i sze­ regu innych krajów europejskich, np. Czech, Węgier czy Niemiec. / Wpływy renesansu i baroku stwierdzamy nie tylko w ludowej rzeźbie i malarstwie, ale również w dzie­ dzinie rzemiosła artystycznego, a więc w hafciarstwie, kowalstwie czy garncarstwie, gdzie np. barwnie po­ lewane majoliki renesansowe pchnęły na nowe tory lu­ dowe zdobnictwo, zarówno pod względem technicznym (malowanie), jak ornamentalnym (motywy roślinne i zwierzęce). Jedną z dziedzin, w których wpływ renesansu jest niewątpliwy, stanowi ludowe meblarstwo. Z rene­ sansu zaczerpnęło ono nie tylko formy niektórych z Cichego (pow. nowotarski). 327 �Ryc. 3. Stara skrzynia podhalańska z Cichego (pow. mebli, ale i pewne techniki dekoracyjne oraz mo­ tywy, interpretowane dosyć swobodnie przez ludo­ wych artystów. W renesansowym meblarstwie, prócz rzeźby, która i w okresie poprzednim była szeroko uprawiana, znalazły zastosowanie inne techniki de­ koracyjne, jak intarsja, wyklejanie powierzchni ko­ lorowymi fornirami, czy wreszcie wzorzyste malo­ wanie powierzchni, występujące np. na włoskich skrzy­ niach wczesnorenesansowych. Spośród wyżej wymienianych technik w zdobnictwie mebli ludowych przyjęło się malarstwo oraz intarsja. Ta ostatnia pojawia się w sztuce ludu stosunkowo dosyć rzadko, i to na obszarze niezbyt wielkim (Pod­ hale , okolice Babiej Góry, zachodnia Żywiecczyzna). Instarsją z różnych gatunków drzewa (cis, buk, ja­ wor, lipa, grusza, dąb) wykonywano tam motywy ro­ ślinne, znaki kultowe, przybory do jadła i napoju — na powierzchniach stołów o kształtach typowo rene­ sansowych. Jeszcze z początkiem X I X w. zdobiono na Podhalu skrzynie na ścianie frontowej intarsjowaną gwiazdą o promieniach dwukolorowych, wykładanych cisem i jaworem -• Prócz terenów górskich, gdzie interesująca nas tech­ nika zdobnicza posiada niewątpliwie odleglejsze tra­ dycje, z intarsjowanymi meblami ludowymi spotyka­ my się sporadycznie i w innych stronach Polski, np. w Krakowskiem czy w widłach Wisły i Sanu . Są to jednak wypadki o charakterze indywidualnym, nie posiadające wyraźniejszych powiązań z dawnym me­ blarstwem stylowym. nowotarski). zastosowania w naszym zdobnictwie ludowym. Spoty­ kamy natomiast dość naiwną imitację fornirowanych powierzchni, wykonaną przy pomocy farby. (Meble zdobione w ten sposób, głównie szafy i skrzynie, wy­ stępują dość często na terenie Dolnego Śląska (ryc. 1). Jak to się często zdarza w sztuce, zwłaszcza ludo­ wej, artyści dla osiągnięcia efektu dekoracyjnego chętnie odbiegają od ściśle realistycznego traktowania tematu i dlatego w meblarstwie dolnośląskim, prócz malowanych naśladownictw oklej ek fornirowych utrzymanych mniej więcej w barwach drzewa, spo­ tykamy czasem w pewnych partiach kolory takie, jak niebieski lub różowy. 1 3 4 Wyklejanie powierzchni mebli kolorowymi fornira­ mi, które od renesansu zaczęło się coraz bardziej roz­ powszechniać w meblarstwie stylowym, nie znalazło 1 Wł. Matlakowski: Zdobienie i sprzęt ludu polskie­ go na Podhalu. Warszawa 1901. Tabl. X V I I I . jw. Tabl. X I . R. Reinfuss: Skrzynie zdobione z okolic Krakowa. Cz. I I . Skrzynie kaszowskłe. „Polska Sztuka Ludowa" 1948 s. 33—35. W Domastawie, pow. Nisko, znaleziono w 1950 r. inifcarsjowane meble, wykonane przez miejscowego stolarza. 2 3 4 328 Obok tego rodzaju zdobienia, gdzie przy użyciu t a ń ­ szego tworzywa naśladuje się motywy i wzory czer­ pane z innych technik zdobniczych (np. intarsje czy fornirowanie), spotykamy również i takie, które nawią­ zują do tradycji malarskiego zdobnictwa mebli z doby renesansu. W dekoracji malarskiej sprzętów ludowych na Dolnym Śląsku częste są widoki miast, zamków obronnych, malowane na frontowych ścianach skrzyń (ryc. 1), filunkach szaf i kredensów, mające analogie (jeśli chodzi o temat i zastosowanie) we włoskich skrzy­ niach renesansowych . 5 Prócz technik zdobniczych, o których była mowa powyżej, z mebli renesansowych przeszła do sztuki ludowej plastyczna dekoracja sprzętów domowych przy pomocy profilowanych listew, pilastrów, kolumiCT^k itp. Wyraźne wpływy renesansu obserwujemy w zespole motywów dekoracyjnych występujących na meblach ludowych. Zjawisko to omówił obszernie T. Seweryn w swej pracy o krakowskich skrzyniach malowanych , gdzie opisując skrzynie produkowane do niedawna w Skawinie (ryc. 4) koło> Krakowa, podkreślił rene­ sansowe pochodzenie szeregu motywów, jak „wole oczy", przełożone na język malarski tryglify zdobiące 6 5 R. Szmidt: Möbel. Ein Handbuch... Berlin, 1916, s. 74. T. Seweryn: Krakowskie skrzynie malowane- Kra­ ków, 1928, s. 31 i nast. 6 �krawędzie skrzyń, formy kwiatonów wyrastających ze smukłych dzbanków dwuusznych, podział ścian na trzy pola zdobnicze w postaci prostokątów z wklęsłe odciętymi narożami, względnie łukowato wychylony­ mi krawędziami górnymi. Wskazane przez T. Seweryna elementy renesansowe pomnożyć można przykładami z innych stron Polski. Widzimy je na przykład w starszych skrzyniach pod­ halańskich, gdzie sposób rozwiązania ściany fronto­ wej z podziałem na pola (ryc. 3), wypełniania pól zdob­ niczych, a nawet geometryczne motywy w postaci wpi­ sanych w siebie prosioKąrow poiączonycn na krzyż, zdobiące ściany boczne (ryc. 3) — nawiązują wyraźnie do ozdób znanych ze stylowego meblarstwa renesan­ sowego. Podobne nawiązania, zwłaszcza jeśli chodzi o po­ dział ściany licowej na pola i kształt pól, znajdziemy w ludowych meblach kujawskich (ryc. 5), niektórych skrzyniach warmijskich i mazurskich, kurpiowskich, czy występujących w okolicach Mińska Mazowieckie­ go, Puław, Węgrowa i w łuku Wisły na wschód od Ra­ domia. Ryc. 4. Skrzynia krakowska ze Skawiny (pow. Ryc. 5. Skrzynia kujawska z okolic Kowala (pow. krakowski). włocławski). 329 �Ryc. 6. Skrzynia dolnośląska z 1664 roku. Muzeum <w Jeleniej Przechodząc z kolei do omawiania poszczególnych sprzętów wypełniających izbę wiejską, zaczniemy od skrzyni służącej do przechowywania odzienia. Formę najstarszą stanowił tu tzw. „kadłub" wykonany z pnia wypróchniałego drzewa lub „kubeł" w postaci beczki składanej z klepek '. Dziś tego rodzaju sprzęty używa się jeszcze w niektórych okolicach Polski do prze­ chowywania ziarna. Z wnętrza mieszkalnego zostały one wyrugowane przez .skrzynie, które konstruowano początkowo „na słup", czego przykładem są dziś spo­ tykane w górach (Gorce, Żywiecczyzna, Łemkowszczyzna) czy na podgórzu (Limanowskie, Bocheńskie. Rzeszowskie) skrzynie sarkofagowe tzw. „kobyłczyste'' lub „ruskie" (Rzeszowskie), nawiązujące zarówno w budowie, jak i sposobie snycerskiego zdobienia do średniowiecznych skrzyń z okresu romanizmu i go­ tyku. 7 K- Moszyński: Kultura ludowa Słowian. Kraków, 1929. s. 585. Warstwę chronologicznie młodszą stanowią szeroko w Polsce rozpowszechnione skrzynie malowane, które genetycznie łączą się w sposób ścisły z meblarstwem renesansowym. Ze skrzyniami renesansowymi wiąże je konstrukcja ścian spajanych , na cynki", profilowa­ ne gzymsy podkreślające krawędź górną i oddziela­ jące pudło skrzyni od podstawy, podział ściany lico­ wej na pola zdobnicze o kształtach znanych ze skrzyń stylowych oraz sposób wykonania podstawy, która przybiera postać niskiego cokołu z profilowaną esowato ściankę frontową (ryc. 2). W skrzyniach renesansowych dekoracja ścian roz­ wiązana jest w kilku płaszczyznach — występujące ku przodowi pilastry i profilowane gzymsy oraz obra­ mienia pól zdobniczych, wpuszczone w głąb filunkiW skrzyniach ludowych, spotykanych na terenie Pol­ ski, zdobnictwo plastyczne ścian zdarza się na ogót rzadko, i to w formie znacznie uboższej. Zazwyczaj profilowanymi listwami obwiedzione bywają pola zd< Ryc. 7. Stół jaworowy z Wisły (pow. 330 Górze. cieszyński). �bnicze (Mazury, Dolny Śląsk, Kurpie) i poziome kra­ wędzie pudla skrzyni. Rzadki przypadek stanowi sta­ ra skrzynia podhalańska z 1772 r., w której krawędzie trzech łukowato sklepionych pól zdobniczych zazna­ czone są przy pomocy małych, ściętych, podługowatych piramidek, wklejonych w zagłębienie zrobione w ścianach s k r z y n i " P o d o b n y motyw występuje na plastycznym obramieniu pól zdobniczych jednej ze skrzyń dolnośląskich (ryc. 6), pochodzącej z 1664 r., przechowywanej obecnie w muzeum jeleniogórskim. Stosunkowo rzadko spotyka się w naszych skrzyniach ludowych wgłębione filunki (Kujawy — ryc. 5). Często natomiast wprowadzono podział zaczerpnięty ze skrzyń renesansowych do dekoracji malarskiej, z czym spo­ tykamy się zarówno na terenach poprzednio wymie! nionych, jak i na Podhalu (ryc. 3), w Krakowskiem (ryc. 4) i w Polsce środkowej'. Zwykle w skrzyniach tych widzimy 3 lub 4, rzadziej 5 pól zdobniczych, poj siadających kształt prostokątów o prostych lub wklę­ sło ściętych narożach, lub formę arkad łukowato zam| kniętych od góry (ryc. 5). Niejednokrotnie zdarza się, że pola w formie arkad oddzielone są od siebie pola­ mi prostokątnymi (ryc. 4, 6), rzadziej pole arkadowe stanowi motyw centralny między dwoma polami pro­ stokątnymi (Podhale, Powiśle Dąbrowskie). W porównaniu ze skrzyniami, które mają odległe tradycje, szafy są w urządzeniu izby wiejskiej ele­ mentem zupełnie nowym, niekiedy stanowiącym zdo­ bycz dosłownie ostatnich lat. Jedynie w zachodnich częściach Polski (Mazury, Pomorze, Śląsk, częściowo Wielkopolska) szafa przyjęła się wcześniej, ale i tam już przeważnie w formach barokowych lub później­ szych. Do wzorów renesansowych w kształcie i ko™.strukcji nawiązują jedynie szafy, składające się z dwóch części zamykanych dwuskrzydłowymi drzwia­ mi, rozdzielonych pośrodku wysokości poziomą szufla­ dą. W meblarstwie ludowym szafy takie występowały na terenie Dolnego Śląska, a czasem i Pomorza Za­ chodniego. Malowidła zdobiące ich powierzchnię no­ szą już zwykle cechy stylów późniejszych, jak rokoko lub empire. ; 1 Pola zdobnicze w skrzyniach o ścianach gładkich wyodrębnione są bądź kolorową ramką, bądź odmien­ ną barwą tła, a często jednym i drugim. Środek pól zdobniczych wypełnia dekoracja roślinna w postaci symetrycznie rozwiniętego kwiatonu. Sposób trakto­ wania dekoracji roślinnej bywa bardzo różnorodny i nie zawsze zharmonizowany z renesansowym charak­ terem całości. Najbardziej „renesansowe" w swym ogólnym wyrazie są smukłe kwiatony na skrzyniach robionych w Skawinie koło Krakowa oraz dekorac;e roślinne starych skrzyń podhalańskich. 8 Wł- Matlakowski: op- cit. Tabl. X I . Ryc. 8. Podhalański Ciekawych analogii do mebli używanych w dobie Odrodzenia dostarczają nam niektóre typy wiejskich stołów. Jeden z nich to stół o podstawie złożonej z dwóch nóg w kształcie litery I , połączonych w po­ łowie wysokości poziomą poprzeczką osadzoną przy pomocy klinów. Stoły tej konstrukcji, używane w Pol­ sce na przełamie igotyku i renesansu , spotyka się w izbach góralskich — na Śląsku (ryc. 7), Żywiec­ czyźnie, Orawie i Podhalu, a ponadto, choć rzadziej, w innych stronach Polski, jak np. w Opoczyńskiem czy Kielecczyźnie, gdzie jednak występują w uboż­ szej i jak gdyby zdegenerowanej nieco formie. 8 Typowo renesansową formę mają stoły w postaci płytkiej skrzyni pokrytej odsuwanym blatem, osadzo­ nej na czterech masywnych nogach, dołem rozchylo­ nych, wykonanych z deski o brzegach profilowanych, wzmocnionych poziomymi poprzeczkami (ryc. 8). Na terenie Podhala i w okolicy Babiej Góry stoły takie mają na powierzchni intarsjowane drzewem dekoracje 9 Stół tej konstrukcji znajdujemy w jednej ze scen Stwoszowskiego tryptyku w kościele N.M.P. w Kra­ kowie. stół jaworowy. 331 �w postaci motywów roślinnych, znaków symbolicznych i In. Poza Góralszczyzną stoły tego rodzaju notowane są również z. terenów Dolnego Śląska . 10 Ryc. 9. Oparcie „żidloka" (krzesła) z Istebnej (pow. cieszyński). Jako sprzęty do siedzenia służyły dawniej zwykłe pniaczki lub niskie czworonożne ławeczki bez oparciaKrzesło w izbie wiejskiej było sprzętem rzadkim, uży­ wanym raczej w momentach bardziej uroczystych, np. dla gości, których chciano w ten sposób szcze­ gólnie uhonorować. Z różnych form krzeseł renesan­ sowych do meblarstwa ludowego w Polsce przeniknęło i szeroko rozpowszechniło się krzesło o siedzeniu z deski w kształcie rozszerzającego się ku przodowi trapezu, z czterema prostymi lub toczonymi nogami i zapieckiem loparciem) również wyciętym z jednej deski na krawędziach, ozdobnie profilowanym. Opar­ cie zaopatrzone pośrodku w sercowaty otwór jest za­ zwyczaj wykonane dekoracyjnie. Krzesła te, zwane „zydlami", do dnia dzisiejszego spotkać można na znacz­ nych obszarach Polski, od Karpat po Bałtyk i Kur­ piowszczyznę. Formy ich z czasem zróżnicowały się, sprymityzowały lub zmodernizowały. Niemniej spo­ tyka się wśród nich i takie, gdzie kształt zapiecka dziś jeszcze nie wiele odbiega od dawnych form renesan­ sowych (ryc. 9). Dekoracja ich bywa dosyć różnorod­ na. Spotyka się więc czasem zydle z oparciem pokry­ tym płaskorzeźbą lub rytem o motywach przeważnie roślinnych (Podhale — ryc. 10. Kurpie — ryc. 11), zdobionym ażurowaniem (Pomorze, Podhale, Góral­ szczyzna, Śląsk) lub polichromią (Pomorze. Dolny Śląsk). W niektórych stronach Polski, jak np. na Podlasiu czy w Radomskiem, występują w urządzeniach izby wiejskiej ławy zaopatrzone w ruchome oparcia (ryc. 12), które na dzień przerzuca się w stronę ściany, na noc zaś w kierunku izby, co umożliwia spanie na do­ syć wąskiej przestrzeni bez obawy spadnięcia na zie­ mię. Ławy identyczne pod względem konstrukcji w y ­ stępują pospolicie w meblarstwie ludowym Europy za­ chodniej i krajów skandynawskich już w okresie re­ nesansu . Być może, iż jakiś związek z renesansowy­ mi ciężkimi ławami o skrzyniowatej podstawie (flo­ rentyńskie „cassapanca") mogą mieć ludowe „kanapy", „ślabanki", czy „bambette", które dopiero pod koniec ubiegłego wieku poprzez małe miasteczka przedostały się na wieś. Przy wielkiej rozmaitości form wśród ław ze skrzynią do spania spotyka się i takie, które w syl­ wecie i bryle mogłyby ewentualnie uchodzić na spóź­ nione odbicie dawnych włoskich wzorów. Bardziej prawdopodobny jest związek z wzorami re­ nesansowymi ściennych, wiszących szafek na naczynia, często zdobionych po brzegach profilowanymi esowato - skami, ze schowkiem na półce, zasłoniętym tńp. na odhalu) przy pomocy przesuwanej kratki. Garść przytoczonych wyżej przykładów, które by­ najmniej zagadnienia nie wyczerpują, wystarczy, aby stwierdzić, że w rozwoju ludowego meblarstwa rene­ sans odegrał znaczną rolę. 11 10 G. Grundmann — K. Hahm: Deutsche Volks­ kunst. T. V I I I . Schlesien. München, ok. 1927 r., ryc. 110. Ławę z ruchomym oparciem, wykonaną około roku 1500, pochodzącą z południowych Niemiec, pu­ blikuje R. Hube (Deutsche Bauernmöbel, ryc. 132). 11 Ryc. 10. Stołek podhalański z zapieckiem intarsjowanym drzewem cisowym. 332 �Mówiąc o wpływie renesansu na kształtowanie się ludowych mebli musimy pamiętać, że wpływ ten rzad­ ko przybierał postać mechanicznego zapożyczenia; przykładem tego jest np. forma stołu, o którym mó­ wiliśmy poprzednio. Poza tym odosobnionym wypad­ kiem można mówić raczej o inspiracji niż o zapoży­ czeniu. Przenikające do ludowej kultury wzory ule­ gały przetworzeniu. Proces asymilacji w nowym śro­ dowisku pociągał za sobą konieczność zmian, wynika­ jących bądź z przyczyn ekonomicznych (stąd np. za­ stępowanie szlachetniejszych gatunków drzewa mate­ riałem miękkim, unikanie kosztownych technik zdob­ niczych i zastępowanie ich tańszą dekoracją malarską, bądź też z konieczności dostosowania się do gusitów i wymogów nowego odbiorcy. Jak długo wyrób mebl' ludowych koncentrował się w małomiasteczkowych ośrodkach rzemieślniczych, w których przetrwały daw­ ne tradycje rzemiosła cechowego, związek ludowego meblarstwa z dawnymi stylowymi pierwowzorami był bardziej bezpośredni, jakkolwiek i tu „ludowy rene­ sans" odbiegał od form znanych ze sztuki elitarnej. Z chwilą jednak, gdy umiejętność wykonywania i de­ korowania mebli rozpowszechniła się po wsiach, wiej­ scy majsterkowie zaczęli coraz bardziej oddalać się od dawnych wzorów, tworząc zwłaszcza w dziedzinie de­ koracji formy własne o charakterze lokalnym, nieza­ leżne od wzorów stylowych. Widzimy to np. w zdob­ nictwie skrzyń pochodzących z wiejskich ośrodków skrzyniarskich koło Krakowa. W ten sposób na grun­ cie zapożyczeń czerpanych ze zdobnictwa renesanso­ wego rozkrzewiła się bogata ludowa twórczość pla­ styczna, której przykładem są dziesiątki, a nawet setki wokalnych odmian skrzyń malowanych, jakie notujemy na terenie Polski. 6), na terenie Lubelszczyzny czy Podlasia wschodniego sprzęty polichromowane pojawiły się dopiero za pa­ mięci poprzedniego pokolenia, a więc nie wcześniej niż pod koniec ubiegłego wieku. Trudno jest przypuszczać, aby znane nam datowa­ ne okazy były pierwszymi tego rodzaju sprzętami l u ­ dowymi. Na terenach zachodniej i południowej Pol­ ski meble nawiązujące do form stylowych zapewne wcześniej musiały pojawić się w izbach chłopskich, z tym oczywiście zastrzeżeniem, że były one powszech­ nie używane tylko przez warstwę najzamożniejszą. Przypuszczać można, że większość z omówionych tu sprzętów domowych, nawiązujących w formie czy zdobnictwie do mebli renesansowych, już z począt­ kiem X V I I wieku wchodziła w skład urządzenia izby zamożniejszych chłopów, którzy, naśladując w miarę możności styl życia mieszczaństwa lub nawet szlachty, szukali tym sposobem drogi do społecznego awansu. Brak materiału rzeczowego w postaci datowanych me­ bli pochodzących z tego okresu nie stanowi jeszcze argumentu podważającego słuszność wysuniętego przy­ puszczenia. Warunki, w jakich rozwijała się kultura ludowa, nie sprzyjały długiej konserwacji sprzętów. Przecież na­ wet sięgające wieku X V I I zabytki architektury ludo­ wej należą dziś do rzadkości, cóż więc mówić można Pisząc niniejszy szkic poświęcony zagadnieniu wpły­ wu Odrodzenia na rozwój mebli ludowych, opierałem się główne na materiale, który występuje dziś jeszcze w izbach chłopskich lub też występował w nich w wie­ ku ubiegłym. Brak źródeł historycznych lub raczej zbyt jeszcze nie wystarczająca ich eksploracja nie pozwala w chwili obecnej dać rozstrzygającej odpowiedzi na pytanie, od jak dawna datuje się w ludowym malarstwie wpływ renesansu- Badania prowadzone w różnych częściach kraju wskazują na to, że proces przemian, którym uległo wyposażenie wnętrza chałupy wiejskiej, nie przebiegał na terenie całej Polski w sposób jednoli­ ty. O wiele szybciej i głębiej wpływy stylów histo­ rycznych uwidoczniły się w meblarstwie ludowym Polski zachodniej (Pomorze, Śląsk, Wielkopolska, Ma­ zury) i południowej (Podhale, Spisz, Orawa), niż np. w Polsce środkowej czy zwłaszcza wschodniej, gdzie niemal do końca ubiegłego stulecia urządzenie wnętrza utrzymało się na poziomie bardzo prymitywnym (Lu­ belszczyzna, Podlasie wschodnie, widły Wisły i Sanu). Różnice zachodzące w rozwoju meblarstwa ilustruje najlepiej materiał odnoszący się do skrzyń malowa­ nych. Podczas gdy np. na Śląsku i Podhalu spotyka­ my datowane skrzynie malowane sięgające pierwszej połowy X V I I I lub nawet końca X V I I wieku (ryc1 2 12 Np. skrzynia z muzeum we Wrocławiu, nosząca datę 1716, lub skrzynia z Cichego w pow. Nowy Targ, z datą 1736. Ryc. 11. Rzeźbiony zydel kurpiowski. 333 �Ryc. 12. Ława z przerzucanym oparciem z Jastrzębi o skrzyniach, stołach, krzesłach itp., których trwanie normalnie nie przekracza żywota trzech pokoleń. Na szybkie niszczenie się mebli ludowych oddziaływały niekorzystne warunki, jakie panowały w izbach wiej­ skich (brud, przegrzanie, znaczna ilość pary wodnej tworzącej się w czasie gotowania), częste pożary zmia­ tające z powierzchni ziemi całe wioski, zawieruchy wojenne i brak pietyzmu ze strony właścicieli, którzy stare, nadwerężane przez czas meble odziedziczone po przodkach rąbali na opał, gdy tylko udało się je za­ stąpić nowymi. Wcześniejsze czy późniejsze przenikanie wpływów renesansu do meblarstwa ludowego uzależnione było z jednej strony od sytuacji ekonomicznej, w jakiej znajdowali się chłopi, z drugiej zaś — od istnienia ośrodków rzemieślniczych, które mogłyby ich zapo­ trzebowanie pokrywać. Współdziałanie tych czynników uwidoczniło się bardzo wyraźnie w meblarstwie Pod­ hala, gdzie ponad ogół ludności góralskiej wybijały - ę bogate rody gazdowskie i sołtysie (z tych ostatnich sporo przeszło z czasem do warstwy szlacheckiej), a znane z rozwoju rzemiosł miasta spiskie dawały (pow. radomski). możność łatwego zaopatrywania się w wyroby mieślnicze- Dwa te czynniki spowodowały, że w dowym meblarstwie nowotarskim wpływy stylów storycznych, a zwłaszcza renesansu, uwidoczniają w sposób szczególnie wyraźny. Wysuwając przypuszczenie, że wpływy Odrodzenia na urządzenie izby chłopskiej mogły w Polsce sięgać wstecz poza połowę X V I I wieku, bynajmniej nie su­ gerujemy, iż pojawiają się one w kulturze ludowej wiejskiej współcześnie z rozpowszechnieniem się no­ wych renesansowych form meblarskich wśród warstw elitarnych. Nie ulega wątpliwości, że zanim te czy in­ ne elementy zaczerpnięte z mebli renesansowych do­ stały się do miejskiego pospólstwa i chłopstwa, .minąć musiało sporo czasu. Skoro jednak zyskały one już dla siebie w sprzętarstwie ludowym prawo obywatelstwa, wykazały niesłychaną żywotność, trwając w kulturze ludowej prawie do końca X I X wieku, a więc daleko poza rok 1650, który w historii sztuki warstw elitar­ nych przyjęto uważać za datę zamykającą okres re­ nesansu. Fotografie wykonali: Roman Reinfuss: ryc. 11 i 12, Stefan Deptuszewski: ryc_ 1, 2, 3, 5. Zbigniew Kamykowski: ryc. 6. Ryc. 4 jest reprodukcją z pocztówki wydanej przez Muzeum Etnograficzne w Kra­ kowie. Ryc. 8 i 10 reprodukowane z: W. Matlakowski. Zdobienie i sprzęt ludu pol­ skiego na Podhalu. Warszawa 1901. Tabl. VII i IX. Ryc. 7 i 9 reprodukowane z: M. Gładysz. Góralskie zdobnictwo drzewne na Śląsku. Kraków 1935. Tabl. XC i LXXXII. 334 rze­ lu­ hi­ się � https://zbiory.etnologia.uw.edu.pl/files/original/406b3d017180f314dfac817ffeed764b.pdf ec8e6ccbf9bb8e2c59e7c015c65e2839 Dublin Core The Dublin Core metadata element set is common to all Omeka records, including items, files, and collections. For more information see, http://dublincore.org/documents/dces/. Title A name given to the resource Lud Publisher An entity responsible for making the resource available Polskie Towarzystwo Ludoznawcze Rights Information about rights held in and over the resource Licencja PTL Format The file format, physical medium, or dimensions of the resource pdf Language A language of the resource pol Type The nature or genre of the resource czasopismo Text A resource consisting primarily of words for reading. Examples include books, letters, dissertations, poems, newspapers, articles, archives of mailing lists. Note that facsimiles or images of texts are still of the genre Text. Dublin Core The Dublin Core metadata element set is common to all Omeka records, including items, files, and collections. For more information see, http://dublincore.org/documents/dces/. Relation A related resource oai:cyfrowaetnografia.pl:publication:3940 Date A point or period of time associated with an event in the lifecycle of the resource 1953 Subject The topic of the resource kowalstwo ludowe kowalstwo artystyczne Identifier An unambiguous reference to the resource within a given context oai:cyfrowaetnografia.pl:3689 Title A name given to the resource Polskie ludowe kowalstwo artystyczne / Polska Sztuka Ludowa - Konteksty 1953 t.7 z.6 Description An account of the resource Polska Sztuka Ludowa 1953 t.7 z.6; s.348-376 Creator An entity primarily responsible for making the resource Reinfuss, Roman Language A language of the resource pol Publisher An entity responsible for making the resource available Państwowy Instytut Sztuki Format The file format, physical medium, or dimensions of the resource application/pdf PDF Text Text capture metadata for PDF documents Text Ryc. 1. Kuźnia dworska, Mnin (pow. Fot. K. Szczepkowska- Końskie). ROMAN REINFUSS POLSKIE L U D O W E K O W A L S T W O A R T Y S T Y C Z N E Pierwsze wyroby żelazne na terenie Polski pojawiają się w tzw. okresie halsztackim, przypadającym na czasy od 700 do 4O0 lat przed naszą erą. Zrazu wyro­ bów żelaznych jest niewiele i są one importowane z krajów, które wcześniej zapoznały się z obróbką tego cennego surowca. Obok przeważającej ilości wyrobów wykonywanych jak poprzednio z brązu, spotyka się na terenie Polski nieliczne żelazne brzytwy, noże, sie­ kierki, czekany, miecze, groty do oszczepów, wędzidła dla koni i nawet ozdoby, jak np. szpile.' Na terenie Śląska, gdzie żelazo w okresie halsztac­ kim pojawia się bodaj najliczniej, w okresie tym prze­ wagę mają jeszcze wyroby brązowe, z tym jednak, że narzędzia wykonywane są już głównie z surowca że­ laznego. Dopiero w następnym okresie tzw. lateńskim (400 lat p. n- e.) zaczyna się mnożyć ilość wyrobów żelaznych na terenach polskich, a w kulturze grobów jamowych, występującej pod koniec okresu lateń­ skiego, daje się zaobserwować zdecydowana przewaga wyrobów żelaznych nad brązowymi. Wyroby te są znacznie częściej pochodzenia miejscowego, o czym świadczą dymarki, tj. urządzenia do wytapiania że­ laza oraz znajdowane w grobach narzędzia kowalskie i cyzelerskie, jak młotki, pilniki, raszple, tłoczki (stem­ ple). Niektóre przedmioty żelazne, jak groty oszcze2 :! pów, głownie, czy pochwy na miecze są zdobione na powierzchni ornamentem wybijanym stempelkami w formie dołków lub kresek, albo też ornamentem wypukłym w postaci kratek i linii zygzakowatych lub rybiej łuski, wykonanym wedle przypuszczeń archeo­ logów przy pomocy wytrawiania powierzchni roślin­ nymi kwasami. W grupie oksywskiej kultury gro­ bów jamowych, występującej przy końcu okresu la­ teńskiego na północno-zachodnich terenach Polski spotyka się groty oszczepów zdobione ornamentem wy­ pukłym w postaci poprzecznych zygzaków, motywów gwiaździstych, trykwetrów i swastyk. Zdobnictwo przedmiotów żelaznych występuje również w okresie rzymskim (pierwsze cztery stulecia naszej ery), gdzie pod koniec tego okresu w tzw. kulturze przeworskiej spotyka się żelazne noże zdobione ornamentem wy­ tłaczanym, jalk też noże dekorowane przy pomocy facetowania. 5 6 Produkcja żelaza krajowego musiała już być wtedy dosyć wysoka i ośrodki przemysłowe liczebnie znacz­ ne, jak świadczy o tym seria dziewięciu dymarek pochodzących z I I — I I I wieku naszej ery, odkryta w ro­ ku 1951 w Igołomi koło Krakowa. 7 4 1 J. Kostrzewski: Epoka żelaza. „Prehistoria ziem polskich". P. A. U., str. 253T. Różycka: Początki znajomości żelaza na Śląsku. „Z otchłani wieków" 1952 s. 45. jw. s. 4-6. 2 5 348 4 J. Kostrzewski: Epoka żelaza. „Prehistoria ziem polskich". P.A.U. a,. 300, 307 (w Rządzie pow. - Gru­ dziądz odkryto grób kowala, w którym znaleziono sze­ reg narzędzi kowalskich). jw. s. 303. jw. s. 308. T. Reymam: Na śladach ruidnic- „Z otchłani wie­ ków" 1952 s. 121. 5 6 7 �Po okresie rzymskim następują na naszych ziemiach znaczne przemiany kulturalne spowodowane dużymi wówczas przesunięciami etn cznymi na obszarze Euro­ py. Ilość zabytków znanych z tego okresu maleje, na­ stępuje duże zubożenie kultury, które trwa już do czasów bezpośrednio nas interesujących, tzn. do okre­ su wczesnośredniowiecznego. Jakkolwiek produkcja żelaza w czasach wczesno­ średniowiecznych była dość znaczna, nie wystarczała jednak na pokrycie wzrastającego zapotrzebowania. Z żelaza wyrabia się przede wszystkim broń i najważ­ niejsze narzędzia, jak siekiery, dłuta, sierpy, żelazne okucia drewnianych pługów. Przedmiotów żelaznych w wykopaliskach tego okresu spotykamy raczej nie­ wiele (Szczecin ), co można wytłumaczyć celowym ograniczaniem się do łatwiej dostępnego surowca drew­ nianego. Potwierdzają to również wyniki akcji wy­ kopaliskowej na terenie wczesnośredniowiecznej osa­ dy rybackiej w Gdańsku.* Zjawisko to występuje w ludowej kulturze środkowej i wschodniej Polski do polowy X I X wieku. : 8 Wyrobem przedmiotów żelaznych trudnili się, po­ dobnie jak i w 'czasach poprzednich, wyspecjalizowani rzemieślnicy, którzy początkowo zajmowali się praw­ dopodobnie zarówno wytopem surowca w prostych dymarkach, jak i jego dalszą obróbką. Dymarki znajdo­ wały się nie tylko w pobliżu złóż eksploatowanej wów­ czas rudy darniowej, ale również niekiedy po grodach, jak o tym świadczą ślady urządzeń hutniczych od­ kryte w Grodziszczku koło Giecza, pochodzące z X wie­ ku. Obok kowali-hutników byli zapewne już w okre­ sie wczesnośredniowiecznym i tacy specjaliści, którzy trudnili się bądź wyłącznie hutnictwem, bądź właści­ wą robotą kowalską. Jeżeli pominiemy nieliczne okazy mieczów o bogato dekorowanych rękojeściach, to po­ zostały wyroby żelazne z tego okresu są, o ile mi wiadomo, nie zdobione. Zjawisko to jest tym dziw­ niejsze, że np. technika stempelkowa jest wówczas znana i szeroko stosowana w zdobnictwie ceramicznym czy w ozdabianiu przedmiotów metalowych wykona­ nych z brązu i srebra. 10 11 W okresie wczesnośredniowiecznym rzemiosło ko­ walskie uprawiane jest zarówno w osadach wiejskich, jak i po grodach oraz w rzemieślniczo-handlowych podgrodziach, które w owym czasie stanowią zalążek przyszłych miast. Według przypuszczeń Hensla, proces wyodrębniania się rzemiosła wiejskiego i miejskiego zapoczątkować się miał w V I I wieku n- e. W ko­ walstwie podział na rzemiosło miejskie i dworskie z jednej strony, a wiejskie z drugiej — odbył się na początku epoki feudalnej, przy czym kowalstwo „miej­ skie" i „dworskie" miało stać na poziomie o wiele wyższym niż wiejskie i posługiwać się innymi (zape12 * J. Marciniak: Tymczasowe wyniki badań wykopa­ liskowych na zamku w Szczecinie. „Z otchłani wie­ ków" 1949 zesz. 7/8 s. 110. J. Kamińska: Wyniki badań archeologicznych w Gdańsku w roku 1950. ..Z otchłani wieków" 1952 s. 93. B. Kostrzewski: Gród w Gieczu. „Z otchłani wie­ ków" 1951 s. 152. J. Kostrzewski: Kultura prapolska, s. 436, 437. W. Hensel: Słowiańszczyzna wczesnośredniowiecz­ na, s. 101. wne doskonalszymi — R R.) narzędziami pracy. Ko­ wale wiejscy natomiast mieli zajmować się, prócz w y ­ rażania przedmiotów z żelaza, również wykonywa­ niem ozdób z metali kolorowych. W czasach późniejszych, w okresie krystalizowania się w Polsce ustroju feudalnego, stan kowalstwa pol­ skiego nie różni się wiele od nakreślonego wyżej sta­ nu z okresu wczesnośredniowiecznego. W okresie tym dalszemu pogłębieniu ulega rozdział między kowalst­ wem „wiejskim" a „miejskim", spowodowany przez postępujący napływ do miasta elementów cudzoziem­ skich. Usankcjonowanie tego podziału nastąpiło w X I I I wieku, kiedy na terenie Polski zaczęły po­ wstawać miasta zakładane na sposób zachodnio-euro­ pejski, z rzemosłem ujętym w organizację cechową. W tym czasie w miastach Polski powstają pierwsze cechy, wśród których nie brak i cechów kowalsko-ślusarskich. Istnieją wtedy oczywiście i pracownie ko­ walskie po wsiach, czego świadectwem są wzmianki w dokumentach lokacyjnych wsi zakładanych na tzw. „prawie niemieckim", gdzie obok innych rzemieślni­ ków, którzy tam mają być osiedleni, wymienia się nie­ kiedy i kowali. Na ogół jednak kowali wiejskich jest niewielu, gdyż postępujący rozwój miast powodo­ wał koncentracie rozproszonego przemysłu rękodziel­ niczego w ośrodkach zapewniających rzemiosłu lepsze warunki materialne. Między pracowniami kowalskimi, zorganizowanymi w cechy, a rozrzuconym po wsiach kowalstwem wiejskim — powstają spory na tle za­ wodowej konkurencji. Miejskie rzemiosło cechowe zwalcza niezorganizowanych kowali wiejskich, nie do­ puszcza ich na rynki miejskie (z wyjątkiem dni jar­ marcznych), nie pozwala osiedlać im się w pewnym promieniu od miasta lub pozostawia dla nich jedynie możność wykonywania robót pośledniejszych. Znamy np. dokument dla miasta Słupcy (Wielkopolska) po­ chodzący z 1296 roku, w którym kowale miejscy za­ strzegają sobie wyłączne prawo wykonywania nowych przedmiotów żelaznych nawet dla wsi, zaś kowalom wiejskim pozostawiają jedynie naprawę uszkodzonych narzędzi. 13 14 15 16 Nie ulega wątpliwości, że wyroby żelazne produko­ wane przez cechowe pracownie kowalskie i ślusarskie różniły się bardzo od wyrabianych przez kowali wiej­ skich. Niewątpliwie z pracowni miejskich pochodzą owe bogate gotyckie okucia drzwi, zawiasy i zamki, które zachowały się do dziś w niektórych budowlach średniowiecznych. Z tych również pracowni pochodzą prawdopodobnie przedmioty dekorowane takie, jak np. zdobiony inkruistowanym ornamentem topór żelazny z Namysłowa (Śląsk)Cechowe miejskie kowalstwo i ślusarstwo, utrzymu­ jąc żywe kontakty z wybitniejszymi pracowniami kra­ jowymi i zagranicznymi (przymus wędrówki czeladni­ czej) i współpracując z innymi gałęziami rzemiosła (stolarstwo, budownictwo) — miało o wiele więcej możliwości nadążania za zmianami zachodzącymi w 17 8 10 11 12 13 jw. s. 188, 189. J. Rutkowski: Historia gospodarcza Polski, t. I s. 50. S. Kutrzeba: Historia ustroju Polski, t. I s.59. W. Hensel: Słowiańszczyzna wczesnośredniowiecz­ na, s. 102. J. Filip: Pradzieje Czechosłowacji, tabl. 28 ryc. 36. 14 15 16 i : 349 �grobku Władysława Jagiełły w Katedrze Krakowskiej, wykonana w 1524 roku przez miejscowego ślusarza Kaspra. Na temat działalności kowali wiejskich w X V I w. mało potrafimy powiedzieć. Sądząc z nielicznych wzmianek w źródłach historycznych, niewielu ich za­ pewne po wsiach bywało, a ilość ich zmniejszyła się jeszcze w wieku następnym w związku ze zniszczenia­ mi wojennymi i ogólnym obniżeniem się poziomu gos podarczego. Być może, że już wtedy pewne roboty kowalskie dla wsi wykonywali wędrowni Cyganie, którzy w cza­ sach późniejszych ( ^ V I I I — X I X w.) mieli wpływ na kształtowanie się wyrobów ludowego kowalstwa, przy­ czyniając się dzięki koczowniczemu trybowi życia do przenoszenia pewnych form i ujednolicania się ich na znaczniejszych obszarach. W roku 1664 we wsiach królewskich na dawnych terenach województwa cheł­ mińskiego, pomorskiego i malborskiego — w przeszło 500 miejscowościach, w których przeprowadzono l u ­ strację, zanotowano zaledwie 34 kowali i 1 ślusarza. Wprawdzie lustracja ta pochodzi z czasów, kiedy wiele wsi było spustoszonych po najeździe szwedzkim, mimo to daje ona pewien obraz stanu rzemiosła kowalskiego na tych terenach, które w stosunku do ziem Polski Centralnej i Wschodniej zapewne i tak górowały, je­ śli chodzi o zagęszczenie rzemieślników wiejskich. Jak wynika z wyżej wspomnianej lustracji, wśród kowali ówczesnych wyróżnić można było kilka grup. Jedną z nich stanowili kowale wiejscy, którzy pracowali dla chłopów, wpłacając do dworu jedynie opłatę roczną od wykonywanego rzemiosła w wysokości 2—4 flore­ nów lub tak zwane „węgielne" w wysokości 15 gr. 19 6 Ryc. 2. Pieski przy dyszlach do wozów: a — Siedlanka (pow. Kolbuszowa), b — Szaniec (pow. Busko). 20 zakresie sztuki dekoracyjnej, niż kowale pracujący po wsiach lub drobnych osadach miejskich pozbawionych cechów. Kowale ci, uprawiający rzemiosło swe zwykle dziedzicznie, ograniczeni do wykonywania prostych ro­ bót i naprawek, tych wszystkich kontaktów nie po­ siadali. Tu właśnie tkwi przyczyna, że wiejska produkcja kowalska była bardziej tradycyjna i przede wszyst­ kim użytkowa. Oczywiście, mogły się i wtedy zdarzać wypadki, że z małomiasteczkowych czy wiejskich pra­ cowni wychodziły przedmioty o charakterze artystycz­ nym. Nie posiadamy jednak w chwili obecnej dosta­ tecznej ilości nagromadzonego materiału ani precy­ zyjnie wypracowanych kryteriów, które pozwoliłyby na wyodrębnienie twórczości artystycznej ludowego kowalstwa owych odległych czasów. W X V I wieku, jak wynika z badań J. Baranow­ skiego, niemal każde ważniejsze miasto w Polsce po­ siadało po kilka pracowni kowalskich, bogato zaopa­ trzonych w rozliczne narzędzia. Rzadsze od nich były warsztaty ślusarskie, specjalizujące się w wyrobie zamków, kłódek i drobnych przedmiotów żelaznych, jak ostrogi, strzemiona itp. Wyroby miejskich pra­ cowni kowalskich i ślusarskich, zwłaszcza wybitniej­ szych znajdowały zbyt wśród odbiorców rekrutują­ cych się spośród warstw elitarnych. Zawiasy, zamki, kraty, z tych pracowni pochodzące, zdobią do dz:ś istniejące domy miejskiego patrycjatu, magnackie pa­ łace i kościoły. Przykładem może być krata przy na18 18 J. Baranowski: Przemysł polski w X V I w. s. 50. 1 6 ? Ryc. 3. Ozdobne główki gwoździ służących do dekorowania tafli drzwi: 1 — Dobra (pow. Płońsk), 2 — Ktsielany (pow. Siedlce), 3 — Do­ bra (pow. Płońsk), 4 — Tychy (pow. Pszczyna), 5 — Mokobody (pow. Siedlce), 6 — Tychy (pow. Pszczyna), 7 — Neusdorf (pow. Włodawa). 350 21 Kowale ci byli w pewnym sensie rzemieślnikami gromadzkimi. W Mądromierzu Małym „kowala wieś dopiero przyjęła", w Polenicy: „Kowala wieś rządzi". W Trzepowie zaś czynsz roczny od kuźni płaci do dworu nie kowal, lecz cała gromada. Dwór, dając takiemu kowalowi zamówienie, płacił mu normalnie, co uwidocznione jest w rejestrach wydatków niektó­ rych folwarków. Zdarzało się jednak, że kowal wiej­ ski, zamiast płacić czynsz roczny na rzecz dworu, zo­ bowiązany był do odrobki w postaci bezpłatnego wy­ konywania dworskich zamówień (Lniano, Kissawa Stara i in.). Kowali dworskich jest w owym czasie jeszcze bar­ dzo mało. Notatkę o kowalu, który „roboty pańskie odprawuje", znajdujemy w lustracji wsi Pinczyno (sta­ rostwo kiszewskie) oraz w Tucholi, gdzie kowal po­ siadał pracownię w obrębie zamku. Brak kowali dwor­ skich w owym czasie jest zjawiskiem zrozumiałym, gdyż w systemie gospodarki pańszczyźnianej do ro­ bót na folwarku używano w zasadzie inwentarza chłop­ skiego, podczas gdy narzędzia dworskie rzadko były w użyciu. Jest rzeczą charakterystyczną dla okresu gospodarki pańszczyźnianej, że w publikowanych przez Pawlika instruktażach ekonomicznych z końca X V I I i z X V I I I wieku nie znajdujemy wzmianki o ko19 J. Kołaczkowski: Wiadomości tyczące się prze­ mysłu i sztuki w dawnej Polsce, s. 621. K. Moszyński: Kultura ludowa Słowian t. I s. 360. J. Paczkowski, A. Mańkowski: Opis królewszczyzn w województwie chełmińskim, pomorskim i malborskim w roku 1664. Toruń 1938. 20 S1 �(S7\7\/\/vx/\/ 6 Ryc. 4 Ozdobne zapadki żelazne do zamków: a — Grzymała (pow. Busko), b — Brzostków (pow. Busko). 22 walach zatrudnionych przy pańskich folwarkach. Kowale wiejscy, prócz robót wykonywanych na bie­ żące potrzeby wsi (głównie żelazne części narzędzi i ich naprawa), wyrabiali niekiedy i inne przedmioty żelaz­ ne, naśladując wyroby kowali a nawet i ślusarzy miej­ skich. Były to zawiasy, różne zamki do drzwi, kraty do okien itp.. które częściowo rozchodziły się wśród zamożniejszych mieszkańców wsi, częściowo kowale sprzedawali je w miastach przywożąc na jarmark wozami lub po prostu przynosząc na plecach. Nie­ kiedy powstawały na wsi większe lub mniejsze ośrod­ ki produkujące na większą skalę wyroby kowalskie (Sułkowice koło Kalwarii Zebrzydowskiej), czy ślusar­ skie (Świątniki koło Krakowa). Geneza tych wyjąt­ kowych zresztą ośrodków ludowej produkcji żelaznej nie jest jeszcze dotychczas pod względem historycz­ nym zbadana. Prócz wspomnianych wyżej, istniały ró­ wnież i to liczniejsze małe ośrodki kowalskie, skupia23 22 S. Pawlik: Polskie instruktaże ekonomiczne z koń­ ca X V I I i X V I I I w., 2 tomy. Kraków 1915 i 1929. Interesującą notatkę na ten temat pochodzącą z roku 1727 publikuje z rzeszowskich ksiąg miejskich F. Kotula w swej pracy ,.Ze studiów nad zdobnictwem kowalskim w okolicy Rzeszowa". „Polska Sztuka L u ­ dowa" 1952 nr 2 s. 8723 tyc. 5. Zamek typu zapadkowego przy drzwiach wV-wiecznego kościoła w Przyjaźni (pow. Kar­ tuzy). jące po kilka zaledwie pracowni. Przykładem takiego ośrodka może być Staromieście koło Rzeszowa. Zachodnio-europejskie formy wyrobów kowalskich, zaszczepione w średniowieczu przez obcych przyby­ szów, kontynuowane były przez majstrów cechowych i w wiekach następnych, ulegając zmianom, które wy­ nikały z potrzeby dostosowania produkcji do wyma­ gań aktualnego stylu w danym okresie. Nie wszystkie jednak pracownie cechowe w jednakowym stopniu umiały dostosować się do nowych zapotrzebowań. Je­ dynie nieliczne z nich, i to prowadzone niekiedy przez napływających w różnych czasach mistrzów obcej na­ rodowości, produkowały wyroby odpowiadające współ­ czesnej modzie, inne zaś często pozostawały za nią w tyle. Na tym tle powstają w łonie cechów różnice interesów, doprowadzające nawet czasem do rozłamu i tworzenia się nowych form organizacyjnych. I tak np. w 1714 r. powstaje w Rzeszowie na żąda­ nie tamtejszych kowali, siodlarzy, rymarzy, konwisarzy, tokarzy, szewców, krawców i in. nowy cech tzw. „niemiecki", specjalnie uprzywilejowany, który łączy rzemieślników różnych specjalności (Niemców i Pola­ ków), umiejących robić „niemiecką robotę", tzn. opartą na cudzoziemskich, zachodnio-europejskich wzorach. W „polskim cechu" pozostali majstrowie bardziej w swej wytwórczości trzymający się tradycji, nie wykonywujący wyrobów modnych. Według ustawy cechowej — majstrom cechu polskiego nie wolno było podejmować się „roboty niemieckiej", ani nawet zatrudniać czelad­ ników z tą robotą obeznanych. Identyczne ograniczenia odnosiły się do członków „cechu niemieckiego", jeśli chodzi o „polską robotę". 24 Skrajny przykład zaczerpnięty z historii cechów rzeszowskich wskazuje na to, że w rzemiośle naszym zarysowywały się różnice nie tylko między wyrobami rzemieślników zrzeszonych i niezrzeszonych (np. wiej­ skich i małomiasteczkowych), lecz również istniały one między wytworami pracowni mistrzów cechowych. Niewątpliwie rzemielnicy wykonujący „niemiecką ro­ botę", naśladujący wzory aktualnej mody zachodnio­ europejskiej, mieli klientelę spośród warstw elitar­ nych, podczas gdy raczej w oparciu o tradycję wykonywujący „polską robotę" rzemieślnicy ograniczać się musieli do odbiorców pośledniejszej kategorii, do której należało uboższe mieszczaństwo i zamożniejsze chłopstwo. Przypuszczać można, że ci właśnie kowale wykonujący „polską robotę" odegrali niemałą rolę w rozwoju kowalstwa ludowego. Oni to zapewne sta­ nowili pierwsze ogniwo w łańcuchu wytwórców, któ­ rzy w wyrobach swych przekazywali na wieś prze­ tworzone i zasymilowane wzory kowalstwa stylowego. Oni to, tworząc ekonomicznie słabsze skrzydło cecho­ wego rzemiosła kowalskiego, zasilali kowalstwo mało­ miasteczkowe i wiejskie. Spośród nich rekrutowali się też częściowo kowale dworscy i folwarczni, coraz czę­ ściej występujący w drugiej połowie X V I I I w. Pod koniec X V I I I i z początkiem X I X w. — obok dawnej gospodarki prowadzonej systemem pańszczyź­ nianym — coraz szersze zastosowanie w gospodarstwie folwarcznym znajduje praca najemna przy użyciu sprzężaju i narzędzi stanowiących własność dworu. 24 J. Pęckowski: Dzieje miasta Rzeszowa do końca X V I I I w. s. 224. 351 �W związku z koniecznością stałej konserwacji sprzętu, zwłaszcza w większych majątkach powstają kuźnie dworskie (ryc. 1) pracujące dla dworu, a tylko w wol­ nych chwilach obsługujące również wieś. Kowale w tych kuźniach pracujący rekrutują się bądź spośród rzemieślników wiejskich, bądź mniej wziętych kowali miejskich, czasem nawet mistrzów cechowych. Stano­ wią oni element płynny, łatwo przenoszący się z miej­ sca na miejsce. W tym samym mniej więcej czasie powiększa się również ilość kowali pracujących na potrzeby chło­ pów. Proces ten najwcześniej daje się zaobserwować na terenie Polski zachodniej, natomiast w części środ­ kowej i wschodniej okres silnego rozwoju kowalstwa wiejskiego rozpoczyna się dopiero od połowy X I X w., kiedy w związku z powstaniem ciężkiego przemysłu duże huty i walcownie żelaza dostarczają na rynek znaczną ilość taniego i dostępnego dla wszystkich su­ rowca. W czasach poprzednich przemysł żelazny Polski nig­ dy nie mógł zaspokoić faktycznego zapotrzebowania. Nie pokrywał go też w pełni import. Żelaza było mało, było stosunkowo drogie, i dlatego używano go oszczę­ dnie, wysoce je sobie ceniąc. Jeszcze w inwentarzach siedemnastowiecznych w czasie sporządzania opisu za­ budowań wiejskich nie omieszkiwano podkreślać, jeśli drzwi osadzane były na żelaznych zawiasach lub po­ siadały żelazne zamki. Podkreślenie to było potrzebne, Ryc. 6. Kratka' do okna komory wykonana z drzewa, naśladująca kształtem kratki żelazne. Cholerzyn (pow. Kraków). gdyż zdarzało się jeszcze wówczas, że zwłaszcza w bu­ dynkach gospodarczych — nawet po dworach; drzwi były umieszczone na drewnianym biegunie i zaopa­ trywane w drewniane zasuwy. Jeszcze większą osz­ czędność w użyciu żelaza obserwuje się na terenie małych miast i wsi. Zwłaszcza w niektórych częściach Polski, i to nawet tam, gdzie na miejscu eksploatowa­ ne były rudy darniowe (np. widły Wisły i Sanu), zu­ życie żelaza przez wieś ograniczało się do potrzeb najkonieczniejszych. Do naszych czasów przetrwały jesz­ cze domy, w których do budowy nie-użyto żelaza na­ wet w postaci gwoździ, nie tak "dawno też wyszły z użycia wozy, w których nie tylko osie, ale i koła 23 W. Matlakowski: Zdobienie i sprzęt ludu polskie­ go na Podhalu, s. 82. W górach powiatu leskiego wozy wykonane w ca­ łości bez użycia żelaza używane były sporadycznie jeszcze w okresie międzywojennym (R. Reinfuss: Ze studiów nad kulturą materialną Bojków, s. 33 ryc. 23). W widłach Wisły i Sanu kolca do pługów, wyko­ nane w całości z drzewa, dziś jeszcze bywają niekiedy w użyciu. 352 25 wykonane były całkowicie z drzewa, brony całko­ wicie drewniane oraz pługi, w których część żelazna ograniczała się wyłączn-ie do okucia samego rylca, czy łopaty drewniane z wąskim okuciem żelaznym przy brzegu. Przykładów takich moglibyśmy mnożyć bez liku. Wskazują one, że jeszcze do niedawna wieś polska w bardzo wąskim zakresie była konsumentem wyrobów żelaznych. Odnosi się to jednak przede wszystkim do uboższej i średniej warstwy włościańskiej, gdyż chłopi zamożniejsi, których nie brakło i w czasach pańszczyź­ nianych, miewali już po domach żelazne zawiasy przy drzwiach, zamki i okucia żelazne przy meblach. Naj­ więcej żelazo po wsiach było rozpowszechnione wśród zamożniejszych chłopów na terenach Polski Zachod­ niej, a więc na Pomorzu, Śląsku, Mazurach i w Wiel­ kopolsce. Świadczą o tym ozdobne okucia spotykane na meblach pochodzących z X V I I I wieku i niekiedy dawniejszych, jak wynika z uwidocznionych na nich dat. Rozpowszechnienie taniego żelaza fabrycznego na­ stąpiło w drugiej połowie X I X wieku, w okresie znie­ sienia pańszczyzny i uwłaszczenia włościan. W cza­ sach tych zamożniejsza, a z nią i średnia warstwa chłopstwa wkroczyła w nową fazę rozwoju swej kul­ tury, której jedną z charakterystycznych cech stała się dążność do podkreślania swej zamożności i zna­ czenia jej poprzez wspaniały strój, bogaty zaprzęg, de­ koracyjne urządzenie wnętrza. Okres ten trwający od trzeciej ćwierci ubiegłego wieku mniej więcej do pier­ wszej wojny światowej, jest okresem największego rozwoju ludowej sztuki, a zwłaszcza różnych gałęzi zdobnictwa. W tym czasie wieś polska wykazuje rów­ nież wielką chłonność wyrobów żelaznych, i to zarów­ no narzędzi, jak i wszelkiego rodzaju okuć czy innych przedmiotów. Ilość kowali po wsiach mnoży się nie­ słychanie. Niekiedy w jednej wsi jest ich po kilku (Cholerzyn pod Krakowem — 5 kowali, Bystra koło Jordanowa — 6). Rzadko można spotkać wieś, w któ­ rej nie byłoby przynajmniej jednego kowala. Rzemieśl­ nicy ci rekrutują się z różnych środowisk, różne po­ siadali przygotowanie fachowe. Są wśród nich nieliczni „kowale wiejscy z dziada pradziada", dawni kowale dworscy, którzy po rozwiązaniu stosunku służbowego z dworem lub po parcelacji majątku pozostają na wsi i robią dla chłopów, są wreszcie i tacy, którzy pocho­ dząc z wiejskiej biedoty, po krótkiej nauce u miej­ skiego lub wiejskiego kowala — starają się zdobyć jako wiejscy rzemieślnicy znośniejsze warunki życia. Sporo — zwłaszcza-na terenach górskich — było ko­ wali samouków, mających wrodzone zdolności tech­ niczne, którzy osiągali pewną umiejętność obróbki że­ laza, w ogóle nie przechodząc żadnej systematycznej praktyki. Ci ostatni pracowali niejednokrotnie jedynie na potrzeby własne i niewielkiego grona znajomych. Górale śląscy nazywali kowali samouków „naturali¬ stami". Trafiali się wśród nich niekiedy utalentowani artyści zdobniey. .Na ogół jednak poziom kowali wiejskich nie był wy­ soki. Wprost przeciwnie, jak wynika z wypowiedzi licznych informatorów, byli to raczej rzemieślnicy marni. Gdy trafił się gdzieś lepszy kowal — sława 28 20 M. Gładysz, op. cit. s. 24. �przyczyn bogatego zdobienia była chęć zjednania klienta i przewyższenia konkurentów. Ludowe zdobnictwo w żelazie, które w okresie wcześniejszym przypuszczalnie istniało, ale nie zo¬ stało jeszcze należycie zbadane i wyodrębnione, wy­ stępuje już w formie bardzo wyraźnej na początku ubiegłego stulecia. Najstarsze datowane okazy żelaz­ nego zdobnictwa ludowego nie przekraczają wieku XIX, choć z zanotowanych przez Gładysza opowiadań kowali śląskich wynika, że przekuwali oni niekiedy ozdobne żelaza do wozów posiadających jakoby daty sięgające X V I I I wieku. Ryc. 7. Blaszana ozdoba rynny. Lyśnik (pow. Przeworsk). Wykonał Michał Proc z Chodakówki w 1942 roku. jego rozchodziła się szeroko i ludzie z daleka zanosili mu robotę. Nad kowalami wiejskimi górowali znajo­ mością rzemiosła i doskonałością wykonania kowale z miasteczek, którzy pracowali również 1 dla ludności wiejskiej. Charakterystyczne przykłady miejskich o¬ środków kowalskich, to np. Bieżuń na Mazowszu pół­ nocno-zachodnim, Maków w powiecie wadowickim, gdzie głównie kuto ozdobne wozy, Radoszyce w po­ wiecie koneckim, ' Liw na Podlasiu zachodnim, nieg­ dyś stolica tzw. Ziemi Liwskiej, później mała osada pod Węgrowem, ostatnio zaś wieś. W okresie, który mogą objąć pamięcią dzisiejsi informatorzy, wyroby kowalskie zarówno pochodzące z pracowni wiejskich, jak i miejskich, bywały zwykle zdobione. Odbiorca wiejski wielką wagę przykładał do tego, ażeby na­ bywane od kowala wyroby miały walory estetyczne. Bez przesady powiedzieć można, iż nie ma przed­ miotu żelaznego, który w ten czy inny sposób nie byłby zdobiony, nie wyłączając takich narzędzi, jak motyki, sierpy, kroje do pługów. Posiadanie żelaz­ nych narzędzi, zamków, zawiasów, okutych wozów stanowiło w ubiegłym wieku dowód zamożności i przedmiot dumy — stąd tym większa dbałość o este­ tyczny wygląd wyrobów żelaznych i tendencja do ich zdobniczego traktowania. W pracy M. Gładysza „O zdobnictwie metalowym na Śląsku" przytoczono szereg wypowiedzi wskazujących na to, jak bardzo górale śląscy cenili sobie pięknie zdobione wyroby żelazne . Podobne zjawisko obserwować można by­ ło do niedawna w całej Małopolsce. Za wykonanie ozdobnie przedmiotu otrzymywał kowal dopłatę lub, częściej, poczęstunek. Kowal, który pięknie zdobił, zyskiwał opinię dobrego majstra i stawał się znany na całą okolicę. Słusznie też podkreśla Gładysz, że zdobnictwo było jednym z elementów reklamy i wal­ ki konkurencyjnej między kowalami. Starzy kowale nie ukrywają tego bynajmniej, że jedną z głównych 2 28 Okres rozwoju i upadku zdobnictwa żelaznego różnie kształtował się na terenie Polski. Na Śląsku, według informacji zanotowanych przez Gładysza, w okręgu przemysłowym i w sąsiedztwie miast zani­ kanie zdobnictwa żelaznego miało nastąpić już w drugiej połowie X I X wieku, na terenie zaś Beskidu Śląskiego dopiero na parę lat przed I wojną świa­ tową. W Krakowskiem zdobienie wyrobów żelaznych, zwłaszcza okuć wozów, trwa do dnia dzisiejszego, cze­ go dowodem są okucia noszące daty lat ostatnich. To samo odnosi się do Góralszczyzny i Podgórza Karpack ego oraz okolic Rzeszowa. Na terenie wideł Wisły Sanu jak twierdzą miejscowi kowale zdobnictwo w ogóle rozwinęło się j-akoby dosyć późno dopiero Dod koniec ubiegłego wieku i trwało do zakończenia I I wojny światowej. W Sandomierskiem i w Kielecczvźnie na Ooolszczyźnie i ns ]VIa'zowszu Płocikini P ^ l T h , 7 T , Z 3 7 v L p _ Ho o asów ostatnich w v ' v, * l Kowaie, J «i»Z p™ Jea m i r » t vy robione, ramai! zwłaszcza stars mimo ze w pewnycb dziedzinacn twyroo OKU ao a . zamków) konkurowały z nini! wyroby taoryczne uop:ero w czasach ostatnich w.dzi się szybko Postępu­ jący zanik zdobnictwa kowalskiego spowoaowany przede wszystkim bardziej racjonalistycznym nasta­ wieniem odbiorców, którzy obecnie nie zwracają uwagi na zdobnictwo, a nawet odnoszą s:ę do mego n.echętnie. Ozdoby tłoczone osłabiają, według mch, żelazo, zbiera się w nich brud i wilgoć. Dzisiejszy klient szuka wyrobów prostych, trwałych i celowo wykonanych. Dlatego młoda generacja kowali na ogoł juz nie zdobi swych wyrobów. Wśród technik zdobniczych używanych w ludowym kowalstwie najpowszechniej stosowane jest dekoracyj­ ne kształtowan-e formy. Spotykamy je przede wszyst­ kim w okuciach drzwi i mebli (zawiasy, zamki), w kra­ tach do okien, a także w pierścieniach od wozów i za­ kończeniach dyszli (np. zaczep do uprzęży w postaci pieska — ryc. 2). W przedmiotach wykonanych ze sztaby, jak np. krzyże lub niektóre części okuć do ; Z ZlZl 7 27 W Radoszycach, małej osadzie miejskiej w powie­ cie koneckim, kwitł pod koniec ubiegłego wieku w y ­ rób wozów, które w ilości blisko 3 tysięcy rocznie sprzedawano na jarmarkach w Opocznie, Opatowie; Sandomierzu, Łowiczu, Sieradzu i w innych miejsco­ wościach. Mieszkańcy Opoczyńskiego swe najozdobniejsze wozy nabywali w Radoszycach. M. Gładysz. or cit .s. 46 28 Ryc. 8. Ozdoba rynny. Jaczew (pow. Wągrów). 353 �Ryc. 9. Blaszana ozdoba szczytowa. Wielącza (pow. Zamość). Ryc. 10. Chorągiewka blaszana „Książę Józef', Toczyski (pow. Sokołów wozów, stosowane bywa śrubowate skręcanie czworo­ kątnej sztabki, faliste jej wyginanie lub wykuwanie na krawędzi płytkich łukowatych zaklęśnięć, wybijanych w równych odstępach. Rzadko w ludowym kowalstwie spotykamy się z tzw. trybowaniem, czyli wklęsło-wypukłym modelowaniem powierzchni. W formie bardzo prostej występuje trybowanie na okuciach wozów (lek­ ko wypukła tarcza głównego pierścienia spinającego tzw. śnice), a poza tym w nowszych żelaznych krzy­ żach cmentarnych, gdzie w ten sposób wykonane są np. liście lub płatki kwiatów. Rzadko też stosowane bywa dekorowanie powierzchni przez nakładanie na siebie warstwami dwu lub kilku blach profilowanych lub ażurowanych. Tego rodzaju technika używana by­ wa niekiedy w Kielecczyźnie i koło Opatowa (Sando­ mierz) do zdobienia środkowego pierścienia przy oku­ ciach występujących na śnicach wozów lub na zwor­ niku krzyżowego tylnego okucia wasągów. Z techniką ażurową w zdobieniu żelaza spotykamy się głównie w okuciach skrzyń i kufrów na terenie Śląska, Opoczyń­ skiego, Kielecczyzny, Podlasia. O wiele więcej rozpo­ wszechnione było ażurowanie w zdobnictwie metalo­ wym miejskim, gdzie przy użyciu tej techniki jeszcze w połowie X I X w. zdobiono chętnie wykładki do zam­ ków. Często natomiast dla dekoracji płaskich powierz­ chni stosowano wytłaczanie wzoru przy pomocy stem­ pelków. Spotyka się je najczęściej na okuciach wozów, na rozmaitych narzędziach żelaznych, czasem na za­ wiasach, krzyżach, a stosunkowo rzadko na wykładkach do zamków przy drzwiach i meblach. Technika zdobienia stempelkowego stosowana była najpowszechniej na terenie Polski południowej i zachodniej (Śląsk Opolski, Górny, Cieszyński i Małopolska); na terenie Polski środkowej, północnej i wschodniej była ona mniej rozpowszechniona i bez porównania uboższa. Ozdoby wybija się na żelazie rozgrzanym lub zim­ nym. Na przedmiotach, które mają być następnie har­ towane, ozdoby wytłacza się oczywiście przed harto­ waniem. Do zdobienia używa się tłoczków, które bądź posiadają formę młotka osadzonego w drewnianej rę­ kojeści, bądź długiej na 10 — 15 cm sztabki stalowej, 354 Podlaski). zwężającej się ku dołowi, z zakończeniem w postaci łuku, gwiazdki, kółka czy innego elementu zdobnicze­ go. Narzędzie do wybijania sporządza sobie zwykle sam kowal. Ilość tego rodzaju tłoczków używanych przez kowali bywa różna i tak np. kowal Eugeniusz Gogler z Rajczy na Żywiecczyźnie posiadał ich aż 9, co jest cyfrą stosunkowo dużą, Ludwik Kurowski z pobliskich Ujsoł zaledwie 3, a Jan Krudyń z Sokołowa, pow. Kolbuszowa — 5. Największa różnorodność stem­ pli do odciskania wzorów występuje na południu Pol­ ski (Śląsk, Żywiecczyzna, Podhale, Krakowskie, Rze­ szowskie, Kieleckie, Sandomierskie). Wzory odcisków używanych do zdobienia żelaza z terenów Góralszczyz­ ny Śląskiej publikuje Gładysz, a z okolic Makowa Podhalańskiego — Z. Reinfussowa. Przegląd zdobin odcisków stemplowych spotykanych w Krakowskiem daje tablica I , ułożona na podstawie materiałów zgromadzonych w Archiwum Zakładu Ba­ dania Plastyki, Architektury i Zdobnictwa Ludowego PIS. Niektórzy kowale stemple do odbijania poszczegól­ nych wzorów określają specjalnymi nazwami, i tak np. według S. Pieniążka w Toniach koło Krakowa stempel do wybijania płytkich łuków nazywa się — „pazurek", krzyżyków — „śrubel", gwiazdek — „stem­ pel gwiazdkowy", kropek — „mutramel okrągły", kwa­ dracików — „mutramel kwadratowy", stempel do od­ ciskania elips o konturze złożonym z kropek kowal z Gilowic (pow. Żywiec) nazywał — stemplem „zero­ wym". Im bardziej posuwamy się ku północy i wschodowi, tym mniej spotykamy żelaza zdobionego przy pomocy stempli i tym mniejsze jest ich zróżnicowanie- Wyraźne zubożenie zdobnictwa stempelkowego widoczne jest na terenie Lubelszczyzny, Opoczyńskiego, na Podlasiu zaś i Mazowszu Płockim występuje ono już w ilości nie­ wielkiej, a liczba używanych form do odciskania ogra­ nicza się do kilku. 29 30 29 jw. s. 127. Z. Reinfussowa: Okucia wozów z okolic Makowa, cz- I I . „Polska Sztuka Ludowa" 1949 nr 3. s- 26. 30 A m m • �Wzory komponowane przez kowali z elementów Wy­ tłaczanych przy pomocy stempli są niezwykle uroz­ maicone, przy czym najbogatsze spotyka się na terenie Śląska i Małopolski. Spotykamy wśród nich układy pasowe i ośrodkowe, złożone najczęściej z motywów geometrycznych, rza­ dziej roślinnych. Motywy zoomorficzne i antropomorficzne wykonane w tej technice zdobniczej nie zostały dotychczas zanotowane. W budowie ornamentu panującą zasadą jest prosty układ rytmiczny i symetria. Motywy asymetryczne, wy­ stępujące niekiedy w postaci swobodnie potraktowa­ nego motywu roślinnego, spotyka się na ogół rzadko. Układ ornamentu wiąże się zwykle w sposób logiczny z formą przedmiotu, podkreślając jego kształt. Stempelkowa technika zdobienia żelaza posiada w lu­ dowym kowalstwie tradycje, sięgające być może śre­ dniowiecza. Najstarsze znane nam dziś, datowane za­ bytki ludowej sztuki kowalskiej zdobione tą techniką pochodzą z końca X V I I I i początku X I X w. Wy­ mienić tu należy kowadło z 1791 r. ozdobione trzema wytłoczonymi gwiazdkami, znalezione w Borzychach fgm. Starowieś, pow. Węgrów). Nasilenie i bogactwo zdobnictwa stempelkowego wy­ stępującego na obszarze Polski południowej pozwala przypuszczać, że mogły tu oddziaływać wpływy prze­ nikające z południa, spoza Karpat i Sudetów. Przy­ puszczenie to jest tym prawdopodobniejsze, że na te­ renie Czech, Moraw i Słowaczyzny technika ta, zwłasz­ cza w zdobnictwie okuć wozów, była wysoko rozwi­ nięta. Przechodząc z kolei do omawiania poszczególnych działów artystycznego kowalstwa ludowego — zacznę od wyrobów związanych z architekturą. Będą to więc przede wszystkim zawiasy, zamki i kraty. Jeszcze dzisiaj spotyka się domy budowane około połowy, czy nawet w drugiej połowie ubiegłego wie­ ku, w których tafla drzwi zawieszona jest na piono­ wym słupie, tzw. kołowrocie, osadzonym u góry i dołu w wykonanych z drzewa obsadach. Opisana tu forma osadzania drzwi należy już obecnie do przeszłości, ustępując miejsca zawiasom żelaznym. Rozpowszech­ nienie się zawiasów żelaznych na wsi przypada na drugą połowę X I X w., wcześniej występowały one tylko w domach należących do warstwy chłopów najzamożniejszych. Wśród zawiasów żelaznych wyróżnić można trzy podstawowe typy, a mianowicie zawiasy tzw. przez kowali „pasowe", „esowe" i „krzyżowe". Zawiasy „pasowe" wykonane są ze sztaby żelaznej o długości kilkudziesięciu centymetrów, szerokości 3—6 cm, grubości około 0,5 cm. na jednym końcu za­ winiętej w ten sposób, że tworzy się walcowaty otwór; przez otwór przechodzi następnie hak, na którym są zawiasy zawieszone. Kształt zawiasów „pasowych" mo­ że być bądź zupełnie prosty, o bokach dłuższych rów­ noległych (tabl I I . 1) lub też wycięty ozdobnie, tzn. 31 31 Analizę ornamentu stempelkowego potraktowałem w tym miejscu bardzo szkicowo, nie chcąc nadmiernie rozszerzać ram artykułu. Ornament ten występujący najczęściej na okuciach wozów, zostanie szerzej omó­ wiony w osobnej pracy o zdobnictwie wozów, którą przygotowuje się w Zakładzie Badania Plastyki A r ­ chitektury i Zdobnictwa Ludowego P.I.S. xix * c t t r c Ryc. n . Fragment okucia na kufrze z pow. włocławskiego. wiannym że boki są profilowane najczęściej symetrycznie w sto­ sunku do osi poziomej. Zawiasy profilowane posiadają zazwyczaj zakończenia rozkute w formie rombów ttabl. I I . 2, 3), listka (tabl. I I . 4) lub też ptasiej główki 355 �Rzadziej zdarzają się zawiasy „pasowe" o zakończe­ niach asymetrycznych, czy to w postaci główki ptasiej zwróconej ku dołowi (tabl. I I . 6), czy też jakichś in­ nych form asymetrycznych (tabl. I I . 7). Niekiedy zda­ rza sie., że końce zawiasów „pasowych" bywają roz­ cięte na dwa lub trzy węższe paski, ozdobnie wygięte (tabl. I I . 8—13). Na terenie Śląska, a także w Ży­ wiecczyźnie spotykać można zawiasy „pasowe" wyko­ nywane przez kowali wiejskich, posiadające na końcu potrójne rozgałęzienia, z których każde jest dla ozdoby śrubowato skręcone i posiada zakończenie w formie małego listka (tabl. I I . 14). Zawiasy „pasowe" mają dosyć często na powierzchni ozdoby wytłaczane przy pomocy stempelków. Najczęściej takie zdobienie za­ wiasów spotyka się w Krakowskiem, rzadziej w pozo­ stałej części Małopolski i na Śląsku. Na innych tere­ nach Polski zdobnictwo zawiasów „pasowych" ograni­ cza się zwykle do podkreślenia kształtu zawiasu przy pomocy wąskiego rowka, biegnącego wzdłuż krawędzi. Podobnymi rowkami biegnącymi poziomo, skośnie lub w kratkę zdobiony bywa koniec zawiasów, przez który przechodzi hak. Spotykamy się z tym na terenie Pod­ lasia Zachodniego, Mazowsza Płockiego, a także i w innych stronach Polski. Zawiasy esowe wykonane są ze sztaby żelaznej roz­ kutej na płasko, z jednej strony zawiniętej walcowato w celu zawieszenia na haku, z drugiej rozciętej wzdłuż na dwie części rozchylone na zewnątrz i ozdobnie wygięte (tabl. I I . 15, 16). Ramiona zawiasów, podobnie jak i części nierozcięte, bywają ponadto ozdobnie pro­ filowane (tabl. I I . 17, 18). Zakończenia rozwidlonych ramion mają często formę rombów (tabl. I I . 18), list­ ków (tabl. I I . 17, 21) lub ptasich główek (tabl. I I . 20), wśród których zdarzają się niekiedy główki kur czy kogutków z wyraźnie zaznaczonymi grzebieniami (tabl. I I . 22).Zawiasy „esowe", używane do zawieszenia drzwi, są zawsze jednostronne, przy okiennicach zaś trafiają się również podwójne, złożone z dwóch części syme­ trycznych, które połączone są ruchomym przegubem (tabl. I I . 24). Ozdoby stempelkowe na zawiasach „esowych" rzadko się spotyka. Czasem tylko obsady, słu­ żące do zawieszania na haku, bywają wzdłuż brzegów zdobione poziomymi rowkami (tabl. II. 16). Zawiasy „esowe" w budownictwie ludowym notowano zarówno na terenie Małopolski, jak i na Lubelszczyźnie, Podla­ siu, Mazowszu Płockim, Mazurach czy na Suwalszczyźnie. Występują one jednak rzadziej od zawiasów „pasowych". Formę odmienną od wyżej opisanych mają zawiasy 0 końcu rozciętym i jednostronnie odchylonym (tabl. I I . 26) lub też nierozcinane, tylko na końcu łukowato czy też spiralnie wygięte (tabl. I I . 27). „Krzyżowymi" nazywają kowale takie zawiasy, w których część pozioma posiada dwa odgałęzienia u¬ mieszczone na osi pionowej (tabl. I I . 19) lub poprzecz­ ną nakładkę, służącą do wzmocnienia pasa poziomego (tabl. I I . 25). Zawiasy te spotyka się na ogół rzadziej i nie przed­ stawiają one pod względem artystycznym większej wartości. Formę bardzo rzadko spotykaną i dlatego zapewne w terminologii kowalskiej nie posiadającą specjalnej nazwy mają zawiasy, w których od poziomo biegnącej osi wychodzi symetrycznie na boki kilka łukowato wygiętych odgałęzień. Zawiasy tego rodzaju znaleziono przy drzwiach domu wiejskiego w Widełce, pow. Kol­ buszowa (tabl. I I . 23) oraz w starym domu mieszczań­ skim w Przeworsku. Forma zawiasów żelaznych, które w budownictwie wiejskim rozpowszechniły się stosunkowo późno, na­ wiązuje wyraźnie do wzorów czerpanych z miasta lub budownictwa kościelnego. Wpływy starych okuć go­ tyckich widoczne są w zakończeniach niektórych za­ wiasów „pasowych". I tak np. zakończenie zawiasu przedstawionego na tabl. I I . 13 przypomina stylizowa­ ny motyw kwiatu lilii, spotykany już w okuciach śre­ dniowiecznych (okucie drzwi dębowych w Kolegiacie Opatowskiej) i utrzymujący się w stylowym zdobnic­ twie kowalskim do czasów współczesnych. W okuciach z czasów gotyku występuje często motyw listków na śrubowato skręconych łodyżkach, spotykany w ludo­ wych zawiasach na terenie Żywiecczyzny <tabl. I I . 14) 1 Śląska, a także zdobiny wytłaczane na zawiasach przy pomocy stempli. W formie zawiasów „esowych", zwłaszcza bogat­ szych (tabl. I I . 17, 18) spostrzega się wyraźnie nawią­ zanie do stylowych zawiasów z X V I I i X V I I I wieku, spotykanych do dziś przy drzwiach wielu miejskich i wiejskich kościołów murowanych. Forma ta wystę­ puje w kowalstwie nieludowym jeszcze w połowie X I X wieku, czego dowodem są zawiasy przy drzwiach kościoła z Przybysławic (pow. Opatów), zbudowanego w 1843 r. W wieku X I X do budownictwa ludowego zostaje wprowadzony, przejęty z architektury małomiastecz­ kowej i dworskiej, typ drzwi o powierzchni wykłada­ nej w deseń z wąskich deszczułek. Deseczki te przy­ bijano do podkładu gwoździami żelaznymi (ryc. 3) o dużych półkulistych główkach, na których wybijano ozdoby w postaci krzyżyków (bardzo rozpowszech­ nione na Mazowszu Płockim i Podlasiu) lub łu­ ków stykających się ze sobą końcami. Również na 32 Ryc. 12. Zdobione sierpy: a.) — Biały Bór (pow. Mielec), b,c — Brzoza Królewska (pow. Łańcut), d — Czarna (pow. Kolbuszowa). 356 w - 82 Np. zawiasów X V I I wiecznych kościołów: w Kra­ kowie na Skałce, Brodnicy Górnej (pow Kartuzy) i wielu innych. �Góralszczyźnie Śląskiej na półkulistych główkach gwoździ wybijane są motywy stempelkowe. Czasem zdarza się, że główki gwoździ formowane są w postaci brył o kształtach krystalicznych (ryc. 3/6) lub posia­ dają powierzchnię wytłoczoną w formie zbliżonej do rozety (rye. 3/7). Zamki i zasuwy do drzwi, wykonane pierwotnie z drzewa, są zastępowane przez rozpowszechniające się coraz bardziej w ciągu X I X wieku — zamki że­ lazne i wrzeciądze (zwane często z niemiecka skobla­ mi), używane do zamykania drzwi na kłódkę. Mają one zwykle kształt wydłużonej sztabki, zaopatrzonej na jednym końcu w otwór, który służy do przybijania wrzeciądza do drzwi, przy drugim zaś końcu — pro­ stokątną lub elipsowatą szparę, przez którą przechodzi kolucho haka do zawieszania kłódki. Niekiedy forma wrzeciądza bywa rozwiązana deko­ racyjnie. Spotyka się więc lekkie przewężenie części środkowej lub, rzadziej, profilowanie brzegów (tabl. I I I . 15). Czasem zakończenie wolnego końca wrzecią­ dza jest zawinięte ku górze (tabl. I I I . 12) lub ku do­ łowi (tabl. I I I . 15). Wyjątkowo ozdobny jest wrzeciądz znaleziony w Rakszawie w pow. łańcuckim, zakończo­ ny trzema spiralami zwróconymi w różnych kierun­ kach (tabl. I I I . 18). Czasem spotyka się wrzeciądze z grubego skręconego drutu (tabl. I I I . 1) lub ze sztab­ ki przewężonej i śrubowato skręconej. Powierzchnie wrzeciądzów, zwłaszcza od strony zewnętrznej, widocz­ nej dla oka, zdobione są techniką wytłaczania we wzo­ ry geometryczne lub rzadziej, roślinne — układane z elementów odciskanych przy pomocy stempla. Prócz zwykłego wzoru stempelkowego spotyka się tu jednak czasem i inną technikę zdobniczą, polegającą na wtła­ czaniu szerokich partii tła, skutkiem czego wzór wy­ stępuje ponad jego powierzchnią. Przykładem takiego wtłaczania jest wrzeciądz z Cholerzyna koło Krakowa ozdobiony występującymi na powierzchnię krzyżyka­ mi (tabl. I I I . 2), czy z Przedborza (pow. Kolbuszowa), gdzie powierzchnia wrzeciądza zdobiona jest podobną techniką — we wzory geometryczne złożone z rombów i romboidów (tabl. I I I . 8). Wrzeciądze zdobione spo­ tyka się najczęściej na terenie Śląska (gdzie zanoto­ wano okaz pochodzący z końca X V I I I w. ), Żywiec­ czyzny, Krakowskiego, w widłach Wisły i Sanu, rza­ dziej — w Opoczyńskiem, Kielecczyźnie, Sandomiers­ kiem, w Lubelsaczyźnie oraz na Zachodnim Podlasiu i Kurpiach. Obok wrzeciądzów, w ludowym budownictwie rozpo­ wszechnione są zamki typu zapadkowego. Składają się one z metalowej wykładki, przybijanej po zewnętrznej stronie tafli drzwiowej, zapadki przymocowanej po wewnętrznej stronie drzwi w formie żelaznej dźwigni jednoramiennej; która opadając wiaisnym ciężarem zaczepia się o haczyk wbity w odrzwia, i łopatkowe­ go palucha, osadzonego ruchomo w wykładce, który służy do podnoszenia zapadkiW materiale zebranym przez M. Gładysza na te­ renie Śląska Opolskiego znajduje się rysunek prostej sercowatej wykładki z szerokim owalnym paluchem (tabl. IV. 1). Forma taka jest jednak bardzo rzadko 33 34 35 33 M. Gładysz, op. cit. s 92. jw. s. 90. A. Chętnik: Chata kurpiowska. Warszawa 1915 s. 83. 34 35 Ryc. 13. Kowadło. Sienno (pow. Wągrowiec). spotykana i poza Opolszczyzną nigdzie jej dotąd nie zanotowano. Równie rzadko spotkać można przy drzwiach same uchwyty, służące do poruszania tafli drzwiowej, po­ zbawione konstrukcyjnego powiązania z urządzeniem zapadkowym (tabl. IV. 2, 3). Zazwyczaj wykładka zaopatrzona w paluch do otwie­ rania stanowi jedną całość z uchwytem ułatwiającym poruszanie taflą drzwi. Najpospolitsze są wykładki w postaci łukowato czy prostokątnie wygiętej walcowa­ tej sztabki, która na obu końcach rozkuta jest płasko w dwie tarczki: górną większą, przez którą przechodzi paluch do otwierania, i dolną mniejszą, która służy do przybijania dolnej części uchwytu. Kształt tarczek górnych jest na ogół ozdobny. Prócz form geometrycz­ nych (rombu, trapezu, elipsy, koła itp.) spotyka się tu wykładki bogato profilowane o kształtach abstrakcyj­ nych (tabl. IV. 7—9, 13—15) czy też nawiązujących do form roślinnych (zwłaszcza liści — tabl. IV. 17—21) lub zwierzęcych. Tu na plan pierwszy wysuwają się główki ptasie pojedyncze (tabl. IV. 23, 24, 26—28) lub, rzadziej, podwójne, wychylone na zewnątrz (tabl. IV. 25), czy zwrócone do siebie (tabl. IV. 30). Wyjątkowo się zdarza, że tarczki wykładek zdobią pełne sylwetki ptaków (tabl. IV. 29) lub głowy innych zwierząt, jak np. węża (tabl. IV. 31), czy odwrócone dwie głowy końskie. Wykładkę tego rodzaju znaleziono ostatnio na Podlasiu Zachodnim. Stosunkowo rzadko się zdarza, że powierzchnia tarczki górnej lub powierzchnia pa­ lucha ozdobione są skromnym ornamentem stempelkowym. Dolne tarczki wykładek, zwykle znacznie mniejsze, posiadają kształty koliste, elipsowate, czy nerkowate. Na ogół kowal nie wkłada większego wy­ siłku w nadanie tej części wykładki formy bardziej dekoracyjnej (tabl. IV. 14, 15, 21, 23). Kształt samego uchwytu, jak wspomniałem poprzednio, jest najczę­ ściej łukowaty lub prostokątny z zaokrąglonymi naro­ żami. Dolny koniec uchwytu, zakończony tarczką do przybijania, zwykle wybijany jest na zewnątrz, zda­ rzają się jednak przypadki podwijania dolnej części uchwytu do wewnątrz (tabl. I V . 33), co spotyka się zwłaszcza na Podlasiu. Niekiedy widuje się wykładki z uchwytami ozdobionymi u góry i dołu poprzecznymi karbami lub profilowane w sposób przypominający wyroby toczone (Podlasie, rzadziej widły Wisły i Sa- 357 �Bogactwo form występujące w wykładkach liwskich, pochodzących głównie z drugiej połowy X I X wieku, świadczy o pięknych tradycjach miejscowego ośrodka kowalskiego, które, być może, sięgają czasów, kiedy Liw był jeszcze miastem, czy osadą posiadającą własny cech kowalski, o czym dziś jeszcze mieszkańcy chętnie opowiadają. tach dekoracyjnie potraktowanych, zdobionych na po­ wierzchni ornamentem stempelkowym (ryc. 4). Omawiane tu wykładki do zamków zapadkowych, zwłaszcza odmiana pierwsza, o dwóch tarczach — gór­ nej i dolnej, były w drugiej połowie ubiegłego wieku szeroko w Polsce rozpowszechnione. Występowały one na Kaszubach , w Wielkopolsce, na Mazurach, na całym Mazowszu wraz z Kurpiami, na Podlasiu oraz w Małopolsce. Na Śląsku Opolskim spotyka się wy­ kładki z tarczkami bez uchwytu do otwierania lub z uchwytem osadzonym na jednej tarczy podłużnej (te ostatnio zanotowano również w widłach Wisły i Sanu, w Krakowskiem, Kieleckiem, Sandomierskiem, Opoczyńskiem i na Podlasiu). Gładysz w swej pracy „O zdobnictwie metalowym na Śląsku" nie wspomina o podobnych wykładkach, z czego wniosek, że na Gó­ ralszczyźnie Śląskiej zamki typu zapadkowego bądź nie występują, bądź też forma ich nie uzasadnia omówie­ nia w pracy poświęconej zdobnictwu. Wśród notowanych w różnych stronach Polski wykładek do zamków zapadkowych spotykamy dużą roz­ maitość form, z których jedne można łatwo zlokalizo­ wać na niewielkim terenie, inne zaś, jak np. wykładki z górną tarczą w formie elipsy, listka bzu, ozdobione u góry dwoma spiralami, czy główką ptasią — wystę­ pują na przestrzeniach bardzo znacznych. Jednak i w tych bardziej rozpowszechnionych formach wykładek dostrzega się pewne różnice częstotliwości ich wystę­ powania na poszczególnych obszarach. Przykładem mo­ gą być wykładki z tarczami ozdobionymi dwiema spi­ ralami (zwróconymi do siebie lub odwróconymi) — pospolite w widłach Wisły i Sanu, natomiast spoty­ kane rzadko na Podlasiu, gdzie znów na każdym kro­ ku widuje się wykładki z ptasimi główkami. Trudno jest w chwili obecnej wyjaśnić, kiedy i gdzie wykształciła się forma żelaznego zamku zapadkowego zaopatrzonego w omawiane poprzednio wykładki i ja­ kimi drogami przeszła do budownictwa ludowego. W literaturze poświęconej nieludowemu kowalstwu i ślusarstwu wieków minionych — form podobnych nie znajdujemy, gdyż zagadnienie okuć do zamków bywa w ogóle w pracach tych traktowane po macoszemu. Operując jedynie materiałem zgromadzonym w Ar­ chiwum Zakładu Badania Plastyki, Architektury i Zdobnictwa Ludowego PIS, można przypuszczać, że sama forma zamku zapadkowego w kowalstwie nieludowym posiada tradycje odległe. W czasie badań pro­ wadzonych pod kierunkiem prof. B. Stelmachowskiej został znaleziony przy drzwiach XIV-wiecznego ko­ ścioła w Przyjaźni (pow. Kartuzy) na Kaszubach ty­ powy zamek zapadkowy, osadzony na gotyckiej tarczy (ryc. 5). Jak wyglądała część zamku umieszczona po zewnętrznej stronie drzwi, niestety, nie zanotowanoForma uchwytów do otwierania drzwi, złożonych z dwóch ażurowanych lub profilowanych tarcz połą­ czonych prostokątnie wygiętą klamką, również wystę­ powała w czasach gotyku, z tym jednak, że w zna- Prócz wykładki przymocowanej po wewnętrznej stronie tafli drzwiowej, zdobiona też bywa czasem sama zapadka. W archiwum Zakładu Badania Plasty­ ki, Architektury i Zdobnictwa Ludowego PIS znaj­ dują się rysunki zapadek, zebranych w czasie badań na terenie Kielecczyzny i Sandomierskiego, o kształ­ " Z inwentaryzacji prowadzonych przez Zakł. Arch. Pol. Polit. Warsz. Na podstawie badań terenowych Zakł. Bad. Piast,, Arch i Zdobn. Lud. P.I.S. 8 A. Chętnik: op. cit. s- 83. H. Boesch: Deutsche Schmiedearbeiten aus fünf Jahrhunderten X I V — X I X , Lipsk 1900 tabl. X I X . 38 87 36 Ryc. 14. a — zdobiona „babka" do klepania ko­ sy. Furmany (pow Tarnobrzeg), b) — młotek zdobiony. Zakopane. nu), czasem na sztabkę uchwytu nawinięty jest trój­ kątny płat blachy, co nadaje jej kształt wrzecionowa­ ty o skośnie karbowanych brzegach (Opoczyńskie). Formę zdaje się młodszą mają wykładki składające się z jednej wydłużonej profilowanej tarczy, do któ­ rej przynitowany jest uchwyt. Spotyka się je dosyć rzadko,, najliczniejsze okazy tego rodzaju zanotowano w czasie badań terenowych prowadzonych przez Za­ kład Badania Plastyki, Architektury i Zdobnictwa Lu dowego PIS w roku 1952 na terenie Podlasia Zachod­ niego w miejscowości Liw. Wykładki liwskie (tabl. IV. 34, 36, 37) czasem osiągają znaczne rozmiary (50 cm długości, 10 cm szerokości); tarcze ich są bogato profilowane, uchwyty zaś (o pięknych esowatych kształ­ tach), złączane z całością przy pomocy nitów- 358 39 31 3 39 m �nych mi z reprodukcji okazach uchwyty nie posiadały ..palucha" służącego do podnoszenia zapadki (uchwy­ ty dwutarczowe bez palucha i dziś jeszcze spotyka się czasem przy drzwiach chałup wiejskich — tabl. IV. 2, 3). Najprawdopodobniej jednak zamki zapadkowe z dwutarczowymi wykładkami i paluchem do podnoszenia zapadki musiały być już znane w średniowieczu i sto­ sowane przy drzwiach domów miejskich. W czasach późniejszych spotykamy je również na wsi po dworach i kościołach. Najstarsza znana nam wykładka tego ro­ dzaju, "pochodząca z X V I I w., została odkryta przez Fr. Kotulę w jednym z wiejskich kościołów w oko­ licy Rzeszowa. Zamki tego rodzaju w chałupach wiejskich rozpowszechnione były bardziej w drugiej połowie X I X wieku i przed pierwszą wojną światową. W okresie międzywojennym forma ta zaczęła wycho­ dzić z użycia, wypierana przez zamki sprężynowe z urządzeniem do zamykania na klucz. Zamki zapad­ kowe zaczęto wtedy stosować przy furtkach od ogro­ dzeń. Jedynie w niektórych okolicach Polski, np. na Podlasiu i południowej Lubelszczyźnie robią jeszcze czasem kowale dla uboższych klientów zamki zapad­ kowe do drzwi budynków mieszkalnych. O 40 Na przełomie X I X i X X wieku lub też nieco wcze­ śniej zaczęły po wsiach wchodzić w użycie zamki sprężynowe do zamykania na klucz, zaopatrzone po dwu stronach drzwi klamkami otwierającymi drzwi przez naciśnięcie. Mechanizm takiego zamku był u¬ mieszczony w prostokątnej skrzynce z grubej żelaznej blachy, umieszczonej na tafli drzwi po stronie wew­ nętrznej. Opisywana tu forma zamku przyjęta została na wieś z miast i miasteczek, gdzie zamki takie jesz­ cze przed I wojną światową były powszechnie używa­ ne, a jeszcze i dziś nie należą bynajmniej do rzad­ kości. W zamkach miejskich, zarówno zabytkowych jak i późniejszych — datujących się z pierwszej lub dru­ giej połowy X I X wieku, zarówno żelazna skrzynka stanowiąca obudowę zamku, jak i wykładka po zew­ nętrznej stronie drzwi czy też sama klamka — bywają często bogato zdobione. Przykładem tego mogą być dziewiętnastowieczne zamki spotykane do dziś, zwłasz­ cza po małych miasteczkach. Niekiedy zamki z pięknie zdobionymi klamkami trafiają się również przy drzwiach budynków wiejskich, są one jednak prze­ ważnie dziełami rzemieślników miejskich, które drogą handlową przedostały się na wieś- Zamki wyrabiane nie¬ kiedy przez kowali wiejskich są mniej zdobione, klam­ ki mają zwykle proste, natomiast wysiłek wytwórcy w kierunku dekoracji koncentruje się raczej na for­ mie tzw. ..szyldzika", czyli wykładki umieszczonej przy klamce po zewnętrznej stronie tafli drzwiowej. Wy­ kładki spotykane po wsiach częściowo wykonane są przez kowali miejscowych, częściowo kupowane od rzemieślników, czy to miejskich czy wiejskich, noszą­ cych swe wyroby na targi W formach wykładek wy­ konawca najczęściej usiłuje naw ązyw-ćłć do wzorów wśród których z długo utrzvmuia sic 41 : tradycje różnych stylów historycznych czy to siłą bez40 Ustnie od F. Kotuli dyrektora Muzeum w Rze­ szowie. b Ryc. 15. a — łopatka do pługa. Jabłonków — Zagórze, b — zdobione ostrze motyki. Furmany (pow. Tarnobrzeg). władności, czy rozpowszechniane wtórnie przez różne podręczniki zawierające wzory wyrobów ślusarskich. Formy te bywały również czasem powielane fabrycz­ nie w tańszych wyrobach, obliczonych na odbiorcę jarmarcznego. Mimo wyraźnej tendencji do naślado­ wania wzorów stylowych, gdy zestawiamy większe ze­ społy wykładek spotykanych po wsiach i miastach — różnice stają się widoczne i pozwalają oddzielić pro­ dukcję wyszkolonego rzemieślnika miejskiego od wy­ robów rzemiosła ludowego. Wykładki pochodzące z pracowni kowali ludowych wykonane są zawsze z jednego kawałka grubej żelaz­ nej blachy, przy czym techniką dekoracyjną, która tu bywa stosowana, jest ozdobne profilowanie krawędzi. W bogatym materiale zebranym po wsiach w różnych stronach Polski prawie nie ma wykładek o powierz­ chni ażurowanej, wyjątkowo trafiają się wypadki zdo­ bienia powierzchni wzorem wytłaczanym przy pomo­ cy stempelków (tabl. V I . 2); trybowanie, czyli wypukłe wytłaczanie powierzchni spotyka się wyjątkowo w ma­ łych miasteczkach (tabl. V I . 23). Jeżeli chodzi o formę, wśród wykładek spotyka się pewną, nieznaczną zresz­ tą ilość takich, których w ogóle nie można powiązać z żelaznymi wyrobami stylowymi (tabl. V I . 2, 3, 5), bądź takie, które są daleką i dość swobodną ich i n ­ terpretacją. Najczęściej będą wykładki o miękkich, esowato wykrojonych krawędziach, zakończone u góry trójlistnym motywem przypominającym stylizowaną sylwetkę kielicha kwiatowego. Forma ta występująca w wykładkach stylowych X V I i X V I I wieku, trwa, obok form powstałych później, do końca wieku X I X . Z wzorami barokowymi wiązać można wykładki o kształtach bogaciej rozwiniętych, rozgałęzionych, uni­ kających linii prostych. Rokoko ze swymi asymetrycznymi nieregularnymi i niespokojnymi formami nie pozostawiło po sobie w 48 43 41 Przykład klamki tego rodzaju znalezionej w Isteb­ nej w chałupie z 1828 r. publikuje M . Gładysz (Zdob­ nictwo metalowe ... ryc. 152) podobne okazy spoty­ kano również czasem w Krakowskiem, na terenie Kie­ lecczyzny i Sandomierskiego. Por. L. Czischek: Vorlagblatter iiber Bauschlos¬ serei (Turbeschlage) Wiedeń 1902 — 1905. Np. wykładka publikowana przez M. Gładysza Zdobn. metalowe ... t. XXXVI/16. 42 43 359 �omawianych tu wykładkach prawie żadnego śladu. Po wsiach form takich nie spotykamy w ogóle, nato­ miast czasem zobaczyć je można przy drzwiach sta­ rych domów w małych prowincjonalnych miastecz­ kach (Radzyń, woj. lubelskie, tabl. V I . 11). Na początku X I X wieku formy stylowych wykładek do drzwi zmieniają się, kształty ich stają się bardziej zwarte, częściowo przynajmniej obwiedzione liniami prostymi. W zakończeniach górnych trafiają się cza­ sem typowe dla okresu klasycyzmu sylwetki waz z prostokątnymi uchami, u podstawy zaś — szereg wiszą­ cych trójkątów. Nowe te formy, rozpowszechnione przede wszystkim na gruncie miejskim (Kraków, Kiel­ ce, Tarnów, Stary Sącz, Ciężkowice i wiele in.) prze­ dostają się, znowu w postaci uproszczonej, na wieś, czy to jako wyroby warsztatów miejskich, czy też wy­ konywane przez kowali wiejskich. Wykładki noszące na sobie cechy empiru wyrabiane były we wsiach pod­ krakowskich (Kaszów) już w I I połowie ub. stulecia, na gruncie miejskim zaś, jak świadczą o tym datowane okazy z Podgórza w Krakowie, wyrabiane były jesz­ cze przy końcu X I X w. (1885). Wśród wykładek spotykanych po wsiach czy to ma­ łopolskich czy podlaskich, wiele form nawiązuje do empiru, przy czym jedne wykładki reprezentują for­ my wprawdzie skromne, ale stosunkowo czysto sty­ lowe (tabl. V I . 14, 35, 19, 30), inne są już przez kowali na swój sposób przetworzone (tabl. V I . 12, 13, 16, 26, 27) lub skrzyżowane z formami starszymi (tabl. V I . 25). Przy drzwiach o taflach ozdobnych, np. wykłada­ nych w deseń z wąskich deszczułek, na środku tafli drzwiowej umieszczane bywają niekiedy uchwyty, w postaci ozdobnej, zazwyczaj półkulistej czy elipsowatej główki, przechodzącej w przewężoną szyjkę o¬ sadzoną w kwadratowej, podstawie o brzegach profi­ lowanych i ażurowanej powierzchni. Tego rodzaju u¬ chwyty, nawiązujące w formie do stylowych kołatek (zaopatrzonych w kolucho do stukania) przy drzwiach chałup wiejskich spotyka się niezwykle rzadko, raczej występują one przy drzwiach kościołów lub starych domów po miasteczkach, ale i to niezbyt często. Drugim obok drzwi elementem architektonicznym, z którym wiążą się artystyczne wyroby żelazne, jest okno. Przy oknach od izb mieszkalnych okuć jest zwy­ kle mało. W starych chałupach rama okienna osadzo­ na była na stałe, tak że zawiasów nie używano. W nowszych spotyka się zwykle zawiasy fabryczne, a narożniki oszklonych ram wzmacnia się żelaznymi 44 prostokątnymi okuciami bez ozdób. Jedynie w okoli­ cach, gdzie rozpowszechnione są przy oknach okien­ nice (np. na Podlasiu, Kurpiach) dekoracyjną formę posiadają zawiasy, na których okiennice są umocowa­ ne. Spotykamy tu te same formy co i przy drzwiach z tą tylko różnicą, że mniejsze i często dwudzielne, tj. złożone z dwu jednakowych części na ruchomym przegubie. Okienka od komór, sieni i alkierzy zaopatrywane bywają w kraty. Małe tzw. „śparowe" okienka od sień i komór, wycięte na styku między dwiema belkami, miały dawniej kratki w postaci jednego lub, rzadziej, dwóch pionowo osadzonych kołków z twardego drze­ wa o bokach zwykle ozdobnie profilowanych. Były one niegdyś bardzo rozpowszechnione i dziś nie należą do rzadkości, zwłaszcza w domach sięgających połowy czy trzeciej ćwierci ubiegłego wieku. Spotykamy je zarówno w Krakowskiem, jak i Rzeiszowskiem czy Kielecczyźnie. Obok kratek drewnianych występowały też kratki żelazne, zwłaszcza w domach zamożniej­ szych. Najstarszą z kratek żelaznych znaleziono w Sukowie (pow. Kielce), w domu zbudowanym w 1774 roku. " Łaciński napis na tragarzu wskazuje jednak, że pierwotnie nie był to prawdopodobnie zwykły dom włościański- Żelazne kratki do okien musiały być do­ syć kosztowne, dlatego ludność mniej zamożna jesz­ cze przy końcu X I X w. używała po staremu kratek drewnianych, którym nadano czasem kształt krat że­ laznych (ryc. 6). 4 Poza takimi przypadkami jak umieszczanie w ok­ nach pojedynczej graniastej czy skręconej sztabki że­ laznej, czy naprzemianlegle wbitych żelaznych „broników" (zębów do bron), o których pisze w swej pracy Fr. Kotula, kraty do okien kute są zwykle z płaskiej sztaby żelaznej, powstałej po rozprostowaniu zużytej obręczy do koła od wozu. Najczęściej krata wykonana jest z pojedynczej płaskiej sztaby, jednostronnie lub dwustronnie zaopatrzonej w ostre zadziory. Wykonuje je kowal w ten sposób, że najpierw przy dłuższych brzegach sztaby robi długie, kilku lub kilkunastocen­ tymetrowe ukośne zacięcia, a następnie powstałe tą drogą trójkątne zęby rozchyla na boki, nadając im kształt półłuków (tabl. V. 1), półksiężyców (tabl. V. 4), trójkątnych zębów (tabl. V. 5), czy jak gdyby gałązek M. Gładysz nazywa je kołatkami (Zdobnictwo metalowe ... s. 92). 45 Zdjęcie tej kratki publikowane jest w sprawoz­ daniu R. Reinfussa z badań przeprowadzonych przez ekipę PIS w regionie Kielecko-Sandomierskkn („Pol­ ska Sztuka Ludowa" 1952 nr 1. s. 46, ryc. 20). F. Kotula: Ze studiów nad zdobnictwem kowal­ skim w okolicach Rzeszowa („Raki" czyli kratki). „Pol­ ska Sztuka Ludowa" 1952 nr 2- s. 88 ryc- 2- Ryc. 16. Ozdobne zakończenie żurawia do czerpania wody. Szewce (pow. Sandomierz). 360 -Ul * ii Jf* 46 46 44 l' 1 • • i •ML �(tabl. V. 21, 23, 24). Zadziory na kratach, jak wspom­ niałem, umieszczone są bądź po jednej stronie sztaby, bądź po obydwóch, w tym drugim przypadku — zęby mogą być umieszczone symetrycznie na jednej wyso­ kości (tabl. V. 3) lub naprzemianległe (tabl. V. 9), czasem występuje też tzw. symetria odwrócona (tabl. V. 11, 13, 14, 16). Formy całkowicie asymetryczne (tabl. V. 12) lub nieregularne występują nadzwyczaj rzadko. Opisywane tu kraty umieszczane bywają w ma­ łych okienkach zawsze pojedynczo, w większych zaś, jak np. w oknach alkierzy czy spichrzów, umieszcza się obok siebie dwie lub nawet trzy zazębione sztaby. Najczęściej bywają one osadzone pionowo, czasem je­ dnak spotyka się je również w układzie poziomym. Drugą grupę krat do okien stanowią kraty utworzo­ ne z dwóch lub więcej części złączanych ze sobą ni­ tami. Formą występującą wyjątkowo będzie tu krata złożona ze sztaby poziomej, do której pionowo przy­ mocowany jest szereg poprzeczek (tabl. V. 25), częściej natomiast spotyka się kraty złożone z dwóch części złączonych ze sobą na krzyż. Kraty te, w chwili obec­ nej najlepiej znane z okolic Rzeszowa," występują w kilku odmianach polegających na tym, że zazębiona jest bądź jedna tylko ze skrzyżowanych sztab, zew­ nętrzna (tabl. V. 27) lub wewnętrzna (tabl. V. 30), bądź obie (tabl. V. 28, 29, 31), przy czym zadziory obu sztab układają się w mniej więcej regularny ośrodko­ wy motyw zdobniczy. Trzeci rodzaj stanowią kraty również „krzyżowe", złożone z nitowanych ze sobą poziomych i pionowych sztab z zadziorami (tab. V. 32, 33). Kraty do okien sporządzone ze sztab z zadziorami noszą w Krakowskiem nazwę „kotwiczek", w Rzeszowskiem — „raków", na Podlasiu zaś nazywają je kowale kratami „zębatymi". Spośród opisanych wyżej form najbardziej rozpowszechnione są kraty ze sztab poje­ dynczych. Występują one na Opolszczyźnie, w Krakow­ skiem, Rzeszowskiem, Kieleckiem, Sandomierskiem, Opoczyńskiem, na Podlasiu, Mazowszu Płockim i Ma­ zurach. Kraty w postaci równoramiennego krzyża po­ za Rzeszowskiem notowane są również na Podhalu" i na Podlasiu, kraty zaś z kilku krzyżujących się zę­ batych sztab równoległych zanotowano jak dotąd je­ dynie w Sandomierskiem (Przybysławice, pow. Opa­ tów). Jak można wnosić z cytowanej tu wielokrotnie pracy Gładysza, dekoracyjne formy krat nie wystę­ pują na terenie Góralszczyzny śląskiej. Porównując kraty spotykane w architekturze ludo­ wej z kratami wychodzącymi z pracowni miejskich kowali musimy zwrócić uwagę na charakterystyczne zjawisko, a mianowicie: w wyrobach ludowych nie znajdujemy na tym odcinku najmniejszych śladów wzorowania się na bogatych kratach z okresu renesan­ su, baroku i czasów późniejszych, natomiast pewne analogie znajdziemy w kowalstwie średniowiecznym, gotyckim gdzie również stosowane bywają kraty z po­ jedynczych sztab z zębami lub spiralami rozchodzą­ cymi się na boki. Formy pochodne w postaci skrzy49 47 jw. J. S. Zubrzycki: „Wzory kowalstwa polskiego, ryc. 5. Kratka w bramie kościoła franciszkanów w Kroś­ nie (J. S. Zubrzycki: Wzory kowalstwa polskiego). 48 49 Ryc. 17. Zdobienie okuć na przedniej części wozuWilamowice (pow. Biała Krakowska). żowanych sztab z zadziorami nie. posiadają, o ile mi wiadomo, analogii w kowalstwie stylowym.Mówiąc o zdobnictwie wyrobów żelaznych występu­ jących w ludowym budownictwie mieszkalnym nale­ ży wspomnieć na tym miejscu o nowej rozwijającej się dziedzinie zdobnictwa, jakim jest dekoracja bla­ charska. W miarę jak w architekturze ludowej za­ czyna rozpowszechniać się zwyczaj pokrywania da­ chów blachą, zakładania rynien do odprowadzania wo­ dy deszczowej — rozwija się równolegle zdobnictwo w blasze. Wyraża się ono w postaci profilowanych i ażurowanych pasów blachy, którymi miejski lub ma­ łomiasteczkowy blacharz zdobi szczyty dachów dwu­ spadowych w miejscu, gdzie dawniej przybijano zdo­ bione „wiatrówki" (okolice Łukowa), bogato zdobio­ nych zakończeń rynien dachowych (ryc. 7, 8) lub też 361 �Ryc. 18. Ozdobnie kute oparcie siedzenia na wozie. Radomskie. wycinanych chorągiewek, niejednokrotnie z sylwetka­ mi ptaków (ryc. 9) lub postaci ludzkich (ryc. 10). Cza­ sem wycinanki z blachy zajmują miejsce drewnianych sterczyn dachowych. Podobne dekoracje wykonane z blachy występowały dawniej przy kapliczkach i krzy­ żach przydrożnych. W budynkach gospodarczych, prócz ozdobnych za­ wiasów żelaznych (głównie „pasowych"), wrzeciądzów i krat z zadziorami, spotyka się żelazne zasuwy tzw. „rygle". W Krakowskiem przy wrotach od stodół za­ mykanych na żelazne zasuwy z koluchami do zawie­ szania kłódki — umieszczane bywają wykładki docho­ dzące niekiedy do znacznych rozmiarów (15 X 20 cm) o kształtach ozdobnych (tabl. VII), nie nawiązujących do form stylowych. Powierzchnie ich bywają dekoro­ wane ornamentem stempelkowym. Niektóre z nich po­ siadają również wybite daty (1913—1942). We wnętrzu domu ozdobne wyroby z żelaza znaj­ dują zastosowanie przede wszystkim w meblarstwie, rzadziej zaś w innych sprzętach domowych. Zanim rozpowszechniła się lampa naftowa, przy świecakach, używanych do oświetlenia łuczywem występowały że­ lazne ozdobne uchwyty robione przez wiejskich ko­ wali. W meblarstwie okucia żelazne występują w postaci zawiasów, okuć do kufrów i szyldzików, czyli wykładek do zamków. Zawiasy ozdobne spotyka się raczej przy tego rodzaju meblach, jak kredensy i szafy, które stosunkowo późno pojawiły się w izbie wiejskiej. Prze­ ważnie przy szafach i kredensach stosowane są zwy­ kłe zawiasy fabryczne. Ręcznie kute spotyka się raczej na terenie Polski zachodniej (Mazury, Pomorze) i po­ łudniowej (Śląsk). Są to najczęściej zawiasy złożone 50 z dwóch części jednakowej wielkości, zakończone oz­ dobnie. O wiele rzadziej występują tu zawiasy „esowe" lub składające się z dwu części różnej długości, zbli­ żone niekiedy do zawiasów „pasowych". Czasem ozdob­ ne zawiasy widuje się przy skrzyniach (Śląsk). Okucia żelazne spotykamy przede wszystkim na ku­ frach, które pod koniec ubiegłego wieku zaczęły wy­ pierać dawne skrzynie malowane. Różnica między skrzynią a kufrem polega na tym, że skrzynia posiada kształt prostopadłościanu, kufer zaś ma ściany dłuż­ sze wychylone ku górze i wieko „dęte", czyli o prze­ kroju łukowatym. Skrzynie bywały zwykle wzorzyście malowane, kufry zaś najczęściej pokrywano farbą pokostową na jeden kolor (zwykle zielony). Ozdobę kufrów stanowiły czarno malowane okucia żelazne. Najczęściej są to profilowane a częściowo i ażurowane taśmy z grubej blachy, pokrywające krawędzie kufra oraz dwa lub trzy pasy biegnące w poprzek wieka i boków dłuższych. Pasy te wzmacniają boki kufra, z przodu zaś kończą się często wrzeciądzami służącymi do zamykania. Okucia wieka bywają niekiedy bardzo bogate. W okolicach Włodawy ślubny kufer, który otrzymywała w wianie panna młoda, miał na pasach wzmacniających wieko dekorację w formie ażurowa­ nej rozety i dwóch postaci ludzkich, z których jedna przedstawiała mężczyznę, druga — kobietę (ryc. 11). W kufrach tańszych, zamiast pełnych okuć żelaznych biegnących wzdłuż krawędzi, dawano tylko kilka nie­ wielkich profilowanych skuwek oraz okucia narożni­ ków przy wieku. Z boków kufry a czasem i skrzynie były zaopatrzone w rączki do przenoszenia w formie elipsowatego lub czworokątnego uchwytu umieszczo­ nego w profilowanej tarczce- Na Śląsku Cieszyńskim tarczki te były ponadto zdobione guzkami i rytem. Dużą różnorodność form znajdujemy wśród tarczek, czyli wykładek osłaniających otwór na klucz przy zam­ kach do skrzyń, kufrów, kredensów i szaf. 61 50 Swiecaków z ozdobnymi żelaznymi uchwytami podobnie jak i kaganków kutych z żelaznej blachy, na tym miejscu szerzej nie omawiam, gdyż nie posia­ dam z tego zakresu nowych materiałów. Formy ich publikował M. Gładysz (Zdobnictwo metalowe ... ryc. 88—92) i W. Matlakowski (Zdobienie i sprzęt ludu pol­ skiego na Podhalu, tabl. LXV). 362 51 M. Gładysz: Zdobnictwo metalowe s. 93. �Najczęściej spotyka się wykładki o prostych for­ mach geometrycznych, jak trójkąt, prostokąt, trapez, romb, elipsa, z których prawie każda posiada szereg form pochodnych uzyskiwanych przez dekoracyjne profilowanie krawędzi, dodawanie ząbków, rożków, półłuków itp. Szczególnie bogate w warianty są wy­ kładki o zasadniczym kształcie prostokąta (tab'.. V I I I . 4—15) i rombu (tabl. V I I I . 1&—22). Z formą trójkątną związane są liczne odmiany w postaci tarczy (tabl. V I I I . 43—51) i serca (tabl. V I I I . 54—60). Stosunkowo rzadko zdarzają się wykładki nawiązujące do form roślinnych, jak listki (tabl V I I I . 61) czy sylwetki kielchów kwiatowych (tabl V I I I 62) natorcrast nodobnie jak w wykładkach do zamków zapadkowych zdarzaia ~ie często aórne zakończenia w nostaci różnie potraktowanych ptasich główek (z reguły podwój nych - tabl V I I I . gg Niektóre z nich w kształ ci nawia/uia do dwugłowych orłów herbowych .tabl' VTTT fiSi P 7 « L motvJTpn n l e T t * L m n l ' trv ™,„ wTLh, T l ł JrrZlL L Zn^LJ 7 7 S e umawiane tu wypadki w przeważającej większości przypadków ^ budowane są na zasadzie symetrii (na jednej os, iuo, gadziej, na dwóch), formy asymetrycz¬ ne (tabl- V I I I - 61, 70) spotyka się bardzo rzadkoW północnej części Krakowskiego (okolice Olkusza, Pińczowa. W ślicy) wykładki na skrzyniach często de­ korowane są ornamentalnie ułożonymi gwoździkami o półkulistych, wystających główkach (tabl. V I I I . 64. 65). : Proste formy wykładek o kształtach geometrycznych występują u nas w zdobnictwie ludowym bardzo pos­ policie, podobnie jak i w innych krajach europejskich. Próba znalezienia genezy tych form nie daje rezulta­ tów, gdyż mogły one powstawać niezależnie od siebie w różnych miejscach i w różnym czasie. Z form bar­ dziej wykształconych najodleglejszą bodai genealogię posiadają wykładki tarczowate (tabl. V I I I . 43, 44, 45, 47) czy sercowate, które w zbliżonej formie występo­ wały już przy zamkach z epoki gotyku. Od czasów renesansu forma wykładki wydłuża się i wzbogaca po brzegach bogatym profilowaniem o miękkich fali­ stych liniach. U góry, a czasem i u dołu wykładka bywa zakończona motywem zbliżonym do sylwetki tulipanu czy l i l i i , który później rozw ja się i wzbo­ gaca W X V I w powierzchnie wykładek bywają ażu­ rowane wvbiiane stemoelkami lub trybowane syl¬ wetki ićh przybierają kształt stylizowanych, kompozy­ cji' opartych na elementach roślinnych. 52 : 53 54 Formy wykładek z czasów renesansu i baroku w po­ staci uproszczonej utrzymywały się w miejskich wyro­ bach kowalskich przez cały wiek X I X , powtarzane w różnych wzornikach wydawanych do użytku rze­ miosła. W tej właśnie uproszczonej postaci renesan­ sowe i barokowe wykładki do zamków przechodzą do 55 52 Por. rys. wykładki z przełomu w X V I i X V I I w pracy H. Boesch: Deutsche Schmiedearbeiten aus fünf Jahrhunderte X I V — X I X , Lipsk 1900, tabl. 24. Die Schmiedekunst nach Orginalen des XV bis zum X V I I I Jahrhundert d. aut., Berlin 1887, tabl. 34. jw. L. Czlschek: Vorlagblätter über Bauschlosserei Türbeschläge, Wiedeń 7902 - 1905. 53 54 55 56 inwentarza sztuki ludowej (tabl. V I I I . 41, 42), naj­ częściej w postaci gładkiej blaszki, bez ażurów i oz­ dób stempelkowych czy trybowania; w rysunku daje się dostrzec nawiązanie do stylowych pierwowzorów. Na tle owych zapożyczonych form renesansowych i barokowych rozwijają się dalsze, coraz bardziej ludo­ we i coraz mniej do stylowych podobne formy (tabl. VIII. 38, 59, 60). Wykładki o takich formach szczegól­ nie często spotyka się na Ziemiach Zachodnich, Po­ morzu i Śląsku. Kiedy zostały one u nas przez ludo­ wych kowali przejęte trudno określić, gdyż zbyt mało posiadamy zabytków ściśle datowanych Na tere­ nie Niemiec i Skandynawii jak można wnos c z repro­ dukcji datowanych okazów mebli ludowych ludowe wykładki ę kształtach nawiązujących do form renę sansowych i b ar oik owych wystePuia inż w X V I I wi&~ 57 ; ku 5 8 / w w-ek„ XVTTT « h H , l a N-Wtńre , ™ V V L P V u ^ t l n ^ h TLl H ™ « . h r i n n P ,? ; H73Z.h A Tt • '• V W *Z i anaiog.e ze szwedzkim! czy niemieckimi wykłaakami XVIII-wiecznymi . Wpływ rokoka, który w wyrobach żelaznych w ogóle nie był zbyt silny i długotrwały, na formy ludowe wykładek oddziałał w sposób znikomy. Dwie tego rodzaju wykładki, publikowane przez Gładysza, znaleziono w Cieszynie i Skoczowie , a zatem w ośrodkach miejskich, gdzie wpływ panującego sty­ lu na rzemiosło był bez porównania silniejszy. Pew­ nych śladów rokoka., ze względu na ulubioną w tym stylu asymetrię, można by doszukiwać się ewentual­ nie w wykładce z Suchej, pow. Wadowice (tabl. V I I I . 70) osady zresztą również typu miejskiego O wiele silniejszy okazał się natomiast wpływ kla­ sycyzmu, który w wykładkach wyraża się powrotem do form prostszych, często wychodzących z prosto­ kąta (tabl. V I I I . 6—9), niekiedy mieszających się z formami wcześniejszymi (tabl. V I I I . 15, 66). Formy typowe (tabl. VIII- 8—9) tych wkładek występują na terenie całej Polski, zarówno po miastach i miastecz­ kach (np. Węgrów na Podlasiu), jak i we wsiach po­ łożonych bliżej miastaBardzo interesującą grupę zdob onych przedmio­ tów żelaznych stanowią narzędzia i sprzęty gospodar­ cze. Przeglądając materiał z tego zakresu odnosi się wrażenie, że kowali ponosi niekiedy pasja dekorowa­ nia i każe im zdobić najpospolitsze przedmioty, cza­ sem nawet w miejscach dla oka niewidocznych (np. zdobiony ornamentem stempelkowym pierścień żelaz­ ny, przez który przechodzi rozwora z tylnej części wozu, lub pierścień spinający „tylne śnice" ukryty terenu Śląska publikuje w ' swej pracy M. Głapod Zdeską stanowiącą dno wozu . dysz (Zdobnictwo metalowe..., tabl. XXXIV, 11, 12 tabl. XXXV, 10, 16, 18). " Por. w pracy M. Gładysza tabl. X X X I V 6—11 tabl. X X X V 15, 16. S. Erixon: Mobler och heminredning i svenska bydger. Stockholm 1925, t. I , ryc. 371, 283, 289. E. Erixon jw. K. Hahm: Deutsche Bauermóbel, Jena 1938. M Gładysz: Zdobnictwo metalowe... ryc. 100/1, tabl. XXXV/9 M. Wawrzeniecki: Okucie wozu, Wisła X V I I , s. 26. Trzy pięknie zdobione kowadła z Beskidu Śląs­ kiego publikuje M. Gładysz (Zdobnictwo metalowe..., ryc. 34, 35, 38, 39, 62). 59 60 81 1 z : 56 r 2 58 59 60 61 62 363 �Ryc. 19. Zabytki artystycznego kowalstwa stylowego z terenu Mazur i Warmii. Wśród omawianych tu przedmiotów nieliczną, ale interesującą grupę stanowią związane z wzniecaniem ognia oraz gotowaniem. Należą tu krzesiwka o for­ mach ozdobnych, trójnogi czyli denarki do gotowania, kute z blachy naczynia żelazne w rodzaju tygli, zdo­ bione niekiedy ornamentem stempelkowym- Przedmio­ ty te bądź dawno wyszły już z użycia (krzesiwka), bądź w ogóle nigdy w znaczniejszej liczbie nie wystę­ powały (kute tygle żelazne), w każdym razie w czasie obecnie prowadzonych badań już nie natrafiliśmy na nie, tak że trudno byłoby coś dodać do tego, co zebrał Gładysz z Beskidu Śląskiego . Z narzędzi używanych do codziennej pracy w gospo­ darstwie formę dekoracyjną posiada często ostrze ta­ saka używanego do przygotowywania ściółki (Góral­ szczyzna) lub paszy. Z narzędzi rzemieślniczych zdobione są przede wszystkim te, których używają sami kowale. Spotyka się tu wspaniale dekorowane stemplowymi ornamen­ tami kowadła, czego przykładem są okazy znalezione przez Gładysza na Śląskiej Góralszczyźnie. 63 Poza tym zdobione kowadła znane są z Wielkopol­ ski (Górsko, pow. Wolsztyn — obecnie w Muzeum w Rogalinie, Sienno, pow. Wągrowiec — ryc. 13), Ma­ łopolski (Słopice Szlacheckie, pow. Limanowa) i Pod­ lasia (Borzychy, pow. Węgrów). Większość ich posia­ da wybite daty, sięgające pierwszej połowy ub. wieku. Prócz kowadeł trafiają się niekiedy ozdobnie wyko­ nane okucia przy dyszach od miechów , zdobione od­ ciskami stempli kleszcze czy młotki. Częściej jednak dekorowane są przez kowali te wy­ roby, które sporządzają oni dla drugich, a więc różne 94 narzędzia do obróbki drzewa, jak ośniki, żelazka do strugów, a przede wszystkim wszelkiego rodzaju sie­ kiery. Zdobnictwo siekier kowalskich występuje na terenie całej Polski, od Karpat po Bałtyk. Zazwyczaj zdobienie wykonuje się na jednym z boków ostrza, przy czym proste zazwyczaj motywy zdobnicze trakto­ wane bywają jako znaki rozpoznawcze, ułatwiające właścicielowi odszukanie swojej własności (np. w cza­ sie zbiorowej pracy w lesie), lub stanowiące znak, którym kowal znaczy swoje wyroby. Najbogaciej zdo­ bione siekiery występują w Polsce południowej na te­ renie Karpat . Szczególnie bogato zdobione są lekkie siekierki używane przez pasterzy jako laski, zwane na Góralszczyźnie Śląskiej obuszkami, na Podhalu zaś ciupagami. 65 Z narzędzi rolniczych zdobione są przede wszystkim sierpy wybijane wzdłuż ostrza stempelkami (Krakow­ skie, Rzeszowskie — ryc. 12) oraz pierścienie do przy­ mocowywania kosy do kosiska. Pięknie zdobione pierś­ cienie do kos znamy z Góralszczyzny Śląskiej, Kra­ kowskiego, wideł Wisły i Sanu oraz Kielecczyzny. Pierścienie, zdobione są ornamentem wybijanym stem­ plem, zwykle geometrycznym. Czasem zdarza się, że ozdoby wybijane stemplem spotykamy na młotku i „babce" (czyli ręcznym ko­ wadełku) do klepania kosy (ryc. 14), na żelazie motyki, kroju do pługa, żelaznej łopatce używanej dawniej do zeskrobywania ziemi z drewnianej odkładnicy (ryc. 15 a). Zwyczaj zdobienia narzędzi rolniczych utrzy­ muje się gdzieniegdzie do dziś, czego przykładem jest pług z Kamienia, pow. Nisko, czy grządziel żelaznej 65 e s 64 364 j-w. jw. ryc. 61. W. Matlakowski: Zdobienie i sprzęt ludu polskie­ go na Podhalu, Warszawa 1915, ryc. 139, 140. M . Gładysz: Zdobnictwo metalowe... tabl. X X X I — X X X I I I . 1 -WSGaP / �sochy z Prostynia nad Bugiem (paw. Sokołów Pod­ laski), ozdobionej wijącym się wzorem roślinnym wy­ tłaczanym przy pomocy stempli. Z innych narzędzi żelaznych, które bywają przez kowali ozdobnie wykonywane, wymienić należy ostrze grzebieni, używanych do rafania lnu (Trzcianka, pow. Piła, obecnie w Muzeum w Rogałinie) i okucia drągów używanych do czerpania wody ze studni (ryc. 16). Najbogaciej spośród sprzętów gospodarskich zdobio­ ne są okucia żelazne wozów. Zdobnictwo to najwcześ­ niej zwróciło uwagę badaczy i z tej właśnie dziedziny mamy pierwsze prace na temat ludowego zdobnictwa w żelazie. Na terenie Polski najbogatsze zdobnictwo okuć na wozach występuje na terenie Małopolski, gdzie uży­ wany jest wóz z dyszlem osadzonym na stałe w tzw. „śnicach". W wozach tych uwaga kowala-artysty kon­ centruje się przede wszystkim na części przedniej wo­ zu, a więc na dyszlu i śnicach. Na dyszlu ozdobną formę posiada hak służący do zaczepiania uprzęży, a także blacha obejmująca zakończenie dyszla od do­ łu i góry. Hak przybiera formę abstrakcyjną, bądź kuty jest w kształcie postaci zwierzęcej. Najczęściej spotykamy tu sylwetki psów, stąd często zaczep ów w ogóle nazywają „pieskiem", rzadziej zobaczyć moż­ na sylwetkę ptaka . Wyjątkowo oryginalne zakończe­ nie dyszla w kształcie wijącego się węża zanotowano w Chedwiżynie w pow. zamojskim. Podłużne blachy wzmacniające końce dyszla od góry i od dołu bywają 66 M . Wawrzeniecki: Piesek, Żelazne zakończenie okolic Krakowa Oraz (fragment) dyszlów u wozów przyległej Galicji. „Materiały Antrop. Archeolog, i Etn." tom X I I I . , tabl. X I I — X I X . 66 zwykle po brzegach profilowane i ozdobione orna­ mentem stempelkowym. Blacha górna posiada niekie­ dy zakończenie w postaci szerokiej na ok. 1 cm sztabki, bądź skręconej spiralnie dookoła swej osi, bądź wy­ giętej faliście. Inne okucia ozdobne występują u nasady dyszla, tam, gdzie jest on nieruchomo osadzony w tzw. „śnicach"; zwykle miejsce to ujęte jest w trzy pier­ ścienie, z których jeden (najczęściej środkowy) roz­ kuty jest u góry w tarczę kształtu kolistego, elipsowatego, prostokątnego , trapezowatego, rzadziej bar­ dziej rozwiniętego |np. gwiaździstego lub w formie tzw. „korony" ). Najbogatsze z dotychczas zanoto­ wanych są formy tarcz na pierścieniach występujące w Wilamowicach, pow. bielski (ryc. 17) Na terenie Kielecczyzny i powiatu opatowskiego spotyka się pier­ ścienie o tarczach ozdobionych dwu lub trzema war­ stwami blach profilowanych, złączonych pośrodku przy pomocy nitu 67 es Oprócz opisanych pierścieni na „śnicach" występują blachy wzmacniające, umieszczone od góry lub z boku. Krawędzie ich często bywają ozdobnie profilowane. Zarówno okucia przedniej części dyszla, jak i jego nasady oraz „śnie" zdobione są bogato ornamentami tłoczonymi przy pomocy stempli. Motywy tych ozdób są przeważnie geometryczne i posiadają układ paso­ wy, dostosowany do formy okuć. Rzadziej stosunkowo trafiają się motywy roślinne (wijąca się gałązka). Na 67 M . Gładysz: Zdobnictwo metalowe..., tabl. X I I — XIX. Z. Cieśla-Reinfussowa: Okucia wozów z okolic Ma­ kowa. „Pol. Szt. Lud." 1949 s. 28, 29, 30. 48 �i o ć f i * j^few V @ ł i * ć * W * tr ff^k (o) AAA t" % O ® t> O £ \ <o> %^ nr Tablica I . Odciski stempli do zdobienia żelaza używanych w Krakowskiem. rozkutej tarczy „pierścienia pośredniego" spotyka się najczęściej jakiś motyw ośrodkowy lub symetrycznie potraktowany ornament roślinny. Kompozycje roślinne asymetryczne występują na ogół bardzo rzadko. Cza­ sem spotykamy tu również daty i monogramy (Śląsk, Krakowskie, Rzeszowskie). Z innych żelaznych okuć przy wozach formy ozdob­ ne posiadają zaczepy do wag, pierścienie przy orczy­ kach, żelazne tuleje, w których osadzone są luśnie, czasem również niewidoczny normalnie dla oka pier­ ścień, przez który przechodzi rozwora i okucie na „za­ dnim półwoziu". Jak wspomniałem wyżej, najbogaciej zdobione oku­ cia wozów występują w Polsce południowej na terenie Beskidów, Śląska Opolskiego, Krakowskiego, Rzeszow­ skiego i Kielecczyzny .•Dalej w kierunku północnozachodnim opisany wyżej sposób okuwania występo, wał w wozach starszych (Opoczyńskie, Płockie), orna­ ment zaś na nich był o wiele skromniejszy. Na tere­ nie byłej Kongresówki już w okresie pierwszej wojny światowej rozpowszechnione były wozy o innej nieco konstrukcji niż dawniej, posiadające inne rozwiązanie śnie i wyjmowany dyszel. W wozach tych zamiast pierścieni na śnicach występują ściągnięte śrubami płytki żelazne, niekiedy posiadające formę ozdobną i wybijane na powierzchni stemplami w proste wzory geometryczne. Opisana tu nowsza, ale, jeśli chodzi o okucia, mniej ozdobna forma wozów wyparła star­ szą na terenie Polski środkowej (Warszawskie, Płockie, Radomskie) i spotkać ją można zwłaszcza w Lubelszczyźnie, północnej części Sandomierskiego, Kielec­ kiego a nawet Krakowskiego (np. okolice Miechowa, Włoszczowy). W północno-wschodniej Polsce, na obszarze obję­ tym przez zaprzęg „w hołubię i duhę", wozy w ogóle pozbawione są okuć ozdobnych, jedynie czasem na 366 pierścieniu otaczającym krawędź piasty u koła w i ­ duje się szereg skośnych nasiekanych kresek. Nieco inaczej niż wozy gospodarcze kute są bryki i wasągi używane do „wyjazdu", a więc przede wszyst­ kim do przewożenia osób. W wasągach zwraca uwagę okucie wzmacniające ścianę tylną, ozdobione na skrzy­ żowaniu sztab rozetką złożoną z kilku nałożonych na siebie kółek blachy o brzegach wycinanych w ząbki. Bryczki posiadają niekiedy pięknie kute stopnie i opar­ cia siedzeń (ryc. 18). Na temat ozdobnych okuć sań w chwili obecnej nie­ wiele jeszcze można powiedzieć, gdyż z tego zakresu zbyt mało posiadamy materiału. Dawne ludowe sa­ nie, zarówno transportowe jak i osobowe, bywały przeważnie bez okuć, a zdobienie sań wyjazdowych polegało głównie na artystycznym wykonaniu drew­ nianego pudła, niejednokrotnie przystrojonego boga­ tym ornamentem snycerskim- Jedynie w niektórych okolicach, jak np. na Podlasiu Zachodnim, nowsze sa­ nie osobowe, wzorowane na miejskich, zaopatrzone są w żelazne okucia o miękkich esowatych liniach i koń­ cach spiralnie zawijanychOsobny dział ludowego zdobnictwa kowalskiego sta­ nowią żelazne krzyże (tabl. IX), kute przez wiosko­ wych lub małomiasteczkowych kowali, umieszczane na grobach lub przydrożnych kapliczkach. Obfity ma­ teriał z tego zakresu, zebrany przez pracowników za­ kładu w czasie różnych badań terenowych, jest na ogół dosyć jednolity i wskazuje na to, że kowalom ludowym nie obce były wzory miejskie, z których chętnie korzystali wykonując swe zamówienia. Obok tego rodzaju wyrobów, które na tym miejscu omówię jedynie w sposób pobieżny, zanotowano jed- . nak szereg przykładów rozwiązań indywidualnych, odbiegających od pospolitych wzorów miejskich. Krzy- �Tablica I I . Zawiasy do drzwi: 1 Stobiec (pow. Opatów), 2 Sopotnia Wielka (pow. Żywiec), 3 Wróblowice (pow. K r a ­ ków), 4 Ocieka (pow. Dębica), 5 Czarna (pow. Dębica), 6 Swoszowice (pow. Kraków), 7 Jankowice (pow. Miechów), 8 Aleksandrowice (pow. Kraków), 9 Rzozów (pow. Kraków), 10 Strzelce (pow. Namysłów), 11 Ujsoły (pow. Żywiec), 12 Wiśnicz Stary (pow. Bochnia), 13 Spytkowice (pow. Myślenice), 14 Milówka (pow. Żywiec), 15 Lusina (pow. Kraków), 16 Szaflary (pow; Nowy Targ), 17 Lusina (pow. Kraków), 18 Morawica (pow. Kraków), 19 Grodków (pow. Będzin), 20 Brzezie (pow. Kraków), 21 Przededworze (pow. Busko), 22 Rytwiany (pow. Sandomierz), 23 Widełka (pow. Kolbu­ szowa), 24 Kraków, 25 Kupno (pow. Kolbuszowa), 26 Łuków, 27 Płock. 367 �Tablica I I I . Wrzeciądze: 1 Widelka (pow. Kolbuszowa), 2 Cholerzyn (pow. Kraków), 3 Kolbuszowa Górna (pow. Kolbu­ szowa), 4 Sędziejowice (pow. Busko), 5 Suków (pow. Kielce), 6 Brzezie (pow. Kraków), 7 Sędziejowice (pow. Busko), 8 Przedbórz (pow. Kolbuszowa), 9 Wrząsowice (pow. Kraków), 10 Jadachy (pow. Tarnobrzeg), 11 Bieliny (pow. K i e l ­ ce), 12 Pliskowola (pow. Sandomierz), 13 Przeginia (pow. Olkusz), 14 Bieliny (pow. Kielce), 15 Kurpie, 16 Cholerzyn (pow. Kraków), 17 Łuski (pow. Sokołów Podlaski), 18 Rakszawa (pow. Łańcut). że te niejednokrotnie wykonane są z dużym smakiem i wyczuciem formy. Najciekawsze i najbardziej „kowalskie" pod wzglę­ dem technicznym krzyże wykonane są z dwóch sztab spojonych ze sobą na gorąco, przy czym ramiona by­ wają na końcach rozkute i ażurowane lub rozcięte ozdobnie wywinięte (tabl. IX, 1, 2). Krzyże takie, pochodzące z drugiej połowy X I X wieku, spotkać moż­ na niekiedy na cmentarzach wiejskich Zachodniego Podlasia i Mazowsza Płockiego. W okolicach Płocka na ramionach krzyżów widuje się czasem ornament wybijany przy pomocy stempli. Bardziej rozwiniętą formę mają podobnie wykonane krzyże umieszczone 368 na szczytach kapliczek i bram cmentarnych. Prócz ozdobnie potraktowanych ramion posiadają one cza­ sem z tych samych co i ramiona sztab — faliste „pro­ mienie" lub inne ozdoby {tabl. IX. 3). Bardzo intere­ sującym przykładem z tej grupy jest krzyż umieszczo­ ny nad boczną bramką cmentarną w Tyńcu koło Kra­ kowa (tabl. I X . 4), którego górne ramiona zakończo­ ne są wachlarzem falistych promieni przestrzeń zaś między ramionami pionowymi i poziomymi wypełnio­ na jest motywem pętlicowato skręconej postaci wę­ ża Podobne krzyże ozdobione dekoracjami powstają¬ cymi przez nacinanie i "wyginanie części ramion* wys t cpu j ą na nas zy c h terenach dosyć często. Szereg ta- �30 31 32 33 Tablica I V . Wykładki do zamków zapadkowych: 1 Siołkowi ee (pow. Strzelce), 2 Tuszów Narodowy (pow. Mielec), 3 Brzostków Ipow. Busko), 4 Szadkowice (pow. Opoczno), 5 Ruda Łańcucka (pow. Łańcut), 6 Bezwola (pow. Radzyń), 7 Ruda Łańcucka (pow. Łańcut), 8 Sędziejowice (pow. Busko), 9 Tyniec (pow. Kraków), 10 Opatkowice (pow. Mie­ chów), 11 i 12 Kurpie (wg A Chetnika Chata kurniow<ska str 83) 13 Korzenno foow Kielce). 14 Grzymała (pow. Busko), 15 Tuszów Narodowy (pow Mielec) 16 Złota roow Sandomierz) 17 Z b y d m ó w (pow Tarnobrzeg) 18 Konary (pow. Sandomierz) 19 Dzikowiec (pow Kolbuszowa) Przedbórz < ow K o l b u s z o w a / 21 Kurpie (jak nr 11) 22 T u ­ szów Narodowy (pow Mielec) 23 K s y w i e r n o w r o s t n i ^ « Przvbvsławice roow o ń a t ó w ) 25 Neldorf (pow Wło­ dawa) 26Domastawa'(Dow Nisko) i T e r f o r i ™ L w ™ ~ ' M Ł ^ , ^ » ffliilkdw Dii^r ( w w Busko) 30 Suchożebry (pow Sokołów P o d l ^ n wlin^, Tf « rnnw Wadowice) «S Świątniki (pow. Sandomierz),' 34 L i w (pow Węgrów) 35 SwI M M (pow Sandomierz), I l U w t C f l , ' " " w (powWęgrów). D a nLtZ, Kr^nK* 369 �Tablica V. Kratki do okien: 1 Skadle (pow. Busko), 2 Sędziejowice (pow. Busko), 3 Łyczanka (pow. Myślenice), Kraków), 4 Zielonki (pow. Kraków),. 5 Wojcieszków (pow. Łuków) 6 Dobra (pow. Sandomierz), 7 Kaszów (pow. 8 Wymysłów (pow. Opatów), 9 Tworków (pow. Racibórz), 10 Sędziejowice (pow. Busko), 11 Sędziejowice (pow. Busko), 12 Kaszów (pow. Kraków), 13 Sędziejowice (pow. Busko), 14 Libusza (pow. Gorlice), 15 Kaszów (pow. Kraków), 16 K a 18 Krzysztoforzyce (pow. Kraków), 19 Suków (pow. Kielce), szów (pow. Kraków),. 17 Aleksandrowice (pow. Kraków), 20 Kaszów (pow. Kraków), 21 Jabłonna (pow. Sokołów), 22 Miłocin (pow. Rzeszów), 23 Skotniki (pow. Kraków), 24 Suków (pow. Kielce), 25 Jedłownik (pow. Rybnik), 26 Mrzygiód (pow. Będzin), 27 Trzebowisko (pow. Rzeszów), 28 Staromieście (pow. Rzeszów), 29 Nowa Wieś (pow. Rzeszów), 30 Staromieście (pow. Rzeszów). 31 Staromieście (pow. Rzeszów), (Kratki nr 22 i 27—31 z pracy F . Kotuli: Ze studiów nad zdobnictwem kowalskim w okolicach Rzeszowa. Pol. Szt. Lud. nr 2/1952), 32 Przybysławice (pow. Opatów), 33 Przyby sławice (pow. Opatów). kich form zanotował Zwolakiewicz w okolicach Łęcz¬ nej na Lubelszczyźnie«». Obok wyżej opisanych, poważną grupę stanowią krzyże składane z części połączonych ze sobą przy pomocy nitów. Jednym z prostych przykładów tej grupy jest krzyż zanotowany przez M. Gładysza w Strzelcach Namysłowskich na Opolszczyźnie (tablIX. 5). Technika ta jest przez kowali bardzo chętnie 69 K. Zwolakiewicz: Krzyże żelazne,szczytowe i ozdo­ by krzyżów przydrożnych z okolic Łęcznej. „Orli lot" 1929 s. 126 129. 370 stosowana zarówno przy wyrobie dużych krzyżów cmentarnych, jak i mniejszych, umieszczonych na ka­ pliczkach przydrożnych. Wykonane tym sposobem krzyże bywają niekiedy bardzo bogato rozbudowane i zdobione. Z końcem ubiegłego stulecia krzyże cmentarne wy­ konywane tą techniką składały się zwykle z dwóch skrzyżowanych sztab żelaznych o końcach rozkutych w postaci serca czy liścia bzu. Przestrzeń między ra­ mionami oraz główny słup krzyża zdobiono sztabkami żelaznymi spiralnie lub esowato wyginanymi, niekie- �Tablica V I . Wykładki do zamków sprężynowych: 1 Jeleśnia (pow. Żywiec), 2 Biały Bór (pow. Mielec), 3 Biecz (pow. Gorlice), 4 Kaszów (pow. Kraków), 5 Niwiska (pow. Kolbuszowa), 6 Mogilany (pow. Kraków), ' 7 Stara Wieś (pow. Busko), 8 Kraków, 9 Swoszowice (pow. Kraków), 10 K r a k ó w , 11 Radzyń, 12 Kraków, 13 Pierzchnica (pow. Busko), 14 Kaszów (pow. Kraków), 15 Kraków, 16 Wielowieś (pow. Tarnobrzeg), 17 Tuczępy (pow. Busko), 18 Jeleśnia (pow. 2ywiec), 19 Wróblowice (pow. Kraków), £0 Kupno (pow. Kolbuszowa), 21 Prostyń (pow. Sokołów Podlaski), 22 Mora wica (pow. Kraków), 23 L i w (pow. Węgrów), 24 Kożuchówek (pow. Sokołów Podlaski), 25 Daleszyce (pow. Kielce), 26 Wola Rusinowska (pow. Kolbuszowa), 27 i 28 Stary Sącz (pow. Nowy Sącz). dy też. śrubowate skręconymi!, które przymocowywano do ramion krzyża przy pomocy nitów lub żelaznych pierścieni. W okresie pierwszej wojny światowej kowale ludowi zaczęli naśladować przejęte z miasta ozdoby w postaci motywów roślinnych (kwiatów, liści, wąsów winorośli) kutych plastycznie z grubej blachy, ostatnio zaś zaczęto robić krzyże zamiast z żelaznych sztab — z grubych rur żelaznych, przy czym 371 �c y n 16 Tablica V I I . Wykładki do wrót od stodół: 1 Cholerzyn (pow. Kraków), 2 Biskupice k. Wieliczki (pow. Kraków), 3 Bisku­ pice k. Wieliczki (pow. Kraków), 4 Kaszów (pow. Kraków), 5 Lusina (pow. Kraków), 6 Chorągwica (pow. Kraków), 7 Brzezie k. Niepołomic (pow. Bochnia), 8 Biskupice k. Wieliczki (pow. Kraków), 9 Biskupice k. Wieliczki (pow. Kraków), 10 Lusina (pow. Kraków), 11 Brzezie (pow. Bochnia), 12 i 13 Biskupice (pow. Kraków), 14 Lusina (pow. Kraków), 15 Biskupice (pow. Kraków), 16 Brzezie (pow. Bochnia), 17 Biskupice (pow. Kraków), 18 Brzezie (pow. Niepołomice), 19 Cholerzyn (pow. Kraków). ramiona zakończone są drewnianymi ozdobami toczo­ nymi w postaci kul lub tp. Na szczytach krzyżów drewnianych i dachach ka­ plic spotyka się czasem ażurowe krzyże z giętego dru­ tu okrągłego lub cienkiej sztabki o przekroju prosto­ kątnym. Wyroby te, przypominające wykonaniem f i ­ ligran, jak wspomina Zwolakiewicz, wykonywane by­ wały nie tylko przez kowali, ale i przez budowniczych krzyżów drewnianych". Ostatnią wreszcie grupę stanowią krzyże w postaci ażurowej wycinanki, wykonanej z grubej blachy że7» 372 jw. s. 128. laznej (tabl. I X . 8). Krzyże tego typu spotyka się jako nasadki na szczytach krzyżów drewnianych i kaplic, nigdy zaś techniką tą nie wykonuje się krzyżów na­ grobnych. Kowale ludowi wykonujący krzyże, czy to cmentarne czy dla innych celów, skrępowani byli, rzecz jasns. w swej twórczości wymaganiami kultu; opierali się oni ponadto na wzorach, jakich dostarczało im artystycz­ ne kowalstwo stylowe. Jednakże mimo tych krępują­ cych więzów artyście ludowemu często udawało się oderwać od szablonowych wzorów i dać formę nową, odbiegającą od wzorów przyjętych przez sztukę koś­ cielną, formę, w której niekiedy zaciera się sam mo- �Tablica V I I I . Wykładki do zamków przy skrzyniach, szafach, kredensach i drzwiach: 1 Krościenko (pow. Nowy Targ) 2 Grząska (pow.Przeworsk), 3 Niedzialka (pow. Mińsk Ma zowiecki), 4 Wysokin ((pow. Opoczno), 5) Zielonki (pow Kraków), 6 Kraków, 7 Wysokin (pow. Opoczno), 8 Gnojno (pow. Busko), 9 Holendry (pow. Busko), 10 Bieliny (pow Kielce), 11 Wola Zarczycka (pow. Łańcut), 12 Dolny Śląsk, 13 Ochotnica (pow. Nowy Targ), 14 Szczyglice (pow. K r a 17 Pasieka (pow. Brzesko), 18 Służewo (pow. Nieszawa) ków), 15 Zagaje (pow. Pińczów), 16 Bieliny (pow. Kielce), 19 Świdnica, 20 Grzymała (pow. Busko), 21 Racławice (pow. Olkusz), 22 Łopuszna (pow. Nowy Targ), 23 Ciche (pow. Nowy Targ), 24 Jelenia Góra, 25 Mochowo (pow. Sierpc), 26 Zalipie (pow. Dąbrowa Tarnowska), 27 Poronin (pow. Nowy Targ), 28 Zubsuche (pow. Nowy Targ), 29 Dzianisz (pow. Nowy Targ), 30 Cholerzyn (pow. Kraków), 31 Kaszów (pow Kraków), 32 Pisarzowa (pow. Limanowa), 33 Zalipie (pow. Dąbrowa Tarnowska), 34 Koszalin, 35 Gęsice (pow. Opatów) 36 Siemianice (pow. Kępno), 37 Szczawnica (pow. Nowy Targ), 38 Dolny Śląsk, 39 Poronin (pow. Nowy Targ) 40 Karpacz (pow. Jelenia Góra), 41 Wisła (pow. Cieszyn), 42 Wisła (pow. Cieszyn), 43 Piekielnik (pow. Nowy Targ), 44 Czernichów (pow. Kraków), 45 Dziewin (pow. Bochnia), 46 Karpacz (pow. Jelenia Góra), 47 Wola Zarczycka (paw Łańcut), 48 Opole, 49 Mników (pow. Kraków), 50 Brzoza Królewska (pow. Łańcut), 51 Tarnów, 52 Sopotnia Wielka (pow. Żywiec), 53 Kalina Wielka (pow. Miechów), 54 Marcy poręba (pow. Wadowice), 55 Wola Zarczycka (pow. Łańcut), '¡9 Boeueice {Dow Bochnia) 60 Sól (pow. Żywiec) 56 Kraków, 57 Zubrzyca Górna (DOW Nowv Targ) 58 Dolny śiask 65 Kalina 61 Makoszyn (pow. Kielce), 62 Racławice (pow. Olkusz), 63 Kraków, 64 Szczepanowice (pow. Miechów), Wielka (pow. Miechów), 66 L i w (pow. Węgrów), 67 Opatko wice (pow. Miechów), 68 Tyniec pow. Kraków), 69 Czernichów (pow. Kraków), 70 Sucha (pow. Wadowice). 373 �Tablica I X . Krzyże żelazne roboty kowalskiej: 1 Węgrów, 2 Sużew (pow. Gostynin), 3 Rakszawa (pow. Łańcut), 4 T y ­ niec (pow. Kraków), 5 Strzelce (pow. Namysłów), 6 Sużew (pow. Gostynin), 7 Ceranów (pow. Sokołów), 8 Korczew (pow. Sokołów Podlaski). tyw krzyża, a na plan pierwszy wysuwa się bardzo ludowa w swym charakterze kompozycja ornamen­ talna. Na drewnianych krzyżach spotyka się ozdoby z bla­ chy przybijane na slupie krzyża. Na Lubelszczyźnie ozdoby te przybierają postać kolistych wycinanek ażu­ rowych lub prostokątnych czy trójkątnych płatków blachy, na której przy pomocy gwoździa wytłoczony bywa ornament o wzorze roślinnym lub geometrycz­ n y m " . Bardzo ozdobnie wykonane są półkoliste dasz­ ki blaszane, posiadające przy krawędziach bogate pro­ filowania i ażury. Na szczycie krzyżów umieszczane bywają sylwetki koguta, wycięte z grubej blachy. Niekiedy zdarza się, że kowale ludowi prócz krzy­ żów robią również ozdobne ogrodzenia i bramki. Zbyt jednak mało posiadamy w tej chwili materiału, ażeby można było w tej dziedzinie wyróżnić dzieła sztuki l u ­ dowej. Przedstawiony tu w dużym skrócie materiał z zakre­ su zdobnictwa w żelazie, zebrany głównie po wsiach i małych miasteczkach, w zestawieniu z wyrobami żelaznymi występującymi np. w związku z monumen¬ talną architekturą kościelną czy świecką wznoszoną przez warstwy elitarne — wykazuje szereg odręb­ ności. Zaznaczają się one jaskrawo, gdy porównamy, np. wykładki do zamków sprężynowych pochodzące z miast takich, jak Kraków, Płock, Stary. Sącz, Cięż­ kowice, Leżajsk czy Zakl czyn, z wykładkami zanoto­ wanymi po wsiach. Nie mniejsze różnice zachodzą w sposobie wykonania wykładek do mebli, zawiasów •do drzwi, krat i in. Z porównania tego wynika jasno, że twórczość artystyczna rzemiosła kowalskiego nie płynęła jednym nurtem, lecz dzieliła się na dwa od¬ gałęzienia. Jedno z nch stanowiły wyroby pochodzące z pra­ cowni miejskich, prowadzonych na wysokim poziomie, posługujących się modnymi w danej epoce technikami zdobniczymi i w produkcji swej nawiązujących do wymagań aktualnego stylu (ryc. 19, 20). : 71 374 jw. s. 129. Drugie zaś odgałęzienie stanowi kowalstwo ludowe, na które składa się wytwórczość kowali wiejskich i tych miejskich a zwłaszcza małomiasteczkowych, którzy pracując dla odbiorców mniej wybrednch nie nadążali tak energicznie za postępem mody, kon­ tynuując w swej produkcji formy bardziej rodzime, określane przez rzeszowskie źródła cechowe mianem „polskiej roboty". Jak widać z powyższego, wachlarz pracowni kowal­ skich zaliczanych przeze mnie do grupy ludowych jest stosunkowo szeroki. Twórczość artystyczna, upra­ wiana przez kowali ludowych pochodzących z różnych środowisk (wieś, miasto), reprezentująca różny sto­ pień zawodowego przygotowania, nie mogła być oczy­ wiście zbyt wyrównana. W chwili obecnej przepro­ wadzanie dokładniejszej analizy zmierzającej do wy­ odrębnienia w ramach ludowej sztuki kowalskiej po­ mniejszych nurtów wydaje mi się jeszcze przedwczes­ ne. Uwagę należy skupić raczej na zagadnieniu cen­ tralnym, którym jest próba szukania rozgraniczenia między kowalstwem ludowym a nieludowym Przeprowadzenie dokładniejszej . analizy różnic za­ chodzących w wytwórczości artystycznej obu wyżej wymienionych rodzajów pracowni kowalskich nasu­ wa w chwili obecnej znaczne trudności. Odrębność ludowego nurtu w kowalstwie polskim mogłaby zo­ stać wyeksponowana w całej pełni jedynie wówczas, gdybyśmy rozporządzali dokładnymi opracowaniami historycznego kowalstwa stylowego. Niestety, zagad­ nienie to, podobnie jak wiele innych z dziedziny rzemiosła artystycznego, leży u nas jeszcze od'ogiem. skutk em czego charakteryzując właściwości kowal¬ stwa ludowego zmuszeni jesteśmy poprzestać na sfor­ mułowaniach bardzo ogólnych, obwarowanych ze wszystkich stron szeregiem zastrzeżeń i znaków za¬ pytania. : Teoretycznie rzecz biorąc ludowe kowalstwo arty­ styczne czerpie swe treści z trzech źródeł; jedno sta­ nowi spuścizna czasów odległych, poprzedzających zróżnicowanie kowalstwa na „ludowe" i „nieludowe", drugie — własny wkład artystyczny kowali ludowych i trzecie — zapożyczenia z zewnątrz. Z trzech wymie­ nionych na wstępie elementów składowych najtrudniej jest w obecnej twórczości kowalskiej wyodrębnić ele­ ment pierwszy. Jak wspomniałem na wstępie, z okre­ su wczesnośredniowiecznego zdobionych wyrobów że­ laznych mamy dotychczas bardzo niewiele, dopiero w czasach gotyku pojawia się większa ilość ozdobnych wyrobów żelaznych, w których zapewne znajdują 'wy­ raz również starsze tradycje zdobnicze. Być może na­ leży do n ch znana w czasach przedhistorycznych tech¬ nika zictobien'.a żelaza ornamentem stempelkowym, sto¬ sowana w europejskim kowalstwie stylowym, jeszcze w czasach baroku" a w ludowym do czasów clzisiej ; | i r h ora? taK tak częsty częsty .z a równo w .lu' d"owwn szych J T ™ ; i ak * i _w n i e n o w y m kowalstwie moryw s p t r a i J ^ ę p u j ą y w najstarszych stylowych <»w»acb^zetaznycn sre^miowiecza . Zapewne przyszłe badania archeologiczne obejmując czasy wczesnośredniowieczne pozwolą kie­ dyś pomnożyć ilość tego rodzaju przykładów. Zasób odziedziczonych z przeszłości form i technik zdobniczych wzbogacony został przez własny wkład za W a " O. Höver: Das Bisenwerk, Berlin 1927, ryc. 1. �twórczy kowali artystów. W ludowym kowalstwie, które nie było skrępowane kanonami stylu, wkład ten jest szczególnie bogaty. żelazie ogranicza się w praktyce do omawiania arty­ stycznych krat, dla nas w chwili obecnej mniej inte­ resujących od innych wyrobów z żelaza. Obserwując formy ludowych wyrobów kowalskich, takich zwłaszcza, jak kratki (kotwiczki) do okien, wy­ kładki do zamków zapadkowych, okucia do mebli, znajdujemy bardzo wiele form nie nawiązujących do żadnego ze znanych stylów historycznych. Wyroby te, stanowiące własność określonych pracowni kowal­ skich (np. skrzyżowanie kratki ze Staromieścia koło Rzeszowa) lub całych okolic (jak np. wykładki do zamków zapadkowych ozdobione „wąsami" lub pta­ simi główkami) — mimo różnorodności odmian po­ siadają pewne cechy wspólne, które wynikają z oddzia­ ływania na sztukę kowalską artystycznych tradycji środowiska ludowego. W wyrobach kowalstwa ludo­ wego przejawia się dużą umiejętność techniczna i wy­ czucie materiału pozwalające artyście ludowemu osiągnąć pełny efekt artystyczny przy użyciu niejszych środków. Jak to widzimy na'przykładzie" kratek kowal ludowy nawet formy skompilowane chętnie wykonuie 7 iednei „ t a h T ż e l L nnilTi.r zbedneen 7P e w J,T, 7 P ItArP Siedząc wpływ stylów historycznych na rozwój ko­ walstwa ludowego widzimy, że nie wszystkie z nich jednakowo na twórczość ludową oddziałują. Wpływ gotyku był raczej niewielki, wyraża się on w formach tarczek niektórych wykładek do zamków od skrzyń, czy w zakończeniach zawiasów pasowych. Silniej od­ działał na wyroby ludowe renesans, widzimy to w kształcie zawiasów esowatych, w formach wykła­ dek do zamków sprężynowych czy w kształtach że­ laznych krzyżów przydrożnych czy cmentarnych. For­ my renesansowe przechodząc w lud uległy silnemu uproszczeniu, zarówno jeśli chodzi o kształt ogólny przedmiotu, jak i jego sposób zdobien'a. Pod wpływem wzorów renesansowych wzbogaca się np. profilowanie brzegów w wykładkach do zamków n e przyjmuje się j 6 dnak cztjste na o^jół w renesansie ażurowanie trybowanie wykładek Boeate niesookoine i T>rze ładowane ozdobami formy barokowe n e znajdują L nL LL ZT!1 7 : ; i 74 ; 75 : właściwie w kowalstwie ludowym w a W . K odbicia u w w • y • Wzoryy ba rnk"fywp> iiTvrrj*?7P7f>np \rinnf> ZZIZZ i Tl aan Zv,r:l ^ ° k o w a l e l u 7 ' P tT J n r nTl t I,**™ y ' **** jest aekoracyjne ksztaUowan.e wykonywanych przedm.otow użytkowych, diugim zdobicie ich powierzch­ ni ornamentem stempelkowym. W bogactw.e ornamen­ tyki wykonywanej przy pomocy stempli kowalstwo ludowe przekracza o wiele zasób form ornamental­ nych wykonywanych tą techniką na wyrobach kowal­ stwa meludowego. Inne technik! zdobienia, jak azurowame, nakładanie, trybowanie, grają n.ew:elką rolę w całokształcie ludowego zdobnictwa w żelazie. Lu­ dowe zdobnictwo kowalskie cechuje prostota formy wyrażająca się w przejrzystej, logicznej kompozycji, w której rolę dominującą odgrywa zasada symetrii i rytmu. W inwentarzu motywów zdobniczych prze­ wagę mają motywy geometryczne, po nich dopiero idą schematycznie traktowane motywy roślinne. Naj­ mniej spotyka się motywów zwierzęcych, wśród nich zaś głównie pieski (zakończenie dyszlów) i ptaki (na wykładkach do zamków i zawiasach). Motyw ptasiej główki występuje czasem i w stylowych wyrobach ko­ walskich , jest to jednak zjawisko rzadko spotykane, które, być może, wynika z tych wyjątkowych przy­ padków, -kiedy elementy ludowe oddziaływały przez cechowe pracownie rzemieślnicze na wyroby stylowe. Kowalstwo ludowe, jakkolwiek rozporządzało spo­ rym zasobem własnych form zdobnczych, ulegało wpływom stylów historycznych, przyjmując z kowal­ stwa stylowego szereg wzorów, czego przykłady znaj­ dujemy w formach zawiasów, czy niektórych wykładek do zamków. Dokładna analiza i ustalenie chrono­ logii wpływów wyrobów stylowych na kowalstwo l u ­ dowe jest dziś trudne do przeprowadzenia z powo­ du jak; już wspomniałem — braku gruntownego opracowania wyrobów kowalstwa stylowego. Niewie­ le nam również pomoże studiowanie literatury zagra­ nicznej w której zagadniene rozwoju zdobnictwa w Z d 0 t o l C Z . m l 73 tvnr\wvrh Hia TiT797 k o w a l i ha roku ludowych rip-korarii wracałv 7 r>oi -ba~ DOd łntpm W ^ t - m Hn I r h renP^ńsnwych form miotem K o w a ^ m ao swycn r nesa owy n m wyjsaowy^cń^ wpiyw roKoica wyraża się .eoyn e tym, ze w wykładkach pojaw.ają się, Darazo zresztą eliczne, formy asymetryczne, pozbawione ^ 1 « " » « typowe, d.a tego okresu dekoracji. Dopiero Klasycyzm, a zwłaszcza jego faza pozn.ejsza empire odegrały w ludowym zdobnetw.e kowalskim poważniejszą ro­ lę. Widoczne to jest przede wszystkim na przykła­ dzie wykładek do drzwi, które za wzorem miejskim uspokajają się, przytaerają kształty o przewadze lmu prostych, a niekiedy nawet n ektore elementy dekora­ cji, jak np. szereg wiszących trójkątów u podstawy, tak często powtarzające się w wykładkach miejskich. Trudno jest określić od jak dawna wymienione wy­ żej zapożyczenia utrzymują się w ludowym kowal­ stwie. Z tego, co mówiłem na wstępie o późnym roz­ powszechnianiu się wyrobów żelaznych na wsi, wy­ nikałoby, że i wpływy stylów historycznych musiały tam przedostać się (jeśli chodzi o style dawniejsze od gotyku do rokoka) z dużym opóźneniern. Poza wsią, spotykamy jednak owe żelazne wyroby ludowe rów­ nież wśród uboższego mieszczaństwa, gdzie echa form stylowych mogły przedostać się o wiele wcześniej. Prawie współczesne przejmowanie przez wieś wzorów czerpanych ze stylowych wyrobów kowalskich wy­ stępuje dopiero w w X I X kiedy to wyraźnie klasycyzuiace wykładki roboty kowal' wie"sk ch pojawiają się w zamożniejszych chałupach włościan podkrakow­ skich. ^ Późne, XIX-wieczne wpływy kowalstwa miejskie- • go z okresu eklektyzmu widoczne' są w kowalskich wy-" robach ludowych jedynie w przeładowanych różnymi dekoracjami żelaznych krzyżach cmentarnych. Później­ sze kierunki artystyczne, kształtujące wytwórczość miejskich pracowni kowalstwa artystycznego, na ludo- ' wą twórczość nie wywarły żadnego wpływu. W ciągu : 74 73 M. Gerlach: Ornamente alter Schmiedeeiser. Wie­ deń b. d. tabl. 29. Die Schmiedekunst nach Originalen des XV bis zum X V I I I Jh. Berlin 1887, tabl. 34. jw. tabl. 32. 75 375 �j | I | .j 1 I ! ' 1 ' j 10 I ! I I j . >< ]: i i i i i bieżącego stulecia kowalstwo ludowe kontynuuje formy dawne, z tym że wyrabianych jest coraz mniej przedmiotów zdobionych, a na ich miejsce wchodzą na wieś (zwłaszcza w architekturze) standardowe wyroby fabryczne. Naszkicowana powyżej próba charakterystyki ludo­ wej artystycznej twórczości kowalskiej opiera się głów­ nie na materiale współczesnym lub XIX-wiecznym. Nie ulega wątpliwości, że i w materiale wcześniejszym dałoby się wyróżnić nurt ludowy, gdyby w tym kierunku prowadzone były badania. Materiału do poznania kowalstwa ludowego dawnych wieków dostar­ czyłaby jednak nie tyle wieś, co miasto, gdzie w prze­ szłości obok kowalstwa stylowego rozwijało się rów­ nolegle kowalstwo ludowe. Jednym z ważnych kry¬ teriów DOzwalaiacvch wyróżnić twórczość ludowa od nieludowej będzie słusznie przez PiwockiegD n o r l k r e ś l a n v mompnt s t o s u n k u h a d a n e a o wytworu do wymoeów ImZ historycznych Im bardziej anal-zow ^ a f o l a orfbTei od nrz^etvch w danei eooce kan ^ ^ o b n l c ^ c h im S i e i będzie od nich nieza" K. Piwocki: O historycznej genezie polskiej sztuki ludowej. Wrocław 1953. 78 leżna, tym słuszniej będziemy domyślali się w niej ręki artysty ludowego. Kryterium to nie wydaje mi się jednak wystarczające. Podobnie jak kowalstwo stylowe posiada swą ciągłość historyczną, pozwalającą nam śledzić łańcuch zachodzących tam przemian od czasów dzisiejszych w głąb średniowiecza i wykrywać związki z całokształ­ tem kultury artystycznej epoki, tak i kowalstwo ludo­ we ma swoje własne zasoby zdobnicze, powiązane najściślej z kulturą plastyczną środowiska ludowego, w którym powstały i rozwijały się. Ową łączność pew­ nego typu artystycznych wyrobów żelaznych z innymi dziedzinami plastyki ludowej, wyrażająca się w po­ dobieństwie założeń kompozycyjnych, pokrewieństwie motywów i rozwiązań ornamentalnych — jest drugim i, wydaje mi się, najważniejszym kryterium przesądzającym o ich ludowym pochodzeniu. Kryterium to niewątpliwie ułatwi nam pracę i ustrzeże od wielu po­ myłek na dalszym etapie pracy, kiedy posuwając się retrogresywnie w głąb czasów minionych będziemy na podstawie zachowanego materiału zabytkowego re­ konstruowali przeszłość ludowego kowalstwa artystycz­ nego. „ ^ v ' ' « * � https://zbiory.etnologia.uw.edu.pl/files/original/64aeb96417a2943735cd11ab4395638e.pdf fc234a2664943cabc0253e916490374e Dublin Core The Dublin Core metadata element set is common to all Omeka records, including items, files, and collections. For more information see, http://dublincore.org/documents/dces/. Title A name given to the resource Lud Publisher An entity responsible for making the resource available Polskie Towarzystwo Ludoznawcze Rights Information about rights held in and over the resource Licencja PTL Format The file format, physical medium, or dimensions of the resource pdf Language A language of the resource pol Type The nature or genre of the resource czasopismo Text A resource consisting primarily of words for reading. Examples include books, letters, dissertations, poems, newspapers, articles, archives of mailing lists. Note that facsimiles or images of texts are still of the genre Text. Dublin Core The Dublin Core metadata element set is common to all Omeka records, including items, files, and collections. For more information see, http://dublincore.org/documents/dces/. Relation A related resource oai:cyfrowaetnografia.pl:publication:4285 Date A point or period of time associated with an event in the lifecycle of the resource 1951 Subject The topic of the resource sztuka ludowa - wystawy Podhale - sztuka ludowa - wystawy Identifier An unambiguous reference to the resource within a given context oai:cyfrowaetnografia.pl:3990 Title A name given to the resource Z wystawy sztuki ludowej w Zakopanem / Polska Sztuka Ludowa - Konteksty 1951 t.5 z.3 Description An account of the resource Polska Sztuka Ludowa 1951 t.5 z.3; s.78-81 Creator An entity primarily responsible for making the resource Reinfuss, Roman Language A language of the resource pol Publisher An entity responsible for making the resource available Państwowy Instytut Sztuki Format The file format, physical medium, or dimensions of the resource application/pdf PDF Text Text capture metadata for PDF documents Text Z W Y S T A W Y S Z T U K I L U D O W E J W Z A K O P A N E M KOMAN Staraniem Departamentu Twórczości REIi\FVSS Artystycznej M i n i s t e r s t w a K u l t u r y i S z t u k i oraz W y d z i a ł u Kultury Wojewódzkiej zorgani­ Rady Narodowej w Krakowie zowany został w Zakopanem konkurs, obejmujący nie­ które a dziedziny ludowej szczególności haft, K o n k u r s ten twórczości rzeźbiarstwo przygotowany artystycznej i m a l a r s t w o na w z i m i e przez w szkle. pracowni­ k ó w Muzeum Tatrzańskiego w Zakopanem, mimo bar­ dzo ciężkich w a r u n k ó w torzy, przyniósł w w jakich rezultacie pracowali plon organiza­ obfity, o d u ż e j ż y w o t n o ś c i s z t u k i l u d o w e j na t y m świadcząc terenie. N a d e s ł a n e na k o n k u r s okazy z o s t a ł y n a s t ę p n i e przez Komisję Kwalifikacyjną, stanowiącą zarazem jury, p r z e g l ą d n i ę t e , przy c z y m najlepsze z p r z e d s t a w i o n y c h prac w y r ó ż n i o n o n a g r o d a m i p i e n i ę ż n y m i . Po n o w a n i u rzeczy n i e u d a n y c h l u b t a k i c h , które Komisji Kwalifikacyjnej cech nej sztuki ludowej, nie posiadają wyelimi­ zdaniem tradycyj­ z p o z o s t a ł e j reszty zrobiono w kopanem w y s t a w ę , której publiczne otwarcie ło w d n i u 8 k w i e t n i a Za­ nastąpi­ br. „ W y s t a w a l u d o w e j sztuki p o d ­ h a l a ń s k i e j " u r z ą d z o n a z o s t a ł a w obszernej sali, miesz­ czącej się w b u d y n k u Miejskiej Rady Narodowej. w y s t a w ę złożyły się trzy z e s p o ł y e k s p o n a t ó w : bór materiałów n a d e s ł a n y c h na k o n k u r s , 2) p r z y k ł a ­ dy sztuki dawnej, p o c h o d z ą c e z M u z e u m Tatrzańskie­ go, i 3) g r u p a p r z e d m i o t ó w w y s t a w i o n y c h p r z e z tralę Przemysłu Cen­ Ludowego i Artystycznego. Z grupy pierwszej najobszerniejszą h a i t y b a r w n e , na stokątnych Na 1) w y ­ część stanowiły k t ó r e z ł o ż y ł y się w y k o n a n e na płatach białego sukna parzenice, pro­ pantofle oraz h a f t o w a n e chusty na g ł o w ę . Seria parzenic l i c z ą ­ ca p o n a d 20 o k a z ó w , o b e j m o w a ł a podhalańskie, głównie parzenice i nowotarskie, tereny przyległe (Spis-'., Orawa) były ledwie zamarkowane pojedynczymi oka­ zami. Szczawnica zaś zamiast parzenic n a d e s ł a ł a wy­ szycia dolnych rozporów przy nogawkach. Materiał, k t ó r y z n a l a z ł s i ę na w y s t a w i e z o s t a ł b a r d z o s i l n i e w y ­ selekcjonowany i przeplewiony, dlatego m o ż e wysta­ w i o n e okazy nie d a j ą w i e r n e g o o b r a z u dzisiejszej p o d ­ h a l a ń s k i e j parzenicy, k t ó r a r o z w i j a się w 2 k i e r u n k a c h , albo staje się jaskrawa, przeładowana r o ś l i n n y m i , gdzie w ł a ś c i w y elementami zarys parzenicy stapia w j e d n ą c a ł o ś ć z m o t y w e m o s t ó w czy r ó ż , b ą d ź ciwnie, redukuje s i ę , cofa do dawnej formy r.ie prze­ rombo­ idalnego „ k r z e s i w k a " . A n i jedna, ani druga forma wystawie należytego natomiast piękną wyrazu nie serię parzenic, pokazano których poważni z część m o ż n a b y określić m i a n e m „historycznych", reprezentują raczej f o r m y n;i znalazły, starsze, dziś a j a k i e z o s t a ł y o d t w o r z o n e , czy t o d l a gdyż nie noszone, celów muzeal­ n y c h czy k o n k u r s o w y c h . W p a r z e n i c a c h t y c h b r a k j e s t tego p r z e ł a d o w a n i a , Kolisty niż środek obecnie, j a k i e cechuje w y r o b y jest proporcjonalnie wypełniony czytelnym późniejsze. o wiele mniejszy geometrycznym o r n a m e n t e m (np. w postaci r o z e t y c y r k l o w e j ) , obszer­ ne p ę t l i c e o p r z e j r z y s t y m a ż u r z e , d o ł e m z g r a b n e k r z e ­ siwka, w g ó r n e j części o b r z e ż o n e „ m i r w ą " . C e c h ą s t a w i o n y c h parzenic jest r ó w n i e ż mniejsza Podczas gdy R})c. 2. starych T Gorsety podhalańskie wzorów wykonane przez H. Roj Kozłowską na podstawie Fot. R. Remfuss. w okresie międzywojennym wy­ jaskrawość. i później­ szym parzenica g ó r a l s k a j a r z y ł a się k i l k u n a s t u n i e k i e - �dy b a r w a m i , dziś ( p o m i j a j ą c formy dawne) mniejszej widać parzenice duże ilości b a r w , bardzo i nawrót umiejętnie nych. P r z y k ł a d e m może tu być wana rekonstruujące uspokojenie do zestawio­ parzenica reproduko­ n a r y c . 1, w y k o n a n a p r z e z W i r m a ń s k i e g o z R a - t u ł o w a , k t ó r a na k o n k u r s i e o t r z y m a ł a I n a g r o d ę . P r z y h a f t o w a n i u jej u ż y t o zaledwie czterech k o l o r ó w , czar­ nego, g r a n a t o w e g o , czerwonego i zielonego. N a bardzo u m i e j ę t n e g o rozłożenia dają s z l a c h e t n ą i w zasadzie b a r w n ą . skutek one c a ł o ś ć bardzo Sznurek, k t ó r y m ob­ szyte s ą k r a w ę d z i e p r z y p o r ó w s k r ę c o n y j e s t z w ł ó c z k i czerwonej i ciemno-granatowej, przyległe w o l u t y towane k o l o r e m c z e r w o n y m i czarnym, od zielonym, pętle w środku czerwone i ciemno-granatowe, czerwono-zielona w k r z e s i w k u czerwona Drugim i bogatym rozeta granatowym z czerwono-zielonymi wolutami dookoła. haf­ wewnątrz otoku Mirwa przy granatowa. działem barwnych haftów były p a n t o f l e , w y k o n a n e z b i a ł e g o , szarego l u b c i e m n o - b r ą z o w e g o s u k n a s a m o d z i a ł o w e g o , o z d o b i o n e po w i e r z c h u kolorowym haftem. Haft spotykanego t e n r ó ż n i s i ę d o s y ć s i l n i e od na p a r z e n i c a c h i to z a r ó w n o j e ż e l i c h o d z i 0 t e c h n i k ę w y k o n a n i a j a k i rodzaj m o t y w ó w . gdy klasyczna parzenica zrobiona Podczas jest g ł ó w n i e ście­ giem ł a ń c u s z k o w y m i w założeniu s w y m stanowi kom­ b i n a c j ę e l e m e n t ó w g e o m e t r y c z n y c h , na p a n t o f l a c h w i ­ dzi się z d e c y d o w a n ą przewagę haftu płaskiego o du­ żych m o t y w a c h roślinnych, przy czym m o t y w y wiązują niejednokrotnie „zachwaszczonego tykanych Kwitną w w sposób ostatnim 25-leciu w ubiorze w i ę c na pantoflach kobiecych niesione z bukietów środek na parzenicy i t p . Jest robią w r a ż e n i e ujemne przez girlandą w wzdłuż o wzorach brzegów hafciarskie czyli s e r d a k ó w Wśród są nie tylko kolorowych, z naturalnej białej 1 czarnej Wyroby i rękawice) Andrzeja (pantofle Szlembarku u t r z y m a n i ; są w zastosowaniu wątku kolorach wełny. Harendzy żywych, białego, brązowego i p o m a r a ń c z o ­ wego w z g l ę d n i e czerwonego. O ile r ę k a w i c e dziane drewnu-*-ych ze przy formach są oddawna szeroko na rozpow­ szechnione w ś r ó d G ó r a l i k a r p a c k i c h , z a r ó w n o p o l s k i c h jak i r u s k i c h czy s ł o w a c k i c h , o t y l e wykonane tą techniką rzeczą czapki zimowe, nową robione są przez i układające to biegnących się po rogach wschodnich kolorowych n a l e ż a ł o b y jeszcze z a ­ zdobnictwo gorsetów noszonych przez i kożuszków mężczyzn i znajdowało rekonstrukcji dziś j u ż zupełnie form tej części ubioru kobiety. się kilka zapomnia­ gorset haftem kobiecego, ( r y c . 2). O s o b n ą g r u p ę s t a n o w i ą n a w y s t a w i e białe, dziurkowane, obrobione 3). Jest rzeczą został na skimi wystawie haftami bardzo słuszną, uwypuklony, białymi zbyt góralskie ściegiem że płaskim ten dział gdyż podhalań­ się dotychczas mało interesowano, m i m o że w l u d o w y m p r z e m y ś l e na halu one i w Nowotarszczyźnie mniej ważną Bardzo rolę niż mogą odegrać omawiane wyżej hafty interesującym, jakkolwiek Pod­ nie­ barwne. zupełnie niewy- o d r ę b n i o n y m w katalogu był dział w y r o b ó w dzianych. Złożyły się n a ń r ę k a w i c e i (ryc. 4), pantofle czapki w y k o n a n e z grubej w e ł n y na specjalnych drewnianych f o r m a c h , na k t ó r y c h a rozpina się o s n o w ę następnie d r e w n i a n ą iglicą przewleka się w ą t e k . W y r o b y 1 w ą t k u najczęściej zupełnie np. (ryc. Anna Wilfi. Reinfiiss. męskim z płótna samodziałowego, zdobiony czerwonym hafty wykonała fot. ładne. kwiatowych, wystawionych gorsetów ciekawych nych białe Nowotarszyzny w Tylmanowej i Ochotnicy. Do g r u p y h a f t ó w liczyć kt.jj], charaktery­ b u k i e t y . C h u s t y te w y k o n y w a n e są na kresach 3. Kciralcrshic z Łopusznej. pretensjonalność wystawionych haftów głowę prze­ zdobiące stroju swą 1 brak u m i a r u , na pantoflach Trzecia grupa wianuszki które m o ż l i w e do p r z y j ę c i a , ale n a w e t c h u s t k i na dziewięciorniki, jednak rzeczą s t y c z n ą , ż e te s a m e m o t y w y , do spo­ męskim. portkach, róże cuchach, na­ silny ogródka" roślinnych motywów z a p o ż y c z o n e z h a f t u na m ę s k i c h w bardzo te Ryc. laik te, n i e ­ słychanie t r w a ł e , i ciepłe, wykonane są w deseń, p o w ­ Лус stający Uarendzą przez odpowiednie przewlekanie kolorowego 4. Rękawice wełniane ze Szlembarku. wyhor.ar.e przez fot. R. Andrzeja Reinfuss. �Ryc. 5. szka z Zakopanego Bronisławę Skrzynia Bartol z na bieliznę wykonana wym w przyszłości Zębu, jako Interesującym obczyznę panoszącą dokonane się z t e m a t y k i religijnej się w z i m o ­ ludowego na kla­ malowana wyko­ Serdaki pozwolić haftowany i aplikowany sa­ w Szlembarku, jest która wyżej obrazami świecką. się obrazy malo­ zorganizowa­ Maniowach i Dębnie, przez samą wspominane Helenę Roj część młodzież zaś Kozłowską, kursy prowadziła. m a l o w a n y m i przez Ponieważ zajmowaliśmy się j u ż w p o p r z e d n i m numerze Polskiej S z t u k i L u d o ­ wej, na t y m D r u g i m z kolei d z i a ł e m w y s t a w y b y ł y zdobione w y ­ miejscu zwrócę uwagę wyłącznie na twórczość Roj Kozłowskiej. Na wystawie znalazło się roby z drzewa, j a k rzeźbione łyżniki, czerpaki, p i ó r n i ­ 10 p r a c t e j n i e w ą t p l i w i e u t a l e n t o w a n e j m a l a r k i , z k t ó ­ ki, kołowrotek rych cztery n a w i ą z u j ą ( „ w a r c u l a " ) oraz g a r ś ć s p r z ę t ó w w y c h j a k stół, stołki, s ą s i e k . pracowite i starannie Wyroby domo­ niejednokrotnie w y k o n a n e nie r e p r e z e n t u j ą jed­ jeden przedstawia nych, którzy t r e ś c i ą do t e m a t y k i z b ó j n i c k i e j , tzw. „pytocy" zapraszają tj. posłańców („pytają") „tkanie domowe") lub przemiany i postęp w życiu wsi prowadzonego w różnych ekspery­ kierunkach przez z a k o p i a ń s k ą szkołę' r z e ź b i a r s k ą ralskiego snycerza na manowce, z k t ó r y c h j u ż dzisiaj n i e m a zdaje s i ę p o w r o t u . Obecne sprowadziły góralskie wyroby d r e w n i a n e n a w e t najlepsze, p o d w z g l ę d e m nym nie wznoszą się wiele ponad gó­ artystycz­ poziom tego, z w y r a ź n y m odcieniem p e j o r a t y w n y m o k r e ś l a m y co mia­ nem „zakopiańszczyzny". Wśród w y r o b ó w z drzewa w y ­ r ó ż n i a się k i l k a sztuk m e b l i , w y k o n a n y c h przez piańskiego rzeźbiarza Gąsienicę W w y r o b a c h s w y c h stosuje Szymoszka zako­ ( r y c . 5). on szlachetniejsze gatunki d r z e w a n p . m o d r z e w , j a w o r czy j e s i o n i stosuje mało dzisiejszej a w i ę c „uczennice", wsi kon­ reszta zaś to obrazy ilustrujące lat ustawicznego na wesele, zealnych. P a r ę dziesiątków pracę na n a k t e g o p o z i o m u , co d a w n e z n a n e j u ż t y l k o z sal m u ­ mentowania („kosiarze" „elektryfikacja" itp. P o r ó w n u j ą c obrazy Roj K o z ł o w s k i e j z pracami jej ucz­ niów widzimy, zaciążyła na j a k silnie i n d y w i d u a l n o ś ć nauczycielki pracach kursistów, zarówno w tematyce (sceny z b ó j n i c k i e ) j a k i w s a m y m sposobie w y k o n a n i a . W n i e k t ó r y c h obrazach Roj K o z ł o w s k i e j zbójnickiej obrazów widoczne jest muzealnych wyraźne (,,niesom „zbójnicy"), w innych autorka o tematyce nawiązywanie dutki w do kotliku", staje s i ę bardziej ory­ ginalna, d a j ą c nowe ujęcie t e m a t ó w tradycyjnych, W g r u p i e o b r a z ó w nie n a w i ą z u j ą c y c h tematycznie do malarstwa tradycyjnego znajdują się* d w a , k t ó r e pod już dziś na Podhalu u ż y w a n ą i n t a r s j ę . N i e k t ó r e z w y ­ względem artystycznym wysuwają k o n a n y c h przez niego m e b l i , j a k n p . s t o ł e k z o p a r c i e m nowicie ozdobionym (ryc. 7 na o k ł a d c e ) p r z e d s t a w i a trzech G ó r a l i k o s z ą c y c h intarsjowanymi lelujami wego s t a n o w i ą blarstwa Wśród dobry przykład z drzewa dalszego rozwoju ciso­ me­ podhalańskiego. wyrobów płaskorzeźby z drzewa przedstawiające łąkę, na „kosiarze" dalszym i planie „tkanie kopy się na czoło a m i a ­ domowe". siana, Pierwszy ułożonego ostrewkach. Obraz s k o m p o n o w a n y jest w s p o s ó b na bar­ zwracają uwagę dwie dzo p r z e j r z y s t y . T r z y postacie k o s i a r z y u ł o ż o n e d i a g o ­ zbójników ( r y c . 6), w y ­ n a l n i e s ą i d e n t y c z n e w r u c h u , co z n a k o m i c i e p o d k r e ś l a Ja- r y t m w s p ó l n e j pracy. Czysta biel odzienia s t a n o w i silny nasa z D ę b n a . S ą to p i e r w s z e o i l e m i w i a d o m o p r ó b y , kontrast z b o g a t ą g a m ą ciepłych zieleni, k t ó r y m i m a l o - k o n a n e przez znanego r z e ź b i a r z a g ó r a l s k i e g o Jana I na w y k o n y w a n e przez m ł o d z i e ż na k u r s a c h serdak kobiecy, fianem. 80 Reinfuss. trzeci dział w y s t a w y s k ł a d a j ą nych baranich kożuszków. kożuch Na Szymo- R. przez tego a r t y s t ę w k i e r u n k u p r z e r z u c e n i a stroju był rekonstruo­ takie nosiły u b o ż s z e G ó r a l k i , k t ó r e nie m o g ł y drogi Gąsienicę wane na szkle: p r z y c z y m część ich s t a n o w i ą m a l a t u r y w a n y przez I I Roj K o z ł o w s k ą sobie n a przez stworzenia okazem ubioru, w s k a z u j ą c y m nany z w e ł n y na w z ó r sąsieka wyelimino­ próba ubiorze sportowym. sowe z r ó ż n i c o w a n i e dawnego Fot. nowego modelu czapki narciarskiej, który wałby w postaci �wana jest wskazują łąka. na Pociągnięcia pędzla śmiałe i pewne duże opanowanie przez autorkę trudnej t e c h n i k i j a k ą jest m a l o w a n i e na o d w r o c i e t a f l i nej. Drugi ze w s p o m n i a n y c h obrazów w n ę t r z e izby z krosnami tkackimi, cują tkaczki. Obraz kompozycyjnym ten bardzo utrzymany przy k t ó r y c h dobry pod jest szkla­ przedstawia w pra­ względem spokojnej gamie (a z a p e w n e i wystawy) postawili sobie „wytypowanie najlepszych i najbardziej t y p o w y c h w z o r ó w haftu i r y ­ zowania w drzewie oraz zachęcenie artystów ludo­ w y c h do dalszej t w ó r c z e j p r a c y w o p a r c i u o najlepsze artystyczne poziomu tradycje artystycznego ludowe", „podniesienie sztuki podhalańskiej, J istotne wartości" ) to zadanie wskazanie należało na jej przeprowa­ kolorystycznej, pozbawionej t a k częstej w obrazach na dzić w sposób bardziej dydaktyczny. N a l e ż a ł o szkle j a s k r a w o ś c i . S t a n o w i on j e d e n z najlepszych o- nie t y l k o rzeczy d o b r e ale i z ł e , n a l e ż a ł o w s k a z a ć brazów Jest jakie ona dotychczas Góralką i opowiadań zakopiańską, Roj autorką Kozłowska. kilku Tatrzańskiego stów ludowych w Zakopanem. stanowi kobiet wiejskich, wiślu, czy postać malujących malarzy swoistą, na górników Roj-Kozłowskiej W gronie z różną okresu powinna Prócz wymienionych wyżej od Po­ śląskiego. doczekać materiałów wystawione zostały jako arty­ Dąbrowskim gruntownego opracowania i bardzo w n i k l i w e j wych sztuk góralskich, ostatnio z a ś p r a c o w n i c ą M u ­ zeum Twórczość wykonała części się analizy. konkurso­ wyodrębnione: czym istota „zła" polega. Tego miałaby kolosalne twórców l u d o w y c h , ale przede wczasowiczów, którzy zdezorientowani tandetę znaczenie tylko w dla do wykupują przekonaniu, samych tysięcy Zakopanego, co najgorszą że to właśnie jest sztuka l u d o w a Podhala. Mimo wyżej wysuniętych niła bardzo łanie na poważne ludowych oficjalnej zastrzeżeń zadanie, twórców. wystawy można wystawa jeśli chodzi o Po zakończeniu części było widzieć grupki góral­ d z i a ł starej s z t u k i l u d o w e j , na k t ó r y złożyły się ekspo­ skich a r t y s t ó w l u d o w y c h , z u w a g ą a n a l i z u j ą c y c h dy z w y s t a w i o n y c h o b i e k t ó w wyroby Centrali Przemysłu Ludowego i Artystycz­ s o b ą na temat o g l ą d a n y c h powiadanych nego. słuszny p o m y s ł pokazania dla celów porównaw­ czych p o d h a l a ń s k i e j sztuki zabytkowej w praktyce m i ­ n ą ł się nieco z celem. Z e s p ó ł e k s p o n a t ó w muzealnych został bowiem dobrany w sposób dosyć przypadkowy, wa stała żadnym i dyskutujących każ­ między przedmiotów. Z uwag w y ­ przy tej s p o s o b n o ś c i w y n i k a , się dla nich speł­ oddzia­ n a t y M u z e u m T a t r z a ń s k i e g o oraz d z i a ł reprezentujący na ekspozycja w s z y s t k i m dla przyjeżdżając kompletnie pamiątkarską nie rodzaju pokazać że w y s t a ­ swego r o d z a j u l e k c j ą , w y p a d k u nie przejdzie bez która w echa i p r z y c z y n i się do podniesienia w a r t o ś c i p r z y s z ł e j t w ó r c z o ś c i arty­ stycznej. nie zawsze p o w i ą z a n y z m a t e r i a ł e m w s p ó ł c z e s n y m , b y ­ ła np. gunia z Rusi Szlachtowskiej, k t ó r a nie łączyła się z całością w y s t a w y , natomiast nie pokazano podhalańskiej, której zdobnictwo hafciarskie *) C y t a t ze w s t ę p u do k a t a l o g u w y s t a w y . cuchy znajduje odbicie w haftach na pantoflach . D z i a ł z o r g a n i z o w a n y przez C P L i A w m a ł y m wiązał się z całością wystawy. można, Spodziewać że i n s t y t u c j a ta p o k a ż e stopniu się serię w y r o b ó w w y c h p r o d u k o w a n y c h przez w i e j s k i c h było ludo­ artystów w ra­ m a c h u s p o ł e c z n i o n e g o i prowadzonego przez C P L i A l u ­ dowego rękodzieła, w rzeczywistości jednak pokazano t k a n i n y i w y r o b y d r e w n i a n e , w y k o n y w a n e przez G ó ­ rali we wzorcowych zakładach w z o r ó w dostarczonych przez artystów wszelkich cech z CPLiA, zewnątrz nieludowych, regionalnych na podstawie i opracowanych często pozbawionych (kosmopolityczna s t o ł k a p r z y stole o p r a c o w a n y m na forma motywach góral­ skich). Przechodząc do o g ó l n e g o o m ó w i e n i a całości stwier­ dzić m u s i m y , ż e ograniczenie t e m a t u k o n k u r s u i w y ­ stawy, r z e ź b y i o b r a z ó w m a l o w a n y c h na szkle nie b y ł o pomysłem najszczęśliwszym. Skoro już w imprezy włożone zostało zagadnienie n i e c o szerzej ująć tyle wysiłku organizację trzeba było i dać przegląd rzemiosła artystycznego p o w i a t u nowotarskiego. czas z n a l a z ł y b y się na (pasiaste k a n a f a s y , i haftowane (spinki wystawie i tkaniny kraciaste materiały na wełniane do k o s z u l , k u k i e ł k i do p a s ó w , Wów­ góralskie koce, torby) i wyroby to całego pasiaste metalowe cyfrowane że- l e ź c a d o c i u p a g ) , czy s k ó r z a n e (pasy t ł o c z o n e , r ó ż n e o d ­ miany wy zdobionych k i e r p c ó w pokazany sposób myśli dawnych „pokazów", dydaktycznej. Materiał cie r o z g r a n i c z o n y r z e c z o w o z p a n t o f l a m i ) , szereg niewłaściwą Jeżeli ale bez wystawo­ potraktowany problematyki, nie zawsze b y ł (np. czerpaki, ciekawych na czy należy­ pomieszane przedmiotów ekspozycję gubił się w p o z o s t a ł y m r i a l e (np. w s p o m n i a n e I itp). Materiał b y ł estetycznie, przez mate­ w y ż e j w y r o b y dziane). organizatorowie w y s t a w y za cel konkursu Ryc. bna. 6. Zbójnik, płaskorzeźba wykonał Jan Janas Fot. R. z Dę­ Reinfuss �O Z A G A D N I E N I U G. L U D O W O Ś C I W S Z T U C E RADZIECKIEJ*) NIEDOSZIWIh Spośród podstawowych e s t e t y k i —. z a g a d n i e n i e problemów ludowości radzieckiej sztuki jest z n a j i s t o t n i e j s z y c h . Jest to powszechnie wymaga dalszych komentarzy. tyczne opracowanie proporcji Inne — zresztą opracowane ki nie uznane i nie Idea W. o ludowości sztuki. Ściślejsza żadnej nego znaczenia. „ S z t u k a n a l e ż y do l u d u — m ó w i ł W ł o ­ niemniej gatunkowym i ważne znaczeniem. problemy — zostały d z i m i e r z I l j i c z do K l a r y puszczać swe szerzej. R a d z i e c k a historia sztu­ szerokich w sposób zumiała np. istoty metody realizmu do­ socjalistycznego, ale m i m o w s z y s t k o z o s t a ł y p o d j ę t e p e w n e k r o k i w t e j winna ich".i) ludowości, chociaż wchodzi w samo wydaje się nam, że pojęcie realizmu socjali­ Ta budzić prawda t y c e naszej stycznego j a k o jego konieczna i organiczna część s k ł a ­ kiego l u d u większą jest najważniejszą kultury problemów ludowości sztuki c z y m . W naszej e s t e t y c z n e j literaturze często deklaratywnymi cechą naszej i dlatego opracowanie jest arty­ teoretycznych zadaniem zasadni­ i historyczno-artystycznej spotykamy się l i t y l k o z ogólnymi niniejszego od m y ś l i w y ś w i e t l a n i a teoretycznych bie znacznie w sam za­ gąszcz mas i kochana przez nie. P o w i n n a w tych masach codziennie teraz sztuki należącej — była artystów i potwierdzana rzeczywiście podkreślana energią, ponieważ rozwijać przez w owym w do prak­ radziec­ Lenina czasie, z tym w pierw­ s z y c h l a t a c h r e w o l u c j i , d u ż o jeszcze b y ł o w a r t y s t y c z ­ stwa. Ale Wielka wolucja zdobyła Październikowa już podstawy społeczeń­ Socjalistyczna tego, ażeby Re­ sztuka stała się p r a w d z i w i e i konsekwentnie ludowa. Radziec­ k i u s t r ó j s p o ł e c z n y u w o l n i ł a r t y s t ó w od u j a r z m i a n i a ich tezami. autor — P o w i n n a ona nej k u l t u r z e r d z e n n y c h cech b u r ż u a z y j n e g o myśli Oczywiście Zetkin. jak najgłębiej mas p r a c u j ą c y c h . Sztuka p o w i n n a b y ć zro­ dla tych dowa. Ludowość korzenie ł ą c z y ć uczucia, m y ś l i i w o l ę t y c h mas, p o d n o s i ć je. P o ­ dziedzinie. Inaczej sprawa przedstawia się jeśli chodzi stycznej łączność sztuki z ludem tego p r o b l e m u n i e stoi w jeszcze d o t y c h c z a s ludowość propagandy" b y ł a dla L e n i n a g w a r a n c j ą jej życiowej siły i społecz­ znacznie o zagadnienie „monumentalnej teore­ rozpracowała stateczny I . Lenina jest j e d n y m o g n i w e m w ł a ń c u c h u leninowskiej n a u k i tymczasem z jego c i ę ż a r e m A jednym artykułu całokształtu daleki jest najpoważniejszych problemów ludowości. skromniejsze zadanie nienia n i e k t ó r y c h stron zagadnienia Postawił — on próby so­ wyjaś­ p r z e z co, b y ć m o ­ że, p r z y c z y n i się do z w r ó c e n i a u w a g i h i s t o r y k ó w sztu­ przez klasy wyzyskujące. na m a od tego czasu jednego Twórczość artystycz­ konsumenta i tylko je­ m u służy. W ł a d z a radziecka odrazu p o s t a r a ł a się, a ż e ­ by sztuka zostały Państwo wy realnie stała się w ł a s n o ś c i ą znacjonalizowane stało szeroko muzea się z l e c e n i o d a w c ą otworzyły szerokich mas; i prywatne zbiory. dzieł sztuki; wysta­ swe p o d w o j e p r z e d r o b o t n i k a ­ k i na o p r a c o w a n i e p r o b l e m u l u d o w o ś c i . Z tego p o w o ­ m i i c h ł o p a m i . W s z y s t k i e z a b y t k i s z t u k i , w s z y s t k o co du m a w a r t o ś ć a r t y s t y c z n ą , co z o s t a ł o s t w o r z o n e w szereg zagadnień związanych z ogólnym tematem prze­ a r t y k u ł u p o z o s t a ł t u albo z u p e ł n i e nie poruszony, albo szłości i b y ł o t w o r z o n e obecnie — s t a ł o s i ę w ł a s n o ś c i ą potraktowany ludu, ażeby niem klasy marginesowo. L u d o w o ś ć jest n a j w a ż n i e j s z ą , cechą co w i ę c e j sztuki w socjalistycznym podstawową społeczeństwie. Nie znaczy to o c z y w i ś c i e , że sztuka p r z e s z ł o ś c i , sztuka roz­ wijająca się w tagonistyczne dowa. społeczeństwach klasy, nie b y ł a Ludowość twórczości jest podzielonych na chociażby najistotniejszym momentem wszystkich wybitniejszych artystów szłości. A l e l u d o w o ś ć sztuki r e a l i z m u an- częściowo l u ­ w prze­ socjalistycznego posiada, j a k to dalej zobaczymy, zasadniczo inny cha­ pomagać „zamienienie talizm mu w walce i budowie. robotniczej — w s k a z y w a ł całej sumy nagromadzonego najbogatszego, historycznie przez zamienienie wszystkiego co b y ł o narzędziem partia zamieniła ją w „narzędzie Nawet wisk zewnętrzna, i faktów przeszkód masami ludzi partii zawsze b y ł o pomiędzy sztuką usunięcie a szerokimi milionowych powierzchowna obserwacja świadczy pracy. rozwojowi W ś w i e t l e t y c h i d e i n a s t a w i o n y c h n a coraz z b l i ż e n i e s z t u k i z l u d e m staje się z r o z u m i a ł e tak doniosłą rolę odegrał tak zwany plan talnej propagandy", nina „monumen­ u podstaw k t ó r e g o leży m y ś l L e ­ o konieczności środka większe dlaczego „posunięcia agitacyjnego". naprzód Włodzimierz Iljicz sztuki jako proponował, aby t y m szeroko z a k r o j o n y m p l a n e m s k i e r o w a ć arty­ s t ó w na r o z w i ą z a n i e k o n k r e t n y c h , realnych, ż y c i o w y c h z a d a ń . Stawianie p o m n i k ó w na ulicach i placach miast poVinno było zbliżyć trzeb i z a i n t e r e s o w a ń artystów bezpośrednio do po­ ludu. ścią sztuki klasycznej wśród skłonni stosun­ porów­ radzieckiej sztuki z l u d o w o ­ lub sztuki Odrodzenia. Wyda­ w a ł a się, że A k r o p o l Peryklesa lub Florencja Medyceuszów były zrealizowaniem tak l u d o w y c h mas logii ze s z t u k ą szerokiego ogarnięcia przez s z t u k ę , ż e p o b u d z a ł o t o do radziecką. Nie uwzględniało t y m , że j a k a k o l w i e k n a w e t najszersza ana­ się przy demokratyzacja sztuki w przeszłości nie w y t r z y m u j e p o r ó w n a n i a z t y m istotnie o g ó l n o l u d o w y m jak rozpowszechnieniem sztuki, t o m a m i e j s c e w naszej epoce. Sztuka szerokiego zacja *) T ł u m a c z e n i e z j . r o s y j s k i e g o . I s k u s t w o N r 6, 1950. historii stanowczo l u d z k o ś c i . Jeszcze historycy sztuki byli n y w a ć ludowy charakter o jej radzieckiej sztuki m a s — p r z e c i w s t a w i a s i ę ona kowo niedawno zja­ t naszej s z t u k i w y r a ź n i e poprzedzającemu ludowi, socjalizmu". l u d o w o ś c i . J u ż ze w z g l ę d u n a n i e s p o t y k a n e w Celem bolszewickiej kapita­ l i z m u w n a r z ę d z i e socjalizmu".2) D a j ą c s z t u k ę olbrzymie rozpowszechnienie wszystkich ko­ n i e c z n e g o d l a nas z a p a s u k u l t u r y , w i e d z y i t e c h n i k i — dzo znaczna jakości. kapi­ nieuchronnie r a k t e r aniżeli sztuka u b i e g ł y c h stuleci. Istnieje t u bar­ różnica, różnica Zada­ L e n i n — jest w przeszłości n i g d y nie m o g ł a rozpowszechnienia. Względna osiągnąć sztuki w Atenach w V w . przed naszą tyczyła tylko panującej klasy właścicieli tak demokraty­ erą do­ niewolników �i co w i ę c e j , uważała za wskazane pozbawienie eks­ ploatowanej masy n i e w o l n i k ó w wszystkich m o ż l i w o ś c i i w a r u n k ó w ludzkiego rozwoju — w t e j liczbie, i s z t u ­ ki. Od pierwszych dni władza i prowadzi lud radziecka zaczęła prze­ b u d o w ę naszej s z t u k i k i e r u j ą c j ą n a d r o g ę s o c j a l i z m u . Sztuka sztuki w Związku plastyczne rozmiarach Radzieckim, a posiadają w szczególności niespotykane a u d y t o r i u m . Estetyczne w swych potrzeby narodu W t y m sensie o b s e r w u j e m y n o w e w a ż n e c e c h y s z t u ­ ki socjalistycznego maso­ głąb ż y c i a l u d u , w i ą ż e s i ę z n i m znacznie ściślej przez swo­ tycznym j ą t r e ś ć , idee i o b r a z y n i ż k i e d y k o l w i e k na rok. Cyfry i wystawy zadziwiają j ą c y c h d o nas z z a g r a n i c y . S p r a w a t y l k o na n i e z w y k ł y m ką, które wykazuje wzroście nasz n i g d y samo p a ń s t w o szerokim żadne wiek dla j e d n a k polega l u d , ale nawet przyswojenia. nie sztu­ w lud, nigdy robić czegokol­ Radzieckie państwo j u ż od p i e r w s z y c h d n i swego i s t n i e n i a r o b i ł o k o co m o ż l i w e c e l e m m a k s y m a l n e g o tak wszyst­ zbliżenia ludu do sztuki. O r g a n i z o w a ł o stałą i silną łączność widza z ar­ tystą, ludu ze s z t u k ą . S t w o r z e n i e takiej łączności le­ żało w ł a ś n i e u podstaw całej p o l i t y k i partii bolszewic­ kiej, wszystkich przedsięwzięć władzy radzieckiej przez c a ł y okres, k t ó r y u p ł y n ą ł od dnia w i e l k i e j dziernikowej W Socjalistycznej burżuazyjnym żałosne społeczeństwie doświadczenia — jeżeli odrzucić demago­ swego k o n s u m e n t a samorzut­ nie. Sztuka j a k i wszystko inne jest w w a r u n k a c h pitalizmu przedmiotem kupna i sprzedaży. artysty od kiesy z p i e n i ę d z m i przejawia się w czysto m a t e r i a l n y . Nawet najszlachetniejsze dania sztuki narodowi n a p o t y k a j ą ka­ Zależność sposób dążenia na przeszkody; uci­ ś n i o n e masy w tych w a r u n k a c h są oderwane od sztu­ k i tzw. „uczonej". Organizacja Towarzystwa Objazdo­ wych Wystaw przedsięwzięć społeczny była jednym rosyjskich jednak najszlachetniejszych artystów; przeszkadzał artystów-demokratów mas z istniejący temu, przeniknęły w aby głąb ustrój dzieła W W. socjalistycznej rzeczywistości sprawa przedsta­ n ą rolę o d g r y w a sztuka w codziennym życiu radziec­ tylko przodujące wskazywał szerszego wartości przeszłości. w dążenia ludu, ale to, że k o n i e c z n y m wa­ bezpośrednio. na rozpowszechnienia masach jest artystycznych socjalistyczna rewolucja. „Tołstoj j a k o pisarz — pisał on — nawet w Rosji ny zna­ jest t y l k o z n i k o m e j m n i e j s z o ś c i . A ż e b y jego kie dzieła kich, stały trzeba się rzeczywiście na ciemnotę, i nędzę. Trzeba Historyczny przez Rewolucję, zahukanie, wszyst­ przewrotu". ) o wszechświatowym Wielką pobudził z podstawowych który wyzyskiwacze znacze­ Październikową Socjali­ m i l i o n o w e masy p r a c y do h i s t o r y c z n e j t w ó r c z o ś c i . L e n i n jedno katorżniczą 5 socjalistycznego przewrót dokonany styczną własnością s p o ł e c z n e m u , k t ó r y skazał miliony, dzie­ siątki milionów pracę wiel­ w a l k i i jeszcze raz w a l k i p r z e c i w t a k i e ­ m u ustrojowi osiągnięć usiłowali ludzi u w a ż a ł t o za rewolucji. trzymać Naród, pod podwój­ nym, t j . materialnym i m o r a l n y m uciskiem — pierwszy zdobył możliwość w y p r o s t o w a n i a się. K a p i t a l i z m sił, t ł u m i ł , r o z b i j a ł botników masy i pracujących du­ talentów w środowisku chłopów. Talenty te ro­ ginęły pod u c i s k i e m u b ó s t w a , n ę d z y , n a t r z ą s a n i a się n a d l u d z ­ ką istotą. Naszym obowiązkiem leźć te t a l e n t y 6 cy" ) — pisał szych z a d a ń i dać im Lenin teraz jest u m i e ć zna­ warunki pra­ odpowiednie określając jedno z najważniej­ partii. Proces z b l i ż a n i a sztuki z l u d e m b y ł procesem stronnym. w i a s i ę z u p e ł n i e inaczej. Jest r z e c z ą z n a n ą , j a k o g r o m ­ nie I . Lenin runkiem szerokich pracujących. ona jego uczucia i m y ś l i w y r a ż a niu, socjalno-artystycznej gii — sztuka poszukuje Wyraża Paź­ Rewolucji. w W t e n s p o s ó b nasza s z t u k a s t a j e s i ę p o d w ó j n i e l u d o w a . jeszcze n a t y m , ż e zainteresowane s z t u k i przez nie p r ó b o w a ł o takiego przyjeżdża­ zainteresowania nie było przyswojeniu dzieł państwo zwiedzających ludzi w i d z e m — sztuka istotnie t a k samo j a k i a r t y s t y c z n y jego p o z i o m r o s n ą w g i g a n ­ tempie z r o k u wym realizmu. Władając nasza s i l n i e p r z e n i k a w nasze m u e z a Z jednej strony konieczne wszystkich runkach duchowych eksploatacji wartości ludzi było dwu­ zwrócenie stworzonych w pracy — samemu wa­ ludowi o r a z o s w o j e n i e go z k u l t u r ą i s z t u k ą . Z d r u g i e j s t r o n y k i c h l u d z i . N a r ó d , k t ó r y o b u d z i ł s i ę do ś w i a d o m e j h i ­ konieczne było p r z e o b r a ż e n i e storycznej twórczości, j u ż w pierwszych latach radziec­ n y c h i o d e r w a n y c h od mas w l u d z i n i e r o z e r w a l n i e i o r ­ kiej ganicznie z l u d e m władzy, „Nigdzie rozpoczął — pisał zainteresowane zagadnienia i tak kultury kulturą nie jak państwowa robotniczej klasy, k t ó r a o opanowanie — ludowe masy prawdziwą tej władza walkę Lenin konsekwentnie kraju, u stawia nas; się tak nigdzie nie znajduje w swej kultury. nie są j a k u nas; masie w się w tak Jedno z istotnych osiągnięć realistycz­ głęboko ona żadnym „wykształconego rękach doskonale ro­ sprawą niewielu, i bezpośrednim lionów. dla polep­ j a k u nas ' •>) ogromnie. wąskiego kręgu przedstawicieli towarzystwa", a stała wyrażeniem „Sprawa się prostym myśli, uczuć i dążeń m i ­ literatury powinna cze w u m i e j ę t n o ś c i czytania i pisania; nigdzie nie jest O b e c n i e k u l t u r a n a r o d u p o d n i o s ł a s i ę u nas przodującej nej s z t u k i radzieckiej polega na t y m , że p r z e s t a ł a b y ć wiem swej sytuacji p o d t y m w z g l ę d e m stać się 7 sprawy" ) — pisał 1905 г., p o d k r e ś l a j ą c konieczność nej j e d n o ś c i sztuki z m a s a m i . W i d z i a ł on w t e d y p r o r o ­ czo, w epoce r o z w o j u tyludowych wszelkich formalistycznych an- tendencji sztuki, że przyszła w o l n o ś ć sztu­ k i w epoce s o c j a l i z m u b ę d z i e o z n a c z a ł a p r z e d e kim „ B o l s z e w i c y — m ó w i . A . A . Ż d a n o w — w y s o k o ce­ historyczną ną brak wszelkich sprzeczności pomiędzy twórczością dlatego nie n o ś c i ludu, w zespoleniu i w y c h o w a n i u l u d u . C e n t r a l ­ „górnym ny Komitet siątkom chce, a ż e b y u nas b y ł d o s t a t e k du­ chowej kultury, b o w i e m w t y m bogactwie kultury w i ­ 1 dzi o n j e d n o z g ł ó w n y c h z a d a ń socjalizmu".' ) D o tego znudzonym kraju, wszyst­ artystycz­ a l u d e m : „ B ę d z i e to l i t e r a t u r a w o l n a , że będzie misję i rolę w umocnieniu moralnej i polityczuej jed­ Partii jesz­ nierozerwal­ sowane, a ż e b y d a l e j p o d n o s i ć p o z i o m k u l t u r a l n y тпчи. częścią Lenin Partia, P a ń s t w o Radzieckie jest ż y w o w t y m zaintere­ nią literaturę, d o k ł a d n i e widzą jej wielką samot­ nigdzie ogólno-proletaciackiej szenia artystów z ludzi związanych. z u m i e b r a k i s w o j e j , n i e p o w i e m k u l t u r a l n o ś c i , lecz p o ­ on g o t ó w p o n o s i ć i nie' ponosi t a k i c h ofiar I bogactwa partia nieugięcie p r o w a d z i ł a radziecki. służyła nie przesyconej i cierpiącym dziesięciu z tysiącom", nadmiaru bohaterce, tłuszczu lecz m i l i o n o m , m i l i o n ó w ludzi pracy, którzy s t a n o w i ą jego siłę, jego p r z y s z ł o ś ć . B ę d z i e wolna, zapładniająca dzie­ kwiat to literatura ostatnie s ł o w o r e w o l u c y j n e j m y - �śli l u d z k o ś c i d o ś w i a d c z e n i e m stycznego proletariatu..."8) i tętniącą pracą socjali­ Ta niebywale głęboka uwaga w w a r u n k a c h socjalizmu. W r a d z i e c k i e j sztuce j e j i d e e i u c z u c i a s ą b e z p o ś r e d ­ nimi ideami i uczuciami ludu. Jest to b y ć m o ż e najistotniejsza i najbardziej zasadnicza w rzecz socjalistycz­ zała, że wszystkie cuda techniki, na potęga pracy, człowieka gwarantującym Należy możliwości tu wspomnieć o rozdwojeniu k t ó r e m i a ł o miejsce socjalistycznego. W antagonistyczne artystycznego w sztuce o k r e s u społeczeństwie przed- podzielonym klasy, sztuka rozwija się w d w ó c h sadniczych chociaż z w i ą z a n y c h z s o b ą pionach. Z nej s t r o n y jest to sztuka A. Żdanow, na za­ jed­ „uczona", j a k ją n a z y w a ł A . z drugiej — twórczość ludowa. W prze­ ludowej swój są w lud został posiadaniu sztuka wywłaszczony, klas a panujących bezpośrednio która — obsługująca z znajduje drugiej twórczość ludowa zawierała pra­ twórczość Ta artystyczne skarby, w s p a n i a ł e w swej g ł ę b o k i e j m y ś l i i skali uczu­ T cia — ale w z a s a d z i e z a c h o w a ł a chalne, cia epiczne śpiewał formy. piękne Glinki, wyrosłej tworzył on nie znając na glebie t y c h się S u r i k o w i k t ó r e naiwno-patriar- Rosyjski chłop zeszłego pieśni, wspaniałe swe prawie dawały stule­ muzyki l u d o w y c h jego pieśni, wzory, którymi artyście tak zachwycał natchnienie, ten chłop n i g d y nie w i d z i a ł „ B o j a r y n i kła Ta okoliczność w ale r o sprzeczn3 ch istnieją w społeczeń­ antagonistyczne klasy interesach. W takich warunkach sztu­ ka, j a k i wszystkie f o r m y nadbudowy, obsługuje „jed­ ną klasę ze o dwóch szkodą 5 innych klas". *) kulturach w granicach jaskrawe Lenina jednego rodu rzuca Była by to oczywista w u l g a r y z a c j a , g d y b y ś m y dostrzegać elementy ideologii w ś w i a t ł o na Nauka kultury demokratycznej i syjskiej sztuki pierwszej — w. połowy mokratycznej całego postępowego od dworskiej — tylko Twórczość rozwoju przodującej ro­ sztuki X I X w . do s z t u k i r e w o l u c y j n o - d e - drugiej połowy czej j e d n a k o b r a z r o z w o j u klasowych chcieli socjalistycznej XIX w sztuce c h ł o p s k i e j , w l u d o w e j t w ó r c z o ś c i . ta stanowi p o d s t a w ę na­ ten istotny problem. sztuce — p o w i e d z m y stulecia. sztuki w społeczeństwach Tak czy ina­ antagonistycznych — jest z jednej strony, o b r a z e m w a l k i p r ą d ó w , g d z i e „ n o w e " w a l c z y ze „sta­ r y m " , p r z y s z ł o ś ć z p r z e s z ł o ś c i ą i gdzie ta w a l k a koń­ czy się obaleniem starego, „wybuchem" starego k i e ­ r u n k u w r o d z a j u s ł y n n e g o „ b u n t u 13" w 1863 r . Z u p e ł n i e inaczej u k ł a d a się stosunek łeczeństwa „uczonej" dziś chociaż świadkami Zatracając rozwija W i spo­ zanik sztuką ludową. nieprzebytej a n i e oznacza sztuką to o c z y w i ś c i e , zaciera się w ogóle wszelka Innymi przepaści amatorską zbliżenia słowy pomiędzy (samorodną), że pomiędzy nimi w W s w y m s ł y n n y m w s t ę p i e do „ K r y t y k i e k o n o m i i po­ litycznej" M a r k s w s k a z a ł na sprzeczność epickiej t w ó r ­ oczywiście ale nie Kiedy znaczy warunkach Gorki nazwa! nia radzieckiej kultury n a i w n o ś c i , epopea swą zasadniczą źródła zwy­ metaforyczna. warunkach radzieckich treść — bezpośrednie, warunkach Sztuka ludowej ogra­ zachowuje jednakże zachodzi zawodowa twórczości i także szeroko z poe­ i dążeń lud kolei wchła­ się nimi wzbogaca. Motorem i stopniowego amatorskiej zbliżenia (samorodnej), w sztuki którym zawodowej to zbliżeniu sztuka jedna i druga wzajemnie wzbogaca i rozwija się na nowej osnowie, jest to, ż e nasza sztuka nie ma i nie m o ż e m i e ć i n n y c h i n t e r e s ó w oprócz i n t e r e s ó w l u ­ du. i Istotną przyczyną „ludową" także w — podziału był podział klasowe sztuki pracy, rozwarstwienie epoce socjalizmu, c h o c i a ż na który społeczeństwa. podział ruch Stachanowski — nakreśla pracy drogi umysłowej i oznaki zacierania nawiasem „uczoną" spowodował pracy c h o w a n y , to j e d n a k i s t n i e j ą j u ż tendencje — jak nas za­ do jego z n i ­ wskazuje przezwyciężania fizycznej; U został Sta­ przeciwieństw pojawiły się istotnie g r a n i c p o m i ę d z y m i a s t e m a w s i ą , co mówiąc, znalazło już swój artystyczny w y ­ raz w p o s z u k i w a n i a c h a r c h i t e k t o n i c z n e g o o b r a z u w s i miasta. Przy zachowaniu jednak podziału pracy w w a ­ r u n k a c h socjalizmu — a r t y ś c i z a w o d o w i nie są o d e r w a ­ ni od ludu. N a o d w r ó t , sytuacja ta daje i m na danym etapie pogłębienia staran­ historycznym możliwość nego o p r a c o w a n i a m a zasadniczej w sztuce m y ś l i różnicy i i uczuć w pojęciu obrazu ludu. jeszcze artysty-amatora, przedstawiającym zwycięstwo dzieckiej a Armii, dziełami mistrzów Nie m y ś l i i ze­ społu uczuć p o m i ę d z y n i e d o s k o n a ł y m obrazem Ra­ malarstwa — Sokołowa-Skali, Grekowa, Awiłowa, Kriwonogowa itd. A l e z a w o d o w i malarze w ł a ś n i e dlatego, że są m i s t r z a ­ mi w swego rzemiosła swych obrazach pełniej dążenia i wyraźniej ludu. realizują d l a t e g o , t<- Właśnie z a w o d o w y a r t y s t a czerpie m a t e r i a ł b e z p o ś r e d n i o z ż y ­ cia i zainteresowań ludu. dlatego, "że socjalistycznego społeczeństwa istnienia odrębnych dwóch ności między den twórczością s w ó j zasadniczy materiał, jeden nie nurtów ludową charakter. cel, j e d n a w ma strukturze podstaw sztuki — a sztuką zawodową Istnieje dla nich idea. do sprzecz­ Artysta je­ czerpie s w e n a t c h n i e n i a i s w e i d e e , k t ó r y m i s i ę k i e r u j e i cele, które sobie kierunkiem stawia z ludu partii pędy naszej budującego bolszewickiej; otrzymuje on p o c h w a ł y Żywe różnica. rozwojowi tym radzieckich konwencjonalne. o d w r o t n y proces. tracą stopniowego sztuki z twórczością obserwujemy zawodową s z t u k i do w epoce s o c j a l i z m u . Jesteśmy i niczoność patriarchalnej weczenia: Morozowej". j e s t n i e do u n i k n i ę c i a którym przy sztuki w charakterystyka lin stwie, ona tyczne wcielenie powszechnych p r a g n i e ń rozwoju. prawdziwie Traci przeszkadza naiwnie-mitologiczny charakter, sztuczne w sobie c a ł e a r t y ­ postępowego duchowych — nie Stalskiego „ H o m e r e m X X w i e k u " — nie b y ł a to k t ó r a w w a r u n k a c h klasowego s p o ł e c z e ń s t w a nie m i a ­ wszystkich możliwości warunkiem wszystkich i l u d o w a , k t ó r a b y ł a z w i ą z a n a b c z p o ś r d n i o z l u d e m , ale ła twórczości. ujarzmiającą się strony styczne d o ś w i a d c z e n i e i p r a c ę l u d u , b e z p o ś r e d n i o wie d o ń nie dochodziła — z drugiej strony, staje wyzwolenie człowieka treść wyka­ uprzemysłowio­ być strony, l u d ; z jednej widzimy sztukę, która koncentrując się cała przestaje naodwrót, to, ż e e p i c k i e f o r m y szłości m o ż e m y dostrzec z jednej strony s z t u k ę , z k t ó ­ rej kiedy s i ł ą , lecz n e j sztuce, p o d w z g l ę d e m j e j t r e ś c i i j e j h i s t o r y c z n o ś c i . rozwoju, otrzymuje nową P r a k t y k a socjalizmu i k o m u n i z m pod właśnie krytykę swej s z t u k i w s z y s t k i e swe od ludu działalności. korzenie za­ p u s z c z a j ą w l u d i są z w i ą z a n e nierozerwalnie z ludem. W radzieckich warunkach bardziej niż kiedykolwiek 1 czości i wielkiej maszynowej produkcji, d o s t r z e g a j ą c że gleba eposu — m i t o l o g i a wistego opanowania — z n i k n ę ł a „z c h w i l ą sił p r z y r o d y " . H I ) rzeczy­ „ s z t u k a nie m o ż e o d e r w a ć się od losu l u d u " . ! ) Jeżeli a takim dawniej zasadnicza różnica między sztuką społecznym zjawiskiem jak język polegała na �t y m , że ten ostatni b y ł o g ó l n o l u d o w y , a sztuka, z po­ człowieka — własności klasy panującej. wodu podziału społeczeństwa kla­ rlinie, S u r i k o w w Strzelcach dostrzegli p o t ę ż n e możli­ stoi wości ducha ludzkiego, k t ó r y m sądzo­ sy, t a k ą na antagonistyczne nie b y ł a — to obecnie radziecka sztuka starający n i g d y nie było ne w p e ł n i d a ć t e m u w y r a z w ż y c i u . na stanowisku o g ó l n o l u d o w y m . Artysta się o d t w o r z y ć kołchozowe chłop­ Z drugiej strony ż a d n e w y z y s k u j ą c e stwo — pod ż a d n y m w z g l ę d e m nie p r z e c i w s t a w i a swe­ a w szczególności go stanowiska j e s t z d o l n e do t e g o b y c e n i ć c z ł o w i e k a w przeważającej innym dla elementów społecznej Dlatego też artystom. A. Płastow mierze malarzem życia go, ale t o n i e s t a n o w i jego jest kołchozowe­ sztuki jakichkolwiek „wyłączności". możemy Riepin w K a ­ społeczeństwo społeczeństwo, kapitalistyczne, jak nie człowieka. W i ą ż e ono siłą rzeczy swe p r z e d s t a w i e n i e o c z ł o w i e k u ze stanowymi, rasowymi, majątkowymi albo jakimiś i n n y m i o g r a n i c z a j ą c y m i momentami. T y l k o socjalisty­ powiedzieć, ż e nasza sztuka czne s p o ł e c z e ń s t w o r o z b i j a t o c a ł e o g r a n i c z a j ą c e uwa­ p r z e d s t a w i a w y ż s z y t y p , zasadniczo n o w ą f a z ę r o z w o ­ r u n k o w a n i e i otwiera nieograniczone możliwości p r a w ­ ju dziwej ludowej artystycznej tu kultury, bo l u d o w o ś ć osiąga taki rozmach i głębię, o jakich nie b y ł o m o w y oceny człowieka. „Nie stan majątkowy, nie na pochodzenie n a r o d o w o ś c i o w e , nie płeć, nie stanowisko Co to jest l u d o w o ś ć radzieckiej sztuki, jeżeli b ę d z i e ­ dego o b y w a t e l a o k r e ś l a j ą jego s t a n o w i s k o w s p o ł e c z e ń ­ ż a d n y m p o p r z e d n i m etapie r o z w o j u sztuki. s ł u ż b o w e , lecz osobiste z d o l n o ś c i i o s o b i s t a p r a c ą m y r o z p a t r y w a ć s p r a w ę z p u n k t u widzenia jej treści? Podstawą ludowości radzieckiej dem treści jest jej nierozerwalna sztuki pod wzglę­ łączność życiem z ludu, z interesami socjalistycznego p a ń s t w a , z k i e r u j ą ­ cymi ideami bolszewickiej partii. Stosunki, k t ó r e uło­ żyły się p o m i ę d z y s z t u k ą a socjalistycznym społeczeń­ stwem, g w a r a n t u j ą sztuce m o ż n o ś ć b r a n i a bezpośred­ niego u d z i a ł u w p r a k t y c z n e j b u d o w i e k o m u n i s t y c z n e ­ go s p o ł e c z e ń s t w a . Przodujący bohaterowie utworów radzieckiej literatury, filmu, teatru, plastyki są typo­ wymi przedstawicielami „gospodarzami życia" radzieckiego w ludu. rzeczywistości; Są ich oni myśli, s t w i e " , 13) — p o d k r e ś l a Stalin nowe każ­ kryteria oceny człowieka w socjalistycznym społeczeństwie. Tylko dla to, c z y m w istocie jest c z ł o w i e k , jego dobra ojczyzny, w której ści — s t a n o w i p r a w d z i w ą w y k a z u j e swe wartość osobowości. też dla sztuki otwiera się źródło duchowego człowieka w każdym po raz Stąd bogactwa aktywnym, świadomym n i c z y m k o m u n i z m u . U nas praca zdolno­ budow­ pierwszy w całej pełni i z p e ł n y m wyrazem dźwięczą piękne słowa Gor­ kiego — „Człowiek — to b r z m i dumnie". „ P o w i n n i ś m y przede w s z y s t k i m n a u c z y ć się oceniać uczucia i w o l a są realizowane w obrazach radzieckich l u d z i " — u c z y ł S t a l i n i jego m ą d r a artystów. jako nić przewodnia artystom postępującym drogą L u d o w o ś ć t e g o czy i n n e g o d z i e ł a o k r e ś l a s i ę w ł a ś c i ­ w ą m i a r ą życiowej prawdy. Dawniej służyć społeczeń­ stwu oznaczało dla artysty, służyć jakiejś k i e j ś k l a s i e tego s p o ł e c z e ń s t w a . niu moralno-politycznej najbardziej powołania, wyraźna Obecnie, p r z y i s t n i e ­ jedności radzieckiego świadomość konieczność c z ę ś c i , ja-- służenia swego ludu, społeczenego życiowym potrzebom znaczy c e n i ć w l u d z i a c h Mówiąc o zadaniach szkolnej sprawy zrobiła swym bohaterem t w ó r c ó w nowego życia. Z drugiej strony, sztuka n a r z ę d z i e m ich duchowego wzbogacenia. fiq miliono­ pracy — budowniczych komunizmu, wymagała nieuchronnie j ukształtowania od myśli i uczuć, tych milionowych sztuki dążeń i Ta stała sytua- ; п <м}Ыя.г?=пу trzeb ludu. miejsca „Albowiem stały po­ ludu i postawiono jej socjalizm, marksistowski nie ograniczenie potrzeb osobistych, ich rozszerzenie i rozkwit, oznacza nie o g r a n i c z e n i e czy w y r z e c z e n i e s i ę z a s p o k o j e n i a potrzeb, ale wszechstronne i wszystkich pracy ludzi całkowite tych zaspokojenie rozwiniętych pod względem kulturalnym".12) jednostki. że może svtuacje człowieka pracy w społe­ zrobić ninowska do myśl sztuki. znajduje Tylko w pełni twórczość znakomita le­ swoje zastosowanie artystyczna nierozerwal­ ze w s z y s t k i m i l u d ź m i p r a c y , się burżuazyjnej Tej na korzyść Przeciwnie. stawnym narzędziem polityki. leninowskiej myśli maczyć wyrażająca „narzędziem wychowania Jest nie należy oczywiście ona skierowana przeciwko bezpod­ pretensjom formalistów chcących wyrazić „ o s o b i s t ą w o l n o ś ć c z ł o w i e k a " i jego t w ó r c z o ś c i . sku klasy panujące. Zniszczenie wszelkiego z a g w a r a n t o w a ł o m a s o m j a k najszersze duchowego rozwoju, dając k a ż d e m u człowiekowi tylko nie przyczyniają s i ę do d u c h o w e g o l u d z i , lecz n a o d w r ó t , d e m o r a l i z u j ą człowieka dla dogodzenia Radziecka sztuka natomiast niosąc w masy ludzkiej sztuka dostrzegania była całego postawiona bogactwa przed pra­ milionów jednostki". ludzi duszę reakcyjnemu imperializmo­ chetne idee i uczucia, w r z e c z y w i s t o ś c i rzędziem wzbogacenia i deprawują szla­ staje się „ n a ­ Obrar. Kukryniksów w s t o s u n k u do nieprze­ nikczemnego podżegacza wojny — H i t l e r a ; w t y m znaczeniu obraz ten realizacją ludo­ jest j a s k r a w ą wych, myśli i wzruszeń. najszerszych dążeń „ A t o m o w a melancholia" Sal­ człowiekiem. w a t o r a D a l i m a n a c e l u zaszczepienie w d u s z ę c z ł o w i e ­ koniecznością ka zwierzęcego strachu, zgniłego z a m ę t u uczuć, zatru­ cy m o ż n o ś ć , a n a w e t o b o w i ą z e k s t a n i a s i ę Dawna wyzy­ możliwości Ame­ r y k a ń s c y surrealiści sporo na ten temat k r z y c z ą c , nie jednania przez tłu­ formalistycznego subiektywizmu. chowe w a r t o ś c i mu jest tylko socjalistyczna szkoła, stojąca w nierozerwalnej ł ą c z n o ­ „ K o n i e c " jest uosobieniem gniewu, pogardy, i odebrane czoło politykę... czeństwie, przywróciła m u wszystkie materialne i d u ­ stworzone jego p r a c ą narzę­ na Teraz to ś c i ze w s z y s t k i m i l u d ź m i p r a c y . T a wi. Wielka P a ź d z i e r n i k o w a Socjalistyczna Rewolucja ra­ dykalnie zmieniła ludzkiej ludzkiej jednostki", a nie z a m a s k o w a n y m sztuce "wyznaczono n i e m a ł o potrzeb swą burżuazyjną wszystkich namiętności wzrost materialnych i duchowych ale w s z e c h s t r o n n e dla ich interesy, m o ż e stać Dla zaspokojenia d u c h o w y c h potrzeb s o c j a l i z m oznacza wychowania nie z w i ą z a n a mas. n i e m a ł e zadania: jako pisał: „...burżuazja... stawiała uogólnienia Sukcesy socjalizmu w r w s z v m k m i n n o w o d u j a i radzieckiej szkoły n i g d y n i e t r o s z c z ą c s i ę o t o , a ż e b y ze s z k o ł y z r o b i ć n a ­ zrozumiałe ludzi człowieka. dzia w y c h o w a n i a , L e n i n rv artystycznej. masy so­ b i s t y c h zalet, w e d ł u g t w ó r c z o ś c i , w e d ł u g i c h s p r a w — rzędzie Sztuka radziecka służy c j a l i s t y c z n e g o r e a l i z m u . O c e n i a ć l u d z i w e d ł u g i c h oso­ ludu — stanowi p o d s t a w ę ludowości radzieckiej k u l t u - we wskazówka duchowych możliwości tego r o z k ł a d u myśli. Czy jest to „ n a r z ę d z i e ludzkiej �jednostki"? Radziecka j e d n o s t k i " , bo człowieka sztuka t y l k o ona staje p r a c y , w y s ł a w i ć go za w i ś c i e jest. Znajduje mieszkają, walczą, się „narzędziem jest zdolna ocenić, ona to, c z y m o n człowieka tworzą i wysławić myślą rzeczy­ wszędzie, gdzie radzieccy Widzimy ich w „ P r z e s ł u c h a n i u k o m u n i s t ó w " ludzie. Johanso- na i w „ L e n i n i e " C y p l a k o w a , w „Liście z f r o n t u " Lak- tionowa, „ N a t r a t w a c h " Romasa, w „ G o s p o d a r z a c h zie­ m i " Maksimienki, w w „Święcie w kołchozie" niestorowskim portrecie Muchinej i portretach stachanowców „Sierpa i młotu" Gorełowa. W nieprze­ w — twórcy, zwycięzcy, swych d ą ż e n i a c h , pod jednolitego dowództwem i Lud, zwykły człowiek pracy wszedł do Leninaspra­ jako ideał narodowy w walce o komunizm, w stałym zwy­ c i ę s k i m m a r s z u n a p r z ó d , w t w o r z e n i u „nowego" w ciu, k t ó r e bezgranicznie wzbogaca c z ł o w i e k a ostatnie znamiona zakorzenionych ży­ niszcząc przeżytków kapitalizmu. Na ogromnej tow byli gruncie w artystom możliwości, starej Rosji. runki możliwości których Nic i n i k t nie stawia m i s t r z o m sztuki służbie organizacyjne artysty gwarantują s i ę ze swym tym im odbywa się zwalczanie s z e r o k i c h mas swych osobistych i wątpliwości kastowego, niektó­ j e s t c e l e m , do przeciw­ artystycznych trosk którego prowadzi wyro­ bienie w a r t y ś c i e nie t y l k o poczucia o b o w i ą z k u telskiego „ o d p o w i a d a n i a " s p r a w y , ale tylko na istotne s t y wyrażania d ą ż e ń mas ludu u arty­ w ich najlepszych i najbar­ przejawach. Bardzo w a ż n y m warunkiem tego było stworzenie Partia w y c h o w a ł a wą a socjalistyczną inteligencję, w tej liczbie no­ także artystyczną. też ważnym warunkiem jego wyra­ owocności pracy a r t y s t y w naszym k r a j u jest jego b l i s k i stosunek z l u ­ dem, z jego ż y c i e m i m y ś l a m i . Najbardziej przeszkadza a r t y ś c i e oderwanie ność stania się w od pełnym ludu, tego natomiast nieumiejęt­ słowa znaczeniu jeszcze s p o t k a ć m a l a r z y , którzy j a k o ś s t r o n i ą od k i p i ą c e g o ż y c i a naszych l u d z i , du". Niestety m o ż n a którzy ludowej, socjalistycznej turalnej rewolucji w naszym nowej, ludowej przedstawiciele zbliżających — szukają a w konują w — kul­ kraju".Щ CK WKP(b) ujawniając braki w rozwoju nych ogniw radzieckiej dramatopisarzy nień artystycznej starszego że „wielu zagad­ nie zna życia 1 7 kiego c z ł o w i e k a " . ) Być artystą treści „pracę bliskiej ludowi inteligencji pokolenia malarzy skutek cier­ formalizmu w sztuce j a k się duchowo budowania socjalizmu. Ta czna p o t r a f i ł a posunąć dalszy r o z w ó j kiej, osiągając najwyższy w warunkach nowa inteligencja artysty­ sztuki poziom realizmu N a sztuce t e j p a r t i a m o g ł a w z u p e ł n o ś c i p o l e ­ gać, jeśli chodzi o komunistyczne wychowanie pracy, albowiem sztuka ta p r z e n i k n i ę t a dążeniem do była ludzi duchem oddania swych ludu. w demoralizująca jego w r o g i m 1 9 w muzyce posiada skrajnie a n t y l u d o w y mówił A. A. Żdanow. jak i malarstwa. były Odnosi się to w c a ł e j p e ł n i t a k ­ wrogie tak pod Formalistyczne one charakter", ) jak nieskończenie pod względem względem „dzieła" charakter działalności inteligencji. n i e j m u s i a ł a ona s ł u ż y ć k l a s o m b o g a t y m , n i e m i a ł a innego wyjścia. a l b o w i e m nie ma warunkach Teraz powinna służyć — Daw­ bo­ ludowi, j u ż k l a s w y z y s k u j ą c y c h " . 16) ustroju ludowi starej Rosji — artysta zawsze b y ł zmuszony doświad­ swojej skórze ucisku klas p a n u j ą c y c h , ponie^ wodę, dalekie, systemu przemądrzałej, w co myślowego bezsensownej formy. Rozumiejąc ludowość jako szeroką, ideową, nie-organizującą oczywiście w pełni do bazę naszej wniosku, czerpać swój skarbnicy ludowej nasza m u z y k a n a nia że sztuki sztuka materiał, twórczości. szeroką — się na filmach społecz- dochodzimy nasza obrazy Widzimy powinna i formy istotnie skalę wykorzystuje ludową inscenizacji r ó ż n e g o rodzaju rzystywanie m o t y w ó w ludowej twórczości ze jak pojawia­ wych opowieści itp. W literaturze obserwujemy w ludo­ wyko­ dużej ilości i s k a l i (np. w i e r s z e I s a k o w s k i e g o ) . Mamy obszarniczo-burżuazyjnego Tatlina, kamień pieśń, ludowe melodie. Spotykamy p r z y k ł a d y „ W r e s z c i e z m i e n i ł się — p o d k r e ś l a ł J. W . S t a l i n sto­ j e g o t w ó r c z o ś c i — oznacza, ż e f o r m a l i s t y c z n y k i e r u n e k radziec­ socjalisty­ wy­ dostępnej, „ P o m i j a n i e z a p y t a ń l u d u , jego ducha, więcej uczelniach w Nigdzie tak j a s k r a w i ę nie w y r a ż a się istota du, wyższych — formie. ponieważ sam ludowym radzieckich ludzi, ich wysiłki i bohaterstwo, ich n i — oraz k a d r y m ł o d y c h a r t y s t ó w , k t ó r z y w y s z l i z l u ­ ideowości, narodu, w Sterenberga, Tischlera z n i k n ę ł y bolszewickiej i potrzeb swej s z t u k i — to znaczy u m i e ć o d z w i e r c i e d l a ć partii — tacy jak G r e k ó w , Brodzki, Grabar, Juon i i n ­ kształtujących wy­ uboczu p o d s t a w o w y c h ż e i do radzieckich testa­ poszczegól­ sztuki podkreślał, stoi na współczesności, s u n k u do l u d u . się do w ł a d z y r a d z i e c k i e j na w najbardziej pracowni. pliwej i w y t r w a ł e j wychowawczej pracy bolszewickiej studiujących jak domu, w b r e w m e n t o w i F i e d o t o w a , c a ł ą , czy p r a w i e c a ł ą p r a c ę inte­ l i g e n c j i jest j e d n y m z n a j w a ż n i e j s z y c h r e z u l t a t ó w skład latem z Moskwy, miejscowości 1 „ M y ś l ę — m ó w i ł S t a l i n na X V I I I Z j e ź d z i e P a r t i i c z a ć na wa­ nieograniczone ludem, myślenia s o k i e m o r a l n e i s p o ł e c z n e zalety" **) ż e narodzenie tej n o w e j , W mu n i e u m i e o d t w a r z a ć p o z y t y w n y c h cech i z a l e t r a d z i e c ­ nowej, artystycznej inteligencji. wiem ZSRR duchowe dążeń. obywa­ dla i w y r o b i e n i e poczucia o b o w i ą z k u dziej p o s t ę p o w y c h również i W ż a n i a jego n a j g ł ę b s z y c h zapadłych sił d l a ludowi. się jego wzruszeniami, Dlatego da­ mieli zżycia nigdy myślami, przejmowania wyjeżdżając cznego. Mamon- nie bezpośredniej pracy bez (Wuzach), ich burżuazyjnej U w o l n i e n i e od p a n u j ą c y c h i w y z y s k u j ą c y c h klas wało Żyć zaintere­ W i sposób uciekinierzy z wyjątkami. sowaniami i dążnościami weszli pa­ ograni­ k l a s y , j a k п р . P. M . T r e t i a k o w a l b o n a w e t S. rych radzieckich a r t y s t ó w z przeszłości. i zmu­ o k i e m — albo j a k m ó w i ł G o r k i „ z b i o r n i k i e m duszy l u ­ zawodowego e l i t a r y z m u odziedziczonego przez stawiania środki to j e d n a k ż e mierze jego z a m y s ł y Tego rodzaju materialne, swój nim w wyrażania. społecznych, wszystkie sztuki w czała stosunków zgodnego Sztuka radziecka w i d z i treść. nujących w partii się s z a ł a a r t y s t y do p r z e j ś c i a na p o z y c j ę w y c h w a l a n i a przeszkód komunizmu. jej najpiękniejsza ostatnich z n a j d o w a ł y obraz S t a l i n a c e l e m d o p r o w a d z e n i a do k o ń c a w i e l k i e j w y budowania tych materialne. J e ż e l i n a w e t z a l e ż n o ś ć finansowa nie Piastowa, w branej m n o g o ś c i o t w i e r a się przed n a m i p i ę k n y ludu waż w rękach t u do c z y n i e n i a z b a r d z o w a ż n y m niem, niezwykle aktualnym w budowie artystycznej że pozostając kultury. w zagadnie­ socjalistycznej, Z a g a d n i e n i e to p o l e g a n a ścisłym związku z ludem tym, radzieckim �j a k o całością — sztuka socjalistyczna w t r e ś c i posiada najbogatszą rosyjska, różnorodność ukraińska, itd. — przy treści — narodowych uzbecka, gruzińska, zachowaniu jedności posiada r ó ż n o r o d n o ś ć wykazania swej narodowej form. swej Sztuka ormiańska socjalistycznej i niezwykłe bogactwo formy. Oczywiście gólnych elementach i wzorach korzystne. niana w rozstrzą- Przypomnijmy Eweranie. ważnym N i e m a m y z a m i a r u w ł a ś n i e na t y m m i e j s c u wykorzystywanie ludowej w szczególności sztuki średniowiecznej może być chociażby poszcze­ nadzwyczaj budowle Tama- Nie ulega w ą t p l i w o ś c i , że bardzo elementem architektonicznej jest w y k o r z y s t y w a n i e l u d o w y c h ornamentyki wzorów, czego sać n i e z w y k l e w a ż n e g o zagadnienia socjalistycznej t r e ­ k ł a d y z n a j d u j e m y na U k r a i n i e , w U z b e k i s t a n i e , ści i n a r o d o w e j f o r m y r a d z i e c k i e j sztuki. itd. Problem ten poruszamy tylko w z w i ą z k u z zagadnieniem ludowości. U podstaw teorii sztuki socjalistycznej w jej rodnych narodowych przejawach leży różno­ nauka Józefa Stalina o socjalistycznej treści i n a r o d o w e j formie tury kul­ radzieckiej. Stalin dał znakomite w swej głębi i jasności czną jest sztuka: „ P r o l e t a r i a c k a w okre­ organi­ swej treści, naro­ dowa w formie — t a k a jest o g ó l n o l u d z k a k u l t u r a , której socjalizm".20) zmierza Stalin mówił: to z u p e ł n i e kultura różne proletariacką Ale słuszne proletariacka, przyjmuje ludów „Tworzymy słuszne. Przedstawiając jest formy w swej w treści, u różnych socjalistycznej budowie, itd."21) Kosmopolityczni „idee" wojującego krzewiąc na obiek­ amerykańskiego imperializ­ d ą ż ą c e g o do zniszczenia politycznej i kulturalnej narodów dy — podkopując — Moralno-polityczna terstwo narodów niemałe komunizmu, mających — gwarantuje narodowych form jedność ZSRR dzieckiej sztuki. wyrządzili szko­ same p o d s t a w y b o l s z e w i c k i e j t y k i w dziedzinie r o z w o j u nie krytycy, w poli­ powszechnym bra­ marszu do j e d e n cel i j e d n o z a i n t e r e s o w a ­ jedność socjalistycznej treści A l e ta j e d n a t r e ś ć n a b i e r a kryje N i e m a j ą c tego na d o j ś ć do k o p i o w a n i a , do ra­ różnorod­ bezkrytycznego odtwarzania od naszej wiadomą, rzeczywistości socjalistycznej. że burżuazyjni do nacjonaliści Jest w radzieckiego l u d u pod maską du — usilnie m a s k o w a ł a swój formalizm starą ukraińską sztukę. Warto przy tym wych tradycji. nie d o p r o w a d z i ł y n i g d y do Bojczuk plótł o u k r a i ń s k i m Podstawą powinno być rozwoju i bogatych tradycji Maksymalny rozwój narodo­ narodu, tylko określone formalne kul­ sztuki realizmu. właściwości, p r z y p u ś ć m y kolorystycznego stroju, typo­ mają O c z y w i ś c i e i te m o m e n t y s w o j e z n a c z e n i e , a l e w y d a j e s i ę n a m , ż e n i e s ą one Armenii J. W . S t a l i n — j e s t j ę z y k . „ N a r o d o w y j ę z y k jest 2 2 narodowej kultury". ) Jest to forma, w for­ której m o ż e b y ć zawarta r ó ż n a t r e ś ć i k t ó r a dlatego posiada ogólno-narodowy żuazyjną dek charakter. i socjalistyczna, komunikowania „Kultura język może być natomiast, się ludzi, jest jako zawsze kultu­ socjalistyczną".^) Te bardzo istotne wskazania Stalina służą n a m Nie byłoby rodowej tylko ludowej do wykorzystywania twórczości, jako stanie lub na na średniowieczną starożytne folkloru miniaturę freski w artystycznych form ile charakterem odzwierciedlonym w dziełach Od kazachskiego artysty nie ż ą d a m y odtworze­ nia życia w i n n i c o w y c h kołchozów z całym południowej ormiańskiego artysty nie stepowych przestrzeni, po tak będziemy oczekiwali której na wyścigi koni. istotny mo­ włą­ czania do r o z w o j u naszym od poezji m e n t — b y n a j m n i e j nie zaprzeczamy k o n i e c z n o ś c i każdego ten, samo j a k urządzają dżygici wyspecjalizowani w hodowli Wskazując otaczającym przyrody, zdaniem, socjalistycznej k u l t u r y artystycznej narodu jego bogatej przeszłości artystycznej. P r z y r o z p a t r y w a n i u tego zagadnienia p o w i n n i ś m y się Lenin Gruzji, stom. każ.dej Uzbeki­ narodowych. współczes­ wej kulturze. Istnieje wielkoruska k u l t u r a jeszcze jak narody w k a ż d y m na­ np. owo­ Są dwie narodowe kultury w charakteryzująca się t a k i m i Czernyszewski i Plechanow. kultury istnieją u Ukraińców, Francji, Anglii, u Żydów Nauka Lenina o dwóch do z a g a d n i e ń r o z w o j u jak narodo­ Purlszkiewi- c z ó w , G u c z k o w y c h i S t r u w e — ale i s t n i e j e t e ż ruska kultura m i jak w pisał: „Są dwa nacjonal-socjali- wzorów lub w w y p a d k u Gudiaszwiliego, nie jest p r z y k ł a d e m cnego r o z w o j u malarską, raKa­ n y m narodzie — powiemy wszystkim bardziej feudalnej sztuki danego narodu. Stylizacja Republiki de­ na­ treści. chyba słuszne sprowadzanie pojęcia formy motywów i socjalistycznej w ludu, Sztuka oprzeć na w a ż n y c h wskazaniach L e n i n a i Stalina. n i ć p r z e w o d n i a do r o z w i ą z a n i a zagadnienia s z t u k i rodowej w formie śro­ językiem ogólno-narodowym i może obsługiwać zarówno rę burżuazyjną jak i bur­ r ó ż n i się od sztuki zachskiej nie t y l e m a n i e r ą przepychem wskazuje ra­ motywy, wego ornamentu itd. sztuki. mą któ­ rzeczy­ N a r o d o w a forma socjalistycznej w treści plastyki dzieckiej — to nie liwości samoistnego r o z w o j u P o d s t a w ą narodowej formy kultury — jak sztuce żywych re w z b o g a c a j ą się przez p r a k t y k ę w s p ó ł c z e s n e j i sposobem życia całej forma­ w wszystkich artystycznej k u l t u r y osią­ portrecie, narodowej formy odrodzenie i r o z w ó j na narodo­ a m a l o w a ł obrazy w duchu kosmopolitycznego lizmu. lu­ podkreślić, gnięcia prawdziwego odrodzenia rzeczywiście wej sztuki, zagwarantowanie k a ż d e j n a r o d o w o ś c i m o . ż - socjalistycznego form. stylizacją dzieckej t u r y — jest w a ż n y m w a r u n k i e m r o z k w i t u rzekomego Grupa Bojczuka, k t ó r y był wrogiem u k r a i ń s k i e g o tego artystycznej na wrogą odrodzenia feudalnych „ i k o n o w y c h " n a r o d o w y c h sobu życia, w ł a ś c i w o ś c i swojej rzeczą Gruzji, miejscach wciągali swoją c y d u j ą c e w dziedzinie sztuk plastycznych. czy i n n e g o l u d u , n a r o d u . sze­ można ś r e d n i o w i e c z n y c h obrazów, oczywiście bardzo dalekich spo­ i charakteru po po­ cały uwadze nej f o r m y w z a l e ż n o ś c i od h i s t o r y c z n y c h t r a d y c j i , obyczajów arty­ — wistości. sztuki. ludu. radzieckiego, sztu­ starannego w y b o r u , n i e w a ż w ł a ś n i e sztuka ś r e d n i o w i e c z n a że podobne w y p a d k i na­ za­ w średniowiecznych się d o k o n a ć ideologię że r o d o w o ś c i a n i na o b e c n y m etapie h i s t o r y c z n y m ani suwerenności drugie powinno Jest to, Nie ma i nie m o ż e b y ć o d t ą d sztuki pozbawionej mu, szczególności kulturę. w zależności od r ó ż n i c y j ę z y k a , o b y c z a j ó w tywnie w Ukrainie i w innych i sposoby w y r a z u zaangażowanych przyszłość. stycznych, tezę i ludowej tradycji ce t y l k o d o o d t w o r z e n i a t r a d y c y j n y c h m o t y w ó w tę także socjalistyczna do przy­ Gruzji A l e p o p i e r w s z e n i e m o ż n a s p r o w a d z a ć całego gadnienia narodowej formy, reg o g r a n i c z o n o ś c i . ślenie istoty radzieckiej kultury, której częścią i tradycji, w jej wielko­ nazwiska­ T a k i e same i w dwie Niemczech, 2 itd." *) kulturach określa narodowych tradycji w podejście radziec- �kich warunkach. Włodzimierz Iljicz żądał, ażeby z k a ż ­ d o 1917 r o k u i nasza R o s j a n i e j e s t ta s a m a i nasz c h a ­ dej n a r o d o w e j k u l t u r y b y ł y b r a n e „jej rakter konsekwentnie 2 5 socjalistyczne i demokratyczne e l e m e n t y " . ) w i ś c i e nie n a l e ż y r o z u m o w a ć w na to w sztuce rosyjskiej pieredwiżników, stów a nie początku ten s p o s ó b , że należy należy X I X wieku rozwijać rozwijać — Kiprenskiego, z ludem tendencje podstawowym Martosa związane materiałem, się w n o w y c h w a r u n k a c h . Portrety k o t o w a i L e w i c k i e g o n a l e ż ą do n a j w i ę k s z y c h narodowej one nas tradycji rosyjskiej sztuki. stanowej ograniczoności, postępowej lecz w interesują swej swej szlachecko- ogólnoludzkiej treści, k t ó r a jest j e d n y m z ogniw rosyjskiej narodowej w formie artystycznej Wielkie postępowe nabywają tradycje nieograniczonych warunkach socjalizmu. sztuki rozwoju kultury. każdego możliwości Teraz „kultury Tylko w dopiero Puriszkiewiczów, prawdziwie stają runkach — szeroko i b u j n i e wyjątkowo przeszłości, czuła na ludowe z najlepszymi artystycznej k u l t u r y czasów stycznych jest u w a r u n k o w a n y cjalistycznych narodów w wa­ się — powstają i rozwijają się burżuazyjny naród, nieprzejednanych burżuazyjne ludowe klasowych arty­ nowych so­ „Na socjalistyczne aniżeli jakikolwiek podstawy tradycji turze przeszłości. pitalizmu uratował go wspaniałymi treścią. rodowej ogólno- narodów rozkwitu przemysł teraz artysty­ warunkach ka­ socjalistyczny zachwycamy uzbecką się rzeź­ nowego życia, się, n a p e ł n i a j ą c się nową formy socjalistycznej w na­ treści wyj­ artystyczna. O l b r z y m i e p r z e m i a n y w c h a r a k t e r z e , sposobie ż y c i a , a równocześnie rodowej nej formy, treści życia do formy wszczepiać ludu — ich że na Oczywiście skutek artystycznej stopniowo, w nowych byłoby ludów ZSRR przyczyniają elementów włączenia sztuki nowych odpowiadających się do przeszłości, elementów nowej ro­ dziwne zachowania kultury, nie narodo­ powinniśmy miarę kulturalnego obrazów, rodzajów i rozwoju metod sztuki. B u r i a t - M o n g o ł o w i e do c z a s ó w r e w o l u c j i nie m i e l i ma­ larstwa we Ma­ współczesnym tego s ł o w a l a r s t w o S a m p i ł o w a daje n a m ki głęboko narodowej śli, s p o s ó b życia znaczeniu. jaskrawy przykład w formie, i obyczaje w której sztu­ obraz my­ buriackiego narodu zna­ l a z ł y s w ó j j a s k r a w y w y r a z — c h o c i a ż c a ł y szereg doświadczenia Rola rosyjskiej cenia sztuki w narodowej olbrzymia. Jej rosyjskiej mo­ w formie sztuki. dziele r o z w o j u sztuki ludów i wzboga­ ZSRR szlachetnego w p ł y w u na r o z w ó j elementów swej rodzimej kultury jest postę­ artystycz­ d o ś w i a d c z y ł o w i e l e l u d ó w Z S R R jeszcze p r z e d wolucją. Tak w ł a ś n i e pod w p ł y w e m sztuki na­ socjalistycz­ narodu. N a w e t w o d n i e s i e n i u do n a r o d u rosyjskiego, k t ó r e g o k u l t u r a t a k ż e i do w y b u c h u r e w o l u c j i s t a ł a na b a r ­ dzo w y s o k i m p o z i o m i e — A . A . Ż d a n o w z a u w a ż y ł , ż e „nie jesteśmy już t y m i Rosjanami, k t ó r y m i b y l i ś m y re­ pieredwiż­ n i k ó w p o w s t a ł a realistyczna szkoła malarstwa w Gru­ z j i z G a b a s z w i l i m i T o i d z e n a czele. P o W i e l k i e j Paź­ dziernikowej wzrósł Socjalistycznej jeszcze b a r d z i e j , p o n i e w a ż dokonywało rę rozwoju gc Rewolucji ten oddziaływanie jego s i ę t e r a z z u p e ł n i e bez narodowych kultur. stwa — rozwija przeszkód w mia­ W i e l e n a r o d ó w do :zasu w ogóle nie z n a j ą c y c h stów wpływ je teraz p r z y pomocy rosyjskich Związku Radzieckiego własne narodowe my. te- realistycznego m a l a r ­ mnożąc arty­ równocześnie kadry. C a ł e zagadnienie polega na t y m , a ż e b y ta for­ nowa forma b y ł a narodowa, a nie s t a n o w i ł a l i tylko zaprze­ rozwijać i wzbogacać w nowych kul­ O d b y w a się proces w z r o s t u , wzbogacania postępowych wej sądzili, w i n n a je ona artystycznej dywanami, ś c i o w y m jest l u d o w a t r a d y c j a rozwoju kości, plecenie itd. doświadczenia artystyczne n a b y w a j ą poziomie k u l t u r y na gdybyśmy czenia sztuki, k t ó r e j p o d s t a w ą , fundamentem, p u n k t e m w ba kulturalnego Ustrój Lu­ dowego i ich f o r m y sztuki b y ł y też odpowiednie: rzeź­ całego kach. gnął poprzedniego Szczucew b u d u j ą c do ganczu. twórczej artystycznego ludu. teatr w współpracy Starożytna i w Przeciwnie Taszkencie doskonałych tradycja rzemiosła ogóle — po­ warun­ przycią­ rzeźbiarzy odrodziła się t u w n o w y c h f o r m a c h i n o w y c h obrazach. Zagadnienie narodowej formy w sztuce j e s t zerwalnie z w i ą z a n e z i n n y m zagadnieniem wzbogacają artystycznej stopniu rozwoju. się w s t a d i u m r o z k ł a d u u s t r o j u żywych na ca­ rewo­ N o w a socjalistyczna t r e ś ć sztuki w y m a g a n o w e j so­ haftem. Obecnie f o r m y się, i czasu i wzbogacenia zagładę. turkmeńskimi do gruncie i Azji był w od 'zniszczenia bą, tadżyskim rozwijają na Północy, kultura tym sztuki Cudowny ludowy Środkowej skazany trawiących podstawy niebywałego odrodzenia od naród". ) narodów, demokracji i socjalizmu w czny n a r o d ó w wolne 2 8 burżuazyjny ogólnoludowej rozwoju, one jakikol­ o wiele bardziej ogólnoludowych cjalistycznych tworzy są sprzeczności n a r o d y i s ą one Narodzenie prawdziwie ponieważ carskiej podbitych. niezwykle niskim d y te z n a j d o w a ł y nej ludowej n a r o d y , k t ó r e są o wiele bardziej z w a r t e n i ż wiek l u c j i s t a ł a na powych Radzieckim. nowe, większym Jest r z e c z ą powszechnie z n a n ą , że na p r z y k ł a d u sztuce tradycji rozwojem znacznie sytuacji n a r o d ó w ł e g o szeregu l u d ó w sztukę w g r u z a c h s t a r y c h , b u r ż u a z y j n y c h n a r o d ó w — pisze S t a ­ lin Rosji b y ł y w wyrażająca przejawami Związku w dującego radziecką ludowych sam". ) Struwe". przeszłych. W n a s z y c h czasach r o z w ó j 3 7 ten m e n t ó w swego m a l a r s t w a S a m p i ł o w z a c z e r p n ą ł z p r z o ­ radzieckich tradycje zbliża jest pożywkę i to p o w o d u j e , ż e staje nierozerwalnie każdego narodu się w one wyzysku­ i sztuka, sztuka rozwija w się stanowiły Guczkowych ludowa interesy m i l i o n ó w ona przeszłości narodu rozkwitu zdolne do ż y c i a , p o n i e w a ż z o s t a ł y zniszczone jące klasy, k t ó r e Ro- skarbów Nie jednak jako dziedzictwo w arty­ nie s t o p n i u odnosi się to do t y c h l u d ó w , k t ó r e w tradycje Jest t y l k o w a ż n e , a ż e b y p o s t ę p o w e , który rozwija dajmy tradycji i innych. były Oczywi- nia artystycznego dziedzictwa przeszłości. Zagadnie­ nie dziedzictwa jest j e d n y m z n a j w a ż n i e j s z y c h nień nia rozwoju naszej socjalistycznej sztuki socjalistycznego znajomości kultury dziedzictwa — może sztuka się r o z w i j a ć . sztuki, realizmu. przeszłości, socjalistycznego Problem zagad­ formowa­ Bez bez niero­ przyswoje­ dokładnej wykorzystania realizmu dziedzictwa jest nie jednym z najważniejszych p r o b l e m ó w z punktu widzenia prak­ t y c z n e g o b u d o w a n i a naszej a r t y s t y c z n e j kultury. A l e co to z n a c z y p r o b l e m d z i e d z i c t w a ? Co t o z n a c z y dziedziczyć sztukę P a r t i a u c z y nas s i ę do dziedzictwa. przeszłości? uważnego i troskliwego odnoszenia Wszelkie nihilistyczne odnoszenie się d o ń jest z r e g u ł y z w i ą z a n e z a n t y l u d o w y m i listycznymi forma- tendencjami, a zatem m o ż e i powinno rozpatrywane jako dążenie do poderwania być podstaw �b u d o w n i c t w a radzieckiej cjalistycznego. sztuki, sztuki realizmu Wyjaśniając zagadnienie kultury do klasyków stosunku starej nowej, kultury, nia on od kultury Wszystko to jest z u p e ł n a bzdura. ka powinna być p r a w i d ł o w y m proletariackiej. Kultura proletariac­ rozwinięciem tych sobów wiedzy, k t ó r e ludzkość w y p r a c o w a ł a mem społeczeństwa obszarniczego, kapitalistycznego, pod za­ jarz­ społeczeństwa mistrzostwa u c z ą się nasi a r t y ś c i . i inna rzecz, cznemu biurokratycznego". ") my odwracać mamy ma­ s i ę o d tego co p r a w d z i w i e p i ę k n e , w y ­ rzec się tego j a k o p u n k t u rozwoju do k l a s y k ó w — tylko dlatego, uwielbiać wyjściowego że to nowość jest jak do dalszego „stare"? boga, Dlaczego któremu należy p o d d a ć się t y l k o dlatego, że „ t o nowe"? Nonsens, c a ł ­ 30 kowity nonsens". ) Te nieśmiertelne nina są w y t y c z n y m i w praktycznej wskazania pracy Le­ przodującej sztuki radzieckiej r o s n ą c e j w oparciu o klasyczne dzictwo, przede wszystkim dziedzictwo dzie­ rosyjskiego realizmu. którego z powo­ A l e w a ż n a j e s t jeszcze określenia stosunku sztuki r e a l i z m u do s z t u k i p r z e s z ł o ś c i po Na przestrzeni lucji całego socjalistycznej rozwoju ludzkości — nagromadziło d o w a ć . N a l e ż y n a ś l a d o w a ć t o co n a j l e p s z e , to, doświadczenie, postawiono problemy. dokonano i częściowo W ciągu tysiąclecia rewo­ olbrzymich rozwiązano osią­ ważniejsze swego istnienia s t w o r z y ł a o l b r z y m i e w a r t o ś c i w sensie najrozmaitszych do s i ę w sztuce o l ­ stron rzeczywistości. sztuka przedstawienia Ludzkość wzbo­ gaciła się wiedzą z w i e l u k r a ń c ó w świata. To całe o l ­ brzymie doświadczenie artystycznego poznania życia artystyczny. P r z e d s t a w i a j ą c duchowe bogactwa radzieckiego wieka, malarze n a s i b i o r ą za p u n k t w y j ś c i a czenie w o d t w a r z a n i u d u c h o w e g o b o g a c t w a k t ó r e zostało zdobyte przez artystów Gierasimow w swych portretach czło­ doświad­ człowieka, przeszłości. korzysta z A. doświad­ czeń Riepina, B u b n o w w s w o i m „ P o r a n k u na Kuliko- w y m P o l u " o p i e r a ł się na S u r i k o w i e , R o m a d i n w s w y c h pejzażach i — na dziełach Lewitana. Przyłączają realistycznego poznania dzieckiej zostały Waśniecowa, Sawrasowa się o n i do w i e l k i c h rzeczywistości. osiągnięte W tradycji sztuce największe ra­ zwycięstwa w w y n i k u głębokiego i skrupulatnego studiowania Oczywiście nic wszystko z przeszłości należy naśla­ t o co n a j ­ s y k ó w właśnie z p u n k t u widzenia treści. się na w z o r a c h k l a s y c z n y c h — to nie znaczy „Nie t w i e r d z i m y — m ó w i ł A . A . Ż d a n o w na obradach dzia­ kulturach. łaczy radzieckiej cznie co n a j c e l n i e j sze sztuce prze­ J e d n a k ż e co k o n k r e t n i e oznacza — wykorzystywać dziedzictwo? w praktycznym wzroście cznej w posiada radzieckiej podniesienie Duże kultury rzemiosła Wielcy mistrzowie przeszłości zdobyli dotychczas w y ż y n y mistrzostwa kryty­ znaczenie artysty­ artystycznego. nieprześcignione artystycznego. Sztuka ich jest w s p a n i a ł ą szkołą dla artysty. Na dziełach syków rzemiosła można i powinno w ś c i s ł y m tego s ł o w a się uczyć kla­ sztuki rozwiązań iest wielkich absolutnym byśmy tak znaniem kach. mistrzów powta­ s z ł o ś c i — j a k to w y n i k a z l e n i n o w s k i e j n a u k i o d w ó c h postępowe, rzać kla­ Ale opierać przeszłości. bardziej muzyki — że klasyczne szczytem mówili, kultury byłoby s i ę d o tego, ż e posteD k o ń c z y A l e do tego czasu klqsvo^ne nieprześcignione. W i e m y bardzo dobrze, j a k w i e l e skorzystali nasi tyści przez studiowanie syjskiego m a l a r s t w a . pina i jego naszych maniery a r t y s t ó w , na nie się r z e m i o s ł a dziedzictwa stylu wielkich klasyków M o ż e m y w s k a z a ć na w p ł y w malarskiej przykład na Johansona. nie jest j e d y n ą — t o jeszcze n i e twórczość wielu A l e ucze­ formą opanowania wszystko. Opanowanie m i o s ł a w ogóle nie m o ż e b y ć i jeżeli artysta w znaczeniu władania techniką ale nie potrafi zrealizować nie jest rze­ swych poten­ pomysłów. Uczyć się w ł a d a n i a s w y m r z e m i o s ł e m u a r t y s t ó w szłości — to znaczy w s p i n a ć s i ę do s z c z y t ó w łego opanowania technikę szłości Ale jeżeli sztuki, jej rzemiosło, majsterstwo tego s ł o w a przez mistrzostwa. znaczeniu, to o c z y w i ś c i e nie to w y k o r z y s t a n i a interesuje nas dziedzictwa. nie tylko W rze­ swego m i o s ł a — to b ę d z i e n a j z n a k o m i t s z y m m a l a r z e m cjalnie, ro­ Rie­ r z e m i o s ł a j e s t r z e c z ą n i e z w y k l e w a ż n ą . S z t u k i bez mistrzem ar­ prze­ wspania­ weźmiemy w ścisłym wyczerpiemy sztuce technika. prze­ Jeżeli - szcze r a z u c z y ć , b r a ć z k l a s y c z n e g o z przy­ się na wzory T o znaczy, ż e trzeba klasy­ pozostają się uczyć i je­ muzycznego dzie­ d z i c t w a w s z y s t k o co j e s t w n i m n a j l e p s z e i co j e s t k o ­ n i e c z n e d o dalszego r o z w o j u znaczeniu. dziedzictwo muzycznej. tn r ó w n o z n a c z n e S ł o w a te w p e ł n i z n a j d u j ą 1 precyzyjnej aby u c h w y c i ć z a s a d ę wykorzystania dziedzictwa. Lenin przeciw formalisty- n i h i l i z m o w i w stosunku artystycznego, a m. próba socjalistycznego szy r o z w ó j „Dlaczego — protestował stwarzania dlań stanowi p o d s t a w ę , na k t ó r e j m o ż e d o k o n y w a ć się d a l ­ 2 społeczeństwa prze­ uogólnia­ umiejętności i znalezienia dzeniem gnięć, specjalistami zjawisk, obrazu i To wszystko, ściśle m ó w i ą c , w c h o d z i w zakres p r o ­ brzymie mienią­ obserwowania blemów ła nie w i a d o m o s k ą d , nie jest w y m y s ł e m l u d z i się i p o w i n n o się uczyć głębi z e w n ę t r z n e j .formy. proleta­ sformułował dostrzeganych artystycznego z n a k o m i t ą tezę: „ K u l t u r a proletariacka nie wyskoczy­ cych można nikania życia, u m i e j ę t n o ś c i Wiadomo jak konsekwentnie podkreślał W. I . L e ­ n i n konieczność opanowania dziedzictwa w okresie, kiedy forma.liści podnieśli szczególnie w i e l k i h a ł a s , chcąc „wyrzucić k l a s y k ó w na śmietnik". Podkreślał on, że „ t r z e b a w z i ą ć całą k u l t u r ę , k t ó r ą p o z o s t a w i ł k a ­ pitalizm i z niej z b u d o w a ć socjalizm. Trzeba w z i ą ć całą n a u k ę , t e c h n i k ę , c a ł ą w i e d z ę , s z t u k ę . Bez tego ż y ­ cia k o m u n i s t y c z n e g o s p o ł e c z e ń s t w a z b u d o w a ć n i e m o ­ ż e m y " . 28) riackiej U so­ larstwa. skiego Wielkie dzieła Riepina i Iwanowa, Tycjana prześcignięte muzyka i Surikowa, i Velasqueza przez r a d z i e c k i c h m a l a r z y . czy, ż e n i e m o ż n a i c h p r z e ś c i g n ą ć . głębokim badaniu sztuki ma­ Kipren- nie zostały To nie zna­ A l e po to, zdaniem A. A . Ż d a n o w a , trzeba je n a j p i e r w Przy radzieckiej".3i) zastosowanie t a k ż e do „doścignąć". przeszłości artysta r a d z i e c k i styka się z szeregiem t a k i c h p r o b l e m ó w , k t ó ­ rych klasycy, bez względu na k o ś ć — nie o o t r a f i l i r o z w i ą z a ć . historii światowej zwanych ich p r a w d z i w ą Możemy wiel­ wykazać na sztuki istnienia c a ł e g o szeregu „zakazanych" zagadnień, których tak sztuka przeszłości nie b y ł a w stanie r o z w i ą z a ć , a l b o w i e m nie b y ł o na to w a r u n k ó w historycznych. siłki aby konflikty, m. je rozwiązać, ale p o z o s t a w a ł a i n . zagadnienie stwa, obowiązku R o b i ł a ona często wchodziła jednostki wolności do wy­ tragiczne j e d n a k ż e bezsilna. stosunku i uczucia, w Było to społeczeń­ i niewolnictwa, ż y c i a i ś m i e r c i i t d . W s z y s t k e te z a g a d n i e n i a były po- �stawione i rozpracowane w sposób bardzo różnorodny i b o g a t y , ale m i m o w s z y s t k o l u d z k i g e n i u s z d o nie m ó g ł ich rozwiązać. realizmu I oto socjalistycznego okazuje jest w się, że sztuka stanie r o z w i ą z a ć tragiczne antynomie artystycznych k u l t u r j e s t ona końca przeszłości: w swym artystycznym w poprzednich epokach. rozwoju Nie znaczy to, że nasi ści r o z w i ą z a l i j u ż w s z y s t k i e te z a g a d n i e n i a . chodzi t u raczej o tendencje. ciu o d o ś w i a d c z e n i a opar­ po­ słowo. w tego s ł o w a ścisłym uczenia się techniki znaczeniu. może być dużym, wybitnym — za­ rzemiosła Prawdziwy mistrzem, artysta rozwiązującym i s t o t n e p r o b l e m y s w e g o czasu t y l k o w t e d y , g d y opa­ n o w a ł całe d o ś w i a d c z e n i e artystycznego rozwoju prze­ szłości. tak w problemów, przeszłości się na już nie i wysunąć się do mistrzów sztuki podstawowych sztukę nowe proble­ osiągnięciach, problemu wykorzysty­ klasycznej, przede w s z y s t k i m w y j a ś n i e n i e nień, sztu­ pozostały Dlatego też p r o b l e m dzie­ sprowadza metod które dokonanych przez pokolenia p r z e s z ł o ś c i . wania stawia podstawowych problemów, on zagad­ wysuniętych przez Powróćmy wyraża teraz To rozwój do że ogólnej sztuka kultury analizy zagadnienia socjalistycznego narodowej w realizmu formie, kultury socjalistycznych n a r o d ó w — określa tę szczególną lę, k t ó r ą o d g r y w a n a r o d o w a t r a d y c j a . rozwój narodowej tradycji wych, historycznych M a m y na w jej najbardziej tendencjach. To ro­ myśli postępo­ właśnie powo­ duje, że p r o b l e m opanowania narodowego dziedzictwa jest tak zasadniczy rozwiązać o naukę w i istotny. sposób Zagadnienie prawidłowy tylko Rozpatrując dowej formy problemy socjalistycznej —"często wyłącza nie — s z t u k ę Sztuka Rosji sztuka kimś amorficznym skiej" sztuki. w niej ści" — samej mach. sztuki, Taka popełnia jest czy w jakimś w swej ogólnym istocie rosyjska, swych dzie­ i każda inna oczywiście praktyce Na­ nie jest swego n a r o d o w e g o oblicza — odgałęzieniem oczywiście ja­ „ogólno-europej- wyrazistych sztuk nieodłączną częścią wyrażonej jeżeli posłużymy „narodowej się oderwanym idealistyczna wskazaniami o histo­ się się badania i narodu. S ł u s z n e b ę d z i e t y l k o to p o d e j ś c i e , p r z y k t ó r y m zagad­ nienie p o s t a w i m y na gruncie h i s t o r y c z n y m . Nie b ę d z i e ­ pomniejszać że w głębokiego narodowego s z t u k i R u b l o w a , ale twórczości Riepina charakteru powinniśmy zro­ demokratyczne ele­ menty sztuki rosyjskiej w y s t ę p u j ą w okresie przedso- cjalistycznym z największą s i ł ą , j a k i e j — rzecz z r o z u ­ miała z w — nie mogło epoce R u b l o w a . być przyczyn Narodową formę historycznych rosyjskiej trzeba u j m o w a ć w procesie r o z w o j o w y m . ki rosyjskiej w warunkach socjalizmu sztu­ jest nie tylko odtworzeniem form staro-rosyjskiej k u l t u r y nej, c h o c i a ż j e s t ona artystycz­ z ł o t ą r e z e r w ą naszej s z t u k i . we życie, nowa k u l t u r a tradycji. treści sztuki Rozwój wymaga rozwoju No­ narodowej W y m a g a to j e d n a k t a k ż e s t w o r z e n i a n o w y c h ' ale stanowią i formy, nie tylko i s t o t ę s z t u k i — ale obrazów itd. znaczeniu w znaczeniu idei, i w Dlatego l u d o w o ś ć znaczeniu sztuki które nowych socjalistycznej z a k ł a d a n i e t y l k o l u d o w o ś ć t r e ś c i ale i f o r m y . Byłoby b ł ę d e m widzieć tę ostatnią w n a ś l a d o w n i c t w i e starych tradycyjnych m o t y w ó w i wzorów. Niekiedy takie ś l a d o w n i c t w o m o ż e d o p r o w a d z i ć a r t y s t ę nie do dziwie jak ludowej formy, to na przykład na­ praw­ lecz d o j e j p s e u d o l u d o w o ś c i m i a ł o miejsce u n i e k t ó r y c h stów w narodowych republikach, usiłujących — arty­ przedsta­ w i ć pod m a s k ą l u d o w o ś c i reprodukcje zacofanych w i s k ż y c i a , d o t e g o jeszcze w ś r e d n i o w i e c z n y c h zja­ zwie­ formach. Ludowość formy czenia dostępność. z a k ł a d a przede w s z y s t k i m jej Skomplikowane, kolorystyczne zwolenników impresjonizmu tożsamość Problem realistycznej formy larstwie radzieckim wymaga Zagadnienie to poruszane w sposób osobnego jest niewystarczający. przez naszą Dlatego n a l e ż y — to przede najbardziej siła w zrozu­ w ma­ rozpatrzenia. podkreślić, że realizm formy przekonywująca zna­ subiektywny formy, k t ó r a jest konieczna dla jasnej, o g ó l n e j miałości obrazu sze­ ćwi­ zaciemniają czenie o d t w a r z a n e g o z j a w i s k a , p o n i e w a ż krytykę tu tylko wszystkim przekazywaniu n o r m a l n e l u d z k i e oko — ś w i a t a nieoszpeconego c h o r o ­ ma Bie­ b l i w ą f a n t a z j ą i n ę d z n y m sileniem się na oryginalność. B y ć d o s t ę p n y m dla l u d u w znaczeniu f o r m y — to zna­ czy w i d z i e ć t a k , jak widzą miliony ludzi. Nie to — w i d z i e ć t a k samo j a k w i d z i k a ż d y i n n y wyrzeka for­ koncepcja kul­ lińskiego. Sztuka radziecka nie poję­ tylko w różnych ś w i a t a o b i e k t y w n i e i s t n i e j ą c e g o i dostrzegalnego przez indywidualno­ sformułowaniem że roz­ naro­ A l e nie znaczy to z u p e ł n i e , że nie jasno kultu­ sądząc, poprzedzającym r y c z n y m charakterze procesu f o r m o w a n i a niesłusz­ w naszej ma­ Siero- rosyjskiej się b ł ą d , czymś j e s t s p r z e c z n a ze s t a l i n o w s k i m i trzałych potwierdza tę tezę. z najbardziej d o w y c h , jest ona Riepina proces postrzegania z a s t ę p u j e t u p r a w d z i w ą przypisujemy widzenia tury ludzkości. jak narodo­ naro­ formę. dziedzictwu sztuki rosyjskiej, Będąc jedną Fiedotowa, ciem pewnej idei, w y s t ę p u j ą c e j roką t r e ś ć , posiada Znaczenie, k t ó r e radziecka formie. treści i się z u p e ł n i e Radzieckiej, . w y r a ż a j ą c socjalistyczną z punktu kul­ rosyjską. sztuka n a r o d o w ą sza można oparciu Stalina o socjalistycznych narodach i o turze socjalistycznej w treści i narodowej łach to w — czym sztuki rosyjskiej: f o r m , w y t y c z e n i a n o w y c h d r ó g , nie t y l k o w przeszłości. przeszłości. wój zumieć, rozwiązania sztuki Co j e s t n a j b a r d z i e j Często charakter dą­ opierając dzictwa artystycznej. p r z e s z ł o ś c i , z b a d a n i e go, z r o z u m i e n i e nierozwiązane my, ry średniowiecznej do rosyjskiej skomplikowanym. W O c z y w i ś c i e i pierwsze i drugie i trzecie i czwar­ my sztuce kulturę zadania te p r z e d s t a w a r ó ż n e s t r o n y r o z w o j u ma przeszłości, z t y m jednak, a ż e b y w swej w ł a s n e j dążyć wa? Kipreńskiego, do­ itd., k t ó r e były postawione w w u j a w n i a się z n a j w i ę k s z ą w y r a z i s t o ś c i ą n a r o d o w y cha­ artystycznego każdego formie się k o n k r e t n e formy rakter sztuki rosyjskiej? sobie żeń, p o s z u k i w a ń ce narodowej zagadnieniem bardzo radzieckiego artysty Dlatego dla dużą w a g ę przyswojenie świadczenia Zagadnienie jest narodowy Z tego p u n k t u w i d z e n i a p r o b l e m a r t y s t y c z n e g o dzie­ samego narodową określają larstwo dzictwa jest znacznie bardziej s k o m p l i k o w a n y niż gadnienie naszą tym razie przeszłości, radziecki artysta nowe i we z punktu widzenia rozwoju A l e i z tego p u n k t u w i ­ t r a f i w y p o w i e d z i e ć w sztuce swe budujemy arty­ Na dzenia n a l e ż y koniecznie p o d k r e ś l i ć , że t y l k o w my i znaczenie, k t ó r e z d o b y w a n a r o d o w e dziedzictwo. te z d o l n a d a ć o d p o w i e d ź na te zagadnienia, k t ó ­ re l u d z k o ś ć p o s t a w i ł a ale artystyczną wyko­ rzystywania wszystkich osiągnięć światowej klasyki — Takie podejście gólnej ostrości byłoby odmówieniem wzroku, artyście umiejętności znaczy człowiek. szcze­ głębszego �i ostrzejszego u nie-artystów. Na p e w n o nie szego s z c z ę ś c i a , niż umieć w widzenia sposób tak niż ma to ma dla zobaczyć miejsce artysty każdy więk­ przedmiot bogaty i wielostronny, w j a k i m o g ą z o b a c z y ć m i l i o n y ócz. powiedzieć, świata, Z tego p u n k t u w i d z e n i a że jeżeli ludowość sztuki polega go można na nie formy N i e ulega w ą t p l i w o ś c i , że w tej bezwarunkowo osobistej i jest inicjatywy dyspozycji, pola konieczne na dużą działania dziedzi­ zagwarantowanie skalę, myśli indywidualnych i fantazji, formy treści".33) wy­ r a ż e n i u m y ś l i , u c z u ć i d ą ż e ń l u d u , to l u d o w o ś ć Stalin dobitnie podkreślał szkodliwość praktykowa­ nego przez R A P P przenoszenia na d z i e d z i n ę s z t u k i po­ artystycznej z a k ł a d a u m i e j ę t n o ś ć widzenia tak jak w i ­ jęć niesłuszne samo dzi oko postawienie sprawy o „ p r a w y c h " i „ l e w y c h " w litera­ Oto zem ludu. dlaczego zagadnienia l u d o w o ś c i f o r m y , l u d o w o ś c i sztuki w ogóle, nie n a l e ż y t y l k o do zagadnienia n a ś l a d o w n i c t w a a stanie p r z e d s t a w i e ń i f o r m rodowej, ale jej socjalistyczną dwa zagadnienia. na ludowość treścią. Narodowa w e " lub „ l e w e " obecnie w naszym k r a j u jest partyjnym, „Prawe"' szych w a r u n k a c h wyrażeniem du, w rodowej te najostrzej dalszy r o z w ó j okre­ tj. innymi i postępowych słowy, s i ę sceny, nia lu­ jeszcze na­ zaciemniały jak „Czapajew" filmowej; Wystę­ gdzie m a m y do pracujących, — czy­ o sprawę lu­ t j . tam, nowa, socjalistyczna wal­ obraz ze związku w szym stopniu jakby miast zespalania wnieśli w hamująco nią na Ojczyzny, socjalizmu, bolszewików, N a l e ż y u ś w i a d o m i ć sobie j e d n o n i e z w y k ł e j w a g i nia, sztuki które realizmu Lenin stosunki problemu socjalistycznego sformułował nienie partyjności sztuki. w ideologii, która nie b y ł a b y w y r a ż e n i e m w i przez sztuka, a k t y w n i e Łączność z życiem, bezpośredni włączo­ nie­ Lenina-Stali- udział w prakty­ wyciągać s ł o w a znaczeniu. 3 2 wy". ) stać się Mając stąd działalności socjalistycz­ wnioski społecznej identyfiko­ jak pracą we w ł a ś c i w y m na ogólno-proletariackiej uwadze konieczność nak i w t y m w y p a d k u przed upraszczaniem. wątpliwości, tego że sprawa literatury po­ spra­ nierozerwalnej jedności i n t e r e s ó w artysty i ludu, przestrzegał on ga sztu­ Lenin żądał: „Sprawa literatury częścią widzenia jest każda sztuką zawsze r z e c z y w i s t o ś ć sztuka „partyjną". z określonych Wszelkie legendy o bezpartyjności r o z p o w s z e c h n i a n y m przez a p o l o g e t ó w Nigdy i nigdzie nie b y ł o i nie któraby jawnie lub skrycie nie czy i n n y c h s o c j a l n y c h i d e i i d ą ż e ń . d z e n i a nasza sztu­ na, j ^ k i każda inna; broni spraw, broni Ale partyjność ona określonych klas wyzy­ może być wyrażała tych Z tego p u n k t u w i ­ sztuka radziecka jest tak w jed­ „Nie ule­ mniejszym sie wać samo określonych zasad, partyj­ społecz­ zasad sztuki radzieckiej różni się przedrewolucyjnym, komu­ zasadni­ „Organizacja Zasada otwartą partyjna łączność z sztuki się ludem, proste riackiej sprawy". wszelkimi Sztuka i jasne w stanowisk, tym, aby przewiduje uświado­ przeciwnie, i zamaskowania ponieważ ukryć do­ artykule ogólnoproleta- burżuazyjną, s p o s o b a m i d ą ż y do u k r y c i a prawdziwych formo­ Lenin partyjna". radzieckiej m i e n i e sobie i u z n a n i e s i e b i e za „ c z ę ś ć zainteresowana nad zaczęła a literatura partyjności swych większości tylko proletariatu — k ł a d n i e o k r e ś l i ł to zasadnicze r o z r ó ż n i e n i e w stopniu niż wszystko inne poddaje się m e c h a n i c z n e m u panowaniu jak sztuka rewolucyjnego zrównaniu, niwelowaniu, punktu klasowym społe­ społecznych czo o d p a r t y j n o ś c i s z t u k i b u r ż u a z y j n e j . Jeszcze w o k r e ­ ka — z polityczno-partyjną winna ideowość mo­ artystycznej. formy grup określonych są a l b o z ł u d z e n i e m , a l b o ś w i a d o m y m o s z u s t w e m , c h ę t ­ nie nizmu. błędem ona idei określonych być która k i , o jej niezależności od s p r a w y praktycznego życia — nych takiej tego i nie m o ż e ponadklasowa, ś l o n e zasady. partyj­ c z ł o w i e k a r a d z i e c k i e g o — oto p o d s t a w o w e Byłoby sprecyzowania. ni określonych interesów społecznych, propaguje okre­ cznej w a l c e mas p r a c u j ą c y c h , r e a l i z o w a n i e najlepszych wania Z Rozpatruje dążeń bolszewicką właśnie za­ zagadnie­ w a l k i o k o m u n i z m , m u s i b y ć organicznie, kultury sztuki lu­ 1905 r. j a k o z a g a d ­ Rozumiejąc rozerwalnie związana z ludem, z partią nej wpływając naszej byłaby odbijałaby społeczeństwie sztuki, menty ,określające ugrupowań W k l a s o w y m s p o ł e c z e ń s t w i e nie ma n a l e ż y p o d k r e ś l i ć , ż e nasza na. za­ rappowcy partii. skujących. do należy radzieckiej, Dlatego są t u potrzebne n i e k t ó r e ność sztuki nasiąknięcie artysty ideami bolszewizmu— na manię rozwoju i Innymi słowy, stanowisk społecznych, walczy o określone ideały, bro­ pod d o w ó d z t w e m Lenina i Stalina. dowości — Wytwarzała wickiej interesów. gadnienie: j a k i e są w z a j e m n e baczności. sztuki rozłam, jego partii siły sprawę utwierdzaniu kierownictwem neorappostwa rzeczy. „niepełnowartościowi" przed n i m i m i e ć się na w pod przez niekiedy jeżeli w osiągniętych swoistego się więk­ cznych, k t ó r a nie naszej zagadnieniem n i e są c z ł o n k a m i p a r t i i — s ą w m n i e j s z y m l u b tradycjami. zdobyczy formie znaczeniu Wypacze­ ludo­ L u d o w o ś ć naszej s z t u k i p r z e j a w i a s i ę p r z e d e w s z y ­ budowie utożsamianie odradzające najelementarniejsze stkim w walce sztuki o szczęście i rozwijanie się ludu, w z tym „teoretyków", dzisiaj takiej i wysławianiu miejsca w jej łączności z l u d e m , z p o s t ę p o w y m i i d e a m i bolsze­ (Np. p i e ś n i Jermaka). uczestnictwie mieć organizacyjno-politycznym gdzie treść starymi piękna, się taka sytuacja, że wszyscy radzieccy artyści, Z tą n o w ą treścią organicznie zlewa­ wiążące powinno dokonane w rappowskich dążeń taki film, mas A nowe elementy człowieka, rewolucjonisty, występuje wości bohatera. literatura tego s ł o w a i s p r a w l i t e r a c k o - a r t y s t y c z n y c h . sztuki, rzeczą t e a t r itd.".34) na­ nienia z obrazem n a m i ę t n e g o bojownika szczęście szerszej d z i e d z i n y , j a k dlatego d a n e m u n a r o d o w i — ale w przede w s z y s t k i m tam, o porównania Byłoby w c z y m polega l u d o w o ś ć obrazu Czapajewa? czącego czysto p a r t y j n e j . nie równocześnie d u , z o b r a z e m nowego linii zatem formy. p u j e ona od partyjności, jedno z klasycznych dzieł radzieckiej sztuki ją d z i w n ą s t o s o w a ć t e p o j ę c i a d o t a k i e j n i e p a r t y j n e j i bez się Weźmy jako przykład na ną do­ treścią czy na­ opiera sztuce ż y c i a warunkujących partyjnym. by­ istnieje rozdzielić sztuki rozwoju socjalizmu, ten śla się socjalistyczną formy ściśle w e w n ą t r z „pra­ pojęciem „ l e w e " — to ludzie o d c h y l a j ą c y się w t ę l u b i n n ą stro­ artystycznego o p a n o w a n i u i dalszym świadczenia właściwego twór­ Wykorzy­ sztuki nie forma za sprowadzać ludowej Trzeba „Uważam Pojęcie sztuki ludowej m o ż n a radzieckiej partyjnych. t u r z e p i ę k n e j (a t o z n a c z y i w t e a t r z e ) . ło n a z w a ć k o n i e c z n y m w a r u n k i e m r o z w o j u poza ściśle zara­ czości l u b w ogóle starej sztuki narodowej. [ mniejszością. jest egoistyczną ona istotę 91 �idei swojej klasy. Właśnie dlatego ideą proletariacką, bezpartyjność ną — wskazywał hasło w Lenin. Hasłem przeciwstawienia kajdany" życia burżuazyjne partyjność jest ideą jest burżuazyj­ bezpatryjności, „wolnej" sztuki i — maska, u k r y w a j ą c a k l a s o w e oblicze w s z e l k i e j jest „skutego prawdziwie formalistycznej sztuki. W warunkach przedrewolucyjnych, w nie p a r t y j n o ś c i o z n a c z a ł o , ż e artysta m u s i sobie s w e k l a s o w e s t a n o w i s k o , a ż e b y udział zyjnym ki" ły i dążenia w społecznej walce. formie i w swą własną ideowo-politycznej. W społeczeństwie burżua- ż e o n i w istocie, szedł w kie­ nującej skoj żąda­ demokratycznej swej sztuki. wizmu, teresy nej było lepszych przeciwko „bezpartyjności" sztuki burżuazyjnej, ponieważ u c i s k u , m e j e s t i nie m o ż e b v ć z a i n t e r e s o w a n a swego stoi p r a w d a , klasowego za n i ą s t o i stanowiska. przyszłość. została Sytuacja społeczeństwa, i dążeń. Sztuka stajać interesów Józef naszym wszystkich grun Stalin wskazywał, „granice między teligencją — zacierają 3 5 nic m a t a k i c h łecznych, zanika radzieckich mistrzów Jeżeli Ł ą c z ą c wszystkie swe t w ó r c z e s i ­ sztuka przv ł e c z e ń s t w a r a d z i e c k i e g o , lecz p o z a n i m . S z t u k a w z m a ­ cnia swe zasady i idee w r o z s t r z y g a j ą c e j ciwko zdeprawowanej sztuki, ideologii przeciwko całemu światu imperializmu, niewolnictwa. Jeżeli siebie o d losu dzieckich, jeżeli w pełnym tego s ł o w a znaczeniu jest ludu, że w nabiera nowego charakteru. antagonistyczne społeczeń­ zawierała moment robotnicza klasy i n n y m kla­ naszym wyrażały­ sobie klas l u b g r u p s p o ­ na klasowej o d ­ zawsze klasom. teresów, ona wyraża jedną Sztuka klasowe prze­ interesy, przeciwstawienia swojej W radzieckich warunkach k a k s z t a ł t u j e i d e ę całego sztu­ s p o ł e c z e ń s t w a , b r o n i jego i n ­ dążenia całego ludu. Reprezentuje z form ideologicznych ugruntowania panu­ jących stosunków socjalnych, obrony ich przed zama­ chem z z e w n ą t r z , przed ś w i a t e m imperializmu ny przeciwstawiającemu jedność radzieckiego l u d u Ta zjed­ właśnie dło, się światu i woj­ socjalizmu specyficzne w Hórym ziszcza sie c a ł a ideologia radzieckiego okoliczność, radzieckiej, zasadniczo n o w y jej ogólnoludowość i de­ prawidła jej historycznego o r z e s / ł o ś c i w a l k a „ n o w e g o " ze „ s t a r y m " szej s z t u k i p r z e k s z t a ł c a ła ona p o s t ę p o w e się w jej ludowość, idee c a ł e g o l u d u . ponieważ Ideowe sta­ nieuchronnie do „ w y b u c h u " , ły w y r a z e m w y k l u c z a j ą c y c h w t y m , ż e w y r a ż a o n a idee całeffo l u d u , s ł u ż y interesów. l u d o w i , brom' i n t e r e s ó w całego t y m znaczeniu sytuacja listycznym społeczeństwie formacjach jedność sztuki w naszym i Dołożenie s z t u k i w społecznych gonistyczne klasy — r ó ż n i ą naszego partii, około wielkiego kiedy ludu. narodu zespolonego t y m , że l u d n a z w a ł Stalinowskim blokiem. komunistów i rosyjska młodzież i swój demokracji, odbi­ ugruntowania negacją 13", artystyczna „starego" Moral- konsekwetną klasowych „buntu T a k i sam charakter wybuchu, zanegowania bezpartyjnych N i e m o ż e to nie znaleźć demokratyczna się nawzajem już przykład z d o p r o w a d z a d o tego, ż e n i e i m ż a d n e j r ó ż n i c y w i n t e ­ silny w y r a z w radzieckiej, socjalistycznej Przytaczaliśmy Akademii. wokó? resach i i d e a ł a c h k o m u n i s t ó w i b e z p a r t y j n y c h . sta­ wystąpiła Stalina, no-polityczna j e d n o ś ć radzieckich ludzi znajduje do zaprzeczenia prze­ Niewzru­ wodza — towarzysza W socja­ podzielonych na a n t a - s i ę zasadniczo. rozwoju. doprowadza­ rych form artystycznych, ponieważ takie wybuchy b y ­ n o w i s k o naszei s z t u k i p r z e j a w i a s i ę przede w s z y s t k i m całemu charakter — warunkuje s r t o ł e c z e ń t w a . Z tego p u n k t u w i d z e n i a p a r t y j n o ś ć n a ­ w nasza narodu"36), jeżeli łączy myśli, w o l ę i uczucia wszystkich ludzi r a ­ sztuki szalna walce prze­ reakcyjno-burżuazyj- mokracji. Moralno-politvczna szłych siebie w r o g i e m u o b o z o w i , t o t e n o b ó z l e ż y n i e w e w n ą t r z spo­ noczonego w o k ó ł p a r t i i L e n i n a - S t a l i n a s t a n o w i to ź r ó ­ W o n i swe za­ t y m przeciwstawia szłości, w y r a ż a j ą c rębności. wyraża naj­ wyrażeniem żeń radzieckiej klasa zbudowana jest społecznych: artystycznych, które sztuka postępowe i n ­ ły w o k ó ł idei k o m u n i z m u — u g r u n t o w u j ą sady. idei o g ó l n o l u d o w a — umocnienie w niej i d e a ł ó w i d ą ­ sie. d a w n a z a ś w y ł ą c z n o ś ć by i n t e r e s y r ó ż n y c h , w r o g i c h rozwinięcia znaleźć się ona Dlatego w społeczeństwie prądów celu musieli harmonij­ a chłopstwem, jak również między tymi klasami a in­ sowa — z a n i k a " . ) dzieł n i e rrjoże o d ł ą c z y ć idei Kram- programem Ideowa .tendencyjność „sztuka jego w z najbardziej całości. nabiera innego stosunku do ant^ponistyczne to najwyższe, jako kapitalistycznego klasv robotniczej, k o ł c h o z o w e g o c h ł o p s t w a , stwie ludu agresji, się w pełni wyrazem ważne Sztuka radziecka uzbrojona i d e a m i bolsze- dążeń całego ludu. nej sie w W naszym snołeczeństwie osiągnięto inteligencji. najbar­ — wystąpili programu warun­ zmienia U s t r ó j socjalistyczny niszczv jedność już przejawach. historyczna jednak socjalizmu klasy. była 1905 г., t a k a p o ­ s z t u k a r a d z i e c k a n a zawsze w s w y c h dziej przodujących kach Z a nia Taką sztuka Gorkiego w okresie r e w o l u c j i na sztuka p o w o ł a n e j do zniszczenia w s z e l k i e j tego wyraża p r z y ł ą c z e n i a s i ę do o k r e ś l o ­ skierowane tendencje obozie o p o z y c y j n y m w s t o s u n k u d o d w o r s k i c h oblicza w y m a g a ł o decyzji ukrywaniu wyraża często w y r a ż a ona i przodujące współtowarzysze ugruntowania w T o u ś w i a d o m i e n i e sobie s w e g o k l a s o w e g o postępowe i jego Akademii. w sztuka d ą ż e n i a i idee t y l k o c z ę ś c i s p o ł e c z e ń s t w a . K i e d y k t ó r e j s t r o n i e b a r y k a d y s t o i i o co w a l c z y za p o m o c ą formy każda dla c a ł e g o l u d u — to i t a k realizuje ona b e z p o ś r e d n i o ł o s i ę o d a r t y s t y d o k ł a d n e g o z d a n i a sobie s p r a w y , p o klasy rewolucyjnej, klasowym lecz u c i e m i ę ż o n e j , c h o c i a ż najbardziej sztuki historycznych warunkach Lenina powszech­ w e t j e ż e l i m a m y d o c z y n i e n i a n i e ze s z t u k ą k l a s y p a ­ i Hasło plat­ kultura ludową. wania iluzji. partii. ideałów Nasza artystyczna jest w p e ł n y m tego s ł o w a znaczeniu k u l t u r ą r u n k u odsłonięcia sprzeczności społecznych i demasko­ W tych od na w s p ó l n e j uświadomić Wskazując bezpartyjność, czymkolwiek zawsze i n t e r e s y t y l k o j a k i e j ś c z ę ś c i s p o ł e c z e ń s t w a . N a ­ móc świadomie się w niewoli „kiesy" — Lenin się w artystów, stojących żąda­ artystom, święcie w i e r z ą c y m w „ w o l n o ś ć sztu­ znajdują różnią i dążeń innych warunkach klas, leninowskie J e ż e l i A . P ł a s t o w j e s t w zasadzie p i e w ­ cą radzieckiej wsi, to nie znaczy to wcale, ż e jego idea­ nie zdecydowanego z r ó ż n i c o w a n i a brać c i a w sztuce. dworskiej „nowego" na sztuki jego zgli­ szczach — m i a ł a a r t y s t y c z n a r e f o r m a c z a s ó w P i o t r a I z j e j stanowczym zaprzeczeniem ś r e d n i o w i e c z n y c h , r e ­ ligijnych staw ści. form sztuki realistyczngo Historia wolucyjnych i śmiałym sposobu zaszczepieniem odtwarzania pod­ rzeczywisto­ s z t u k i powszechnej zna w i e l e t a k i c h skoków. Przypomnijmy przewrót re­ doko­ n a n y przez a r t y s t ó w Odrodzenia, albo g r u n t o w n e oba­ l e n i e s t a r y c h zasad s z t u k i w y w o ł a n e p r z e z s k ą r e w o l u c j ę f r a n c u s k ą w 1789 r o k u . mieszczań­ �Jest r z e c z ą z r o z u m i a ł ą , stwa nego k i e r u n k u w na omawianych „wybuchu". jak warunkach klas. pracy drogą społeczeń­ wość, jedność artystycz­ pracy Z w i ą z k u starego, zawsze o d b y w a ć gwałtownie, podlega inne zjawisko Ale jak „prawo nowy musiała warunkch Sztuka każde tej że w antagonistycznego — zmiana takim za samym społeczne związane wskazuje Józef Stalin w swej „Marksizm a zagadnienia przechodzenia w y b u c h u nie historii rozwoju od jakości również leżących do kategorii bazy lub do z u j e ono w stosunku na w r o g i e k l a s y . innych do zjawisk nowej tylko Ojczyzny, Tu właśnie tkwi rdzeń obrony dzieła ma sztuki, zdoby­ zwycięstw, i nie reakcji. może być które nie Ra­ walki najszlachetniejszej s z t u k i r a d z i e c k i e j —, j e j p a t r i o t y z m . N i e m a dużego wro­ jej z ciemnymi siłami międzynarodowej na­ mo­ sławienia cechy i nie mo­ prawdziwego, byłoby przesiąknięte d u m ą ze s w e g o k r a j u , r a d o ś c i ą z p o w o d u s u k c e s ó w — dzieła, w którym nie wyczuwałoby się gorącego i szczerego u c z u c i a m i ł o ś c i d o s w e j s o c j a l i s t y c z n e j oj­ czyzny. Kosmopolityczna znakomita ręce klucz nowa do sztuki realizmu W sztuką chów" w teza J ó z e f a zrozumienia nie i nie kulturze rozwoju z jego może być ogólnolu- takich któreby „wybu­ wzrastanie i rozwój umacniania i sztu­ idzie pogłębiania drogą twórczej Od o b r a z ó w a c h r r o w c ó w do dzieł p o ł o w y 3 0 - t y c h i d a l e j jeszcze p o p r z e z o b r a z y e p o k i ojczyźnianej larstwa no­ radzieckiego ciągnie nowymi się jedną zadaniami ogólnoludowej uwagę na jedną czego w p r z e s z ł o ś c i , w gonistycznych, język doskonalenia języka"?™) rozwoju albowiem stał jakim mogły nie on na rozwijania istniejącego dlatego, że j ę z y k od interesów ogólnoludowym stać dą­ anta- zależny nadbudowy, w swym wrogich klas, stanowisku, a w zostało jeszcze jej wykorzenione niedocenianie idei radzieckiego p a t r i o t y z m u owocnego r o z w o j u Burżuazyjny naszej dla sztuki. kosmopolityzm próbuje czncie m i ł o ś c i r a d z i e c k i e g o a r t y s t y do poderwać swej u- ojczyzny. Z p r z e m ó w i e ń o j e d n o ś c i ś w i a t o w e j k u l t u r y — w epo­ ce, k i e d y ś w i a t p o d z i e l i ł s i ę n a dwa wo poderwania przebijają złośliwe wysiłki obozy — jaskra­ wiary w g w a r a n t o w a n y r e a l n y m i sukcesami Radzieckiego K r a j u — jest jasnym rozwoju. tej na liczbie uświadomieniem Prawo do sobie optymizmu dróg zostało dalszego zaczerpnięte przez s z t u k ę r a d z i e c k ą w surowej walce o s o c j a l i s t y c z n ą ojczyznę. podstawowych elementów był wzrostu ludzi. „drogą nie za­ warunkach społeczeństw się u nas „roboty" naj­ skutek l y s i y szlachetnego historycznego o p t y m i z m u , k t ó r y ma­ Dla­ Działo się tak nie lepszych d z i e ł a c h radzieckich a r t y s t ó w . Na wielkiej okoliczność. rozwijał temu ar- walki, nowymi ważną przeciwko sukcesy socjalizmu, ciięć pozbawienia radzieckiego „ N o w e " w naszej s z t u c e ż y w i s i ę żeniami i z w y c i ę s t w a m i radzieckich Zwróćmy linią walczyła lat do obecnego e t a p u — r o z w ó j i współzawodnictwa. krytyka p r a w e m u i w z n i o s ł e m u uczuciu zrealizowanemu w odrzucając jej miejsce j a k ą ś z u p e ł n i e J u ż pierwsze poczynania radzieckiej konsekwentnego wojny nam wrogiej artystycznej, realistycznej, jej metody. daje prawidłowego socjalistycznym ma p r z e s z ł o ś ć , s t a w i a ł y na w ą zasadę. Stalina socjalistycznego. społeczeństwie dową Nasz artysta miennego optymizmu, wielu spośród posiada o pełne którym prawo do nadaremnie najlepszych a r t y s t ó w pro­ marzyło przeszłości. Opty­ m i z m ten o p i e r a się na t r w a ł e j p o d s t a w i e i jest żywą d u s z ą naszej s z t u k i w ł a ś n i e dlatego, że a r t y s t a nasz jest p r z e k o n a n y o p r z y s z ł o ś c i s w e g o k r a j u i zna s i ł ę s o c j a ­ listycznego s p o ł e c z e ń s t w a , silę idei komunizmu, 0 słuszności drogi naszego s p o ł e c z e ń s t w a , wskazuje bolszewicka i jej partia wie drogi którą wodzowie Lenin i sztuka. Dzisiaj w w a r u n k a c h socjalizmu, kiedy sztu­ 1 Stalin. ka n i e j a k o j a k a ś j e j f o r m a l n a cecha, lecz j a k o p r a w i d ł o ­ obsługuje całe społeczeństwo, kiedy tak samo jak i j ę z y k staje n a o g ó l n o l u d o w y m s t a n o w i s k u — rozwój jej o d b y w a się „ n i e d r o g ą w y b u c h u , nie d r o g ą unice­ s t w i e n i a za j e d n y m z a m a c h e m tego co s t a r e i b u d o w y n o w e g o , lecz d r o g ą stopniowego i d ł u g o t r w a ł e g o 3 madzenia e l e m e n t ó w nowej jakości..." "). serwować tę p r a w i d ł o w o ś ć w rozwoju socjalistycznego właśnie jako Możemy gro­ ob­ sztuki realizmu sztuki ogólnoludowej. Wzrost realistycznego mistrzostwa, głębi i wielostron­ ności poznania R i a ż s k i e g o do życia od „Kołchoźnicy-Brygadiera" „ Z b o ż a " J a b ł o ń s k i e j , od o b r a z u z Górek" Sokołowa-Skalia do m o n u m e n t a l n e j „Droga n i n . . . " — t o d ł u g a d r o g a n a g r o m a d z e n i a t e g o co „drogą rozwijania i doskonalenia podstawowych Le­ nowe ele­ Tak tedy optymizm Mobilizująca stów, władających realizmu sta­ praca naszych socjalistycznego arty­ realizmu p o l e g a na t y m , ż e w y c h o w u j ą o n i n a s z y c h l u d z i w chu komunizmu, w duchu wierności m i ł o ś c i do ojczyzny; w wszystkim tkwi tym sztuki ideami patriotyzmu. radzieckiej, Dobitnie ujawniła partii, i właśnie w uszlachetniające wanie duchu tym przede człowieka przesiąkniętej się ta czyźnianej. Jak niu wojsk oddziały­ wzniosłymi cecha s z t u k i r e a l i z m u w i a d o m o , na hitlerowskich du­ w cjalistycznego w m a l a r s t w i e epoki w i e l k i e j Wyjątkową Rozwijanie i doskonalenie e l e m e n t ó w metodą występuje rozwoju. i przekształcająca plakat wzywający m e n t ó w t e g o co i s t n i e j e . naszej s z t u k i wa tendencja jej historycznego płasko­ r z e ź b y Wuczeticza „ P r z y s i ę g a m y tobie towarzyszu so­ wojny d r u g i d z i e ń po Oj­ wkrocze­ do Z S R R u k a z a ł się p i e r w s z y do o b r o n y socjalistycznej ojczyzny. r o l ę , o d e g r a ł y „ O k n a Tass", p l a k a t y , k a r y ­ k a t u r y w prasie w sprawie mobilizacji duchowych ło się g r u n t e m , na k t ó r y m o d b y w a ł o się „ w y g r y w a n i e " radzieckich A l e nie tego co s t a r e , a p r z e d e w s z y s t k i m a n t y l u d o w e g o takie rodzaje sztuki malizmu, pozostawionego nam przez for­ kapitalistyczną przeszłość. U sztuki takiego leży charakteru monolityczna rozwojowego baza — jej ra­ ludo­ ludzi w walce z wrogiem. jak plakat, grafika owych k a na rzyło dniach ideową bronią sił tylko satyryczna, k t ó r e z n a t u r y swej są s z t u k ą a g i t a c y j n ą — stały w podstawy dzieckiej I sobie s w e g o p o w o ł a n i a że b y ć artysty, nie podzielonego ono n a t o m i a s t z u p e ł n i e dzieckiej klas". ) Ta i obozy ścisłego : ! 7 gich ki dwa a r t y s t y przede w s z y s t k i m za­ Obowią­ cy o b o w i ą z u j ą c e j d l a s p o ł e c z e ń s t w a n i e m a j ą c e g o w do społecznych społeczeństwa Nie ma się od czy s o c j a l i z m u za p o m o c ą s w e j t w ó r c z o ś c i , o b r o n y do nadbudowy. ludzi uświadomienia walką j ę z y k a — nie zawsze daje się ono stosować Dzisiaj w w a r u n k a c h r o z ł a m u ś w i a t a na — wymaga mas prawom znakomi­ się z a s t o s o w a ć nie wielomilionowych Radzieckiego. z językoznawstwa", dawnej daje się pomocą interesów radzieckiego się człowie­ wojnie. Radzieckie malarstwo sztalugowe stwo­ szereg z n a k o m i t y c h o b r a z ó w , k t ó r y c h mobilizu- 93 �] ą c e z n a c z e n i e p a t r i o t y c z n e j e s t b a r d z o znaczne. P r z y ­ w obrazie „ J . W . S t a l i n i К . E. W o r o s z y ł o w na pomnijmy lu" stowa, takie dzieła jak „Niemiec „Po odejściu Kukryniksów, „Na Niemców" i szczerymi Gaponienko, wyzwolonej i wiele innych. Były przeleciał" ziemi" „Tania" przepełnione czucie gorącymi surowym stwem i groźną nienawiścią, wzywającą mę­ Gerasimowa, duma zwycięstwa Krem­ w obrazie życia w „Święcie w Kołchozie" A. Piastowa, szczęśliwa radość młodości w „Oktiabrinach" A . B u b n o w a — oto p r z e w a ż a j ą c y do w a l k i . B y ­ ły to dzieła, k t ó r e m ó w i ł y o m y ś l a c h , uczuciach, A. „ W ó d z , n a u c z y c i e l , p r z y j a c i e l " G . Szegala, k i p i ą c e w y ­ Szmarinowa to r z e c z y p r z e n i k n i ę t e uczuciami, Pia­ emocjonalny ton sztuki te­ go o k r e s u . O k r e s t e n j e s t j a k b y w c i e l e n i e m dąże­ s ł ó w wodza, wypowiedzianych przezeń radosnych na Pierwszej n i a c h , k t ó r y m i ż y ł l u d , a one b y ł y i c h u k s z t a ł t o w a n y m Wszechzwiązkowej w y r a z e m . B y ł y to d z i e ł a o d u ż e j t r e ś c i patriotycznej. k u . „ Ż y c i e s t a ł o s i ę lepsze, t o w a r z y s z e . Ż y c i e s t a ł o s i ę n a r a d z i e s t a c h a n o w c ó w w 1935 r o ­ całkowicie oddała weselsze. A g d y ż y c i e j e s t w e s o ł e , t o i p r a c a i d z i e d o ­ siebie s p r a w i e o b r o n y O j c z y z n y . W t y m f a k c i e bardzo brze". '-) W latach wojny sztuka wyraziście ujawnił radziecka 4 Społeczeństwo się silny z w i ą z e k artysty z ludem, socjalistyczne otworzyło przed k t ó r y s p o w o d o w a ł , że sztuka w e wszystkich jej czoło­ stami niezwykłe perspektywy odtworzenia wych i Rzeczywistość przejawach stała wych milionowych się wyrazem i n t e r e s ó w mas l u d z i p r a c y Z w i ą z k u kiego. Jest t o sytuacja, stwie b u r ż u a z y j n y m o której nie śmiał artysta nawet w życio­ Radziec­ społeczeń­ — posługując „zbiornikiem wszelkimi Z się wyrażeniem u c z u ć duszy sposobami goryczą pisał ponadto do o d e r w a n i a prezes L i g i artysta różne narady artystów od życia. momenty uroczystości, dążą artysty sze p o c i ą g a j ą c e dowe Gorkiego — stał ludu", nowych form w do o d t w a r z a n i a . czasie których podsumuwujące p e r s p e k t y w y dalszego p o s t ę p u — d a ł y m a t e r i a ł S z e g a lowi i Efanowowi; które raz na historyczne lizmu s t ó w pozostawia W a w A m e r y c e najlepszych amerykańskiej byli najbardziej zaniepokojeni d ą ż e n i a szerokich mas rodu a m e r y k a ń s k i e g o w walce z faszyzmem mały rynarki jenną z polecenia na­ nie otrzy­ w y r a z u w m a l a r s t w i e i grafice. „ W o j e n n i ści" pracujący arty­ Ministerstwa Wojny i Ma­ tworzyli dzieła p r o p a g u j ą c e a m e r y k a ń s k ą technikę jennego albo „powaby" życia — spacery wo­ amerykańskiego wo­ po afrykańskich „kolonialnych" miastach, „odpoczynek w towarzystwie panienek" śmierci Inni opiewali i zniszczenia, stynkty, Taka itd. żołnierzy chorobliwą pobudzając demoralizujące Stanów i rozkładające znaczenie amerykań­ ideą zabronioną. Z oblicze ludzi Pimenowa. wyrazem radości i zwycięstwa punktu widzenia o s i ą g n i ę t e g o przez storycznym optymizmem sztuki realizmu nego. W y r a ż a j ą c socjalistycz­ uczucia i m y ś l i z w y c i ę s k i e g o l u d u artyści widzieli w życiu świętość historycznych czy socjalizmu. stawała Sztuka się h y m n e m konsekwentnie p o c h w a l n y m na i prawidłowo g o r ą c e u c z u c i e l u d z i do s w e j socjalistycznej To b y ł o w y r a ż e n i e m p a t r i o t y z m u Coraz w i ę c e j powstaje trują w dzieł, k t ó r y c h się poezji w t w ó r c z e j bohaterstwie autorzy ojczyzny budownictwa komuniz­ są pod t y m w z g l ę d e m b o h a t e r ó w socjalistycznej pracy na zaczęli ludzie pojmować, zajmujący że szym stopniu sprzyja się sztuką „radziecki rozwojowi Patriotyzm sztuki radzieckiej średnim wyrażeniem system w Ameryce w najwięk­ jest p r o s t y m i bezpo­ idei i nabyła szczególnie jaskrawego twórczego i dobitnego sztu­ wyra­ zrywu, ludzi sprawy kraju, niem twórczości. miś przemijającymi warunkami. odtwarzania wizerunków twórców rozwoju jej ludzi, d u m ą artystycznej chwilowymi, szlachetności olbrzymiej, sztuki realizmu Patrio­ W aby z sukcesów j a k najgodniej różnych formach unieśmiertelnić i na różnych k i ; może on p r z y j m o w a ć różne formy d ą ż e n i e do u g r u n t o w a n i a s o c j a l i s t y c z n e g o h i s t o r y c z n y c h , ale n a l e ż y niecznie p o d k r e ś l i ć , że jest on n i e o d ł ą c z n ą cechą socjalistycznego realizmu w wyrazistość przeszłości każdy radzieckie realizmu nie m ó g ł nietrudno w świątecznego jej jako u s t r o j u spo­ i najpiękniejszej obronie tego artysta stojący na zdo­ stanowisku c a ł k o w i c i e i bez z a s t r z e ż e ń ustroju stanąć społecznego, w k t ó r y m żył i t w o r z y ł . W i d z ą c ucisk c z ł o w i e k a przez c z ł o w i e k a , n i e ­ nastrój radości „Niezapom­ u b ł a g a n i e powinien był stać się k r y t y k i e m nianego" majestatyczna podniosłość ju Efanowa, rozwoju patriotyzm nastroju życia. Triumfalny W. swej byczy ludzkości. W m a l a r s t w o d r u g i e j p o ł o w y lat 30-tych — to n i m szczególną łecznego, jako najznakomitszej sztuce. Jeżeli na p r z y k ł a d w e ź m i e m y pod u w a g ę dostrzec w ko­ organiczną się do dąże­ ich w etapach sztuki radzieckiej przejawia konkretnych w a r u n k ó w socjali­ i osiągnięć, t y z m r a d z i e c k i l e ż y u samej p o d s t a w y radzieckiej s z t u ­ w z a l e ż n o ś c i od doniosłej stycznego odznacza się t a k ż e n i e p o d z i e l n ą m i ł o ś c i ą z u — ale b y ł o b y d u ż y m b ł ę d e m s ą d z i ć , ż e t a cecha r a ­ jaki­ do artyści wszystkim społecznej. dzieckiej k u l t u r y została w y w o ł a n a dążą jako Goriełowa, Kotowa i innych; przede T e n n o w y etap w uczuć. W epoce s u r o w e j w a l k i z n i e m i e c k i m f a s z y z m e m ka wyrażenia naszych sztuki".4i) ogólnoludowych szukają portrety Wszechzwiązkowej Sieriebriennego, Efanowa, dopa­ pracy dla dobra codziennego mu. Charakterystyczne ojczyzny. radzieckiego. W y s t a w i e 1949 г., p r a c e D u d n i k a , K u g a c z a , wojny no­ wych form życia. W t y m utwierdzaniu rosło i krzepło la­ tach zdo­ b y c z y , s t a w a ł a s i ę a r t y s t y c z n ą f o r m ą utwierdzenia ka­ O t o dlaczego w — zdoby­ cześć tych tegorii myśli". na­ dowódz­ t w e m S t a l i n a . S t ą d p o c h o d z i t o , co m o ż n a n a z w a ć h i ­ a p o l o g e t ó w i m p e r i a l i z m u t o z n a c z e n i e n a l e ż a ł o do „niebezpiecznych socja­ natchnęły ród radziecki pod k i e r o w n i c t w e m partii, pod ludzką. rękę imperialistom wyzwalające artystów ale duszę in­ wojny przeciwko faszyzmowi pozostało dla skich Zjednoczonych, „poezję" najciemniejsze „sztuka" oczywiście była na duchowe Gierasi- Ś w i ą t e c z n y n a s t r ó j sztuki radzieckiej lat 30-tych b y ł światowej kierownicy poli­ t y m , a ż e b y demokratyczne zmieniające wsi, wiejskiego ż y c i a w epoce Bubnowa, Łukomskiego, Odincowa, bezczynności". ) czasie d r u g i e j w o j n y tyki arty­ 4 0 się w z „głupotą ż y c i a " — p o w o ł a ł o do ż y c i a d z i e ł a P i a s t o w a , si n a j w y b i t n i e j s i to przekształcenie zawsze s k o ń c z y ł o mowa, Gaponienki; nowe formy co m o g ą n a j l e p s z e g o , kreślące się amerykańskich dać miejsce i one ludu. zostali w e z w a n i aby dnia Ogólno-lu- miały zwycięstwa R o k w e l l K e n t w 1942 г . : „ W Z w i ą z k u R a d z i e c k i m w a ­ artyści co i co g o d z i n ę n a s t r ę c z a ł a a r t y ś c i e c o r a z to n o w e i n o w ­ Koła marzyć. r z ą d z ą c e nie są w t y m zainteresowane, a ż e b y piękna arty­ bogactwa albo o d e j ś ć w utopijne tego u s t r o ­ przeciwstawianie prawdy �i p i ę k n a . W ż a d n y m w y p a d k u n i e p r z e s ą d z a to j e d n a k , tarza że 0 g ł ę b i ę naszej s z t u k i — k r y t y k a także artysta w przeszłości każdy był gorącym patriotą prawdziwie swej W społeczeństwie burżuazyjnym postępowy ojczyzny. przyznawała" artysta jest pasier­ t o n u naszej b e m — ale i t a m m i ł o ś ć d o o j c z y z n y j e s t niejszą cechą wolność postępowych i pomyślność artystów ojczyzny. walczących Przypomnijmy za pod­ ubieg­ łego stulecia — od K i p r e n s k i e g o i A l e k s a n d r a Iwano­ Poczucie stokroć narodowej dumy znaczniejszą radzieckiego podstawę artysty ponieważ Rosja ma stała życiu. powszechnego, Walcząc jakoby ta ż a d n ą m i a r ą radosnego, sztuce. nie polega na t y m , że sztu­ pień ludzkich. N a w e t w t e d y jednak, kiedy je odtwa­ r z a ł a , nie t r a c i ł a swego o p t y m i z m u o p i e r a j ą c e g o s i ę na niespożytych patriotycznych podoba uczuciach. I właśnie się kosmopolitycznym politykom. nienie nie polega nie o d t w a r z a j ą n a t y m , czy a r t y ś c i o d t w a r z a j ą j a k i e z tego w y s n u w a s i ę w n i o s k i . T o ł k a c z e w w ficznej formy społecznego W sztuce r e a l i z m u s o c j a l i s t y c z n e g o p i e r w s z y raz h i s t o r i i staje s i ę m o ż l i w e p e ł n e , k o n s e k w e n t n e , dzielne u g r u n t o w a n i e artysta otrzymuje podstaw w niepo­ ustroju społecznego — znalezienia wyższego p i ę k n a w s a m y m życiu, w jego p o s t ę p o w y m pochodzie. W możliwość społeczeństwie radzieckim została osiągnięta nolityczna jedność ogólnoludowych, interesów. Przyjacielska mo­ ogólnonarodowych współpraca choźników i inteligencji robotników, w powszechnej sprawie wania komunizmu — warunkuje zasadniczą koł­ budo­ wspólność i n t e r e s ó w i dążeń wszystkich ludzi radzieckich. „ W ł a ś n i e na gruncie tej spójni — uczy Stalin — roz­ winęły się takie siły n a p ę d o w e polityczna społeczeństwa jak jedność moralno- radzieckiego, p r z y j a ź ń ludu w interesów wszystkich ludzi społeczeństwie wyra­ pracy, socjalistycznym i to całego otwiera przed artystami p i ę k n e perspektywy umacniania i w y ­ Obraz artysty Chmielko „Za wielki naród zwycięstwa nad hitlerowskimi N i e m c a m i na obchód Kremlu. Centralna p o s t a ć Stalina, jego towarzysze broni, przed­ stawiciele l u d u — wszyscy połączeni są j e d n y m p o r y ­ w e m t r i u m f u z w y c i ę s t w a . Z obrazu bije spokojne ś w i a d c z e n i e , silny poważny ność koloru. obraz dumy Cały rytm, natężona przesiąknięty z wielkiego historycznego bezgranicznej Te żywe histerycznym jest obrazie sztuce. P a c h o m o w wysoki swój uogólniony trafią tak obrazy samo w ł o ż y ć dużo zachwyt nad każdą przeszkodę. Uczucie nie z a w i o d ł o Pachomowa, czew w omawianej Stąd płynie radzieckiego patriotyzmu jeden wniosek, że cechą charaktery­ nie p r a w a do o d t w a r z a n i a c i e r p i e ń i tak n o w i s k o j a k o w y r a z uczucia uczucia patriotyzmu i wiary k o s m o p o l i t y c z n a nie szuka pogłębienia zjawiskach p o d s t a w naszego ż y c i a , d o p e s y m i z m u , do sceptycyzmu, do k r y t y k i w stosunku do socjalistycznej rzeczywistości. K r y t y k a i s a m o k r y t y k a jest m o ż l i w a t a k ż e i w sztu­ plastycznych, chociaż rzecz prosta — raczej grafice niż w malarstwie i rzeźbie. powoduje konieczność walki z ludu. w Dąże­ tym co przeżyte. „ S a m o k r y t y k a jest n i e o d ł ą c z n ą i stale a k t y w n ą bro­ związaną 4 4 z istotą bolszewizmu z jego r e w o l u c y j n y m duchem". ) Duch rewolucyjny bolszewizmu stąpienia życia na­ cjalistycznego, z d r o g i s ł u ż e n i a l u d o w i , p o p c h n ą ć j ą do zaprzeczenia artyści w w szej s z t u k i , chce o n a z a w r ó c i ć j ą z d r o g i r e a l i z m u so­ ale w y p a c z e n i e patriotyzmu za­ niezwyciężoność socjalizmu. wyrazić — po­ jest smutków, n i ą w arsenale bolszewizmu, nierozerwalnie od­ Tołka­ serii. lecz o g ó l n e , zasadnicze, p o z y t y w n e , o p t y m i s t y c z n e s t a ­ koncentrują na du­ pokonać utracił je sztuki r e a l i z m u socjalistycznego przeczanie ale lecz męstwem, zdolnego natomiast s t a r e , c h y l ą c e s i ę do u p a d k u , polega poświę­ męki — tu beznadziejności, człowieka, nie n a p r z ó d akcja strachu, nieubła­ serię, ogrom zdumiewającym siłą radzieckiego samokrytyki, jest p r ó b ą umniejszeniem za­ postępowych rzeczywistości. Kosmopolitycznej w żąda jej istotnego znaczenia samokrytyki z j a w i s k naszej powszedniości w jej najpospolit­ szych, codziennych, z w y k ł y c h znakomitą — wyraz. Niemniej jednak poświęcone napełniły przed I t u jest uczuciem w y d a r z e n i a -— m i ­ żeby stworzył chową satyrycznej się znajduje te od­ trafili wycieńczeni, w y g ł o d z e n i ludzie, nadludzkie w y s i ł k i poczuciem tworzeniu wielkiego historycznego Ojczyzny którzy Męki pokora 1 nadludzki heroizm. Nie ma kach łość do Ślepa zwycięstwa ludzkie uczucia Chmielko, którego szlochem. coną oblężeniu Leningradu. prze­ wiel­ ludzi, potworów. gra­ próbował g a n y m losem — oto t e m a t serii, t e m a t obcy radzieckiej intensyw­ j a k g d y b y w sobie p a t r i o t y z m l u d u . W faszystowskich męki dokonania, m i ł o ś c i do t w ó r c y kiego Stalina. łapy Krytyka rosyjski" wydarzenie historyczne, uroczysty Majdanku" m u serce r o z p a c z ą i j e g o p l a n s z e s ą k r z y k i e m s ł a w i a n i a w swej t w ó r c z o ś c i zdobyczy socjalizmu. przedstawia na nieprawdopodobne styczną P a t r i o t y z m r a d z i e c k i jest w i ę c b e z p o ś r e d n i m spójni w naro­ 4 3 d ó w ZSRR, patriotyzm radziecki". ) zem serii „ C h r y s t u s tworzyć ucisku. czy c i e r p i e ń r a d z i e c k i c h l u d z i , lecz n a t y m , socjalizmu, k t ó r y wszelkie to Zagad­ się ojczyzną nowego w y ż s z e g o p o r z ą d k u społecznego — obalił „nie zwycięskiego k a radziecka nie p o w i n n a o d t w a r z a ć z m a r t w i e ń i cier­ nie do R i e p i n a i S i e r o w a . radzieckiemu O c z y w i ś c i e zagadnienie najszlachet­ n i o s ł e patriotyczne uczucia r o s y j s k i c h a r t y s t ó w wa naszemu krytyce niezwykle n a s z e j sztuce w s z y s t k o co s m u t n e , podoba się tragiczne — ale O b r a z G r i g o r i e w a „ P r z y j ę c i e d o k o m s o m o ł u " czy „ S t a ­ nie m o ż e linowskie P r z y tej okazji p o w o ł u j e się ona często na dziedzictwo. każdego pokolenie" — jest już choćby z tego zdolny poruszyć powodu, że serce artysta tak szczerze i t k l i w i e p o k a z a ł n a m nasze d z i e c i . P r a w d z i ­ wa miłość do radzieckiej młodzieży spowodowała, że Jeżeli ona ścierpieć Rembrandt w niej radości odtwarzał tragiczne i optymizmu. twarze giczne losy, a p r z y t y m o s i ą g a ł n a j w y ż s z e i to w ł a ś n i e dlatego, że t r a g i z m l e ż a ł u p o d s t a w społecz­ jego prace p r z e n i k n i ę t e są szczerym p a t r i o t y c z n y m u - nego u s t r o j u , w k t ó r y m czuciem; życia. Bezsensowne i g ł u p i e jest przeprowadzanie piewca w obrazie naszego tym zaangażowany życia, s z t u k i znaczenie p i ę k n a dzieckiej sztuce k r y t y k a umacniający za jest gorący pomocą i t r e ś ć tego ż y c i a . W r o g a kosmopolityczna nieraz swej ra­ wy­ logii pod t y m w z g l ę d e m społeczeństwie żeniem w żył. Była pomiędzy to f o r m a społeczeństwie osądzenia sytuacją klasowo-antagonistycznym tra­ pogłębienie, a ana­ sztuki jej socjalistycznym. Jak w poło­ zazna­ t y k a ł a w f o r m i e z a r z u t u j e j zasadniczy o p t y m i z m , s t a ł e c z y l i ś m y w y ż e j — stosunek s z t u k i realistycznej do spo­ i u p o r c z y w e „ t a k jest" („da"), k t ó r e nasza sztuka p o w ­ łeczeństwa różni się w sposób zasadniczy w obydwu �tych wypadkach. A zatem i treść k r y t y k i rzeczywisto­ ści w sztuce s p o ł e c z e ń s t w a przeciwko burżuazyjnego skierowana p o d s t a w o m tego s p o ł e c z e ń s t w a , r ó ż n i się od treści k r y t y k i przeżytych form rzeczywistości w sztu­ ce r a d z i e c k i e j , n a s t a w i o n e j n a u m o c n i e n i e p o d s t a w stroju socjalistycznego. Krytyka sze „Mówiłem zasadniczego zagadnienia r a d z i e c k i e g o , lecz w o k ó ł — poprawienia słowem obalenia praktycznych wokół błędów że poglądów w ś r ó d ś w i a t a p r a c y w obecnych w a r u n k a c h toczy kich się ustroju zagadnień po­ gruncie triotycznym Można powiedzieć artysty zatem, radzieckiego że zdobyczy socjalizmu d r o g ą zistych i głębokich to posiada s z c z e g ó l n ą obrona i bu­ zada­ propaganda odtworzenia ich w obrazach artystycznych. wyra­ Zadanie aktualność polityczną. W epoce w a l k i socjalizmu z kapitalizmem, kiedy reakcyjny perializm im­ przygotowuje nowe wydarzenia z zamiarem p o d e r w a n i a siły i n i e z a l e ż n o ś c i Ojczyzny, zadania radzieckich podstawowym, ona utwierdzenia Zaufanie obliczem naszej socjalistycznej artystów postawionych ludowym, w dnia optymizm, przewodnich, przyszłość, jutrzejszego socjalistycznego jako n i e w a ż n e , o d p o w i e d z i a l n e ale z a r a z e m i z a s z c z y t n e . pa­ artystyczną Niezaprzeczalną stycznej jest jej cechą socjalistycznej patriotyzm związany socjalistycznego s p o ł e c z e ń s t w a . Obecnie j e d n a k p a t r i o ­ tyzm nieustraszoność prz':d nione wiary p r o w a d z ą do k o m u n i z m u " i k i e d y r o z b e s t w i o n y i m p e ­ określają pełen do bajki radziecki przyjmuje od historycznej specyficzne epoki, rializm dąży wszystkimi kiedy Gorkiego, ale miłość)". tylko głęboka i wskazanie szych zalet p o s t ę p o w a j sztuki Goethego słowach tych ocena c u d o w n e j bajki na W jedną z najistotniej­ socjalistycznej. N i e k i e d y u w a ż a s i ę , ż e p a t r i o t y z m t o tylko twórcy, która powinna wyrazić się drogi ludzkości. Patriotyzm miłości artysty L e n i n a — S t a l i n a . Z d r u g i e j s t r o n y •— j e s t t o zagad­ n i e n i e i s t o t y t r e ś c i naszej s z t u k i p r z e d s t a w i a j ą c e j moralna nie w mu. do swej socjalistycznej umacniania Dlatego życia, walki patriotyzm S p r a w a j e d n a k jest znacznie g ł ę b s z a . Ź r ó d ł e m nego w i a r y peł­ w ż y c i e c h a r a k t e r u naszej s z t u k i jest no­ w y j e j s t o s u n e k do s o c j a l i s t y c z n e j r z e c z y w i s t o ś c i . tego t e ż radziecki artysta jest organicznie Dla­ związany z l u d e m i czuje się p i e w c ą i o b r o ń c ą tego ż y c i a , z k t ó ­ r e g o c z e r p i e m a t e r i a ł , do się z kolei s w ą rozwoju którego kretnym zagadnie­ o zbudowanie komuniz­ radziecki artystyczno-politycznym naszej s z t u k i . mi­ Ojczyzny, jest najważniejszą p o d s t a w ą naszego a r t y s t y c z n e g o r o z w o j u . J e s t o n dziele. po­ radziecki do s w e g o k r a j u , d o s w e g o l u d u , o d d a n i a s p r a w i e p a r t i i łość l u d u jego uzależ­ s i ł a m i do przeszkodzenia jest w y r a z e m l u d o w o ś c i naszej sztuki, ta jest silniejsza n i ż „ F a u s t " rozwojowi formy, „wszystkie dział: „Sztuka jest z a w a r t a nie istotą form stępowemu przez arty­ samą postępowych w ż y c i e c h a r a k t e r naszej sztuki. N a w i ą z u j ą c pokonana kultury z G o r k i e g o „ D z i e w c z y n a i ś m i e r ć " — J. W . S t a l i n p o w i e ­ cecha życia podstawowym jest radziec- zadaniem sztuki realizmu nieuchronnie rodzi (śmierć Tyl­ konsekwent­ obecnie „ w pierwszej l i n i i ognia" — s t a j ą się szczegól­ s p o ł e c z n e g o — jest życia. rozłamowi pełna afirmacja radziec­ W a l k a o umocnienie podstaw socjalistycznego u s t r o ­ formę realistycznym jest m o ż l i w a władzy 4 i kres i prosty, praktyczny, b e z p o ś r e d n i udział sztuki w organów utrwalenia kiej". -"')ju nie niem już, że w a l k a p o g l ą d ó w jest i będzie, lepszenia Rad, z o s t a ł ostatecznie p o ł o ż o n y k o w epoce s o c j a l i z m u s t a j ą c n a najważniej­ Stalina: bez t e g o n i e j e s t m o ż l i w y p o s t ę p . A l e w a l k a wokół nas d o w i e tego życia. artystyczna powinna p a m i ę t a ć wskazania Józefa nie u- U między artystą a ludem, między sztuką a życiem. wyrazem kon­ ludowości Właśnie w patriotyzmie radzieckim l e ż y s z u k a ć p o d s t a w o w y c h , p r z e w o d n i c h zasad, na­ kryte­ r i ó w i m i a r y d l a p o j m o w a n i a tego, co to j e s t l u d o w o ś ć naszej sztuki. przyczynia Przekład: twórczością. Władysława Jaworska. PRZYPISY 1. „ L e n i n o k u l t u r z e i s z t u c e " M . 1938, str. 2. W. I . L e n i n : 3. W. I . L e n i n : 4. A. A. str. Dz. T . X X V I I , str. i „Leningrad", W. I . L e n i n : str. D z . Т . X X X , str. Dz. Т. X , str. 7. W. I . L e n i n : 8. T a m ż e str. 30—31. W y d . p o l . str. 9. J. W . Stalin: Marksizm K. 11. A. A. Z d a n o w: 12. J. W . str. da" i J. 1947, str. str. 14. W. I. 17. 14. „O Dz. Referat 11-e teatrów dramatycznych i sposo­ (b) z 26 s i e r p n i a 1946 r . G o s p o l i t i z d a t . str. 47. Т. str. 18. da" I, 19. „Narada „Zwiez- 23. XVII partii. Zagadnienia leninizmu, wyd. 447. O projekcie Konstytucji leninizmu, str. Związku wyd. 386. 11-e, J. W . 21. Tamże. 22. J. W . Referat o czasopismach „ Z w i e z - i „ L e n i n g r a d " , str. działaczy WKP(b)" 20. muzyki w CK Wyd. „Prawda", M . 1948, str. 137. D z . Т . V I I , btr. Stalin: Marksizm k o z n a w s t w a , str. 23. T a m ż e , str. 24. W. I . L e n i n : 25. W. I . L e n i n : 26. J. W . 27. A. A. 5. radzieckiej Stalin: 138. a zagadnienia języko- 21. 20. Dz. Т . X X . str. 16. Dz. Т. X I X , str. Stalin: Z d a n o w: da" 1950, 11—12. A. A. Z d a n o w: 8. X I I , cz. o czasopiśmie Dz. T . X X V I I I , Związku wyd. bach i c h ulepszenia". Postanowienie C K W K P 517. Lenin: leninizmu, 512. repertuarze 54. sprawozdawczy na Zagadnienie O projekcie konstytucji Zagadnienia str. wyd. 589. J. W . S t a 1 i n : 27. str. 473. W y d . p o l . str. W. S t a l i n : SRR. Referat i „ L e n i n g r a d " , str. Stalin: 11-e, 16. str. SRR. a zagadnienie j ę z y k o ­ Engels: XVIII 388. 203. zjeździe 13. F. Referat sprawozdawczy na 11-e, z n a w s t w a . G o s p o l i t i z d a t . M . 1950, 10. Stalin: zjeździe partii. Zagadnienia leninizmu, D z . Т . X V I str. 293. W y d . p o l . L e ­ W. I . L e n i n : M a r k s J. W . 38. nin o literaturze . Książka 6. 15. 299. 376 Z d a n o w : Referat o czasopismach „ Z w i e z da" 5. Dz. T. X X V I I , Dz. Т. X I , str. 217. 340—341. Referat o czasopismach „ Z w i e z - i „Leningrad", str. 36. � https://zbiory.etnologia.uw.edu.pl/files/original/5bb94eb0db0e5349cfb806276c58bd36.pdf abc0cd1dbfc68a46f49955c1b9cf8272 Dublin Core The Dublin Core metadata element set is common to all Omeka records, including items, files, and collections. For more information see, http://dublincore.org/documents/dces/. Title A name given to the resource Polska Sztuka Ludowa - Konteksty Text A resource consisting primarily of words for reading. Examples include books, letters, dissertations, poems, newspapers, articles, archives of mailing lists. Note that facsimiles or images of texts are still of the genre Text. Dublin Core The Dublin Core metadata element set is common to all Omeka records, including items, files, and collections. For more information see, http://dublincore.org/documents/dces/. Relation A related resource oai:cyfrowaetnografia.pl:publication:3303 Date A point or period of time associated with an event in the lifecycle of the resource 1985 Identifier An unambiguous reference to the resource within a given context oai:cyfrowaetnografia.pl:3096 Title A name given to the resource Moi przyjaciel Łemkowie / Polska Sztuka Ludowa - Konteksty 1985 t.39 z.3-4 Description An account of the resource Polska Sztuka Ludowa - Konteksty 1985 t.39 z.3-4, s.211-216 Creator An entity primarily responsible for making the resource Reinfuss, Roman Language A language of the resource pol. Publisher An entity responsible for making the resource available Instytut Sztuki PAN Format The file format, physical medium, or dimensions of the resource application/pdf PDF Text Text capture metadata for PDF documents Text Tl. 1. N a j d a c h , stary pasterz z R y c h w a ł e m , 1929 r. Roman Reinfuss M O I P R Z Y J A C I Zainteresowanie Ł e m k a m i , a p ó ź n i e j e t n o g r a f i ą z r o d z i ł y się Ł E M K O W I E m u codzienny p o s i ł e k , w r a c a ł dopiero p ó ź n ą j e s i e n i ą . Zaintereso- u m n i e z czystego p r z y p a d k u . P a r ę l a t przed w o j n ą m i e s z k a ł e m луа1о mnie ż y c i e starego s a m o t n i k a , s i a d ł e m z n i m na z m a t k ą w Gorlicach, gdzie na poczęstoлyałem kałem Lemków\ z i m ą saniami cotygodniowych targach spoty­ P r z y j e ż d ż a l i w o z a m i w y ł a d o w a n y m i drewnem, z a p r z ę ż o n y m i лу konie l u b w o ł y . 2лугаеаН m o j ą papierosem, później zjedliśmy trawie, wspólnie moją луусДоегколл'а „ w a ł ó w k ę " , a stary opoлyiadał i o p o w i a d a ł . TJ Ł e m колу ОЛУСО nie e t ^ v a j a się dobrze, z a p a d a j ą c z ę s t o na „moty- m c a g ę sлrymi l u d o w y m i s t r o j a m i , л\чес o g l ą d a ł e m ich z zainte­ l y c i u " , trzeba je ЛУ jesieni z a b i j a ć na resowaniom, czasem z r o b i ł e m j a k i e ś zdjęcie i na t y m w ł a ś c n v i e m a j ą nawet takie , . p o z w o l e ń s t w o " o d j a k i e g o ś k r ó l a , żo m o g ą лс.-^л^ко się. k o ń c z y ł o . b i t e i o s k ó r o w a n e barany spгzedaлyać na targach w Gorlicach - D o p i e r o w r. 19:11 w czasie jednej z луакасуппуек wycieczek na M a g u r ę Malastoлyską z a c z ę ł a się m o j a t r w a j ą c a j u ż p r z e s z ł o pól wieku „przygoda z Łemkowszczyziia". Szedłem śródleśną d r o g ą b i e g n ą c ą grzbietem Magury, gdy na polanoo po lewoj stro­ nie drogi z w r ó c i ł a m i ę s o . Ryclnvaldzianie moją m y a g ę spora r u d a sterta liści, obok i ОгуЬоллае. „ A s k ą d ż e w t a k i m razie b i o r ą się owce w n a s t ę p n y m r o k u ? " N a w i o s n ę c h o d z i l i ś m y po nie aż do B o j k ó w i H u c u ł ó w , t a m się je киролуа1о i p ę d z i ł o g ó r a m i do d o m u . ZafasoyiKwalo m n i e opoлviadanie starego, o d w i e d z a ł e m k t ó i e j 7.гсф1олса1о się coś, j a k b y buda dla psa, t y l k o t r o c h ę d ł u ż ­ jeszcze parę razy na polanie i w d o i n u w R y c h w a ł d z i e sza, Олусгагу). O n opoлviadał, j a n o t o w a ł e m i f o t o g r a f o w a ł e m . W Z a c z ą ł e m s c h o d z i ć w k i e r u n k u dziwnej b u d o w l i , w ó w c z a s zaszczekał pies u k r y t y w cieniu a z b u d y na czworakach w y g r a ­ sposób m o l i ł się siwy, ł y ą s a t y m ę ż c z y z n a . B y ł to m ó j pierwszy przyjaciel Т^етколузгсгу z n y . Ł e i n k o . n a z y w a ł się N a j d u c h . O d wiosny do jesieni p a s ł na tej powstał cionym późmej polud- n i o w ą d r z e m k ę w ciasnej ,,kołybie"'. D o wsi, s k ą d przynoszono dгukoлл'any artykuł na ten temat R y c h w a ł d b y ł w s i ą niezmiernie c i e k a w ą . N i e g d y ś , jak nazwa луэкаг^е stary pasterz o d b y w a ł pierwszy 1 polance k i l k a k r ó w i owiec, teraz s p o c z y w a j ą c y c h w s z a ł a s i e ple­ z g a ł ę z i , podczas gdy mój go (obecnie (Reichwald) z a ł o ż o n y przez k o l o n i s t ó w niemieckich, „ d o k w a t e r o w a n y " przez pasterzy w o ł o s k i c h i r u s k i c h r o l n i k ó w , znany b y ł w okolicy j a k o g ł ó w n e c e n t r u m hodowli 211 �milicjantów. 2 M ą d z i k i e m nie w i d z i a ł e m się w ó w c z a s . Później n a s t ą p i ł a akcja „ W " , ft w k i l k a n a ś c i e hu po niej zaczęły się pierw sze p o w r o t y . B y ł e m w t e d y k i e r o w n i k i e m swiozo r e a . k t y u n « a n o j K a t e d r y E t n o l o g i i na U M C S w L u b l i n i e , k t ó r e j w r. 1900 p r z y ­ znano po raz pierwszy n a b ó r s t u d e n t ó w . N a l e ż a ł o ieli z a p o z n a ć z p r a c ą t e r e n o w ą , z a d z i a ł a ć mocno na i c h w y o b r a ź n i ę , p o k a z a ć coś nieznanego i prawie egzotycznego. T a k więc po wielu l a t a c h z n a l a z ł e m się z n o w u w B a r t n e m , t y m razem z g r o m a d k ą stu­ d e n t ó w . M i e s z k a l i ś m y w pustej c h a ł u p i e ł o m k o w s k i e j , p e ł n i ą c e j f u n k c j ę schronu P T T K . O p i e k u n e m b y ł Ł e m k o , Stefan Felen­ czak, k t ó r y b y ł naszyn „ e t a t o w y m " i n f o r m a t o r e m . „ P a n i e Felenczak nie wie pan co s ł y c h a ć z M ą d z i k i e m , t y m co m i a ł t a k i e d ł u g i e „bajusy"? „ B y ł n a w y s i e d l e n i u i niedawno w r ó c i ł z r o d z i n ą . Mieszka t a m gdzie d a w n i e j . Teraz pewnie pasie k o n i e na p a s t w i s k u , jeden jest k a s z t a n a d r u g i siwy". Zebrałem studentów i poszliśmy szukać Mądzika. Niedaleko c e r k w i n a ł ą c z c e p a s ł y się dwa konie, siwy i kasztan, a, p r z y n i c h na k o ż u c h u o d w r ó c o n y m sierścią do g ó r y leżał M i c h a ł M ą d z i k . P o z n a ł e m go od razu, t y l k o że kruczo-czarno „ b a j u s y " przez to k i l k a n a ś c i e łat, bardzo posiwiały. „ D z i e ń d o b r y panie M ą d z i k , poznaje m n i e p a n ? " W p a t r z y ł się wo m n i o u w a ż n i e c z a r n y m i , ś w i d r u j ą c y m i na w y l o t oczami. „ C o ś n i b y poznaje... ale nic w i o m . . . " P r z y p o m n i a ł e m m u dawne czasy i studenta, k t ó r y p r z y j e ż ­ d ż a ł do niego na rowerzo. S t a r y u c i e s z y ł się i r o z g a d a ł j a k dawniej, a studenci obsiedli nas w i a n k i e m i s ł u c h a l i . O p o w i a d a ł o wysied­ l e n i u , o pobycie „ n a Zachodzie", p ó ź n i e j p r z o s z o d ł na dawno czasy m i ę d z y i n n y m i o p o w i e d z i a ł n a m o S y p k u , d z i e l n y m z b ó j ­ n i k u ł e m k o w s k i m , k t ó r y m i a ł s w o j ą k r y j ó w k ę w j a s k i n i na K o r ­ n u t a c h , a ż a d e n p o ś c i g nio m ó g ł go d o s i ę g n ą ć , p o n i e w a ż k o ń S y p k i m i a ł p o d k o w y p r z y b i t e t y ł e m do p r z o d u , wobec czego ślady jakie pozostawiały wskazywały kierunek odwrotny do jazdy. P a r ę n a ś c i e l a t t e m u z m a r ł M i c h a ł M ą d z i k . P o z o s t a ł o po n i m d w ó c h s y n ó w : I w a n c z y l i Janek i Osif ( J ó z e f ) . Janek p o m i m o , że nie p o s i a d a ł ż a d n e g o w t y m k i e r u n k u p r z y g o t o w a n i a , z a p a l i ł się do e t n o g r a f i i . C h o d z i ł po wsiach, z b i e r a ł m a t e r i a ł y , z a c z ą ł 2 n a w e t p u b l i k o w a ć . M i a ł zamiar o p r a c o w a ć całość k u l t u r y i h a n d l u o w c a m i . C h o d z i ł e m t a m w i e l o k r o t n i e nio aby dowie dzieć się czegoś bliższego o t a j e m n i c z y m p r z y w i l e j u , którego w p r a w d z i e n i k t nie w i d z i a ł , ale k t ó r y b y l przez wszystkie w ł a d z e aż do I I w o j n y ś w i a t o w e j respektowany. I n f o r m a c j e rychwał-i dzian na t e m a t p r z y w i l e j u b y ł y r o z b i e ż n e . J e d n i t w i e r d z i l i , ż e n a d a l go Stefan B a t o r y za dostawy b a r a n i n y w czasie wojennej potrzeby, i n n i p r z y p i s y w a l i go M a r i i Teresie l u b c a r o w i M i k o ł a ­ j o w i I za j a k i e ś p r z y s ł u g i na rzecz wojsk rosyjskich, g d y prze­ c h o d z i ł y przez K a r p a t y na W ę g r y w r . 1848, a ż e b y A u s t r i a k o m d o p o m ó c w zgnieceniu powstania K o s u t h a . Drugim bliskim przyjacielem moim był 7, B a r t n e g o , z n a k o m i t y „ r a b s i k " , specjalista borsuków z nor. Człowiok posiadający Michał od Mądzik „wybierania" najdłuższe „bajusy" ( w ą s y ) na całej Ł e m k o w s z c z y ź n i e . D o m M ą d z i k a , a raczej w y s o k i s t ó g siana przed jego d o m e m , b y ł m o i m s t a ł y m miejscem nocle­ g o w y m . J e ź d z i ł e m t a m c z ę s t o bo M i c h a ł M ą d z i k nie t y l k o o bor­ sukach i i n n y c h polowaniach u m i a ł o p o w i a d a ć . P r z y jego po­ mocy nawiązałem kontakt z b a r t n e ń s k i m i kamieniarzami, o któ­ rych artystycznej działalności świadczą zachowane do dziś setki k r z y ż ó w p r z y d r o ż n y c h i c m e n t a r n y c h ozdobionych p ł a s k o ­ rzeźbami Chrystusa. W o j n a p r z e r w a ł a na czas d ł u ż s z y moje w ę d r ó w k i po Ł e m ­ kowszczyźnie. okupacji, w Wprawdzie byłem raz B a r t n o m z Tadeuszem jeden, bezpośrednio Sewerynem, po dyrektorem M u z e u m Etnograficznego w K r a k o w i e , k t ó r y chciał t a m f d m o w a ć „ K o z y b r a t y " (humorystyczny w y s t ę p d w u braci samochwałów) ale b y l i ś m y w B a r t n e m zaledwie p a r ę godzin, bo w okolicy gra­ s o w a ł y liczne i g r o ź n e b a n d y . Ż a d e n kierowca z Gorlic nie c h c i a ł ryzykować w y j a z d u . Ostatecznie Soweryn w y k o ł a t a ł jakiegoś gruchota i p o s t a r a ł się o o b s t a w ę w postaci trzech u z b r o j o n y c h 212 dycyjnej Łemków. Wyjechał jednak do A m e r y k i do tra­ Stanów Zjednoczonych, gdzie pracuje j a k o r o b o t n i k a r ó w n o c z e ś n i e na niwie k u l t u r a l n e j w Ł e m k o - S o j u z i e . B r a t jego Osif gospodarzy w B a r t n e m i z d u ż y m oddaniem p e ł n i o p i e k ę n a d t a m t e j s z ą za­ b y t k o w ą c e r k i e w k ą . P r z y j a ź ń j a k ą z a w a r ł e m z ojcom „ p r a w e m dziedziczenia" p r z e s z ł a n a obu s y n ó w . W czasie jednej z z i m o w y c h w y p r a w badawczych na Ł e m k o w s z c z y z n ę k r y n i c k ą p o z n a ł o m przed wojną, w Ż e g i e s t o w i e —• W s i r o d z i n ę M i l a n i c z ó w (przyczynek do t e o r i i K . Dobrowolskie­ go n a t e m a t u d z i a ł u p o ł u d n i o w y c h S ł o w i a n w osadnictwie wo­ ł o s k i m ? ) . G d y ś m y bardziej się z a p r z y j a ź n i l i ojciec r o d z i n y po­ k a z a ł m i z w i e l k i m n a b o ż e ń s t w e m p o ż ó ł k ł y pergamin z p i e c z ę ­ ciami, z k t ó r e g o w y n i k a ł o , żo król Stefan Batory nobilitował jednego z p r z o d k ó w Milanicza za z a s ł u g i wojenne, n a d a j ą c m u herb i t y t u ł szlachecki. P o d o b n y c h d o k u m e n t ó w b y ł o na Ł e m ­ k o w s z c z y ź n i e w i ę c e j p o n i e w a ż s o ł t y s i wsi k r ó l e w s k i c h i b i s k u p i c h z o b o w i ą z a n i b y l i konno i zbrojno s t a w a ć w razio wojennej po­ T trzeby. Ciekawe ile z t j c h d o k u m e n t ó w p r z e t r w a ł o z a w i o r u c h ę , k t ó r a p r z e s z ł a przez Łemkowszczyznę. B y ł o to chyba w r. 1936. J e c h a ł e m rowerem na p e n e t r a c j ę wschodniej Łemkowszczyzny. Przejeżdżając przez Olchowioc (dawny p o w i a t K r o s n o ) z o b a c z y ł e m p r z y drodze m ł o d e g o Ł e m k a ubranego j a k wszyscy w s t r ó j l u d o w y . Z a t r z y m a ł e m się i zagad­ n ą ł e m po ł e m k o w s k u : „ S ł a w a I z u s u C h r y s t u , majete w y u d o m u ozuhu, ja ohoozu z r o b y t y sobi znimku". O k a z a ł o się, żo c h ł o p a k m a po ojcu nie t y l k o c z u h ę ale i d a w n y „ u h e r s k y k a p e l u c h " i c h ę t n i e da się w t y m s f o t o g r a f o w a ć ale z s i o s t r ą i joj m a ł ą c ó r e c z k ą . P r z y g o t o w a n i a t r w a ł y d o s y ć d ł u g o , �II. 3. Ks. T y tar, proboszcz p a r a f i i greko-katolickiej ezowej, ok. 1933 r. I I . 5. Teodora Szlantowa, u r . 1880, Ł o s i e w Hań- I I . 4. M i c h a ł M ą d z i k , B a r t n e , 1961 r. I I . 6. W a s y l T o r o p y ł a z s i o s t r ą i s i o s t r z e n i c ą , Olchowiec, 1933 r. 213 �bo musieli się g r u n t o w n i e u m y ć , u c z e s a ć j a k do cerkwi i w y s t r o i ć , tyzm wreszcie s t a n ę l i przed o b i e k t y w e m . i nuda, więc lubił że przyślę, zapisałem nazwisko do gdy Wasyl Toropyla łóżka. Dokuczała mu bezczynność p r z y c h o d z i l i ś m y do niego. oczywiście o m a z i a r s k i m „ Ł e m p r y s l i j t o n a m pane z n i m k u . no z u b u d t e " . Obiecałem, trwale przykuł handlu, o zwyczajach Opowiadał i przesądach, a t a k ż e ś p i e w a ł . U niego n a g r a ł e m dwie rzadkie polskie p i e ś n i — Olchowiec i zdjęcia... nie p o s ł a ł e m . Po wojnie w r. 1963 b y ł e m dziadowskie, k t ó r e p r z y w i ó z ł zo swych m a z i a r s k i c h wędrówek, w Olchowcu ze s t u d e n t a m i . P y t a ł e m z okolicy I n o w r o c ł a w i a . Od niego t e ż z a n o t o w a l i ś m y informację o Toropylę, był, wrócił z przesiedlenia ale go nie o d w i e d z i ł e m bo nas burza w y p ę d z i ł a z Olchowca i trzeba b y ł o w r a c a ć do K r e m p n o j , gdzie m i e l i ś m y r b a z ę . W n a s t ę p n y m r o k u z n o w u o d w i e d z i l i ś m y Olchow ico. Po o sposobie chowania p o r o n i o n y c h p ł o d ó w . G d y S p ó l n i k b y ł ma­ ł y m c h ł o p c o m m a t k a jego p r a c u j ą c c i ę ż k o w czasie ciąży poro­ n i ł a . Niedonoszony p ł ó d został zwyczajem łemkowskim zako­ p r a c y m i e l i ś m y z e b r a ć się p r z y samochodzie. N a d e s z ł a u m ó w i o n a pany w izbie pod s t o ł e m , gdzie mial c z e k a ć do m o i n e n l i i , w k t ó r y m godzina, c z e k a ł e m na miejscu z b i ó r k i . W oddali z o b a c z y ł e m t r z y powunien n a s t ą p i ć prayyidlowy p o r ó d . W e d ł u g w iorzeń z b l i ż a j ą c e się postacie. B y ł y to dwie s t u d e n t k i i i d ą c y w t y m momencie p r z y b y w a dusza nienarodzonego dziecka i wo­ między łaniem n i m i starszy m ę ż c z y z n a . D o m y ś l i ł e m się od r a z u . domaga się c h r z t u . W tym Łemków w ł a ś n i e czasie S p ó l n i k ze „Wyste Wasyl Toropyla?" swoim starszymi b r a t e m lożoli na, ł ó ż k u . B r a t p o w r ó c i ł z handlo­ „ A wyste, pane, t o j profesor z L u b l y n a szto sia o mene p y t a u V" wej p o d r ó ż y i opowdadal o niej Piotrowu. D ł u g o w nocy c h ł o p c y r 7 I s t a ł o się coś bardzo dziwnego! C h w y c i l i ś m y się w objęcia i w y ­ r o z m a w i a l i ze s o b ą , gdy c a ł o w a l i j a k b r a c i a . On p ł a k a ł otwarcie a j a z a g r y z a ł e m w a r g i bo S p ó l n i k , usly szcli w y r a ź n e w o ł a n i e „ c h r z t u , c h r z t u " . m i b y ł o w s t y d przed s t u d e n t a m i . J a k się u s p o k o i ł z a c z ą ł opowia­ szydi się i dali szybko z n a ć rodzicom, a w ó w c z a s ojciec p o k r o p i ł d a ć j a k t o c z e k a ł na moje „ z n i m k i " , j a k s z u k a ł swej f o t o g r a f i i na miejsce p o c h ó w k u p o ś w i ę c o n ą w o d ą i w o b e c n o ś c i m a t k i d o k o n a ł w y s t a w a c h r e k l a m o w y c h f o t o g r a f ó w w R y m a n o w i e i Sanoku. A l e „ c h r z t u z w o d y " . Stary S p ó l n i k b y l g ł ę b o k o przekonany, że nie nie z n a l a z ł , a p ó ź n i e j n a d e s z ł a w o j n a . C z u ł e m się j a k z b i t y pies. twierdził uległ wraz z b r a t e m h a l u c y n a c j i . 7 Wystra- 7 7 N a szczęście m a m p r z e c i e ż klisze. W a s y l T o r o p y l a w t y d z i e ń po Pewnego razu p o s k o ń c z o n y m w y w i a d z i e u Spóhnka- c o f n ą ł e m naszym s p o t k a n i u d o s t a ł swoje „ z n i m k i " p o w i ę k s z o n e do f o r m a t u taśmę i przegrałom mu 1 8 x 2 4 , t y l k o , że siostra nie m o g ł a ich j u ż obejrzoć bo maziarskim zmarła w p e w n y m momencie, j a k zawołaniom fragment jego opowieści „ K o l o m a ź ... zakończonej Kupujto kolomaź... ". przed p a r u l a t y , a joj m a ł a c ó r e c z k a jest joszczo na zachodzie, Stary w pierwszej c h w i l i o n i e m i a ł i w p a t r y w a ł się w magne­ t a m w y s z ł a za m ą ż i ma k i l k o r o dzieci. P ó ź n i e j k o r e s p o n d o w a ł e m tofon n i e p r z y t o m n y m w z r o k i e m , n a s t ę p n i e poderw a,ł się, usiadł z T o r p y ł ą , z a p r a s z a ł m n i e do „ O l c h i u c i a na na ł ó ż k u , z a c z ą ł k l e p a ć się d ł o ń m i po udach, wroHzoio w y k r z t i i s d hryby". Sporo jest t y c h ł e m k o w s k i c h p r z y j a c i ó ł . Chciało b y się k a ż ­ demu poświęcić choć s ł o w o , ale M u s z ę jednak w s p o m n i e ć co to obchodzi c z y t e l n i k a ? o Ł o s i a n a c h , bo d r ż ą c y m z emocji głosom „ D i a b ł a m i a ł w sobie ton co to p u d e ł k o 7 wymy ślił". położono Z p o d o b n y m i r e a k c j a m i w s z e ś ć d z i e s i ą t y c h lał.a-h s p o t y k a l i ś ­ wyjątkową m y się u starszych Ł e m k ó w c z ę s t o . Szkoda, że n i e hylo drugiego Łosie k i l k a n a ś c i e k i l o m e t r ó w na p o ł u d n i e od Gorlic jost 7 w s i ą . O d n i e p a m i ę t n y c h c z a s ó w jej m i e s z k a ń c y u p r a w i a l i o b w o ź n y handel m a z i ą i i n n y m i s m a r a m i . „ Z a A u s t r i i " o b j e ż d ż a l i s w o i m i magnetofonu, który by 7 to spontaniczne odezwania nagryw al, 7 by/lby to niezwykle ciekawy m a t e r i a ł . ciężko z a ł a d o w a n y m i wozami W ę g r y , Siedmiogród, Kongresów­ 7 7 7 P ó ź n ą j e s i e n i ą c h o d z i l i ś m y oczy w i.ście w Ł o s i u na, ,.v> e c z i r k i " , k ę , Ł o t w ę , L i t w ę , U k r a i n ę . Po I wojnie ś w i a t o w e j jawnie handlo­ gdzie k o b i e t y d a r ł y pierze, p l o t k o w a ł y , ś p i e w a ł y , a w a l i na terenie całej P o l s k i r o b i l i t o samo t y l e , że nie d a r l i pierza.. W czasie t y c h wieczornych a „ n a szvraro" r ó w n i e ż po Słowacji i M o r a w a c h , bo p r z e j ś c i e granicy c a ł y m taborem wozów mężczyźni nie p o p i s ó w ś p i e w a c k i c h w y s t ę p o w a ł a w całej p e ł n i mieszanka k u l ­ s t a n o w i ł o dla n i c h z b y t wielkiej t r u d n o ś c i . Ł o s i a n i e b y l i z a m o ż n i t u r o w a j a k ą t w o r z y l i maziarze z n o s z ą c do swej wsi z różny ch 7 a nawet bogaci. B u d o w a l i p i ę k n e d o m y , u b i e r a l i się po m i e j s k u , stron melodie dobrze j e d l i , więc b y l i w y r o ś n i ę c i j a k d ę b y , a i c h w ę g i e r s k u czardasze, P i o t r S p ó l n i k d ł u g ą b a l l a d ę po dziewczęta oraz t e k s t y . D u d r a spod Kiezery ś p i e w a ł po słowacku s ł y n ę ł y z u r o d y . W y g l ą d e m s w y m łosianie w y r ó ż n i a l i się w y r a ź ­ o ż o ł n i e r z u , k t ó r y z o s t a ł rozstrzelany za, dezercję u nad wszyst­ nie w masie zabiedzonych, d r o b n y c h Ł e m k ó w . N a tej podstawie kimi p o w s t a ł m i t , że łosianio są p o t o m k a m i szwedzkich j e ń c ó w wo­ Szaliapin z a d r ż a ł b y z z a z d r o ś c i . T a k b y ł o ЛУ Ł o s i u . G d y ś m y stam­ j e n n y c h z czasu „ p o t o p u " . tąd W Łosiu spędziliśmy z przerwami kilka tygodni, penetrując r ó w n i e ż s t a m t ą d wsie okoliczne. Z iosianami z ż y l i ś m y się bardzo górował p o t ę ż n y odjeżdżali pytano bas nas Stefana „A Trębacza, kiedy woboc легасасю?". którego Najdłużej „ w r a c a ł a " jedna ze studentek, k t ó r a na t e m a t Łosia i losian na­ pisała ciokawą książkę opublikowimą w wydawnictwio 3 PAN . p r ę d k o , a najbardziej z r o d z i n ą Grzegorza Jewusiaka, d o ś w i a d ­ Po w o j n i e przez k i l k a n a ś c i e lat z r z ę d u s p ę d z a ł e m z r o d z i n ą czonego maziarza, k t ó r y dawniej o p e r o w a ł g ł ó w n i e po p o ł u d n i o ­ wakacje w W y s o w e j . B y ł o t o okazja do odnowienia starych zna­ wej j o m o ś c i i n a w i ą z y w a n i a n o w y c h . M i e s z k a l i ś m y u Łemkóлv. Nasi stronie K a r p a t i to p r z e w a ż n i e zieloną granicę. Doskonały narrator „na szwarc" c z y l i przez opowiadał z humorem gospodarze Hichniewiczowie n a l e ż e l i do badaczy pisma ś w i ę t e g o czyli tzw. maziarskich z t ą r o d z i n ą pod w s p ó l n y m dachem d o s t a r c z y ł o n a m wozów przechodziły nielegalnie granice, j a k ich polscy ł u b czescy s t r a ż n i c y t r o p i l i i j a k s p r y t n i e maziarze po­ popularnie „ k o e i a r z y " . Wiele miesięcy 7 o przygodach w ł a s n y c h i swoich k o l e g ó w , j a k n o c ą c a ł e k a r a w a n y spędzonych niezwykle i n t e r e s u j ą c e g o m a t e r i a ł u do obserwacji. Przez cały czas naszego t r a f i l i w y m o t a ć się z opałów , a t a ś m a magnetofonowa n o t o w a ł a . p o b y t u nie s ł y s z e l i ś m y ЛУ t y m d o m u podniesionego głosu, prze­ Z m a t e r i a ł ó w , k t ó r e t a m są utrwalone m o ż n a b y n a p i s a ć w s p a n i a ł ą k l e ń s t w a czy prostej (1отол\чп sprzeczki. Gdy p o w i e ś ć . Opowiadania swoje p r z e p l a t a ł Jewusiak ś p i e w o m i g r ą вкаволсапо o g r ó d e k przed d o m e m i w y c i ę t o śliwy, k t ó r o t a m p i ę k ­ na h a r m o n i i . Ś p i e w a ł a z r e s z t ą c a ł a rodzina J e w u s i a k ó w czasom nie o w o c o w a ł y , stary Sylwester z a p y t a n y pizezo m n i e co o t y m wspomagana przez ciekawe s ą s i a d k i . P r z y d u ż e j m y ś l i , o d p o w i e d z i a ł spokojnie: ,,po 7 muzykalności Michniewiozowi drugiej stronio drogi jost 7 Ł e m k ó w i p r z y z w y c z a j o n y c h do w i e l o g ł o s o w y c h ś p i e w ó w cer­ pusta ł ą k a m o g l i stamtoj s t r o n y u l i c ę p o s z e r z y ć , alo л\ id.aó bardziej k i e w n y c h r o d z i ł y się na poczekaniu c h ó r a l n e k o n c e r t y l u d o w y c h ра8олса!о po naszej". p i e ś n i ł e m k o w s k i c h . U J e w u s i a k ó w s p ę d z a l i ś m y d ł u g i e i nieza­ U Michniewiozow 7 nie s ł y c h a ć b y ł o ani ś m i e c h u ani *р1ел\ и. pomniane wieczory. Podobnie b y ł o u m i e s z k a j ą c y c h po s ą s i e d z k u Gdy- p r z e g r y w a ł e m t a ś m y z n a g r a n y m i j ń o s e n k a m i ł e m k o w s k i - S z l a n t ó w , gdzie c e n n ą i n f o r m a t o r k ą b y ł a 80-letnia m a t k a gos­ m i M i c h m ^ v i c z o w a s ł u c h a ł a ich z \yidoczny m zaintoresoлvanicm , podarza Teodora Szlantowa. Rej a палл-et p r z y j e m n o ś c i ą . wodziła j e d n a k jej synowa 7 Sama nio d a ł a się j e d n a l i ujrrosić by M a r i a , rodem ze Ś n i e t n i c y , k t ó r a n i e s ł y c h a n i o barwnie i d o k ł a d n i e z a ś p i e w a ł a „ b o n a m t a k i c h ś w i a t o w y c h pisenek śpiew-uć nie wol­ o p o w i a d a ł a i i l u s t r o w a ł a piosenkami „ j a k to persze Ł e m k i we- no". czirki odprawiały". PeAvnogo razu ЛУ czasie d ł u g o t r w a ł o j „ l e j b y " gdy wszystko O k a ż d e j porze d o s t ę p n y i c h ę t n y do udzielania w y w i a d u b y l co m i a ł o m do dy spozyeji z o s t a ł o już przerzytaue, p o s z e d ł e m do P i o t r S p ó l n i k , urodzony w r. 1883, ex-maziarz, k t ó r e g o reuma­ Мтптеллисголу po j a k ą ś k s i ą ż k ę . O k a z a ł o się, że d y s p o n u j ą je- 214 7 �I I . 7. N a j d u c h , stary pasterz z R y c h w a ł d u , 1929 r. dynie Pismem ś w . W z i ą l e m Stary Testament l p r z e t r z y m a ł e m Oddaleni l i s t , p r z e c z y t a ł na g a n k u i p o p r o s i ł m n i e do ś r o d k a . go, o de p a m i ę t a m , z t y d z i e ń . Ogromnie przez t o a w a n s o w a ł e m Plebania b y ł a mroczna, c z u ć b y ł o g r z y b e m . N a ś c i a n a c h b y ł y w oczach naszych gospodarzy, zaczęli na m n i o s p o z i e r a ć j a k na szare rozległe p l a m y z m u c h . T y s i ą c e ich k ł ę b i ł o się i b r z ę c z a ł o potencjatiiego k a n d y d a t a ,,na b r a t a " t y m bardziej, że niejedno­ w p o w i e t r z u . U d e r z a ł y w t w a r z , w p a d a ł y do ust p r z y m ó w i e n i u . k r o t n i e z a d a w a ł e m i m p y t a n i a na t e m a t ich w y z n a n i a . S i e d z i e l i ś m y z k s i ę d z e m naprzeciw siebie p r z y stole w j a d a l n y m W czasie licznych s p a c e r ó w i wycieczek o d b y w a n y c h z Wyso­ wej, c h o d z i ł e m d u ż o po omento,rzach. Po pierwsze dlatego, że i n t e r e s o w a ł y mnie kamienne n a g r o b k i , k t ó r o r y s o w a ł e m l u b fo­ t o g r a f o w a ł e m , po drugie z tego p o w o d u , żo s p o t y k a ł e m na. n i c h p o k o j u , k t ó r y pelnil r ó w n i e ż f u n k c j ę saloniku. „ D o b r o d z i e j a s z k u , to w ł a ś c i w i e o co w a m chodzi, co j a m a m wam powiedzieć?" „ C h c i a ł e m , p r o s z ę k s i ę d z a proboszcza nazwiska l u d z i , k t ó r y c h z n a ł e m l u b o k t ó r y c h t y l k o s ł y s z a ł e m . na t e m a t Л\" nadgranicznej lat... T o k s i ą d z doskonale i t d . i t d . " Blocbnarcc na r u i n i e omenta,rza za.cliował się nagrobek J a c k a Babnja zwanego „ G y r d a " , znanego w okolicy ,,baczy", czyli znachora,, k t ó r y leczył, p r z e p o w i a d a ł , z ł u d z i ,,zle" i b y ł bohaterom licznych W Hańczowcj natrafiłem na wypędzał opowiadań. nagrobek d o w i e d z i e ć się czegoś wierzeń i przesądów Ł e m k ó w . Ksiądz przecież tyle „ D o b r o d z i e j a s z k u tego t o j a nic w i e m . O n i m i tego nawet na ś w i ę t e j spowiedzi nie m ó w i ą , ale p o p r o s z ę j e j m o ś ć ona więcej z b a b a m i przestaje t o ona z p e w n o ś c i ą p o t r a f i coś p o w i e d z i e ć " . miejscowego pro­ boszcza ks. T y t a r a , Nazwisko jego n a l e ż a ł o b y w p i s a ć na pierw­ r I zaw ołal ż o n ę . W p r z e c i w i e ń s t w i e do k s i ę d z a j e j m o ś ć b y ł a bardzo wysoka i n i e z w y k l e t ę g a . U b r a n a j a k do r o b o t y p r z y szym miejscu na liście m o i c h i n f o r m a t o r ó w sprzed l a t pięćdziesię­ gospodarstwie, p r z y s z ł a z k u c h n i , więo świeciła się p o t e m j a k ciu. r z y m s k i z a p a ś n i k namaszczony Trudno m i o n i m nie w s p o m n i e ć j a k o , że w i z y t a u niego w r. 1932 ł u b 1933 do właśnie rozszerzyłem szczyzny i dziś moje szukałem tkwi w mojej ama,torskie odpow iednieh pamięci. ,,badanie" informatorów, o p r z e s ą d y i wierzenia. U z b r o j o n y w list p o l e c a j ą c y Wtedy Łemkow­ oliwą. W y t ł u m a c z y ł e m jej o co chodzi i z a d a ł e m k o n k r e t n e p y t a n i e : „ C z y Ł e m k o w i e o p o w i a d a j ą coś o p ł a n e t n i k a c h ?" chodziło „ O p ł a n e t n i k a c h ? T a k , o p o w i a d a j ą , że to t a k i e duchy czy pojechałem ludzie co w p o w i e t r z u p r z e n o s z ą c h m u r y gradow e. One s ą bardzo na, row erze z Gorlic do l l a ń c z o w e j do ks. T y t a r a ,,bo on ta,m ciężkie i s ł y c h a ć j a k p ł a n e t n i k i w o ł a j ą t a m z g ó r y m i ę d z y s o b ą : j u ż t r z y d z i e ś c i la,t jest na p a r a f i i , „puść! 7 najlepiej wszystko r Ł e m k ó w dobrze zna,, t o c i wyjaśni". T T p u ś ć ! bo nie w y t r z y m a m " . „ I co w t e d y ? " po werte­ „ W t e d y najlepiej w z i ą ć p a s k ę w i e l k a n o c n ą . Pan wie to t a k a pach, z w a n y c h nioslusznie „ d r o g ą " , spocony i z m ę c z o n y s t a n ą ł e m Po dwudziestu k i l k u k i l o m e t r a c h przejechanych b u ł k a , u s k r o b a ć spod spodu t r o c h ę m ą k i i w r z u c i ć do pieca. J a k przed p l e b a n i ą . B y ł to b u d y n e k drewniany, n i s k i , d ł u g i , k r y t y się spali i j a k ton d y m dojdzie do c h m u r , to p ł a n e t n i k i się t y m gontem. Od frontu w z m o c n i ą i p r z e n i o s ą c h m u r ę dalej, ż e b y g r a d nie n a r o b i ł szkody. w połowie długości znajdował się ganek k r z y w y od s t a r o ś c i . Z d u s z ą na r a m i e n i u z a p u k a ł e m do d r z w i . P o c h w i l i p o j a w i ł się w n i c h n i s k i , chudy człowieczek, o l i s i m pyszczku, odziany w s f a t y g o w a n ą c z a r n ą c z a r n a r ę , , , A dobrodziejaszek w jakiej sprawie?" A l e j a k p a n m y ś l i , t o chyba W czasie obiadu, na nieprawda?" który zostałem zaproszony, podano r o s ó ł , w k t ó r y m b y ł o t r z y rodzaje m u c h . T a k i e k t ó r e u t o p i ł y się w czasie gotowania i r o z l a z ł y się na części s k ł a d o w e , t a k i e , k t ó r e 215 �u t o p i ł y się p ó ź n i e j i nieruchomo ale w całości u n o s i ł y się na „ D o b r o d z i e j a s z k u , m o j a p a r a f i a jest w i e l k a . T u na miejscu powierzchni i t a k i e , k t ó r e w p a d ł y do talerza w drodzo z k u c h n i w H a ń c z o w e j jost dusz niewiele, ale w A m e r y c o jost i c h pareset. lub j u ż na stole, b y ł y ż y w e , r u c h l i w e i dzielnie w i o s ł o w a ł y wszyst­ O n i c z ę s t o p i s u j ą do swogo ojca duchownogo, jeden o m e t r y k ę , k i m i s z e ś c i o m a n o g a m i . W pierwszej c h w i l i t r o c h ę m n i e t a p r z y ­ d r u g i o ś w i a d e c t w o ś l u b u , trzeci o inne j a k i e ś p r a w a z a s z o k o w a ł a . S p o j r z a ł e m u k r a d k i e m co r o b i k s i ą d z , a on N i o w i e d z ą j a k za t o p ł a c i ć , w i ę c p r z y s y ł a j ą w łiścio d o l a r y , co najspokojniej w y ł a w i a ł m u c h y ł y ż k ą i l o k o w a ł j o d n ą p r z y drugiej ł a s k a i w e d ł u g z a m o ż n o ś c i . Jeden dolara, i n n y 5 d o l a r ó w , a po­ n a o b r z e ż u talerza, n a s t ę p n i e z a b r a ł się do jedzenia. niektóry Zrobiłem zaświadczenie. to i 20 d o l a r ó w w ł o ż y do l i s t u . Co j a b i e d n y proboszcz t o samo. Co b y ł o „na. d r u g i e " nie p a m i ę t a m , w i d a ć w m e n u uio z d o l a r a m i m a m robić, ? D o b a n k u p r z e c i e ż nio o d d a m , a j a k b y ł o j u ż nic specjalnie schowam atrakcyjnego. Po obiedzie p o p r o s i ł e m ks. T y t a r a aby m i p o k a z a ł cerkiew, do siennika to wypatrzą i ukradną. Jeszcze może p r z y tej o k a z j i z a b i j ą . W k ł a d a ł e m je więc do t a k i e j k o p e r t y z n a j d u j ą c ą s i ę p a r ę k r o k ó w od p l e b a n i i . K s i ą d z jednak nie b y ł i t r z y m a ł e m w o ł t a r z u p o d s e r w e t k ą , na k t ó r e j s t a ł k i e l i c h . A c i wcale zachwycony m o j ą p r o p o z y c j ą . W k o ń c u j e d n a k w y p a t r z y l i , w ł a m a l i się n o c ą do c e r k w i i u k r a d l i k o p e r t ę z do- się. W y s z l i ś m y przed p l e b a n i ę , a k s i ą d z po drodze zgodził larmi. mówił: „ D o b r o d z i e j a s z k u , a ż serce b o l i w c h o d z i ć do tej z n i e w a ż o n e j zbrodniarze ołtarza. Świętokradcy!". m i się to wszystko g d y s t a n ą ł e m n a d grobem D z i ś w nowej m u r o w a n e j plebanii mieszka z r o d z i n ą k s i ą d z „ Z n i e w a ż o n e j ?" tak uszanowali ks. T y t a r a . świątyni pańskiej". ,,A Nie Przypomniało dobrodziejaszku, znieważonoj i okradzionej! Nie p r a w o s ł a w n y . Cerkiew w y r e m o n t o w a n a jost za p i e n i ą d z e p r z y ­ s ł a n e przez Ł e m k ó w z A m e r y k i , a ikonostas z o s t a ł p i ę k n i e odno­ uszanowali zbrodniarze d o m u B o ż e g o ! " „Było włamanie i " w i o n y n a koszt p a ń s t w a przez p r a c o w n i ę k o n s e r w a t o r s k ą w Ł a ń ­ „ P a t r z dobrodziejaszku, zamek w y ł a m a l i , d r z w i u s z k o d z i l i ! " cucie. K s i ą d z o l b r z y m i m kluczem o t w o r z y ł prowizorycznie n a p r a w i o n y O d p a r u l a t nie j e ż d ż ę j u ż do W y s o w e j . M a m w ł a s n ą c h a ł u p ę z o g r ó d k i e m p o d K r a k o w e m i t a m s p ę d z a m czas w o l n y od z a j ę ć , zamek i w e s z l i ś m y do ś r o d k a . „ C z y złodzieje u k r a d l i a p a r a t y k o ś c i e l n e ? " ale m o j a „ p r z y g o d a z Ł e m k o w s z c z y z n ą " wcalo się nio s k o ń c z y ł a . „ O co t o , t o n i e ! " O d ż y w a g d y na l i c z n y c h prelekcjach o p o w i a d a m o , , Z n i e w a ż y ł i sakrament ?'' i i c h k u l t u r z e , g d y o n i c h p i s z ę , g d y p r z e g l ą d a m fotografie ro­ „Nio!" bione p r z e d l a t y . W ó w c z a s s t a j ą „ N o w i ę c co się t u w ł a ś c i w i e s t a ł o ? " stary N a j d u c h , M ą d z i k , „Świętokradztwo dobrodziejaszku, świętokradztwo!!". m i o c h n ą ł się s m u t n i e i z p e w n y m oporem z a c z ą ł Uś- opowiadać. Toropyła, Łemkach m i przed oczyma j a k ż y w i Jewusiak, Spólnik, Dudra spod K i c z o r y i w i e l u , w i e l u i n n y c h , o k t ó r y c h t u nie wspomnia­ ł e m , a b y l i t o „ d u ż e , fajno h i d e " . P R Z Y P I S Y 1 R . Reinfuss, Pasterstwo na Łemkowszczyżnic dawniej a dziś, D o d a t e k L i t e r a c k o - N a u k o w y „ I l u s t r o w a n e g o K u r i o r a Codzien­ nego" nr 3 1 , 3 . V I I I , 1 9 3 1 Nad rzeką Ropą, zarys kultury ludowej powiatu gorlickiego, K r a k ó w 1965; J . M ą d z i k , Z . C i c ś l a - R e i n f u s s o w a , Łowiectwo i rybołóstwo; M . G r y b e l , J . M ą d z i k , Bartnictwo i pszczelarstwo; J . M ą d z i k , Zwyczaje doroczne Łemków M . B r y l a k - Z a l u s k a . Maziarska wieś Łosie, Ossolineum 1983 1 3 I I . 8. „ N a . w y w i a d z i e u S z l a n t ó w " , Ł o s i c , 1963 r. I I . 9. „ W e c z i r k i " w Ł o s i u , 1963 r. I I . 10. M a r i a S z ł a n t o w a z m ę ż o m , Ł o s i o , 1963 r. 10 Jot.: E . Keinfusa � https://zbiory.etnologia.uw.edu.pl/files/original/10fa216f476818a53b0815c142b74f40.pdf 7503d20b8cc5d23fd51078c9c484f245 Dublin Core The Dublin Core metadata element set is common to all Omeka records, including items, files, and collections. For more information see, http://dublincore.org/documents/dces/. Title A name given to the resource Lud Publisher An entity responsible for making the resource available Polskie Towarzystwo Ludoznawcze Rights Information about rights held in and over the resource Licencja PTL Format The file format, physical medium, or dimensions of the resource pdf Language A language of the resource pol Type The nature or genre of the resource czasopismo Text A resource consisting primarily of words for reading. Examples include books, letters, dissertations, poems, newspapers, articles, archives of mailing lists. Note that facsimiles or images of texts are still of the genre Text. Dublin Core The Dublin Core metadata element set is common to all Omeka records, including items, files, and collections. For more information see, http://dublincore.org/documents/dces/. Relation A related resource oai:cyfrowaetnografia.pl:publication:4173 Date A point or period of time associated with an event in the lifecycle of the resource 1959 Subject The topic of the resource Karpaty - kultura ludowa Identifier An unambiguous reference to the resource within a given context oai:cyfrowaetnografia.pl:3891 Title A name given to the resource Problem Karpat w badaniach kultury ludowej / Polska Sztuka Ludowa - Konteksty 1959 t.13 z.1-2 Description An account of the resource Polska Sztuka Ludowa 1959 t.13 ,z.1-2; s.3-11 Creator An entity primarily responsible for making the resource Reinfuss, Roman Language A language of the resource pol. Publisher An entity responsible for making the resource available Państwowy Instytut Sztuki Format The file format, physical medium, or dimensions of the resource application/pdf PDF Text Text capture metadata for PDF documents Text Istnieje w etnografii polskiej wiele problemów, których nie da się skutecznie badać, a tym bardziej rozwiązywać w zasięgu ograniczonym tylko do nasze­ go terytorium państwowego. Klasyczny tego przykład stanowi zagadnienie genezy i rozwoju kultury l u ­ dowej naszej Góralszczyzny, które w swej skompli­ kowanej problematyce wybiega daleko poza zamk­ nięty w granicach Polski wycinek północnych sto­ ków karpackich. Wiąże się ono w jedną, nierozer­ walną w sensie naukowofoadawczym całość, obej­ mującą Karpaty od Bramy Morawskiej na północ­ nym zachodzie po Żelazną Bramę nad Dunajem, łącznie z Półwyspem Bałkańskim. Karpaty, góry niezbyt wysokie, przecięte kilkoma łatwo dostępnymi przełęczami, nie stanowiły poważ­ nej przeszkody we wzajemnym komunikowaniu się ludzi mieszkających po obu stronach łuku karpac­ kiego. Liczne zabytki archeologiczne wskazują, że już w odległej starożytności wiodły karpackimi prze­ łęczami szlaki komunikacyjne. Ruch ten, odbywający się w kierunku południkowym, miał przede wszyst­ kim charakter tranzytowy. Osadnik niechętnie za­ puszczał się w Karpaty, których lesiste obszary o licznych i trudnych do uprawy glebach nie stano­ wiły terenów atrakcyjnych dla człowieka rozporzą­ dzającego prymitywnymi narzędziami produkcji. Nawet w średniowieczu, gdy z przeludnionych — jak na ówczesne warunki — rolniczych terenów Krakowskiego i Sandomierszczyzny posuwały się dolinami rzek w kierunku Karpat fale osadników , nie docierały one w głąb gór, ale wypełniały nowymi osadami żyźniejsze i łatwiejsze do uprawy kotliny śródgórskie (u nas np. żywiecką, nowotarską, sądec­ ką, krośnieńsko-jasielską) . Osadnictwo na terenach położonych w głębi gór było zjawiskiem bardzo rzad­ ko spotykanym, i to jedynie wzdłuż ważniejszych szlaków komunikacyjnych, wiodących przez przełę­ cze na drugą stronę gór. Jak mało atrakcyjne były dla średniowiecznego rolnika górskie obszary Kar­ pat — świadczy fakt, że fala osadnicza przelewała się 1 2 3 �Ryc- 2. Rumuńscy pasterze prający na trombitach. niekiedy poprzez górzyste puszcze, zatrzymując się dopiero na żyznych podgórskich terenach po stronie przeciwległej. Tak np. było z polskim osadnictwem średniowiecznym, które, przesuwając się z terenów krakowsko-sandomierskich dolinami rzek w kierunku Karpat, przeszło na stronę południową i zajęło tereny np. w okolicy Bardiowa . Podobnie przebiegał pro­ ces zaludnienia w Karpatach wschodnich, gdzie w średniowieczu żywioł ruski osiedlał się na terenach podgórskich północnych i południowych (Ruś Zakarpacka), tereny natomiast głównego grzbietu karpac­ kiego (Czarnohora , Gorgany, Bieszczady) pozosta­ wały puste. Także Niemcy, którzy w średniowieczu podczas swej wielkiej wędrówki na wschód osiedlali się po obu stronach Karpat, w minimalnym stopniu przyczynili się do przesunięcia w głąb gór osadnic­ twa stałego. Główne ich skupienia po południowej stronie Karpat zajęły dogodne pod względem osad­ niczym obszary na Spiszu czy w Siedmiogrodzie, a na terenach północnych niemieckie osadnictwo (całkowicie zresztą w czasach późniejszych zasymilo­ wane) również ograniczało się głównie do terenów podkarpackich, wyjątkowo tylko sięgając w głąb — wzdłuż ważniejszych szlaków komunikacyjnych . Po­ jedyncze osiedla niemieckie, które w głębi Karpat istniały do czasów ostatniej wojny światowej (jak we wschodnich Bieszczadach: Felizienthal, Annafoerg, Karlsdorf czy Josefsthal w Gorganach), zawdzięcza­ ły swoje istnienie nie osadnictwu z czasów średnio­ wiecza, ale zupełnie późnym lokacjom dokonywanym pod patronatem rządu austriackiego na początku X I X w.«. a 1 5 Eksploatować puszcze karpackie pod względem go­ spodarczym pierwsi zaczęli — na większą skalę i w 4 sposób systematyczny—tzw. pasterze wołoscy, przybyli tu ze swoimi stadami, złożonymi głównie z owiec i kóz (tzw. „statek wołoski") oraz prymitywnej rasy świń, początkowo zajmując tereny te dla koczowniczej gospodarki pasterskiej. Czas pojawienia się pasterzy wołoskich, jak również skład etniczny tej grupy, nie jest dotychczas ostatecznie wyjaśniony. Zdaniem niektórych uczonych rumuńskich, pene­ tracja elementu pasterskiego (etnicznie rumuńskiego) w Karpatach sięga wieku X I i X I I , inni zaś datują ją na wiek X I I I względnie nawet na czasy później­ sze . Przyczyną, która pchnęła w Karpaty falę pa­ sterską, był według jednych nacisk ekspansji turec­ kiej, przed którą wycofać się miały ku zachodowi watahy koczowniczych pasterzy, według innych przyrost pogłowia hodowanych stad, zmuszający Wołochów do szukania nowych pastwisk*. 7 8 Niektórzy uczeni przypisują pasterzom narodowo­ ści rumuńskiej jedynie rolę czynnika organizującego życie pasterskie w Karpatach, podczas gdy główną masę fali osadniczej stanowić mieli pociągnięci ku zachodowi przez rumuńskich koczowników podgór­ scy Rusini. Oni to, wciskając się wraz z Rumunami wzdłuż bezludnych grzbietów karpackich, przyczynili się w XV—XVI w. do powstania klinu osadnictwa ruskiego, który rozdzielił na przestrzeni stu pięćdzie­ sięciu kilometrów ludność polską od słowackiej, sięgając na północnych stokach niemal po Pieniny (Szlachtowa) , a na południowych po Tatry (Osturnia)". Mniejsze grupy pasterzy wołoskich docierały jednak dalej ku zachodowi, dając początek wysoko­ górskiej gospodarce hodowlanej w Gorcach, w Bes­ kidach babiogórskich, żywieckich, śląskich, a po po­ łudniowej stronie Karpat — na terenie północnej 10 �Hyc. 3. Kobiety bojkowskie. Strubowiska, pow. Lesko, 1935. Ryc. 4. Zagroda bojkowsk,a. Wołosate, pow. Ustrzyki Dolne, 1935. Słowaczyzny i tzw. Wołoszczyzny Morawskiej. Je­ den z najwybitniejszych znawców zagadnień kar­ packich, prof. Kazimierz Dobrowolski, w osadniczej fali pasterzy wołoskich — prócz elementów rumuń­ skich i wschodniosłowiańskich (ruskich) — wyróżnia jeszcze udział składników bałkańskich, zarówno południowosłowiańskich, np. serbskich, jak i nie­ słowiańskich, np. aromuńskich, albańskich, a nawet tureckich . ,s Poglądom przypisującym bezpośredni udział Ru­ munów w osadnictwie Karpat zachodnich przeciw­ stawił się w okresie międzywojennym (prócz niektó­ rych uczonych dawniejszych) Dumitru Cranjala (obecnie Kranżałow), który stara się uzasadnić tezę, iż wpływy rumuńskie (językowe) w Karpatach są znacznie mniejsze niż się to dotychczas przyjmo­ wało i że dostały się na Karpaty zachodnie drogą pośrednią, bez udziału osadników narodowości ru­ muńskiej . Jak widzimy, problem składu etnicznego fali osad­ nictwa wołoskiego nie jest dotychczas dostatecznie rozstrzygnięty, podobnie jak i ważna dla tego za­ gadnienia sprawa kolebki narodu rumuńskiego. Nie przesądzając , spornych na razie zagadnień składu etnicznego oraz chronologii fali wołoskiej, stwier­ dzić należy, że począwszy od wieku XV zaczynają się ls �w źródłach historycznych mnożyć wzmianki o wołos­ kich pasterzach, którzy pojawiają się ze swymi sta­ dami w różnych częściach Beskidów, dając się nie­ jednokrotnie dobrze we znaki podgórskiej ludności z powodu swych skłonności do rozboju i łupiestwa. Według K. Dobrowolskiego, pasterze wołoscy pę­ dzili początkowo w Karpatach koczowniczy tryb ży­ cia, spędzając w górach czas od wiosny do jesieni, na zimę zaś schodząc ze swymi stadami w rozległe lasy podgórza, gdzie w łagodniejszym klimacie łatwiej było przezimować karmiąc stada jemiołą i gałązkami młodej jedliny . Sezonowe migracje Wołochów obejmowały niekiedy dziesiątki, a nawet setki kilo­ metrów. Na północnej stronie Karpat sięgały one w lasy Pszczyńskie, Puszczę Niepołomicką, Sando­ mierską, Solską (koło Biłgoraja), lasy Roztocza lwowsko-tomaszowskiego, okolice położone nad górnym i średnim Wieprzem, Bugiem, lasy Wołynia i połud­ niowego Polesia. 14 Pod wpływem nakazów władzy państwowej (np. na terenie Orawy należącej do Węgier) i pod wpły­ wem nacisku wywieranego przez wielką własność feudalną kościelną i świecką — zaczyna się proces masowego osiedlania ludności pasterskiej, który na terenach Karpat osiąga największe nasilenie w wieku X V I . Wtedy to powstaje przeważna część wsi położo­ nych w głębi Karpat, z tym że niektóre obszary, jak np. Beskid Śląski na zachodzie czy wsie huculskie położone na stokach Czarnohory, zaludniły się znacz­ nie później. Podobny proces osiedlania wołoskich pasterzy od­ bywał się również na terenach, gdzie przybywali oni na zimowiska, stąd przechowane w źródłach wiado­ mości o wsiach wołoskich położonych w lasach koło Lubaczowa, Cieszanowa, Tomaszowa Lubelskiego i in. Pasterze wołoscy wnieśli na tereny Karpat specy­ ficzny typ wysokogórskiej gospodarki pasterskiej, połączonej z sezonowymi migracjami i wspólnym wypasem trzód pod kierunkiem baców, szałaśnictwem i specyficznymi sposobami przeróbki mleka. Wspomniane tu formy gospodarki pasterskiej wy­ stępują w analogicznej lub bardzo zbliżonej postaci na terenie Karpat i Bałkanów, spajając je w jedną całość i nadając im ów rys wspólny, który uderza nas w kulturach ludowych górali karpackich i bał­ kańskich. Musimy jednak pamiętać, że pojęcie kul­ tury pasterskiej nie ogranicza się wyłącznie do za­ gadnień czysto hodowlanych. Trzeba tu również wziąć pod uwagę pewne techniki przetwarzania su­ rowców zwierzęcych (przeróbka wełny, wyprawa skór), a także cały skomplikowany gmach nadbudo­ wy kulturalnej: wierzenia, magia i wiedza związana z gospodarką hodowlaną, normy prawne wyrosłe na tle życia pasterskiego, a także i sztuka, a więc lite­ ratura ustna, o właściwym sobie zespole wątków związanych z życiem pasterskim, muzyka, taniec oraz szeroko rozwinięte zdobnictwo, szczególnie zaś sny­ cerskie. 1 5 smsjM Ryc. 5. Dom z Fidel de Mijloc. Rumunia. Ryc. 6. Chałupa bojkowska. Wołosate, pow. Ustrzyki Dolne, rok 1935 Ryc. 7. Stosunki etniczne w Karpatach. Niosąca nowe treści kulturowe fala pasterzy wo­ łoskich w swym pochodzie wzdłuż Karpat zetknęła �się z różnymi elementami etnicznymi napływającymi tu z północy i południa. Była to ludność rolnicza, która z terenów podgórskich przesuwała się coraz głębiej w kierunku gór. Nastąpiło nieuniknione zde­ rzenie się dwu typów kultur — pasterskiej i rolniczej. Mimo wzajemnych postaw antagonistycznych żywioły pasterski i rolniczy zaczynają się wzajemnie prze­ nikać, tworzą się kultury o formach mieszanych, w których element pasterski ze swą ekstensywną for­ mą gospodarki z wolna ustępuje wobec form kultu­ rowych przyniesionych przez rolników. O ile kultura pasterska jest tą klamrą, która spi­ na w jedną całość Karpaty i Bałkany, o tyle elementy napływające w góry z północy i południa stanowiły czynnik wprowadzający na terenach górskich zróż­ nicowanie, i to zarówno w sensie etnicznym jak i kulturowym. Według K. Dobrowolskiego współcze­ sny obraz etnograficzny Karpat słowiańskich jest wynikiem różnego w swym ilościowym nasileniu wymieszania się wołoskiego elementu pasterskiego z— różnorodnym w swym składzie — rolniczym ele­ mentem podgórskim. Tym wyjaśnia on mechanizm powstania w Karpatach północno-zachodnich pięciu zasadniczych terytoriów etnograficznych, a mianowi­ cie huculskiego, bojkowskiego, łemkowskiego, polskie­ go i morawsko-słowackie go . Dalsze zróżnicowanie kulturowe, jakie obserwuje się w obrębie poszczególnych ugrupowań karpackich, jest wynikiem lokalnych czynników geograficznych, historycznych, gospodarczych i innych, które wpły­ wając na kształtowanie się kontaktów między miesz­ kańcami różnych okolic Karpat i terenów przyległych ułatwiały względnie utrudniały wzajemne przenikanie treści kulturowych. 16 STRETtJ &mr»\ u W związku z tym, co powiedziano o mechanizmie tworzenia się kultur ludowych w Karpatach, jasne jest, że przystępując do etnograficznego opracowania jakiegokolwiek odcinka Karpat n a l e ż y pro­ w a d z i ć b a d a n i a z u w z g l ę d n i e ­ n i e m o b y d w u a s p e k t ó w rów­ n o c z e ś n i e , to znaczy zarówno w perspek­ tywie ogólnokarpackiej kultury pasterskiej, mają­ cej powiązanie z Bałkanami, jak i w perspektywie wszystkich innych wpływów, jakie mogły oddziałać na kulturę badanej ludności Karpat w wyniku odby­ wających się na tym terenie procesów osadniczych. W polskich warunkach oznacza to, że zjawiska etno­ graficzne występujące na naszej Góralszczyźnie na­ leży — z jednej strony — analizować na szerokim tle porównawczym kultur pasterskich karpacko-bałkańskich, z drugiej zaś strony — konfrontować je z tradycyjną kulturą ludową terenów krakowskosandomierskich oraz południowej Słowacji i Moraw, skąd płynęło w góry osadnictwo rolnicze. Na drodze drobiazgowych badań porównawczych da się z czasem wyodrębnić zespół treści kulturo­ wych związanych z migracjami wołoskimi w Karpa­ tach oraz elementy przyniesione tu przez poszczególne fale osadników napływających z północy czy połud­ nia, względnie z innych odleglejszych centrów eks­ pansji osadniczej (ewentualny wpływ osadników nie­ mieckich, Węgrów i in.). Siedząc strefę zasięgu wołoskiej kultury pasterskiej należałoby zwrócić szczególną uwagę na obszary podgórskie i nizinne, stanowiące tereny dawnych zimowisk pasterzy wołoskich i ich późniejszego osad­ nictwa. Osobnym zagadnieniem byłoby badanie wpływów, które rozprzestrzeniały się za pośrednic17 KPtRPPiCHICH POL SCC \ J ? \ / X. Ryc. 8. Strefy badań karpackich w Polsce: 1 — strefa kultury góralskiej. U — strefa bezpośrednich wpływów góralskich. III — strefa zimotuisk pasterzy wołoskich. Strefę IV stanowi obszar Powiśla krakow­ skiego i sandomierskiego, skąd w średniomeczu wzdłuż dolin rzek posuwało się osadnictwo w kierunku Karpat. ��Ryc. 11. Góral z Beskidu Śląskiego, z Cieszyńskiego. Ryc. 12. Krawiec Stanisław Fatla. Zakopane. twem indywidualnych pasterzy wołoskich angażowa­ nych w charakterze specjalistów-owczarzy przez dwo­ ry. Jak wynika z historycznych materiałów źródło­ wych, owczarze wołoscy występowali na znacznych obszarach Polski szczególnie północno-wschodniej, nie wyłączając Białostocczyzny i leżącej w granicach ZSRR Grodzieńszczyzny . W związku z geograficzną rozległością badań nad problemami karpackimi powinno się uwzględnić ich szeroki zakres przedmiotowy, wymagający współdzia­ łania różnych dyscyplin naukowych. 18 W' OM w Konieczny tu jest udział archeologów (osadnictwo przedhistoryczne), historyków (dzieje osadnictwa udo­ kumentowane przez źródła pisane, dzieje poszcze­ gólnych terenów w czasach feudalnych, historia kraj­ obrazu, a w szczególności szaty leśnej, dawna kul­ tura ludowa w świetle źródeł historycznych), antro­ pologów i językoznawców (problem składu etniczne­ go poszczególnych fal osadniczych, w szczególności zaś pasterzy wołoskich), a nawet zoologów (problem współczesnych i dawnych ras zwierząt domowych) i botaników (rekonstrukcja dawnej szaty roślinnej �jako środowiska, w którym odbywały się migracje pasterskie, a następnie osadnictwo stałe i postępujące przechodzenie pasterzy do zajęć rolniczych). Najrozleglejsze oczywiście pole działania otwiera się przed etnografami, których zadaniem jest wszech­ stronne zbadanie kultury ludowej w jej pełnym kon­ tekście. Trzonem tych badań powinno być to, co stanowi 0 specyfice kulturowej ludności Karpat, a więc za­ gadnienie wołoskie i wiążące się z nim ściśle paster­ stwo wysokogórskie z całym kompleksem łączących się z nim bezpośrednio dziedzin, obejmujących za­ równo strefę bazy jak i nadbudowy. Konieczność ściśle historycznego traktowania ba­ danych zagadnień nakazuje uwzględnienie wszelkich czynników zewnętrznych, które wpływały na kształ­ towanie się kultury góralskiej w Karpatach. Wiąże się to z kolei z koniecznością poświęcenia bacznej uwagi zagadnieniu wpływów kultur podgórskich, rol­ niczych i przemian, jakie pod ich wpływem zaszły na terenach karpackich. Jedną z ważnych dziedzin zarysowanych tu badań etnograficznych stanowią badania nad ludową twór­ czością artystyczną we wszystkich jej przejawach, a więc zarówno w zakresie literatury (np. badanie wątków), jak i muzyki, tańca, czy sztuki plastycznej. W każdej z nich da się niewątpliwie wykryć zespół treści „góralskich" pochodzenia karpacko-bałkańskiego i „dolinnych", które w różnych czasach na­ płynęły w Karpaty z południa lub północy. Polska literatura etnograficzna zajmująca się sztu­ ką niewiele do tej problematyki wniosła. W dzie­ dzinie badań literackich, o ile mi wiadomo, nie było prac porównawczych, analizujących wątki literackie pod kątem ich ewentualnych analogii karpacko-bałkańskich. Pisana w języku polskim obszerna praca P. Caramana pt. „Obrzęd kolędowania u Słowian 1 Rumunów", wydana przez P.A.U. w 1933 r., nie do­ starcza w tym względzie oczekiwanych wyników. Autor, przeprowadzając analizę porównawczą w sze­ rokim zasięgu geograficznym, nie dostrzegł lokalnej problematyki karpackiej związanej z wołoskimi m i ­ gracjami. W zakresie muzyki studia tego rodzaju za­ początkował zasłużony badacz folkloru muzycznego Adolf Chybiński . Naukowe badania tańca ludowego stanowią w polskiej etnografii jeden z najbardziej zaniedbanych działów. Podczas gdy inne narody kar­ packie (np. Rumuni) posiadają doskonale zorganizo­ wane badania tańca ludowego w swych instytutach folklorystycznych, u nas systematycznych prac zbieraczych w tym zakresie nie prowadzono nigdy, nie­ liczne zaś publikacje, które się na temat tańca ludo­ wego ukazywały, rzadko wykraczają poza mniej lub więcej sumienny opis. Pierwszą próbę ujęcia polskich tańców góralskich na tle porównawczym dał Wło­ dzimierz Kotoński w swej monograficznej pracy pt. „Góralski i zbójnicki" (Kraków 1956). Na odcinku plastyki sprawa przedstawia się nieco inaczej. W roku 1931 ukazała się w „Zaraniu Śląs­ kim" (a także w osobnej odbitce) praca Tadeusza 19 U) Dobrowolskiego pt. „Tradycje wołoskie w kulturze artystycznej Górali Śląskich", gdzie nawiązując do badań historycznych Karela Kadleca, a przede wszystkim Kazimierza Dobrowolskiego, autor stara się zanalizować czynniki, które oddziałały na kształ­ towanie się kultury plastycznej górali śląskich. Pra­ ca Dobrowolskiego stanowi ważną pozycję w dzie­ jach badań polskiej Góralszczyzny. Oczywiście, że po trzydziestu prawie latach, które minęły od jej ukazania się, ten czy ów szczegół wymagałby sko­ rygowania czy innego ujęcia, wynikającego z szer­ szej obecnie płaszczyzny faktograficznej. Jednak istotna wartość tej pionierskiej pracy, wskazującej zasadnicze kierunki badań w zakresie ludowej pla­ styki górali karpackich, nie straciła swej pełnej aktualności. Praca T. Dobrowolskiego nie wywarła głębszego wpływu na tok późniejszych badań nad sztuką plastyczną górali. Mimo interesującej proble­ matyki nie znalazła ona kontynuatorów, którzy chcie­ liby prowadzić badania nad plastyką ludową w szer­ szym, karpacko-bałkańskim aspekcie. Na przeszko­ dzie stało niewątpliwie małe nasilenie badań nad sztuką plastyczną; koncentrując się na wybranych obszarach, badania prowadzono przede wszystkim w kierunku gromadzenia materiałów, nie zaś pod kątem widzenia ich historycznej interpretacji. Po zakończeniu drugiej wojny światowej sytuacja nie­ wiele się zmieniła. Wprawdzie badania plastyki lu­ dowej zostały w dużej mierze skoncentrowane w ra­ mach jednej instytucji naukowej, jaką jest Państwo­ wy Instytut Sztuki, jednakże program tych badań, przygotowywany w skali ogólnokrajowej, nie pozwa­ lał na szczególne skierowanie uwagi na tereny kar­ packie. Badania objęły głównie bardziej zaniedbane pod względem naukowym tereny Żywiecczyzny, Gorców, Beskidu Myślenickiego i Sądeckiego, Spiszą, czego wynikiem było kilka artykułów o charakterze materiałowym, które ukazywały się w czasopismach etnograficznych, głównie zaś w Polskiej Sztuce L u ­ dowej, W mniejszym znacznie zakresie opracowywano problemy ludowej plastyki karpackiej na tle porów­ nawczym . Rozszerzenie tych badań i ustawienie na odpowied­ nio szerokiej platformie tematycznej i przestrzennej odczuwało się jako nieodzowną konieczność. Dlatego to właśnie z Państwowego Instytutu Sztuki wypłynę­ ła inicjatywa międzynarodowych badań karpackobałkańskich, zgłoszona w lutym 1954 r. na konferen­ cji Działu IV P.A.N. , omawiana następnie szerzej w 1956 r. w Zakopanem, na Walnym Zjeździe Pol­ skiego Towarzystwa Ludoznawczego, który w swej części naukowej poświęcony był problematyce kul­ tury ludowej w Karpatach. 2(l 21 Obecnie dzięki zainteresowaniu, z jakim do powyż­ szego planu odniosła się Polska Akademia Nauk, projekt międzynarodowych badań w Karpatach za­ czyna wchodzić w stadium realizacji. Na razie poro­ zumienie w sprawie wspólnych badań nad zagadnie­ niami karpackimi zawarte zostało między Polską Akademią Nauk a Slovenska Akademią Vied. Nie ulega jednak wątpliwości, że w przyszłości nastąpi �7 N. Draganu, Romanii in veacurile IX — X I I porozumienie wszystkich krajów zainteresowanych w pe baza toponimiei si a onomasticei, Bukareszt 1933. badaniach kultury ludowej Karpat i Bałkanów. Kazimierz Dobrowolski, Dtoa studia..., wyd. Wspólna problematyka naukowa zjednoczy wysiłki cyt., s. 14. uczonych czeskich, -słowackich, polskich, ukraińskich, Kazimierz Dobrowolski, Migracje wołoskie na rumuńskich, węgierskich i wszystkich krajów bałkań­ ziemiach polskich, Pamiętnik V Powszechnego Zjazdu skich. W ten sposób z inicjatywy Polski zorganizowane Historyków Polskich w Warszawie, Lwów 1930, s. 138. zostaną badania o charakterze międzynarodowym, Roman Reinfuss, Próba charakterystyki etnogra­ obejmujące zasięgiem swym znaczny obszar połud­ ficznej Rusi Szlachtowskiej na podstawie niektórych niowej i środkowej Europy, a problematyką — jedno elementów kultury materialnej, Lud X X X V I I , s. z najciekawszych zagadnień europejskiej etnografii. 160. Będzie to pierwszy w historii etnografii wypadek sze­ Witold Mileski, Jan Reychman, Osturnia, Wierchy rokiej międzynarodowej współpracy, która niewątpli­ 1935, s. 117 i nast. Kazimierz Dobrowolski, Studia nad pochodzeniem wie przyczyni się do silniejszego zbliżenia kultural- ludności pasterskiej w Karpatach Zachodnich, Spraw. nego między narodami. PAU, t. L I I , nr 6, s. 479. Dumitru Cranjala, Rumunske vlivy w Karpatech se zvlaśtnim zfetelem k Moravskemu Valaśsku, Praha 1938. PRZYPISY Kazimierz Dobrowolski, Migracje wołoskie..., wyd. cyt., s. 136 i nast. Tadeusz Lubomirski, Półnoen-o-ioscTiodnie wołos­ Karol Potkański, Pisma pośmiertne, Kraków 1922, kie osady, Biblioteka Warszawska 1855, t. IV, s. 10 t. I , s. 300 i nast. i nast. Kazimierz Dobrowolski, Dwa studia nad powsta­ Kazimierz Dobrowolski, Dwa studia..., wyd. cyt., niem kultury ludowej w Karpatach zachodnich, Kra­ s. 20. ków 1938, s. 17, 18 (odbitki z t. I I Studiów histo­ A także i na innych terenach, na których ba­ rycznych ku czci Stanisława Kutrzeby). dania historyczne czy językoznawcze stwierdzą śla­ Maria Dobrowolska, Z badań nad osadnictwem dy pobytu ludności wołoskiej. Łemkowszczyzny, Warszawa 1938, s. 4. Komisja Nau­ kowych Badań Ziem Wschodnich, W-wa: Drugi Informacja bezpośrednia od prof. dra Bohdana Zjazd Sprawozdawczo-Naukowy poświęcony Środko­ Baranowskiego. wym i Wschodnim Karpatom Polskim w Krakowie, Adolf Chybiński, O źródłach rozpowszechnienia Warszawa 1938). dwudziestu melodii na skalnem Podhalu, Kwartalnik Roman Reinfuss, Badania nad osadnictwem HuMuzyczny, t. V, 1933, s. 48—65. culszczyzny, Sprawozdania PAU, t. X L V I , r. 1945. Roman Reinfuss, Wełniane torby góralskie, „Pol­ Roman Reinfuss, Łemkowie jako grupa etno­ ska Sztuka Ludowa", 1949, nr 3—4, s. 112—119. graficzna, Prace i Materiały Etnograficzne, Lublin Zofia Szyfelbein, Konferencja sprawozdawczo1948, t. V I I , s. 121. planująca Działu IV Etnografii i Centralnego Za­ rządu Muzeów i Ochrony Zabytków, Etnografia Pol­ Alfred Karasek, Elfride Strzygowski, Sagen der ska, t. I , s. 410. Deutschen in Galizlen, Lipsk 1932, s. 12. 8 9 10 11 12 13 M 1 15 1 18 17 3 18 19 4 29 5 21 6 Fot: R. Reinfuss — ryc. 3, 4, 6, 10, 11; J. Swiderski — ryc. 12. Mapy (ryc. 7 i 8) .rysowała Z. Reinfussowa. Ryc. 1 —• repr. z: H. A. Bernatzik. Albanien, ryc. 64; ryc. 2 — ze zbio­ rów Instytutu Folkloru w Bukareszcie; ryc. 5 — repr. z: P. Hülscher, Rumänien, ryc. 279. � https://zbiory.etnologia.uw.edu.pl/files/original/c07241565fb8c69b8b1bda1dd10afca9.pdf 74b96726af3fc13f43914471eb41fe15 Dublin Core The Dublin Core metadata element set is common to all Omeka records, including items, files, and collections. For more information see, http://dublincore.org/documents/dces/. Title A name given to the resource Lud Publisher An entity responsible for making the resource available Polskie Towarzystwo Ludoznawcze Rights Information about rights held in and over the resource Licencja PTL Format The file format, physical medium, or dimensions of the resource pdf Language A language of the resource pol Type The nature or genre of the resource czasopismo Text A resource consisting primarily of words for reading. Examples include books, letters, dissertations, poems, newspapers, articles, archives of mailing lists. Note that facsimiles or images of texts are still of the genre Text. Dublin Core The Dublin Core metadata element set is common to all Omeka records, including items, files, and collections. For more information see, http://dublincore.org/documents/dces/. Relation A related resource oai:cyfrowaetnografia.pl:publication:4431 Date A point or period of time associated with an event in the lifecycle of the resource 1976 Subject The topic of the resource rzeźba kamienna Identifier An unambiguous reference to the resource within a given context oai:cyfrowaetnografia.pl:4122 Title A name given to the resource Ludowa rzeźba kamienna na Zachodnim Pogórzu / Polska Sztuka Ludowa - Konteksty 1976 t.30 z.3-4 Description An account of the resource Polska Sztuka Ludowa 1976 t.30 z.3-4; s.167-180 Creator An entity primarily responsible for making the resource Reinfuss, Roman Language A language of the resource pol Publisher An entity responsible for making the resource available Instytut Sztuki PAN Format The file format, physical medium, or dimensions of the resource application/pdf PDF Text Text capture metadata for PDF documents Text Roman Reinfuss LUDOWA RZEŹBA KAMIENNA NA ZACHODNIM POGÓRZU Na t e m a t l u d o w e j r z e ź b y w k a m i e n i u n i e w i e l o dotychczas pisano. O ile b o w i e m r z e ź b a w d r e w n i e o d d o s y ć d a w n a cieszyła sii; y.aintoresowaniem ze s t r o n y b a d a c z y s z t u k i l u d o w e j , z w y k l e skalnicy po dwóch kamiennej lub trzech, d o b i e r a j ą c się „ p o z n a j o m o ś c i " . Jeżeli praca układa zachowano prowincjo­ s i ę i m d o b r z e , w ó w c z a s z e s p ó ł t a k i u t r z y m u j e s i ę p r z e z czas d ł u ż ­ rezerwę. Uważano ją za wytwór tyle do skały. w stosunku do p o d o b n e j p o d w z g l ę d e m f o r m y r z e ź b y dużą o „ p o l o w e g o " , dopiero po I I wojnie światowej zaczęto u ż y w a ć t e g o c e l u k a m i e n i a ł u p a n e g o ze Do pracy „ w skale" przystępują nalnych, r z e m i e ś l n i c z y c h p r a c o w n i k a m i e n i a r s k i c h , k t ó r e z „ p r a w ­ szy. dziwą" s z t u k ą l u d o w ą n i e m a j ą wiosną, chociaż „ n a zimnie robota kamieniarska bardzo szkodzi". nic I m bliżej j e d n a k p r z y g l ą d a m y bardzioj o c z y w i s t e staje się, że znalazła się p o z a nawiasem obróbka jest monopolem l u d z i , k t ó r z y praktyki ogóle 1 nie produkujących zdobywali dobrze czynienia mówiąc kamieniarzach, p r z y g o t o w u j ą c y c h już kamień przedmioty dla z o czy Podobnie j a k w o ś r o d k a c h w i e j s k i c h Wydobywanie kamienia odbywa S k a l n i c y ł u p i ą k a m i e ń w czasie w o l n y m się jesienią lub wczesną od innych zajęć, często nie c z e k a j ą c nawet na konkretne z a m ó w i e n i e . G d y zjawi się od­ biorca, s p r z e d a j ą m u p r z y g o t o w a n y k a m i e ń i dzielą się u z y s k a n ą nie drogą opano­ kamieniem zawodowych celów użytkowe, brusy do ostrzenia, k a m i e n i e d o ż a r e n ludową. bynajmniej Równie do tym niesłusznie sztuką tę umiejętność i dłutom, j a k n p . m ł y n a r z e , ozy zagadnieniu, kamienna kamienia rzemieślniczej. wywali j ą c i , k t ó r z y m i e l i w nych się t e m u rzeźba zainteresowania Okazuje s i ę , ż e a r t y s t y c z n a systematycznej wspólnego. I I . 1. Oselkarz M i c h a ł D u d e k p r z y p r a c y , J o d ł ó w k a T u c h o w s k a , g m . T u c h ó w , w o j . t a r n o w s k i e . I I . 2. N a r z ę d z i a k a m i e n i a r s k i e : A — śpica, B — oskarb, C— siulajza, D — k n y p e l , E — stohamer budowla­ jak osełki, młynów. przemysłu drzewnego, które od p r o s t y c h w y r o b ó w u ż y t k o w y c h , j a k ł y ż k i c z y w r z e c i o n a , przechodziły do p r o d u k c j i b a r d z i e j a r t y s t y c z n e j — np. zabawek, tak w o ś r o d k a c h k a m i e n i a r s k i c h z d a r z a ł o s i ę , ż e o b o k produkcji osełek ozy m ł y ń s k i c h kamieni rozwijała figuralna. P r z y k ł a d y t a k i o z n a m y czy z okolic się z z terenów czasem rzeźba Łomkowszczyzny 2 3 Lubaczowa . Oprócz o ś r o d k ó w , w k t ó r y c h obróbką kamienia zajmowała się znaczna c z ę ś ć m i e s z k a ń c ó w w s i , p r z y c z y m z d o l n i e j s i p a r a l i się rzeźbą, m a m y p r z y k ł a d y twórców działających w rozproszeniu. W i e j s c y r z e ź b i a r z e w k a m i e n i u swych prac, co o b e c n i e z w y k l e u t r u d n i a i c h pojedynczo, nie podpisywali autoryzowanie. Ludowa r z e ź b a w k a m i e n i u n i e n a l e ż y w P o l s c e d o r z a d k o ś c i . Wszędzie gdzie w y s t ę p u j e o d p o w i e d n i s u r o w i e c , s p o t y k a m y rów­ nież k a m i e n n ą r z e ź b ę c z y t o w f o r m i e p r z y d r o ż n y c h f i g u r , nagrobków n a cmentarzach. Sporo togo rodzaju notujemy n a t e r e n i e K a r p a t i P o d k a r p a c i a , biarskich w y k o r z y s t y w a n y j e s t Kieleckiem, piaskowiec, gdzie w y d o b y w a n y j o s t ł a t w y wapienny, c z y l i t z w . gdzio do celów rzeź­ jak również np. w do obróbki kamień Gorlic i Jasła, ludowa opoka. Na z a c h o d n i m P o g ó r z u , w okolicy rzeźba k a m i e n n a j o s t b o g a t o r e p r e z o n t o w a n a . wej, s ą s i a d u j ą c e j czy przykładów z Łemkowszczyzną, W części p o ł u d n i o ­ występują często i krzyże p r z y d r o ż n e w y k o n a n e p r z e z k a m i e n i a r z y Natomiast w c z ę ś c i p ó ł n o c n e j figury łemkowskich. działały j u ż inne miejscowe pra- oownie k a m i o n i a r s k i e . M i e s z k a ń c y w s i p o ł o ż o n y c h n a p ó ł n o c od (ierlic j a k o c e n t r u m k a m i e n i a r s k i e , g d z i e w y r a b i a n o r z e ź b y ka­ mienno, w s k a z u j ą J o d ł o w k ę T u o h o w s k ą, wieś łożącą k i l k a k i l o m e t r ó w n a p ó ł n o c n y w s c h ó d o d G r o m n i k a . Nie u d a ł o s i ę d o t y c h c z a s u s t a l i ć g e n e z y k a m i e n i a r s t w a w J o d lów.H) T u c h o w s k i o j . N i e u l e g a j e d n a k wątpliwości, że to posiada we w s i t r a d y c j ę s i ę g a j ą c ą c o n a j m n i e j k i l k u rzemiosło pokoleń. We wsi z n a j d u j ą s i ę m i e j s c a , g d z i o w y b i e r a n y j e s t k a m i e ń . Miejs- oa to, zwano „ s k a ł y " , z n a j d u j ą s i ę w d o l n e j c z ę ś c i w s i „ p o d W i e l k ą Górą", na , , G n i d ó w k a c h " k o l o s z k o ł y , n a „ Ś w i e r c z u " i i n . M i e j s c o ­ wy piaskowiec n i e j o s t w y s o k i e j k l a s y . Z M ł y n a r z o w e j Góry na­ daje się n p . j e d y n i e d o b u d o w y d r ó g i j a k o d o d a t e k p r z y w y r o b i e betonu. W y d o b y w a n i e m którzy p r z y g o t o w u j ą kamienia zajmują się tzw. skalnicy, k a m i e ń g ł ó w n i e n a cele b u d o w l a n e . Obro­ biony k a m i e ń k u p u j ą o d n i c h c h ł o p i z o k o l i c z n y c h w i o s e k . U p r a ­ wianie k a m i e n i a r s t w a nie wywarło wyraźniejszego miejscowe b u d o w n i c t w o . S t a r s z e d o m y n i e m a j ą rówki k a m i e n n e j , a p i w n i c e b u d o w a n e wpływu nawet na podmu­ były dawniej z kamienia 167 �ze s p r z e d a ż y k w o t ą . Z a e k s p l o a t a c j ę k a m i e n i a n i e m a ustalonej o p ł a t y . S k a l n i c y z g ł a s z a j ą j e d y n i e w ł a ś c i c i e l o w i g r u n t u , ż e „po­ trzebują k a m i e n i a u c i ą ć " , r o z r a c h u n e k z n i m n a s t ę p u j e dopioro wtedy, gdy wyłupany k a m i e ń zostanie sprzedany. „ Ł a m a n i e s k a ł y " j e s t p r a c ą c i ę ż k ą . N a l e ż y n a j p i e r w zebrać z powierzchni darń taczkach poza „rumowiska". i ziemię, a następnie usunąć obręb miejsca Kamień eksploataoji występuje w Jodłówco w p o s t a c i j e d n o l i t e j m a s y s k a l n e j , lecz w i w y w i e ź ć na warstwę skalnego T u c h o w s k i e j nie kawałach. Odsłonięte b l o k i s k a l n e ł u p i e s i ę n a m n i e j s z e c z ę ś c i p r z y p o m o c y : „śpicy", „ k l i n ó w " i m ł o t a . „ Ś p i c a " j e s t t o s t a l o w y p r ę t o ś r e d n i c y 2 cm, a d ł u g o ś o i 2 6 c m , z a o s t r z o n y n a j e d n y m k o ń c u . S ł u ż y o n d o wy­ bijania wbija otworów. W się stalowe otwory kliny, te, które biegnące wzdłuż uderzane 6 —7 jednej linii, kilogramowym m ł o t e m p o w o d u j ą o d ł u p y w a n i e s i ę m n i e j s z y c h b l o k ó w kamienia. O d k r u s z o n y b l o k o d s u w a n o n a b o k p r z y p o m o o y l e w a r a zwanego „śtangla", Zwykle w czyli stalowego charakterze Prócz kamienia budowlanyoh, pręta, długiego śtangli u ż y w a n a łamanego wydobywano przez go na ok. 1,5 metra. j e s t s t a r a o ś o d wozu. „skalników" również dla dla dalszej celów obróbki. Z a j m o w a l i s i ę t y m t z w . o s e ł k a r z e , k t ó r z y r o b i l i o s e ł k i d o ostrzenia kos, 3 brusy i kamienie do żaren, młyńskich w Jodłówce miejscowy piaskowiec czyli tzw. żarnowce. Tuchowskiej nie był na ten cel Kamieni odkuwano, „za slaby", ponieważ o ż y l i zbyt m i ę k k i . M a t e r i a ł n a b r u s y i ż a r n o w c e ł u p a n y b y ł ze s k a ł y . Wstęp­ n a o b r ó b k a o d b y w a ł a s i ę p r z y k a m i e n i o ł o m i e . T a m p r z y pomocy ś p i c y i m ł o t a d z i e l o n o b r y ł y k a m i e n n e n a m n i e j s z e c z ę ś c i , którym n a d a w a n o z grubsza k s z t a ł t b r u s ó w czy ż a r n o w c ó w . J o d l ó w k a T u o h o w s k a , w o j . t a r n o w s k i e . I I . 3. N a g r o b e k , w y s . 2 0 0 c m . 1 8 4 5 r . I I . 4 . B r o n i s ł a w W a ń t u c h , Św. Rodzina, rzeźba n a g r o b n a , w y s . 115 c m . O k . 1 9 4 9 r . I I . 5. K z e z b a n a g r o b n a . i l . 6. A n t o n i H a j d e c k i , n a g r o b e k , w y s . . 1 4 4 c m . I I . 7. B z e ź b a n a g r o b n a . b y ł y dalszej 4 168 Półfabrykaty p r z e w o ż o n o n a t a c z k a c h l u b w o z i e p r z e d d o m , g d z i e poddawane 5 o b r ó b c e , a ż do c a ł k o w i t e g o 4 wykończenia . �Na osełki w y k o r z y s t y w a n o o d p a d y k a m i e n i a r s k i e w odprysków, które zbierały się na dnie postaoi „kamieniaka", czyli 5 miejsoowej, W jego uprawiająoej warsztacie kamieniarstwo zatrudnionych było od paru ok. 6 pokoleń. praoowników. dołu, gdzie w y b i e r a n o k a m i e ń . K a m i e n i a r z e p r a c o w a l i z r e g u ł y Prowadził on roboty kamieniarskie przy kościołach w na w o l n y m p o w i e t r z u i t o z d u ż y m i p r z e r w a m i , p o n i e w a ż Żmigrodzie, a t a k ż e w r ó ż n y c h wsiach Sądecozyzny. W pracowni mieniarkę r o b i ć , t o n a j w y ż e j p a r ę dni w miesiącu, bo na „kapłuca jego w y r a b i a n e b y ł y p o m n i k i nagrobne z a r ó w n o chrześcijańskie, idzie". C h o r o b ą z a w o d o w ą k a m i e n i a r z y j e s t p y l i c a i r e u m a t y z m . j a k i ż y d o w s k i o „ m a c e b y " , zwane przez j o d ł o w s k i c h Uważa się, ż e „ k a m i e n i a r z n i e ż y j e „ciajwesy". d ł u ż e j j a k 50 lat". Narzędzia s ł u ż ą c e do o b r ó b k i k a m i e n i n i e s ą s k o m p l i k o w a n e . Używany jost w t y m c e l u „ o s k a r b " , k t ó r y m obciosują kamień przy k s z t a ł t o w a n i u f o r m y ( i l . 2 b ) , „ s i u l a j z a " , c z y l i d ł u t o o o s t r z u szerokim na 3 — 4 c m — do w y g ł a d z a n i a drowniana p a l k a , z w a n a „knypel", p o w i e r z c h n i ( i l . 2c), do pobijania dłuta oraz „ ś p i o a " ( i l . 2a) i „ s t o h a m e r " ( i l . 2 e ) , t j . m ł o t o k ( i l . 2d) karbowany w kratkę, do w y r ó w n y w a n i a p o w i e r z c h n i . U z u p e ł n i e n i e stanowi d u ż y brus osadzony na palikach w pobliżu m i e j s c a p r a c y , s ł u ż ą c y do wbitych ostrzenia sprzętu w ziemię narzędzi. rannie Obok „ s k a l n i k ó w " i „oselkarzy" byli jeszcze w według Prostą zostawały wzorów płytę zdobioną robotę" w p o s t a c i d e k o r a c y j n y c h e l e m e n t ó w Wspomniana gałąź kamieniarstwa 6 iv okresie m i ę d z y w o j e n n y m . przy budowie k o ś c i o ł ó w Niektórzy, j a k n p . 7 Kamieniarze Osika, w się tu „czyści" i innych obiektów Teofil architektonicznych. rozwinęła głównie pracowali architektonicznych. ogóle w domu „rzemiosła nio prowadzili, t y l k o p r a c o w a l i p o ś w i e c i e " . I n n i d z i a ł a l i r ó w n i e ż na miejscu, w y k o n u j ą c r ó ż n e r o b o t y n a z a m ó w i e n i e mieszkańców okolicznych w s i . B y ł y t o g ł ó w n i e p r z y d r o ż n e i c m e n t a r n e k r z y ż e , a takżo p ó ł f a b r y k a t y zamawiane W Jodłówce Tuchowskiej kamieniarskich. K a ż d y nionymi przy przez kamieniarzy nie kamieniarz wydobywaniu było większych (poza kamienia) miejskich. warsztatów „skalnikami" pracował Jedyną p r a c o w n i ą z a t r u d n i a j ą c ą k i l k u k a m i e n i a r z y . b y ł Konstantego Wantuoha. Pochodził on z zatrud­ oddzielnie. niezamożnej warsztat rodziny ostatecznie ozdób u kamieniarzy wykończone i zaopatrzone przez trzeba profilowaniem sta­ dopiero Maceby wyrabiała pracownia dostarczonych bez któro kamieniarzy b y ł y to tylko kamieniarzy było obrabiać odpowiednio Wantucha żydowskich. przoz dłużej, 4—6 dni, wynikały r ó ż n i c o c e n , w a h a j ą c y c h s i ę o d 12 d o 2 0 z ł z a s z t u k ę . stąd Najdroższo b y ł y k o l u m n y z ozdobionymi kapitelami na żydowskie nagrobki, za k t ó r e p ł a c o n o p o 30 — 50 zł. W s p o m n i a n e Jodłówce „czystą półfabrykaty, odpowiednie napisy. Wańtuch Tuchowskioj t z w . k a m i e n i a r z e c z y ś c i , k t ó r z y w y k o n y w a l i jednym i drugim przypadku wykonane miejskich w W Ołpinach, co t y d z i e ń f u r m a n k ą Chrześcijańskie nagrobki kamieniarskich P. Musiał i P. żydowscy. nież Podobną zamówień odbierali właściciele maceby dwóch tamtejszych t r u d n i l i się oraz A n t o n i z Jodlówki Tuchowskiej i nagrobnych mieszkańców okolicznych wsi. Przykłady również zakładów kamieniarze w y k o n y w a n y c h dla d u ż y c h się w y r o b e m k r z y ż y p r z y d r o ż n y c h znajdujemy zaś półfabrykatów z rodziny Gnidów kamieniarskich, kamieniarze dla t u wyroby odsyłał Tarnowa*. Kulka, produkcją „czyści kamieniarze" szowski. P r ó c z do rów­ Swo- pracowni zajmowali oraz kapliczek tego r o d z a j u prac w samej J o d ł ó w c e Tuchowskiej czy to omentarzach, przy czy drodze na biegnącej, ś r o d k i e m w s i . I t a k n p . M i c h a ł D u d e k (ur. 1902), o s e ł k a r z znający r ó w n i e ż „ c z y s t ą r o b o t ę " ( i l . 1), w y k o n a ł k r z y ż s t o j ą c y w p o b l i ż u jego pola, odrzwia Wyrób są a ponadto zwieńczone prostych umieszczonego na ufundował i półkolistym nagrobków zbudował kamiennych cokole, m u s i mieć kaplicę, kamiennym w w postaci Jodłówce której nadprożem. krzyża Tuchowskiel �170 �dość odległą t r a d y c j ę , s k o r o n a s t a r y m c m e n t a r z u tego rodzaju n a g r o b e k z datą 1845 znajduje rozbudowania w ł a s n e j p r a c o w n i , s k ł o n i ł y K o n s t a n t e g o chęć Wantuoha do n a w i ą z a n i a b l i ż s z e j w s p ó ł p r a c y z J a n e m S r o c z y ń s k i m , 9 byl mistrzom k a m i e n i a r s k i m w J a ś l o . S r o c z y ń s k i , wykonywał dla „ R o d z i c e B . i S. W a n t u c h o w i e " . N a l e ż y p r z y p u s z c z a ć , ż e l i t e r a , , B " jest s k r ó t e m imienia B r o n i s ł a w a W a n t u c h a , k t ó r y Kontakty z kamieniarzami t a r n o w s k i m i , j a k r ó w n i e ż rzeźbę f i g u r a l n ą , się ( i l . 3). pracowni który uprawiający Wantucha sam dla swych tu poza szablon różne Przypisują ikioj rodziny, k t ó r y r z e m i o s ł o r z e ź b i a r s k i e n a t y l e o p a n o w a ł , ralne. W e d ł u g wykonać rzeźbę pełną. Jogo roboty jest np. rzeźba przedstawiają­ przeciętnej Najozynniejszym mieniu Bronisław* W a ń t u c h , j e d y n y z t e j r o z r o d z o n e j , k a m i e n i a r - wyobrażająca ś w . R o d z i n ę ( i l . 4 ) o r a z k i l k a f i g u r nagrobek. Ogólna rzeźby nagrobnej, rzeźbiarzem z Josla do w Jodłówco informatorów, „ t o był rzeźbiarz Wańtuchów formy nagrobków zaczerpnięto kamieniarskiego sposób traktowania rzeźbionych uprawia­ n y c h w formie, wyrobów kamieniarskich Przykładem i rodziny W a ń t u c h ó w , b r a t K o n s t a n t y o r a z sław W a ń t u c h na nagrobku tycznyoh w y r a ż a n o s i ę d o ś ć p o g a r d l i w i e ( „ j a k b y matoła m o g l i z r o b i ć " ) , c h o c i a ż K o n s t a n t e m u pisują niektórzy wykonanie raoźlą, przedstawiającą Boskiej O ich możliwościach pomnika co, t o jakiegoś Wańtuchowi cmentarnego z anioła w locie ( i l . 5). A u t o r s t w o stantego W a n t u c h a j e s t t u j e d n a k m a ł o p r a w d o p o d o b n e . bok p o s t a w i o n y przez rodziców na grobie dzioci oraz artys- nosi oraz typowy dla postaci, tego jest ś w . R o d z i n a ( i l . 4), k t ó r ą w y k o n a ł brata Józefa 1 0 . AV s w e j i cen­ rzemiosła p o z b a w i o n y c h ekspresji i artystycznego jącym r z e ź b ę f i g u r a l n ą . D z i a ł a j ą c y w s p ó ł c z e ś n i e z n i m k a m i e n i a r z e wykonywali j o d y m o p ł a s k o r z o ź b i o n o t w a r z e M a t k i figu­ odpowiedzialny z wzorników Wańtuch Chrystusa n a c o k o ł a c h n a g r o b k ó w . Sroczyński. rzeźby n a cala. o k o l i c ę , a ż d o K r a k o w a " . S r o c z y ń s k i w n i ó s ł d o p r a c o w n i 'lachowskiej. W o d ł u g o p i n i i i n f o r m a t o r ó w , Wilhelm, — m u n i e m a l wszystkie nowszo kamienno ników bratanek na Tuchowskiej b y l pracowni W a ń t u c h ó w Jodłówco Bronisław wykraczają spotykanej cych M a t k ę B o s k ą , k t ó r e z n a j d u j ą s i ę n a c m e n t a r z u w byl pierwszym w J o d ł ó w c o m i e j s c o w y m k a m i e n i a r z e m zapewne kompozycja m i e j sk i c h o m e n t a r z a c h . sprowadzany potrafił zrobił nagrobka, j a k i s p o s ó b w y k o n a n i a postaci anioła nie roboty r z e ź b i a r s k i e . U n i e g o t e r m i n o w a ł i u c z y ł s i ę r z e ź b y w k a ­ że dzieci banal­ wyrazu. Broni­ „poprawnej b e z d u s z n o ś c i " z b l i ż o n a jost ona do rzemieślniczej f i g u r y przedsta­ wiającej Chrystusa ( i l . 6), zrobionej przez Antoniego Hajdeckie- go, Bochni"", wspomnianego „rzeźbiarza z na grobie wyżej przy­ Bronisława połną w Jodłówce Tuchowskioj rzeźbiarza, k t ó r e m u można by powierzyć Kon­ wykonanie nagrobka Nagronapis: Wantucha. W i d o c z n i e po jego śmierci nie było z rzeźbą już figuralną. Zapowne d ł u t a jasielskiogo m i s t r z a S r o c z y ń s k i e g o s ą p ł a s k o ­ rzeźby na cokołach dwóch nagrobków stawianych ok. 1931 r., II. S 13. R z e ź b y n a g r o b n e z J o d l ó w k i T u c h o w s k i e j . I I . 8. Madonn-i z Dzieciątkiem, r z e ź b a p o ł i e h r o m . 1 9 1 1 r . I I . 9. Serce Jezusa, płasko­ rzeźba, wys. C h r y s t u s a 60 c m . I I . 1 0 . Matka Boska Niepokalana, w y s . 1 0 0 c m . O k . 1 9 2 4 r . I I . 1 1 . Madonna z Dzieciątkiem, rzeźba poliohrom., w y s . 72 c m . W y k . p r a w d o p o d o b n i e B r o n i s ł a w W a ń t u c h . I I . 1 2 . Matka Boska Niepokalana, w y s . 100 c m . W y k . prawdopo­ d o b n i e B r o n i s ł a w W a ń t u c h . O k . 1 9 2 9 r . I I . 1 3 . B r . W a ń t u c h , Matka Boska Różańcowa, w y s . 115 c m . 171 �przedstawiające anioła trzymającego w jednej ręce zwisającą g i r l a n d ę r ó ż , a w d r u g i e j — g a ł ą z k ę p a l m y (ił. 7). S p o s ó b t r a k t o ­ wania twarzy, jak również miękkie, światłocieniowe rozwiązanie fałdów szaty, wskazuje na d u ż ą biegłość t e c h n i c z n ą w y k o n a w c y , d a l e k ą od prostoty r z e ź b y ludowej. T o samo m o ż n a b y powiedzieć o rzeźbie Madonny przykładem z Dzieciątkiem rzemieślniczej Inaczej wygląda sprawa, p r z e d s t a w i a j ą c ą Serce na ręku rzeźby kutej w Jezusa gdy ( i l , 8), k t ó r a spojrzymy na płaskorzeźbę ( i l . 9). W y r a ź n e dysproporcje (duża głowa, skrócone ręce), płytkie, choć dość m i ę k k o wane fałdy wzory szat, z d a j ą przyniesione zaczynają się w się ś w i a d c z y ć przez swej jest kamieniu. o t y m , że zawodowego ludowej. Podobny proces m o ż n a c/.teroch Madonn, z których stwierdzić dwie „szlachetne" kamieniarza formie p r y m i t y w i z o w a ć w miejskiego duchu patrząc (Niepokalana ciała udrapo- i rzeźby na rzeźby Różańcowa) podawano s ą przez m i e s z k a ń c ó w J o d ł ó w k i j a k o dzieła Bronisława Wantucha. w (il. Gdybyśmy 10—13), m o ż n a te by cztery rzeźby wskazać, jak ustawili uczeń s t a r a ł się w z n o s i ć do p o z i o m u swego m i s t r z a w 1 2 pospolicie w y k o r z y s t y w a n y c h w mozolo . Wszystkie r z e ź b y opierają się oczywiście na o k r e ś l o n y c h wzorach ficznych, szeregu ciężkim oztery ikonogra­ rzemiośle kamieniar­ s k i m . W i d o c z n e j e s t j e d n a k , ż e w p i e r w s z y m p r z y p a d k u ( i l . 10) wzór został jak gdyby przetłumaczony z potocznego języka literackiego n a g w a r ę . P o s t a ć M a t k i Boskiej u t r a c i ł a s w ą smuk- łość, twarz została pozbawiona szablonowej gładkości i piękności na rzecz surowej typizacji, fałdy szat, szczególnie uprościły się i z r y t m i z o w a ł y w pionowe Podobnie, zaś sukni, bruzdy. c h o ć nieco inaczej w s z c z e g ó ł a c h , przedstawia się s p r a w a r z e ź b y w y o b r a ż a j ą c e j M a t k ę B o s k ą z D z i e c i ą t k i e m ( i l . 11). Tu również fałdów nastąpiła szat, dość typizacja twarzy, nieporadnych w znaczne wykonaniu uproszczenie (fałdy płaszcza poniżej lewej ręki). Trzecia z kolei figura, p r z e d s t a w i a j ą c a Boską Niepokalaną pierwszą. W y n i k a ( i l . 12), w ogólnym wyrazie II. 14. F r a g m e n t nagrobka, J o d ł ó w k a Tuchowska. Ok. 1940 r. t o n i e t y l k o ze w s p ó l n e g o w z o r u i k o n o g r a f i c z ­ nego, ale p r z e d e w s z y s t k i m z p e w n e g o p o d o b i e ń s t w a w rzeźby, Matkę przypomina widocznego w sposobie t r a k t o w a n i a fałdów fakturze sukni. Od­ Nagrobki, względnie przydrożne figury z pełnymi m i e n n a jest n a t o m i a s t g ł o w a , p r o p o r c j o n a l n a w s w y c h w y m i a r a c h stanowiły w stosunku do całej postaci, o t w a r z y znacznie bogatszej w t r a k t o ­ one szczytowe robione niezbyt osiągnięcie często, pracowni ponieważ, rzeźbami, Wańtuchów. jak na czasy Były między­ w a n i u s z c z e g ó ł ó w ( r y s u n e k oczu, nosa, u s t ) , co n a d a j e j e j w p o ­ w o j e n n e , c e n a i c h b y ł a w y s o k a , k o s z t o w a ł y b o w i e m o k o ł o 200 zł. r ó w n a n i u z poprzednimi wyraz pewnej Przeciętną rzeźbie, nisław wyobrażającej Wańtuch (o Matkę ile Boską subtelności. W Różańcową informatorzy słusznie ostatniej ( i l . 13), Bro­ przypisują mu się wyrobem nagrobnych czy p r z y d r o ż n y c h figur stanowiły krzyże wykonane według produkcję wzorów kamieniarzy znanych zajmujących z katalogów różnyoh firm kamieniar­ autorstwo r z e ź b y ) zbliża się j u ż bardzo do ideału, j a k i przedsta­ s k i c h . P r a c o w n i a W a ń t u c h ó w r ó w n i e ż p r o d u k o w a ł a t e g o rodzaju wiały nagrobki, z t y m , że jedne ( b y ć m o ż e kute przez rzeźby mistrza Sroczyńskiego. Postać Matki Boskiej, s m u k ł a , o lekko w y d ł u ż o n y c h proporcjach, odziana jest w z poprawnie zakomponowanymi fałdami. Jedynie twarz nieco pogrubione Widoczne to posiada p r z y c a ł e j r z e m i e ś l n i c z e j p o p r a w n o ś c i w y k o n a n i a — m i a ł y jednak wówczas, pewien gdy zestawimy o m a w i a n ą figurę M a t k i Boskiej z rzeźbą Chrystusa w postaci pionowej, p r o s t o k ą t n e j przez b o c h e ń s k i e g o r z e ź b i a r z a mierze realizuje ideał rzemieślniczej Bronisław dla innych wykuć jest b y ł y ś c i s ł y m n a ś l a d o w n i c t w e m o b i e g o w y c h w z o r ó w , i n n e zaś - szczególnie wykonaną rysy. Wańtuch robił jodłowskich „statuy", więc pełne kamieniarzy zwracali ( i l . 6), k t ó r a rzeźby . się z figuralne Nie tym potrafili do łalność frontu do i sami natomiast przygotowania ścian bocznych Podobna współpraca sami poprzednio postumentu i przyozdobienia o tematyce wiejskimi jego sakralnej. kamieniarzami, rzemieślnikami artystami rzeźbiarzami dzia­ czy miejskimi była zjawiskiem 1 4 , dosyć p o s p o l i t y m . T ł u m a c z y ona t a k c z ę s t o nas z a s k a k u j ą c ą r o z b i e ż n o ś ć , j a k a zachodzi w sposobie w y k o n a n i a f i g u r postać główna, mieślniczej stojąca na poprawności, podczas zdobiące cokół m a j ą charakter takie nasuwają mawiający autora 272 duże przydrożnych, cokole, u t r z y m a n a trudności gdy jest w stylu figuralne ustalaniu rze­ płaskorzeźby ludowego p r y m i t y w u . przy gdzie Przykłady autorstwa. uważają tę osobę, z którą zawierali Przykładem tego jest płyty, w której nagrobek o s a d z o n y jest (il. 16) 1 6 . S c h e m a t t o n z r ó ż n y m i d r o b n y m i w a r i a n t a m i p o w t a r z a się d o s y ć c z ę s t o . M u s i a ł o n b y ć p o p u l a r n y w ś r ó d o d b i o r c ó w , sko z n a j d u j e m y g o r ó w n i e ż w e w s i a c h o k o l i c z n y c h , j a k n p . n a cme tarzu w Rzepienniku dzące z Jodłówki pod względem Strzyżewskim. Niektóre Tuchowskiej zdobione technicznym w y k o n a n ą dekoracją wzornikowego. Czasem na t a f l a c h n a g r o b k ó w cięciu ramion krzyża) znajdują nagrobki są poprawnie poch i dobrze roślinną typu ( r z a d z i e j n a prze­ się p ł a s k o r z e ź b y przedstawiające t w a r z M a t k i B o s k i e j ( i l . 16) l u b C h r y s t u s a w c i e r n i o w e j koroni Niski z poziom techniczną artystyczny poprawnością tych płaskorzeźb, dekoracji w roślinnej, zestawieniu nasuwa puszczenie, ż e w y s z ł y one spod d ł u t a K o n s t a n t e g o lub przy Wilhelma W a ń t u c h ó w , o k t ó r y c h w i a d o m o , ż e b y l i d o b r y m i kamieniarzami, ale k i e p s k i m i rzeźbiarzami. Za przypuszczeniem fakt, że nagrobek w 1952 r . 1 7 t y m przemawia ten wykonany został prawdopodobnie , a więc rok po śmierci B r o n i s ł a w a W a n r j dopiero Ucha. Za­ nie i n t e r e s u j ą się b o w i e m t o k i e m w y k o n a w s t w a i za całości lokalny. k r z y ż m i ę d z y d w i e m a d o n i c z k a m i z w y r a s t a j ą c y m i z n i c h bukie­ również oni płaskorzoźbą między charakter tami kwiatów ograniczali s w ą a r t y s t y c z n ą między nimi a wykwalifikowanymi względnie nawet dużej wprawniejszego w rzemiośle r z e ź b i a r s k i m kolegi l u b do wspomnianego Hajdeckiego; w dewocyjnej. rzeźby 1 3 Sroczyńskiego) szaty umowę 1 5 . Na kamiennych rozpiętego Chrystusa. krzyżach spotyka się często wizerune Sposób t r a k t o w a n i a ciała, a nawet ikon �grafia wykazuje d o s y ć d a l e k o i d ą c e r ó ż n i o e . C h r y s t u s n a nagrob- porcjo oiala p o p r a w n e , ramieniu, t u ł ó w głowę lekko przechyloną wymodelowany z zaznaczeniem micznych k l a t k i p i e r s i o w e j i b r z u c h a , z lekkim podkreśleniem rzeźba Matki Boskiej. prawemu napis: „F BR muskulatury, kamioniarskim. B y ć m o ż e na autorem cech ręce i nogi ułożono w f a ł d y . S p o s ó b p r z e d s t a w i e n i a różny w s z c z e g ó ł a c h , w s k a z u j e ku perizonium rękę wprawną ich mógł Strzyżowskiogo ( i l . 1 6 ) , k t ó r y , wodług Tuchowskiej, w Jodłowce potraktowana j e s t d o ś ć s c h e m a t y c z n i e starannie w rzemiośle być wielokrotnie informacji Rzepiennika miejscowych, postać Chrystusa N Na podstawie Wańtuch", Bronisław Wańtuch". co kropielnicy znajduje należy czytać: W J o d ł ó w o e T u c h o w s k i e j s ą jeszcze d w i e druga — w kaplioy p r z y drodze Po I I wojnie światowej Tuchowskiej zaczął szybko wymarło, Ziemie wielu Dudek lub jako szkoły. Sporo starych małorolnych i n n i poszli do węgła lub dojeżdżają Michał upadać. bezrolnych Zachodnie, poniżej ośrodek kamieniarski w pracy w przeniosło śląskich do p r a o y w T a r n o w i e . Jeszcze w jeden z ostatnich zajmował się chodzi o s e ł e k i b r u s ó w ( i l . 1), k t ó r e s p r z e d a w a ł n a t a r g u w pozba­ Później stosunkowo wym boku m a k i l k a p o z i o m o z a z n a c z o n y c h p ł y t k i c h fałd. pra­ Intere­ sująco jost, ż e w o p i s y w a n e j r z o ź b i e s t o p y C h r y s t u s a n i e s ą z ł o ż o n e jedna na drugiej i p r z e b i t e j e d n y m g w o ź d z i e m , j a k t o j e s t w ikonografii r z y m s k o - k a t o l i c k i e j , l e c z u s y t u o w a n e '•¡111110 na w y s t a j ą c e j podpórce i przebito d w o m a zgodnio z w y m o g a m i o b r z ą d k u Oprócz f i g u r chowskiej wyrabiali artystycznym. inne Według gwoździami, wschodniego. przydrożnych, kamieniarze jeszcze przedmioty miejscowych Jodłówki o Wańtuch charakterze informatorów, świeconą, o p o d s t a w i e — stojącą kropielnicę w formie profilowanego Tu­ Maciej słupa, kościel­ na z wodę kolistą czaszą o z d o b i o n ą z e w n ą t r z r o z e t a m i . N a k r a w ę d z i c z a s z y w z n o s i dla celów „skalnicy" budowlanych. jednak mało i codziennie czasu, ponieważ 1965 I n n ą wsią, o której się t a m Dorywczo Tuchowie. kamieniarką zatrudniony jest w na­ temu przemyśle pracy. m ó w i o n o , że kamieniarstwem", r. t r u d n i l i się w y d o b y w a n i e m jest w y j e ż d ż a ze w s i d o na wyrobem g r o b k o w ą z a j m u j e s i ę jeszcze K o n s t a n t y W a b n o . P o ś w i ę c a „ p r a w i e wszyscy Ł u ż n a , trudnili wieś leżąca w woje­ wództwie tarnowskim, kilkanaście kilometrów na północny zachód od z Wańtuch w y k o n a ć m i a ł k a p i t e l e n a s ł u p a c h o g r o d z e n i a nego, zaś B r o n i s ł a w kamienia przyjęte równolegle, tylko niektórzy się kopalniach i dowolnie, jeśli wiono m u s k u l a t u r y , s z e r o k a , p ł a s k a k l a t k a p i e r s i o w a , Jodłówoe kamieniarzy o proporcje. U w a g ę z w r a c a z b y t d u ż a g ł o w a , c i e n k i e r ę c e grube i s ł a b o w y m o d e l o w a n e n o g i . P e r i z o n i u m z w i ą z a n o n a się „Fundator ozdobne kropielnicę. J e d n a znajduje się w k a p l i c y „ z a d w o r e m " , jakkolwiek wspomniany S r o c z y ń s k i . N a t o m i a s t n a n a g r o b k u z wykonany z o s t a ł anato­ potraktowano tych rzeźb, się w j e d n y m miejscu s m u k ł a ś c i a n k a , na k t ó r e j widnieje płasko­ pro­ kaoh z omentarza w J o d ł ó w o e T u o h o w s k i e j ( i l . 1 4 , 1 5 ) m a Gorlic. Przeprowadzone nie p o t w i e r d z i ł y jednak uprawiana w bieżącym roku badania terenowe tego, ż e b y w Ł u ż n e j obróbka kamienia b y ł a w sposób tak powszechny. O k a z a ł o się, że fama o k a m i e n i a r s k i m charakterze Ł u ż n e j w i ą ż e się z j e d n ą t y l k o r o d z i n ą Jamerów. Dziś kamieniarskiego trudne sprawę opowiadanie o kilometrów parę jest już odtworzyć rodu. B y ć może Zofii od Swiderskiej Łużnej. pełną historię tego nieoo ś w i a t ł a r z u c i ł o b y n a z Szalowej, Wiekowa ta wsi informatorka II. 15. F r a g m e n t n a g r o b k a z p r a c o w n i K o n s t a n t e g o W a n t u c h a , w y m . 5 0 x 5 0 c m , J o d ł ó w k a T u c h o w s k a . O k . 1 8 8 9 r . I I . 16. nagrobka w y k . w J o d ł ó w c e Tuchowskiej, Rzepiennik Strzyżewski, w o j . tarnowskie. tę odległej (ur- Fragment, �17 w 18 1886 r.) podała, (1872 — 1884 że r.), gdy w czasie odbywały budowy kolei się prace n a Zajmował podkarpackiej odcinku Stróże — J a s ł o , p o j a w i l i się j a k o r o b o t n i c y r ó w n i e ż kamieniarze. N i e k t ó r z y i z n i c h p o ż e n i l i się w Szalowej i pozostali na (woj. stałe. Opowiadanie staruszki p o t w i e r d z a fakt, że na c m e n t a r z u w Szalowej dekorację formie architektoniczną np. rzemieślnikiem". i w okolicznych wsiach ( Ł u ż n a , Polna) p o d o b n y c h n a g r o b k ó w się nie s p o t y k a . Z a p a m i ę c i informatorki, „Jamry". w Szalowej czynni Jeśli ktoś znalazł w byli polu kamieniarze ,,szedł z n i m do J a m r a na ż a r n a " ( ż e b y zrobił k a m i e ń ż a r n o w y ) . b y ł y dalsze losy J a m o r ó w z Szalowej, Ś w i d e r s k a n i e Kamieniarzy o t y m Według tradycji działających przebywał nazwisku znajdujemy przez Jakie pamiętała. w pobliskiej Łużnej. rodzinnej, nie z n a n y z i m i e n i a dziadek obecnie Jamorów lat z domu Bratysławską, wywędrowal za miodu czterdzieści, przywożąc do rysunku, Czech, stamtąd wraz z pasierbem. P o c z ą t k o w o do kaplicy unikał też kamienie Przy Rzeźby starannie świadczących nazwiskiom odpowiedni kamień, Nie chłopom i to prawdopodobnie skoro architektoniczną. do kościoła w cmentarnej robót żaren Wyko­ Grybowie w zupełnie Siarach prostych, kieratowych. J a k o r z e ź b i a r z b y ł W ł a d y s ł a w J a m e r „ d o b r z e wyszkolonym a r c h i t e k t o n i c z n e j . Ś w i a d c z ą one, ż e d z i a ł a l i t u j a c y ś k a m i e n i a r z e miejscowi, również kamieniarką nowosądeckie). Odkuwał znajduje się sporo s t a r y c h n a g r o b k ó w k a m i e n n y c h o p r y m i t y w n e j się o n n a ł m . i n . k a m i e n n o o b r a m i e n i a o k i e n do jego były wygładzone o indywidualności Władysławie skiego jego b r a t J a n poprawne twórczoj Jamerze w proporcjach i p o z b a w i o n e w s z e l k i c h cech uozył artysty. się zawodu kamieniar­ ( 1 8 7 9 — 1 9 3 4 r . ) . N i e m i a ł j e d n a k d o rzeźby j z d o l n o ś c i , w o b o c c z e g o o g r a n i c z a ł s i ę j o d y n i o d o k u c i a prostych! n a g r o b k ó w i detali architektonicznych. Ś l a d a m i Jana w wyboru! z a w o d u p o s z l i j e g o d w a j s y n o w i e — J ó z e f ( u r . 1 9 1 2 r . ) i Gustaw; (ur. 1907 r.), k t ó r z y r ó w n i e ż uczyli się w p r a c o w n i Władysławłj gdzie Jamora, podobnie j a k jego w ł a s n y syn żonę, W ł a d y s ł a w S z y m c z y k . P o z a t y m m i a ł j e s z c z e W ł a d y s ł a w Jamer zamiesz­ kilku uczniów z Nowego Sącza. Tadeusz' Spośród nich 9 i siostrzeniec rzeźbiarstwem k a l i oni w G r y b o w i e , gdzie dziadek J a m e r t r u d n i ł się kamieniar­ figuralnym stwem. n i e ś m i a ł j - m , s t r o n i ą c y m o d l u d z i , z p o w o d u c z e g o u z y s k a ł przy­ Po czternastu latach co m o g ł o b y w s k a z y w a ć n a pobytu przeniósł jakieś weześniojsze się do Łużnej, więzy łąoząoe go z t ą miejscowością czy okolicą. Po w y j e ź d z i e ojczyma pracownię w uczył Grybowie zawodu 1935 przejął pasierb kamieniarskiego r.), uzyskując Bratysławski. syn dyplom Jamera — U niego Władysław mistrzowski. nej. B y ł on z n a n y m w okolicy r z e ź b i a r z e m . W y k o n y w a ł cach czy współpracował łemkowskimi kul figuralne detale do dziełem m. jest in. z kamieniarzami z Przegońmy nagrobków statua Matki miejskimi Boskiej, rzoźby w i B a r t n e g o " , dla i figur Łuż­ Gorli­ których przydrożnych. stojąca w Jego Łużnej „dziki". Do swego artystycznego człowiekiem rzemiosła o d n o s i siej z z a m i ł o w a n i o m . P i e r w s z ą r z e ź b ę u l e p i ł z g l i n y , g d y m i a l lat 18, Później, gdy najpierw model cokołów Władysław Jamer prowadził warsztat kamieniarski w figuralne, ,się (1873 — domek t r u d n i się j o d y n i e J ó z e f J a m e r . Jest on do zaczął rzeźbie z gliny. figur w kamieniu, Józef Jamer przydrożnych. f i g u r a l n ą . Jego d ł u t a są m . i n . nie Zajmuje również robi się wykonywał n a g r o b k ó w czyj wyłącznie rzeźbę s t a t u a M a t k i B o s k i e j z Dzieciąt-} k i e m , s t o j ą c a p r z y d r o d z e w C h o d o r o w e j , Serce Jezusa — figura! z n a j d u j ą c a s i ę w G r ó d k u k o ł o S z y m b a r k u i k i l k a f i g u r nagrobnych, m. i in. w na Polnej cmentarzu (anioł w Łużnej trzymający Jamer r ó ż n e prace dla (Matka wianek). Boska Niepokalana) Wykonywał innych kamieniarzy, np. dla t o ż Józoi Franciszka oraz D u s z y z G o r l i c , k t ó r e m u k u ł w i z e r u n k i M a t k i B o s k i e j i Chrystus! figura Chrystusa z portalu kościoła w Jodliezu (woj. krośnieriskie). J a k o p o j ę t n y u c z e ń s w e g o s t r y j a , J ó z e f J a m e r p r z e j ą ł całkowicie przy 274 drodze, druga — w Polnej, przy romizie strażackiej �w swej r z e ź b i e r z e m i e ś l n i o z y styl, k t ó r y nie pozwolił m u poza przeciętną kamieniarską W s p o m n i a n a poprzednio n i e c h ę ć do n a w i ą z y w a n i a z ludźmi powodowała, rachunek. że Zamówienia Gustaw, k t ó r y swoim Józef rzadko przyjmował imieniem w y k o n a n e przez J ó z e f a . Sam wyjść poprawność. pracował zwykle jego kontaktu na własny starszy i nazwiskiem podpisywał Gustaw rzeźb figuralnych odkuwał natomiast cokoły. Z poważniejszych nie robił, jego prao w s p o m ­ n i e ć n a l e ż y w y k o n a n y w 1935 r . p o s t u m e n t d o s t o j ą c e j w zabytkowej figury św. Floriana, z 1826 w pracowniach którzy i lub swe kwalifikowanych pracowali doświadczenie środowiska. zdobywali indywidualnie, bez oparcia Przykładem umiejętności w tradycjach zmarły w ośrodkach rzeźbiarskie rzemieślników, zdobywając jest Łużnej r. Oprócz rzoźbiarzy, k t ó r z y wyrastali w wiejskich kamieniarskich brat rzeźby byli i potrzebną taoy, wiedzę swego czy obcego 1962 r. Marian Dziadzio, chłop z Rzepiennika Strzyżewskiego (woj. tarnowskie) Powołany do służby wojskowej p o w r ó c i ł do d o m u j a k o i n w a l i d a w czasie I wojny światowej całkowicie pozbawiony słuchu Ciężkie k a l e c t w o p r z y c z y n i ł o się do tego, że nie z a ł o ż y ł rodziny mioszkał w d o m u zamężnej siostry i zamiast rolnictwem zajął się r ó ż n y m i p r a c a m i , do k t ó r y c h k w a l i f i k o w a ł y go w y b i t n e u z d o l n i ę nia manualne. Dziadzio był przysłowiową konywał a także dla sąsiadów kamieniarskie. N a kilka nagrobków Są to kutych krzyże prymitywnych, z nywał czasami prace „złotą rączką". stolarskio, m i e j s c o w y m cmentarzu znajduje jego postacią się ręką. Chrystusa, wzniesione na profilowanej płyty. N a podstawie Dziadzio Wy blacharskie zwykle kilkuczłonowych postumentach w cie s ł u p a l u b p i o n o w o j , 19 przeróżne wypukłą dekorację w dość kształ­ wyko­ formie grubo odkutej gałązki z listkami. P o s t a ć Chrystusa rozpiętego na krzyżu II. 17. Marian D z i a d z i o . K r z y ż z n a g r o b k a , R z e p i e n n i k S t r z y ż e w s k i . 1 9 4 9 r . I I . 18. M . D z i a d z i o . K r z y ż z n a g r o b k a , R z e p i e n n i k S t r z y tewski. I I . 19. W o j c i e c h J ę d r u s i a k . Św. Rodzina, f i g u r a n a k o l u m n i e , T u r z a , g m . R z e p i e n n i k S t r z y ż e w s k i , w o j . t a r n o w s k i e . I I . 20. W . J ę drusiak. Św. Bronisława, r z e ź b a w d r e w n i e , T u r z a . U . 2 1 . W . J ę d r u s i a k . Św. Andrzej, f r a g m . n a g r o b k a z i l . 24. I I . 22. W . J ę d r u s i a k Frasobliwy. (Obecnie M u z . w Bieczu, w o j . k r o ś n i e ń s k i e ) . 21 175 �I I . 23. N a g r o b e k z f i g u r ą ś w . J a n a N e p o m u c e n a , T u r z a . O k . 1887 r. I I . 24. N a g r o b e k z f i g u r ą ś w . A n d r z e j a , T u r z a . rzeźbił w z dużymi u p r o s z c z e n i a m i , ale niejednakowo. się o d siebie n i o t y l k o d r o b n y m i s z c z e g ó ł a m i ale również p r e z e n t o w a ł y inne ujęcia Najprymitywniejsza, ale też natury j e s t n a j e d n y m n a g r o b k u n a l e w y m b i o d r z e C h r y s t u s a , n a drugim z a ś — p o s t r o n i e p r a w e j , co w s k a z u j e , ż e i t y m r a z e m Dziadzia formalnej, ,,ludowa" i l . 17. R z e ź b a wybitnie symetryczny. G ł o w a wzniesiona pionowo posługiwał jest ikonograficzne. najbardziej postać Chrystusa przedstawiona na że różniły Widać, konkretnych przypadkach korzystał z wzorów, które ta m a jest układ się nie wykluczone, jednym, że mogły ale tu dwoma jako pochodzące z J o d ł ó w k i Tuchowskioj, również na Tarę potraktowana cmentarz kilometrów północ Turza, gdzie r ę c e r o z p i ę t e s ą n i o m a l p o d k ą t e m p r o s t y m w s t o s u n k u do p ł a s k i e j , figury. Był pozbawionej szczegółów anatomicznych k l a t k i piersiowej. Nogi, podobnie jak Dziadzio. J ę d r u s i a k muskulatury, gospodarstwo rolne podobnie jak ręce, są słabo modelowane, ułożone równoległo, wsparte na wystającej bez p o d s t a w c e , co czy, że D z i a d z i o k o r z y s t a ł t u z w z o r u p r z e d s t a w i a j ą c e g o wanie według obrządku wschodniego. Rysy świad­ Ukrzyżo­ twarzy, zarost, zaznaczone są w s p o s ó b z u p e ł n i e s c h e m a t y c z n y . K o r o n a cierniowa i wąskie perizonium p r z e k r e ś l o n o jest k i l k o m a s k o ś n y m i Na dwóch innych nagrobkach sposób karbami. wykonania postaci ziemi nim niczym rolnictwa i na pracował Wojciech się Jędrusiak nie rozpięte ręce wznoszą lekko k u górzo, k l a t k a piersiowa w jednej z rzeźb jest i obła, bez s z c z e g ó ł ó w a n a t o m i c z n y c h ( i l , 18), w wydłużona, jak i nogi z są lekko zaznaczonymi wałkowate, słabo żebrami. modelowano. się szeroka d r u g i e j z a ś —Zarówno ręce, Stopy złożone jednia n a d r u g i e j i p r z e b i t e j e d n y m g w o ź d z i o m , z g o d n i e z są ikono­ '. l e ż y wi wykonujący kamie ( 1 8 6 0 - 1907 posiadał w ojcu, czenia z b o ż a , a p o n a d t o u p r a w i a ł r z e ź b ę r . ) , samouk Turzy który Syn niewielki p o z a uprani n a t o m i a s t obok w d r e w n i e i kamieniuj Z r z e ź b d r e w n i a n y c h z a c h o w a ł s i ę C h r y s t u s n a k r z y ż u , znajdujący się obecnie w z b i o r a c h M u z e u m w B i e c z u i f i g u r k a Św. B r o n i s ł a w ę (ma j ą r o d z i n a r z e ź b i a r z a przydrożne ramienia, 2 miejscowości zajmował. lona lewego przedstawiając! — i l . 20) kamioniu — oraz fera k u l J ę d r u s i a k figur] i nagrobne, w postaci rzeźb p e ł n y c h umioszczanycj n a c o k o ł a c h . P o d s t a w y s w y c h r z e ź b c i o s a ł w k a m i o n i u z miejsco­ wych złóż, na figuro sprowadzał piaskowiec pińczowski. I s t n i e j e p a r ę f i g u r z p o d p i s e m J ę d r u s i a k a . N a t e j podsta j a k o d z i e ł a j o g o r ę k i u s t a l o n o — w T u r z y n a g r o b e k L o o n a Nio z ustawioną na postumencie postacią kobiecą w d ł u g i e j , luź grafią przyjętą w kościele łacińskim. K o r o n y cierniowe w o b y d w u splywająoej przykładach p r z y p o m i n a j ą c y m c i e r n i o w ą k o r o n ę i dalej — figurę stojącą p perizonium, 176 posiadają o dosyć kształt miękko wąskiego, karbowanego potraktowanyoh fałdaoh, wałka, wiązane Nief rzeźby, w y k o n y w a ł n a z a m ó w i e n i e s ą s i a d ó w m ł y n k i do ozysi t r o n y w miejscowym kościele. W kierunku tej rzeźbiarz Chrystusa jest nieco o d m i e n n y . G ł o w a jest nieznacznie przechy­ w od Strzyżewskim odziedziczone po więcej wzorami. oddziaływać k t ó r e , j a k w i o m y , docierał;- Rzepienniku ramienia, j e s t f r o n t a l n i e , bez n a j m n i e j s z o g o p r z e c h y ł u w k i e r u n k u żył w różnymi wzory drodze s z a c i e , z p r z e w i e s z o n y m p r z e z z ł o ż o n o r ę c e wiońo wiodącej z Turzy do Rzepiennika (il. 19). Trądy �11. 2 5 . N a g r o b e k , miejscowa p r z y p i s u j e p o n a d t o T u r z a . I I . 26. N a g r o b e k z f i g u r ą Jędrusiakowi autorstwo statuy wyobrażającej Serce J e z u s a , u m i e s z c z o n e j n a w y s o k i e j k o l u m n i e w Rzepienniku B i s k u p i m , oraz przed dawnym - św. R o d z i n ę p r z y d r o d z e w parkiem Moszczenicy nadto bliżej n i e o k r e ś l o n e r z e ź b y J ę d r u s i a k a m a j ą na starym c m e n t a r z u w T u r z y . W wana jest %vykonana p r z e z niego Jędrusiak b y ł z n a n y m w dworskim ( i l . 19). znajdować Muzeum w Bieczu rzeźba okolicy Po­ ekspono­ Frasobliwego rzeźbiarzem, się ( i l . 22). do którego M a t k i Boskiej Szkaplerznej, napisu, j a k i m a b y ć umieszczony Turza. na płycie nagrobka W i l g a z O s t r u s z y , p r z e ż y ł l a t 83, z m a r ł 28 m a r c a C i e k a w e , ale n i e s ł y c h a n i e t r u d n e do o d e y f r o w a n i a , s ą z a p i s k i odnoszące się do ikonografii. Na temat figury Matki lowany do 1/2 z góry różowy, malkut (sic!) n i e b i e s k i , (sio!) t r o n u w z n o s i s i ę p o n a d głową, tron z boku czu, wśród p a p i e r ó w p o z o s t a ł y c h p o r z e ź b i a r z u , z n a l a z ł s i ę j e g o f i o l e t , n a g ł o w i e t y l k o w ł o s y bez t u w a l n i . O b u w i e w notatnik. P r o w a d z o n y j e s t o n d o ś ć n i e p o r z ą d n i e , m a ł o c z y t e l n y m modzie, pismom, zielony, fałd}' na kant, fałdy że mistrz w swej m ł o d o ś c i ortograficznych, nie p o ś w i ę c a ł co zbyt świadczyłoby, wiele czasu szkolną n a u k ę . U d e r z a j ą c e j e s t n a t o m i a s t , ż o z n a j d u j ą c e ołówkowe, c z ę ś c i o w o z a t a r t e r y s u n k i , praw nie, co wskazuje Przedstawiają rysowanych one na wykonane są bardzo plastyczne architekturę prawdopodobnie z uzdolnienia pomników jakichś cmentarnych, katalogów notatniku są również. zapiski zamówień i w y d a t k ó w . D o w i a d u j e m y się z nich, zrobił n p . : „ N a g r o b e k do Jodłowej, u dołu 34, z b o l c u 2 2 , p ł y t a szeroka wysoki że razem z frontu po­ wysokości rękawy w rozmiarze głowy, sukienki wywinięte ze pomalowany podszywka złotymi płaszcza dawniejszej paskami zakończone na okrągło. złożenie, korona wraz z głową robiona. Głowa Dziecięcia z brwiami, Dziecię trzyma w ręku różaniec, płaszcz m a aż na kolor Ostrożnie równo wywinięty nodze". Jędrusiaka. lub Bawet r y s o w a n y c h z n a t u r y o r a z s z k i c e p o s t a c i M a t k i Chrystusa i i n n e . W na się t a m butki z ł o t e na dole i n a g ó r z e , n ó ż k i t r z y m a n a lewej ręce, p i e r i m e t do p ó l t o r y błędów Boskiej z Dzieciątkiem siedzącej na tronie czytamy: „ t r o n z b o k u poma­ chetnio zwracano s i ę z z a m ó w i e n i a m i . W z b i o r a c h M u z e m w B i e ­ polnym („Jakub 1902"). Boskiej, dotyczące Jędrusiak 185, 34". W miejscu z n a j d u j e m y w i a d o m o ś ć , ż e w y k o n y w a ł j a k i e ś prze­ może slup innym zamówienie W rzeźby, ten sposób ołówkowym. klientów Nie została Jędrusiak uzupełniając Widać, studiował można przez opis że dla wzory, stwierdzić, Jędrusiaka t o w a ł starannie kolory, notował wygląd wykonanym zaspokojenia nabywając czy interesującej przez siebie wymogów potrzebne opisana w swych wiadomości. notatniku zrealizowana. Natomiast go szkicem fakt, rzeźba że no­ pozwala przypuszczać, że przynajmniej n i e k t ó r e swe d z i e ł a p o l i c h r o m o w a ł . Przypuszczenie t o p o t w i e r d z a dla Alojzego M a j a k a w Z a g ó r z a n a c h . N i e k i e d y j e d y n y m ś l a d e m i n n a jeszcze n o t a t k a , z k t ó r e j jogo artystyoznej p o t r z e b n y do złocenia m a t e r i a ł . P r ó o z r z e ź b , podobnie j a k i n n i działalności jest notatka zawierająca treść wynika, że k u p o w a ł w Tarnowie 177 �I I . 2 7 . Św. Józef z Dzieciątkiem, p ł a s k o r z e ź b a n a n a g r o b k u , T u r z a . I I . 2 8 . W o j c i e c h M u s z k o . F i g u r a p r z y d r o ż n a , C i ę ż k o w i o e , w o j . tar­ n o w s k i e , u l . K o l e j o w a 1883 r . kamieniarze, w y k o n y w a ł J ę d r u s i a k kamienne kropielnice. Wska­ p o r ó w n a w c z e j . Zniszczeniu uległy też n i e k t ó r e napisy, zuje n a t o zapis w n o t a t n i k u : „ k r o p i e l n i c e , p o d s t a w a możliwia do ziemi, m i s k a 42, 42, 27, z g o d z i ć Jędrusiak, „był który według d o b r y majster, się za 15 złotych". opinii miejscowych nie robił dużo, ale 3 2 , 3 3 , 55 w poszczególnych co unie­ nagrobków. Z p e w n ą d o z ą p r a w d o p o d o b i e ń s t w a m o ż n a p r z y p i s y w a ć Ję. informatorów, starannie", datowanie świetle drusiakowi figurę autorstwo paru nagrobków. św. Jana, wzniesioną na Zaliczyłbym do grobie Jana Wrzosia, nich zmarłego swych a u t o r y z o w a n y c h prac nie przedstawia się z b y t interesująco w (il. ( i l . 2 4 ) , k r z y ż z p o s t a c i ą C h r y s t u s a i p ł a s k o r z e ź b ą Ś w . J a n a ( i l . 25), 19). Rzeźby jego są poprawne w proporcjach, posiadają piękne twarze, j a k przystoi ś w i ę t y m osobom, starannie wypraco­ wane szaty, Nie o m i ę k k i c h , realistycznie p o t r a k t o w a n y c h ulega jednak wątpliwości, że J ę d r u s i a k jako i gromadzenia warsztatowych doświadczeń. Jego wcześniejsze mitywniejsze i mniej rzeźby uzależnione od i były (il. samouk, oraz f i g u r ę M a t k i Boskiej Szkaplerznej niewątpliwie i ż e w T u r z y ż y j ą jeszcze l u d z i e , k t ó r z y go p a m i ę t a j ą , cmentarzu przez jego r z e ź b nasuwa znajduje ludowych twórców, stety, nie pamiętają. niektóre z nich duże się k i l k a rzeźb nazwisk Można wyszły trudności. rzeźby są przeważnie z ż a r t e przez k o r o z j ę , znakiem 178 zapytania co z a c i e r a wnioski ustalenie że nie­ przynajmniej Jędrusiaka. wskazanie. przez czytelność formy i stawia na 27), s t o j ą c y zasadzie czas, pod analizy ś w . Andrzeja na grobie J ó z e f a Bułasa, zmarłego w 1874 r. n a n a g r o b k u z d a t ą 1873 1878 ( i l . 26). W p r a w d z i e w r o k u ś m i e r c i B u ł a s a o z y o s o b y , n a g r o b i e której stoi figura młodym Matki chłopcem przeszkadzać, fundowane Boskiej (13—14 wiadomo Szkaplerznej, lat), nie bowiem, w wiele lat po że Jędrusiak b y ł jeszcze powinno nam nagrobki to zbytnio bywają często śmierci. Z trzech rzeźb p e ł n y c h najprostsza Szkaplerznej ( i l . 26). Ciężka, j e s t f i g u r a M a t k i Boskiej przysadzista, z dużą głową prze­ c h y l o n ą k u p r a w e m u r a m i e n i u , o t w a r z y szerokiej, schematycznie potraktowanej modlitwy spływa silnie n a d w y r ę ż o n e wysnuwane lub miejscowym wykonanych N i e s ł y c h a n i e t r u d n e jest n a w e t hipotetyczne i c h Starsze odległe informatorzy, przypuszczać, spod d ł u t a Na niewątpliwie których pry- zewnętrznych. M i m o że czasy, k i e d y d z i a ł a ł J ę d r u s i a k , nie s ą z b y t autorstwa prób, figurę c o k ó ł z p ł a s k o r z e ź b ą ś w . J ó z e f a t r z y m a j ą c e g o n a r ę k u Dzieciątko artystycznych wpływów napisu fałdach. z a n i m doszedł do t a k i c h r e z u l t a t ó w , m u s i a ł przejść d r o g ę poszukiwań 1887 r . ( i l . 2 3 ) , n i e p o s i a d a j ą c ą po Natomiast w szczegółach. zupełnie fałdy gładkiej sukni Ze złożonych powiorzchni zaznaczone są do płaszcza kilkoma rąk szkaplerz. nierównymi, b i e g n ą c y m i p i o n o w o ż ł o b k a m i . P o d o b n i e p r z e d s t a w i a s i ę statua św. Jana Nepomucena ( i l . 23), t r z y m a j ą c e g o w rękach krzyż z c i a ł e m C h r y s t u s a . P o s t a ć ś w i ę t e g o w y k o n a n a j e s t w f o r m i e słabo �traktowana jest bardziej i Jezusa Józefa światłocieniowo, widoczna jest troska a o w twarzach podkreślenie św. różnicy w i e k u . T w a r z ś w . J ó z e f a , o b r a m i o n a z a r o s t e m , z silnio zaznaczo­ nymi łukami nadoczodołowymi i kośćmi policzkowymi, w ogólnym ujęciu przypomina twarz św. Andrzeja ( i l . 24) a także C h r y s t u s a na k r z y ż u ( i l . 25). M o ż n a j ą t r a k t o w a ć j a k o twarz przejście do bardziej w y p r a c o w a n e g o u j ę c i a t w a r z y w rzeźbie św. R o d z i n y ( i l . 19). O m a w i a n e t r z y p ł a s k o r z e ź b y n a w i ą z u j ą w s w y m układzie do od ogólnie natomiast znanych obrazków płaskorzeźba dewocyjnych. czwarta, Odbiega znajdująca się na nioh cokole na­ g r o b k a J a n a W r z o s i a ( i l . 23). W i d z i m y t a m d w a a n i o ł y u s t a w i o n e symetryozme przy krawędziach wnęki, trzymające nad wieniec, w k t ó r y w k o m p o n o w a n y jest tekst o treści Sposób nie wykonania odbiega obydwu zasadniczo postaci, a od szczególnie poprzednio sobą dewocyjnej. faktura opisanych, szat inny natomiast rysunek t w a r z y , a przede w s z y s t k i m u k ł a d jest kompozy­ c y j n y całości, w s k a z u j ą c y na to, że a u t o r sięgnął do w z o r u bardziej dostosowanego już Omawiając bliższym do architektury materiał nagrobkowej. zebrań}' w Turzy, która teronem działania Wojciocha Jędrusiaka, przedstawić domniemaną drogę rozwoju była naj­ starałem wiejskiego się samouka, k t ó r y w y c h o d z i z p r y m i t y w n e j r z e ź b y l u d o w e j i przez samouetwo — drogą naśladownictwa — zdołał rzeźby rzemieślniczej. Jeżeli domysły wiotkich podstawach) są słuszne, przyswoić sobie (oparte zresztą na mielibyśmy styl bardzo jeszcze jeden p r z y k ł a d wielokrotnie obserwowanego procesu, g d y t w ó r c a ludo­ w y , d ą ż ą c do artystycznego awansu, zatraca s w ą indywidualność n a rzecz b a n a l n e j r z e m i e ś l n i c z e j p o p r a w n o ś c i , k t ó r e j staje się dla niego n a j w y ż s z y m Efemerycznym w pierwszym osiągnięcie celem. ośrodkiem wiejskiego trzydziestoleciu kamieniarstwa bieżącego wieku były O l s z y n y ( w o j . t a r n o w s k i e ) . Jego p o c z ą t k i w i ą ż ą się z o s o b ą J ó z e f a (1840—1925 r.), urodzonego w Olszynach, k t ó r y uczył Bąka się ka­ mieniarstwa w Ryglioach, a następnie praoował jako kamieniarz w Tarnowie, Gorlicach i Tuchowie. W Olszyn, z ożenił pierwszego się z wdową małżeństwa 1900 r. B ą k p o w r ó c i ł nazwiskiem dwoje dzieci, Sterkowicz, syna 1907 r . ) i c ó r k ę M a g d a l e n ę ( u r . 1906 r . ) . W się B ą k kapliczki, przedmioty, ił. 28. zaznaczone s ą bloku, szczegóły na którym szat — koronka, s t u ł y i s u t a n n y . N a płytkimi komży wgłębieniami zakończonej ramionach ma u dołu narzucony krótki np. przydrożne, bardzo u zdolnego pełnych do poprawiał teścia, ucząc (1901—1937 r . ) 2 1 się r z e m i o s ł a w rzeźbiarza. wykańczał Do nagrobki, gdy na pleoach k r z y ż o s k o ś n y c h r a m i o n a c h , w s t o s u n k u d o niej wykazuje d o s y ć p o w a ż n e sposób w y k o n a n i a twarzy, różnice. U w a g ę o nadoczodołowych, w y s t a j ą c y c h wyraźnie poprzed­ zwraca zarówno zaznaczonych łukach kościach policzkowych i staran- nio w y m o d e l o w a n y m z a r o ś o i e (wąsy, realistycznie z a k o m p o n o w a n y układ broda), jak szat, o również dość zróżnicowanych, silnio p o g r u b i o n y c h f a ł d a c h . S p o s ó b t r a k t o w a n i a t w a r z y p o d o b n y jeat pod w z g l ę d e m c h a r a k t e r u u o g ó l n i e n i a d o t w a r z y Frasobliwego w y k o n a n e g o p r z e z W . Na frontowych ścianach Jędrusiaka cokołów, wykuto są p ł a s k o r z e ź b y f i g u r a l n e . Dwie siebie pod a względem formalnym, Matki Boskiej z c o k o ł u , na którym w ( i l . 22). płytkich z nich on mianowicie W obydwu przykładach są do płaskorzeźba stoi figura św. podobny Andrzeja przedstawio­ jest że B ą k też ogólny rysunek postaci, l e k k i e p r z e c h y l e n i o g ł o w y k u p r a w e m u r a m i e n i u , wykonywał informatorów Serce J e z u s a , i n n i n a t o m i a s t n i g d y r z e ź b f i g u r a l n y c h nie robił, t y l k o k u p o w a ł i n n y c h r z e ź b i a r z y , w z g l ę d n i e w y k o n y w a ł je dla niego Jan wał się on wzorami w postaci figur drewnianych, rzeźbionych przez jego przyjaciela, S t a n i s ł a w a B o c h e n k a z pobliskich O ł p i n D u ż a liczba rzeźb kamiennych w y s t ę p u j ą c y c h na Pogórzu wskazuje, że ta gałąź twórczości była . chłopów b a d a n i a . W i e l e r z e ź b w c i ą ż jeszcze pozostaje d z i e ł a m i anonimo­ w y c h t w ó r c ó w . Z a s t a n a w i a j ą c e jest, gdzie z n a j d o w a ł o się c e n t r u m artystycznego rzemiosła kamieniarskiego, które promieniowało na wsie P o g ó r z a . P o m i j a j ą c T a r n ó w , J a s ł o , G r y b ó w czy które powstają jako ośrodki raczej w t ó r n e j rzeźby (douczali się t a m odpowiedzi ni, to dosyć późno Gorlice, i w formie n i e k t ó r z y wiejscy kamieniarze), pytanie należy szukać w Ciężkowicach. ta w t y m mieście m o g ą b y ć dość odległe. W ubiegłym wieku płaskorzeźba 2 2 zachodnim wśród Nazareńskiego, (il. 27) ma w z a s a d z i e z b l i ż o n e c e c h y , a l e od R z e ź b y Karasia m a j ą charakter rzemieślniczy. W pracy posługi­ Postać Józefa je Karaś. Bułata z nagrobka Bąka twierdzili, Sw. Józefa z D z i e c i ą t k i e m ręku do rzeźby typizacja t w a r z y i f a k t u r a z r y t m i z o w a n y c h f a ł d ó w s z a t . na ponoć się miejscowym cmentarzu jako dzieło Józefa rzeźbę przedstawiającą za rzeźb o wiele bardziej rozpowszechniona, niż to u j a w n i ł y dotychczasowe wnękach zbliżone (il. 24) oraz ś w . J a n a N e p o m u c e n a z c o k o ł u k r z y ż a nego na i l . 25. Chrystusa na Bąk uchodził kucie zabierał p e ł n e , nie z o s t a ł o ostatecznie w y j a ś n i o n e . J e d e n z wskazywał Józef ten zaznaczono s ą n i e m a l s y m b o l i c z n i e p a r u p i o n o w y m i wrąbkami. czy i na Bąka, należało rzeźby dźwigającego Pytanie, niego mantolet. F a ł d y s z a t , p o d o b n i e j a k w o p i s a n e j p o p r z o d n i o f i g u r z e , Trzecia z k o l e i r z e ź b a , w y o b r a ż a j ą c a ś w . A n d r z e j a figuralnej. prace kamieniarskiego. opinii miejscowej kaplic p r z y d r o ż n y c h i r. ka­ inne Bąka, pracować 1921 z także chwili Karaś chrzcielnice. W a pasierbica zaczął jak figury M a g d a l e n a , w y s z ł a za m ą ż za J a n a K a r a s i a , k t ó r y o d tej Jan rozczłonkowanego nagrobki, (ur. zajmował kamieniarstwem architektonicznym. W y k o n y w a ł mienia II. 29. Wojciech M u s z k o . C o k ó ł f i g u r y p r z e d s t a w i o n e j n a Aleksandra Olszynach do mającą po­ Jak wskazuje na to l u d o w a w charakterze figura nosząca datę 1848, kamieniarskie Chrystusa tradycje działał 279 �t u jako rzeźbiarz w k a m i e n i u Wojciech Muszko (1824—1892 r.), w „ o b y w a t e l C i ę ż k o w i c " (tak p o d p i s a ł się na cokole f i g u r y charakter ludowego znaczeniu. Cechuje w Ciężkowicach przy ul. Kolejowej). dzieło stanowi k a m i e n n y k r z y ż D r u g i e jego stojącej autoryzowane s t o j ą c y p r z y drodze wiodącej ze Staszówki do Ciężkowic. N a p i s umieszczony na p ł y c i e informuje, że „ w y r ó b t y figury Wojoiecha Muszoka z Ciężkowic". Figura słupa z ulicy o Kolejowej przekroju frontowej i obu kwadratowym, bocznych. ś w i ę t y c h ( i l . 29). N a Matkę Boską jak Ciężkowioach, w cokołu Zarówno ozdobione tak znajdująoe się z ludowego dziełami postaci wnękami wnękach przed sobą i krzyż wykutymi Matki na We z jest w na wykute cokole znajduje się s t a t u a trzymającą rzeźba wykonana Boskiej cokołach ze we z małego a ścianach są — postacie przedstawiająca Jezusa. Podobnie ma wnękach płaskorzeźbami. Jezusem, jak nie wysokiego Staszówki wskazują, samouka podstawy że mamy zawodowo i trzy kamieniarza. Prace, które prymitywu je duża w wykonał Muszko, najlepszym przejrzystość mają tego słowa kompozycji hiera­ tyczny spokój, swoboda w traktowaniu proporcji ciała szone dekoracyjnego głowy, rytmizowania styl rzeźb temu pozwala w Andrzeja W z rzeźby wsiach, liczno m o ż e nieco p ó ź n i e j dotychczas jak rzeźby artystyczna czynienia oddziaływania na wyszkolonego szczegółowych badań. wieś obu i w (powięk­ indywidualny przypisać anonimowe samych i to Ciężkowicach M a t k i Boskiej z płaskorzeźbą na miejscowym z Wojciechem współcześnie rzoźbił w określony, prawdopodobieństwem Stawiskach figura czy umiejętność Wyraźnie dużym niektóre Ciężkowicach działalność korpusy), szat. okolicznych (np. s t o j ą c a na św. krótkie fałdów autorowi zarówno ściany płaskorzeźby do rzeźbie kamieniu niejaki kamieniarzy, pogórzańską lub Serwo. Zarówno jak wymaga cmentarzu). Muszko i problem jeszcze ich dalszych PRZYPISY 1 Z m a t e r i a ł ó w ź r ó d ł o w y c h wiadomo, że np. na Żywiec­ czyźnie wykonawcami kamiennych figur przydrożnych bywali m ł y n a r z e . J . S z a b ł o w s k i , Zabytki sztuki w Polsce. Powiat Żywiecki, W a r s z a w a 1 9 4 8 , s. 2 7 7 . 2 R . R e i n f u s s , Rzeźba figuralna Łemków. Ze studiów nad ludową rzeźbą kamienną na Łemkowszczyźnie, cz. I I , „ P o l . Szt. L u d . " . R . X V I I , 1 9 6 3 , n r 3 / 4 , s. 1 2 2 . K . W o l s k i , Z badań nad kamieniarstwem ludowym na Roztoczu, „ R o c z n i k Muzeum Etnograficznego w Krakowie", K r a k ó w 1 9 6 6 , s. 1 1 7 ; S. L e w , Ludowy ośrodek kamieniarski w Bruśnie, pow. Lubaczów, „ R o c z n i k Przemyski", t. X I , P r z e m y ś l 1 9 6 7 , s. 1 9 3 . 3 4 B r u s y l u b k a m i e n i e do ż a r e n w y k o n u j e się w t e n s p o s ó b , że po w y c i o s a n i u odpowiedniej p ł y t y , f o r m u j e się j ą w k s z t a ł c i e k o ł a p r z y p o m o c y „ o s k a r b a " w e d ł u g kreski zaznaczonej c y r k l e m , a n a s t ę p n i e w y r ó w n u j e się p ł a s k i e powierzchnie „ ś p i e ą " i d ł u t e m p o b i j a n y m , „ k n y p l e m " . Po w y g ł a d z e n i u powierzchni o b r ó w n u j e się i w y g ł a d z a p o w i e r z c h n i ę o b w o d u , na k o ń c u z a ś p r z y u ż y c i u śpicy, dłuta i knypla przekuwa p o ś r o d k u koła otwór, który musi b y ć w y k o n y w a n y z d w u stron, aby u n i k n ą ć pęknięcia kamienia. Powierzchnio trące po w y g ł a d z e n i u m u s z ą jeszcze z o s t a ć nasiekane w radialnie r o z c h o d z ą c e się r o w k i . 5 Obrobione z grubsza „ o s k a r b e m " kamienie na osełki moczono kilkanaście godzin w wodzie, a następnie tarto pod w o d ą j e d n ą osełkę o d r u g ą , b y przez szlifowanie u z y s k a ć k s z t a ł t ostateczny. Jeśli m a t e r i a ł b y ł przygotowany, w ciągu dnia w y k o n a ć m o ż n a b y ł o 1/2 k o p y ( 3 0 s z t . ) o s e ł e k , a j e ś l i s u r o w i e c był dobry, to nawet pełną kopę. 6 W okresie m i ę d z y w o j e n n y m b y ł o w J o d l ó w c e T u c h o w s k i e j 15 „ k a m i e n i a r z y c z y s t y c h " , w t y m J a n i J ó z e f M a r k i e w i e ż o w i e , Teofil i Stanisław Osikowie, Bronisław, W ł a d y s ł a w i Stanisław Gnidowie, pięciu W a ń t u c h ó w (Stanisław, W ł a d y s ł a w , Maciej, B r o n i s ł a w i Wilhelm), A n t o n i Swoszowski. W y r o b e m o s e ł e k i b r u s ó w z a j m o w a ł o się o k o ł o 20 k a m i e n i a ­ rzy, w t y m Tadeusz Grzela, M i c h a ł D u d e k i nie z a p a m i ę t a n y z imienia Brzenia. O d k u w a n i e m b r u s ó w i k a m i e n i do ż a r e n trud­ n i l i się m . i n . J a n K u k u ł k a z p r z y s i ó ł k a „ Ś w i e r c z e " , M i c h a ł D u ­ dek, S t a n i s ł a w W a ń t u c h , W o j c i e c h P i ą t e k i niejaki P r z ą c e k . „Skalników" było wielu, informatorzy wymieniali trzech: Stanisława Wiśnię, W ł a d y s ł a w a Osikę i Franciszka K u k u ł k ę . Przy budowie kościoła w Jodłówce Tuchowskiej pracowali jako „kamieniarze czyści": Teofil Osika z bratem Stanisławem, B r o n i s ł a w W a n t u o h i trzej bracia Gnidowie (Bronisław, W ł a d y ­ sław i Stanisław). Ponadto „ s k a l n i k " W ł a d y s ł a w Osika w towa­ r z y s t w i e c z t e r e c h i n n y c h : t r z e c h z Jodło w k i Tuchowskiej, a jednego z Frysztaka (woj. k r o ś n i e ń s k i e ) . 7 8 Przewozem w y r o b ó w kamieniarskich z Jodłówki Tuchow­ skiej do T a r n o w a t r u d n i ł się do w y b u c h u I I w o j n y ś w i a t o w e j Konstanty Wabno z Jodłówki Tuchowskiej. W e d ł u g niego p r z e d s i ę b i o r c y t a r n o w s c y b r a l i k a ż d ą ilość t o w a r u . 9 Józef Sroczyński był mistrzem kamieniarskim. Pochodził z D ę b o w c a ( w o j . k r o ś n i e ń s k i e ) . J a k i ś ozas p r z e b y w a ł w A m e r y c e ; po powrooie założył w pierwszych latach po I wojnie ś w i a t o w e j p r a c o w n i ę k a m i e n i a r s k ą w J a ś l e , p r z y u l . Zielonej, w p o b l i ż u bramy cmentarnej. W y k o n y w a ł kute w piaskowcu nagrobki i figury przydrożne z rzeźbami figuralnymi. Miał licznych po­ m o c n i k ó w i u c z n i ó w . N a c m e n t a r z u w J a ś l e jest jego g r ó b z na­ p i s e m : „ J ó z e f S r o c z y ń s k i a r t . r z e ź b i a r z u r . 1864 z m . 1934". N a d g r o b e m znajduje się d u ż a r z e ź b a p r z e d s t a w i a j ą c a orła t r z y m a j ą c e g o w szponach kajdany, d ł u t a J ó z e f a Sroczyńskiego. 1 0 Informacje o autorstwie Bronisława Wantucha należy w t y m p r z y p a d k u p r z y j m o w a ć z r e z e r w ą , b o w i e m np. „ w Granicaoh" (przysiółek J o d ł ó w k i Tuchowskiej) r z e ź b ę o analogicz­ n y m t e m a c i e w y k o n a ł S r o c z y ń s k i , p o d c z a s g d y W a ń t u c h kul jedynie cokół. Antoni Hajdecki, mieszkający stale w Bochni, byl r z e ź b i a r z e m o d u ż y m d o ś w i a d c z e n i u i o p a n o w a n y m rzemiośle a r t y s t y c z n y m . K a m i e n i a r z e z J o d ł ó w k i T u c h o w s k i e j zapraszali g o d o s i e b i e , b y w y k o n y w a ł d l a n i c h r z e ź b y f i g u r a l n e d o wyra­ b i a n y c h przez nich n a g r o b k ó w . W okresie międzywojennym b y ł t o j u ż c z ł o w i e k s t a r y . R z e ź b i ł n a p o d s t a w i e s z k i c ó w rysun­ kowych, k t ó r e w sposób precyzyjny przenosił na kamień. 1 1 1 2 B r o n i s ł a w W a ń t u c h m i m o n a u k i u J ó z e f a Sroczyńskiego nie zdobył żadnych uprawnień rzemieślniczych. Wykonując r z e ź b ę , p o s ł u g i w a ł s i ę w z o r e m w p o s t a c i f i g u r k i g i p s o w e j lub porcelanowej, k t ó r ą k o p i o w a ł w odpowiednim powiększeniu w kamieniu. 1 3 Jednym z klientów Bronisława Wantucha Osika (1902—1971 r.), k t ó r y pierwotnie zatrudniony cowni Wańtuchów. Jako „kamieniarz czysty" nagrobki t y p u architektonicznego, natomiast gdy u niego p e ł n ą r z e ź b ę f i g u r a l n ą , o g r a n i c z a ł się do cokołu, a s t a t u ę z a m a w i a ł u bardziej sprawnego b y ł Teofil b y ł w pra­ wykonywał zamówiono wykonania rzeźbiarza. 1 4 Wykonując cokół dla ś w . R o d z i n y r z e ź b i o n e j przez S r o c z y ń s k i e g o , w y k u ł B r o n i s ł a w W a ń t u c h n a f r o n t o w e j ścianie płaskorzeźbę archanioła Michała przebijającego diabła. W S z e r z y n a c h ( w o j . k r o ś n i e ń s k i e ) z n a j d u j e s i ę figura p r z y d r o ż n a z p o s t a c i ą M a t k i B o s k i e j , p r z y p o m i n a j ą c a dużych r o z m i a r ó w f i g u r k ę p o r c e l a n o w ą , n a t o m i a s t p ł a s k o r z e ź b a z pos­ t a c i ą C h r y s t u s a n a c o k o l e w s k a z u j e n a r ę k ę r z e ź b i a r z a ludowego. Według fundatorów figurę (jako całość) w y k o n a ł rzeźbiarz T e o f i l O s i k a z J o d ł ó w k i T u c h o w s k i e j , a l e s y n n i e ż y j ą c e g o już k a m i e n i a r z a w y j a ś n i ł , ż e o j c i e o w y k u ł t y l k o p o d s t a w ę i płaską r z e ź b ę ( s i c ! ) , n a t o m i a s t s t a t u ę M a t k i B o s k i e j z r o b i ł n a jego zamówienie Hajdecki. 1 5 1 6 Na n a g r o b k a c h m i e j s k i o h , n p . n a c m e n t a r z u w Jaśle, w y s t ę p u j e w p o d o b n y m u k ł a d z i e m o t y w w p o s t a o i d w ó c h wa­ z o n ó w ze s t y l i z o w a n y m i p ł o m i e n i a m i z n i c z y , k t ó r e w Jodlówce T u c h o w s k i e j z a m i e n i ł y się w k w i a t y . Błażej Wojtanowski, na k t ó r e g o g r o b i e z n a j d u j e się p o m n i k , z m a r ł 1 p a ź d z i e r n i k a 1 9 5 2 r . , a l e w ą t p l i w e jest, aby postawienie nagrobka nastąpiło bezpośrednio po pogrzebie, R . R e i n f u s s , Rzeźba figuralna Łemków, o p . c i t . , s. 131. " T a d e u s z J a m e r w y k o n a ł w c z a s i e s w o j e j kamieniarskiej pracy jedynie: jedną rzeźbę pełną (Matka Boska Różańcowa — z n a j d u j ą c a s i ę w L i p n i c y , w w o j . t a r n o w s k i m ) i j e d n ą płasko­ rzeźbę (głowa Chrystusa na nagrobku w Łużnej). N a w z ó r n a g r o b k a w y k o n a n e g o w J o d ł ó w c e Tuchows­ k i e j , a z n a j d u j ą o e g o s i ę n a c m e n t a r z u w R z e p i e n n i k u Strzy­ ż e w s k i m , w y r z e ź b i ł M a r i a n D z i a d z i o p o s t a ć a n i o ł a . Rzeźba została zakupiona i wywieziona do K ą t ó w Wrocławskich. 1 7 1 8 2 0 2 1 R z e ź b y J a n a K a r a s i a r o z c h o d z i ł y s i ę w s z e r o k i m pro­ m i e n i u . J e g o f i g u r y p r z y d r o ż n e z n a j d u j ą s i ę w Święcanaoh, B i e c z u ( M a t k a B o s k a ) , S z e r z y n a c h ( M a t k a B o s k a ) o r a z w Dąb­ r ó w c e T u c h o w s k i e j ( S e r c e J e z u s a ) . N a g r o b k i K a r a s i a z rzeźbami f i g u r a l n y m i s ą n a c m e n t a r z u w O l s z y n a c h i s ą s i e d n i c h wsiach. 2 2 S t a n i s ł a w B o c h e n e k u r o d z o n y i z a m i e s z k a ł y s t a l e w 01p i n a c h ( z m . 1 9 4 9 r . ) b y ł s a m o u k i e m . T r u d n i ł s i ę s n y c e r k ą (m. in, w y k o n a ł o ł t a r z g ł ó w n y d l a k o ś c i o ł a w O ł p i n a c h ) , r z e ź b i ł też. w d r e w n i e f i g u r y d o f e r e t r o n ó w i k a p l i c . S ą d z ą c n a podstawie f e r e t r o n u z f i g u r ą M a t k i B o s k i e j ( z n a j d u j ą c e g o s i ę w kościele w O ł p i n a c h ) , r z e ź b a j e g o m i a ł a c h a r a k t e r c z y s t o rzemieślniczy, M i m o ż e n i e p o s i a d a ł ż a d n y c h u p r a w n i e ń — m i a ł uczniów. R z e ź b y j e g o z n a j d u j ą s i ę m . i n . w L i p i n k a c h i K r y g u k o ł o Gorki) o r a z w S z e r z y n a c h k o ł o J a s ł a . Z a p r z y j a ź n i o n y z J a n e m Karasiem w y p o ż y c z a ł m u na w z ó r swoje r z e ź b y . Tot.: Autor —- U. 20, 21; L . Dzięgiel — 11. 28: J. Świderski — il. 1, 3—19, 22—27, 29. Eys.: M. Czarnecka — il. 2 � https://zbiory.etnologia.uw.edu.pl/files/original/2789fbe18a31eb7d7a0a8485cd17ca26.pdf e0585316e8e48e186ac15a922eeb1745 Dublin Core The Dublin Core metadata element set is common to all Omeka records, including items, files, and collections. For more information see, http://dublincore.org/documents/dces/. Title A name given to the resource Lud Publisher An entity responsible for making the resource available Polskie Towarzystwo Ludoznawcze Rights Information about rights held in and over the resource Licencja PTL Format The file format, physical medium, or dimensions of the resource pdf Language A language of the resource pol Type The nature or genre of the resource czasopismo Text A resource consisting primarily of words for reading. Examples include books, letters, dissertations, poems, newspapers, articles, archives of mailing lists. Note that facsimiles or images of texts are still of the genre Text. Dublin Core The Dublin Core metadata element set is common to all Omeka records, including items, files, and collections. For more information see, http://dublincore.org/documents/dces/. Relation A related resource oai:cyfrowaetnografia.pl:publication:3949 Date A point or period of time associated with an event in the lifecycle of the resource 1954 Subject The topic of the resource plastyka ludowa Małopolska - sztuka ludowa Identifier An unambiguous reference to the resource within a given context oai:cyfrowaetnografia.pl:3697 Title A name given to the resource Malowanki ścienne z Chotyziów / Polska Sztuka Ludowa - Konteksty 1954 t.8 z.1 Description An account of the resource Polska Sztuka Ludowa 1954 t.8 z.1 ; s.50-54 Creator An entity primarily responsible for making the resource Reinfuss, Roman Language A language of the resource pol Publisher An entity responsible for making the resource available Państwowy Instytut Sztuki Format The file format, physical medium, or dimensions of the resource application/pdf PDF Text Text capture metadata for PDF documents Text Ryc. 1. Malowanka ścienna. Malowała Maria Bartosz. Chotyzie (pow. starachowicki). M A L O W A N K I ŚCIENNE Z C H O T Y Z I Ó W ROMAN Szeroki rozgłos, j a k i w ciągu ostatnich k i l k u lat zyskały s ł y n n e na całą P o l s k ę malowanki ludowe z Zalipia na P o w i ś l u D ą b r o w s k i m , zwrócił u w a g ę ba­ daczy i szerokich warstw społeczeństwa przede wszy­ stkim na ten niezwykle ciekawy ośrodek. Inne nato­ miast podobne ośrodki g u b i ą się w cieniu, chociaż również zasługują na to, aby ich artystyczne osiągnię­ cia stały się przedmiotem zainteresowania e t n o g r a f ó w i m i ł o ś n i k ó w sztuki ludowej. W czasie b a d a ń terenowych, prowadzonych od lat k i l k u przez Z a k ł a d Badania Plastyki, Architektury i Zdobnictwa Ludowego PIS, niejednokrotnie spoty­ kano po wsiach w n ę t r z a zdobione przez kobiety w i e j ­ skie malaturami, czy to w y k o n y w a n y m i wprost na wybielonej ścianie, czy też m a l o w a n y m i na papierach, u ż y w a n y c h do dekoracji ścian podobnie, jak gdzie in­ dziej stosowane są tkaniny czy wyszywane m a k a t k i W sprawozdaniach z prac badawczych, j a k i e ukazy­ wały się w „Polskiej Sztuce Ludowej", n o t o w a l i ś m y już tego rodzaju odkrycia. P r z y k ł a d e m m o ż e t u b y ć wzmianka o malarstwie ś c i e n n y m w Jadachach ipow T a r n o b r z e g ) o ręcznie malowanych dywanach papie­ rowych z Przedborza (pow. Kolbuszowa) , czy mala2 1 R. Reinfuss: Z obozu naukowego w W e r y n i . ..Pol­ ska Sztuka Ludowa" 1950 nr 7—12, s. 139 i ryc. 11 na s. 140. * 3.w. s. 139. 50 REINFUSS turach, zdobiących w n ę t r z a d o m ó w w Pliskowoli (pow. Sandomierz) i Woli Jachowej (pow. Kielce) . W archi­ w u m Z a k ł a d u znajdują się ponadto nie publikowane dotychczas notatki, w s k a z u j ą c e , że m a l o w i d ł a ścienne w postaci papierowych „ d y w a n ó w " w y s t ę p u j ą również w gminie B o l e s ł a w (pow. D ą b r o w a Tarnowska) orarz w powiecie ł a ń c u c k i m (wieś Sietesz i in.). W czasie tegorocznych p o s z u k i w a ń , prowadzonych przez .Zakład w p ó ł n o c n o - w s c h o d n i e j części w o j e ­ w ó d z t w a kieleckiego, u d a ł o się r ó w n i e ż w jednej z ba­ danych miejscowości n a t r a f i ć na i n t e r e s u j ą c e malo­ w a n k i ścienne. Była to m a ł a wioska Chotyzie. położo­ na w powiecie starachowickim, k i l k a k i l o m e t r ó w na południe od Ciepielowa. W Chotyziach zwyczaj dekorowania ścian przy po­ mocy malatur nie posiada odleglejsze] tradycji. Daw­ niej w n ę t r z a izb zdobione tam b y w a ł y g a ł ą z k a m i jed­ liny, czasem s p o t y k a ł o się też naklejane na ścianach wycinanki, jakie jeszcze i dziś n i e k t ó r e dziewczęta potrafią w y c i n a ć . Malowane ręcznie dekoracje wyko­ nywane na papierze pojawiły się w chotyziskkh izbach po raz pierwszy dopiero w grudniu ubiegłego roku, kiedy w z w i ą z k u z p o r z ą d k a m i ś w i ą t e c z n y m i zabrał? 3 3 4 R. Reinfuss: Badania terenowe w regionie kielecko-sandomierskim. „Polska Sztuka L u d o w a " 1952 nr l . s. 42 i ryc. 13 na s. 41. j w . s. 42. 4 �się dziewczęta do przyozdabiania m i e s z k a ń . Chociaż historia malowanek w Chotyziach jest tak k r ó t k a , że sięga nieledwie dnia wczorajszego, trudno jest już ustalić z całą pewnością, k t o pierwszy w p a d ł tam na pomysł zdobienia izb malowankami, zwłaszcze że no­ wa forma dekoracji pojawiła się niemal równocześnie w k i l k u domach. 'Nie ulega wątpliwości, że p r y m w ś r ó d młodocianych malarek (w Chotyziach malowaniem dekoracji ścien­ nych z a j m u j ą się dziewczęta w w i e k u 14—16 lat) wie­ dzie Janina Sikorzanka, córka m a ł o r o l n e g o chłopa, k t ó r a spośród wszystkich m a l u j ą c y c h d z i e w c z ą t w y ­ różnia się n i e p r z e c i ę t n y m talentem plastycznym. Jani­ na Sikorzanka urodzona 1.II.1937 r. uczęszczała do szkoły podstawowej w pobliskich Ł a z i s k a c h . Po ukoń­ czeniu k l . 7 w y j e c h a ł a na dwa tygodnie do Łodzi, gdzie chciała zapisać się do liceum ogólnokształcącego. Gdy z braku miejsca skierowano ją do technikum budowy maszyn, p r z e r w a ł a po k i l k u dniach n a u k ę , zwłaszcza że pobyt w Łodzi u t r u d n i a ł y jej kłopoty mieszkanio­ we. Po powrocie do Chotyziów Janina Sikorzanka za­ jęła się p r a c ą d o m o w ą . Wtedy po raz pierwszy na tar­ gu w Zwoleniu zobaczyła rozchwytywane przez kobiety wiejskie malowanki z Zalipia, wydane przez C e n t r a l ę P r z e m y s ł u Ludowego i Artystycznego w formie dru­ kowanych na papierze makat. Sikorzanka przyjrzała się malowankom, ale sama ich nie kupiła. „Po co m i a ł a m k u p o w a ć , kiedy mogę sobie sama w y m a l o w a ć . " Z czasów pobytu w szkole walały się w ś r ó d rupieci domowych k r e d k i szkolne i farby akwarelowe. Po powrocie do domu Sikorzanka odszukała je i na z w y k ł y m papierze kancelaryjnym zaczęła k o m p o n o w a ć swe pierwsze wzory przeznaczo­ ne dla dekoracji ścian. te, podobnie zresztą j a k i obydwie siostry Sikorzanki, nie są oczywiście samoukami w ścisłym tego słowa znaczeniu. Wszystkie bowiem uczęszczały b ą d ź też jeszcze uczęszczają do szkoły, s k ą d w y n i o s ł y pewne „wiadomości warsztatowe", j a k choćby u m i e j ę t n o ś ć po­ s ł u g i w a n i a się p ę d z l e m i farbami. P r ó c z tego uczono je oczywiście w szkole r ó w n i e ż „ r y s u n k ó w " i „ m a l o ­ wania". Prawie k a ż d a z nich posiada w domu teczki z pracami szkolnymi, z a w i e r a j ą c y m i niezwykle poucza­ j ą c y m a t e r i a ł dla badacza sztuki ludowej. Okazuje się bowiem, że m i ę d z y t y m , czego dziewczęta uczyły się w szkole, a t y m , co m a l u j ą dla dekoracji ścian, istnie­ je absolutny rozbrat. Rysunki i m a l o w a n k i „do szko­ ł y " to typowe prace dzieci. S ą to mniej l u b więcej nieporadnie wykonane obrazki, p r z e d s t a w i a j ą c e sce­ ny z życia codziennego, ilustracje do o p o w i a d a ń z czytanek czy zadania na tematy takie j a k , Idzie wiosna", albo tzw. „ s t u d i a z natury", w postaci doniczek z k w i a ­ tami, b u k i e t ó w itp., malowane z w y r a ź n ą t e n d e n c j ą do ujęcia realistycznego, co orientuje nas o k i e r u n k u , w k t ó r y m szła inspiracja szkoły. Natomiast zupełnie inaczej p r z e d s t a w i a j ą się prace tych samych autorek, przeznaczone na „ścianę". W pracach ich z tego zakresu przebija s i ę przede wszy­ stkim dążność do osiągnięcia możliwie największego efektu dekoracyjnego. Celowi temu p o d p o r z ą d k o w a n a jest z a r ó w n o kompozycja w z o r ó w , j a k ł ich strona P o c z ą t k o w o p r ó b o w a ł a wzory w y k o n y w a ć kredkami, „ale to nie wychodziło, bo było blade". Zaczęła więc m a l o w a ć akwarelami i te dopiero dały rezultaty, k t ó ­ re ją w pełni zadowoliły. Pierwsze m a l o w a n k i wyko­ nała Sikorzanka dwa lata temu przed „ G o d a m i " i po świątecznych p o r z ą d k a c h zostały j u ż one naklejone na ścianie razem z k i l k u wycinankami, k t ó r e r ó w n i e ż w t y m czasie wycięła dla przyozdobienia izby. P r ó b y malarskie Sikorzanki s p o t k a ł y się z d u ż y m uznaniem rówieśniczek. Jedne z w r a c a ł y się do niej z p r o ś b ą o namalowanie podobnych wzorów, inne zaś same z a b r a ł y się do malowania. Pierwsza seria malo­ wanek p r z e t r w a ł a w domu S i k o r ó w do Wielkanocy 1953 r. Przed ś w i ę t a m i podniszczone j u ż ozdoby zo­ stały usunięte i spalone, a na ich miejsce Sikorzanka w y m a l o w a ł a nowe, k t ó r e w sierpniu r. ub. d a r o w a ł a ar­ chiwum Z a k ł a d u . Przy malowaniu drugiej serii malo­ wanek p o m a g a ł a jej młodsza siostra Irena (ur. 1938 r.) • która w y k o n a ł a samodzielnie 3 sztuki. W chwili, kiedy ekipa Z a k ł a d u p r z y b y ł a do Choty­ ziów, prócz domu S i k o r ó w malowankami udekorowa­ nych było jeszcze szereg innych izb, z czego w y n i k a , że nowa forma dekoracji w n ę t r z znajduje się w sta­ dium w y r a ź n e j ekspansji. Obok Skorzanek malowa niem w z o r ó w dla dekoracji ścian zajmuje się szereg dziewcząt z 6 i 7 klasy szkoły podstawowej, spośród nich w y m i e n i ć należy I r e n ę Burek (lat 14), Cecylię Kwiecień (lat 15), M a r i ę Kowalczyk (lat 15), M a r i ę Bartosz (lat 14) i J a n i n ę Kominek (lat 14). Dziewczęta Ryc. 2. Malowanka ścienna. Malowała Janina Chotyzie (pow. starachowicki). Kominek. 51 �kolorystyczna, czy forma poszczególnych m o t y w ó w be?, wyjątku „czerpanych" ze świata roślinnego, o ile wol­ no wyrazić się w ten sposób o motywach, które z for­ mami botanicznymi stoją w związku co najmniej l u ź ­ nym. Ciekawego p r z y k ł a d u dostarczają nam t u wybitnie dekoracyjne m a l a t u r y wspomnianej już w y ż e j J a n i ­ ny Sikorzanki. A u t o r k a ta, obdarzona n i e p r z e c i ę t n y m wyczuciem koloru, odznacza się dużą śmiałością w operowaniu barwami. M a l u j ą c swe k w i a t y abstrahuje ona od obserwacji przyrodniczej. Formy kielichów kwiatowych, podobnie j a k i liści traktuje w sposób schematyczny, p o d k r e ś l a j ą c ich kształt k i l k a k r o t n y m konturowaniem w r ó ż n y c h kolorach (tabl. 2). Tło malatur stanowi zwykle biały kolor papieru; jedynie w kompozycyjny jest tu mniej przejrzysty 1 robi w r a z ó nie pewnego niepokoju, spowodowanego odmiennym rozmieszczeniem gałązek z listkami, k t ó r e t w o r z ą tło dla k i e l i c h ó w k w i a t o w y c h . Bardziej indywidualny charakter posiada malowanka trzecia (ryc. 3), k o m ­ pozycyjnie też raczej s ł a b a , ale p o s i a d a j ą c a k w i a t y ciekawie r o z w i ą z a n e , z a r ó w n o pod w z g l ę d e m gra­ ficznym, jak i kolorystycznym. Prace wszystkich pozostałych malarek z Chotyziów stoją niżej od prac Sikorzanek. B y ć może ponad prze­ c i ę t n y poziom w y b i j a się jeszcze p i ę t n a s t o l e t n i a M a ­ ria Kowalczyk. W czasie, kiedy ekipa Z a k ł a d u prze­ b y w a ł a w Chotyziach, w izbie K o w a l c z y k ó w odbywa­ ły się w ł a ś n i e generalne p o r z ą d k i . Stare malowanki n o r m a l n ą koleją rzeczy znalazły się w piecu, a nowych L «•*« R y c 3. Malowanka ścienna. Malowała Irena dwóch wypadkach wprowadza malarka ciepły kolor czerwony. Z w y j ą t k i e m jednej malowanki, na k t ó r e j widzimy p o j e d y n c z ą g a ł ą z k ę z a k o ń c z o n ą kwiatem o sylwetce podobnej do tulipana (tabl. 1), wzory jej, złożone z w i e l o p ł a t k o w y c h k w i a t ó w i gałązek, posia­ dają u k ł a d symetryczny o w y r a ź n i e p o d k r e ś l o n e j osi pionowej i poziomej. Wolne partie tła pozostające po krajach i rogach w y p e ł n i a niekiedy Sikorzanka w p r o ­ wadzając proste elementy geometryczne w postaci l i ­ nii ł u k o w a t y c h lub falistych (tabl. 3). Duże p o d o b i e ń s t w o do wyżej opisanych zdradzają malatury wykonane przez młodszą S i k o r z a n k ę , I r e n ę . Z trzech prac dwie, z a r ó w n o jeśli chodzi o f o r m ę k w i a ­ tów, j a k i b a r w ę , n a w i ą z u j ą do w z o r ó w malowanych przez siostrę. Różnica polega jedynie na tym, że u k ł a d 52 Sikorzanka. Chotyzie (pow. starachowicki). jeszcze nie było, gdyż w y t ę ż o n e prace ż n i w n e nie sprzyjały zajęciom artystycznym. Dorobek M a r i i K o ­ walczyk rqprezentuje w archiwum Z a k ł a d u jedna tylko malowanka, m a j ą c a s t a n o w i ć duplikat k t ó r e j ś ze zniszczonych, wykonany przez a u t o r k ę z pamięci ..na poczekaniu". Ubogi 'ten m a t e r i a ł nie pozwala oczywiście w y r o k o w a ć o talencie m ł o d e j autorki, wska­ zuje jednak na to, że potrafi ona w sposób interesu­ jący o p e r o w a ć b a r w ą , podczas gdy opracowanie po­ szczególnych e l e m e n t ó w oraz ich wzajemny u k ł a d , po­ zostawiają w t y m w y p a d k u sporo do życzenia. W p r z e c i w i e ń s t w i e do Sikorzanek, k t ó r e swe malo­ wanki w y k o n u j ą wprost p ę d z l e m bez uprzedniego r y ­ sunku, K o w a l c z y k ó w n a najpierw rysuje ołówkiem wzór na papierze. Jest to rysunek bardzo ogólny, za- ��Tablica I I . Malowanka ścienna. Malowała Janina Sikorzanka. Chotyzie (pow. starachowicki). �Tablica TH. Malowanka ścienna. M a l o w a ł a Janina Kominek. Chotyzie (pow. starachowicko �w e ' r a j ą c y rozkład g ł ó w n y c h e l e m e n t ó w , k t ó r e g o zre.=zmalarka w dalszej pracy nie zawsze przestrzega. Wedhig szkicu omawiana tu malowanka m i a ł a np. kwiatów, z k t ó r y c h jeden, największy, umieszczony b. ł centralnie, pozostałe zaś cztery na osiach popro­ wadzonych diagonalnie. t a 5 v W wykonaniu farbami czwarty kwiat, k t ó r y miał wypełniać lewy dolny r ó g k a r t k i , zastąpiony został ga­ łązką z czterema w y d ł u ż o n y m i listkami. Chociaż ma­ lowanka m i a ł a być ścisłym p o w t ó r z e n i e m wzoru po­ przednio wykonanego, rozwiązanie kolorystyczne jest inne. K o w a l c z y k ó w n a , p o s ł u g u j ą c się m a ł ą p a l e t k ą szkolnych farb akwarelowych, dobierała barwy na no­ wo, z a s t a n a w i a j ą c się nad k a ż d y m kolorem i próbując niekiedy z e s t a w i e ń na m a ł y m karteluszku, leżącym w pobliżu. M a l o w a n k i Janiny Kominek i Cecylii K w i e c i e ń po­ siadają pewne cechy w s p ó l n e . Jedna i druga w sze­ regu swych prac powtarza ten sam motyw, m a j ą c y p r z e d s t a w i a ć naczynie z k w i a t a m i , ale tak wykona­ nymi, że nie p o w i ą z a n e ze sobą g a ł ą z k a m i liście i kie­ lichy k w i a t ó w j a k gdyby unosiły się w powietrzu nad stojącą p o ś r o d k u doniczką (tabl. 4). W n i e k t ó r y c h z tych malatur nawet kolorystyczne r o z w i ą z a n i e jest identyczne, co świadczy o t y m , że dziewczęta (miesz­ kające sobą w b l i s k i m sąsiedztwie) w z o r u j ą się w swych pracach jedna na drugiej. Bardziej samodziel­ ne prace K o m i n k ó w n y ani w rysunku (ryc. 2), ani w barwie nie p r z e d s t a w i a j ą nic specjalnie interesującez e go. Natomiast w ś r ó d prac Cecylii K w i e c i e ń , prócz tych, k t ó r e m o ż e m y u w a ż a ć za wykonane w s p ó l n i e z K o m i n k ó w n ą , i d w ó c h innych opartych na swobodnie przetworzonych wzorach Sikorzanek (motywy k w i a t ó w o kielichach obwiedzionych w i e l o b a r w n y m konturem), znajdujemy m a l o w a n k ę , w k t ó r e j z a r ó w n o ciekawe rozplanowanie m o t y w u , j a k i forma k w i a t ó w , czy wreszcie ze smakiem dobrany zespół b a r w świadczy pozytywnie o talencie autorki (ryc. 4). Ostatnia z wymienionych poprzednio malarek Maria Bartosz, mimo m ł o d e g o w i e k u (liczy około 14 lat), w y ­ wiera p o w a ż n y w p ł y w na swe m a l u j ą c e k o l e ż a n k i , k t ó r e c h ę t n i e n a ś l a d u j ą jej wzory. W p ł y w ten zawdzię­ cza nie tyle osobistym zdolnościom, ile raczej specjal- nemu zbiegowi okoliczności, k t ó r y przyczynił się do ugruntowania jej autorytetu. Mianowicie matka M a r i i Bartosz, zajmująca się od dawna r o b ó t k a m i kobiecy­ m i , uczęszczała w 1936 roku na kurs hafciarski zorga­ nizowany w Ciepielowie przez j a k ą ś o r g a n i z a c j ę spo­ łeczną. Z kursu przyniosła do wsi szereg w z o r n i k ó w , z a w i e r a j ą c y c h głównie wzory do haftu. Z tego „skar­ b u " c h ę t n i e korzysta c ó r k a , p r z e n o s z ą c te l u b inne motywy na m a l o w a n k i ścienne. S p o ś r ó d jej w z o r ó w w y m i e n i ć n a l e ż y koszyczek z k w i a t a m i (ryc. 1), na k t ó r y m n i e w ą t p l i w i e w z o r o w a ł y się dwie poprzednio omawiane m a l a r k i . Skromny i dla całości polskiej sztuki ludowej m a ł o ważny materiał zebrany w Chotyziach stanowi w istocie cenny przyczynek, n a ś w i e t l a j ą c y tak t r u d n y 53 �do uchwycenia proces powstawania nowych w danym środowisku przejawów twórczości artystycznej. Widzimy tu, jak przypadkowy impuls, w tym wy­ padku pochodzący z zewnątrz, staje się katalizatorem wyładowania się drzemiących i nie uświadomionych poprzednio dyspozycji artystycznych. Widzimy, jak w pierwszym etapie twórczości ujawnia się w malowan­ kach szeroki wachlarz indywidualności artystycznych, od pełnych temperamentu malarskiego i na wskroś oryginalnych prac Sikorzanek do wzorowanych na drukowanych wydawnictwach malatur Marii Bartosz. Na tle z r ó ż n i c o w a n e j p o c z ą t k o w o twórczości poszcze­ gólnych malarek, już w drugim roku rozwoju nowej gałęzi zdobnictwa zaczynają z a r y s o w y w a ć się pierw­ sze przejawy w p ł y w ó w i zapożyczeń. Wzory powtarza­ ne z p e w n y m i zmianami przez inne m a l a r k i zostają niejako sprowadzone do w s p ó l n e g o mianownika, na­ b i e r a j ą c zwolna podobnego wyrazu, k t ó r y w przy­ szłości zadecyduje o wytworzeniu się specyficznego stylu, w y r ó ż n i a j ą c e g o prace malarek z Chotyziów od podobnych w y t w o r ó w , pochodzących z innych ośrod­ ków. Reprodukcje wykonał 54 J. Langda. � https://zbiory.etnologia.uw.edu.pl/files/original/905477f9821a3bbdff63bb7b29f7fce2.pdf f5c9ae89542a52583b14c7a422ba3c1f Dublin Core The Dublin Core metadata element set is common to all Omeka records, including items, files, and collections. For more information see, http://dublincore.org/documents/dces/. Title A name given to the resource Lud Publisher An entity responsible for making the resource available Polskie Towarzystwo Ludoznawcze Rights Information about rights held in and over the resource Licencja PTL Format The file format, physical medium, or dimensions of the resource pdf Language A language of the resource pol Type The nature or genre of the resource czasopismo Text A resource consisting primarily of words for reading. Examples include books, letters, dissertations, poems, newspapers, articles, archives of mailing lists. Note that facsimiles or images of texts are still of the genre Text. Dublin Core The Dublin Core metadata element set is common to all Omeka records, including items, files, and collections. For more information see, http://dublincore.org/documents/dces/. Relation A related resource oai:cyfrowaetnografia.pl:publication:4302 Date A point or period of time associated with an event in the lifecycle of the resource 1949 Subject The topic of the resource kafle ludowe Śląsk - kafle ludowe Identifier An unambiguous reference to the resource within a given context oai:cyfrowaetnografia.pl:4005 Title A name given to the resource Kafle ludowe z Brzega na Dolnym Śląsku / Polska Sztuka Ludowa - Konteksty 1949 t.3 z.9-10 Description An account of the resource Polska Sztuka Ludowa 1949 t.3 z.9-10; s.261-267 Creator An entity primarily responsible for making the resource Reinfuss, Roman Language A language of the resource pol Publisher An entity responsible for making the resource available Państwowy Instytut Badania Sztuki Ludowej Format The file format, physical medium, or dimensions of the resource application/pdf PDF Text Text capture metadata for PDF documents Text KAFLE Z BRZEGU NA LUDOWE DOLNYM ŚLĄSKU ROMAN W Muzeum Miejskim w Brzegu znajduje się interesująca seria ludowych kafli, licząca 22 oka­ interesują* zy, z których kilka jest niestety poważnie uszko­ dzonych. Kafle te wykonane z glinki żelazistej o czer­ wonym wypale, pokryte są brudno - białą pole­ wą mocno już przez ząb czasu nadwyrężoną. Po­ wierzchnia kafli zdobiona jest malaturami robio­ nymi kolorowymi polewami na gładkiej po­ wierzchni, bądź ozdobami plastycznymi tłoczonymi z formy i polichromowanymi. Malatury jak i polichromia ozdób plastycz­ nych wykonane są głównie kolorem brązowo-fioletowym (uzyskiwanym zapewne przy użyciu mie­ lonego brausztynu) i zimno zielonym (sole miedzi), czasem pojawia się ponadto kolor jasno żółty. Wśród motywów zdobiących powierzchnię ka­ fli, w kilku zaledwie wypadkach występują moty­ wy wyłącznie roślinne, przedstawiające owoc granatu, lub stylizowany w kwadracie motyw kwiatu. Czasem spotykamy na kaflach figury zwierząt. Prócz wykonanego plastycznie czarnego orła w koronie na głowie, trzymającego w szpo­ nach miecz i jabłko, z datą 1834, mamy kafle z niedźwiedziem i z gniazdem z pisklętami. Oby­ dwa z wymienionych ostatnio kafli posiadają wzór malowany kolorowymi polewami na gładkiej po­ wierzchni. Na kaflu z ptakami na okładce widzimy schematycznie zaznaczone gniazdo, z którego wy­ chylają się głowy piskląt. Nad gniazdem unoszą się dwa ptaki. Na drugiej kafli przedstawiony jest niedźwiedź (ryc. 7) stojący na tylnich łapach trzy­ mający w przednich długi drąg. Zwierzę uwiązane jest za szyję na łańcuchu, który ciągnie się łukiem RE1NFUSS w kierunku lewego brzegu. Kafla ta stanowi nie­ wątpliwie jedną całość z drugą do dziś nie docho­ waną, na której przedstawiony był zapewne kug­ larz lub wędrowny cygan. Najliczniejszą grupę stanowią kafle z kompo­ zycjami figuralnymi. Na kilku z nich widzimy po­ stacie żołnierzy w uniformach żywo przypominają­ cych epokę napoleońską. Jest tam więc dwóch maszerujących piechurów w wysokich czakach z kitami na przodzie (ryc. 11), jeździec na koniu, trzymający w ręku wydobytą szablę (ryc. 6), itp Dwukrotnie powtarza się scena z karczmy. W jed­ nej (ryc. 5) żołnierz w napoleońskim kapeluszu siedzi przy stole obok grającego na skrzypcach muzykanta, w drugiej te same postacie wraz z ko­ bietą trzymającą w ręku flaszkę. Bardzo ciekawym zabytkiem z tej serii jest kafla niepolewana przedstawiająca dwóch żołnie­ rzy w ubiorach z czasów napoleońskich stojących po dwóch stronach serca z drobnymi ozdobami kwiatowymi. Fakt, że w okolicy Brzegu znalazł się okaz kafli niewykończonej pod względem technicznym mógłby nasuwać przypuszczenie, że opisana tu seria kafli była wyrabiana na Śląsku. Wśród kafli odobionych ludzkimi postaciami szczególnie interesująca jest grupa z rysunkami o charakterze obyczajowym. Znajdziemy tam ko­ bietę i mężczyznę w strojach z końca X V I I I wie­ ku, przechadzających się w parku (ryc 12), kobietę w krynolinowatej sukni z wiadrami uwiązanymi na nosidle (ryc. 1). Jedna z kafli przedstawia trzy męskie postacie z kapeluszami zdjętymi w ukło­ nie (ryc. 2). Napis umieszczony powyżej brzmi 261 ��sto. Jest tam np. .edna kafla nie posiadająca na swej powierzchni nic poza napisem ujętym w fali­ stą ramkę i daty. Napis niestety nie dający się w całości odcyfrować (ryc. 4), zawiera sentencję przeciwstawia­ jącą los dzieci posiadających rodziców, doli sierot: 263 �Napisy wyłącznie w języku polskim, nie poz­ walają wątpić co do narodowości wykonawcy. W zbiorze brzeskim znajduje się też jedna kafla o tematyce bibli.nej. Przedstawia ona postać brodatego mężczyzny siedzącego u stóp krzyża, z boku w prawym górnym rogu tablica z dekalo­ giem, a obok niej napis „moyses" (ryc. 10). Z dwóch wymienionych na wstępie, a różnią­ cych się techniką wykonania grup kafli, bardziej interesująco przedstawia się seria zdobiona tech­ niką malarską na gładkiej powierzchni. Silnie za­ znaczone kontury, dosyć swobodnie traktowane proporcje, typizacja w traktowaniu postaci, naka­ zują wyroby te uważać za okazy czysto ludowej twórczości artystycznej. Kafle z plastycznie wykonanymi ozdobami na powierzchni nie mają już tego ludowego charak­ teru. Dosyć naturalistyczne, powielane przy uży­ ciu gipsowej formy, stanowią raczej przykład pro­ dukcji rzemieślniczej. Kafle z Brzegu jak świadczą daty zachowane 264 Rycina <> na paru okazach (1834) pochodzą z I połowy ub. w. W tym samym czasie podobne wyrabiane były na terenie Polski i w innych stronach, jnp. na Pomo­ rzu, Mazurach Pruskich, w Krakowie, w Kłoda­ wie a poza tym w krajach sąsiednich w Niemczech, Czechach, na Węgrzech, w Siedmiogrodzie i na Małorusi (na Pokuciu). Tematyka ozdób była wszędzie mniej więcej jednakowa, (ornament ro­ ślinny, sceny obyczajowe, wojsko, orły herbowe). Opisana wyżej seria kafli z Brzegu zdradza zdu­ miewające podobieństwo do kafli znanych z tere­ nów mazurskich. Zestawiając kafle brzeskie z kaflami mazurskiemi publikowanymi przez J . Grabowskiego w Pol. Szt. Lud. ) spostrzegamy duże podobień­ stwo zarówno w kompozycji ogólnej, jak i w te­ matyce czy sposobie wykonania. 1 Kafle brzeskie z punktu widzenia kompozycji ornamentu podzielić można na 3 grupy. Do pierw­ szej zaliczymy, kafle, w których motyw centralny ujęty jest w ozdobną na sposób barokowy powy- �ginaną ramką. W rogach widoczne są liściaste ozdoby (ryc. na okładce, ryc. 1, 7, 12). Drugą grupę stanowią te w których kompozycja centralna jest bez ramki, tylko w rogach występują znane ozdoby liściaste (ryc. 5, 6, 10, 11). W trzeciej grupie za­ miast ozdób liściastych w narożnikach biegnie strzępiasty szlak wzdłuż górnej i dolnej krawędzi kafli. Wszystkie trzy wymienione sposoby rozwią­ zań ornamentalnych znane są również z kafli ma­ zurskich publikowanych przez J . Grabowskiego'^. Zespół motywów zdobiących środkową część kafli brzeskich jest uboższy niż w kaflach mazur­ skich, nie mniej wiele kafli znanych nam z Brze­ gu posiada analogie w materiale mazurskim. Wi­ doczne, to jest w każdej z wyróżnionych poprzed-AK> grup motywów. Na kaflach mazurskich rów­ nież występują ptaki, niedźwiedź na sznurze i sce­ ny rodzajowe z napisami. Sukertowa w swym artykule o kaflach z muzeum w Działdowie cytuje nawet (obok innych) napis znany nam z Brzegu („Pomaczaj mie Kuba") ). Odpowiednik do brzes­ kich kafli przedstawiających włościan proszących wójta o sprawiedliwe osądzenie, stanowi na Mazu­ rach publikowany przez Grabowskiego zespół 2 kafli, z których jedna z napisem „moi Panie woicie Jus sie adnami zmiłujcie", przedstawia ko­ bietę i dwóch mężczyzn z kapeluszami w ręku, druga zaś wyniosłą postać wó ta i jakiegoś dru­ giego mężczyznę. U góry tej drugiej kafli biegnie napis: „Słuchaj rozkazu", (ryc. 8). Występują też na Mazurach Pruskich kafle z rozmaitymi napisami, lub plastycznymi wyobrażeniami żołnierzy. Suker3 265 �towa w cytowanym powyżej artykule publikuje fotografie kafli, na której przedstawione są posta­ cie dwóch wojaków stojących po dwóch stronach serca z napisem „Turek i Grek 1840". Ta sama kompozycja, a bodajże nawet odcisk z tej samej formy, publikowana jest w pracy Grabowskiego, ale z innym napisem. Obydwie wspomniane tu kafle znajdują odpowiednik w Brzegu w postaci wzmiankowanej na wstępie kafli niepolewanej. Trafia się też wśród kafli mazurskich scena przedstawiająca siedzącego przy stoliku żołnie­ rza i grajka (ryc. 3) czy maszerujących piechu­ rów. Również sposób wykonania ozdób na kaflach brzeskich a zwłaszcza sposób traktowania postaci ludzkich nie odbiega od tego co widujemy na kaf­ lach mazurskich. Wystarczy porównać ryc. 2 i 8 by stwierdzić bardzo daleko idące podobieństwa, i 266 Rycina 9 które sięgają nawet tak drugorzędnych szczegó­ łów ubioru j.np. sposób konturowania spodni. Na podstawie analogii zachodzących między serią kafli z Brzegu a kaflami mazurskimi, uwzględ­ niając, że pochodzenie tych ostatnich nie ulega żadnym wątpliwościom, „śląskość" kafli brzeskich musi być zakwestionowana. Z punktu widzenia proweniencji, kafle z Brzegu są niewątpliwie ka­ flami mazurskimi, należałoby jedynie ustalić kie­ dy i jakimi drogami trafiły one do Brzegu. Dla przyszłego badacza kafli mazurskich zbiór znajdujący się w Muzeum Miejskim w Brze­ gu stanowi pozycję ważną, której w żadnym wy­ padku nie wolno byłoby pominąć. Zawiera ona bowiem poza znaczną ilością motywów znanych z muzeów mazurskich także takie, których nie po­ siadamy ani w zbiorach muzeum w Olsztynie ani w Szczytnie ). 4 Rycina 10 �P R Z Y P I S Y 1 ) J . Grabowski: Sztuka ludowa Mazur i Warmii ( P o l s k a Szt. L u d . R I I n r . 4/5). 2) j . w . d l a g r u p y I r y c . 28 i 29. d l a 11-31, dla 111-36, 37, 38. ) E . S u k e r t o w a : K a f l e m a z u r s k i e , Z i e m i a 1932, str. 244. ) H . Skurpski: Sztuka ludowa Mazur i Warmii, ( p r z e w o d n i k po w y s t a w i e ) , O l s z t y n 1948. a 4 Zdjęcia 1-2 i 4-12 wykonał R. Reinfuss КУСТАРНО-НАРОДНЫЕ Rycina ИЗРАЗЦЫ В БРЖЕГЕ В юродском музее в Бржеге, в Нижней Силезии, находится собрание цветных, рас­ писных, поливных и рельефных (из гипсовых форм) изразцов. Тематика орнамента позаимствована из мира животных и растений, но в то же время преобладают фигурные мотивы, представляю­ щие бытовые сцены с надписями на польском LES CARREAUX POP UL A I R E S D a n s le M u s ć e M u n i c i p a l de B r z e g , e n B a s s e - S i l ć s i e , se t r o u v e une collection de c a r r e a u x ornes de p e i n t u r e s executees e n v e r n i s colore ou gaufres de formes e n platre. L e s u j e t d'ornementation est t i r e d u m o n d e des a n i m a u x et des plantes. L a p l u s grandę partie, cependant, possede a l a s u r f a c e , des motifs de figures, r e p r e s e n t a n t des scenes de l a v i e humaine, a v e c des i n s c r i p t i o n s en l a n g u e polonaise, des figures FOLK TILES FROM In the BRZEG IN L O W E R municipal museum in Brzeg, Lower Sile­ pain­ coloured glazing, or w i t h car­ v i n g s e x e c u t e d by m e a n s of g y p s u m forms. T h e sub­ jects of mal a process of these o r n a m e n t a t i o n s d e r i v e d f r o m the or p l a n t w o r l d , but bear figural the majority of the motifs r e p r e s e n t i n g c h a r a c t e r i s t i c w i t h P o l i s h i n s c r i p t i o n s , t y p e s of soldiers, a n d s i o n a l l y religious scenes. I t is c l e a r f r o m a t i v e a n a l y s i s t h a t the l a t t e r w e r e m a d e on Brzeg the s h o u l d be Mazurian СИЛЕЗИЯ) языке, фигуры военных и в исключительных случаях - религиозные сцены. Сравнительным анализом установлено, что изразцы в Бржеге обнаруживают полное сходство с изразцами, выделываемыми в Ма­ зурской области (б. Восточная Пруссия). По¬ этому можно с уверенностью сказать, что эти изразцы были привезены в Бржег из мазур­ ских местностей. DE BRZEG EN BASSE - SILESIE m i l i t a i r e s et e x c e p t i o n n e l l e m e n t des s u j e t s r e l i g i e u x . C o m m e i l r e s u l t e de l a c o m p a r a i s o n a v e c les autres c a r r e a u x , c e u x de B r z e g r e s s e m b l e n t identiquement aux c a r r e a u x , c o n n u s e n M a s u r i e p r u s s i e n n e . C e p e n ­ dant, c o m m e ils у etaient fabriques, i l faut c o n s i d ć r e r les c a r r e a u x de B r z e g c o m m s etant i m p o r t e s des t e r r a i n s de la M a s u r i e . ani­ tiles scenes occa­ compara­ B r z e g tiles b e a r a n e x a c t l i k e ­ ness to those k n o w n i n P r u s s i a n M a z u r y the (НИЖНЯЯ SILESIA. sia, t h e r e is a collection of tiles decorated w i t h tings by 11 the considered territory. spot, as an the — a n d since tiles importation from from Rycina 12 267 � https://zbiory.etnologia.uw.edu.pl/files/original/e1786505e8aadb596de745e4b102fa35.pdf 9d708a2087914ee584f76e76fa0aab3f Dublin Core The Dublin Core metadata element set is common to all Omeka records, including items, files, and collections. For more information see, http://dublincore.org/documents/dces/. Title A name given to the resource Atlas Polskich Strojów Ludowych Subject The topic of the resource stroje ludowe Creator An entity primarily responsible for making the resource Polskie towarzystwo Ludoznawcze Rights Information about rights held in and over the resource Licencja PIA Format The file format, physical medium, or dimensions of the resource pdf Language A language of the resource polski Type The nature or genre of the resource atlas etnograficzny Text A resource consisting primarily of words for reading. Examples include books, letters, dissertations, poems, newspapers, articles, archives of mailing lists. Note that facsimiles or images of texts are still of the genre Text. Dublin Core The Dublin Core metadata element set is common to all Omeka records, including items, files, and collections. For more information see, http://dublincore.org/documents/dces/. Relation A related resource oai:cyfrowaetnografia.pl:publication:5536 Rights Information about rights held in and over the resource Licencja PIA Date A point or period of time associated with an event in the lifecycle of the resource 1949 Subject The topic of the resource stroje ludowe Atlas Polskich Strojów Ludowych Identifier An unambiguous reference to the resource within a given context oai:cyfrowaetnografia.pl:5151 Title A name given to the resource Stroje Górali szczawnickich / Atlas Polskich Strojów Ludowych Description An account of the resource Atlas Polskich Strojów Ludowych, Cz.5, Małopolska z.158; 39 s. Creator An entity primarily responsible for making the resource Reinfuss, Roman Language A language of the resource pol Publisher An entity responsible for making the resource available Polskie Towarzystwo Ludowe Format The file format, physical medium, or dimensions of the resource application/pdf PDF Text Text capture metadata for PDF documents Text A-T-L-A-S POLSKICH STROJÓW LUDOWYCH R. R E I N F U S S STROJE GÓRALI SZCZAWNICKICH P O L S K I E TOWARZYSTWO LUDOZNAWCZE �ATLAS C Z Ę Ś Ć POLSKICH V STROJÓW LUDOWYCH MAŁOPOLSKA ROMAN Z E S Z Y T 18 REINFUSS STROJE GÓRALI SZCZAWNICKICH Zakład Kulturoznawstwa B ib 1 io t e k a Nr inwentarzowy L U B L I N 1 9 NAKŁADEM POLSKIEGO TOWARZYSTWA Z Z A S I Ł K U M I N I S T E R S T W A 4 9 LUDOZNAWCZEGO K U L T U R Y W LUBLINIE I S Z T U K I /. �KOMITET REDAKCYJNY ATLASU POLSKICH STROJÓW LUDOWYCH: E. FRANKOWSKI, J. GAJEK, K. P I E T K I E W I C Z , R. R E I N F U S S , T. SEWERYN ORAZ DELEGAT MINISTERSTWA KULTURY I SZTUKI REDAKTOR NACZELNY JÓZEF WYDAJE POLSKIE TOWARZYSTWO GAJEK LUDOZNAWCZE W LUBLINIE, ULICA CURIE - SKŁODOWSKIEJ Z ZASIŁKU OKŁADKA PLANSZE ORAZ MINISTERSTWA ADAMA KULTURY I L. 2 SZTUKI MŁODZIANOWSKIEGO BARWNE: KSAWEREGO WANDY MANTEUFEL I MARTY PREKA KOCH UKŁAD GRAFICZNY H . MORTKOWICZ-OLCZAKOWEJ DRUKARNIA Nr 17 PKZG W KRAKOWIE, UL. ZWIE­ RZYNIECKA 2 — KLISZE JEDNOBARWNE I TRÓJ­ BARWNE: FOTOCHEMIA, KRAKÓW, KARMELICKA 16 Rękopis otrzymano 18. X. 1949. Zam. 915/49. Druk 2 /. ark. ukończono 12. I I . 1950. 1 M-54654. Nakład 6.200 egz. Papier bezdrz. ilustr. sal. 61x86, 100 g �ATLAS POLSKICH składa się STROJÓW LUDOWYCH z szeregu monografii obejmujących wszystkie strojów ludowych z całego obszaru Polski ATLAS POLSKICH STROJÓW typy LUDOWYCH obejmuje 5 części. W skład każdej z nich wejdą zeszyty zawie­ rające monografie poszczególnych strojów. Część I . POMORZE S t r ó j : kaszubski, kociewski, borowiacki, tucholski, kraiński, cheł­ miński, lubuski, dobrzyński, malborski, słowiński. Część I I . WIELKOPOLSKA Strój: szamotulski, lubuski, kaliski, borowiacki, leśniacki, pałucki, wieleński, łęczycki, kujawski. Część I I I . ŚLĄSK Strój: bytomski (rozbarski), wałaski, górali śląskich, górali czadeckich, opolski, Jacków jabłonowskich, pszczyński, raciborski, dolnośląski. Część I V . MAZOWSZE I SIERADZKIE S t r ó j : mazowiecki (centralny), opoczyński, łowicki, sieradzki, kurpio­ wski, poborski, podlaski, mazowiecki (północny), Mazurów pruskich. Część V. MAŁOPOLSKA Strój: krakowski (z okolic Krakowa, Powiśla Dąbrowskiego, pogranicza śląskiego), kielecki, radomski, lubelski, Lachów sądeckich, Pogórzan, Dolinian sanockich, rzeszowski, przeworski, łańcucki, lesiacki, boro­ wiacki, górali żywieckich, babiogórskich, orawskich, szczawnickich, podhalańskich, spiskich, gorczańskich oraz Łemków. Wymieniona kolejność poszczególnych monografii nie jest kolejnością ukazywania się zeszytów w druku Zamówienia i przedpłatę przyjmuje Administracja Atlasu Polskich Strojów Ludowych — Polskie Towarzystwo Ludoznawcze — Lublin Curie-Skłodowskiej 2. Skrytka pocztowa 82. �1. WSTĘP W Szczawnicy i k i l k u okolicznych, miejscowościach, k t ó r e s k ł a d a j ą się na tzw. „re­ gion szczawnicki", ubiory ludowe zachowały się do dnia dzisiejszego stosunkowo do­ brze. Nie znaczy to bynajmniej, że wszyscy m i e s z k a ń c y wsi tamtejszych u b i e r a j ą się do dziś wyłącznie w tradycyjne ubiory, niemniej strój jest t u jeszcze żywy, widuje się mężczyzn noszących góralskie kapelusze z muszelkami, ozdobne kamizelki, białe spodnie wyszywane, czasem kierpce. Kobiety, zwłaszcza w d n i świąteczne, chodzą w wyszywanych gorsetach, kwiecistych tybetowych s p ó d n i c a c h i b i a ł y c h haftowa­ nych zapaskach. Prócz wymienionych t u części ubioru męskiego i kobiecego, r e p r e z e n t u j ą c y c h naj­ nowszą m o d ę szczawnicką, m o ż n a jeszcze po c h a ł u p a c h s p o t k a ć starsze, j u ż prawie zarzucone, okazy ludowego ubioru jak długie męskie sukmany, babskie gorsety su­ kienne, spódnice z białoczerwonego pasiaka i t p . Na podstawie tych szczątkowych m a t e r i a ł ó w , popartych ponadto żywą t r a d y c j ą , m o ż n a pokusić się o r e k o n s t r u k c j ę owego ł a ń c u c h a przemian, j a k i m ulegały stroje szczawnickie w ciągu ostatniego stulecia. 2. RYS HISTORYCZNY REGIONU I ZASIĘG UBIORÓW SZCZAWNICKICH Region szczawnicki wraz z kilkoma wsiami, leżącymi w jego najbliższym sąsiedz­ twie, od północy (Tylmanowa, Ochotnica), od zachodu (Krośnica, Mizerna, Huba, Maniowy, Kluszkowce, Czorsztyn) i od p o ł u d n i a (Sromowce Niżne i W y ż n e ) , wcho­ dził dawniej w obręb królewszczyzny zwanej „ s t a r o s t w e m czorsztyńskim". Niektóre wsie starostwa czorsztyńskiego j a k Sromowce (dawniej „ P r z e k o p " ) , Kluszkowce, Ma­ niowy, Tylmanowa i sam Czorsztyn znane są z d o k u m e n t ó w pochodzących z X I V w. Ochotnica została założona w 1416 r. przez pasterzy wołoskich. Obydwie Szczawnice powstały zapewne pod koniec X V w. lub w I połowie X V I wieku, zaś Mizerna, Huba, Tylka, H a ł u s z o w a d a t u j ą się z X V I I w. Z p o c z ą t k i e m ubiegłego stulecia r z ą d austriacki zaczął rozsprzedawać królewszczyzny w ręce osób prywatnych i wówczas obszar ten rozpadł się na trzy różne „ d o m i n i a " (szczawnickie, krościeńskie i czorsz­ tyńskie) . Ubiory Górali szczawnickich typologicznie i genetycznie wiążą się z ubiorami po­ bliskiego Spiszą. Pierwotnie cały polski Spisz, graniczące z n i m przez Dunajec wsie leżące na wschód od Nowego Targu, obszar dawnego „ s t a r o s t w a czorsztyńskiego" oraz t a k zwanej „Rusi Szlachtowskiej" ) objęte były przez mniej więcej ten sam typ stroju, k t ó r y w ubiorze m ę s k i m c h a r a k t e r y z o w a ł y filcowe kapelusze z krezami do góry pod­ winiętymi, białe do kolan sięgające sukmany z szerokimi f a ł d a m i po bokach, w ko­ biecym zaś obcisłe kolorowe czepki z ostrym zębem nad czołem, koszule z czerwo­ n y m i p r ą ż k a m i na ramionach, spódnice z białoczerwonego pasiaka. 1 5 �Z czasem na skutek rozwoju mody lokalnej i wpływów postronnych, zaczęły wy­ dzielać się pomniejsze terytoria. W y o d r ę b n i ł się więc dzisiejszy strój spiski, k t ó r e g o pewne elementy przekroczyły k u północy Dunajec i przyjęły się we wsiach zamiesz­ k a ł y c h przez Górali p i e n i ń s k i c h i zachodnie miejscowości byłego „ s t a r o s t w a czorsz­ t y ń s k i e g o " (Czorsztyn, Maniowy, Kluszkowce, K r o ś n i c a ) . Wpływy te nie okazały się zbyt t r w a ł e , gdyż w t y m samym czasie z okolic Nowego T a r g u p o s u w a ł a się na wschód wzdłuż Dunajca fala mody „ p o d h a l a ń s k i e j " a ściślej „ n o w o t a r s k i e j " , n i o s ą c a ze sobą brązową c u c h ę z czerwonymi s t r z ę p i a s t y m i oblamkami i m a ł e o k r ą g ł e kapelusze z k r e z ą opuszczoną k u dołowi, oraz r z ę d e m muszelek dookoła główki. Wpływy Nowotarszczyzny przekształciły całkowicie ubiory wsi leżących na lewym brzegu Dunajca, skutkiem czego w połowie ubiegłego stulecia, mniej więcej po Szlembark p a n o w a ł a j u ż moda nowotarska. Obecnie fala wpływów nowotarskich p o s u n ę ł a się jeszcze, obej­ m u j ą c Czorsztyn i Krośnice. Dalej na wschód, w okolice Szczawnicy przeszły j u ż tylko n i e k t ó r e elementy ubioru nowotarskiego jak np. forma kapelusza filcowego i ozdoby kobiecego gorsetu. Dalszej ekspansji wpływów nowotarskich przeciwstawiło się oddziaływanie ośrodka szczawnickiego, k t ó r y na przełomie X I X i X X wieku s t a ł się centrum nowej mody, opartej częściowo na dawnych elementach spiskich, częściowo późniejszych nowotarskich i sądeckich (hafty). Starodawne stroje t y p u spiskiego zachowały się najdłużej na sąsiadującej od wschodu z regionem szczawnickim Rusi Szlachtowskiej. Nowa moda szczawnicka, w y r a ż a j ą c a się w stroju m ę s k i m przede wszystkim spo­ sobem zdobienia kurtek, kamizelek i spodni, w kobiecym zaś wyszyciami na gorsecie i h a f t a m i na zapaskach, przyjęła się nie tylko w s ą s i e d n i m K r o ś c i e n k u lecz przeszła do G r y w a ł d u , Tyłki i Hałuszowej. Pewne wpływy zdobnictwa szczawnickiego dały się też zaobserwować w nowszych ubiorach R u s i n ó w szlachtowskich ) i u m i e s z k a ń ­ ców Tylmanowej. Dzisiejszy zasięg ubiorów szczawnickich ogranicza się do 5 miejscowości uwidocz­ nionych na załączonej mapie (rys. 1). 2 Ryc. 1.1 — Zasięg ubiorów Górali szczawnickich. I I — Ubiory Rusinów szlachto­ wskich. I I I — Zasięg wpły­ wów nowszych ubiorów podhalańskich. IV — Ubio­ ry Górali sądeckich. V — Ubiory Górali spiskich. V I — Ubiory Górali pieniń­ skich. V I I — Granica pań­ stwa. V I I I — Granice za­ sięgu poszczególnych ubio­ rów. Podziałka 1:300.000 6 �Ryc. 2. Grupa parobków z Krościenka w strojach najnowszych. Fot. R. Reinfuss w r. 1939. 3. ZRÓŻNICOWANIE I ROLA UBIORÓW LUDOWYCH Terytorium, na k t ó r y m rozprzestrzeniają się ubiory szczawnickie, mimo, że m a ł e , nie jest w e w n ę t r z n i e jednolite, lecz rozpada się na dwie części w s c h o d n i ą , obejmującą obydwie Szczawnice (Niż i W y ż ) , odznaczającą się szczególnie bogatym zdobnictwem i z a c h o d n i ą , do której należy Krościenko i 3 zaznaczone na mapie miejscowości. W części zachodniej ubiory są nieco skromniej zdobione, gdyż najnowsze wymysły mody szczawnickiej docierają t a m z pewnym opóźnieniem. W czasie okupacji różnice w stroju wsi peryferycznych zaczęły się zacierać w związku z t y m , że pozbawiona dochodów z r u c h u zdrojowiskowego l u d n o ś ć Szczaw­ nicy, w y m i e n i a ł a swe ubiory za środki żywności nabywane od sąsiadów z G r y w a ł d u i i n n y c h odleglejszych miejscowości. Dziś, w związku z procesem zanikania ubiorów ludowych, rola ich w życiu co­ dziennym wsi zmniejszyła się znacznie. Niemniej ubiór góralski z a c h o w a ł się na oma­ w i a n y m terenie jako strój odświętny, noszony na uroczystości. Posiadanie pięknie zdobionego ubioru jest przedmiotem dumy. Nawet wśród parobczaków, t r u d n i ą c y c h się przewozem t u r y s t ó w ł ó d k a m i przez przełom p i e n i ń s k i lub d o r o ż k a r s t w e m , widać znaczne staranie w k i e r u n k u utrzymania stroju tradycyjnego (ryc. 2). Przed w o j n ą posiadanie ubioru regionalnego było warunkiem dopuszczenia do grona flisaków pie­ nińskich. O d m i e n n o ś ć ubiorów szczawnickich przyczyniła się do krystalizacji poczucia od­ rębności grupowej. Bardzo ostro zarysowująca się granica między m o d ą szczawnicką a n o w o t a r s k ą , b i e g n ą c a na wschód od G r y w a ł d u i Hałuszowej, oraz s ą d e c k ą powo7 �Ryc. 3. Góralka ze Szczawnicy według fotogra­ fii J. Kriegera z końca X I X stulecia. 0: Ryc. 4. „Salamon" ze Szczawnicy Niż­ nej. Fot. A. Szu­ bert z Krakowa w I I połowie XIX w. Zdjęcia z albumu I . Kopernickiego w P. Muz. Etn. w Krakowie. duje, że z a r ó w n o m i e s z k a ń c y regionu szczawnickiego, jak i ich sąsiedzi różnice ubio­ rów wysuwają jako ważne k r y t e r i u m k s z t a ł t u j ą c e poczucie przynależności grupowej, decydujące o wyodrębnieniu „swoich" od „obcych". Na pograniczu wpływów nowo­ tarskich i szczawnickich daje się nawet stwierdzić pewne nastawienie antagonistyczne, wyrażające się t y m , że mieszkańcy s ą s i a d u j ą c y c h ze sobą terytoriów etnogra­ ficznych swoje ubiory u w a ż a j ą za piękniejsze i wartościowsze, a do ubiorów sąsiadów odnoszą się w sposób satyryczny. Z a r ó w n o na terenie objętym dziś przez m o d ę nowo­ t a r s k ą , jak i szczawnicką, z lekceważeniem traktowane są dawne ubiory t y p u spis­ kiego (np. kapelusze z k r e z ą do góry podwiniętą, czy spódnice z białoczerwonego pasiaka). Ujemne wartościowanie ubiorów dawniejszych powoduje, że są one w chwili obec­ nej skazane na zagładę. Nowsze, modne dziś ubiory mimo, że są c h ę t n i e noszone i sprawiane, również przechodzą ostry kryzys polegający na t y m , że dawne ludowe ubiory nie w y t r z y m u j ą konkurencji z bez p o r ó w n a n i a t a ń s z y m i ubiorami gotowymi, kupowanymi w mieście. 4. OPIS OGÓLNY UBIORU MĘSKIEGO L e t n i , roboczy ubiór G ó r a l a szczawnickiego s k ł a d a się z czarnego filcowego kape­ lusza, płóciennej koszuli, kamizelki lub kożuszka bez rękawów, w e ł n i a n y c h spodni (na k t ó r e bacowie i juhasi odziewali dawniej szerokie pasy) i kierpców. Na święto, do kościoła ubiera się w e ł n i a n ą „ s u k m a n ę " lub „ k u r t k ę " . Parobcy na przeguby dłoni n a c i ą g a j ą „zapiąstki". W zimie zamiast kapeluszy nosili do niedawna baranie czapki poszywane suknem, obszerne rękawice o jednym palcu, niektórzy ubierali kożuchy. 8 �Strój obrzędowy nie różni się od ubio­ r u świątecznego. Pan m ł o d y i drużbo­ wie stroili kapelusze w s t ą ż k a m i i bu­ k i e t a m i sztucznych kwiatów. Najdawniejszy znany n a m strój m ę s k i zanotowany przed 100 laty przez Ksawerego Preka (tabl. I V ) s k ł a d a ł się z kapelusza z „ r a k a m i " i „ k a n i ą " lekko k u górze podwiniętą, koszuli skromnie obszywanej, niebie­ skiej kamizelki z metalowymi guzi­ kami, 2 pasów (szerokiego zapinanego na k i l k a klamer i wąskiego s p a d a j ą ­ cego na p o ś l a d k i ) , spodni bez jakich­ kolwiek wyszyć, kierpców i białej sukmany ozdobionej po prawej stro­ nie na piersiach szeregiem niewiel­ k i c h czerwonych t r ó j k ą t ó w . Podobny ubiór tylko nieco skromniejszy, bo bez ozdób na piersiach, notuje, pocho­ d z ą c a z I I połowy ub. wieku fotogra­ fia, p r z e d s t a w i a j ą c a niejakiego „Sala­ mona", starszego przewoźników pie­ n i ń s k i c h ze Szczawnicy, z n a j d u j ą c a się w albumie I . Kopernickiego, k t ó r y mieści się w zbiorach P. Muz. E t n . w Krakowie (ryc. 4 ) . Na przełomie wieku X I X i X X ubiory szczawnickie Ryc. 5. Ubiory Górali z Krościenka fotografowane zaczynają się zmieniać. Przyjmuje się w okresie zmiany mody przed I wojną światową. Fot. ze zbiorów P. Muz. Etn. w Krakowie. kapelusz t y p u p o d h a l a ń s k i e g o , za­ miast długiej sukmany, k t ó r a wycho­ dzi z u ż y t k u pojawia się k r ó t k a b i a ł a lub czarna „ k u r t k a " zdobiona ł a ń c u s z k o w y m i haftami. Hafty te p r z e r z u c a j ą się n a s t ę p n i e na przypory i boczne szwy spodni oraz na k a m i z e l k ę (ryc. 5). Powstaje nowa forma ubioru szczawnickiego, k t ó r y do dziś żywy jest jeszcze w opisywanym t u regionie. 5. OPIS SZCZEGÓŁOWY UBIORU MĘSKIEGO Ubiór głowy W zeszłym stuleciu Górale szczawniccy nosili długie włosy, przedzielone przez śro­ dek. Kosmyki włosów s p a d a ł y na piersi, gdzie s k r ę c a n o je niekiedy tak, j a k np. s k r ę c a się wąsy. Obecnie długie włosy spotyka się wyjątkowo u starców. Zarost na twarzy za­ równo młodzi j a k starzy golili bardzo starannie. W okresie, poprzedzającym pierwszą wojnę światową wśród e l e g a n t ó w szczawnickich przyjął się, zapożyczony od letników, zwyczaj noszenia wąsów p o d k r ę c o n y c h do góry i szpiczasto zakończonych. Dziś tego rodzaju wąsy s p o t k a ć m o ż n a jeszcze czasem wśród gazdów w wieku 60 — 70 lat. Let­ nie nakrycie głowy stanowił pierwotnie czarny kapelusz filcowy z szerszą lub węższą k r e z ą p o d w i n i ę t ą do góry (tabl. I , 1). Główka kapelusza b y ł a zdobiona t . zw. „ r a k a m i " lub „ c e n t k a m i " . „ R a k i " b y ł to pasek s k ó r z a n y szeroki na 6 — 8 cm g ó r ą wycinany w ząbki, nabijany na całej przestrzeni drobnymi m o s i ę ż n y m i gwoździkami. Na prze9 �T a b l i c a I . 1 — dawny kapelusz szczawnicki, 2 — czapka barania pokryta niebieskim suk­ nem, szwy i pompon czerwone, 3 — koszula męska, 4 — kierpiec w „kostkę", 5 — kierpiec „na rzemień", 6 — sposób przewlekania „nawłoki", 7 — krój spodni, 8 — krój kamizelki, 9 — rekon­ strukcja ozdób na kamizelce z czasów K. Preka, 10 — kamizelka sprzed I wojny światowej, 11 — krój „kurtki", 12 — krój czepca, 13 — krój „sukmany", 14 — krój gorsetu dawnego, 15 — stary gorset z Białej Wody na Rusi Szlachtowskiej, 16 — krój dawnej koszuli z czerwonymi szlakami na rękawach i mankietach. U w a g a : Rysunek 1—3, 7—11, 13—16, utrzymane są w podziałce 1:30, rysunki orientacyjne przy krojach w podziałce 1:60, rysunki 4—6 i 12 w podziałce 1:15. Linia pełna przekreślana oznacza szew krawiecki, falista (rys. 11) szew foluśniczy, linia przerywana miejsca zagięcia. K = kołnierz. 10 �Ryc. 6. Kapelusze szczawni­ ckie typu nowszego podha­ lańskiego, a) z „rakami", b) z czerwoną włóczką dookoła główki. Fotografował ze zbiorów P. Muz. Etn. w Kra­ kowie Z. Kamykowski. łomie X I X i X X wieku rozpowszechniły się kapelusze t y p u p o d h a l a ń s k i e g o z k r a j a m i obrębionymi fioletową t a s i e m k ą . Główki tych kapeluszy ozdabiano wyżej opisanymi „ r a k a m i " (ryc. 6a), m o s i ę ż n y m i ł a ń c u s z k a m i (t. zw. „retiazki") lub kilkoma zwojami czerwonej włóczki (ryc. 6b). Dziś w powszechnym użyciu są p o d h a l a ń s k i e muszelki. „ R a k i " u t r z y m a ł y się najdłużej na kapeluszach baców. Dawniej kapelusz parobski posiadał w ą s k i pod b r o d ą zapinany pasek, nabijany m o s i ę ż n y m i gwoździkami. Za sznurek przy kapeluszu parobcy z a k ł a d a l i p i ó r k a lub całe skrzydełka sojki. Do ś l u b u pan m ł o d y i drużbowie obwiązywali główki kapeluszy czerwoną w s t ą ż k ą , której k o ń c e s p a d a ł y w t y ł na 10 —15 cm. Za w s t ą ż k i zatykali bukiet zwany „piórko", wykonany ze sztucznych kwiatów. „ P i ó r k o " ofiarowywała zwykle panna m ł o d a . Zrobione ono było z cienkiego d r u t u , do k t ó r e g o przymocowywane były k w i a t k i wycięte z koloro­ wych s k r a w k ó w nakrochmalonego p ł ó t n a . Łodyżki były ozdobione nanizanymi „kora­ l i k a m i " t j . b a r w n y m i szklannymi p e r e ł k a m i o lustrzanym podkładzie. Prócz tego jako ozdoba „ p i ó r k a " służył t. zw. „ w ą t r y s " albo „trzęsiączka", t j . skręcone spirale z cienkiego mosiężnego d r u t u lub blaszki. Niekiedy między k w i a t k i wpinano też „lu­ sterka", były to o k r ą g ł e p ł a t k i cynowej folii lub cienkiej blaszki. „Piórko" s k ł a d a ł o się z k i l k u gałązek, w y c h o d z ą c y c h z jednego p u n k t u . Kapelusz pana m ł o d e g o zdobiło „piórko", posiadające 4 lub 5 gałązek, starosty 3, zaś drużbów t y l k o 2. W zimie nosili czapki barankowe, o g ł o w a c h o k r ą g ł y c h , zeszywanych na krzyż, po­ k r y t y c h czerwonym lub częściej niebieskim suknem (tabl. I , 2). W szwach biegła wy­ pustka a na szczycie znajdował się włóczkowy pompon (jedno i drugie w kolorze czer­ wonym przy niebieskich czapkach i na o d w r ó t ) . Otok czapki wykonany był z czar­ nego baranka (t. zw. „ o b ł ó ż k a " ) , k t ó r y m o ż n a było spuszczać w dół dla osłony k a r k u i uszu. Czapki o główce obszytej suknem czerwonym były o d z n a k ą szczególnej god­ ności. Nosili je zazwyczaj wójtowie lub p o w a ż n i gospodarze, k t ó r z y się o ten u r z ą d ubiegali. Koszula Koszule szyto z p ł ó t n a samodziałowego, ś w i ą t e c z n e wykonane były z p ł ó t n a bar­ dzo cienkiego i pięknie wybielonego. Przód i t y ł koszuli s k ł a d a ł się z jednego p ł a t u p ł ó t n a złożonego na pół, w k t ó r y m wycięty był otwór na szyję i rozpór na piersiach (krój zw. „ p o n c h o p o d ł u ż n e " ) . R ę k a w y doszyte z boków zaopatrzone były pod pa­ ll �chami w kwadratowe „ćwikle". Dołem r ę k a w y były marszczone i wszyte w mankiet. Dawniej, j a k świadczy akwarela K . Preka (tabl. I V ) , mankiety były ozdobione czer­ wonymi paskami zapewne t k a n y m i w płótnie. Kołnierzyk koszuli był pionowy, wy­ wijany na z e w n ą t r z (tabl. I , 3 ) . Pierwotnie zawiązywano go pod szyją czerwoną ta­ siemką, później zaś zapinano na guziki. Rozcięcie na piersiach spięte było mosiężną spinką, t a k ą j a k na Podhalu. Koszula była k r ó t k a , noszono j ą wpuszczoną do spodni. Spodnie Spodnie zwane „ p o r t k i " szyto z r e g u ł y z białego samodziałowego sukna. S k ł a d a j ą się z 6 p ł a t ó w (tabl. I , 7 ) , z k t ó r y c h dwa główne s t a n o w i ą nogawki (zeszyte ze sobą wzdłuż wycięcia a-b-c), dwa dalsze, t r ó j k ą t n e , wszywa się jako k l i n y z t y ł u , po zew­ n ę t r z n y c h stronach pośladków, pozostałe zaś dwa t w o r z ą pasek. Z przodu zaopatrzone są „ p o r t k i " w jedno tylko rozcięcie czyli t. zw. „przypór" (nad p r a w ą p a c h w i n ą ) , za­ słonięty od w e w n ą t r z trapezowatym „ z a l a t a c e m " . W nowszych spodniach po prawej stronie „ p r z y p o r u " znajduje się zwykle poziomo wycięta kieszeń. W czasach poprze­ dzających I I wojnę światową wycinano niekiedy dwie kieszenie rozmieszczone syme­ trycznie po dwu stronach przedniego szwu, łączącego ze sobą nogawice (ryc. 7 ) . No­ gawki spodni szczawnickich s ą znacznie luźniejsze niż na Podhalu. Dawniej sięgały one zaledwie do kostek, obecnie zapewne pod w p ł y w e m p o d h a l a ń s k i m zachodzą na wierzch stopy. Dołem posiadają nogawki rozcięcie t. zw. „przyporek", b i e g n ą c y po zewnętrznej stronie na wysokości około 20 c m od dołu. Za czasów K . Preka ozdoby spodni ograniczały się do wąziutkiej czerwonej obl a m k i wokół przyporu. Później pojawiła się wzdłuż szwu nogawki w ą s k a czerwona wy­ pustka. W y p u s t k ę t ę s k ł a d a n o n a s t ę p n i e na pół i między obie połowy w k ł a d a n o skra­ wek żółtego sukienka, skutkiem czego p o w s t a w a ł a wypustka czerwono-żółto-czerwona, podobna j a k na Spiszu. Obecnie prócz oblamek i wypustek rozwinął się n a spodniach bogaty haft, k t ó r y koncentruje się przy „przyporze", kieszeni, szwach bocz­ nych i dolnym rozcięciu ( „ p r z y p o r k u " ) . Najstarsze hafty przy rozcięciu g ó r n y m po­ siadały k s z t a ł t potrójnej pętli (co wskazywałoby na pokrewieństwo ze spiskimi „bor y t a s a m i " ) , wykonanej ściegiem ł a ń c u s z k o w y m w kolorze czerwonym (tabl. I I , 1). Między p ę t l a m i haftowano zwrócone dośrodkowo granatowe elipsy ze ś r o d k a m i pu­ stymi l u b w y p e ł n i o n y m i . Zdobinę t a k ą zwano „krzyżyk". Z czasem obok zwykłej su­ kiennej oblamki zaczęto wokół „ p r z y p o r u " wyszywać czerwoną włóczką t. zw. „pa­ siekę", w y k o n a n ą rzadkim ściegiem „ J a n i n a " (tabl. I I , 2 ) . W dalszym rozwoju „pasie­ k ę " zdwojono, zaś w miejsce „krzyżyka" pojawiła się, zapewne pod w p ł y w e m wy­ szyć na ubiorach sądeckich, zdobina w formie serca zwana „sercówką", (tabl. I I , 3 ) . 3 Na kieszeni również wyszyta bywa pojedyncza l u b p o d w ó j n a „pasieka" w kolorze czerwonym, zielonym lub różowym z niebieskim wężykiem i p o t r ó j n y m i na z e w n ą t r z zwróconymi „ ł a p k a m i " . Podobnie, lecz z dodatkiem drobnych stylizowanych moty­ wów r o ś l i n n y c h , zdobiona b y ł a też wywinięta k u przodowi g ó r n a część „ z a l a t a c a " . Przed I I w o j n ą światową w okolicy kieszeni pojawiły się na spodniach Górali szczaw­ nickich naturalistycznie traktowane hafty roślinne (ryc. 2 ) . Owe naturalistyczne motywy, przejęte pod wpływem mody p o d h a l a ń s k i e j n a z y w a j ą nawet w okolicy Szczawnicy „góralskimi", co w słowniku szczawniczan oznacza pochodzenie nowotar­ skie lub zakopiańskie. Szew boczny na nogawkach zdobi, po obu stronach opisanej po­ przednio wypustki, czerwona pojedyncza lub p o d w ó j n a „pasieka". W y p u s t k i i „pa­ sieki" na spodniach szczawnickich łączą się z sobą wzdłuż szwu idącego przez pośladki, jak u Górali p o d h a l a ń s k i c h . Poniżej bioder, po obu stronach „pasieki" h a f t u j ą po­ ziomo zwrócone „krzyżyki", po jednym z każdej strony. Szczególnie bogate hafty spo­ t y k a się w tzw. „ p r z y p o r k u " , t j . rozcięciu u dołu nogawki. W spodniach skromnie zdo12 �bionych hafty w y s t ę p u j ą tylko na przedniej części „ p r z y p o r k a " , zaś u m ł o d y c h wiej­ skich e l e g a n t ó w po obydwu stronach (tabl. I I I , 4 ) . Ozdoba „przyporków" s k ł a d a się zwykle z dwóch pasiek b i e g n ą c y c h równolegle obok siebie. P r z e s t r z e ń między n i m i wy­ pełniają po dwa szeregi różnokolorowych łańcuszków, między k t ó r y m i u k ł a d a j ą się poziomo wydłużone ogniwa, w p o w t a r z a j ą c y c h się rytmicznie kolorach: zielonym, różowym i żółtym. Wzdłuż zewnętrznej pasieki biegnie r z ą d zdobin z a k o ń c z o n y c h spi­ ralnie zw. „kule", te zaś p r z e g r a d z a j ą p o t r ó j n e „ ł a p k i " (tabl. I I , 6). U góry wznosi się sterczący „smrecek". W miejscu, gdzie kra­ wędzie przyporka schodzą się ze sobą przy­ szyty jest pompon z czerwonej włóczki z niebieskim i zielonym środkiem. Pasy Przez obrębek spodni przeciągnięty jest lniany k r ę c o n y sznurek lub częściej pas, k t ó r y je podtrzymuje. Dawniej noszono pasy czarne, szerokie na 5 cm, długie na 2 metry. Zbywającym k o ń c e m pasa o k r ę c a n o się dwukrotnie tak, że s p a d a ł do połowy pośladków (tabl. I V ) . Widoczna część pas­ ka nabijana bywa dużymi, błyszczącymi guzikami, a nawet jak głosi tradycja, du­ katami. Na wierzch zapinano szeroki „opa­ sek" z podwójnej tłoczonej skóry, z kiesze­ n i ą po prawej stronie, zapinany na cztery mosiężne k l a m r y (tabl. I I I , 7). Ubiór nóg R Latem owijają nogi w białe, płócienne y c 7. Przeładowane ozdobami ubiory męskie onuce, z i m ą wdziewają grube w e ł n i a n e sprzed I w o j n y ^ a t o w e ^ K r o ś e i e n k o . Fot. R. skarpety dziane z włóczki w kolorze natu­ r a l n y m b i a ł y m i czarnym, t w o r z ą c y m wzo­ r y złożone z k i l k u poziomych, zygzakowato zazębiających się pasów. Na wierzch ubie­ r a j ą „kierpce", k t ó r e przedtem prawie k a ż d y u m i a ł sam sobie w y k o n a ć i „wycyfrow a ć " , czyli ozdobić wzorami odciśniętymi przy pomocy tłoczka. Kierpce bywały „skó­ rzane" t j . wykonane ze skóry bydlęcej i „ s p y r c a n e " zrobione ze świńskiej. Te ostatnie sporządzają również obecnie ze względu na niższą cenę skóry. Dawniej w rejonie szczawnickim nosili mężczyźni kierpce z z a o k r ą g l o n y m i szpicami ściągnięte w palcach w „ k o s t k ę " przy pomocy przewleczonego rzemyka (tabl. I , 5). Później przyszły, przez Ochotnicę i Tylmanowa, kierpce t y p u p o d h a l a ń s k i e g o , o szpicach zaostrzonych, ścią­ g n i ę t y c h „ n a r z e m i e ń " (tabl. I , 6). Kierpce zawiązywało się dawniej przy pomocy tzw. „nawłoki", wykonanej b ą d ź z wąskiego rzemienia, bądź ze sznurka kręconego z czar­ nej wełny. „Nawlokę" wiązało się do pierwszej od strony palców dziurki, wyciętej na wewnętrznej k r a w ę d z i kierpca, później wolny koniec przewlekano zygzakiem przez pozostałe otwory (jest ich zwykle po dwa z każdego boku), n a s t ę p n i e przez dwie dziurki umieszczone na pięcie i teraz dopiero zbywający koniec „ n a w ł o k i " (około 1 — 1,5 m) okręcało się koło kostki. Dawniej wiązało się „ n a w ł o k ę " po wierzchu spodni (tabl. I V ) , dziś o ile jej używają, rozwarty „przyporek" spodni spuszcza się po wierz­ chu „nawłoki". Często t r a f i a j ą się teraz kierpce, posiadające zamiast „ n a w ł o k i " rze13 �m y k ze sprzączką, t a k i jak miejskie s a n d a ł y . Pojawiają się też w okolicy Szczawnicy przyniesione z Podhala a wyrabiane w Tylmanowej płytkie b u t y z podeszwą i obca­ sem, o wierzchach wykonanych w formie bardzo ozdobnych kierpców, p o k r y t y c h tło­ czeniami i nabijanych m o s i ę ż n y m i kapslami. Jeszcze przed I w o j n ą światową najzamożniejsi gospodarze i parobcy ubierali niekiedy na święto czarne b u t y z cholewami, k r o j u węgierskiego, do k t ó r y c h wpuszczało się nogawice b i a ł y c h w e ł n i a n y c h spodni. Z i m ą n o s z ą Górale szczawniccy tzw. „ k a p c e " t j . rodzaj k r ó t k i c h cholew szytych ze sta­ rego sukna samodziałowego. Obuwie to m a jako cel o c h r o n ę przed zimnem i ślizga­ niem na zlodowaciałym śniegu. Kamizelka Kamizelka, zwana dawniej „lajbik" szyta jest z sukna fabrycznego. W e d ł u g tra­ dycji, najstarsze kamizelki były czarne, dopiero później w związku ze z m i a n ą koloru m u n d u r ó w austriackich m i a ł y rozpowszechnić się niebieskie ( „ s i w e " ) , a nawet czer­ wone, przerabiane ze spodni u ł a ń s k i c h . Czy informacje te odpowiadają prawdzie na­ leży w ą t p i ć . Jak w y n i k a z akwareli K . Preka (tabl. I V ) , j u ż przed 100 l a t y noszone były b ł ę k i t n e kamizelki ozdobione z przodu dwoma r z ę d a m i metalowych guzików, uję­ t y c h w trzy grupy, g ó r n ą , środkową i d o l n ą (tabl. I , 9) z czerwonymi poziomymi wyszyciami, czy też (co u w a ż a m za prawdopodobniej sze) naszywkami. Na przełomie X I X i X X wieku noszono kamizelki b ł ę k i t n e lub czarne wyjątkowo czerwone z pojedyn­ czym s t o j ą c y m kołnierzem, ozdobione wzdłuż rozcięcia na przodzie dwoma szeregami drobnych mosiężnych guzików. Wzdłuż kołnierza i z przodu przy zapięciu, biegła pod­ wójnie falista kolorowa krepinka (tabl. 1,10) lub wyszycie z kolorowej, kupnej wełny zw. „ h a r a s e m " . Z boków wycięte były u k o ś n i e dwie kieszenie, po jednej z każdej strony. Kamizelki bardzo zbliżone do ostatnio opisanej s p o t k a ł e m jeszcze w r o k u 1939 na sąsiadującej z regionem szczawnickim Rusi Szlachtowskiej. Dzisiejsze kamizelki szczawnickie szyte s ą zazwyczaj z sukna koloru szafirowego lub jasno niebieskiego. Stan ich złożony jest z trzech p ł a t ó w (plecy i dwa przody), na ramionach doszyte wąskie k l i n y . Kołnierzyk niski stojący (tabl. I , 8 ) . U dołu, a czasem i na piersiach po­ siada kamizelka poziomo wycięte kieszonki (tabl. I I I , 1, 2, 3 ) . Przed r. 1914, przody kamizelek zdobione były wzdłuż zapięcia dwoma „ o ś m i n a m i " t j . dwoma przecinają­ cymi się l i n i a m i falistymi, haftowanymi czerwoną n i c i ą ściegiem ł a ń c u s z k o w y m (tabl. I I I , 8 ) . Obok „ o ś m i n " biegł po każdej stronie zapięcia jeden r z ą d guziczków metalo­ wych, m a j ą c y c h znaczenie wyłącznie dekoracyjne, gdyż do zapinania służyły haftki. Z czasem skromne wyszycie, u z u p e ł n i a n e niekiedy stylizowanymi k w i a t k a m i haftowa­ n y m i w rogach na p o ł a c h kamizelki, zaczęło się r o z r a s t a ć . Obok o ś m i n pojawiają się na kamizelkach „pasieki" (tabl. I I , 7, 9) i szlaki u k ł a d a n e z p ę t l i c o w a t y c h „krzyży­ ków". Po pierwszej wojnie światowej zaczęto na kamizelkach h a f t o w a ć „smrecki", „serduszka i „krzyżyki" znane n a m z opisu zdobin na wyszywanych portkach. W okresie m i ę d z y w o j e n n y m pojawiły się na kamizelkach motywy kwiatowe, ujęte naturalistycznie, k t ó r e w k r ó t c e poczęły wypierać starsze elementy miejscowe. Prócz ko­ lorowych n i c i zaczęto obficie używać „ t r z e p i o t k i " ( t j . cekinów, ryc. 7). Ostatnio w y k r y t o w Szczawnicy jeszcze jeden typ kamizelek pochodzący z k o ń c a X I X w. Szyte były z granatowego sukna, ozdobione haftem ł a ń c u s z k o w y m w kolorze p ą s o w y m i żół­ t y m z charakterystycznym wzorem kwiatowym na plecach (ryc. 25). Kożuszki Prócz kamizelek, k t ó r e są strojem odświętnym, jako ubiór wierzchni u ż y w a n e są krótkie, sięgające do bioder kożuszki bez rękawów. Dawniej były one przeważnie wy­ prawiane na biało, obecnie są również i b r ą z o w e . Krojem kożuszki te p r z y p o m i n a j ą 14 �kamizelki, s k ł a d a j ą się bowiem z pleców i dwu p ł a t ó w bocznych. U dołu między plecy i boki wszyte s ą m a l e ń k i e kloszowe fałdy (tabl. I I I , 6). Po krajach kożuszki wykoń­ czone są czarnym barankiem. Miejsce zeszycia p o k r y w a j ą paski białego safianu (na brązowych czerwone), przeplatane w k o s t k ę kolorowymi rzemykami. Z przodu wzdłuż rozcięcia na piersiach, obok owych safianowych naszywek b i e g n ą „ o ś m i n y " l u b „pa­ sieki" haftowane b a r w n ą włóczką (najczęściej czerwoną lub n i e b i e s k ą ) . Ubiory wierzchnie Sukmana W podróż lub do kościoła ubierali G ó r a l e szczawniccy tzw. „ s u k m a n ę " t j . płaszcz szyty z samodziałowego sukna, dawniej wyłącznie białego później (szczególnie w Szczawnicy) również czarnego. Sukmana t y p u „ p o n c h o p o d ł u ż n e g o " , krojona była pierwotnie z jednego p ł a t u sukna podwójnej szerokości, powstałego przez zeszycie dwóch szerzyzn przed oddaniem t k a n i n y do folowania. Szew zbity w stępie wraz z suk­ nem s t a w a ł się zupełnie niewidoczny. Jedynie w palcach wyczuć m o ż n a jego ślad bie­ g n ą c y zwykle pionowo środkiem pleców. Sukmany takie spotykało się do czasów osta­ t n i c h na Rusi Szlachtowskiej. W Szczawnicy i okolicy krawcy w celu u n i k n i ę c i a pew­ nych nierówności, w y n i k a j ą c y c h z n a c i ą g a n i a się sukna w foluszu, łączyli obie sze­ rzyzny sukna szwem krawieckim. Wąskość sukna nawet podwójnie zeszytego powo­ duje, że r ę k a w y (stanowiące ze stanem j e d n ą całość bez szwów na ramionach) sięgają najwyżej do łokci i t u s ą sztukowane. Celem po­ szerzenia stanu, od pasa w dół dodane s ą mię­ dzy szwy boczne dwa obszerne fałdy zw. „skrzy­ dła", k t ó r e u góry zaszyte są k u środkowi, dołem zaś odstają szeroko. Przy p r a w y m fałdzie na biodrze wycięta jest pionowa szpara służąca za­ miast kieszeni do chowania ręki. Kołnierz wy­ soki na 3 cm, stojący, wykonany jest z pojedyn­ czego paska samodziałowego sukna. Zdobienie sukman było na ogół skromne. Jak widać na zdjęciu p r z e d s t a w i a j ą c y m star­ szego przewoźników p i e n i ń s k i c h (ryc. 4) prócz kolorowego, zapewne czerwonego sukna pokry­ wającego kołnierz białej sukmany i niewielkiej aplikacji sukiennej na rękawie, żadnej innej ozdoby doszukać się nie m o ż n a . Niemniej współcześnie a nawet dużo wcześniej występo­ wały w regionie szczawnickim sukmany zdo­ bione tzw. „ k o r o n ą " . „ K o r o n a " była to aplika­ cja, s k ł a d a j ą c a się z 3 — 5 zębów t r ó j k ą t n y c h , wykrojonych z czerwonej materii, przyszytych podstawami do prawej krawędzi sukmany mniej więcej na wysokości żołądka. Ozdoba ta, utrwalona j u ż przez Ksawerego Preka (tabl. I V ) , występuje i dziś po nielicznych sukma­ nach, k t ó r e się jeszcze w terenie zachowały. W Grywałdzie zęby „ k o r o n y " obrzeżone były zygzakiem różowego ściegu łańcuszkowego, k t ó r y na k a ż d y m z n a r o ż n i k ó w tworzył t r ó j l i s t n ą pętelkę ( „ k r z y ż y k " ) . Wyszycia tego nie R y c . . 8 n a z „koroną", wieś Tylka. Fot. Z. Szewczyk 1948 s t a r a s u k m a 15 �posiada znaleziona niedawno sukmana Z Tyłki (ryc. 8). Ta ostatnia wykonana jest z sukna białego o k r o j u poncho podłużnego ze zwykłym pionowym szwem krawieckim przez plecy i r ę k a w a m i sztukowanymi od łokci. W szwy boczne od pasa w dół wszyte s ą obszerne k l i n y , k t ó r e f o r m u j ą „skrzydła" (tabl. I , 13). Kołnierz jest pojedynczy stojący. Ozdoby stanowi wypustka z sukna, złożonego z pięciu skrawków, z k t ó r y c h parzyste s ą koloru czerwonego, zaś nieparzyste żółtego. Oblamka t a biegnie g ó r n ą częścią kołnierza, wzdłuż zeszycia kołnierza z r e s z t ą sukmany, oraz p r a w y m brzegiem rozcięcia na piersiach, sięgając mniej więcej do pasa. Krawędzie kołnierza i rozcięcia na przodzie były jeszcze dodatkowo obrębione skrawkiem zielonego sukna. Na piersiach po prawej stronie naszyta jest „korona", s k ł a d a j ą c a się z czterech zębów wyciętych z czerwonego sukna. K a ż d y z ą b posiada zakończenie w formie m a l e ń k i e g o czerwonego k r ą ż k a sukiennego z zaznaczonym ż ó ł t y m środkiem (tzw. „ c e n t k a " ) . Po­ dobne zęby w liczbie trzech (tylko mniejsze) naszyte s ą przy otworze kieszeniowym, wykończone o b l a m k ą p o d o b n ą j a k na kołnierzu. Na k o ń c a c h r ę k a w ó w przyszyte są czerwone p a t k i tzw. „ c h a j t a s y " , p r z y p o m i n a j ą c e k s z t a ł t e m t r ó j z ę b n ą „koronę", której boczne zęby s ą z a o k r ą g l o n e , zaś środkowy, ostry, zaopatrzony jest u góry w „ c e n t k ę " . Starsi informatorowie z G r y w a ł d u p a m i ę t a j ą , że „ c h a j t a s y " obok charakterystycznej p a t k i posiadały u góry nie j e d n ą „ c e n t k ę " , ale c a ł ą zdobinę z „ c e n t e k " u k ł a d a n ą . Takie same ozdoby m i a ł y też występować na przodzie sukmany, j a k to się do dziś zachowało na Spiszu. Mieszczanie krościeńscy t ł u m a c z y l i dawniej genezę „ k o r o n " i „ c h a j t a s ó w " na sukmanach przywilejem nadanym przez Jana Kazimierza, k t ó r y doznawszy w K r o ś c i e n k u gościnnego przyjęcia, na znak wdzięczności, nobilitował k i l k u obywateli i pozwolił i m nosić aplikacje w kształcie „ k o r o n y " ) . 4 Różnicę w kolorze sukman, zachodzącą dawniej między m i e s z k a ń c a m i Szczaw­ nicy a l u d n o ś c i ą z i n n y c h wsi tego regionu, t ł u m a c z ą sobie miejscowi Górale nakazem wydanym ponoć ongiś przez czorsztyńskiego s t a r o s t ę , k t ó r y c h c ą c by poszczególne grupy ludności pańszczyźnianej różniły się strojem od siebie, polecił szczawniczanom u b i e r a ć się w ciemne sukmany. Sukmany szczawnickie dziś j u ż niemodne i rzadko spotykane, krojem swym a po części i ozdobami ( „ c h a j t a s y " ) , n a w i ą z u j ą do ciemnych sukman spiskich. Kurtka Miejsce sukmany w m ę s k i m ubiorze zajęła obecnie tzw. „ k u r t k a " t j . k r ó t k a gunia sięgająca ledwo do bioder, wyjątkowo ( u starszych) do połowy ud. K u r t k i pojawiły się na przełomie X I X i X X w. Początkowo szyte były one z sukna białego i ozdo­ bione „ k o r o n a m i " l u b skromnymi l a m ó w k a m i z czerwonego sznurka. T a k ą typologi­ cznie n i e s ł y c h a n i e p r y m i t y w n ą g u n i ę u d a ł o m i się znaleźć w r o k u 1939 w Grywał­ dzie (ryc. 9). Ze względu na to, że sukno ciemne uchodzi u Górali za bardziej „ho­ norne" i stanowiło dawniej przywilej bogaczy, obecnie zdecydowanie przeważają k u r t k i ciemne. Białe m o ż n a było s p o t k a ć raczej w którejś z wiosek peryferycznych lub poza zasięgiem regionu szczawnickiego, na Rusi Szlachtowskiej, gdzie się t a moda również p r z e d o s t a ł a (tabl. I I I , 5). Krój k r ó t k i c h guniek nie odbiega niczym od k r o j u sukman (tabl. I , 11), różnią się natomiast ozdobami. Podczas gdy na sukmanach nie widuje się zwykle ozdób haftowanych, na k r ó t k i c h g u ń k a c h ten sposób zdobienia stanowi regułę. Wyszywany jest p ł a s k i pojedynczy kołnierz, prawa k r a w ę d ź rozcięcia na piersiach, kraje rękawów, oraz kieszeń wycięta w prawej pole. Podobnie j a k na spodniach czy kamizelkach t a k i na k u r t k a c h rozwinęły się wyszycia z form prostych. W starych k u r t k a c h kołnierz pokryty był czerwonym suknem, przednia zaś k r a w ę d ź o b l a m k ą czerwono-żółtą, obok której w o d s t ę p a c h p o w t a r z a ł y się szpiczaste „korony". Podstawy „ k o r o n " połączone były ze sobą k r ó t k i m szlaczkiem haftowanej „pasieki" (tabl. I I , 10). Później zaczęto wzdłuż kołnierza wyszywać „ośminę" w y k o n a n ą ście16 �T a b l i c a IV UBIORY GÓRALI S Z C Z A W N I C K I C H Z PIERWSZEJ POŁOWY XIX. W. wedle akwareli F, Preka �giem ł a ń c u s z k o w y m (co dziś pozostało jako motyw g ł ó w n y ) , a wzdłuż rozcięcia na pier­ siach obok czerwono-żółtej oblamki, czerwoną pasiekę, z której w y r a s t a j ą poziomo, r y t m i ­ cznie p o w t a r z a j ą c e się „krzyżyki" i „ s m r e k i " (tabl. I I , 11). Na rękawie haftuje się czer­ woną t r ó j z ę b n ą p a t k ę z zębem środkowym za­ k o ń c z o n y m bądź „krzyżykiem", bądź „smreckiem" (tabl. I I , 12, 13). W prawym płacie przednim posiada k u r t k a poziomo przeciętą kieszeń, zdobioną bogatymi haftami wykonanymi ściegiem Ja­ nina i ł a ń c u s z k o w y m (tabl. I I , 14, 15). Jeśli pominiemy t e c h n i k ę wykonania zdobin, to ich rozmieszczenie a po części i k s z t a ł t przy­ p o m i n a j ą sposób zdobienia współczesnych sukman spiskich. Analiza elementów hafciar­ skich i rodzaj zastosowanego ściegu (prze­ ważnie łańcuszkowy) wskazują na wpływy przenikające t u z Sądecczyzny. W latach poprzedzających wybuch I I wojny światowej zaczęły rozpowszechniać się w regionie szczawnickim pod n a z w ą „ k u r t e k " lub „ k a b a t ó w suknianych" ubiory wierzchnie szyte z samodziałowego sukna, czarnego lub białego, krojone na wzór kurtek miejskich sprzedawanych na jarmarkach. Ozdób haf­ towanych na n i c h nie ma, tylko krawędzie oblamowane są zwykle c z a r n ą , k u p n ą , ta­ siemką. Kożuchy Zimą, zwłaszcza zamożniejsi, ubierali się w k o ż u c h y długie do kolan. Były one szyte z biało wyprawionych skór baranich z opryRyc. 9. Gazda z Grywałdu w białej kurtce m ą c z a r n ą lub w y k o n a n ą ze skrawków skóry zdobionej czerwonym sznurkiem kręconym koziej na przemian białej i czarnej. Wzdłuż z włóczki. Fot. R. Reinfuss 1939. rozcięcia na piersiach, na szwach i u wylotu rękawów obszywane bywały k o ż u c h y safia­ nowymi paskami przetykanymi w k o s t k ę kolorowymi rzemyczkami. Na p o ł a c h naszywano aplikacje z czerwonego safianu lub sukna w formie rozet i tulipanowatych kwiatów. Białe kożuchy (kupowane przeważnie na Spiszu) jako strój m ę s k i zaginęły już dawno. Na ich miejsce przyjęły się krótsze, pozbawione ozdób, ' b r ą z o w e kożuchy z rękawami. Rękawice Ubiór zimowy u z u p e ł n i a j ą znacznych rozmiarów w e ł n i a n e rękawice z jednym pal­ cem, plecione spiralnie na drewnianej formie. Zwykle są wykonane b i a ł ą i c z a r n ą wełną,^przy~czym dwa te kolory tworzą ornament w formie kratek lub zazębiających się wzajemnie l i n i i ł a m a n y c h (ryc. 10). 17 �Ryc. 10. Rękawice szczawnickie. Zapiąstki W lecie, zwłaszcza do stroju świątecznego, kiedy mężczyźni chodzą w koszuli i ka­ mizelce; ubierają parobcy i młodsi gazdowie tzw. „ z a p i ą s t k i " t j . mankiety, k t ó r e na­ ciąga się na przegub dłoni, przykrywając całkowicie oszewkę r ę k a w a od koszuli. Naj­ starsze zapiąstki robione dla szczawniczan przez R u s i n ó w szlachtowskich wykony­ wane były z naturalnej wełny białej i czarnej. Wzorami p r z y p o m i n a ł y opisane wyżej rękawice. Po nich przyszła moda na „ z a p i ą s t k i " sukienne, w kolorze kamizelki, bogato hafto­ wane (tabl. I I I , 9, rys. 11). Z a p i n a ł o się je na haftki. Przed I I w o j n ą światową rozpowszech­ niły się „ z a p i ą s t k i " robione na drutach z różno­ kolorowej włóczki w poprzeczne p r ą ż k i (rys. 12 i 13). Inne przedmioty uzupełniające ubiór męski Torby Udając się w drogę przerzucał Góral szczaw­ n i c k i przez r a m i ę półkolistą, s k ó r z a n ą t o r b ę „lip­ towską". Wieko jej było „cyfrowane" t j . pokryte tłoczeniami p r z e d s t a w i a j ą c y m i zazwyczaj łby je­ lenie. W torbie przechowywano kapciuch na ty­ t o ń i fajkę. K a p c i u c h y na tytoń Kapciuchy na t y t o ń wykonywane były z pę­ cherza, czyli tzw. „ m a c h o r z y n y " z k r a w ę d z i a m i obszytymi czerwonym suknem. Do w i ą z a n i a słu­ żył rzemyk zakończony na obu k o ń c a c h chwa­ stami z kolorowych safianów. Fajka « „ ' , _ , , .„ Ryc. 11. Parobek w „zapiąstkach" na rękach. Krościenko. Fot. R. Reinfuss 1939 A 18 T Fajka k s z t a ł t e m swym i sposobem zdobienia nie odbiegała od p o d h a l a ń s k i e j . G l i n i a n ą czarkę * j' .™ a j k i okuwano „bakfonową lub mosiężną blachą, w y b i j a n ą po wierzchu w drobne stempel& f �kowe wzory. Wieczko zdobił u góry kogu­ tek. F a j k ę osadzano na k r ó t k i m cybuszku, zakrzywionym w formie litery S. Laski Młodzi nosili w r ę k u tzw. „ j u h a s k i " t j . laski o cisowych styliskach i żelaznych obuszkach, odpowiadające podhalańskim „ciupagom". Obuszki juhasek wykuwali i cyfrowali Cyganie. Podanie mówi o styli­ skach nabijanych dukatami, k t ó r y m i nie jeden honorzył się i chwalił, że to „ d u k a t y Ryc. 12. Zapiąstka wykonana na drutach uherskie ze zbóju". Starsi nosili proste „palice" lub „laski" z kolorowych kupnych włóczek. Szczawnica. najczęściej jałowcowe, g ó r ą p ó ł o k r ą g ł o za­ gięte. Tradycja wspomina też o „lyskowych cekanach cyfrowanych w korze", chodzi t u zapewne o charakterystyczne dla dawnej Szczawnicy leszczynowe kije pokryte misternym geometrycznym ornamentem, p o w s t a ł y m przez częściowe w y ł u p a n i e kory. 6. OPIS OGÓLNY UBIORÓW KOBIECYCH Codzienny, roboczy ubiór kobiecy s k ł a d a się z samodziałowej koszuli, płóciennej spódnicy, białej lub farbowanej, zapaski i gorsetu lub kaftana czyli bluzki. Dawniej m ę ż a t k i obowiązane były nosić czepce, później zaś chustki na głowę. Na codzień w lecie chodziły kobiety boso lub w kierpcach. Przed pierwszą w o j n ą światową ubiór świąteczny różnił się od codziennego t y m , że zamiast wspomnianych spódnic ubierano pasiaste „ k a n a f a s k i " i zapaski z k u p n y c h t k a n i n , a na ramiona narzucano biały „ r a ń t u c h " . Na nogi w c i ą g a n o czarne buty z cholewami. W zimie nosiły kobiety sukienne pantofle, długie kożuchy z r ę k a w a m i lub suk­ many, czy k u r t k i podobne do męskich. Ubiór obrzędowy nie różnił się zasadniczo od stroju świątecznego. Panna m ł o d a i d r u ż k i posiadały głowy przystrojone w i a n k a m i sztucznych kwiatów, z k t ó r y c h spływały na plecy kolorowe wstążki. Ubiór kobiecy w regionie szczawnickim uległ w ciągu ostatniego stulecia zmianom nie mniejszym niż te, jakie widzieliśmy w omawianych poprzednio strojach męskich. Ksawery Prek w swym p a m i ę t n i k u w ten sposób opisuje ubiory kobiece noszone w Szczawnicy w roku 1832: „ n a gładko uczesanych i przedzielonych na boki wło­ sach w p i n a j ą polne k w i a t k i , z t y ł u spływa splatka mieszana ze w s t ą ż k ą i fontaziem na k o ń c u , koszule haftowane na ramionach i koło ręki, na szyi dużo paciorków lub ko­ rali, spódnica srokata, fartuszek biały, gor­ set zielony z l a m ó w k ą pąsową, buciki czar­ n e " ) . Opisowi odpowiada akwarela (przed­ stawiona na tabl. I V ) , na której widzimy Góralkę szczawnicką, u b r a n ą w b i a ł ą ko­ szulę, bogato przy szyi marszczoną, ozdo­ b i o n ą na ramionach i manszetach czerwohaftowana na niebieskim n y m poziomym szlaczkiem, gorset czerwony suknie przez J. Czaję, krawca ze Szczawnicy. 5 R y c 1 3 Z a p i ą s t k a 19 �bez ozdób, zapinany na jeden szereg guzików, zapewne metalowych, spódnicę b i a ł ą w czerwone i niebieskie pionowe prążki, z a p a s k ę b i a ł ą w drobny rzucik roślinny czerwono-zielony z poprzecznymi falistymi ozdobami u dołu. Na ilustracji nie da się roz­ s t r z y g n ą ć j a k ą t e c h n i k ą jest owa zapaska ozdobiona. Nie jest wykluczone, że p r ą ż k i na zapasce s ą naszywane z kolorowej wstążki. Na ramionach ma G ó r a l k a narzucony biały r a ń t u c h , t k a n y w deseń w formie k r a t y o polach w y p e ł n i o n y c h j a k i m i ś dro­ b n y m i zdobinami. Na szyi k i l k a k r ó t k i c h s z n u r k ó w korali, spod k t ó r y c h wystaje ko­ karda z czerwonej wstążki. Na nogach widzimy czarne buty z marszczonymi w kost­ kach cholewami. Opisany t u ubiór sprzed 100 lat, częściowo w tradycji tylko, czę­ ściowo w oryginalnych okazach d o t r w a ł do dnia dzisiejszego. P a m i ę t a j ą więc koszule z czerwonymi „ s m u ż k a m i " , drukowane spódnice i zapaski, zaś we wsiach bardziej od Szczawnicy oddalonych (jak G r y w a ł d czy Tylka) m o ż n a jeszcze zobaczyć pasiaste „ k a n a f a s k i " , sukienne czerwone, czy zielone gorsety i białe r a ń t u c h y . Zmiana ubioru najwcześniej n a s t ą p i ł a w K r o ś c i e n k u i Szczawnicy, gdzie j u ż pod koniec ubiegłego wieku spotykamy białe koszule z krezami u szyi i m a n k i e t ó w , spódnice drukowane i gładkie, tybetowe lub tiulowe zapaski, sznurowane gorsety z kwiecistych tybetów, względnie aksamitne z naszywkami z kolorowych krepinek, drukowane chusteczki na głowę i sznurowane buty. Po raz d r u g i moda kobieca uległa zmianie w okresie mię­ dzywojennym. Z Zakopanego przedostają się w t y m czasie wzory secesyjnych h a f t ó w a wytwo­ rzony chaos pogarsza jeszcze jakiś kurs hafciarski zorganizowany w Szczawnicy pod h a s ł e m „ u s z l a c h e t n i e n i a " zdobnictwa ludowego. Najwidoczniejszym przemianom uległ w t y m czasie gorset, k t ó r y robi się z barw­ nego aksamitu z d u ż y m i wzorami kwiatowymi wyszywanymi jedwabiem na plecach i z przodu. Spódnice szyją krótsze z zielonego tybetu drukowanego w duże czerwone kwiaty, zapaski tiulowe haftowane, buty noszą płytkie ubierane na białe k r ó t k i e skarpetki pochodzenia fabrycznego. 7. OPIS SZCZEGÓŁOWY UBIORÓW KOBIECYCH Fryzura i ubiór głowy Dziewczęta chodziły dawniej (nawet w zimie) z gołą głową. Włosy zaczesywały g ł a d k o w t y ł , lub dzieliły na dwie połowy tak, że w ś r o d k u p o w s t a w a ł rozdział zwany „pądziec". Zebrane w tyle włosy czesały w jeden warkocz, w k t ó r y w p l a t a ł o się ko­ lorową wstążkę, najczęściej czerwoną, z w i ą z a n ą na k o ń c u k o k a r d k ą . W czasie postu obowiązywały czarne w s t ą ż k i do warkocza. Jak wiemy z opisu Preka we włosy za­ t y k a ł y dziewczęta polne k w i a t k i . Czasem nosiły też dziewczęta „cuby" t j . warkocze zwijane w węzeł umieszczony na wierzchu głowy i związany k o k a r d ą . Zwyczaj chodzenia w chustkach na głowie rozpowszechnił się według informacji zebranych w terenie pod koniec ubiegłego wieku (ryc. 3). Były to chustki tybetowe czerwone, lub zielone drukowane w kwiaty. Przed pierwszą w o j n ą światową w i ą z a n o chustki z t y ł u na k a r k u w ten sposób, że węzeł złożonej w t r ó j k ą t chustki p r z y p a d a ł na wierzchu wolnego rogu, spadającego na plecy, wiązanie takie n a z y w a j ą nosze­ niem chustki „po krakowsku". I d ą c do ś l u b u m i a ł a dziewczyna na głowie u p i ę t ą „ k t o n k ę " , czyli czółko w for­ mie korony wykonanej z t e k t u r y obszytej czerwonym suknem i ozdobionej „wątrysem" i sztucznymi kwiatami. Z t y ł u „szyte były na papierach" szerokie w s t ą ż k i tkane w kwiaty. Na wierzch narzucano przejrzystą tiulową c h u s t k ę . 20 �8 7 10 11 12 13 T a b l i c a I I . Rys. 1—3 — wyszycia na przyporach spodni w regionie szczawnickim, 4 — dawny sposób zdobienia przyporka w Krościenku, 5 — dawny sposób zdobienia przyporka w Szczaw­ nicy, 6 — dzisiejszy sposób zdobienia przyporka w Szczawnicy i w regionie szczawnickim (taka sama ozdoba symetrycznie haftowana jest po stronie lewej od rozcięcia), 7—9 — wyszycia na kamizelkach szczawnickich, 10 — aplikacja z czerwonego sukna i haft na dawnej kurtce szczaw­ nickiej, 11 — haft na późniejszych kurtkach szczawnickich, 12, 13 — patki na rękawach daw­ nych kurtek, aplikacja z czerwonego sukna, nad zębem środkowym haftowany „krzyżyk" (12) lub „smrecek" (13), 14, 15 — hafty na kieszeniach kurtek, 16 — haft na starym gorsecie szczaw­ nickim, 17 — tłoczenia (cyfrowanie) na kierpcu. 21 �Ryc. 14. Czepiec mężatki z okolic Szczawnicy, ob­ wiązany czarną tasiemką. Foto­ grafował ze zbiorów P. Muz. Etn. w Krako­ wie Z. Kamy ko wski. Ryc. 15. Czepiec wykonany tech­ niką szydełko­ wą. Szczaw­ nica. Mężatki u p i n a ł y włosy na „chomlicy" t j . k r ą ż k u wykonanym z d r u t u , lub s p l a t a ł y w dwa warkocze i z nich przy pomocy k a w a ł k a lnianej tasiemki zwanej „ s n u r k ą " formowały kółko na tyle głowy. W jednym i d r u g i m wypadku fryzurę p r z y k r y w a ł czepiec, k t ó r y był n i e z b ę d n ą częścią s k ł a d o w ą ubioru kobiety zamężnej. Czepce ko­ biet szczawnickich posiadały formę t y p o w ą dla Spiszą t j . obcisłej czapki zachodzą­ cej na uszy z charakterystycznym zębem nad czołem (ryc. 14). Krój ich s k ł a d a ł się z dwóch p ł a t ó w . Jeden formował boki i górę czepca, drugi zaś t y ł (tab. I , 12). K r a ­ wędź dolna tylnego p ł a t u była silnie zmarszczona, p o s i a d a ł a oczka z szarych nici, przez k t ó r e przewlekało się t a s i e m k ę służącą do ściągania. Podszewkę stanowiło szare p ł ó t n o , wierzch wykonany był z kwiecistego, zwykle czerwonego perkalu lub tybetu, b ą d ź z t k a n i n kosztowniejszych, jak np. a t ł a s . Zdarzały się też czepce, k t ó r y c h powierzchnia zeszywana była z jedwabnych wstą­ żek t k a n y c h w kwiaty. Boki i przód czepca zdobił po krajach r ą b e k czarnej koronki lub gęsto marszczonej wstążki kolorowej. Równolegle do niej biegł szlak wykonany z kwiecistej lub gładkiej wstążki, a obok niej barwne krepinki. Naszywali też wzdłuż k r a j u błyszczące cekiny, t. zw. „trzepiótki". Najwięcej bywało ich zwykle na zębie ster­ czącym nad czołem. W zbiorach P a ń s t w . Muz. E t n . w Krakowie znajduje się czepiec pochodzący z Gry­ w a ł d u , wykonany z białego a t ł a s u . Krawędzie oblamowane są w ą s k ą , czerwoną w s t ą ż k ą , k t ó r a marszczona gęsto nad czołem formuje ząb poprzednio opisany. Główka czepca ozdobiona jest naszytymi, czerwonymi, zielonymi, żółtymi k ó ł k a m i zrobionymi z wstążki, ś r o d e k kółek w y p e ł n i a j ą cekiny znajdujące się też na zębie nad czołem. Do przymocowywania czepca na głowie służyła czarna tasiemka, szeroka na 2 cm, a d ł u g a na ok. 2 m , k t ó r ą obwiązywano głowę kilkakrotnie w sposób pokazany na ryc. 14. Oprócz opisanych wyżej czepców, n a w i ą z u j ą c y c h f o r m ą swą do spiskich, wystę­ p u j ą też (znalezione w Szczawnicy przez Z. Szewczyka) czepce wykonane szydeł­ kiem z b a w e ł n i a n y c h nici w poprzeczne p r ą ż k i białe i czerwone. W kształcie podobne 22 �Ryc. 16. Dziewczy­ na w stroju sprzed I wojny światowej. Krościenko. Fot. ze zbiorów P. Muz. Etn. w Krakowie. Ryc. 17. Dziewczy­ na w stroju sprzed I I wojny świato­ wej. Krościenko. Fot. Tadeusz Kry­ stek 1938. są one do czapki z p ł a s k i m o k r ą g ł y m denkiem (ryc. 15). Czepiec ten, włożony na włosy, upięte w węzeł na tyle głowy, przywiązuje się mocno n i c i a n ą t a ś m ą „łiarasową", czerwono-niebieską w ten sposób, że płasko uformowane dno czepca odcięte jest od reszty charakterystycznym przewężeniem. W czasie czepin do przywiązywania czepca u ż y w a n o wstążki z kapelusza pana młodego. Do stroju uroczystego u b i e r a ł y m ę ż a t k i na czepiec c h u s t k ę białą, m u ś l i ­ nową lub „ r ą b k o w ą " w y k o n a n ą z samodziałowej lnianej tkaniny, rzadszej od t i u l u , ozdobionej wzorami p o w s t a ł y m i przez przewlekanie grubej białej nici. Końce chustki złożonej po p r z e k ą t n i wiązały m ę ż a t k i pod brodę. Koszule Koszule z samodziałowego p ł ó t n a , tkanego niekiedy na warsztacie czteronicielnicowym w skośne prążki, posiadały krój t. zw. „bezprzyramkowy marszczony" (tab. I , 16). Stan koszuli s k ł a d a ł się z dwu prawie kwadratowych płatów, t w o r z ą c y c h przód i plecy. Szerokie rękawy, poszerzone jeszcze pod pachami dodatkowymi k l i ­ n a m i zwanymi „ćwikle", wszywało się do stanu z boków nie pod k ą t e m prostym, ale równolegle. Powstający w ten sposób bardzo szeroki brzeg górny nawlekano na n i t k ę , gęsto marszczono, a gdy osiągał obwód około 50 cm, wszywano w o k r ą g ł ą oszewkę. R ę k a w y dołem silnie marszczone, ujęte były w mankiety szerokości 4 cm, k t ó r y c h kraj zakończony był k r e z k ą p o w s t a ł ą ze zmarszczenia długiego około 70 cm, a wąskiego paska płóciennego. 23 �Dawne koszule szczawnickie podobnie jak na Spiszu i u Rusinów Szlachtowskich ozdobione były na ramionach i mankietach czerwonymi, poziomymi p r ą ż k a m i , k t ó r e Prek mylnie określił jako hafty. P r ą ż k i te tkano wprost w płótnie. Wykonywano je na warsztacie t k a c k i m w ą t k i e m z kupnej, czerwonej n i c i b a w e ł n i a n e j . Później za­ miast już z góry t k a ć na warsztacie p r ą ż k o w a n e p ł ó t n o na r ę k a w y koszuli, tkano osobno same czerwono-białe wstawki, k t ó r e n a s t ę p n i e naszywało się na r ę k a w a c h koszuli. Tego rodzaju naszywki nazywano „ p r z y r ą b k a m i " . Opisywane t u szlaki na ramionach koszul posiadały zwykle szerokość 8—12 cm i s k ł a d a ł y się z k i l k u czerwo­ nych pasków, rozdzielonych b i a ł y m i p r ą ż k a m i . U dołu r ę k a w a biegło k i l k a w ą s k i c h p r ą ż k ó w czerwonych. Mankiet wykonany był z t k a n i n y takiej samej, jak ozdoby na ramieniu. Oszewka przy szyi była bądź z białego p ł ó t n a , bądź z kolorowej (czerwonej) samodziałowej kraj k i . Krezkę u m a n k i e t ó w obdziergiwano na krajach czerwoną włó­ czką. Koszule z czerwonymi „ p r z y r ą b k a m i " i oszewkami na mankietach wyszły z mody na i n t e r e s u j ą c y m nas obszarze pod koniec ubiegłego stulecia. Na fotografiach, pochodzących sprzed I wojny światowej widzi się (przynajmniej jeśli chodzi o Szczaw­ nicę i Krościenko) koszule czysto białe z kolistymi krezami u szyi, ozdobionymi bądź b i a ł y m haftem a t ł a s o w y m o motywach roślinnych, bądź k u p n ą k o r o n k ą . Rękawy w owym czasie posiadają mankiety (zwane t u „ m a j k i e t y " ) , obszyte jedynie haftowa­ n y m i białymi z ą b k a m i (ryc. 16) albo niewielką k r o c h m a l o n ą k r e z k ą . Z koszul tych wywodzą się w prostej l i n i i te, k t ó r e dziś widzimy w świątecznym ubiorze dziewcząt ze Szczawnicy i okolicznych miejscowości (ryc. 17) z przesadnie d u ż y m i „ k r e z k a m i " i „ m a j k i e t a m i " ozdobionymi białymi haftami lub koronkami. Wyjątkowo trafia się i to u kobiet starszych, że na mankiecie koszuli obok białej krezki pojawiają się czasem czerwone wyszywane szlaczki. Dzisiejsze koszule są prze­ ważnie (a świąteczne wyłącznie) z p ł ó t n a fabrycznego o k r o j u „poncho p o d ł u ż n e g o " 24 �(ryc. 17), ukrytego pod naszytymi z wierzchu pseudo-przyramkami (ryc. 18). Z przodu koszule te posiadają k i l k a pionowych zmarszczek, b i e g n ą c y c h równolegle do rozcięcia na piersiach. Koło szyi koszula jest gęsto zebrana i wszyta w oszewkę, dc której przymocowana zostaje na stałe krezka. Dawniej były też koszule z krez­ k a m i przypinanymi. R ę k a w y długie, z kwadratowymi „ćwikłami" pod pachami, za­ kończone są szerokimi na 13 cm, gęsto marszczonymi „ m a j k i e t a m i " . Z a r ó w n o kreza koło szyi, j a k i „ m a j k i e t y " zdobione s ą bia­ ł y m haftem a t ł a s k o w y m o motywach ro­ ś l i n n y c h i m e r e ż k ą ; kraje w y k a ń c z a n o haf­ towanymi z ą b k a m i (ryc. 19). Czasem do krezek i „majkietów" używa się haftów i koronek kupowanych w kramach. Spódnice Spódnice szyto dawniej z p ł ó t n a sa­ modziałowego, białego, na święto cień­ szego, do pracy grubszego. Były one dosyć szerokie (4—5 szerzyzn p ł ó t n a ) , dołem się­ gały niemal kostek. W połowie ubiegłego wieku m a t e r i a ł na spódnice zaczęto farbo­ wać, b ą d ź to na jeden kolor (czarny), b ą d ź w deseń. Farbowaniem p ł ó t n a w deseń czyli tzw. „ t o c e n i e m " zajmowały się m a ł e pracownie farbiarskie, rozrzucone po mia­ steczkach Podhala i Spiszą. P ł ó t n o po far­ Ryc. 19. Haft na kołnierzu koszuli kobiecej ze bowaniu posiadało zwykle drobny biały de­ Szczawnicy. seń geometryczny, lub kwiatowy na tle ciemno-niebieskim (indygo), lub ciemno­ zielonym. Czasem zdarzało się, że deseń był dwu-kolorowy, np. na tle granatowym ja­ sno niebieskie p ł a t k i i listki, białe zaś środki, k o n t u r y i żyłki na listkach. Spódnice szyte z „toconego" czyli farbowanego w deseń p ł ó t n a , n a z y w a ł y się „tocenice" lub „farbianki". Pierwotnie m u s i a ł y to być spódnice dosyć wysoko cenione i niewątpli­ wie należały do stroju uroczystego. O drukowanych s p ó d n i c a c h wspomina piosenka szczawnicka: „Jo se przędę, jo se nice mom jo ł a d n ą tocenice". „Tocenice" sposobem uszycia nie różniły się od białych spodnie, były szerokie, a z t y ł u i po bokach zbierane w zmarszczki i wszyte w obrąbek. Przód był pozba­ wiony marszczenia, zamiast p ł ó t n a farbowanego dawano t u obszerną ł a t ę z samo­ działowego p ł ó t n a t. zw. „podołek" z rozporem w pośrodku. Ubiorem bardzo uroczystym, uwiecznionym j u ż przed stu laty przez Ksawerego Preka były t. zw. „ k a n a f a s k i " t j . spódnice z m a t e r i i samodziałowej, tkanej w po­ przeczne paski białe i czerwone, a czasem i niebieskie. Na osnowę oraz w ą t e k do tka­ nia b i a ł y c h pasków u ż y w a n o l n u , natomiast poprzeczne paski czerwone i niebieskie wykonane były przy pomocy w ą t k u b a w e ł n i a n e g o , kupowanego w miastach spiskich. Pasiak na „ k a n a f a s k i " sporządzano na krosnach czteronicielnicowych, przy czym paski białe tkane są zwykle w u k o ś n e p r ą ż k i , zaś czerwone przeważnie na gładko. Starsze pasiaki posiadały przewagę pasków białych, czerwone były węższe, niebieskie 25 �zaś występowały tylko jako prążki. W czasach późniejszych d o m i n o w a ł kolor czer­ wony, niebieski z n i k n ą ł zupełnie. Niektóre paradne kanafaski posiadają pasy czer­ wone, t a k gęste i t a k szerokie, że biała barwa redukuje się w nich do p r ą ż k ó w ledwo widocznych. Dołem w obwodzie mierzyły kanafaski około 3 m . Szyte były z długości t j . w ten sposób, że paski t k a n i n y u k ł a d a ł y się pionowo. Skutkiem wąskości m a t e r i a ł u , dołem musiano niekiedy s z t u k o w a ć spódnice, doszywając szeroki na 20—25 c m p ł a t t a k do­ branego pasiaka, że po zasłonięciu szwu w ą s k ą z a k ł a d k ą z n i k a ł wszelki ślad zeszywania. Z przodu m a j ą kanafaski wszyty podołek z białego samodziałowego p ł ó t n a , uzu­ p e ł n i o n y u dołu pasiakiem często o i n n y m układzie pasów lub wszytym w k i e r u n k u poziomym. Boki i t y ł kanafaski są silnie zmarszczone i wpuszczone w oszewkę, której k o ń c e zbywające u rozporu na przodzie służą do w i ą z a n i a spódnicy. „ K a n a f a s k i " dziś jeszcze znaleźć m o ż n a w Tylce, Grywałdzie, czy Hałuszowej; g i n ą one jednak z powodu zmiany mody i b r a k u odpowiedniej przędzy 'bawełnianej, k u ­ powanej dawniej na Spiszu. Pod koniec ubiegłego stulecia zaczęły kobiety w K r o ś c i e n k u i Szczawnicy nosić spódnice z cienkiej m a t e r i i w e ł n i a n e j , zwanej „ t y b e t e m " . Tybetowe spódnice były bądź zupełnie gładkie, utrzymane w barwach ciemno-zielonej, brązowej, itp., bądź drukowane w kwiaty, np. czarne na tle czerwonym. Spódnice tybetowe noszono do stroju uroczystego, na codzień zaś do pracy zwykłe perkalowe w drobny rzucik. W czasie pierwszej wojny światowej i po jej zakończeniu w związku z ogólnym bra­ kiem m a t e r i a ł ó w w e ł n i a n y c h , tybetowe spódnice na jakiś czas zniknęły, zaczęto je dopiero szyć pod koniec okresu międzywojennego, stosując przeważnie tybety o tle jasno-zielonym z drukowanymi kwiatami, podobne jak w Krakowskim. Tego rodzaju spódnice noszone są do dziś. W k r o j u różnią się nowe spódnice od dawnych t y m , że sięgają niewiele poza połowę łydki i nie posiadają podołka z samodziałowego p ł ó t n a . Zapaski Na spódnicę wiązano z przodu „zapaskę". Dawne zapaski szyte były z białego p ł ó t n a samodziałowego, a później granatowego, ręcznie drukowanego. Jak widać z akwareli Preka, j u ż przed stu laty u ż y w a n e były białe zapaski, zdobione drobnymi motywami kwiatowymi, czerwonymi zygzakami i falistymi szlakami poziomymi u dołu. O technice tych ozdób brak bliższych da­ nych. Na święto nosiły kobiety białe zapaski muślinowe, m a t e r i a ł na nie kupowano w K i e ż m a r k u , oraz „ r ą b k o w e " wykonane z rzadkiej, samodziałowej t k a n i n y lnianej, na której t k a n y był g r u b ą b i a ł ą nicią ornament przeważnie geometryczny. Pod koniec X I X wieku, według zacho­ wanej w terenie tradycji, m i a ł y pojawić się zapaski szyte z tybetu, przeważnie druko­ wane w drobne k w i a t k i , kółka, itp., przy czym zapaska była dla odróżnienia innego koloru niż spódnica. Ryc. 20. Fartuch „tulowy" fabrycznej roboty, Szczawnica. 26 Do kanafasek i czerwonych spodnie tybetowych ubierano zwykle zapaski ciemne, czarne, granatowe, ciemno-zielone i t p . �w niewielki rzucik kwiatowy. U dołu zapaski te m i a ł y przyszyty szlak koronki kup­ nej w kolorze białym, kremowym lub czarnym. Zamożniejsze kobiety posiadały w ten sposób obszyte również boki zapasek, ale tylko w dolnej połowie. Nieco później, bo dopiero na p a r ę lat przed pierwszą wojną światową przyjęły się zapaski z t i u l u (t. zw. „ t u l o w e " ) , ozdobione dołem kilkoma poziomymi z a k ł a d k a m i i szlakiem białego h a f t u przy k r a j u (ryc. 16). W czasach ostatnich zapaski tiulowe na całej swej powierzchni pokryte są haftami. Wśród nich pojawiają się też gotowe wyroby fabryczne, k t ó r e Kietlicz Rayski n a z w a ł złośliwie „ f i r a n k a m i " ) (ryc. 17 i 20). 9 Ubiór nóg W lecie w d n i powszednie zarówno dziewczęta, jak i kobiety z a m ę ż n e chodziły boso, w zimie zaś koło domu ubierały t. zw. „kołcony' t j . sukienne, płytkie papucie, przywiązane do nogi przy pomocy sznurków, p r z y p o m i n a j ą c y c h „ n a w ł o k ę " do kierp­ ców. Kierpce zaś wdziewano, idąc np. na t a r g do miasta, uboższe również do stroju świątecznego. W ubiorze kobiecym do czasów ostatnich zachowały się kierpce star­ szego t y p u t j . zszywane rzemykiem „w k o s t k ę " (tab. I , 4). Dziś, gdy mężczyźni uży­ w a j ą j u ż przeważnie kierpców na „rzemień" (porównaj opis w ubiorach męskich) forma „w k o s t k ę " u w a ż a n a jest za c h a r a k t e r y s t y c z n ą dla ubioru kobiecego. Kierpce wdziewają kobiety na b i a ł ą l n i a n ą o n u c k ę dawniej nosiły też pończochy dziane na dru­ tach z samodziałowej w e ł n y w pasy czarne i białe, wiążąc „ n a w ł o k ę " podobnie, jak mężczyźni. Do stroju szczególnie uroczystego kobiety (z wyjątkiem najbiedniejszych) u b i e r a ł y buty z cholewami, k t ó r e kupowano w Lewoczy. Posiadały one krój t. zw. „węgierski" z dwoma szwami po bokach. Cholewa była sztywna z w y j ą t k i e m części dolnej, k t ó r a w kostce u k ł a d a ł a się w karby. Przód buta posiadał zakończenie dosyć ostre, t y ł zaś spoczywał na obcasie, wysokim na 3 cm, zaopatrzonym w żelazną podkówKę, k t ó r ą przybijali na miejscu w Lewoczy cygańscy kowale. B u t y szyte były ze skóry czarnej z paskiem czerwonego safianu dookoła górnej krawędzi cholewy. 3 Ubiór wierzchni Gorset Najstarsza znana nam forma gorsetu, zarejestrowana przez opis i a k w a r e l ę Ksawerego Preka, wykonana była z sukna fabrycznego zwanego „anglija" lub „aglija". Gorsety te, najczęściej w kolorze czerwonym lub zielonym posiadały k r ó j , składający się z pleców i dwu przodów, oraz t. zw. „kaletek", t j . prawie p r o s t o k ą t n y c h p ł a t ó w z tego samego sukna, z a c h o d z ą c y c h na siebie ł u s k o w a t o , przyszytych do dolnej kra­ wędzi gorsetu (tab. I , 14). Podszewkę robiono z białego samodziałowego p ł ó t n a . Z przodu z a p i n a ł się gorset na jeden r z ą d metalowych guzików. W e d ł u g wszelkiego p r a w d o p o d o b i e ń s t w a z p o c z ą t k u ubiegłego stulecia, gorsety nie posiadały jeszcze żad­ nych ozdób wyszywanych. Dopiero pod koniec X I X w. zaczęły się pojawiać bardzo pry­ mitywne hafty. P r z y k ł a d e m z tego okresu może być gorset znaleziony na Rusi Szlachtowskiej, k t ó r a jak wiemy stanowi obszar reliktowy, gdzie dłużej przeżywały się pewne zjawiska kulturowe, zanikłe j u ż na terenach s ą s i e d n i c h ) - Gorset ów zrobiony z ciemno-czerwonej „anglii" posiadał dziurki przy rozcięciu na piersiach obhaftowane rzad­ k i m zielonym ściegiem g a ł ą z k o w y m oraz wybiegające poziomo od każdej dziurki po­ t r ó j n e „ ł a p k i " wykonane ściegiem ł a ń c u s z k o w y m . Podobny motyw ł a p e k znajdował się też po drugiej stronie rozcięcia, gdzie były (brakujące już dzisiaj) guziki (tabl. 1,15).Otwór koło szyi wykończony był t r ó j k ą t n y m i z ą b k a m i z sukna czerwonego i czar­ nego. Podobne wyszycia widzimy na starym, zielonym gorsecie szczawnickim (tab. 7 27 �I I I 8). Obydwie strony rozcięcia na piersiach ozdobione są jak gdyby dawnymi „łap­ k a m i " , w k t ó r y c h część środkowa rozwinęła się w p o t r ó j n ą pętliczkę, zaś boczne w wy­ winięte od ś r o d k a „kule". Szereg p o w t a r z a j ą c y c h się zdobin z a m k n i ę t y jest od ze­ w n ą t r z pionową lirną, złożoną z półłuków, przy czym każdy z nich stanowi obramienie dla jednej trójlistnej pętli. Hafty te prócz obrębienia dziurek wykonane są ściegiem ł a ń c u s z k o w y m w kolorze czerwonym i różowym. Znane są jednakowoż okazy, w któ­ rych poszczególne elementy u ż y t y c h zdobin, haftowane są w k i l k u kolorach (np. żółte „kule", różowe trójlistne p ę t e l k i ) . Po­ dobnie i l i n i a złożona z łuków utrzymana jest w k i l k u rytmicznie p o w t a r z a j ą c y c h się barwach. I n n y motyw h a f t ó w ze starych gorsetów, s k ł a d a j ą c y się z czterech, po­ ziomo ułożonych „kul", ustawionych syme­ trycznie po dwie z każdej strony zaznaczo­ nej osi, publikuje w swej pracy Kietlicz R a y s k i ) . Zdarzały się też gorsety su­ kienne, k t ó r e obok haftów posiadały jesz­ cze naszywki z zygzakowatej kupnej ta­ siemki, tzw. „krepiny". We wsiach położoRyc. 21. Gorset haftowany kolorowymi jed- nych na wschodnim pograniczu regionu wabiami. Szczawnica. szczawnickiego (Grywałd) z a c h o w a ł a się tradycja, że noszono t a m dawniej czerwo­ ne gorsety „anglijowe" t y p u spiskiego z charakterystycznymi t r ó j k ą t n y m i szczytkami na plecach i przodach, obszyte po krajach złotą lub s r e b r n ą b o r t ą . Po gorsetach „anglij owych", które dziś rzadko już są noszone, n a s t ą p i ł y gorsety szyte z gładkiego jedwabiu i z kolorowych, zwykle kwiecistych tybetów, a po nich aksamitne w kolorze czarnym lub pąsowym. Równocześnie ze z m i a n ą m a t e r i a ł u zmienia się krój gorsetu, którego kaletki s t a j ą się mniejsze, półkoliste, gęściej uło­ żone. Zamiast guzików do zapinania pojawiły się h a f t k i do sznurowania przy pomocy wstążki. Gorsety takie noszone były przed I wojną światową. Zdobiono je n a j c h ę t ­ niej naszywkami z krepiny, przy czym (zwłaszcza w K r o ś c i e n k u ) częsty był motyw pętli widocznej na ryc. 16. Równocześnie z gorsetami aksamitnymi z k r e p i n ą trafiały się już przed pierwszą wojną światową gorsety z haftowanymi na przodach moty­ wami roślinnymi. Zdobiny te z biegiem lat r o z r a s t a ł y się coraz bardziej, dając w re­ zultacie formy dziś spotykane w Szczawnicy i Krościenku, z kwiatami wyszywanymi kolorowymi jedwabiami. Zwykle haftowany był na ś r o d k u pleców jeden bukiet, dwa na przodzie (ryc. 21). K w i a t y te, zarówno w rysunku, jak i barwie ujmowane były dość naturalistycznie. Dalszy rozwój wyszywek r o ś l i n n y c h na gorsetach szczawnickich poszedł po l i n i i realizmu i wiedeńskiej secesji. W e d ł u g Kietlicz Rayskiego „secesję wie­ d e ń s k ą wprowadził t u lat temu kilkanaście (pisane około roku 1919) absolwent szkoły p r z e m y s ł u drzewnego w Zakopanem Jan Malinowski, bardzo zdolny snycerz" °), k t ó r y wzór secesyjnych kwiatów dał swej krewniaczce do wyhaftowania na gorsecie. 3 Kamizelki W czasach międzywojennych zaczęły też kobiety n i e z a m ę ż n e nosić kamizelki, szyte z sukna błękitnego, ozdobione wyszyciami z cekinów i innych błyskotek w sposób po­ dobny do kamizelek męskich. Kaftan Kobiety zamężne, zwłaszcza starsze ubierały jako strój wierzchni t. zw. „ k a f t a n " t j . l u ź n ą bluzkę z r ę k a w a m i , s p a d a j ą c ą na biodra, szytą dawniej z samodziałowego 28 �7 8 9 T a b l i c a I I I . 1 — kamizelka szczawnicka (ze zbiorów P. Muz. Etn. w Krakowie, fot. Z. Kamykowski), 2, 3 — dzisiejsze kamizelki szczawnickie (fot. Z. Szewczyk 1948), 4 — hafty przy przyporku spodni w Szczawnicy (fot. Z. Szewczyk), 5 — biała „hunia" wyszywana na sposób szczaw­ nicki (Biała Woda p. N. Targ, fot. R Reinfuss 1936), 6 — kożuszek męski ze Szczawnicy (Ze zbiorów P. Muz. Etn. w Krakowie, fot. Z. Kamykowski), 7 — „pas liptowski" z Ochotnicy p. N. Sącz (ze zbiorów P. Muz. Etn. w Krakowie, fot. Z. Kamykowski), 8 — stary gorset szczawnicki (ze zbiorów P. Muz. Etn. w Krakowie, fot. Z. Kamykowski), 9 — „zapiąstka" ze Szczawnicy wg rys. Kietlicz Rayskiego. 29 �Ryc. 22. Kożuch kobiecy ze Szczawnicy. Fot. ze zbiorów P. Muz. Etn. w Krakowie Z. Kamykowski. p ł ó t n a drukowanego, później zaś z k u p n y c h perkali. Kaftany ozdobione były z przodu pionowymi z a k ł a d k a m i i naszywkami z tasiemek, czy krepin. Krój k a f t a n ó w nie od­ biegał zasadniczo od k r o j u kobiecych bluzek miejskich, noszonych pod koniec ubie­ głego stulecia. Kożuchy Ubiór zimowy s t a n o w i ł biały kożuch z r ę k a w a m i , sięgający do kolan. Posiadał on krój składający się z pleców, dwu przodów, rękawów, klinów bocznych oraz dwóch ł u k o w a t y c h p ł a t ó w doszytych na ł o p a t k a c h w celu u z u p e ł n i e n i a skóry, z której wy­ cięte są plecy. Kraje wykończone były c z a r n ą b a r a n k o w ą , lub biało-czarną kozią o p r y m ą . Ozdoby kożuchów stanowiły paski białego safianu pokrywające szwy, prze­ tykane w kostkę kolorowymi, czerwonymi i zielonymi rzemyczkami. Z przodu na pra­ wej pole, z boków i z t y ł u zdobiły owe kożuchy safianowe aplikacje ażurowe, pod­ k ł a d a n e czerwonym i granatowym suknem. Motywami tych ozdób były rozety, serca i trójlistne kwiaty t u l i p a n u (ryc. 22). W k o ż u c h y zaopatrywano się na Spiszu, S t ą d pochodzi ich podobieństwo do kożuchów, w y s t ę p u j ą c y c h na Rusi Szlachtowskiej i we wsiach, położonych na p o ł u d n i e od Dunajca. Z chwilą odcięcia miast spi­ skich g r a n i c ą polityczną i celną, w miejsce dawnych, zaczęto nosić k o ż u c h y wyra­ biane na miejscu w Szczawnicy. K o ż u c h y te były krótsze, obszyte barankiem, po­ czątkowo robione ze skórek biało wyprawianych, później farbionych na brązowo. Szwy naszywane były czerwonymi paskami safianu, obok k t ó r y c h biegły „ o ś m i n y " haftowane włóczką. 30 �Płachta (rańtuch) Uzupełnieniem ubioru wyjściowego była dawniej „ p ł a c h t a " czyli „ r a ń t u c h " . Pier­ wotnie był to p ł a t samodziałowego p ł ó t n a pojedynczej szerokości, długiego na około 2 m , k t ó r y j a k to widzimy na akwareli Preka nosiły kobiety na barkach, końce zaś zwisające z przodu p r z e r z u c a ł y przez po­ ziomo zgięte przedramiona. Wśród r a ń t u chów wyróżnić się da szereg odmian, no­ szonych zależnie od okoliczności i zamoż­ ności. Wiemy z tradycji, że były „ r a ń t u c h y " proste, tkane zwykłym splotem t k a c k i m Ryc. 23. Fragment rańtucha „rąbkowego". i bardziej „ h o n o r n e " drelichowe tkane Szczawnica. w p r ą ż k i na warsztacie cztero-nicielnicow y m (tzw. „ o b r u s y " ) . Były też „ r a ń t u c h y " samodziałowe, wyrabiane na wzór adama­ szku o motywach roślinnych. Możliwym jest, że w Szczawnickim były również noszone dawniej p ł a c h t y ozdobione przy k o ń c a c h p r ą ż k a m i poprzecznymi, t k a n y m i z czerwo­ nej bawełny, j a k to spotykało się dawniej w starych „ r a ń t u c h a c h " na sąsiedniej Rusi Szlachtowskiej. W żywej p a m i ę c i z a c h o w a ł y się jeszcze „ r a ń t u c h y r ą b k o w e " t j . wyko­ nane z rzadszej od t i u l u samodziałowej lnianej tkaniny, na której g r u b ą b i a ł ą nicią przewlekane były skomplikowane ornamenty (ryc. 23). T a k i właśnie „ r a ń t u c h " przed­ stawił na swej akwareli Prek, wyraźnie bowiem widać na powierzchni „ r a ń t u c h a " , w k t ó r y jest ubrana dziewczyna, n i e r ó w n ą s t r u k t u r ę m a t e r i a ł u . Oprócz „ r a ń t u c h ó w r ą b k o w y c h " w s p o m i n a j ą też o „ r a ń t u c h a c h pokrywkowych" ( G r y w a ł d ) . Miały b y ć one wykonane z s a m o d z i a ł u jeszcze rzadszego niż „ r a ń t u c h y r ą b k o w e " . Noszono też „ r a ń t u c h y tulowe" z kupnego t i u l u , ozdobionego fabrycznym dese­ niem. Szczególnie „ h o n o r n e " były „ r a ń t u ­ chy z ptaszkami", k t ó r e jako ozdobę posia­ dały wzór przedstawiający tzw. „drzewo ży­ cia" t j . rozgałęziony symetrycznie motyw roślinny z ptaszkami, zwróconymi głowami w k i e r u n k u pnia (ryc. 24). R a ń t u c h y wyszły z mody przed I w o j n ą światową. Na ich miejsce przyszły fabry­ czne chusty w e ł n i a n e , b ą d ź cieńsze tybeto­ we, drukowane w kwiaty lub wzory „ t u r e c ­ kie", b ą d ź grube w ł o c h a t e , k t ó r e ubierano w zimie. Noszono też jako n a r z u t k i na ra­ miona duże chustki tybetowe, służące właś­ ciwie do w i ą z a n i a na głowę. Chustki takie złożone po p r z e k ą t n i , jednym rogiem spa­ dały na plecy, dwa zaś pozostałe m i a ł y ko­ biety przerzucone na przód podobnie, jak przy „ r a ń t u c h a c h " . Ozdoby G ł ó w n ą ozdobą stroju kobiecego i ma­ rzeniem każdej dorastającej dziewczyny były prawdziwe korale. W i ą z a n o je w k i l k a R y c 2 4 t u c h „tulowy" z ptaszkami, wyrób fabryczny. Szczawnica. R a ń 31 �sznurów, ciasno szyję obejmujących, z t y ł u zaś zwisał od nich pęk kolorowych wstą­ żek. J a k ą d u m ą n a p e ł n i a ł o dziewczynę posiadanie p i ę k n y c h korali świadczy n a s t ę p u ­ j ą c a piosenka: a, W ł a d n y c h korolickach, Nima tys t u n i m a Lo mnie parobecka (Szczawnica) J o g e G o r o l e c k Korale prawdziwe ze względu na swoją wysoką cenę nie dla wszystkich były dostępne. Mniej zamożne nosiły na ich miejsce naszyjniki ze sztucznych pereł, paciorków i i n ­ nych szklanych świecidełek nazywanych „perełki" lub „paciorki", k t ó r e kupowano na Spiszu. W częstym użyciu były też tanie niebieskie paciorki porcelanowe. W okresie międzywojennym noszono naszyjniki ze sztucznych bursztynów. 8. MATERIAŁY I WYTWÓRCY UBIORÓW LUDOWYCH M a t e r i a ł y u ż y w a n e do s p o r z ą d z a n i a ubiorów Górali szczawnickich w części były pochodzenia samodziałowego, w części wyrobami przemysłowymi. Podstawowe samo­ działy, jak białe p ł ó t n o o prostym splocie tkackim, czy też grube sukno ciemne i białe są jeszcze dziś w regionie szczawnickim wykonywane mimo, że zarówno tkactwo, jak i ważne dla wyrobu sukna foluśnictwo są zajęciami bardzo m a ł o opła­ calnymi. Zaprzestano natomiast zupełnie tkania szlachetniejszych g a t u n k ó w płócien, jak białe, ukośnie p r ą ż k o w a n e drelichy, p ł ó t n a adamaszkowe u ż y w a n e na „obrusy" i subtelne t k a n i n y „rąbkowe". Nie wyrabia się też z braku zamówień i właściwego surowca b a w e ł n i a n e g o (gdyż tkaczki odpowiednie jeszcze są) lniano-bawełnianych pasiaków, k t ó r e u ż y w a n e były dawniej do szycia „ k a n a f a s e k " . Równie dotkliwe braki zachodzą wśród m a t e r i a ł ó w pochodzenia fabrycznego. J u ż w okresie m i ę d z y w o j e n n y m skarżyli się krawcy wiejscy na brak wysokogatunkowego sukna w e ł n i a n e g o (tzw. „ a n g l i j i " ) , którego ani w odpowiedniej jakości, ani kolorze o t r z y m a ć nie było m o ż n a . Podobnie m i a ł a się rzecz z „ m a ł y m szyciem" (dodatkami) a więc z metalowymi cekinami, świecidełkami, czy krepinami lub w s t ą ż e c z k a m i tka­ n y m i w deseń. Nie było też mosiężnych guzików u ż y w a n y c h do kamizelek. B r a k i te spowodowane zostały częściowo odcięciem wsi od źródeł zakupu leżących na Spiszu (w K i e ż m a r k u kupowano: czerwoną bawełnę, „angliję" na kamizelki i gorsety, sztuczne kwiaty, świecidełka „ w ą t r y s " , w Starej Wsi: tybetowe chustki, sukno, błys­ k o t k i itp. dodatki), po części przestawieniem się produkcji przemysłowej, k t ó r a dziś wyrabia m a t e r i a ł y inne niż np. przed laty 50 (widać to jaskrawo np. na kwiecistych „ t y b e t a c h " , k t ó r e gatunkowo podobne, kolorystycznie i charakterem wzoru różnią się od dawnych bardzo silnie). P e w n ą rolę w zatrzymaniu dopływu na wieś m a t e r i a ł ó w fabrycznych u ż y w a n y c h do szycia strojów ludowych g r a ł a też zmiana m u n d u r ó w wojkowych, k t ó r e od p o c z ą t k u X I X wieku przerabiane były na kamizelki, czapki, dostar­ czały m a t e r i a ł u na wypustki i lamówki, błyszczących guzików itp. Zwyczaj przerabia­ nia bluz mundurowych na kamizelki przez p o w r a c a j ą c y c h z wojska był tak pow­ szechny, że znalazł nawet wyraz w piosence ludowej: Ej juzem se nie żołnierz, Lem g ó r n y chlapicek, Juzem przeinaczył, Kabat na lajbicek. (Szczawnica) Niezbyt pomyślnie k s z t a ł t u j e się też sytuacja rzemiosła p r a c u j ą c e g o na potrzeby ludowego stroju. Część rzemieślników to m i e s z k a ń c y wsi, zaspakajający potrzeby 32 ��Ryc. 25. Kamizelka ze Szczawnicy. Rys. Z. Szewczyk. swych sąsiadów. W y m i e n i ć t u należy krawców, szwaczki, kuśnierzy i wytwórców kierp­ ców, gdyż u m i e j ę t n o ś ć ta dawniej powszechna, skupiła się obecnie w r ę k a c h nielicz­ n y c h specjalistów. Poza wsią w miasteczkach znajdowały się pracownie kapeluszników, farbiarzy, szewców sprzedających b u t y z cholewami, k u ś n i e r z y szyjących kożu­ chy odświętne, rymarzy w y r a b i a j ą c y c h szerokie pasy i torby. Wiele wyrobów małomiasteczkowego rzemiosła z a k u p y w a ł a l u d n o ś ć szczawnicka w miastach spiskich. S t a m t ą d przychodziły słowackie kapelusze z krezami do góry podwiniętymi, t a m zaopatrywano się w szerokie „liptowskie" pasy i torby skórzane. Kobiety chodziły na Spisz d r u k o w a ć p ł ó t n o na spódnice, a w czasie dorocznego od­ pustu w Lewoczy k u p o w a ł y buty z cholewami i kożuchy. Powstanie granicy politycz­ nej, dzielącej region szczawnicki od miast spiskich spowodowało oczywiście znaczne zmiany w sposobie ubierania się naszych Górali. Na miejsce t o w a r ó w produkowanych przez rzemieślników słowackich w k r a c z a j ą wyroby nowotarskich kapeluszników i k u ś ­ nierzy. Wyroby pochodzenia zakarpackiego wyniszczają się z czasem i znikają. W związku z przemianami, jakie zaszły w życiu ekonomicznym bieżącego stulecia nie­ k t ó r e rzemiosła, p r a c u j ą c e dla ludowego stroju u p a d ł y zupełnie (np. farbiarnie druko­ wanych p ł ó c i e n ) , inne zaś przestawiły się idąc z duchem czasu na i n n ą p r o d u k c j ę (dzisiejsze wytwórnie k u ś n i e r s k i e ) . Mniej niż miejskie rękodzieło, podatne na zmiany okazało się rzemiosło wiejskie. Trudno t u właściwie mówić o „rzemiośle". Owi wiejscy krawcy, kuśnierze, szwaczki i szewcy, k t ó r z y p r a c u j ą dla potrzeb swego środowiska to z r e g u ł y samoucy, artyści z przypadku, ludzie biedni, m a ł o r o l n i dorabiający sobie na życie wykonywaniem ubiorów ludowych. Praca ta nie d a w a ł a i m utrzymania. Z r e g u ł y obok „rzemiosła" k a ż d y z nich m i a ł jeszcze inne zajęcie, k t ó r e było t y m głównym, da­ j ą c y m środki utrzymania. Nawet najwybitniejsi krawcy ludowi, jak Jan Czaja ze Szczawnicy Niżnej i Jan Szczepaniak ze Szczawnicy Wyżnej nie b y l i w stanie przed w o j n ą u t r z y m a ć się z dochodu p ł y n ą c e g o z igły. Pierwszy zmuszony był d o r a b i a ć sobie na życie p r a c ą w zakładzie kąpielowym, drugi t r u d n i ł się d o r o ż k a r s t w e m . Nie­ mniej, jak wykazywały badania przeprowadzone w r. 1938 na terenie regionu szczaw­ nickiego nie b r a k o w a ł o utalentowanych fachowców, u m i e j ą c y c h szyć tradycyjne ubiory ludowe. 33 �W Szczawnicy, będącej stolicą mody, p r a c o w a ł dziesięć lat temu Jan Czaja, czte­ rech Szczepaniaków, z k t ó r y c h najwybitniejszy był Jan, zwany „ G a b o ń k a " , a poza t y m : Marcin, Wincenty i Szczepan, trzech Słowików (Feliks, Kazimierz, A n t o n i ) , Matalski Łukasz, zwany „ ś r e d n i a k " , Węglarz Szczepan, Ciesielak Wincenty, Salamon Szczepan. W K r o ś c i e n k u : Biel i K a r o l G a b r y ś (w K ą t a c h ) , w Tylce Jan Dyda, w Gry­ wałdzie M i c h a ł Knutelski. Prócz krawców wspomnieć należy o szwaczkach, k t ó r e szyły i haftowały bieliznę oraz gorsety, a czasem t a k ż e kamizelki męskie. W samej Szczaw­ nicy było ich sporo: trzy Gabrysiówny (Wiktoria, Katarzyna i Helena) z tych najzdol­ niejsza Katarzyna, dwie Niezgody, Katarzyna i Kunegunda, Aniela Dziedzina, Sabina Słowik, Zofia Majerczak, Maria Salamon. K u ś n i e r z e m , z n a j ą c y m „ s t a r ą m o d ę " był Franciszek Majerczak zw. „Łapcarz", zaś najlepszymi „syjcami" kierpców Wojciech Tomala ze Szczawnicy Niżnej i Maciej Dziedzina ze Szczawnicy Wyżnej. Podany t u rejestr wytwórców ubiorów ludowych nie jest oczywiście kompletny, gdyż w rzeczywistości było ich więcej. Ludzie ci z pewnymi w y j ą t k a m i żyją do dziś i mogliby jeszcze pracować. Czy p r a c u j ą jednak, w to wątpię. J u ż w roku 1938 skar­ żyli się na brak zamówień. Majerczak np. podał, że ostatni k o ż u c h na „ d a w n ą m o d ę " szył przed wojną czyli przed rokiem 1914. Dziś oczywiście ilość zamówień na ludowe ubiory nie wzrosła w stosunku do roku 1938. Niektórzy z wymienionych wytwórców są w y b i t n y m i artystami (Jan Czaja, Jan Szczepaniak „ G a b o ń k a " ) , i n n i dzięki swej pomysłowości lub autorytetowi wprowa­ dzili do miejscowej mody poważne zmiany, j a k np. Knutelski z G r y w a ł d u , k t ó r y po powrocie z wojska pierwszy zapoczątkował we wsi szycie k r ó t k i c h kurtek, krojonych na sposób d ł u g i c h sukman, a później wprowadził k u r t k i samodziałowe k r o j u miej­ skiego. 9. CHARAKTERYSTYKA ŹRÓDEŁ Ubiorami szczawnickich Górali podobnie zresztą, jak i ich sąsiadów zamieszkują­ cych Spisz, Gorce, czy nawet Podhale zajmowano się u nas dotychczas bardzo m a ł o . Po­ m i n ą w s z y drobne i nic nie wnoszące opisy rozsiane w czasopismach z okazji korespon­ dencji pisanych „ze Szczawnic", drukowane źródła naszych informacji o ubiorach no­ szonych w regionie szczawnickim r e d u k u j ą się do dwóch tylko pozycji. J e d n ą stanowi rozdział z a t y t u ł o w a n y „Strój G ó r a l i " w „ I l u s t r o w a n y m przewodniku po Pieninach i Szczawnicy", opracowanym przez Alha, Marczaka i Wiktora, d r u g ą zaś jest u s t ę p o strojach szczawnickich w „Sztuce góralskiej na Podhalu", pióra Konstantego Kietlicz Rayskiego, k t ó r y będąc malarzem ilustrował ponadto swą p r a c ę k i l k u dobrymi rysunkami. Praca niniejsza oparta jest głównie na niepublikowanych dotychczas m a t e r i a ł a c h r ę k o p i ś m i e n n y c h , s k ł a d a się na nie: 1) urywek z p a m i ę t n i k ó w Ksawerego Preka, za­ wierający opis kobiecego i męskiego ubioru szczawnickiego z I połowy ubiegłego stu­ lecia (rkps Bibl. Jagiell. n r 938 t. I I I ) . 2) odpowiedź M i c h a ł a Słowika, G ó r a l a ze Szczawnicy na o p r a c o w a n ą przeze mnie a n k i e t ę w sprawie strojów ludowych rozesłaną w tereny karpackie w roku 1938, przez istniejącą wówczas w Krakowie „ P o r a d n i ę w sprawach strojów ludowych Zw. Ziem Górskich. 3) K i l k a odpowiedzi na m o j ą an­ kietę w sprawie rzemieślników w y k o n u j ą c y c h stroje ludowe, rozesłaną w teren przez wyżej w y m i e n i o n ą p o r a d n i ę . 4) M a t e r i a ł y Sekcji zdobnictwa P a ń s t w . Inst. Bad. Szt. Lud. zebrane bardzo sumiennie przez ówczesnego asystenta Sekcji Ob. Zdzisława Szew­ czyka w czasie trzykrotnych b a d a ń terenowych, przeprowadzonych w r. 1948, 5) za­ piski w ł a s n e zebrane w l a t a c ł f 1937—39. Materiałów ikonograficznych poza z n a n ą dziś szeroko t e k ą akwarel Ksawerego P r e k a ) (Zbiór r y c i n Bibl. Jagiell. I 182), dostarczył m i zbiór fotografii Izydora Ko10 34 �pernickiego pochodzący z I I połowy ubiegłego wieku, przechowywany w P a ń s t w . Muz. E t n . w Krakowie, oraz a r c h i w u m fotograficzne tegoż Muzeum. Bardzo p o w a ż n y m udogodnieniem w czasie pisania pracy była możność korzystania ze zbiorów P a ń s t w . Muzeum Etnograficznego w Krakowie, dzięki czemu m o g ł e m wiele szczegółów spraw­ dzić wprost na zabytkowym materiale muzealnym. 10. PRZYPISY 1. R. Reinfuss: Próba charakterystyki etnograficznej Rusi Szlachtowskiej na podstawie niektó­ rych elementów kultury materialnej, (Lud t. XXXVII str. 160 i nast.). 2. R. Reinfuss: j . w., str. 218 i 232. 3. T. Seweryn: Parzenice góralskie, Kraków 1930. W pracy tej autor zwraca m. i . uwagę na zbieżność form zachodzącą między haftami szczawnickimi a zakarpackimi szamerunkami. 4. Alha-Marczak-Wiktor: Ilustrowany przewodnik po Pieninach i Szczawnicy, Kraków, 1927, str. 120. Autor (Alha) dopatruje się nawet w tych sukmanach kroju podobnego do szlachec­ kiego kontusza, co jest oczywiście niesłuszne. 5. Ksawery Prek: Rękopis Bibl. Jagiell. w Krakowie, nr 938, t. I I I . 6. Konstanty Kietlicz Rayski: Sztuka ludowa na Podhalu, Lublin 1928, str. 27. 7. R. Reinfuss: j . w., str. 232—235. 8. K. Kietlicz Rayski: j . w., ryc. 8. 9. K. Kietlicz Rayski: j . w., str. 27. 10. Z. Ameisenowa: Stroje ludowe sprzed 100 lat w nieznanych rysunkach Preka i Kielisińskiego. Kalendarz I I . Kur. Codz. na rok 1938, str. 225 i nast. • 11. SPIS ILUSTRACJI 1. Zasięg ubiorów Górali szczawnickich. I — zasięg ubiorów Górali szczawnickich, I I — ubiory Rusinów szlachtowskich, I I I — zasięg nowszych wpływów stroju podhalańskiego, IV — ubiory Górali sądeckich, V — ubiory Górali spiskich, V I — ubiory Górali pienińskich, V I I — granica państwa, V I I I — granice zasięgu poszczególnych ubiorów. Opracował R. Reinfuss, rys. Z. Cieśla-Reinfussowa. 2. Grupa parobków z Krościenka -w strojach nainowszych. Fot. R. Reinfuss w roku 1939. 3. Góralka ze Szczawnicy. Fotografia z I I połowy X I X w. wykonana przez J. Kriegera. 4. „Salamon", przewoźnik pieniński ze Szczawnicy Niżnej. Fotografia wykonana w I I poł. X I X w. przez A. Schuberta z Krakowa. 5. Ubiory Górali z Krościenka. Fotografia sprzed I wojny światowej, ze zbiorów P. Muz. Etn. w Krakowie. 6. Kapelusze szczawnickie typu nowszego (podhalańskiego) a) z „rakami", b) z czerwoną włóczką dookoła głowy. Fotografował w P. Muz. Etn. w Krakowie Z. Kamykowski. 7. Przeładowane ozdobami ubiory męskie sprzed I I wojny światowej. Krościenko. Fot. R. Rein­ fuss 1939. 8. Stara sukmana z „koroną", wieś Tylka. Fot. Z. Szewczyk 1948. 9. Gazda z Grywałdu w białej kurtce zdobionej czerwonym sznurkiem. Fot. R. Reinfuss 1939. 10. Wełniane rękawice szczawnickie. Fot. R. Reinfuss 1948. 11. Parobek w „zapiąstkach" na rękach. Krościenko. Fot. R. Reinfuss 1939. 12. Zapiąstka wykonana na drutach z kolorowych, fabrycznych włóczek. Szczawnica. Fot. R. Reinfuss 1948. 13. Zapiąstka z niebieskiego sukna, haftowana przez J. Czaję, krawca ze Szczawnicy. Fot. R. Reinfuss. 14. Czepiec mężatki z okolic Szczawnicy, obwiązany czarną tasiemką. Fot. w P. Muz. Etn. w Kra­ kowie Z. Kamykowski. 15. Czepiec mężatki ze Szczawnicy, wykonany techniką szydełkową. Fot. R. Reinfuss. 16. Dziewczyna z Krościenka w stroju sprzed I wojny światowej. Fotografia ze zbiorów P. Muz. Etn. w Krakowie. 17. Dziewczyna z Krościenka w stroju sprzed I I wojny światowej. Fot. T. Krystek 1938. 18. Krój kobiecej koszuli ze Szczawnicy. 19. Haft na kołnierzu koszuli kobiecej ze Szczawnicy. 35 �20. 21. 22. 23. 24. 25. Fartuch „tulowy" (tiulowy) wykonany fabrycznie, noszony w Szczawnicy. Fot. R. Reinfuss. Gorset ze Szczawnicy haftowany kolorowym jedwabiem na czarnym aksamicie. Kożuch kobiecy ze Szczawnicy. Fot. w P. Muz. Etn. Z. Kamykowski. Fragment rańtucha „rąbkowego" ze Szczawnicy. Rańtuch „tulowy" z ptaszkami, wyrób fabryczny, noszony przez kobiety w Szczawnicy. Kamizelka ze Szczawnicy. Rys. Z. Szewczyk. Tablica I . 1 — dawny kapelusz z okolic Szczawnicy, 2 — czapka barania pokryta niebieskim suknem, szwy i pompon czerwone, 3 — koszula męska, 4 — kierpiec szyty „w kostkę", 5 — kierpiec szyty „na rzemień", 6 — sposób przewlekania „nawłoki", 7 — krój spodni wełnianych, 8 — krój kamizelki, 9 — rekonstrukcja ozdób na kamizelce z I poł. X I X w. na podstawie akwareli K. Preka, 10 — kamizelka sprzed I wojny światowej, 11 — krój „kurtki", 12 — krój czepca, 13 — krój „sukmany", 14 — krój gorsetu z końca X I X w., 15 — stary gorset z Białej Wody na Rusi Szlachtowskiej, 16 — krój dawnej koszuli kobiecej z czerwonymi szlakami na rękawach i man­ kietach, m Rysunki: 1—3, 7—11, 13—16 utrzymane są w podziałce 1:30, rysunki orientacyjne przy kro­ jach w podziałce 1:60, zaś rysunki 4—6 i 12 w podz. 1:15. Linia pełna przekreślana oznacza szew krawiecki, falista szew foluśniczy, linia przerywana miejsce zagięcia, K — kołnierz. Tablica I I . Rysunki 1—3 przedstawiają wyszycia na przyporach spodni w regionie szczawnickim, 4 — dawny sposób zdobienia przyporka w Krościenku, 5 — dawny sposób zdobienia przyporka w Szczawnicy, 6 — dzisiejszy sposób zdobienia, przyporka w Szczawnicy i w regionie szczaw­ nickim (taka sama ozdoba symetrycznie haftowana występuje na lewo od rozcięcia), 7—9 wyszycia na kamizelkach szczawnickich, 12, 13 patki na rękawach dawnych kurtek, aplikacja z czerwonego sukna nad zębem środkowym haftowany „krzyżyk" (12) lub „smrecek" (133), 14, 15 — hafty na kieszeniach kurtek, 16 — haft na starym gorsecie szczawnickim, 17 — ozdoby tłoczone („cyfrowane") na kierpcu. , Tablica I I I . 1 — kamizelka szczawnicka (ze zbiorów P. Muz. Etn. w Krakowie, fot. Z. Kamykowski) 2, 3 — dzisiejsze kamizelki szczawnickie (fot. Z. Szewczyk 1948), 4 — hafty przy przyporku spodni w Szczawnicy (fot Z. Szewczyk), 5 — biała „hunia" wyszywana na sposób szczawnicki (Biała Woda p. N. Targ, fot. R. Reinfuss 1936), 6 — kożuszek męski ze Szczawnicy (ze zbiorów P. Muz. Etn. w Krakowie, fot. Z. Kamykowski), 7 — „pas liptowski" z Ochotnicy p. N. Sącz (ze zbiorów P. Muz. Etn. w Krakowie, fot. Z. Kamykowski), 8 — stary gorset ze Szczawnicy (ze zbiorów P. Muz. Etn. w Krakowie, fot. Z. Kamykowski), 9 — „zapiąstka" ze Szczawnicy wg rys. Kietlicz Rayskiego. Tablica IV. Ubiory Górali szczawnickich według akwareli Ksawerego Preka z I poł. X I X w. (ze zbiorów Bibl. Jagiell. w Krakowie). Tablica V. Ubiory Górali szczawnickich z końca X I X w., malowały: Wanda Manteufel i Marta Koch. Tablica V I . 1 — haft na kurtce (Szczawnica), 2 — wzory tkaniny na „kanafaski", 3, 4 — haft na spod­ niach (Szczawnica). SPIS TREŚCI 1. Wstęp 5 — 2. Rys historyczny regionu i zasięg ubiorów szczawnickich 5 — 3. Zróżnicowanie i role ubiorów ludowych 7 — 4. Opis ogólny ubioru męskiego 8 — 5. Opis szczegółowy ubioru męskiego 9 — 6. Opis ogólny ubiorów kobiecych 19 — 7. Opis szczegółowy ubiorów kobiecych 20 — 8. Materiały i wytwórcy ubiorów ludowych 32 — 9. Charakterystyka źródeł 34 — 10. Przypisy 35 — 11. Spis ilustracji 35. 36 �RESUME COSTUMES DES MONTAGNARDS DE SZCZAWNICA Parmi les habitants des Carpathes Polonaises la population montagnarde de Szczawnica les Bains et de quelques villages des alentours se distingue par u n costume spécial, (v. 1.). Dans la p r e m i è r e moitié d u siècle dernier, ces terrains appartenaient à la region, ou dominait le costume du pays de Spisz. Vers la f i n du X I X siècle, la mode de Nowy Targ (costumes de Podhale), ainsi que de Sącz (costumes des montagnards de S ą c z ) , p é n é t r a n t à Szczawnica, fait n a î t r e ici-même u n centre, où se forme une nouvelle variété du costume montagnard, a d o p t é successivement, dans l'intervalle entre les deux guerres mondiales, par les R u t h è n e s voisinant au Sud. Sur l'espace d'une centaine d ' a n n é e s , nous avons la possibilité de suivre les nombreuses transformations du costume de Szczawnica, au cours desquelles, le d i t costume devient de plus en plus o r n e m e n t é et chatoyant, (v. t. I I I . et I V . ) . A p r é s e n t , m a l g r é qu'il soit relativement coûteux, ce costume est t r è s p o r t é , m ê m e par les jeunes gens. Son c a r a c t è r e distinctif a contribué a développer chez les montagnards q u i le portent, u n sentiment de groupe, les opposant par la à leurs voisins, v ê t u s d'une m a n i è r e différente. LE COSTUME MASCULIN On portait autrefois des chapeaux de feutre noir avec des bords relevés (v. I . 1.), ornés d'une bande de cuir, cloutée de cuivre. Plus t a r d on a a d o p t é le chapeau d u type Podhalien, avec u n bord plus étroit et abaissé — avant autour en guise de ruban, une tresse de laine rouge (v. 6. b . ) , ou bien u n rang de coquilles enfilés. E n hiver on port a i t u n bonnet fourré en peau de mouton noir, avec u n fond de drap rouge ou bleu (v. I . 2.). Les chemises confectionnées de toile tissée à domicile, é t a i e n t t r è s courtes, n'arrivant q u ' à l a ceinture (v. I . 3.). U n ruban rouge les fermait au cou. Le pantalon en gros drap blanc, taillé ainsi qu'on le voit au I . 4., avait une brayette p r è s de l'aine droite et u n p l i à la ceinture, pour y faire passer une courroie. Le bas des jambes de pantalon restait ouvert à, l a cheville, j u s q u ' à vingt c e n t i m è t r e s du bord. L'ornementation du pantalon, d'abord t r è s sobre, se développa au cours de notre siècle, par l'application de broderies sur le contour de la fentu du bas (v. I I . 5.) et de la coupe d u haut. (v. I I . 1., 4.). Par le p l i au h a u t d u pantalon on faisait passer une courroire, dont le bout libre retombait en demi-cercle sur les fesses (v. table I V . ) . On portait aussi de larges ceintures en cuir, avec ornementation i m p r i m é e (v. I L , 7.). E n guise de chaussettes on se servait de c a r r é s de toile blanche, dont on enveloppait les pieds. Les souliers (genre de mocassins) é t a i e n t faits d'une seule pièce de cuir, cousue avec une bandelette de cuir. On les attachait au pied à l'aide d'un gros 37 �cordon de laine noire, ou d'un lacet de cuir, qu'on nouait autrefois pardessus le bord du pantalon (v. I V . ) , mais actuellement on le noue pour la plus p a r t directement sur le soulier. Les jours de fête on m e t t a i t des bottes fortes avec le bas d u pantalon caché dans les tiges. Les jours de cérémonie on portait aussi le gilet bleu ou noir (v. I . , 8.), o r n é de ganses de couleurs (v. I . , 10.) ou bien couvert de broderies a g r é m e n t é e s de sequins brillants (table I I I . , 1, 2, 3). On portait anciennement des casaques en peau de mouton, sans manches, en h i ver, comme en été (v. I I I . , 6). Le manteau é t a i t blanc, taillé dans u n drap tissé à domicile (v. I . , 13), avec une application dentellée, découpée dans une bande d'étoffe rouge (dessin V., 8). Vers la f i n du X l X - m e et le commencement du X X - m e siècle, on abandonna le manteau et l'on se m i t à porter des casaques analogiquement t a i l lées en drap blanc (v. L , I I I . , 5) ou de couleur de la laine noire naturelle, n o n teinte (dessin 5) et d é p a s s a n t à peine les hanches (dessin V . ) . On se contentait d'abord de les enjoliver d'un f i l de couleur, actuellement r e m p l a c é par de riches broderies (v. I L , 12, 15). E n hiver les hommes portaient des casaquins fourrés, bordés de fourrure, de peaux de moutons blancs ou noirs, avec ornementations de laine rouge et d'une application de cuir souple, appelé „safian". Le costume masculin se c o m p l é t a i t par des manches tricotées en laines teintes (v. 13), ou bien taillés dans u n drap bleu brodé (v. 11). E n hiver on portait de gros gants de laine (v. 10). LE COSTUME FEMININ Les jeunes filles allaient t ê t e nue et portaient une seule tresse, pendante dans le dos. Les femmes m a r i é e s se coiffaient d'un disque en f i l d'archal, recouvert d'un bonnet de couleur, t r i c o t é ou bien taillé dans u n tissu de fabrique. Pour les jours de fête les femmes couvraient la t ê t e d'un fichu en tulle blanc brodé. Les chemises anciennement taillées dans une toile blanche, faite à domicile (v. L, 16), avaient les manches brodées d'une rayure rouge. Les plus modernes sont toutes blanches, avec des collerettes brodées (v. 18). Les jupes é t a i e n t anciennement taillées dans u n tissu fait à domicile, à raies blanches et rouges. Vers la f i n du siècle passé i l y eut p r é d o m i n a n c e de jupes taillées dans u n drap de fabrique, de laine monochrome ou bien à fleurs i m p r i m é e s . U n tablier se nouait par devant, sur la jupe. O n fuisait d'abord des tabliers de toile blanche tissée à domicile et ensuite, soit d'un tissu de laine i m p r i m é e à fleurs, soit en mousseline blanche brodée, soit en tulle. Les femmes paraillement aux hommes, se chaussaient d'une espèce de mocassins, d'une seule pièce de cuir, soit de bottes à tiges; a p r é s e n t elles portent des souliers noirs et des bas ou chausettes blancs. Le corsage avait une grande importance et le plus ancien é t a i t d'une étoffe rouge verte ou bleue, bordé d'une bande étroite de couleur, r e m p l a c é e plus t a r d par une broderie (v. I I I . , 8). Les corsages anciens avaient u n seul rang de boutons. Vers l a f i n du X l X - m e siècle les femmes se m i r e n t à porter des corsages de velour noir, lacés devant à l'aide d'un ruban et ornés de rubans appliqués en u n dessin plein de fantaisie, mais dès avant le d é b u t de la p r e m i è r e guerre, on adopta la broderie en soie de couleur, avec des motifs de plantes naturalistes (v. 21). Les femmes plus âgées r e m p l a ç a i e n t le corsage sans manche par une blouse flottante, faite en indienne. En hiver les femmes r e v ê t a i e n t le casaquin fourré (v. 22). 38 �Pour le costume de cérémonie les femmes jettaient sur leurs épaules des capes en forme d' u n morceau de toile tissée à domicile et long d'environ 2 m . — On portait aussi des capes en tissu brodé de blanc, ressemblant à du tulle — ainsi que des capes faites en tulle de fabrique, tissé en divers dessins (v. 22). Depuis la guerre mondiale, ces capes décrites ci-dessus, furent a b a n d o n n é e s et l'on ne porte plus que des fichus en laine à fleurs, article fait à l a machine. La parure des jeunes filles et des femmes m a r i é e s se composait de vrais coraux et de verroteries. LISTE D'ILLUSTRATIONS 1. Domaine de costumes nationaux, portés par les montagnards des alentours de Szczawnica. I — Domaine des costumes des montagnards de Szczawnica, I I — Costumes des Ruthènes des environs de Szlachtowa, I I I — Domaine d'influences d'ordre plus moderne du costume de Podhale, IV — Costumes des montagnards de Sandec, V — Costumes des montagnards de la contrée de Spis, V I — Costumes des montagnards de Pieniny, V I I — Frontière de L'état, V I I I — Limites des domaines de costumes régionaux. 2. Groupe de garçons de Krościenko dans des costumes portés actuellement. 3. Femme montagnarde des alentours de Szczawnica en costume de la moitié du XlX-me siècle. 4. Batelier de radeau pour transport des touristes par les rapides du fleuve Dunajec dans les monts de Pieniny, en costume de la seconde moitié du XlX-me siècle. 5. Mantagnards de Krościenko en costumes du XX-me siècle. 6. Chapeaux de Szczawnica type actuel de Podhale a bande en cuir clouté ou en f i l rouge. 7. Costumes d'hommes d'avant la seconde guerre mondiale, surchargés d'ornements, Krościenko. 8. Houppelande vieux style à „couronne" hameau de Tylka. 9. Paysan fermier de Grynwald en veste blanche ornée d'une application en cordon rouge. 10. Gants de laine de Szczawnica. 11. Valet de ferme avec manchettes au bras, Krościenko. 12. Manchettes tricotées en fil de laine de couleurs différentes, produit de manufacture. 13. Manchettes en drap bleu, brodé. 14. Coiffe de femme mariée des environs de Szczawnica, nouée d'un ruban noir. 15. Coiffe de femme mariée des environs de Szczawnica, crochetée. 16. Jeune fille de Krościenko en costume d'avant la I-re guerre mondiale. 17. Jeune fille de Krościenko en costume d'avant la H-re guerre mondiale. 18. Coupe de chemise de femme de Szczawnica. 19. Broderie au col d'une chemise de femme de Szczawnica. 20. Tablier en tulle, produit de manufacture. 21. Corsage de Szczawnica brodé en soie de couleur, sur velours noir. 22. Fourrure de femme en peau de mouton, Szczawnica. 23. Fragment d'un châle de femme, Szczawnica. 24. Châle en tulle orné d'un motif d'oiseaux volants, fait à la machine. 25. Veste de Szczawnica. En vogue chez les femmes de Szczawnica. Planche I . I — chapeau vieux type des alentours de Szczawnica, 2 — bonnet en peau de mouton recouvert de drap bleu, coutures et pompons rouges, 3 — chemise d'homme, 4 — mocassins en cuir tressé, 5 — autre type de mocassins, 6 — Manière d'enfiler le lacet de la sandale, 7 —• coupe d'une culotte en laine foulonée, 8 — coupe du gilet, 9 — Réconstruction d'ornement du gilet de la I-ére moitié du XlX-me siècle, 10 — gilet d'avant la I-ére guerre mondiale, I I —• coupe de veste, 12 — coupe de coiffe, 13 —• coupe de houppelande (sukmana) 14 — coupe de corsage de la fin du XlX-me siècle, 15 — ancien corsage de la région Ruthène de Biała Woda près Szczawnica, 16 — coupe ancienne de chemise de femme avec bordure rouge sur les manches et les manchettes. Planches 1—3, 7—11, 13—16 sont maintenues dans l'échelle 1:30, planches d'orientation pour les coupes dans l'échelle 1:50 et dessins 4—6, 12, dans l'échelle 1:15. La ligne droite d'effaçure représente la couture du tailleur, la ligne ondulée la couture de foulage, la ligne rompue les courbures, K le col. 39 �Planche I I . Les dessins 1—2 représentent les broderies autour de la brayette du pantalon qu'on porte dans la région de Szczawnica, 4 — mode ancien d'ornementation (Krościenko), 5 — mode ancien d'ornementation du bas des jambes de pantalon (Szczawnica), 6 —• mode actuel d'or­ nementation de Szczawnica et sa région (Le même ornement brodé apparait à gauche de la brayette), 7—9 broderies sur des gilets, 12 — 13 pattes sur les manches des vestes de l'ancien type. Application en drap rouge. Au dessus de la pointe du milieu de l'ornement, se trouve une petite croix (12) ou un sapin (13) brodé, 14—15 broderies sur les poches de veste, 16 — broderie sur un corsage vieux type de Szczawnica, 17 — décorations imprimées sur des brodequins. Planche I I I . 1 — gilet de Szczawnica, 2, 3 — gilets d'aujourd'hui de Szczawnica, 4 — broderies sur le bas de la culotte de Szczawnica, 5 — hunia (surtout en laine blanche foulue) à la mode de Szczawnica, 6 — fourrure d'homme en peau de mouton de Szczawnica, 7 — ceinture de pâtre, Ochotnica dép. de Nowy Sącz, 8 — corsage de femme de Szczawnica, 9 — manchettes de Szczawnica. Planche IV. Costumes de montagnards de Szczawnica d'après une aquarelle de Xavier Prek de la I-re moitié du XIX-me siècle, de la collection de l'Université Jagiell. â Cracovie. Planche V. Costumes de montagnards de Szczawnica de la H-me moitié du XlX-me siècle, peinture de Wanda Manteufel et Marta Koch. Planche V I . 1 — broderie sur veste d'homme, Szczawnica, 2 — échantillons de tissu pour „Kanafaski" (terme local pour jupon), 3, 4 — broderie sur culotte. TABLE DE MATIERE 1. Introduction 5 — 2. Esquisse historique de la région et de l'étendue des costumes de Szczawnica 5 — 3. Differentiation et rôle des costumes nationaux 7 — 4. Description générale d'un costume d'homme 8 — 5. Description détaillée d'un costume d'homme 9 — 6. Description générale d'un costume de femme 9 — 7. Description détaillée d'un costume de femme 19 — 8. Matériaux et producteurs des costumes nationaux 20 — 9. Caractéristique des sources 34 — 10. Commentaires 35 — 11. Liste d'illustrations 35 — 12. Résumé 36. � https://zbiory.etnologia.uw.edu.pl/files/original/3245dca26ce80f90b95f643212aa67db.pdf 62a468cd3b4519b4964976b320de6eed Dublin Core The Dublin Core metadata element set is common to all Omeka records, including items, files, and collections. For more information see, http://dublincore.org/documents/dces/. Title A name given to the resource Lud Publisher An entity responsible for making the resource available Polskie Towarzystwo Ludoznawcze Rights Information about rights held in and over the resource Licencja PTL Format The file format, physical medium, or dimensions of the resource pdf Language A language of the resource pol Type The nature or genre of the resource czasopismo Text A resource consisting primarily of words for reading. Examples include books, letters, dissertations, poems, newspapers, articles, archives of mailing lists. Note that facsimiles or images of texts are still of the genre Text. Dublin Core The Dublin Core metadata element set is common to all Omeka records, including items, files, and collections. For more information see, http://dublincore.org/documents/dces/. Relation A related resource oai:cyfrowaetnografia.pl:publication:4002 Date A point or period of time associated with an event in the lifecycle of the resource 1949 Subject The topic of the resource Podhale - sztuka ludowa torby góralskie Identifier An unambiguous reference to the resource within a given context oai:cyfrowaetnografia.pl:3744 Title A name given to the resource Wełniane torby góralskie / Polska Sztuka Ludowa - Konteksty 1949 t.3 z.3-4 Description An account of the resource Polska Sztuka Ludowa 1949 t.3 z.3 -4 ; s.112-119 Creator An entity primarily responsible for making the resource Reinfuss, Roman Language A language of the resource pol Publisher An entity responsible for making the resource available Państwowy Instytut Badania Sztuki Ludowej Format The file format, physical medium, or dimensions of the resource application/pdf PDF Text Text capture metadata for PDF documents Text WEŁNIANE TORBY I ^ a Podhalu i Spiszu widuje się jeszcze nie­ kiedy górali, głównie pasterzy, noszących ciężary w wełnianych prostokątnych torbach, przymoco­ wanych do ramion, na podobieństwo powszechnie znanego plecaka. Torby te, ze względu na interesujący sposób wykonania i ciekawe powiązanie z odległymi kra­ jami i kulturami, zasługują na to, aby poświęcić i m nieco uwagi. Wykonane są one z samodzia­ łowego sukna wełnianego, tkanego prostym splo­ tem tkackim na krosnach dwunicielnicowych. Wełniana jest zarówno osnowa jak i wątek. Wątek stosowany bywa z reguły w dwu kolorach, a mia­ nowicie v/ kolorze naturalnym białej i czarnej wełny. Czasem zdarza się też, że zamiast czysto czarnym, tkają w ą t k i e m z nici kręconej z przędzy białej, mieszanej po połowie z czarną, co daje w efekcie b a r w ę zbliżoną do popielatej. Dzięki zastosowaniu dwu rodzajów w ą t k u powstaje tka­ nina dwubarwna w poprzeczne białe i ciemne pasy czy pręgi. Mamy więc do czynienia z kla­ sycznym „pasiakiem", lecz bardzo pierwotnym w typie, gdyż ograniczającym się do barw natu­ ralnej wełny bez wprowadzania sztucznie uzyski­ wanych kolorów. Wśród pasiaków używanych do szycia toreb niektóre posiadają ciemne i jasne pasy tej samej lub mniej więcej tej samej szerokości, wahającej się zwykle w granicach 5—7 cm (ryc. 11,9), często jednak pasy ciemne są nieco szersze, jak np. w torbie przedstawionej na ryc. 1 (ciemny = 3 cm, biały = 2 cm), ryc. 3 (ciem. = 5 cm, biały = Ryc. 1. T o r b a b a c o w s k a . P o d h a l e Muz. T a t r z a ń s k i e . Zakopane L . in w. 313. Ryc. 2. Torba bacowska. W. Z u b s и с h e, p o w. N. Targ. Muz. Tatrzańskie. Zakopane L . inw. 2382 Ryc. 3. T o r b a bacowska W. K o ś c i e l i s k o po w. Nowy Targ. P. Muz. Etn. Kraków. �GÓRALSKIE ROMAN RE1NFUSS 3,5 cm), ryc. 10 (ciemny = 8 cm, biały = 6 cm) lub ryc. 5 (ciemny = 10 cm, biały = 6,5 cm). 4 Niekiedy pasiak tkany bywa w powtarzające się rytmicznie pręgi różnej szerokości. Widzimy to np. na torbie z Ratułowa (ryc. 6), gdzie po białyni pasie szerokim na 4 cm następuje ciemny (1,5 cm), następnie wąski biały (0,5 cm), ciemny (1,5 cm) i znowu szeroki biały (4 cm). Bardziej skompli­ kowany układ posiada torba z Zubsuchego (ryc. 2). gdzie po białym pasie szerokim 5 — 6 cm. nastę­ puje wąski ciemny (2 cm), biały (2 cm), szeroki ciemny (5,5 cm — 6 cm), wąski biały (2 cm), ciem­ ny (2 cm) i znowu szeroki biały. Rytmicznie pow­ tarzający się układ pasów różnej szerokości w y ­ stępuje również w okazie z Międzyczerwiennego (ryc. 4). Wśród zabytków starszych zdarzają się materiały o różnej szerokości pasów, nie tworzą­ cych jakiegoś uchwytnego dla oka u k ł a d u r y t ­ micznego. P r z y k ł a d e m może tu być stara torba z Jurgowa na Spiszu (ryc. 7). Zwykle przyjęty w całym płacie sukna układ pasów, zmienia się wzdłuż jednej z węższych krawędzi pasiaka, two- f rząc szersze pole jasne (ryc. 6, 4, 9), czasem pod­ kreślone ciemnym obrzeżeniem (ryc. 11, 10, 3, 5), wyjątkowo przecięte wąskim szlakiem ciemnym (ryc. 7). Białe to pole stanowi tło dla dekoracji hafciarskiej wykonanej g r u b ą wełnianą nicią u k r ę ­ coną z czarnej przędzy, szytej prawdopodobnie ściegiem łańcuszkowym przed folowaniem sukna. Wśród kilkunastu znanych m i okazów torb weł­ nianych (z k t ó r y c h 10 znajduje się w Muzeum T a t r z a ń s k i m w Zakopanem, 1 w P a ń s t w . Muzeum Etnograficznym w Krakowie, 1 w Miejskim Ми- t Луг. 4. Torba Podhale. Ryc. 5. Noivy Ryc. Nowy Muz Torba Targ. 6. Muz. Torba Targ. bacowska. W. M iędzy Tatrzańskie. Zakopane bacowska. Tatrzańskie, b a co iv sk a. Muz. Tatrzańskie. W. czerw L . inw. Chochołów, Zakopane W. Ra tul Zakopane ienne 3495pow. L . inw. ó w, L . inw. 3994. p o w. 1913. �Ryc. Targ. 7. Torba bacowska, Muz,. Tatrzańskie. W. Jurgów, pow. Zakopane 1. inw. Nowy 4949. Ryc. 10. czerwienne, Tatrzańskie. fl Ryc. 8. F r a g m e n t p r z e d s t a w i o n e j k a f l u na z t o r b y r y c . 9. Torba bacowska pow. Nowy Zakopane W. Targ. L . inw. MiędzyMuz. 3559. zeum Przemysłu Artystycznego w Krakowie), wszystkie zdobione są t ą samą techniką hafciar­ ską. Tkackiego — kilimowego — sposobu zdobienia torb u górali nie spotyka się zupełnie. Jako motywy zdobnicze występują najczęściej proste wzory geometryczne, linia falista (ryc. 11), łamana (ryc. 2), dwie przecinające się linie łamane (ryc. 10), lub faliste, czy też pospolity w zdobnictwie podhalańskim „gadzik" (ryc. 4). W zakolach me­ andra lub załomach linii zygzakowatej spotyka się niekiedy ciemne kropki (ryc. 6, 3, 4). Stosunkowo rzadko zdarzają się na torbach układy zdobnicze bardziej skomplikowane. Przy­ k ł a d e m może t u być bogato zdobiona torba z M u ­ rzasichla, w której szeroki szlak haftowany składa się z szeregu rombów, powstałych z przecięcia się dwóch l i n i i łamanych, z kropkami pośrodku, wzdłuż którego biegnie u góry i u dołu meander z pochylonymi pętlami (ryc. 8). Drugim bogato zdobionym okazem jest bardzo już zniszczona tor­ ba pochodząca z Jurgowa na Spiszu. O ile można odtworzyć wzór dziś już bardzo słabo widoczny (ryc. 7), składał się on z dwóch nie wiążących się kompozycyjnie ze sobą u k ł a d ó w pasowych, z k t ó ­ rych górny stanowiła linia zygzakowata, pętlicowato od strony zewnętrznej układana, dolny zaś tworzyły dwie przecinające się linie zygzakowate z prostą wiodącą przez punkty przecięcia. W za­ łomach widoczne są ślady haftowanych krzyży­ ków lub może gwiazdek (ryc. 16a). д 114 Ryc. 9. Torba bacowska W. Muz. Tatrzańskie. Zakopane Murzasichle L . inw. 4033. W niektórych torbach w haftowany szlak wkom­ ponowany jest monogram i data (ryc. 6) „W 1916 W". Wyjątkowo na jednym okazie z Chochołowa �Po utkaniu sukna, skręceniu t r o k ó w i wyszyciu haftowanego wzoru, idzie materiał na torbę do folusza, gdzie pod w p ł y w e m ubijania w stępach i gorącej wody włókno spilśnia się, gęstnieje i za­ ciera s t r u k t u r ę zarówno tkaniny jak i haftu. Po wyjściu z folusza haftowany wzór zdobiący sukno nabiera zupełnie w y g l ą d u tkaniny. Stąd pochodzi nieporozumienie o ludowych „kilimach" n a Pod­ halu. Ryc. Muz. II. Torba Tatrzańskie. bacowska, Zakopane W. Rat L . inw. ułów 3557. zamiast motywu zdobniczego widzimy sam napis „ J a n Jasionek г К 1093" (zapewne 1893). Ozdoby haftowane na torbach wykonane są, jak to już wyżej powiedziałem, przeważnie czarna g r u b ą wełnianą nicią. Zdarza się jednak, że obok tego stosowana jest też kupna włóczka kolorowa. W okazie z Kościelisk (ryc. 3), zarówno biegnąca środkiem linia falista, jak i kropki, obwiedzione są po bokach czerwonym szlakiem ściegu łańcuszko­ wego. W torbie przedstawionej na ryc. 1, jedna z przecinających się l i n i i falistych wykonana była w całości czerwoną włóczką, k t ó r a z czasem w y ­ blakła i dziś nie została przez kliszę fotograficzną należycie utrwalona. W białej torbie z Ratułowa (ryc. 6) w ogóle wszystkie ozdoby haftowane są włóczkami kolorowymi (zygzak, kreska pozioma i litery niebieskie, punkty zaś i data — czerwone). P o t r ó j n y m szeregiem czerwonego ściegu łańcusz­ kowego wyszyty jest napis na torbie przedsta­ wionej na ryc. 5. Prócz haftów i ewentualnie monogramów, dat czy napisów, ozdobę wełnianej torby stanowi sze­ reg t r o k ó w kręconych z resztek osnowy. Zwykle pojedynczy trok dług. 39 i 54 cm, pleciony jest z 2 — 4 wojek, z których co najmniej 1 stanowi przedłużenie osnowy, zaś 1 lub 2 przewleczone są dodatkowo przez k r a w ę d ź sukna. Podczas, gdy wojki będące przedłużeniem osnowy są z reguły koloru białego, dodatkowe b y w a j ą często ciemne skutkiem czego po skręceniu powstaje trok dwu kolorowy (np. na ryc. 6 lub 5). Zdarza się czasem, że t r o k i z wierzchu okręcone są jeszcze na k r ó t ­ kich przestrzeniach cienką nicią czerwoną (ryc. 7). Przygotowany m a t e r i a ł szeroki na 60 cm długi (nie licząc frędzli) około 150 cm, składa się w spo­ sób przedstawiony na ryc. 16b i zeszywa wzdłuż boków rzadkim ściegiem, wełnianą nicią (ryc. 16c). Często stebnuje się też górną k r a w ę d ź torby. Jest rzeczą charakterystyczną, że na kilkanaście torb stanowiących materiał, na k t ó r y m się tu opieram, raz tylko spotkałem przypadek, gdzie wywinięty brzeg zaopatrzony frędzlami służył jako przykry­ wa zamykająca otwór torby (ryc. 2). We wszyst­ kich innych, część ta służy wyłącznie celom de­ koracyjnym (ryc. 10, 1, 9, 16b). Przeciętny rozmiar torby po uszyciu waha się od 47 X 53 cm (ryc. 7) do 66 X 75 cm (ryc. 9). W rogach przymocowane są plecione szelki w for­ mie taśm wykonanych z lekko skręconego sznurka wełnianego. Zwykle taśma ta robiona jest na sposób warkocza plecionego w sześcioro. U ż y w a ­ ne są do plecenia bądź wszystkie wojki białe, bądź część czarnych, skutkiem czego plecionka układa się w nieskomplikowany deseń (ryc. 15). Czasem po spleceniu taśmy, przeszywa się j ą jeszcze dodatkowo wzdłuż przez środek co nadaje plecionce większą spoistość. Taśmy bywają zwy­ kle dosyć długie (od 130 — 180 cm), gdyż po na­ rzuceniu torby na ramiona wiąże się ją w węzeł n a piersiach. Opisane t u torby spotyka się u nas w południo­ wej Nowotarszczyźnie, na Podhalu i Spiszu. Ist­ nieją pewne poszlaki pozwalające przypuszczać, Ryc. wedł. 12. Pasterz wołoski ilustracji z XVII w. �Ryc. 13. Czuha z Czarnego, pow. Nouiy Sącz. że w I połowie X I X wieku, mogły być również w Gorcach ). Za Karpatami, według ustnej infor­ macji p. Dr. M a r i i Koleczanyi z Bratislavy, w y s t ę ­ pują one na Spiszu, Orawie a nawet podobno i dalej na zachód w kierunku Czacy. 1 W Karpatach ruskich, o ile m i wiadomo, torb takich w czasach obejmowanych badaniami etno­ graficznymi nie noszono. Nie znaczy to jednak, aby nie miano ich tam nosić dawniej, zwłaszcza, że występowały one w inwentarzu kulturowym pasterzy wschodnio-karpackich, jak o t y m świad­ czy rycina z X V I I w. przedstawiająca wołoskiego paszterza owiec ) (ryc. 12), tylko, że wówczas torby owe były noszone nie na plecach, ale przez ramię, podobnie, jak dziś nosi się chlebaki. 2 W Karpatach ruskich głównie w ich części za­ chodniej (u Ł e m k ó w oraz zachodnich Bojków), z materiału używanego na Podtatrzu do wyrobu torb, szyło się ozdobne kołnierze, a czasem i za­ kończenia rękawów grubych samodziałowych płaszczy, zwanych zależnie od okolicy „czuha", „czuhania", „czapyha", „czapiw" lub „ h u n i a ' . W powiecie nowosądeckim i gorlickim spotyka się np. czuhy o kołnierzach i r ę k a w a c h zakończo­ nych specjalnie w t y m celu tkanym pasiakiem biało-czarnym z białymi lub b r ą z o w y m i frędzla­ mi ) (ryc. 13). Począwszy od powiatu jasielskiego na wschód, czuhy (lub, jak je tam nazywali „czuhanie"), posiadały tylko jeden pas biały przy koł­ nierzu, z którego spadał szereg długich białych troków zwanych żartobliwie „świeczkami". W les­ k i m powiecie, nad Sanem, nawet biały pas zanika, zostaje tylko duży ciemny kołnierz z czarnymi trokami' ). Związek p o k r e w i e ń s t w a między w e ł ­ nianymi torbami pasterskimi a ozdobnymi koł­ nierzami płaszczy górali ruskich, podkreśla jesz­ cze fakt, że podobnie, jak na Podhalu, białe pasy tkaniny bywają u Ł e m k ó w w dolinie Osła wy, górnego Wisłoka, a czasem i nad Popradem, w y ­ pełnione przed folowaniem haftem, wykonanym wełnianą czarną nicią. Nawet motywy, k t ó r e tam występują (ryc. 14 i 19), bardzo przypominają ozdoby haftowane na torbach górali polskich. 3 1 Ryc. 14. Kołnierz zdobiony czuha ni ze S m o l n i h a h / В a l i g г o d u. Na Bojkowszczyźnie wschodniej i u Hucułów nie spotykamy ani toreb zbliżonych do podhalań­ skich, ani kołnierzy podobnych do tych, które noszą Łemkowie. Pewne analogie znajdziemy na­ tomiast dalej na wschodzie u R u m u n ó w . Znana tam jest torba z samodziałowego pasiaka wyko­ nanego z wełny w kolorze naturalnym, trafiają się też w stroju ozdoby w postaci troków kręco­ nych z osnowy. Spotykamy je np. jako zakoń­ czenie białych wełnianych peleryn podobnych do huculskich „gugli". Ubiór ten występujący w o k r ę ­ gu Huniedoara (nad rzeką Maros), na północnych �stokach A l p Transylwańskich posiada dołem szlak, składający się z k i l k u ciemnych pasków i zakoń­ czenie w formie krótkich białych frędzli ). 5 W Rumunii noszone są również męskie płaszcze wełniane z długimi p r o s t o k ą t n y m i kołnierzami zakończonymi dołem szeregiem krótkich strzęp­ ków, co t r a k t o w a ć możnaby jako formę wyjścio­ wą dla kołnierzy zdobionych na sposób ł e m k o w ­ ski. Na terenie Bałkanu, ciekawe analogie spotyka się w ubiorze A r o m u n ó w i Albańczyków. Bardzo interesujący jest, np. tzw. „dżurdin" rodzaj k r ó t ­ kiej k u r t k i z sukna samodziałowego z r ę k a w a m i po łokcie i dużym p r o s t o k ą t n y m kołnierzem na plecach. Dżurdin w kroju stanowi wierną minia­ t u r ę łemkowskiej „czuhy""), kołnierz zaś jego zaopatrzony jest dołem w gęste kręcone frędzle. Wśród kobiet nomadyzujących pasterzy r u m u ń ­ skich noszone są znów zapaski (fartuchy), skła,dające się górą z wąskiego k a w a ł k a pasiaka, z którego spływają do połowy łydek grube weł­ niane t r o k i (ryc. 21). Pasiaki zakończone wełnianymi trokami prócz B a ł k a n ó w występują też w innych punktach do­ okoła Morza Śródziemnego położonych, jak na Sycylii, południowych Włoszech, czy Hiszpanii. Najczęściej są to narzutki w formie jak gdyby pledów (tzw. w Hiszpanii „poncho"), zarzucanych przez mężczyzn na ramiona. Pod względem ar­ tystycznym pasiaki hiszpańskie stoją jednakowoż na poziomie wyższym niż nasze karpackie, są to bowiem pasiaki wielobarwne tkane k i l k u w ą t ­ kami z barwnej, sztucznie farbowanej przędzy. Prymitywne tkaniny w kolorach naturalnej weł­ ny, z osnową przechodzącą w długie kręcone frędzle, spotykamy natomiast w Hiszpanii, naj­ częściej jako podkłady pod rzemienne wiązania jarzem dla wołów ) (ryc. 17), naczolniki, uździenice dla koni, czapraki pod siodła itp. Ryc. Ryc. 15. Wzory taśm toreb góralskich. 16. a) W z ó r na t o r b i e ba­ cowskiej z Jurgowa (ryc. 7) b) Sposób zeszywania torby góralskiej c) Zeszycie torby góralskiej. 7 Proste pasiaki zakończone trokami znane są również z północnej A f r y k i i to zarówno z w y ­ brzeża Morza Śródziemnego jak i z przyległych wysp. P r z y k ł a d e m może tu być fotografia garn­ carza z wyspy Djerba ), (u brzegów Tunisu), odzianego w białą pasiastą zapaskę z frędzlami u dołu (ryc. 18). Podobnie jak w Hiszpanii, tak i w północnej Afryce używane są tkaniny z tro­ kami jako ozdoby naczelników w uprzęży dla koni i wielbłądów oraz derki pod siodła. 8 Jak widać z tego, bardzo zresztą pobieżnego zarysu, szlak wełnianych tkanin pasiastych z osnową, przechodzącą w troki, biegnie wzdłuż Karpat na południowy-wschód i przez B a ł k a n y schodzi do niecki Morza Śródziemnego, gdzie АДА/. 117 �Ryc. 17. Wełniane mi plecionymi z ciągnie się najbardziej k u południowi w y s u n i ę ­ t y m i cyplami Europy i przechodzi na terytorium afrykańskie. Na gruncie A f r y k i , zasięg tkanin pasiastych z frędzlami sąsiaduje z obszarami obję­ t y m i przez ubiory prymitywne, wśród których występują również wykonane z różnych ma­ teriałów zasłony, składające się z frędzli ). 9 W świetle m a t e r i a ł ó w porównawczych, pasiaste tkaniny karpackie z frędzlami w i t y m i z osnowy przedstawiają się jako bardzo p r y m i t y w n y zaby­ tek ozdobnego tkactwa, k t ó r e w kulturze ludów Europy mogło pojawić się bardzo dawno, niemal równocześnie z pierwocinami tkactwa wełnianego, wynika bowiem w całości z najprostszej tecłiniki tkackiej i zastosowania najprostszych g a t u n k ó w surowca tkackiego (czarna i biała przędza). Nie mniej dzisiejsze resztki zasięgu tego rodzaju po­ zwalają przypuszczać, iż źródłem, skąd rozcho­ dziły się one b y ł basen Morza Śródziemnego. S t ą d wraz z okryciem typu ,,czuhy" (o kołnierzu na­ dającym się do wiązania w kaptur ), rozpow­ szechniły się m. in. w krajach bałkańskich, by na­ stępnie (głównie w X V i X V I w.) z falą posuwa­ jących się k u zachodowi pasterzy wołoskich prze­ dostać się w Karpaty środkowe i zachodnie, na obszar Łemkowszczyzny, Góralszczyzny polskiej i północnej Słowacji. 10 Innymi drogami i wcześniej przedostały się pasiaki z trokami do krajów Europy zachodniej, gdzie jak wskazują wykopaliska z okresu wczesnohistorycznego kapuzy z wełnianego pasiaka zakończonego frędzlami noszone były między innymi przez Wikingów ) (ryc. 20). 11 118 Ryc. 18. Zapaska pasiasta garncarza wyspy Djerba (Tunis). R naczolnihi osnowy I z troka­ (Hiszpania). S . !) W d i a r i u s z u Roztworowskiego pochodzącym z I p o ł . X I X w . ( o p u b l i k o w a n y m przez J. Z b o r o w ­ skiego w X X V I I I t. L u d u ) znajdujemy wzmiankę 0 t o r b a c h „ p l e c i o n y c h ze s z n u r k a " , n o s z o n y c h p r z e z g ó r a l i 7. p o w i a t u limanowskiego. P r o f e s o r o w i Seb. Flizakowi zawdzięczam w i a d o m o ś ć o torbach „pisa­ n y c h " , k t ó r e w y s t ę p u j ą w spisach mas s p a d k o w y c h s p o r z ą d z a n y c h w X V I I I w . przez g ó r a l i g o r c z a ń s k i c h . B y ć m o ż e , ż e o w e torby „ p i s a n e " , czy „ p l e c i o n e ze s z n u r k a " t o w ł a ś n i e szyte z p a s i a k a , h a f t o w a n e i t r o ­ k a m i o z d o b i o n e t o r b y p o d o b n e , do d z i ś s p o t y k a n y c h na Podhalu. ) A . T. Samurkas „ L ' A r t du Peuple Roumain", G e n e w a 1925, s t r . 53. ) R. Reinfuss: „ Ł e m k o w i e " ( W i e r c h y , t. X I V ) . ) R. Reinfuss „ Z e s t u d i ó w n a d k u l t u r ą m a t e r i a l n ą B o j k ó w " ( R o c z n i k Z i e m G ó r s k i c h , 1939). ) T Papahagi: Images d'ethnographie Roumaine", 1928, s t r . 26. ) F . N o p c s a : „ A l b a n i e n " , B e r l i n 1925, s t r . 163. ) K . H i l s c h e r : „ D a s u n b e k a n n t e S p a n i e n " , s t r . 149, 160, 255. *) N a w y s p i e t e j podobndie z r e s z t ą , j a k i n a s t a ł y m lądzie północnej A f r y k i w y s t ę p u j e też płaszcz z m a ­ terii samodziałowej tkanej w p o d ł u ż n e pasy b i a ł e 1 b r ą z o w e , zaopatrzony w k a p t u r posiadający krój t e n sam, k t ó r y m i a ł y ł e m k o w s k i e „ c z u h y " . ( B a u m a n n , Thurnwald, Westerman ,,Volkerkunde von Afrika", s t r . 369. ) Por. np. zapaski z frędzli noszone przez p o ł u d n i o w o - a f r y k a ń s k i c h K a f r ó w (K. Lampert: „Die Volker d e r E r d e " , r y c . n a s t r . 190. ) Por. A . Haberlandt'a: „Die volkstiimliche K u l ­ tur Europas i n ihrer geschichtlichen e n t w i c k l u n g " w G . B u s c h a n ' a . . D i e V o l k e r E u r o p a s " , s t r . 547. " ) J. w . , s t r . ' 5 4 9 . 2 3 4 5 6 7 9 1 0 �ШЕРСТЯНЫЕ МЕШКИ ПОДГАЛЬСКИХ Г О Р Ц Е В . Ryc. 20. Kapuza 7. czasów wydobyła przy kopaniu na wyspie Orkney S A C S DE L A I N E DES Les m o n t a g n a r d s Подгальские горцы, о с о б е н н о пастухи, у п о т р е б л я ю т для но­ шения тяжести мешки, с д е л а н н ы е из домотканного сукна, вы­ тканного в б е л ы е и ч е р н ы е п о л о с ы натурального цвета ш е р ­ сти. Из концов шерстяной о с н о в ы заплетается бахрома, укра­ шающая концы ткани. Мешок, сшитый из такого материала, украшается, кроме того, вышивкой (из ч е р н о й натуральной шерстяной нитки или ж е из цветной, фабричной) с простыми геометрическими мотивами, в виде волнистой линии, лома­ ной и т. п. (рис. 1. 12). В связи с п р о ц е с с о м выделки сук­ на (убивания сукна в ступах) эта вышивка т е с н о связана с структурой ткани, создавая впечатление украшения, вы­ п о л н е н н о г о при п о м о щ и ткацкой техники. П о д о б н о г о рода п о л о с а т ы е и с н а б ж е н н ы е б а х р о м о й ткани встречаются т а к ж е в с е в е р н о й Словакии, а также у рус­ ских горцев, так называемых лемков (рис. 15 — 17), у ру­ мын (рис. 14), на Балканах (рис. 18), в Сицилии, в Испании (рис. 19) и в с е в е р н о й Африке (рис. 20). Указанный ра­ диус территорий, на которых встречаются п о л о с а т ы е ш е р ­ стяные ткани с бахромой, позволяют предполагать, что они проникли в Карпаты с района С р е д и з е м н о г о моря вместе с миграцией итальянских пастухов, к о т о р ы е . н е к о г д а коче­ вали с Балкан вдоль Карпат д о Татр и Моравской долины. Wikinków torfu (Szkocja). MONTAGNARDS. des T a t r a , s u r t o u t les bergers se s e r v e n t pour transporter les f a r d e a u x , de sacs faits d'une etoffe de l a i n e de l e u r p r o p r e f a b r i c a t i o n , tissee avec raies n o i r e s Les b o u t s b o r d d u tissu. Le sac derie et b l a n c h e s de la c o u l e u r de l a l a i n e tissee sont triques: ligne ondulee, brisee, m e a n d r e etc. 13, et (dessin 6, 16). C e t t e chez 19) chez les les montagnards Roumains S i c i l e , en Espacuie (dessin Le t e r r a i n des le etoffes (dessin ruthenes 12) dans broderie franges du dans l a S l o v a q u i e appeles les 17) et dans l ' A f r i q u e a r a i e s et de geomć- tissee. de p a r e i l s tissus a raies et a franges aussi laines simples d u drap s'unit a la structure tissu et fait l ' i m p r e s s i o n d'une o r n e m e n t a t i o n On rencontre lame. ornant o u b i e n avec des laines de f a b r i q u e ) , les m o t i f s en ś t a n t f o r t en r a p p o r t a v e c le p r o c e s de la p r e s s i o n Nord de la cousu, fait de c e t t e etoffe est a g r e m e n t ś d ' u n e b r o - (faite avec de l a l a i n e n o i r e n a t u r e l l e c o u l e u r s , des naturelle t o r d u s et f o r m e n t u n e frange „Łemki", Balkans du (dessin (dessin 20) en d u M o r d (dessin 21). prścitć, permet la supposition, q u ' e l l e s sont v e n u e s dans les C a r p a t h e s des b o r d s de la M e d i t e r r a n ś e a v e c les m i g r a t i o n s des b e r g e r s V a l a q u e s q u i n a g u e r e o n t c h e m i n e le l o n g C a r p a t h e s v e r s les T a t r a et j u s q u ' a l a Porte MOUNTAINEER'S WOOLLEN des Moravienne. Ryc. 19. C z u h a z M i l i k a k. z d o b i o n a M u s z у n y. SACKS. T h e T a t r a m o u n t a i n e e r s , e s p e c i a l l y the s h e p h e r d s , use for c a r r y i n g w e i g h t s , w o o l l e n sacks w h i c h they weave themselves, alternating black and white stripes of the n a t u r a l c o l o u r of the W o o l . T h e ends of t h e w o o l are t e d so as to m a k e is cut a n d s e w n out of t h i s c l o t h a n d e n l i v e n e d b y a n e m b r o i d e r y ral black wool twis­ a f r i n g e a d o r n i n g t h e edge of t h e m a t e r i a l . T h e or f a c t o r y - m a d e c o l o u r e d w o o l s ) . T h e m o t i f s are sack (natu­ simple, a n d g e o m e t r i c a l ( u n d u l a t i n g l i n e , b r o k e n l i n e , m e a n d e r etc. (see p i c t u r e 6, 16). T h i s e m b r o i d e r y a d d e d to the process of b e a t i n g c o m p a c t l y the c l o t h is i n r e l a t i o n to the a weaven Such structure of the veb and makes the striped and fringed cloths are to be found S l o v a k i a a n d a m o n g the R u t h e n i a n m o u n t a i n e e r s ture i m p r e s s i o n of ornament. 13, 19), a m o n g t h e R o u m a n i a n s also a l l o w s to c o n j e c t u r e Mediterranean e x p a n s e of these s t r i p e d a n d that they reached past ages w a n d e r e d from the Balkans along the of (picture ( p i c t u r e 21). T h e fringed woolen textiles the C a r p a t h i a n s w i t h the m i g r a t i o n s of t h e V a l a q u e T a t r a a n d the M o r a v i a n Gates. North ( p i c t u r e 12), i n the B a l k a n s 19), i n S i c i l y , i n Spain, ( p i c t u r e 17), a n d i n N o r d A f r i c a w i d e scope of t h e i n the c a l l e d the , , Ł e m k i " (pic­ c o m i n g from the s h e p h e r d s w h o in the Carpathians up to the Ryc. 21. Z a p a s k a A т o mu n i w ąó r ach k o b i e c a F i n d u s � https://zbiory.etnologia.uw.edu.pl/files/original/476b3ff3d230293384477b2b98644c6b.pdf 5229b9c55d391976ef7a57ce37944f6b Dublin Core The Dublin Core metadata element set is common to all Omeka records, including items, files, and collections. For more information see, http://dublincore.org/documents/dces/. Title A name given to the resource Lud Publisher An entity responsible for making the resource available Polskie Towarzystwo Ludoznawcze Rights Information about rights held in and over the resource Licencja PTL Format The file format, physical medium, or dimensions of the resource pdf Language A language of the resource pol Type The nature or genre of the resource czasopismo Text A resource consisting primarily of words for reading. Examples include books, letters, dissertations, poems, newspapers, articles, archives of mailing lists. Note that facsimiles or images of texts are still of the genre Text. Dublin Core The Dublin Core metadata element set is common to all Omeka records, including items, files, and collections. For more information see, http://dublincore.org/documents/dces/. Relation A related resource oai:cyfrowaetnografia.pl:publication:3746 Date A point or period of time associated with an event in the lifecycle of the resource 1960 Subject The topic of the resource Czechosłowacja - sztuka ludowa Identifier An unambiguous reference to the resource within a given context oai:cyfrowaetnografia.pl:3518 Title A name given to the resource Sztuka ludowa w Czechosłowacji (notatki z podróży w 1959r.)/ Polska Sztuka Ludowa - Konteksty 1960 t.14 z.3 Description An account of the resource Polska Sztuka Ludowa 1960 t.14 z.3, s. 155-162 Creator An entity primarily responsible for making the resource Reinfuss, Roman Language A language of the resource pol. Publisher An entity responsible for making the resource available Instytut Sztuki PAN Format The file format, physical medium, or dimensions of the resource application/pdf PDF Text Text capture metadata for PDF documents Text Roman Reinfuss S Z T U K A LUDOWA W C Z E C H O S Ł O W A C J I (notatki Mówiąc wyróżnić o sztuce l u d o w e j dwa twórczość jakiegoś kraju zagadnienia: jedno — to artystyczna oraz zabytki musimy żywa jeszcze sztuki ludowej, k t ó r e z a c h o w a ł y się w terenie, d r u g i e zaś — to teresowanie, społeczeństwo swej z sztuki jakim ludowej, co wyraża się zain­ odnosi się do między innymi W różnych formach opieki nad sztuką ludową i w li, jaką odgrywa ona w problematyce żywych wacja przedstawia mo, ny ośrodków że tradycyjna kultura nurt stanowiący społecznych, sztuki ludowej, aktyw­ Czechosło­ obraz bardzo niejednolity. ludowa, jako własność tzw. wykazuje swoją Wiado­ wyodrębnio­ „niższych" żywotność w bardzo i n t e r e s u j ą c e wienia może — postępu kraju. Im pierwotniejsze warstw stosunku są być wie w warunki okolicy X I X wieku zastąpione wą, formy, tych do domów po jest w Daleko i skrzyń, się i rozwija kultura i z przyczyn geograficznych cji od inne ludowa. oczywiście wpływów który, zależnie mian od na, w posunięty proces utrzymaniu treści — a etapy Gdy dową stają tradycyjnych, się często postępujących nie treści względem ekonomicznym okolice Pilzna na w ralizacji można — z ludowej nowią w działywanie zarówno z Łużyce), jak to i np. w murowanej, która genewyróż­ sztuki z nich uprzemysłowiony, południa, ludowej w to jest czy z Austrii. posunięty jest przeszłości zaś architekturze wsi, okazów odbywały w opóźnieniem wych osią­ od ubrane wystawio­ Czechach i <Valaśske zachowane, po ludowej prawie w proces dlatego, w Czech, krajobrazie Mezifići, się z dość zaś na np. powiato­ się również koło Rożnova, literaturze części M o r a w , (pogranicze M o r a w Karpat), lub spotyka ce We tu spotkać niekiedy polichromią, tzw. zachód gliniane, W po­ Slovacku od kryte zdobione na najczęściej wsi publiko­ o Białych strzechą wybie­ tematy­ ( i l . 5). wnętrzach, przeważa na na bu­ nie­ minionych etnograficznej. zwłaszcza chałupy dachówką, ścianach roślinnej się wielokrotnie i Słowacji występują częściej lonych pięk­ drewnianego „Fojstvo", t j . dworek sołtysi we czeskiej łudniowej ludowej północnych kiedy doskonałe przykłady budownictwa z czasów, jak jej znacznym miastach okazy nie sytuacja Rożnov), zdarzają pojedyncze wsiach dużo kultury szczególnie mniejszych wie­ potrzeb muzeów. niwelacji do do natomiast magazynach stosunku nawet downictwa, Widocz­ już się Czechach u k s z t a ł t o w a ł a Tu w Proces jednak w pewnych okolicach Morawach. na­ kobiety, wsi dostosowało zupełnie, się w Inaczej niż w wany obecnie Rzeźby znajduje Morawach, się niemal od przez przeważnie już Karkwice tu bezpośrednio, miejskiej. się Velke od­ to kultury sta­ szczególnie silne (czy na Jeden zobaczyć okolicznych i nie zachowania najdalej i d ą c e przemiany rozwojowe. jest mię­ dziś Domażlicach, muzeum. przekształciło przebiegał, na więk­ „Chods- ku pod np. z tzw. przełomie X I X i X X lub ze sprzyjał Z tym w L u d o w e rzemiosło artystyczne w na jak posuniętej miejscowym tra­ Sniny Czechosłowacji okręgi. w bez bogatych c a ł k o w i c i e z a m a r ł o j u ż na znacz­ zachodnich, p r z e n i k a j ą c y c h Czechach najbardziej, się tam ne i z kultury lu­ Radzieckiego. stanu wystawiony Niemiec kulturę odmiennych Czechach najsilniej wpływów sobą wyznaczający­ historycznym, obrębie teren szeregu w i e k ó w w w historycz­ się dziwić daleko widzenia nych prze­ Słowacji, wciśniętym terenie — trzy Czechy, niwelacji cyplu metodą by punktu i i Związku się razem dziewczynki można barwne stroje niewiele różniące widzi tak Chodska, w stanie zachowania zachodnich granice Polski Posługując w terenach północno-wschodnim nić możemy stosunkowo r ó ż n i c o m stolicą nie s i ę do rynku sprzyja k t ó r e , n i o s ą c za p e r s p e k t y w y na kobiecy utrzymuje nawet innym i odpływają ż e na a nowatorskich cezurami są barwnie Czechach — przemian. p o p a t r z y m y z tej dycyjnych dzy drogę raz wreszcie i przeszłość Czechosłowacji, nym ludowy które miej­ znajdują stopniowo ludowych. j a k o u b i ó r codzienny. Na izola­ strój ubiorów wet okoliczności, na barwnych niegdyś w ku" zamożności itp. urbanizacji się wynikający stopień stan rene­ muzealnych. współdziałają np. innych szczególności zaś wojny, zniszczenie, mi czy różnych przechodzenie i postępu Obok jak zewnętrznych, konserwowaniu ułatwia czynniki, cieka­ Urządzenie postaci które szym zdziwieniem n o t u j e m y fakt, utrzymuje poło­ zasadzie t y p u i dłużej ( i l . 2). strychach, komorach szaf zbiorów oczywiście „Blatach" bardzo s p e c j a l n e g o o p o r u ze s t r o n y w ł a ś c i c i e l i wsi uludo- czerpanych z miejskiej społecznego tym tzw. stanowi wzorów g o s p o d a r c z e , i m b a r d z i e j s t r o m o w z n o s z ą s i ę szczeble rozwarstwienia, na się resztki dawnego umeblowania w malowanych tle r.) Przykładem ( i l . 1), g d z i e w które architektury skiego, j e d n a k wsi 1959 budownictwo drewniane zaniknęło — transpozycję wewnętrzne w miejskiej. Sobeslava murowanym, ludową podróży p o w s t a ł e na architektury budownictwo kilku (Błotach) o d w r o t n y m do o g ó l n e g o — gospodarczego i s p o ł e c z n e ­ go wzorów sansowej naukowej. Z p u n k t u w i d z e n i a stanu z a c h o w a n i a oraz ności ro­ ga z podobnie urządzenie typu i na terenie Czech, miejskiego, jak jednak można malowane skrzynie, ławy z profilowany- 155 �II. 1. slav. slav. Borne dom. Domy murowane. Komarów, pow SobeII. 2. Renesansowe domy w rynku. SobiII. 3. Drewniany dom piętrowy z r. 1763. Jaseno, pow. Martin. II. 4. Drewniany Svośov, pow. Ruiomberok. �mi oparciami, na północy Śląsku od tego, po polskiej które okresie zwłaszcza we niemal spotyka zaś z urządzenie występuje stronie jeszcze w nie graniczącym dawne na Ubiory międzywojennym zupełnie wyszły dziś ubiorze w miast Uherski Brod Najgruntowniej nie różni Góralszczyźnie granicy. wsiach położonych się M o r a w a m i od izby z Polski, użycia. w one na ż y z n y c h i bogatych tzw. Hany (okolice O ł o m u ń c a ) , koniec X I X bogaty w. przedmiotem niezwykłej wyraz w ich okolicy i Uherske H r a d i ś t e na Slovacku. zaniknęły cze nawet się obec­ Resztki terenach pod które utrzymywały kobiecym gdzie strój jesz­ ludowy dumy Hanaków, zabawnej pod w z g l ę d e m j ę z y k o w y m o d m i e n n ą i w y r a ź n i e domą co był znalazło najbardziej utrzymywały To se Tim ma ćervenij intensywna życiowej Jich A paradę nosivajó, hoźivajó prąci gdzie zarówno związku w z ogólną czy przebudową Słowacji, i t a m widoczna do podniesienia i wydobywania ich jest stopy z atmo­ i zacofania. W rezultacie w s p o m n i a ­ ne t u okolice w s z y b k i m t e m p i e z m i e n i a j ą swoje o b l i ­ wyzbywając się bezpowrotnie O c z y w i ś c i e proces t y c h wyłącznie w do terenów sposób tradycyjnej przemian niż w Czechach działalność, wyraźne piętno równomierny czy n a kulturze dokonać to w i d z i e l i ś m y w kul­ ogranicza całej zapoczątkowany M o r a w a c h , jego n i ­ ludu tak lecz obszar mimo że wycisnęła na jeszcze nie północno-wschodnich, dosyć welująca jak —" niedawna Słowacji, materialnej, jak i duchowej w mieszkańców zdążyła Hanaci p f i svij Jich szczególnie reliktowe zjawiska akcja, z m i e r z a j ą c a sfery p r y m i t y w u później na część Słowacji. P o n i e w a ż jednak b y ł on t u verovnati Jeneralovi. Jenerali Dziś, obejmuje o nem vi, se m u ź e różne ż y c i a gospodarczego się gate się z dziedziny k u l t u r y tury. „Hanak konserwatywną społecznej. świa­ odrębności. p o ł o ż o n e n a w s c h ó d o d S n i n y , s t a n o w i ł y do cze, piosence: swej Wsie u k r a i ń s k i e na terenie Słowacji, a śląskiej ludowe, bliżej się już znacznych Czechach. bardzo słowackiego, nie spustoszeń, P r ó c z dobrze zacho­ wanego i bardzo z r ó ż n i c o w a n e g o b u d o w n i c t w a , o k t ó ­ r y m wspominano j u ż poprzednio, z a c h o w a ł y s i ę w Na terenie Moraw spotkać można jeszcze resztki dawnego ludowego r z e m i o s ł a artystycznego. W kim Mezirići znajduje bodaj w Czechach ski, w Strażnicy karska, na SIovacku — przez dzbanki „habańską", tj. czynny do dziś Hermana ludową garncar­ pracownia naśladujące Valaś(ostatni i na M o r a w a c h ) warsztat prowadzona rabiająca się dzban- Landsfelda, dawną mezzomajolikę bogatej, b a r w n e j d e k o r a c j i m a l a r s k i e j . Jeszcze w o k r e s i e dzywojennym ne były w okolicy siwaki. farbiarnia, konująca W Uherskiego Strażnicy a ściślej — r ę c z n a tzw. „modrotisk", mię­ Brodu wyrabia­ czynna jest również drukarnia płócien, w y ­ o białych lub jasnonie­ bieskich w z o r a c h na t l e g r a n a t o w y m . Morawy, bogatsze pod od względem Czech, trzeciego, k t ó r y m biedny, do niedawna wiący w porównaniu dziwe jest stanowią muzeum jednolity mało Obszar pod względem Słowacji części ś r o d k o w e j do okręgu kraj z natury uprzemysłowiony, skansenowskie. ani znacznie ani terenami górzyste okolice spotykamy ścianach W kominków domach ludowej bli jest (stoły t y p u i narzędzi (kilkanaście należącego stępach i datowane o zaś i północnej ogromnie zwykłej, i czerwonej, „habańskiej" rzają Współczesna uprawę Słowacji — zróżnicowanych for­ według mi mieszek Frankova obcych; począwszy etc), wzdłuż od Bardejova i dalej słowackim środkowej bez p o w a ż n i e j s z y c h zaś od Spiszą wpływom do­ (Osturnia, Beskidu Niskiego, na na wschód, północ w kierunku Strop- kova i Sniny — ludność ukraińską, ulegającą i silnie wprawdzie kulturowym, czasie od Bratislavy), znaleziono cztery maglownice, wykonane wspaniały okaz w dużej jednak malowanej bodaj od­ prasy XVIII, i Wszędzie glazurowanej, Czasem nawet produkcja utrzymała do produkcja snycerskim. czasów jak zda­ się na międzywojennych. ceramiczna jest wciąż garncarskim w Bardejowie, Frankowicza (którego jesz­ tradycji — przybyć tu przed k i l k u Preśovie. Wyroby wyrabiają nawiązujące w pokolenia­ czynny do d a w n e j jeszcze k i l k a , p o d o b n i e konujących ręczne druki na Stroje ludowe u t r z y m u j ą terenie jak i farbiarni w y ­ płótnie. się jedynie jako ubiory odświętne. Na codzień resztki stroju tradycyjnego chowują się głównie w jest majoliki Modrej koło Bratislavy, i t d . Czynnych o ś r o d k ó w l u d o w e j c e r a m i k i jest na Słowacji należą­ rodzina miała — z „ r u s k i e j " Polski). Podobny warsztat habańskiej zachodniej W cze d o s y ć u r o z m a i c o n a . W s p o m n i e ć t u n a l e ż y o c z y n ­ stwa w północ mezzomajoliki. Słowacji w wysokogórskiego; na się siwaki, których terenie m a c h a r c h i t e k t o n i c z n y c h (dl. 3, 4) — i r e s z t k i p a s t e r ­ Słowacji — ludność słowacką me­ z wycinanymi do w i n a , p o c h o d z ą c e j z a p e w n e jeszcze z w i e k u warsztacie środkowej zabytków zarówno zdobionych. Moravca, 20—30 l a t , o r a z do Jana w rodzaju nialowane lub ryzowane skrzynie), artystycznie Michola cym drewniane różnego plastycznej, a w i ę c kilometrów do nym wioski tylnych ( i l . 7). zwiedzania jednego z d o m ó w w K r a l o v e j k o ł o M o d r e j rozległe wsie o bielonych domach, budowane z gliny, winorośli; do g o t o w a n i a południowych sieni, na renesansowego, k r z e s ł a zapieckami, ławy, jak sąsiednich głównie w trochę twórczości r o b i ą c e w r a ż e n i e s c h l u d n y c h miasteczek — i na s p o t k a ć jeszcze m o ż n a s p o r o s t a r e j c e r a m i k i , z a r ó w n o geograficznym, kontrastują jak stano­ nie i północnej. Na południu te­ stylu zdobionej bogatym ornamentem Słowacji i pagórkowatymi utrzymanych w raczej z Czechami i M o r a w a m i p r a w ­ etnicznym. Z r ó w n i n n y m i południowej przejście jest S ł o w a c j a , — podobnie Morawach — występują rzeźbione etnograficznym wnętrz, tradycyjnym, z bogatymi, w i e l o b a r w n y m i malaturami, które wy­ ceramikę o renie liczne p r z y k ł a d y za­ ubiorze kobiecym. 157 �łalność naukowa ogranicza Słowacji). W Akademii kresie kultury się wyłącznie do terenu praskiej prace badawcze w ludowej prowadzi Instytut za­ Etnogra­ f i c z n y ( N a r o d o p i s n y U s t a v ) , k t ó r y p o w s t a ł w 1954 r o k u z połączenia stwowym jeszcze od ficznym Jiri Gabinetu Etnograficznego Instytutem czasów kieruje Zadaniem jest Instytutu według 5. Polichromia na ścianie domu. ona planu szerszej, dziane Strażnice. w laty na we terenie Słowacji przed obrazy na ma zostać ukończona wielotomowej, jest w której terminie kilkudziesięciu szkle spotyka w s i a c h j u ż coraz rzadziej, i to g ł ó w n i e w się rejonie Zajmują resowań się pracownicy natomiast naukowi gdzie wanych domów. Warunki drewniane wnękowe figurki kapliczki ścianach historyczne złożyły się na społeczeństwa t o w a ł się na nawet świątków w terenie Czechosłowacji wy­ muro­ to, ż e stosunek do t r a d y c y j n e j k u l t u r y (architekturą), gotowywania cowań Vladimir roku 1965, przewi­ Instytut z Etno­ własnych Instytutu: Scheufler konspektu stycznej zostały Instytut Etnograficzny kształ­ w sposób wybit­ łecznych Brnie, Instytutu czasie ba­ przy­ wyżej opra­ zagadnienia sztuki w niepokojący. sposób CSAV współpracuje Brak planach wspomnianych ścieśnione Stan- Kramarik (ceramiką). oficjalnych gdzie zainte­ Idka odbił się ujemnie w syntetycznych, ludowej w do kova (tkactwem), Emanuel B a ł a ś i Jaroslav dawczych Instytutu w terenie d o s y ć dobrze. S p o t k a ć j ą m o ż n a małe cze­ która zakresie ludowej sztuki plastycz­ tym cze miastach, dr najbliższe ukończenie późniejszym. ludowej sztuki plastycznej w pełniają na etnografii redakcjach: węższej, S p i s z ą , n a t o m i a s t r z e ź b a f i g u r a l n a z a c h o w a ł a się jesz­ w prof, g r a f i c z n y C S A V n i e p o d e j m u j e w zasadzie p l a n o w y c h nej. jeszcze Pań­ Etnogra­ folkloru, syntetycznej dwu akcji badawczych w Rozpowszechnione z istniejącym Instytutem badacz Etnograficznego przygotowanie skiej. Wyjdzie II. austriackich. zasłużony ĆSAV Pieśni, Horak. lata i Ludowej posiada również Śląskiego swój z działem (Slesky pla­ oddział nauk spo­ Ustav) w Opa­ n i e p o z y t y w n y . W o k r e s i e k i e d y Czesi z t r u d e m p r z e ­ wie, w k t ó r y m r e p r e z e n t o w a n a jest r ó w n i e ż etnografia. ciwstawiali Akcja badawcza narażeni naciskowi byli na zację, lud ostoją, na do się i nie jego germanizacji, mniej k o n s e k w e n t n ą kultura której Słowacy stały załamywały się się zaś madziary­ jedyną niemal akcje zmierzające okresie odrodzenia w była szczególnie nie niezwykle na — w sunkowo kulturalnym wcześnie słowiańskie, doniosła i dlatego t e r e n i e Czech, n a u k o w e dorobkiem nie zainteresowań i ludu wyłączając właśnie, zainteresowa­ na Polski. w ludowa rozbudziło promieniowało powstała stronne badania gólnym uwzględnieniem kultury została roku się inne W sto­ narody wyniku 1894 akcja sztuki tych Narodopisna czasu Słowian Czechów, w rok Pradze wzięła w gromadzenia i kultury Od ludowej w etnograficzna, od k t ó r e j czątek w ze zaś wielka szcze­ później wystawa Czechach s w ó j muzeach wytworów pierwszych poczynań w zakresie Wełtawie. Etnografia czeska w ciągu p ó ł w i e c z a r o z w i n ę ł a się, jest w y k ł a d a n a na tetach, a w licznych W w jej chwili bogaty dorobek ficzny, sze zagadnienie i w venskej 158 w dwóch Ceskoslovenskej Akademii plastycznej. akademiach, Akademii Vied w Vied a w Bratislavie mianowicie: Pradze i (której Slodzia­ na terenie poważniej­ Słowacji. W chwili skupia się na dalszym ciągu monograficzne cowania i ubiorów Równolegle przez kom­ do instytuty ceramiki prac badawczych etnograficzne opra­ ludowej. organizowanych obydwu akademii, dania p r o w a d z ą ośrodki uniwersyteckie, jednak z nich nie specjalizuje styki. Działalność niekiedy jako w się w tym przejaw kierunku ludowej pla­ zakresie prowadzona osobistych pracowników bywa zainteresowań naukowych, np. ba­ żaden po­ badania dr V e r y Hasalovej, asystentki przy Katedrze Etnogra­ fii Uniwersytetu w ludową, Pradze, k t ó r a zajmuje czy badania podejmowane syteckich z a k ł a d ó w Prócz t e r e n i e Cze­ i prowadzi wszelkie badawcze cen­ Etnogra­ prowadzone są w plastyki, naukowych placówką p l e k s o w y c h b a d a n i a c h t z w . H o r e h r o n i a , obok tego z a ś uniwersy­ się Nauk, k t ó r a jest obecnej d z i a ł a l n o ś ć tego I n s t y t u t u rzeźbą książkach. badań zakresie etnografii koncentruje się na chosłowacji głównie pominię­ który inicjuje akcje ostatniego naukowy publikuje czasopismach f a c h o w y c h obecnej wody rozwija t r a l n y c h w Pradze, istnieje r ó w n i e ż I n s t y t u t szczególnych organizacji prac etnograficznych wiele u p ł y n ę ł o w po­ ludowej. tych placówki a u t o n o m i c z n ą , c a ł k o w i c i e n i e z a l e ż n ą od i n s t y t u c j i S p o l e ć n o s t Ceskoslovanska, k t ó r e j celem b y ł y wszech­ zorganizowana się materialnej, folkloru, z W Słowackiej Akademii X I X wieku narodowego Czechów i S ł o w a k ó w — odegrała kultura, tej kultury ciem sztuki wynarodowienia. Rola, j a k ą w kierunku instytutów w przez etnografii pracowników uniwer­ Brnie i i Bratislavie. ośrodków syteckich, pewne prace badawcze w terenie liczne na nak prace obszarze C z e c h o s ł o w a c j i podejmowane bądź swe prace uniwer­ prowadzą muzea. S ą z punktu potrzeb z b i o r ó w muzeum, b ą d ź p r a c o w n i k ó w przygotowujących czeską ludowej w akademickich się zakresie kandydackie. to jed­ widzenia muzeum W sumie �i 11. 6. Chrystus przy slupie, rzeźba w drze­ wie, wys. 51 cm. Okolice Jabłonkowa. Zb. Muzeum w Ostravie. 11. 7. Polichromia w sieni. Kralovy k. Bratysławy. II. 8. Pieta, rzeźba w drzewie, wys. 29 cm. Horni homma, koło Jabłonkowa. Zb. Muzeum w Ostravie. �Zbieraniem i publikowaniem grafii ludności ukraińskiej i północ od Ukraińskich Preśova materiałów zamieszkującej zajmuje Pracujućich w się do na Kulturni Preśovie, który do druku zaś ludności ukraińskiej przygotowuje na terenie Svez prowadzi badania terenowe z zakresu ludowego stroju tektury, etno­ wschód i archi­ album haftów Słowacji. Studia z zakresu ludowej sztuki u ł a t w i a j ą w Cze­ c h o s ł o w a c j i n i e z w y k l e zasobne z b i o r y muzealne. torskie sięga kolekcjonerstwo w Czechach Muzeum w Opawie około roku przedmiotów daleko w głąb posiada 1814), j e d n a k ż e sztuki XIX zbiory z to już wielką ku czątek zbiorom p r a s k i m , ale wówczas w w etnograficznym nie skalę, związku Pradze eksponaty r ó w n i e ż w licznych tylko już etno­ większą poprzednio, etnograficzną Zgromadzone (Sleske zbieranie z a b y t k ó w wspomniałem wystawą 1895. ludowej w. gromadzone graficznych z a p o c z ą t k o w a n e zostało na jak Ama­ w ro­ dały po­ w muzeach muzeum prowincjo­ nalnych. Obecnie na terenie Czech i M o r a w istnieje ponad 270 m u z e ó w , z k t ó r y c h 250 p o s i a d a m n i e j s z e l u b sze zbiory etnograficzne. sze zbiory muzealne p o w s t a ł y już w które zbiory. Ozdobny Rożnowie. ul kłodowy ze Stromberga. Skansen organizowanie interesujących plastyki, nie materiałów z zakresu są jednak prowadzone w ludowej sposób skoor­ roku „Narodnym dzisiejszemu 1890 Domu" połowa ok. Na terenie Czechosłowacji która byłaby ludowej plastyki, woduje duże nie powołana co w ma do naturalnej zaniedbania w instytucji badań w konsekwencji tej dziedzinie niepodporządkowane jakiemuś ogólniejszemu badania są uzależnione interesowań i możliwości pracowników Planowe twórczości w nau­ zakresie zasadzie o d badawczych planowi, kierunku za­ poszczególnych naukowych. badania terenowe plastycznej w prowadzi jedynie U L U V Vyroby), 1955, które czyli odpowiednik zbiorów stanowią świątki (il. (Ustfedi ko­ etnograficzne m u z e ó w cze­ większych ludowej kultury Czecho­ cie polskiej a Umelecke „Cepelii". Bada­ bowiem ludowego stroje, hafty, obrazy na Odbiło materialnej, się kresu sztuki, ale gromadzonych w sztuce plastycznej dość dziedzinie jest należy­ zbiorach z za­ jednostronność w dziale ceramiki, widoczna wy­ jest zwłaszcza gdzie np. zgromadzono rzemiosła artystycz­ ogromne ilości h a b a ń s k i e j mezzomajoliki, przy równo­ rzetelnie stanowi na na wszędzie na zdobione sposób możliwoś­ zebranego m a t e r i a ł u . U h e r s k e H r a d i ś t e , gdzie znajduje się w ULUV, tylko wy­ część malowana, ( i l . 10), eksponatów w archiwum nie mioty bardziej efektowne. Owa jeszcze zorganizowany ośrodek informacji ro­ Kunza gdzie zbierano przede w s z y s t k i m przed­ dały zasób nie nawet prawie zupełnym spory ceramika szkle to która reprezentowana, cześnie rezultacie Ludwika się w o zorientowanie produkcyjnych przez dra zniszczeń danych z meble. Zbiory te gromadzono dawniej w terenie Lidove 6), nego; p r o w a d z o n e systematycznie, p o w i a t po p o w i e c i e , 260 zbie­ swe się przede w s z y s t k i m sztuka ludowa. D u ż ą chodzi t u dowej prze­ W ś r ó d z a s o b ó w m u z e a l n y c h na p l a n p i e r w s z y bija borze chwili ciągu i ofiarności ponatów. zakresie na Sło­ bogate uniknęły opublikowanych w n a t e r e n i e C z e c h i M o r a w l i c z ą one p o n a d 264 000 e k s ­ nia te organizowane są w celach ściśle p r a k t y c z n y c h , w istniejących gromadzono w działy początek Narodowemu. etnograficzne. przekazujących muzeów, jednostronny. słowacji ciach zbiory kultury ludowej, prywatnych, chosłowackich, po­ badań; za­ pomieszczenie dając Muzeum muzeów posiada energii, z j a k ą l e k c j e do ku kowej, 30 one Martinie, Słowackiemu Obecnie s p o ś r ó d raczy w w o j e n n y c h , s ą b a r d z o zasobne. W e d ł u g dynowany. r. głównie gromadzonych przez A n d r e a Dzięki dużo 1887 znalazły w s z ł o 60 l a t z a b y t k i dostarczają od zbiorów, Kmeta; wacji akcje terenowe m u z e ó w s ą bardzo cenne i Dopiero nowych ta węgierskie, z zakresu sztuki ludowej, w 9. się pierw­ 1864 r . A k c j a 1875 r . p r z e z w ł a d z e skonfiskowały więk­ terenie Słowacji została przerwana w czyna II. w Na obecnie najlepiej o współczesnej terenie tej lu­ Czechosłowacji. na latach południowych Strona słowacji Wystarczy międzywojennych Morawach i w organizacyjna nie jest pominięciu podkreślić, że które wyrabiane były Słowacji. muzeów rozwiązana siwaków, w na terenie sposób Czechosłowacja Czecho­ korzystny. jest jedy- �nym obok A l b a n i i siada krajem specjalnych w muzeum etnograficzne muzeum wielodziałowego. Narodowego. stanowi Jak brak samodzielności który działów muzeum oddziałem zwykle w budynkach są bądź (Praga, wkomponowane Jeśli starszych Działy te w muzeach modernizacji) i w stołecznym Uherskym cząwszy na w od Widoczne Brodzie warunków ekspozycji to muzeum czy w Pilźnie, lokalowych, — narzuca z jest borze, w wielu niektórych mniej­ w o wojewódzkich i muzeów mat, typ z tych przyjęto, muzeum jako obowiązujący krajoznawczego rycznym. Wystawa w w t a k i c h muzeach układzie że na obrębie w przyszłości Na terenie zobrazowanie przede wszystkim zwiedzającemu stępny i licę. w podać biorąc Przyjęcie muzeum feudalizmu, tego rodzaju dydaktyczne. maksimum historii, okresu Założenia w Chodzi sposób wiadomości z dziedziny wyjścia jednolitego schematu stawia realizatorów Z jednej o to, interesujący jako punkt tych trudności. bardzo znacznie m o ż n o ś ć w p r o w a d z e n i a dla i przy­ przyrody oko­ wystawy założeń b o w i e m strony są ażeby najbliższą dużych ekspozycji kapitalizmu ekspozycji wobec ogranicza nowych kon­ cennych — wystaw np. na korektur się np. wielodziałowych etnografię specjalnych lub nawet jej Morawach ma po­ sztuki poświęcona ludowej regionowi w Wołosz­ V a l . Mezirići, szałaśnictwa Słowacji berok) p o s i a d a j ą reorganizacji socjalizmu. są Mówi obok kul­ niemal we Vsetinie, i t d . czło­ oraz pełne ekspozycja wystawa sze d z i a ł p r z y r o d n i c z y ( g e o l o g i a , z o o l o g i a , r o z w ó j i — wy­ kapita­ muzeów pewnych planów. tworzenia czyzny Morawskiej w sche­ archeologia wielu magazyny I tak okres przy pomocy konieczność poszczególne działy. wspomnianego się gdy jest wyłącznie zaw­ składa wystawach wzrasta ekspono­ szczupłym ilustrującego krajoznawczych obejmuje wieka) i historyczny, na k t ó r y specy­ liczba niesłychanie obowiązujących konieczności po­ histo­ w działu eksponowana obejmujących zakończony. reguły Fakt ekspozycji powiatowych indywi­ plastycznej. etnograficzny ludowa wstać oprawie materiał ramach Strażnicy, muzeach do schematu rys rokiem, jak konieczność własny których nasuwa prób się g w a ł t o w n a muzeom muzeach, podczas dzie­ — realizatorów jednolitego i pomysłowej okazów, (mimo skończywszy zmusza pomimo tu symboli, typu gdzie proces r e o r g a n i z a c j i e k s p o z y c j i z o s t a ł j u ż Dla lizmu. tura unowocześnienia. W każdym wany Pradze, a starannej opisywanych od się z jest poszczególnym bardzo rozwoju bądź aby fice s t o j ą c y c h do d y s p o z y c j i z b i o r ó w , c z ę ś c i o w o d z i ę k i W Brod), zaś strony dualny. C z ę ś c i o w o udaje s i ę to o s i ą g n ą ć d z i ę k i wszyst­ wielodziałowej. utrzymuje nadać oddzielnych szymi l u b w i ę k s z y m i z m i a n a m i ekspozycja więtnastowiecznego. Mu­ wypadkach, o w y s t a w i e n n i c t w o , to w i dużych część zależności Uhersky w całość ekspozycji chodzi wysiłków, etnogra­ a przede wyodrębnione w Pilzno, z drugiej Czeskiego takich organizacyjnej, etnograficznych. wielkości cepcji, dużych organizacyjnie Nawet k i m b u d ż e t o w e j , nie o d b i j a s i ę k o r z y s t n i e na swej po­ Każde nie etnograficznych. ficzne w Pradze jest t y l k o zeum Europie, muzeów Trud, w że muzea (np. Rużom- zorganizowaną wyżej schematu, (Kośice, Presov) inne są lub w według stadium unowocześniania (Martin). który podjęło związku szy, niektóre już wystawę muzealnictwo z reorganizacją czechosłowackie wystaw, obsada p e r s o n a l n a jest tamtejszych tym więk­ muzeów jest na ogół bardzo nieliczna. W e d ł u g danych z r o k u w dziale etnograficznym muzeum nik naukowy wypadał na czaj w muzeach w dziale w Brnie 1 pracow­ 37 000 e k s p o n a t ó w , w dze — n a 29 000, w M a r t i n i e szych z a ś na 14 000. W etnograficznym jeden pracownik, a są też muzea których jest dział opieki Pracownicy przeciążeni racji łączy właściwie prowadzonej naukowego oświatowej w cach społecznych, muzeach organizacji pozbawiony na są niezwykle wystaw, magazynu eksplo­ (z c z y m często inwentaryzacji czy u z u p e ł n i a n i a starej, pra­ prowadzenia akcji a poza t y m — u d z i a ł w roli, w a wreszcie za­ nie­ i n w e n t a r y z a c j i , spada na obowiązek muzeum, gadach p r a c u j ą c y c h zazwy­ wielodziałowe, ogóle konserwatorska), i rekonstrukcji cownika w prócz prowadzenia się praca w jest Pra­ mniej­ (Bardejov). naukowi pracą; terenu, bytków etnograficzny fachowca 1955, bry­ różnego rodzaju pra­ pozostaje w ł a s n a praca naukowa. M i m o m a ł e j liczby p r a c o w n i k ó w w muzeach mo przeciążenia ich r ó ż n y m i zajęciami, muzea stawiają s i ę (z n i e l i c z n y m i wyjątkami) i mi­ przed­ bardzo przy­ zwoicie, i to nie t y l k o o d strony w y s t a w y , ale i nie­ dostępnych czy kartotek dla osób zwiedzających naukowych. Jakkolwiek IZ. 10. „Sw. Barbara, patronka szkle, wys. 34 cm. Zb. Muzeum — magazynów magazyny górników", obraz w Ostravie. nie na 161 �zawsze m a j ą rzucone zbiory odpowiednie pomieszczenia, często są w kilku są u p o r z ą d k o w a n e , szkodliwych wpływów biologicznych. się praca W Gorzej dział wadzony d o s t ę p n e , zabezpieczone od profilaktyki kartotek wygląda organizacji wybija wybitnego muzeum zdaje tym Muzeum w W w Brnie, dra szczególną układzie jaki zdołali pierwsze pro­ Ludwika uwagę zasłu­ które w każdej się z o r i e n t o w a ć w stanie posiadania muzeum zarówno graficznym. na muzeologa, na magazynów się doskonale prowadzone kartoteki, chwili pozwalają natów sposób rzeczowym, jak przy tego d o k o n a ć — pozostanie na ilości i geo­ muzeum jest (jedyne niewielkiej na ciastymi, z roku 1770, z p o d c i e n i e m (1750 ku kilka mieszczańskiego, drewniany 1660, dwie Pozostałe we Velke Jaroniek Dookoła jest w s p a n i a ł a się kach" prymitywnie się tu ingerencję artystów plastyków, którzy narzucają swoje projekty rzemiosłu ludowemu, sprowadzają powielacza dostarczonych O ile sposób ingerencji U L U V czości ludowej dobnie jak budzić a o tyle może postawiona rozpoznania poprzednio) i terenu drewniany z zagrody kopiami sołtysiej zabytków budyn­ obiektów ze ozdobionych rzeźbionymi znaj­ nieco „ u p i ę k s z o ­ Dookoła ciowo maskami „ocz­ (il. 9). (o sztuki w tej czym opracowywania pisa­ posiadanych ULUV zgromadziło posiadających się sporo l u d z i , przygotowanie częś­ naukowe, częś­ pracy, a dziś osiągnęli już poświęcone a lide"), stało ludowej. w dużej które, później Dzięki nie części pismem jest „ T v a r " , ULUV artykuły czasopismami kowe jak z np. R. a nie w ULUV mógł ludowej czemu, („Veci zastąpione lepsze, a l e remesla". ludowej Bednarika zespołowi bardzo dobre pismo, sztuce zo­ za Drugim którym zakresu wydaje poświęcone Małych za­ przez b y n a j m n i e j „Umieni się to­ duże znawstwo w temu wiadomo efektowniejsze rzają w to czaso­ również zda­ sztuki ludowej. Poza również pozycje książ­ twórczości „Malowane artystycznej, ohniśtia v oblasti Karpat". Ogólnie biorąc, ilość słowacji publikacji znaczna. Nie z będę ukazujących zakresu jednak na się sztuki tym w Czecho­ ludowej miejscu jest omawiał W n ę t r z a b u d y n k ó w w y k o r z y s t y w a n e są do celów stawowych; ekspozycja w a ż n i e j s z e p o z y c j e k s i ą ż k o w e d o c h o d z ą do P o l s k i i s ą ilustrować naszym częściowo gablotowa, częściowo tradycyjne urządzenie Sprawa wobec słowacką, ma się dawne np. mające (izba jest w domu obecnie, sołtysim). szczególnie dyskutowana. Stało się kulturalnych, które opieki propagandy konserwatorskiej, wieści o najcenniejszych częściowo raz dotkliwych rozebrany i po dosyć raz ostatni utrzy­ tisky" czy drewnianego do rozbiórki skłoniły opracowania cennych o k a z ó w dyrekcję planu muzeum budowy gdy chomych znajdzie zealnym, opiekę ludu 262 problem swoje nad ochrony piętrowego w Martinie którego latach. zabytków w twórczością de­ budownictwa skansenu, rozwiązanie żywą składają się święcone realizacja przewidziana jest j u ż w najbliższych Podczas w ilustrowane został pionie nieru­ mu­ artystyczną sprawuje wspomniany poprzednio U L U V , insty­ na twu. praca pozycji muzeum graphischen Staaten". Z wspomnieć jedy­ pt. innych nich szcze­ zatytułowana „Male przez O d d z i a ł Etno­ L . Kunza. Na wydane i serię doskonale etnograficznym, ludowej plastyki oraz etnograficznemu druków" „Etnografia ukazała w krajoznawczego" Museen o wśród ujść wszystkim kilkudziesięciostronicowe, „Małych L. Kunza przede a zagadnieniom uwzględnieniem serii to redakcją starannie książeczki szkle, hafty) W seria wydawana bardzo różnym Są muzeów, poznania, Brnie pod szczególnym zy czytelnika. (Małe druki), które nie dobrze znane. P r a g n ą ł b y m niektórych warta graficzny zwłaszcza że wszystkie wydawnictwa, które łatwo mogłyby polskiego publikacje gólnie spręży­ Niedawno zabytek uwagi wydawnictw, etnografom nie w s k a z a ć nadchodzą stratach, zabytków. bibliografii tych wieś budownictwa w Cićmanach. Mnożące się wypadki wastacji na jasne, objęły b u d o w n i c t w o d r e w n i a n e nie odpowiedniej alarmujące szczędzą zwykła długo. Mimo stej izby żywo przemian tam wyposażenie skansenów terenie Słowacji, że jest wy­ jest ciowo a m a t o r ó w , którzy swą wiedzę zdobywali Strom- przy po­ skle­ materiałów. przez k i l k a lat w y d a w a ć mianowicie wytwór­ zastrzeżeń, ogół m a ł o jest dobrej sztuki przeniesione w sprawy szereg umiejętnie sprawa już roli i asortyment sprzedawanych w jego instytucji łem j e do wzorów. ULUV ro­ ludo­ idącą kresie mieszczański produkcji wyrobów daleko bu­ dom obli­ odpowiedni niejednokrotnie ratusz pasterską. uli dopuszcza w ludowej uatrakcyjnienia obiektów mianowicie: pasieka k ł o d o w a z imię musi cennych k ó w tzw. wójtostwa. Jednym z ciekawszych składająca oczywiście kształtowanie ku nymi", jakby wynikało z porównania obydwu berga, wych Morawach. dzwonniczki są co na liś­ mieszkalny Karlovice zyski, artystycznej. W jed­ gospodarczą, wpływać drzewami d u j ą c y c h się w terenie, i to k o p i a m i skansenu na starymi piętrowy budynki, oraz b u d y n e k wsi na r.), b u d y n e k gospody p o n o ć z drewniane dwa Cze­ niewielkie miasteczka. a z D o l n e j B e c v y oraz k o l i b ę kościół kraju) Rożnowie otoczonej zgromadzono downictwa tym twórców zasadzie s p ó ł d z i e l ­ placówką ludowej, peryferiach polany, czoną wszystkim pach w y r o b ó w , gdzie na 1925 r. a r t y s t a m a l a r z B o h u m i l starym parku przede ekspo­ kierownictwa. indywidualnych czej. U L U V — p o d o b n i e j a k nasza C P L i A — j e s t nak nauko­ w w zarówno 79 000 zawsze t a j e m n i c ą skansenowskie Założył je w skupiająca trzej pracownicy J e d n ą z ciekawszych p l a c ó w e k muzealnych w chosłowacji w od szkodników tucja j a k i pracownie zorganizowane na sposób etnograficzny przez Kunza. W gują roz­ zgromadzone renowacyjna. opracowania miejsce miasta, atmosferycznych i dziedzinie w e w n ę t r z n e j oraz wi punktach der mittel wydawnictw oraz muzealnic­ się m. „Die in. eks­ ethno­ osteuropäischen muzealnych popularnonaukowych ze (obra­ historycznej und po­ należy opracowaniach etnograficznych m u z e u m w G o t t w a l d o v i e oraz o rocz­ niku pt. „Nove obzory" w y d a w a n y m przez muzeum w o j e w ó d z k i e w Presovie (pierwszy rocznik u k a z a ł się �w z 1959 r.). Rocznik wszystkich zawiera dziedzin wielodziałowym, m. in. artykuł święcony ludowej Z sztuce mniej należy zeum w dra Brnie, naukowy w Jana K o m y , po­ czasopism „Radostna poświęcone znaleźć można ludowej Zeme", mu­ wyd, przez interesujące twórczości tych artykuły p r z e z n a s z y c h s ą s i a d ó w zza K a r p a t i Fot. Vladimir Czechosłowackiej CZARNA Czarna a pod dzieli Ceramikę się względem mianowicie: dymioną W czą i Akademii który jest w ceramikę na na trzy że działania się ziemiach na późnolateńskim ją wśród powszechnie na w korzystną, nad z za­ Polsce. B y ł o b y gdyby nawiązana prowa­ się na rze­ tle wspól­ została bliższa współ­ sztuką ludową w Pol­ stronom na badawczej. Reinfuss. ZIEMIACH 0 wyroby i hutnictwie. grafitowane górniczych naczynia ośrodkach okolicach Kutnej Jachimova i cera­ współczesnej wy­ Morawy. w znajdujemy we Moraw, Hory, Czeskich południowe również północne Ceramika grafitowana występowała górnicze, podwiniętym kubki brzegiem względnie z (tygliki naczynia brzegiem trójkątnie do szego z a s t o s o w a n i a n i e i - dziobem, w śred­ płaskie kaganki uformowaną topienia) zasobowe i ( i l . 2), do byli czone dziej garnki szyjką (il. których jest znamy. W istocie chodzi więc w Hory. bardzo i drobnych ceramiki miejscowi garncarze, sporów także Ceramika sowań grafitowana etnograficznych wyrobów do z historii wtedy, nad wieku. nią należą w i i W Sawza­ ze skarg caslavskich. zaintere­ część powszechnie pozostałych działu nad stanowi używanych do bar­ Hory s i ę ze zakres gdy badań wypadkach z dziedziny techniki. Zupełnie inne problemy przynoszą ramiką ona Ledćy ledeckich wchodzi poświad­ szczególnie Kutnej garncarzami na garncarskich XIII—XVII studia między prak­ garncarze z np. garncarze garncarzy prostych grafitowanej pisanych, miejscowości, się ograni­ zajmowano co i z Caslava, o c z y m d o w i a d u j e m y kutnohorskich i medalionów nie Wytwórcami towar tech­ ( i l . 2), k t ó r y c h systematyką nimi z pojawiają rzadko linii poziomych, nalepiania Bywali swój związku do Formy hutnictwa. dokumentach oddalonych jemnych 1), bliż­ pory. większości z Kutnej w do w i grafitowanej względów lub tej w dostarczali Terenem ceramice znaczeniem zawą Budziejowic, w. górnictwa które przystosować i hutniczej technologii. szyjkach zasobowych n a c z y ń wszystkich niowieczu w trzech rodzajach f o r m : były n i m i z na zmian się j e d y n i e do r y t y c h 1 falistych szczególnie Moraw. wątpienia stopniu ceramiki średniowiecznym i skorupy b y ł y bez czają czasie z u p e ł n i e p o w s z e c h n e , XVII—XVIII zrozumiałych się na­ grafitowana w CZESKICH wielkich górniczej w Ozdoby ze używanych i mniejszym obficie znikają bez nicznym rozwojem tycznym rezultacie północy gra­ było „stradonickim"). Czech na wydobywania grafitu a W w swoim można mechaniczne charakter technicznej, k t ó r a b y ł a potrzebna w i jak nau­ są badań wiąże i C z e c h o s ł o w a c j i , co p o z w o l i ł o b y o b u użyt­ Ceramika ceramika posiada j e d n a k p r a w i e w y ł ą c z n i e miski krajów rozszerzenie p ł a s z c z y z n y bardziej czeskich (zwanym się górnictwie jest chemiczne, czasach h i s t o r y c z n y c h Czechy, obu skierowane problematyka opracowywanymi Su­ zasadnicze czerep, skorupa ogniotrwała. Spotyka w Czechach plastycznej. Czechosłowacji sce te charakteryzuje czyń. W Jihlavy, terenie nych zainteresowań NA grafitowaną, stopniu pojawia okresie całe sztuki pu­ czernioną. powoduje, dużym fitowana w zainteresowania wypadkach na w Nauk technologicznym i ceramikę grafitowaną wytrzymała i wielu dla to, ż e z a r ó w n o ludowej gadnieniami konany z masy glinianej z d o d a t k i e m sproszkowanego grafitu, których dzonych Roman CERAMIKA ceramika grupy, różne mikę kowych, na istnieje spora ilość p r a c o w n i k ó w Scheufler Instytut Etnograficzny — Praga kowym, wskazuje Słowacji praca badaczy p r a c u j ą c y c h artystycznej. Znaczna ilość prac z dziedziny sztuki ludowej blikowanych na wspomnieć przez I n s t y t u t Ś l ą s k i (Sleski Ustav) w Opawie. W o b u czasopismach detów i zagadnienia „Valaśsko", wydawany oraz muzeum Sarisa. Polsce z n a n y c h kwartalnik w dorobek reprezentowanych dymioną ( i l . 3—9). N a studia nad ziemiach czeskich powszechnie znana, a sposób jej p r o d u k c j i w ce­ była za- 163 � https://zbiory.etnologia.uw.edu.pl/files/original/1bcde297b166581fe0fdf8ce134dc539.pdf 1e225821721aac56ecb34142842f591c Dublin Core The Dublin Core metadata element set is common to all Omeka records, including items, files, and collections. For more information see, http://dublincore.org/documents/dces/. Title A name given to the resource Lud Publisher An entity responsible for making the resource available Polskie Towarzystwo Ludoznawcze Rights Information about rights held in and over the resource Licencja PTL Format The file format, physical medium, or dimensions of the resource pdf Language A language of the resource pol Type The nature or genre of the resource czasopismo Text A resource consisting primarily of words for reading. Examples include books, letters, dissertations, poems, newspapers, articles, archives of mailing lists. Note that facsimiles or images of texts are still of the genre Text. Dublin Core The Dublin Core metadata element set is common to all Omeka records, including items, files, and collections. For more information see, http://dublincore.org/documents/dces/. Relation A related resource oai:cyfrowaetnografia.pl:publication:4120 Date A point or period of time associated with an event in the lifecycle of the resource 1957 Subject The topic of the resource film etnograficzny dokumentacja etnograficzna Identifier An unambiguous reference to the resource within a given context oai:cyfrowaetnografia.pl:3845 Title A name given to the resource Z doświadczeń nad stosowaniem filmu w dokumentacji etnograficznej / Polska Sztuka Ludowa - Konteksty 1957 t.11 z.2 Description An account of the resource Polska Sztuka Ludowa - 1957 t.11 z.2; s.117-118 Creator An entity primarily responsible for making the resource Reinfuss, Roman Language A language of the resource pol Publisher An entity responsible for making the resource available Państwowy Instytut Sztuki Format The file format, physical medium, or dimensions of the resource application/pdf PDF Text Text capture metadata for PDF documents Text prawdopodobniej w wysokości kosztów, które się z tym wiązały. Gdy z początkiem obecnego stulecia w związku z mechanizacją większych przemysłowych ośrodków tekstylnych wycofywane z nich krosna ża­ kardowa zaczęły przenikać do małych rzemieślni­ czych pracowni tkackich, przedostawały się wraz z nimi i gotowe zestawy kart żakardowych, które przypuszczalnie wykonywane były przez odpowied­ nich specjalistów od razu w kilku egzemplarzach, skoro identyczne wzory spotykamy w różnych pra­ cowniach tkackich. Przykładem tego są pracownie Płońskiego i Łazowskiego, które tkają z takich sa­ mych kart żakardowych, pracownia Wiktora Pacelta w Toczyskach Podbornych, posługująca się kartami do tkania wzoru „w róże", czy pracownia Bronisława Kowalskiego w Kosowie (obydwie miejscowości leżą w powiecie sokołowskim), gdzie używano kart do łkania d y w a n ó w „w gwiazdy" ". Trudno jest udowodnić, że stosowane w Brańsku wzory żakardowe były bezpośrednio przeniesione z tkactwa przemysłowego, gdyż produkcja przemysło­ wa zmieniała się i rozchodziła bez jakiejkolwiek do­ kumentacji. Niemniej wyraźne w niektórych moty­ wach w p ł y w y secesji (Tabl. I I . 1, 17), czy tendencja do naturalistycznego traktowania niektórych wzorów (Tabl. I I . 2, 3) wyraźnie wskazują, że mamy tu do czynienia z działalnością zawodowych projektantów, którzy z początkiem bieżącego stulecia zasilali swymi pracami fabryczny przemysł tekstylny. Nie wiadomo, jak wiejscy odbiorcy przyjęli ową bądź co bądź rewolucyjną zmianę we wzornictwie dywa­ nów, którą przyniosła ze sobą technika żakardowa. Są pewne dane wskazujące na to, że w pierwszych latach po zainstalowaniu żakardu wyrabiano w Brań­ sku nadal dywany ręczne o starych wzorach. Wskazy­ wałoby to, że spółka musiała liczyć się z wymaga­ niami bardziej konserwatywnych klientów, którzy nie godzili się na wzory tkane techniką żakardową. Niższa cena za wykonanie dywanu sposobem mechanicznym i urok nowości płynącej z „szerokiego świata" zrobiły jednak z czasem swoje. Dywany żakardowe nie tylko przyjęły się po wsiach w szerokim promieniu od Brańska (głównie na terenie powiatu bielskiego i siemiatyckiego), ale są obecnie przez wiejskie tkaczki odrabiane na ręcz­ nych warsztatach. Mamy wiele przykładów tego ro­ dzaju kopii wykonanych w ostatnim dziesięcioleciu. Najczęściej wśród kopiowanych wzorów występują dywany „w róże", „kwadraty", czasem „liście i róże". 1 Foto 7, DOŚWIADCZEŃ NAD S T O S O W A N I E M W DOKUMENTACJI ETNOGRAFICZNEJ Poziom techniczny i artystyczny owych kopii bywa różny i zależny od biegłości tkaczki. Jedne potrafią „odrobić" żakardowy dywan z niewolniczą dokład­ nością, inne wprowadzają pewne zmiany idące w kie­ runku uproszczeń. Losy brańskiego ośrodka tkackiego stanowią inte­ resujący przykład ilustrujący proces wzajemnego przenikania e l e m e n t ó w dawniej już w kulturę l u ­ dową wrośniętych z nowymi, które przedostają się na wieś w wyniku oddziaływania przemysłu fabrycz­ nego. Na naszym odcinku proces ten w i ą ż e się ściśle z ogólnymi przemianami, zachodzącymi w systemie produkcji kapitalistycznej na przełomie X I X i X X w. Ułatwiły one unowocześnienie techniki tkackiej w drobnych rzemieślniczych warsztatach, ale r ó w n o ­ cześnie uczyniły z nich ośrodki transmitujące na w i e ś nowe wzory czerpane z wzornictwa przemysłowego, które z kolei wnikają do wytwórczości ludowego r ę ­ kodzieła i przyjmują się w kulturze ludowej obok form bardziej tradycyjnych. 1 R. Reinfuss: Sztuka ludowa Podlasia zachodnie­ go, Polska Sztuka Ludowa 1952, s. 279, 280. 2 Praca niniejsza oparta jest w całości na mate­ riałach zgromadzonych w Archiwum Sekcji Badania Plastyki Ludowej P I S w Krakowie. 3 R. Reinfuss j . w . 4 Leonard Namietkiewicz zmarł w r. 1920 w B r a ń ­ sku, Od dłuższego czasu nie zajmował się on tkac­ twem, skoro w księdze zgonów określono go jako rolnika. 5 Wiadomości o sposobie wyrobu d y w a n ó w dwuosnowowych podaje Z . Staronkowa w pracy pt.: Technika tkania d y w a n ó w dwuosnowowych, Pol. Szt. Lud. 1955, s. 206—216. 6 Z. Cieśla-Reinfussowa: Dywany dwuosnowowe braci Składanowskich z Wyszkowa, Pol. Szt. L u d . 1954, s. 44, ryc. 15. 7 Konrad Hahm: Ostpreusische Bauernteppiche, Jena — Berlin 1937. 8 R. Reinfuss: Pokonkursowa wystawa sztuki l u ­ dowej w Augustowie i Kolnie, Pol. Szt. L u d . 1951, s. 187, ryc. 3. 9 K . Hahm: Ostpreusische... s. 78, tabl. X X X I V . 10 R, Reinfuss: Sztuka lud. Podlasia zachodniego, s. 281, ryc. 15, grajował: Jan Swiderski. FILMU Roman Reinfuss Precyzyjna dokumentacja badanego zjawiska jest w każdej pracy naukowej czynnością podstawową. Szczególnie jednak ważna staje się ona w dziedzinie etnografia której przedmiot badań — kultura ludo­ wa, ulega tak silnym przemianom w czasie, a ostat­ nio g w a ł t o w n i e zanika pod w p ł y w e m wzmagającej się z roku na rok fali urbanizacji. Etnograf pracujący w terenie zdaje sobie z tego sprawę, że przeprowa­ dzona przez niego dokumentacja jest często jedynym, niepowtarzalnym już utrwaleniem dla celów nauko­ wych ginącego zjawiska. W tej sytuacji każda nowa metoda, która może przyczynić się do usprawnienia prac dokumentacyjnych, musiała spotkać się ze stro- ny etnografów z należytym zainteresowaniem. Dotyczy to i oczywiście filmu, który jest jedyną i najdosko­ nalszą formą utrwalania wszystkiego, czego istotą jest ruch. Opis słowny, rysunek czy fotografia nigdy nie da pełnego obrazu zjawisk takich, jak taniec, ot rzędy i zwyczaje, zabawy i gry młodzieży, wyko­ nywanie pewnych czynności etc. We wszystkich tych wypadkach niezastąpioną formą dokumentacji jest oczywiście taśma filmowa, rejestrująca w sposób ścisły przebieg obserwowanego zjawiska. W Polsce z pierwszymi próbami zastosowania fil­ mu dla celów etnograficznych spotykamy się już w okresie międzywojennym, kiedy znany fotografik 127 �warszawski Stanisław Jankowski przy fachowej współpracy prof. Eugeniusza Frankowskiego nakręcał film o zwyczajach ludowych w Łowickiem. Po woj­ nie zainteresowania etnografów filmem w z m o g ł y się znacznie. Pisano o konieczności zastosowania filmu w badaniach ludowego t a ń c a i innych dziedzin l u ­ dowej k u l t u r y . Podejmowano również w tym kie­ runku konkretne próby. Szły one bądź drogą ama­ torskiej produkcji filmów etnograficznych, bądź dro­ gą współpracy etnografów z Filmem Polskim. P r z y ­ kładem prób amatorskich w dziedzinie utrwalania na taśmie filmowej zjawisk etnograficznych b y ł a akcja prowadzona w latach 1946—1948 przez Muzeum Etno­ graficzne w Krakowie, które w roku 1946 nabyło bardzo dobrze wyposażony aparat w ą s k o t a ś m o w y (16 mm) marki Movicon i rozpoczęło przy jego użyciu pierwsze zdjęcia w terenie. Przedmiotem zdjęć były głównie prace rolne oraz zwyczaje doroczne w K r a ­ kowskiem. Rezultat dwuletnich prób stanowią trzy dłuższe filmy Prace rolne w T v ń c u " (ok 120 m) „Zwyczaje wielkanocne w Krakowskiem" (ok. 150 m) i „Zwyczaje Bożego Narodzenia w Krakowskiem" (ok. 200 m), ponadto nakręcono kilka większych frag­ m e n t ó w ilustruiacvch niecenie koszyków (30 m) w y ­ rób czapek-magierek (20 m) produkcie garnków gli¬ nianych (30 m), odpust w K a l w a r i i (60 m), tańce Góralskie (9Q m l ' i oare innych Filmy nakręcone h v ł v sposobem ściśle amatorskim W charakterze ODeratora pracowałem ia (DO krótkim kursie oneratorskim w krakowskim Instytucie Filmowym) filmy czy noszczególne sceny reżyserowaliśmy na zmianę z dyrek­ torem muzeum orof Tadeuszem Sewerynem Taśmę inwersyina w y w o ł y w a ł bardzo D r v m i t y w n v m snosobem nieżyiacy iuż dziś A Hamzaczek z zawodu technik teatralny Wyniki tvch nrób b v ł v n a o s ó ł zadowalaiac= a nawet dobre Sceny nakręcane w Ple­ nerze rządzili w świetle r e f l e k t o ^ wychodziły ostro i czysto Z t a i H a n S m S zdarzyła sie taka* a w a r i a 0 ^ ™ ™ ^ ™ ™ zycia obrazów była na oeół niezła^ nattrńi" t t Z r i i w nełni wydobyty ł z w y e z a i i n h r o r i l l ^^lność dzięki częstemu s t n s o ^ ^ n o n 4 rana duża f t X ' techniki ™ 1 aktor -ka o r a w i e ? r e s u h h « 7sw,?tu J v i «Sl ńnru szaiacvch s i T ™ « f n h i P k t ™ ^ * « r l » l f w ™ ™ « dzti tvlko Łdn?Jr\ ŻPhv rtZ™»lT IZ rZ, wv~ k m ™ Z h T n Z C nil uwaCi na kamprl <£«nv n ™ ^ i a » i a ? » r * WBlednfe hvłv ^ £ " , W n r p l l w r n w a n p ^ r t ^ I a 1 2 s y fl bem raporTerTwm r o D l o n ° "» a gorąco , sposo- Ujemną stroną pracy, która niewątpliwie musiała zaważyć na ostatecznych wynikach naszych poczynań filmowych, była konieczność oszczędzania taśmy, która prawie wykluczała zarówno powtarzanie scen, jak i wszelkie nakręcanie „na wyrost". Zwykle około 90»/(i nakręconej taśmy zostawało w ostatecznym mon­ tażu wykorzystywane, co w „prawdziwym" filmie nigdy nie bywa praktykowane. Dobrze zapowiadające się próby stosowania filmu w dokumentacji etnogra­ ficznej zostały w krakowskim Muzeum Etnograficz­ nym przerwane w roku 1949. Przyczyną był brak taśmy filmowej, trudności z jej obróbką, a po części może i to, że przestałem w Muzeum Etnograficznym pracować. Gdy po przejściu do P I S - u próbowałem kontynuować moje prace filmowe w dziedzinie do­ ku-nentacji plastyki ludowej, w y n i k ó w nie było już żadnych. Dostałem do ręki rozklekotaną „16-tkę" Zeissa z jednym obiektywem, a taśm oddanych do wy­ wołania nigdy nie oglądałem. Inaczej sprawę dokumentacji filmowej rozwiązało w tym samym mniej w i ę c e j czasie Muzeum Etnogra­ ficzne w Łodzi. Nie przejmowało ono całej produkcji filmowej na siebie, ograniczało się jedynie do nau­ kowego opracowania scenariusza i zorganizowania zdjęć w terenie, które wykonywali na taśmie 16 mm 118 studenci łódzkiej szkoły filmowej. Znam jeden z tych filmów o garncarstwie w Medyni G ł o g o w s k i e j , na­ kręcony w e d ł u g scenariusza i pod kierunkiem dr J a ­ niny Krajewskiej. Film był pod w z g l ę d e m dokumen­ talnym bez zarzutu, a jego poziom techniczny był również zupełnie zadowalający. Prócz wspomnianych w y ż e j prób organizowania dokumentacji filmowej przez placówki etnograficzne zanotować też należy wypadki współpracy z Filmem Polskim, a ściślej z placówką łódzką, produkującą filmy o ś w i a t o w e . Inicjatywa w y s z ł a z kół filmowych, które zwróciły się w roku 1946 do niektórych etno­ grafów z propozycją opracowania scenariuszy do fil­ m ó w przedstawiających ludowe zwyczaje doroczne. Zostały w ó w c z a s zrealizowane trzy filmy krótkometrazowe: „Wielkanoc w Łowickiem" (wg scenariu­ sza M. Świątkowskiej), „Zwyczaje górali śląskich" (wg scenariusza M. Gładysza) oraz „Zwyczaje doroczne w Krakowskiem" (wg scenariusza R. Reinfussa). Filmy te wykonane dobrze pod w z g l ę d e m technicznym (For¬ bert) skutkiem dużej niefrasobliwości ze strony re­ żysera, nie dbającego ani o scenariusz, ani o zacho­ wanie dokumentalnego charakteru filmów, w y p a d ł y bardzo słabo. Na ekrany weszła jedynie „Wielkanoc w Łowickiem" i (na krótko) „Zwyczaje górali śląskich". „Zwyczaje doroczne w Krakowskiem", które zostały wykonane najgorzej, nie w y s z ł y poza' sale przezna­ czone do w y ś w i e t l a n i a filmów dla ciasnego grona specjalistów. Na tych nieudanych próbach urwała się współpraca etnografów z filmowcami. Czasem jednak do tematyki etnoeraficznei wracali sami filmowcy nakręcając filmy krajoznawcze (np Wielki redyk") czy reportaże dla kroniki lub też studenci szkoły fil­ mowej, szukający w dziedzinie etnografii tematu dla s w v c h ' szkolnych wvr>racowań Przvkładem filmu szkolnego może b y ć krótkometrażówka o earncarzach iłżeckicn (głównie o Kitowskim) nakręcona przed paru laty przez A. Wajdę. Reportaże z zakresu sztuki ludowej, które w y ­ świetlane są w ramach kroniki filmowej, b y w a j ą i n ­ teresujące jeśli chodzi o zdjęcia czy montaż, ale ich wartość dokumentalna jest zazwyczaj niewielka. C e ­ lem reportażu jest przecież stworzenie efektownej migawki, nie zaś dokumentu naukowego, stąd i przy­ padkowość w wyborze tematu, brak etnograficznej ścisłości itp. Zresztą jakże można od kinoreporterów w y m a g a ć innych rezultatów, skoro w dziedzinie etno­ grafii przystępują oni do pracy jako laicy pozbawieni jakiegokolwiek przygotowania. Reasumując dotychczasowe doświadczenia nad za­ stosowaniem filmu do c e l ó w etnograficznych trzeba na wstępie stwierdzić jeszcze raz to, co już wielo­ krotnie m ó w i o n o : że film w dokumentacji etnogra­ ficznej jest istotnie narzędziem niezbędnym i naj­ w y ż s z e j klasy. Chodzi jedynie o to, ażeby go umieć należycie wykorzystać i wiedzieć, kto ma się tym za­ jąć. Próby prowadzone drogą amatorską nie mają w tej chwili szans powodzenia ze w z g l ę d u na znacz­ ne trudności zdobycia precyzyjnych kamer i taśmy filmowej, trudności w organizowaniu oświetlenia w czasie zdjęć, w y w o ł y w a n i a i kopiowania. Współpraca z Filmem Polskim też nie rokuje n a j ­ lepszych nadziei. F i l m nie jest zainteresowany w z d j ę ­ ciach takich, jakie są potrzebne etnografom do ce­ lów naukowych; te zaś, które film robiłby ze swego punktu widzenia, nie posiadają w i ę k s z e j wartości dla etnografów. Gdyby zaś film w y k o n y w a ł dokumentacje etnograficzne na zlecenie etnografów, to po pierwsze: dokumentacja ta byłaby zbyt kosztowna, po wtóre: praca i tak napotykałaby w praktyce na duże trud­ ności. Wykonanie poprawnego filmu dokumentalnego wymaga nie tylko znajomości przedmiotu, którą wnosi etnograf, i umiejętności technicznych, które repre­ zentuje operator, ale i w ł a ś c i w e j reżyserii, na którą składa się spory zasób wiedzy i talentu. Gdyby osobę reżysera ze współpracy wyeliminowano, dobry etno- �graf i dobry operator kręciliby prawdopodobnie liche, a może i nieużyteczne filmy; jeżeli zaś przyjęto by współpracę zawodowego reżysera, ale nie znającego się na zagadnieniach kultury ludowej, nie będzie on umiał wczuć się należycie w s w ą pracę i nie zachowa tej proporcji, w jakiej dopuszczalna jest w filmie do­ kumentalnym ingerencja sztuki reżyserskiej. Wszelkie zaś nadużycie reżyserskiej swobody musi nieodwo­ łalnie pociągnąć za sobą obniżenie poziomu nauko­ wego filmu, a zatem uderzy w podstawowy sens całej pracy. Jakież jest w i ę c wyjście z sytuacji? Wydaje ml się tylko jedno. Należy stworzyć warunki, w których mogliby wyrastać etnografowie-filmowcy, a w i ę c l u ­ dzie, którzy łączyliby w i e d z ę etnograficzną ze znajo­ mością kinooperatorstwa i reżyserii filmowej. Że na tej drodze mogą w y r o s n ą ć prawdziwe talenty, mamy przykład na Włodzimierzu Puchalskim, który prze­ cież nie stworzyłby swoich znakomitych filmów z ż y ­ cia zwierząt, gdyby był tylko znakomitym fotografi­ kiem i filmowcem, a nie przyrodnikiem. Kształtowanie się tego rodzaju pracowników nau­ kowych w dzisiejszej sytuacji gospodarczej, gdy fil­ ZBIGNIEW mowy ruch amatorski nie rozwija się z braku sprzętd i pieniędzy, jest trudne. Sprzyjające temu warunki powinny stworzyć instytuty naukowe, dając do rąk zatrudnionym przez siebie etnografom odpowiedni sprzęt do wykonywania zdjęć kinowych, rozszerzając pracownie fotograficzne w sposób umożliwiający p e ł ­ ne opracowanie negatywowej i pozytywowej t a ś m y fil­ mowej. Konieczne byłoby też systematyczne dokształ­ canie interesujących się techniką filmową etnografów przez umożliwienie im korzystania z kursów kinooperatorskich i reżyserskich oraz odbywania praktyki w instytucjach zajmujących się produkcją filmów naukowych. Rss. 1 T . Zygler: Polskie tańce ludowe i ich badanie, Pol, Szt. L u d . 1948, nr 1, s. 10. 2 R . Reinfuss: Etnografia w produkcji F i l m u P o l ­ skiego, L u d 1947, s. 340—348. 3 R . Reinfuss; Uwaga! Kręcimy film! (Reportaż ze zdjęć w terenie), Orli Lot 1947, s. 50—53. GAWRAK O FILMOWE ARCHIWUM POLSKIEJ TWÓRCZOŚCI L U D O W E J Nasi etnografowie i badacze, dokumentujący dla ce­ lów naukowych i archiwalnych plastykę ludową i folk­ lor, posługują się w swej działalności dość ubogim asortymentem środków; fotografią, rysunkiem, zapisem słownym, a z metod bardziej nowoczesnych — t a ś ­ mą magnetofonową. Nie dostrzegają oni na ogół czynnika, który w całym świecie wybija się w do­ kumentacji naukowej na pierwszy plan — kamery filmowej. Wybór metod i środków dokumentacji musi odpo­ wiadać specyficznym potrzebom każdej dziedziny nau­ ki i sztuki. Jeżeli chodzi o plastykę ludową (malar­ stwo, rzeźbę, architekturę, zdobnictwo) — operującą elementami statycznymi, sprawę rozwiązuje w pew­ nym stopniu fotografia lub rysunek, choć rozwiązuje ją w sposób niedoskonały, pokazując dzieło w oder­ waniu od środowiska, twórcy i procesu twórczego. Gorzej z dokumentacją muzyki i pieśni ludowej. T u taśma magnetofonowa notując dźwięk oderwany od tła wizualnego, zwłaszcza od wykonawcy, daje efekt połowiczny. Całkowicie ułomny efekt z punktu w i ­ dzenia naukowej dokumentacji dają dotychczasowe metody tam, gdzie na zjawisko artystyczne, poza ob­ razem i dźwiękiem, składa się element ruchu. K l a ­ sycznym przykładem jest taniec ludowy, gdzie ruch i gest jest czynnikiem dominującym. Jakiż efekt nau­ kowy i artystyczny może tu dać fotografia? Jest rze­ czą oczywistą, że jedyną pełnowartościową i uniwer­ salną metodą, zespalającą jednocześnie elementy ob­ razu, ruchu, słowa, dźwięku i barwy jest nowoczesna taśma filmowa. Niestety, ta właśnie metoda, w nau­ kowym dokumentowaniu plastyki ludowej, folkloru i tańca najmniejszą dotychczas odgrywa rolę. Wartość dokumentacyjna taśmy filmowej polega nie tylko na mechanicznym sumowaniu walorów fotogra­ fii, tekstu i magnetofonu. Barwna i dźwiękowa taśma daje najpełniejszą i najbardziej zbliżoną do rzeczy­ wistości reprodukcję zjawiska artystycznego. Posiada ona nadto dla badacza tę wyższość nad obserwacją z natury, że pozwala dla celów naukowej analizy dowolnie zatrzymać bieg obrazu i dźwięku na stole montażowym. Drugim istotnym walorem taśmy filmowej jest jej swobodna przenośność i łatwość powielania. Stwarza to nowe możliwości nie tylko dla dydaktyki, ale i dla popularyzacji tematu w salach kinowych. J e d n o c z e ś ­ nie może rozwiązać w dużym stopniu problem nau­ kowej wymiany międzynarodowej i popularyzacji na­ szej twórczości ludowej za granicą (bądź zastępując kosztowne wystawy zagraniczne, bądź stanowiąc w a ż ­ ne uzupełnienie wystaw). Trzecią zaletą filmu jako środka dokumentacji jest trwałość. Należycie konserwowana taśma fII-nowa trwa dziesiątki lat i może b y ć przekopiowywana w nieskończoność. T a zaleta powinna b y ć poważnie brana pod uwagę m. in. przy rozpatrywaniu zagad­ nień związanych z przyszłym muzeum polskiej t w ó r ­ czości ludowej. + * * Jest rzeczą znamienną, że idea filmowego rejestro­ wania niektórych przejawów folkloru narodziła się w Polsce już przed 60 laty, niemal jednocześnie z powstaniem kinematografii, a pierwszym jej szer­ mierzem był pionier naszej kinematografii, znany w świecie propagator idei archiwów filmowych — Bolesław Matuszewski. O działalności tego warszaw­ skiego fotografa, producenta pierwszych naszych fil­ m ó w dokumentalnych i kronik, pisze w 1898 r. T y - 119 � https://zbiory.etnologia.uw.edu.pl/files/original/d37d563a7955f7cf51a5d674c7f7b648.pdf 8f64a8f6d0ad1aaeea53abd568bfb09e Dublin Core The Dublin Core metadata element set is common to all Omeka records, including items, files, and collections. For more information see, http://dublincore.org/documents/dces/. Title A name given to the resource Polska Sztuka Ludowa - Konteksty Text A resource consisting primarily of words for reading. Examples include books, letters, dissertations, poems, newspapers, articles, archives of mailing lists. Note that facsimiles or images of texts are still of the genre Text. Dublin Core The Dublin Core metadata element set is common to all Omeka records, including items, files, and collections. For more information see, http://dublincore.org/documents/dces/. Relation A related resource oai:cyfrowaetnografia.pl:publication:4779 Date A point or period of time associated with an event in the lifecycle of the resource 1964 Subject The topic of the resource badania etnograficzne sztuka ludowa - badania Identifier An unambiguous reference to the resource within a given context oai:cyfrowaetnografia.pl:4436 Title A name given to the resource Stan badań nad sztuką ludową i ich perspektywy na najbliższą przyszłość/ Polska Sztuka Ludowa - Konteksty 1964 t.18 z.4 Description An account of the resource Polska Sztuka Ludowa - Konteksty 1964 t.18 z.4; s.190-192 Creator An entity primarily responsible for making the resource Reinfuss, Roman Language A language of the resource pol. Publisher An entity responsible for making the resource available Instytut Sztuki PAN Format The file format, physical medium, or dimensions of the resource application/pdf PDF Text Text capture metadata for PDF documents Text Roman Reinjuss STAN BADAŃ NAD S Z T U K Ą L U D O W Ą NA N A J B L I Ż S Z Ą P R Z Y S Z Ł O Ś Ć Gdybyśmy dzieje rozwoju badań nad sztuką l u ­ dową w Polsce podzielili na trzy okresy rozgrani­ czone pierwszą i drugą wojną światową, pierwszy — najdawniejszy charakteryzowałby działalność nielicz­ nych entuzjastów, którzy, jak Seweryn Udziela czy Władysław Matlakowski, urzeczeni pięknem ludowej twórczości plastycznej przystąpili do jej dokumenta­ cji. Celem tej pionierskiej pracy, prowadzonej jeszcze w sposób na poły amatorski, bez sprecyzowanych za­ łożeń metodologicznych, wypływającej z romantycz­ nego stosunku do ludu i jego kultury, ibyła chęć po­ kazania szerokim warstwom społeczeństwa tej za­ poznanej dziedziny ludowej twórczości i podniesienie jej artystycznej rangi jako jednego z czynników kształtujących narodowy styl polskiej sztuki pla­ stycznej, a w szczególności dekoracyjnej. ¡Ná tor naukowy weszły badania nad ludową sztuką plastyczną dopiero w okresie drugim, przypa­ dającym na lata międzywojenne, kiedy w gronie badaczy ludowej plastyki znaleźli się zawodowi etno­ grafowie, jak Eugeniusz Frankowski, Tadeusz Sewe­ ryn, Bożena Stelmachowska, Mieczysław Gładysz, h i ­ storycy sztuki — Ksawery Piwocki, Tadeusz i Ag­ nieszka Dobrowolscy, a także szereg osób zajmują­ cych się problemami ochrony ludowej twórczości artystycznej, wśród których na pierwszym miejscu wymienić należy Janinę Orynżynę i Helenę Schrammównę. O tematyce podejmowanych wówczas prac ba­ dawczych decydowały w pierwszym rzędzie indywi­ dualne zainteresowania poszczególnych autorów oraz różne, mniej lub więcej przypadkowe czynniki, otwie­ rające możliwość publikowania prac naukowych. Brakło wówczas instytucji, która prace badawcze w zakresie sztuki ludowej planowałaby w sposób właściwy zarówno w sensie rzeczowym, jak i tery­ torialnym. W rezultacie okres międzywojenny przy­ niósł szereg cennych opracowań monograficznych, które w sumie nie dawały jednak pełnego obrazu ludowej twórczości plastycznej. Sporo uwagi poświę­ cono wówczas wschodnim obszarom kraju, przy rów­ noczesnym zaniedbaniu etnicznie polskich terenów centralnych i zachodnich. Poważnym mankamentem wielu prac tego okresu była zbyt szczupła baza materiałowa, której w wa­ runkach pracy indywidualnej, prowadzonej często z własnych środków finansowych, bez odpowiedniego aparatu technicznego, nie można było przygotować w sposób zadowalający. Jedyną bodaj instytucją, która w okresie międzywojennym prowadziła zakro­ jone na większą skalę badania zespołowe na terenie całego kraju, była kierowana przez prof. Oskara Sosnowskiego Katedra Architektury Polskiej Uni­ wersytetu Warszawskiego. W wyniku jej działalności powstało (istniejące po dziś dzień) bogate archiwum, 190 I ICH PERSPEKTYWY na które składały się między innymi doskonałe in­ wentaryzacje zabytków ludowej architektury. Jed­ nakże nieliczne prace, publikowane na podstawie tych materiałów, dotyczyły głównie terenów wschodnich, nie należących do polskiego obszaru etnograficznego. Konsekwencje naszkicowanego wyżej stanu badań znalazły swoje odbicie w ówczesnych opracowaniach syntetycznych, w których niedobór materiałów z .Pol­ ski środkowej i zachodniej równoważyć miały ma­ teriały czerpane z terenów wschodnich: Polesia, Wo­ łynia, Hucułszezyzny i in. Okres trzeci, obejmujący ostatnie dwudziestolecie, przyniósł zasadnicze zmiany. Opieka, którą rząd Pol­ ski Ludowej otoczył prace naukowe, dostarczając na ten cel środków, jakimi nauka polska nigdy przedtem nie dysponowała, znalazła swój wyraz również w dziedzinie badań nad sztuką ludową. Już w roku 1946 utworzony został przy Ministerstwie Kultury i Sztuki Państwowy Instytut Badania Sztuki Ludo­ wej, którego agendy objęły m. in. badania szeroko pojętej plastyki ludowej. W ciągu dwudziestolecia instytucja ta przechodziła różne zmiany organizacyj­ ne, w rezultacie których znalazła się ostatecznie w Instytucie Sztuki PAN, gdzie kontynuuje swoje badania w dwóch oddzielnych pracowniach: Pracowni Badania Sztuki Ludowej z siedzibą w Krakowie, która zajmuje się badaniami ludowej plastyki, Pra­ cowni Badania Folkloru, znajdującej się w Warsza­ wie, oraz tamże Pracowni Badania Sztuki Niepro­ fesjonalnej, zajmującej się przede wszystkim sztuką tzw. naiwnych oraz różnymi „pograniczami" sztuki ludowej. Powołanie do życia specjalnej placówki naukowej, zajmującej się badaniami ludowej twór­ czości artystycznej, spowodowało istotne zmiany w dziedzinie badań nad sztuką ludową. Widoczne to jest przede wszystkim w zakresie metodologii, gdzie daw­ ne teorie, oparte na światopoglądzie idealistycznym, zastąpiła metoda materializmu historycznego, dająca możność badania i interpretowania zjawisk z zakresu sztuki w ich pełnym historycznym uwarunkowaniu, w powiązaniu z ogółem czynników wpływających na kształtowanie się u ludu odrębnej świadomości arty­ stycznej i estetycznej. Bardzo istotną zdobyczą ostat­ niego dwudziestolecia było przekształcenie form pra­ cy badawczej, gdzie w miejsce indywidualnych wy­ siłków pojedynczych badaczy wszedł system badań zespołowych, opartych na współpracy większego grona uczestników, podejmujących badania na pod­ stawie planu przygotowywanego w sposób całościowy zarówno w sensie tematycznym, jak i terytorialnym. W zakresie badań nad plastyką ludową długofalowy plan badawczy w skali całego kraju opracowany zo­ stał przez ówczesną Sekcję Badania Plastyki Ludo­ wej Państwowego Instytutu Sztuki i przedstawiony na I Ogólnopolskiej Konferencji Naukowej w Spra- �Mapa badań terenowych Instytutu Sztuki PAN prowadzonych w latach 1946-64 przez Pracownię wie B a d a ń nad S z t u k ą , k t ó r a odbyła się w K r a k o ­ wie w 1951 r. O p i e r a j ą c się na analizie dorobku o k r e s ó w po­ przednich, z a p e w n i a ł on w y p e ł n i e n i e l u k w dotych­ czasowym stanie b a d a ń przez r ó w n o m i e r n e ich roz­ łożenie na terenie całego k r a j u , ze szczególnym u w z g l ę d n i e n i e m tych t e r e n ó w , k t ó r e dotychczas nie b y ł y badane, lub gdzie badania prowadzone b y ł y w sposób n i e w y s t a r c z a j ą c y . Wspomniany t u plan, o b e j m u j ą c y z a r ó w n o a k c j ę p e n e t r a c y j n ą w terenie, j a k i opracowywanie m a t e r i a ł ó w w formie publikacji, reaUzowany jest przez P r a c o w n i ę Badania Sztuki L u ­ dowej po dzień dzisiejszy. Dotychczas akcją b a d a ń terenowych zostało już o b j ę t e o k o ł o 3/4 powierzchni k r a j u , a w w y n i k u ich p o w s t a ł o p o w a ż n e archiwum, na k t ó r e s k ł a d a się przeszło 63 tysiące pozycji i n ­ wentarzowych, w postaci s p r a w o z d a ń tekstowych oraz plansz rysunkowych, p r z e d s t a w i a j ą c y c h obiekty sztuki ludowej, a ponadto a r c h i w u m fotograficzne, o b e j m u j ą c e w c h w i l i obecnej ponad 32 tysiące zdjęć ze wszystkich dziedzin ludowej plastyki. Rozległa baza m a t e r i a ł o w a s t a n o w i ł a p o d s t a w ę dla licznych prac naukowych czy to w postaci a r t y k u ł ó w d r u k o w a n y c h w czasopiśmie „ P o l s k a Sztuka L u d o ­ wa", czy o p r a c o w a ń k s i ą ż k o w y c h , k t ó r e d a w a ł y t y m ­ czasowe podsumowanie w y n i k ó w b a d a ń w poszcze­ g ó l n y c h dziedzinach ludowej plastyki, Badania Sztuki Ludowej w Krakowie Kilkunastoletnia d z i a ł a l n o ś ć Pracowni Badania Sztuki Ludowej o d d z i a ł a ł a korzystnie na r o z w ó j za­ i n t e r e s o w a ń t ą dziedziną k u l t u r y ludowej. D o k o ł a Pracowni i redakcji „ P o l s k i e j Sztuki L u d o w e j " s k u ­ piło się liczne grono o s ó b z a j m u j ą c y c h się zagadnie­ niem ludowej plastyki, z a r ó w n o s p o ś r ó d starszego pokolenia, k t ó r e tą p r o b l e m a t y k ą i n t e r e s o w a ł o się już w okresie m i ę d z y w o j e n n y m , j a k i m ł o d y c h , k t ó r z y na ł a m a c h „Polskiej Sztuki L u d o w e j " stawiali swe pierwsze k r o k i na drodze naukowych publikacji, dzięki czemu czasopismo o d e g r a ł o p o w a ż n ą rolę w dziedzinie k s z t a ł c e n i a m ł o d e j k a d r y badaczy ludowej plastyki. Działalność naukowo-badawczą Pracowni, jak r ó w n i e ż jej publikacje, s t a ł y się katalizatorem w p ł y ­ w a j ą c y m na inne instytucje naukowe, k t ó r e częściej niż w dwudziestoleciu m i ę d z y w o j e n n y m w p r o w a d z a ł y do swych p l a n ó w badawczych zagadnienie ludowej plastyki. Odnosi się to przede wszystkim do katedr uniwersyteckich i w i ę k s z y c h m u z e ó w , k t ó r y c h dzia­ łalność, j a k k o l w i e k nie p o w i ą z a n a organizacyjnie z P r a c o w n i ą , z n a j d o w a ł a t u ź r ó d ł o inspiracji z a r ó w n o w zakresie w y b o r u tematyki, jak i sposobu jej na­ ukowego opracowania. W rozległej akcji gromadzenia m a t e r i a ł ó w z zakresu sztuki l u d o w e j b i o r ą u d z i a ł politechniki, w k t ó r y c h katedry a r c h i t e k t u r y polskiej, n a w i ą z u j ą c do tradycji z czasów Oskara, Sosnow- m �skiego, p r o w a d z ą na r ó ż n y c h terenach Polski o ż y ­ w i o n ą a k c j ę inwentaryzacji z a b y t k ó w ludowej a r c h i ­ tektury. W w y n i k u działalności Wszystkich wspomnianych w y ż e j instytucji, z a j m u j ą c y c h się i n w e n t a r y z a c j ą za­ b y t k ó w sztuki ludowej w terenie, nasze rozpoznanie w t y m zakresie stało się znacznie pełniejsze niż to m i a ł o miejsce przed k i l k u n a s t u laty. Stosunkowo n a j ­ lepiej w c h w i l i obecnej przebadane są tereny Polski p o ł u d n i o w e j (Rzeszowskie) i wischodniej (Lubelszczyz­ na) oraz n i e k t ó r e połacie Mazowsza, j a k Ł o w i c k i e czy K u r p i e (gdzie badania p r o w a d z i od lat k i l k u Katedra Etnografii U n i w . Warsz.). Sporo m a t e r i a ł ó w zebrano t e ż na Ś l ą s k u z a r ó w n o G ó r n y m (badania prof. M i e c z y s ł a w a Gładysza), j a k D o l n y m (gdzie ener­ giczną a k c j ę i n w e n t a r y z a c j i sztuki ludowej w terenie prowadzi doe. A d o l f Nasz). Ostatnio wiele prac z za­ kresu l u d o w y c h sztuk plastycznych Wielkopolski opublikowano w w y d a w n i c t w a c h o ś r o d k a p o z n a ń ­ skiego d z i a ł a j ą c e g o intensywnie pod k i e r u n k i e m prof. Józefa Burszty. Najsłabiej w c h w i l i obecnej przebadane są tereny ziem zachodnich oraz n i e k t ó r e obszary Polski ś r o d ­ kowej (okolice Warszawy, Kielecczyzna) czy p ó ł n o c ­ no-zachodniej (Mazowsze p ł o c k i e , M ł a w s k i e , K u j a w y ) , a w Polsce p o ł u d n i o w e j tereny karpackie, gdzie wciąż jeszcze s p r a w ę systematycznych b a d a ń sztuki ludowej przesuwa się na p l a n dalszy, p o n i e w a ż są inne tereny, w y m a g a j ą c e szybszego opracowania „a w g ó r a c h sztuka ludowa jest i tak ż y w a , w i ę c m o ż e p o c z e k a ć te k i l k a lat". Oczywiście w y j a ś n i e n i e takie nie m o ż e nas zado­ wolić. W Karpatach proces n i w e l a c j i k u l t u r y t r a d y ­ cyjnej posuwa się w tempie r ó w n i e s z y b k i m , j a k na dolinach. Ł a t w o więc m o ż e zaistnieć taka sytuacja, że po latach, gdy wreszcie z w r ó c i m y baczniejszą u w a g ę na i n w e n t a r y z a c j ę sztuk plastycznych górali karpackich, nie pozostanie tam j u ż nic z dawnej bogatej k u l t u r y plastycznej tych t e r e n ó w . G d y b y ś m y teraz dorobek ostatniego dwudziesto­ lecia chcieli s c h a r a k t e r y z o w a ć w sposób ogólny, p r ó c z przemian w zakresie metodologii, n a l e ż a ł o b y t u pod­ kreślić przede wszystkim zmiany w zakresie o r g a n i ­ zacji pracy badawczej oraz duże o s i ą g n i ę c i a w za­ kresie b a d a ń terenowych, z m i e r z a j ą c e do stworzenia n a l e ż y t e j podstawy dla p r z y s z ł y c h o p r a c o w a ń mono­ graficznych i syntetycznych. Osiągnięcia te są rzeczy­ wiście d u ż e . D ł u g o l e t n i e badania, prowadzone syste­ mem z e s p o ł o w y m przez r ó ż n e p o w o ł a n e do tego i n ­ stytucje, d a ł y już w tej c h w i l i tak obfite m a t e r i a ł y , o jakich m a r z y ć nie mogli badacze p r a c u j ą c y w o k r e ­ sie m i ę d z y w o j e n n y m . Niemniej jednak n a l e ż y stwier­ dzić, że szczęśliwie z a p o c z ą t k o w a n a i konsekwentnie kontynuowana praca nie jest obecnie z a k o ń c z o n a . Na mapie Polski istnieje wiele b i a ł y c h plam, k t ó r e w s k a z u j ą , że nie d o t a r ł a t a m jeszcze penetracja e k i p z a j m u j ą c y c h się i n w e n t a r y z a c j ą sztuki ludowej. Jak długo p l a m y te nie z o s t a n ą gęsto w y p e ł n i o n e p u n k t a ­ m i zbadanych m i e j s c o w o ś c i , 'nie m o ż e b y ć m o w y o opracowaniach syntetycznych, m a j ą c y c h trwałą w a r t o ś ć n a u k o w ą . Prace monograficzne na temat sztuki ludowej, k t ó r e u k a z a ł y się do c h w i l i obecnej, 192 a k t ó r y c h bardzo p o w a ż n y zbiór zawiera 18 roczni­ ków „ P o l s k i e j Sztuki Ludowej", m a j ą charakter o p r a c o w a ń w s t ę p n y c h , p o d s u m o w u j ą c y c h w y n i k i ba­ d a ń aktualnie prowadzonych na poszczególnych tere­ nach. M e dają one podstaw do u o g ó l n i e ń syntetycz­ nych, f o r m u ł o w a n y c h w skali całej Polski, k t ó r e j po­ w a ż n a część nie została jeszcze dotychczas przeba­ dana. W c h w i l i obecnej, gdy wkraczamy w nowe d w u ­ dziestolecie, n a l e ż a ł o b y z a s t a n o w i ć się w j a k i m k i e ­ r u n k u powinna pójść dalsza praca badawcza w za­ kresie sztuki ludowej. N i e w ą t p l i w i e , ostatecznym jej celem jest przygotowanie w y c z e r p u j ą c e g o , syntetycz­ nego opracowania tej i n t e r e s u j ą c e j dziedziny t w ó r ­ czości ludowej. Ażńby to jednak m o g ł o b y ć zrealizo­ wane, m'Uszą zostać d o k o ń c z o n e badania terenowe i opracowany szereg szczegółowych prac monogra­ ficznych, p o ś w i ę c o n y c h r ó ż n y c h działom ludowej p l a ­ styki, czy regionom w y r ó ż n i a j ą c y m s i ę s w ą artystycz­ n ą twórczością. Oczywiście b y ł o b y p o ż ą d a n e , aby te dwa k i e r u n k i pracy p r z e b i e g a ł y r ó w n o l e g l e . Czy to jednak jest m o ż l i w e wtobec i s t n i e j ą c y c h od l a t t r u d ­ ności kadrowych, do k t ó r y c h ostatnio p r z y ł ą c z y ł y się również wzrastające trudności n a t u r y finansowej i wydawniczej? Wydaje się, że obecnie utrzymanie idealnej h a r m o n i i m i ę d z y a k c j ą badania w terenie i opracowywaniem m a t e r i a ł u w celu publikacji jest nie do osiągnięcia. Z d w ó c h wskazanych d r ó g trzeba g ł ó w n y nacisk położyć na tę, k t ó r a w danej sytuacji jest .niewątpliwie w a ż n i e j s z a . W y c h o d z ą c z założenia, że nie m o ż n a s t w o r z y ć p r a w d z i w i e w a r t o ś c i o w e g o dzieła naukowego tam gdzie nie ma w y s t a r c z a j ą c e j bazy m a t e r i a ł o w e j , jako zadanie pierwszoplanowe p o w i n n i ś m y w y s u n ą ć postulat u k o ń c z e n i a r o z p o c z ę ­ tych b a d a ń terenowych. W c h w i l i obecnej pozostaje nam do przebadania o k o ł o 1/4 powierzchni k r a j u . Badania na t y m obszarze prowadzone w tempie sprzed lat 3 (ostatnio uległy one w y r a ź n e m u p r z y ­ hamowaniu) w y m a g a ł y b y 4 — 5 lat. S p r a w y tej nie m o ż n a b a g a t e l i z o w a ć ani o d k ł a d a ć . Czas nie jest sprzymierzeńcem etnografów. Zmiany, jakie w ciągu ostatnich 20 lat zaszły na wsi polskiej, i d ą w k i e r u n k u z u p e ł n e j niwelacji k u l ­ t u r y tradycyjnej. Proces ten p o s t ę p u j e n i e s ł y c h a n i e szybko, p o w o d u j ą c , że j u ż nie k a ż d y rok, ale k a ż d y m i e s i ą c przynosi nowe u b y t k i z a r ó w n o w ludziach, k t ó r z y t ę t r a d y c y j n ą k u l t u r ę na wsi k u l t y w o w a l i , j a k i w samych w y t w o r a c h . Nie p o p e ł n i ę w i ę c chyba b ł ę ­ du, jeśli s t w i e r d z ę , ż e stanowimy ostatnie pokolenie, k t ó r e m a jeszcze m o ż n o ś ć badania k u l t u r y , a w t y m i sztuki ludowej w jej w z g l ę d n i e p e ł n y m k o n t e k ś c i e . Ś w i a d o m o ś ć tego n a k ł a d a na nas b e z w z g l ę d n y obo­ w i ą z e k szczegółowej inwentaryzacji z a m i e r a j ą c e j w naszych oczach k u l t u r y . Opracowania ostatecznej syntezy m o g ą d o k o n a ć r ó w n i e ż nasi n a s t ę p c y i za­ pewne zrobią to lepiej, gdyż w y p o s a ż e n i b ę d ą w bar­ dziej d o s k o n a ł ą a p a r a t u r ę m e t o d o l o g i c z n ą , ale reje­ stracje zjawisk i p r o c e s ó w , k t ó r y c h t r w a n i e obliczone jest zaledwie na k i l k a czy k i l k a n a ś c i e n a j b l i ż s z y c h lat, m o ż e m y w y k o n a ć t y l k o m y . Specyfika m a t e r i a ł u etnograficznego, k t ó r y z k a ż d y m d n i e m kurczy się ilościowo i zmienia j a k o ś c i o w o , wymaga w c h w i l i �obecnej preferencji prac inwentaryzacyjnych nad opracowaniami. Nie znaczy to oczywiście, aby wobec szczególnej ważności .badań terenowych z a n i e d b a ć całkowicie opracowania naukowe. Chodzi jedynie o to, aby kosztem d o r a ź n y c h efektów, jakie p r z y ­ noszą prace publikowane, nie h a m o w a ć i nie prze­ dłużać prac dokumentacyjnych. Strat, jakie w y n i k ł y ­ by z tego powodu, nie d a ł o b y się j u ż p o w e t o w a ć nigdy. Z r e s z t ą sprawa publikacji z zakresu sztuki l u d o ­ wej nie przedstawia się u nas tak źle. M i m o dużego z a a n g a ż o w a n i a w pracach terenowych, dorobek p u ­ b l i k o w a n y w okresie ostatniego dwudziestolecia prze­ kracza Wielokrotnie t o co na ten temat o p u b l i k o ­ wane zostało w okresie m i ę d z y w o j e n n y m . Wystarczy p o r ó w n a ć bibliografię prac z zakresu sztuki ludowej z czasów m i ę d z y w o j e n n y c h i o b e c n ą , alby p r z e k o n a ć się, jak bardzo Wzbogaciła s i ę ona w ciągu ostatniego dwudziestolecia. Dorobek t e n b y ł b y nie w ą t p l i w i e Wojciech STAN znacznie w i ę k s z y , gdyby nie n a r a s t a j ą c e w ostatnich latach t r u d n o ś c i wydawnicze, k t ó r e p o w o d u j ą , ż e na­ pisane j u ż prace często s t a r z e j ą się nie wydane, znie­ c h ę c a j ą c a u t o r ó w do podejmowania dalszych prac pisarskich. Tworzenie nowych prac, k t ó r e b ę d ą l e ­ żały w biurkach a u t o r ó w czy szafach archiwalnych r ó ż n y c h instytucji, nie p o p r a w i i s t n i e j ą c e g o stanu rzeczy. Bieżąca produkcja naukowa w zakresie sztu­ k i ludowej nie jest m a ł a . T e k i redakcyjne „ P o l s k i e j Sztuki L u d o w e j " p ę c z n i e j ą od a r t y k u ł ó w , k t ó r e ze w z g l ę d u na o g r a n i c z o n ą p o j e m n o ś ć pisma długo b ę d ą czekały na możliwość d r u k u . Nie lepiej przedstawia się sprawa w y d a w n i c t w k s i ą ż k o w y c h . Tymczasem praca naukowa rozwija się p e w n y m i etapami, k t ó ­ rych nie m o ż n a ani w y m i n ą ć , ani p r z e s k o c z y ć . Jeden z e t a p ó w w i o d ą c y c h do syntezy s t a n o w i ą opracowa­ nia c z ą s t k o w e , monograficzne; a ż e b y m o g ł y one s p e ł ­ nić swe zadanie, musi i m b y ć zapewniona m o ż n o ś ć szybkiej p u b l i k a c j i . Kalinowski B A D A Ń NAD B U D O W N I C T W E M Na tle niezwykle szerokiego rozwoju b a d a ń nauko­ w y c h w okresie minionego dwudziestolecia, szczegól­ ną u w a g ę zwraca wzrost z a i n t e r e s o w a ń w dziedzinie sztuki ludowej i k u l t u r y materialnej w s i polskiej, który był wynikiem przełomu jaki nastąpił w kie­ r u n k a c h b a d a ń historycznych 2 etnograficznych po drugiej w o j n i e ś w i a t o w e j w oparciu o teoretyczne podstawy m a r k s i z m u i leninizmu. Z w r ó c o n o baczniej­ szą u w a g ę na s z t u k ę c h ł o p ó w i r o b o t n i k ó w , poszu­ k u j ą c w niej p i e r w i a s t k ó w narodowych, uchronio­ nych przed kosmopolitycznym WpłyWem sztuki klas p a n u j ą c y c h . R o z w i n i ę t o badania nad zagadnieniami gospodarczymi, nad t e c h n i k ą produkcji, w a r u n k a m i b y t o w y m i i t d . , s t a r a j ą c się u z y s k a ć p r a w i d ł o w y obraz k u l t u r y duchowej i materialnej wsi w m i n i o n y c h stuleciach. O m a w i a j ą c okres b a d a ń nad s z t u k ą l u d o w ą , przed 1956 r., nie m o ż n a p o m i n ą ć w p ł y w u ówczesnego po­ g l ą d u na realizm socjalistyczny, k t ó r y i n s p i r o w a ł sze­ reg i n i c j a t y w badawczych w poszukiwaniu „ n a r o d o ­ w e j " f o r m y dla w s p ó ł c z e s n e j twórczości artystycznej. Pomimo że pojęcie realizmu socjalistycznego nie zawsze b y ł o p r a w i d ł o w o rozumiane, i n i c j a t y w y te p o z w o l i ł y na r o z w i n i ę c i e szerokiego f r o n t u b a d a ń w dziedzinie historii sztuki w ogóle, a sztuki ludowej w szczególności, b a d a ń , k t ó r e p r z y n i o s ł y rezultaty, j a k i c h przedtem nigdy nie o s i ą g n i ę t o . M i m o pewnych z a h a m o w a ń , badania te b y ł y nadal rozwijane po r o ­ k u 1956, przy czym ugruntowane zostały p r a w i d ł o w e podstawy naukowe tych b a d a ń , zgodnie z z a ł o ż e n i a m i metodologii marksistowskiej. Niniejszy a r t y k u ł jest p r ó b ą p r z e g l ą d u polskiego dorobku naukowego w dziedzinie b a d a ń b u d o w n i c t w a W I E J S K I M wiejskiego, opracowanego przede wszystkim w opar­ ciu o d o s t ę p n ą a u t o r o w i l i t e r a t u r ę przedmiotu. Nie m a j ą c możliwości przeprowadzenia szerszej ankiety w poszczególnych ś r o d o w i s k a c h i instytucjach nauko­ wych, autor zmuszony b y ł p o m i n ą ć prace nie wydane lub b ę d ą c e obecnie w t o k u opracowania, u w z g l ę d n i a ­ jąc jedynie te, k t ó r e z n a l a z ł y w y r a z w p u b l i k o w a n y c h sprawozdaniach l u b b y ł y m u znane z osobistych k o n ­ t a k t ó w z poszczególnymi badaczami. W p r z e g l ą d z i e t y m o m ó w i o n e zostały przede wszystkim prace d o t y c z ą c e b u d o w n i c t w a drewniane­ go, wznoszonego b ą d ź przez samych c h ł o p ó w , b ą d ź przez r z e m i e ś l n i k ó w wiejskich, a w i ę c b u d y n k ó w mieszkalnych i inwentarskich, oraz n i e k t ó r y c h b u ­ d y n k ó w p r z e m y s ł o w y c h ( w i a t r a k i , m ł y n y , k u ź n i e itp.). P o m i n i ę t e zostały prace d o t y c z ą c e b u d o w n i c t w a sa­ kralnego, k t ó r e nie zawsze w i ą z a ł o się z r z e m i o s ł e m l u d o w y m , choć obiekty te b ę d ą nieraz wspominane przy omawianiu prac, d o t y c z ą c y c h c a ł o k s z t a ł t u b u ­ downictwa drewnianego w Polsce. Dotyczy t o r ó w ­ nież b u d y n k ó w dworskich, drewnianych domów miejskich oraz k o n s t r u k c j i i n ż y n i e r s k i c h i w i ę k s z y c h budowli p r z e m y s ł o w y c h . Natomiast u w z g l ę d n i o n e zo­ s t a ł y prace dotyczące metod w y k o n a w s t w a i sposobu o b r ó b k i drewna — choć opierano je nieraz na bada­ niach o b i e k t ó w nie w c h o d z ą c y c h w zakres niniejsze­ go p r z e g l ą d u — p o n i e w a ż m a j ą one p o w a ż n e znacze­ nie d l a w ł a ś c i w e j interpretacji r o z w o j u r z e m i o s ł a wiejskiego. P r z e g l ą d niniejszy p o ś w i ę c o n y jest pracom p u b l i ­ k o w a n y m w latach 1945—1964, lecz przy o m a w i a n i u ich było nieraz konieczne n a w i ą z a n i e do n i e k t ó r y c h b a d a ń okresu m i ę d z y w o j e n n e g o , gdyż w pierwszych 1 193 � https://zbiory.etnologia.uw.edu.pl/files/original/0a6f37d04c573927c541fafcb0c80ed1.pdf 7adf1cc0db887ddbcd9973cf3f3c2845 Dublin Core The Dublin Core metadata element set is common to all Omeka records, including items, files, and collections. For more information see, http://dublincore.org/documents/dces/. Title A name given to the resource Lud Publisher An entity responsible for making the resource available Polskie Towarzystwo Ludoznawcze Rights Information about rights held in and over the resource Licencja PTL Format The file format, physical medium, or dimensions of the resource pdf Language A language of the resource pol Type The nature or genre of the resource czasopismo Text A resource consisting primarily of words for reading. Examples include books, letters, dissertations, poems, newspapers, articles, archives of mailing lists. Note that facsimiles or images of texts are still of the genre Text. Dublin Core The Dublin Core metadata element set is common to all Omeka records, including items, files, and collections. For more information see, http://dublincore.org/documents/dces/. Relation A related resource oai:cyfrowaetnografia.pl:publication:3954 Date A point or period of time associated with an event in the lifecycle of the resource 1954 Subject The topic of the resource pamiątkarstwo Identifier An unambiguous reference to the resource within a given context oai:cyfrowaetnografia.pl:3701 Title A name given to the resource Aktualne zagadnienia przemysłu pamiątkarskiego/ Polska Sztuka Ludowa - Konteksty 1954 t.8 z.2 Description An account of the resource Polska Sztuka Ludowa 1954 t.8 z.2; s.67-78 Creator An entity primarily responsible for making the resource Reinfuss, Roman Language A language of the resource pol Publisher An entity responsible for making the resource available Państwowy Instytut Sztuki Format The file format, physical medium, or dimensions of the resource application/pdf PDF Text Text capture metadata for PDF documents Text Rye. 1. Tak niestety wyglądają w dotychczas witryny Zakopanem. sklepów pamiątkarskich AKTUALNE ZAGADNIENIA PRZEMYSŁU PAMIĄTKARSKIEGO (Na marginesie konkursu i wystawy pamiątkarstwa w Zakopanem) ROMAN Istnieją pewne błahe, które swej zagadnienia, nabierają masowości. dużej Klasycznym w istocie wagi może dopiero tego nawet skutkiem przykładem jest — przedmiot szanowany, wynoszony REINFUSS d o godności lą s z t u k i , pełniący w a ż n ą r o l ę w d e k o r a c j i dzie­ wnętrza. W r e z u l t a c i e z a r ó w n o w mieście, j a k i n a w s i s p o t ­ t z w . „ p r z e m y s ł p a m i ą t k a r s k i " , t j . w y t w ó r c z o ś ć różnych kać przedmiotów, rozchodzących się w ś r ó d o d b i o r c ó w s z a f k a c h i etażerkach, rzeźbione r a m k i i j e l e n i e , set­ można w wielu k a m i tysięcy s z t u k , p r z y c z y m g ł ó w n y m , jeśli n i e j e ­ s o w e rzeźby m a l o w a n e dynym porozwieszane uzasadnieniem k u p n a jest t o . że zostały one n a b y t e „na p a m i ą t k ę " . Zwyczaj wej k u p o w a n i a „pamiątek" jest głęboko zako­ r z e n i o n y i (jeśli w n a u k o w y m czasopiśmie w o l n o sto­ desce mieszkaniach, poustawiane olejną f a r b ą ; n a ścianach zaś d r e w n i a n e osty i m a l o w a n e (ale k o n i e c z n i e z zachowaną m e n t a l n e w i d o c z k i , stanowiące j e d y n e tystycznych" zainteresowań mieszkańców. to drobne u p o m i n k i o f i a r o w y w a n e byśmy zjach, przywożone z wczasów i wycieczek, rozpoczęli w a l k ę z p a m i ą t k a r s t w e m pamiątek ze sklepów, utworzyłby i usunęli się nie­ na brzozo­ korą) senty­ przejawy sować t e g o r o d z a j u c h r o n o l o g i ę ) s t a r y j a k świat. G d y ­ sprzedaż na gip­ p r z y różnych we pamiątki. T ą w ł a ś n i e drogą w y r o b y „ar­ Zwykle są oka­ a więc t y p o ­ pamiątkarskie w ą t p l i w i e „ c z a r n y r y n e k " , n a k t ó r y m w c i e n i u zauł­ upowszechniają ków i p r z e c h o d n i c h b r a m kwitłby b u j n i e n a d a l wiedzieć, że w p r a k t y c e reprezentują „sztukę d l a m a s " . del t y m i han­ — n i k o m u w g r u n c i e rzeczy n i e p o t r z e b n y m i — przedmiotami, j a k popielniczki w skiego k i e r p c a , c z y l a s k i z n a p i s e m kształcie góral­ Pamiątka z K r a ¬ kowa". na wiek, płeć, przynależność społeczną i wykształce­ nie. Dla j e d n y c h z a k u p i o n a „ p a m i ą t k a " t o m i ł e g ł u p stewko, które p o p e w n y m w jakimś zakątku czasie z n i k a z o c z u domowej tonąc rupieciarni, dla innych i bez p r z e s a d y można p o ­ Są o n e b o w i e m n a j ł a t w i e j dostępne, s a m e n i e j a k o w c i ­ skają się d o rąk i mieszkań o d b i o r c ó w , n a n i c h kształ­ t u j e się s m a k Rola, „ P a m i ą t k i " kupują w z a s a d z i e w s z y s c y , bez w z g l ę d u się s z e r o k o i g u s t w i e l u tysięcy jaka wyrobom ludzi. pamiątkarskim przypadła w u d z i a l e , b y n a j m n i e j n i e i d z i e w p a r z e z i c h wartością artystyezną. Przemysł produkcji pamiątkarski, opierający chałupniczej, p o w s t a ł się u nas w w i e k u ubiegłego, w r a z z r o z w o j e m głównie n a И połowie uzdrowisk i ruchu 67 �t u r y s t y c z n e g o . Czasy, w k t ó r y c h kształtowała się p r o ­ biciel s z t u k i góralskiej, który d o zasobu m o t y w ó w p o d ­ dukcja halańskich szego pamiątkarska, przypadają u p a d k u t z w . „przemysłu o estetycznej wartości mieszczańskie •urabiali okres decydowały i gusty. W nakładcy — czerpane kiedy drobno- t y m kierunku kapitaliści, doskonałe i n t e r e s y n a h a n d l u p a m i ą t k a m i , j ą c y chałupnikom w z o r y najniż­ artystycznego", wyrobów upodobania wytwórców na robiący dostarcza­ bezceremonialnie k o s m o p o l i t y c z n e j t a n d e t y pamiątkarskiej. N a w e t z szko­ ły z a w o d o w e , p o w o ł a n e d o p o d n o s z e n i a p o z i o m u a r t y ­ stycznego wyrobów leźć w ł a ś c i w e j produkcji rzemieślniczych, n i e umiały d r o g i , „ p o d n o s z ą c " estetyczną przez lansowanie obcych d o d a t k u n i e przedstawiających Tą wartość wzorów, żadnej i d r z e w n e g o ) przedostały się d o to w wartości. drogą ( t o z n a c z y za p o ś r e d n i c t w e m szkoły mysłu zna­ oraz jelenie, oglądać w W które i dziś w zakopiańskiego Zakopanem skiej szkole przemysłu drzewnego, wet możemy w i t r y n a c h sklepów z pamiątkami. d o k u m e n t a c h , pozostałych p o d a w n e j zapiska zakopiań­ zachowała się n a ­ z czasów d y r e k t u r y C z e c h a Kovacsa, w której f i g u r u j e „ e i n H i r s c h (jeleń) u n d e i n e M a d o n n a " , zakupione w W i e d n i u jako wzory d l a uczniów szkoły zakopiańskiej. N i e bez w i n y , jeśli c h o d z i o z a c h w a s z c z e n i e p a m i ą t ­ k a r s t w a zakopiańskiego, b y l i r ó w n i e ż i różni którzy •!| I chętnie góralskiej przyczyniali twórczości się do artystycznej, naturalistyczną artyści, „uszlachetniania" wprowadzając w formę „dzie­ roz­ plenił się n a P o d h a l u i dziś w i d z i m y go n a k a ż d y m k r o k u w rzeźbie i hafcie. Poświęciliśmy nieco piańskiemu, g d y ż w rodzaj poligonu więcej u w a g i ośrodkowi dziedzinie pamiątkarstwa doświadczalnego, r y m e n t o w a ł , k t o t y l k o miał w Podobnie nymi ku w pobliżu manów, zako­ był t o na którym ekspe­ tym kierunku ochotę. m n i e j w i ę c e j przedstawiała się s p r a w a z i n ­ ośrodkami, k t ó r y c h sporo powstało w uzdrowisk Iwonicz), (Szczawnica, Wyroby miejscową stamtąd, zwykle ( n p . produkcją ub. wie­ Krynica, letnisk (Jerzmanowice w a ) czy o ś r o d k ó w pątniczych prze­ p a m i ą t k a r s t w a m . i n . s z a r o t k i , zdobiące k a s e t k i i r a m ­ ki, wprowadził w i ę c i o r n i k a " . Oset t e n , j a k k a ż d y c h w a s t , s z e r o k o koło Ry­ Ojco­ (Częstochowa). n i e związane z tradycją d r e w n i a n y c h lasek „zako­ piańskich", zaśmiecających s k l e p y całej P o l s k i , z a j m u ­ ją się g ł ó w n i e J e r z m a n o w i c e odległe od Podhala), zarażając niejako i inne podobne rozchodziły się d a l e k o swoją ośrodki po kraju, brzydotą p a m i ą t k a r s t w o , j a ­ k i e później p o w s t a w a ł o w l e t n i s k o w y c h c e n t r a c h w y ­ brzeża czy n a t e r e n i e Sudetów. Wyroby wią naszego p r z e m y s ł u p a m i ą t k a r s k i e g o klasyczny przykład i szpetoty. W y s t a r c z y na wystawy o naszym Na stano­ tandety przejść p o mieście, rzucić o k i e m sklepowe, asortymencie plan pierwszy bezwartościowej żeby wyrobić sobie pojęcie pamiątkarskim. wybijają się t u o c z y w i ś c i e wy­ będzie r o b y „drewniane", a wśród n i c h t z w . „zakopiańszczy­ chociażby Stanisław W i t k i e w i c z , w i e l k i miłośnik i w i e l ­ z n a " , która o k u p o w a ł a s k l e p y z p a m i ą t k a m i o d Z a k o - nią jeszcze w i ę k s z y zamęt. P r z y k ł a d e m niech II i Ryc. 68 2 i 3. Haftowane pantofle. Wyk. wytwórca ludowy Józef Boblak z Cichego. �Rye. 4. Torebka damska. Wyk. wytwórca ludowy Józef Karpiel z Zako­ panego. p a n e g o p o Gdańsk i o d S z c z e c i n a p o S u w a ł k i . N a l e ż ą wiście posiadające tu czyna, płaskorzeźby, monicznym biane przedstawiające wyrazie, twarz p a l ą c e g o fajkę przez- chałupników z okolic górala o d e ­ (notabene wyra­ Rymanowa), k i do f o t o g r a f i i zdobione promieniste m o t y w a m i s z a r o t k i czy ostu, „dziewięciorniki" (duże, dorodne, ż y w e " ) , k a s e t k i , piórniki, a l b u m y z d o b i o n e wanym rytem z postacią górala na tle panoramy róż, malowanych kolorowymi podkoloro- (oczywiście z T a t r , czy też b u k i e t e m „jak fajką) plastycznych l a k i e r a m i . Zresztą D O co t e w s z y s t k i e okropności w y m i e n i a ć cież w s z y s c y dobrze. Skandaliczny podjęcia e n e r g i c z n e j tandety. W paraliżował zapobiegliwy dostatecznie na niepowo­ w t y m kierunku jedno, co s p r z e d a j e , A trzeba byle towar przyznać, że szkaradzieństwa, s p r z e d a w a n e k l e p o d firmą w y r o b ó w „sztuki l u d o w e j " kolosalnym podjęcie h a n d l a r z , któremu było abso­ „chodliwy". pseudoartystyczne rynek mo­ kapitalistycznym popytem. Społeczeństwo, artystyczny deprawowany owe zwy­ smak był o d k i l k u dziesiątków l a t w s z e l k i e g o r o d z a j u tandetą p r z y z w y c z a i ł o sie d o n i e i i dziś n a b y w a ją o w i e l e chętniej niż w y r o b y częściowo lizacji. i Artystycznego, podniesienia p a m i ą t k a r s t w a dojrzała Istotnie, musimy śledząc skonstatować podniesienia estetycznej m o ż e być znany ośrodek działalność wysiłek jakości w wartości arty­ już d o s t a d i u m r e a ­ uważnie poważny Cen­ zdawać CPLiA, zmierzający pamiątek. Przy­ Jerzmanowicach z p r o d u k c j i najgorszej koło tandety, pod w p ł y w e m c i e r p l i w e j i długotrwałej a k c j i który nadzoru artvstvczne£o i f a c h o w e g o instruktażu z a c z v n a DO w o l i nodnosić iakość s w e i ш-odukHi L ™ Podobnie ФОМИНЫ wvrohnw d r lakopanem 7 P rLedstawia wnvch w Warsztatach Nnwvrn Wzorcowych w był cieszyły sie którego Ludowego się m o g ł o , że s p r a w a stycznej Ojcowa, Wszelkie k r o k i podejmowane lutnie wszystko by Przemysłu od t a k i e j a k c j i było j e d n a k z góry skazane dzenie. tralę się w a l k i z zalewającym przy­ i produk­ się — p r z y n a j m n i e j — w zakładach k i e r o w a n y c h p r z e z pamiątkarstwa ustroju to podniesienie pamiątkarskich. c j a w y r o b ó w pamiątkarskich o d b y w a głosy k r y t y k i , domagającej naszego Jest utrudnia W c h w i l i o b e c n e j , g d y działalność p r y w a t n y c h p r z e d ­ kładem poziom artystyczne. poważnie siębiorców uległa p o w a ż n e m u o g r a n i c z e n i u do d a w n a już w y w o ł y w a ł rzem prze¬ walory bardzo p o z i o m u estetycznego w y r o b ó w jele­ nie, m i n i a t u r o w e k a p l i c z k i , o p r a w k i do lusterek, r a m ­ która rzeczy­ Akcja ta m u s i być j e d n a k p r z e p r o w a d z a n a ostrożnością, gdyż z dużą ludowi" wyrabiający pamiątki są t o rzemieślnicy o t a k c i a s n e j specjalności, że próba b a r d z i e j t z w . „artyści radykalnego przestawienia d u k c j i — w p r a k t y c e o d b i e r a i m możność nia. Stąd pochodzą pamiątkarskich trudności poprawienia wykonywanych np. w ich pro­ zarobkowa­ wyrobów Jerzmanowi- 69 �R y e . 5. Zabawka z drze­ wa „Prządka". Wvk. Antoni Rząsa, absolwent Państwowego Liceum. Technik Piast, w Zako­ panem. each czy Z a k o p a n e m , gdzie z pamiątkarstwa żyje po Obok wyżej, tzw. p r o d u k c j i własnej, idzie punktach jest paręset r o d z i n . wyraźnie która, jak k u poprawie, „skup", t j . n a b y w a n i e istnieje wyrobów wprost od niezorganizowanych wspomniałem jednak pamiątkarskich sprzedaży z jednej Drogą s k u p u , p r o w a d z o n e g o przez handlowców, d o ­ stają się d o s k l e p ó w i s t o i s k h a n d l u p a m i ą t k a r s k i e g o brak wyroby pamiątkarskie, fachowego przygotowania pracowników h a n d l o w y c h prowadzących s k u p , którzy n i e są w s t a n i e odróżnić r z e c z y d o b r y c h o d b e z w a r ­ tościowych, z d r u g i e j zwyczajony wytwórców. tandetne strony zaś s a m o d b i o r c a , który, przy­ o d l a t d o t a n d e t y , t a k i e g o właśnie t o w a r u poszukuje. Chcąc dźwignąć wyroby pamiątkarskie na wyższy różne t o w a r y , k t ó r y c h j e d y n ą zaletą j e s t „ c h o d l i w o ś ć " . p o z i o m a r t y s t y c z n y , m u s i m y w a l c z y ć równocześnie n a Spotyka się m i ę d z y dwóch f r o n t a c h . J e d n y m ciowych i t a n d e t n y c h , k t ó r y c h ze w s t y d e m nimi wiele wyrobów bezwartoś­ wyparły­ wywania odbiorcy, b y się własne w a r s z t a t y p r o d u k c y j n e C P L i A . G d y n a estetycznych skutek różnych pod względem w a g i CPLiA zaczęła towary nabywane zewnętrznych z większą i wewnętrznych ostrożnością drogą s k u p u , selekcjonować okazało się, że t a w m a ł y m t y l k o s t o p n i u oddziałuje n a r y n e k , odrzucane przez CPLiA wyroby akcji pamiątkarskie akcja gdyż znaj­ bów powinna drugim wzorów. wycho­ Obydwie te akcje nowych, są zupełnie równorzędne. O szpetocie pamiątkarskich p i s a n o sano w c z a s o p i s m a c h , być a k c j a wypracowanie już u n a s s p o r o , wyro­ ale p i ­ k t ó r e n a ogół n i e docierają w s z y s t k i c h kół społeczeństwa. K a m p a n i ę w do t y m kie­ r u n k u należałoby p r o w a d z i ć p r z e d e w s z y s t k i m n a ł a ­ dują ł a t w y z b y t w s k l e p a c h i n a s t o i s k a c h i n n y c h i n ­ mach stytucji d o b r e i złe p r z y k ł a d y w y r o b ó w pamiątkarskich, kształ­ są handlowych przez ośrodki iak no 'handlu MHD i rozprowadzane pamiątkarskiego P r z y c z y n ą , d l a której i n s t y t u c j e t e t o l e r u j a w 70 pism popularnych. cić s m a k i z n a w s t w o swych Należałoby tam omawiać o d b i o r c y , doprowadzając d o t e ­ go, ż e b y t a n d e t a pamiątkarska zostiła wytępiona n.o �t i R y c . 6. Z a b e u u k a z d r z e ­ wa „Młodzi Górale". Wyk. Antoni Rząsa, ab­ solwent Państwowego Liceum Technik Piast, w Zakopanem. t y l k o dlatego, że ją z w a l c z a j ą „nadzory artystyczne", a l e i z tego p o w o d u , że k l i e n t n i e zechce j e j więcej t u r y i S z t u k i , którego celem było w y d o b y c i e możliwości, j a k i e w nabywać. Dopóki ubiegłego r o k u w Z a k o p a n e m p r z e z M i n i s t e r s t w o K u l ­ nie podniesiemy s m a k u i wymagań w e g o o d b i o r c y , zapoznając go z p r a w d z i w i e maso­ artystycz­ t y m zakresie hale, region o najbogatszej zachwaszczony n y m i w y r o b a m i p a m i ą t k a r s k i m i , dopóty w a l k a o p o d ­ miątkarską niesienie b l i s k o pół r o k u p r z y d u ż y m w y s i ł k u c z y n n i k ó w poziomu estetycznego pamiątki nie może przynieść p e ł n e g o s u k c e s u . Z a w s z e b o w i e m p r z e z r ó ż ­ scowych, ne p r y w a t n e s k l e p i k i i pokątnych sprzedawców ków przesiąkała na rynek nią chętny nabywca. Drugim odcinkiem pamiątkarstwa tościowych jest wzorów. będzie tandeta, o ile znajdzie się n a o podniesienie poziomu wypracowanie artystyczne W instytucjach, j a k niektórych n p . C P L i A , a k c j a t a była p r o w a d z o n a war­ od d a w n a , ale n a małą skalę, b o h a m o w a ł y ją w z g l ę d y h a n d l o w e groźba — „niechodliwości". Poważnym karskich, był podnoszenia konkurs, pa­ przygotowywanym miej­ zrzeszonych w Związku w z i ę ł y udział w a r s z t a t y Artystów dla P T T K , miejscowe słu a r t y s t y c z n e g o Plastyków, produkcyjne CPLiA, szkoły chałup­ przemy­ i Liceum Sztuk Plastycznych. t y m przysłały r ó w n i e ż s w e w y r o b y niektóre Poza warszta­ t y p r o d u k c y j n e , znajdujące się n a t e r e n i e p o w i a t u n o ­ wotarskiego. Asortyment bardzo wyrobów szeroki, nadesłanych n a k o n k u r s b y ł począwszy od sweterków kobiecych i p a n t o f l i f i l c o w y c h , t a k i c h j a k i e można n a b y ć w k a ż ­ k r o k i e m naprzód, nistej drodze konkursie, prócz l i c z n y c h a r t y s t ó w l u d o w y c h i p l a s t y ­ n i c y pracujący walki Pod­ w P o l s c e twórczości l u d o ­ w e j , ale równocześnie n a j b a r d z i e j tandetą. W wszelkich reprezentuje uczynionym na cier­ d y m s k l e p i e z konfekcją damską, k i l i m ó w , h a f t ó w , k o ­ poziomu wyrobów pamiąt­ r o n e k , batików, poprzez zorganizowany grudniu w e , skórzane, d o d r z e w n y c h , k t ó r y c h b y ł o w wyroby ceramiczne, metalo­ najwięcej. 71 �Rye. W związku nych 7. Półeczka z z drzewa. niesłychaną Wyk. wytwórca różnorodnością n a k o n k u r s przedmiotów — mimo ludowy nadesła­ woli nasu­ Konopka z Ochotnicy Tomasz W y d a j e m i się, że n i e z b ę d n y m w a r u n k i e m p a m i ą t k i j e s t ścisłe z w i ą z a n i e j e j z określonym w a ł o się p y t a n i e , co w ł a ś c i w i e należy uważać za p a ­ miejscowością. Ażeby miątkę? W z n a c z e n i u s z e r s z y m miątką, mieć każdy p r z e d m i o t , który w — pamiątką m o ż e b y ć naszej świadomości wiąże się z jakąś osobą, sytuacją czy miejscowością. Wycho­ dząc z tego założenia, i s t o t n i e można przyjąć, że d l a kogoś stanie filcowe się pamiątką n p . t u z i n k o w y s w e t e r Dantofle dlaWn tvlko p o d c z a s u r l o p u spędzonego w że kunione Zakopanem. czy t o r o m k o n k u r s u n i e chodziło j e d n a k o pamiątki w t y m znaczeniu. Pojęcie pamiątki w v m a g a t u niewątpliwie z w ę ż e n i a i bliższego z d e f i n i o w a n i a . N i e k a ż d y przedmiot k t ó r y został w nany lub zakupiony Należy wyraźnie wyrobów cyfika tzw wynika danego t i r P n , . danej п п Р m u ^ i być za p a m i ą t k ę ш * , w З в J l t й Г Г „ A и warunków surowcowych wyko­ uważany n a m i a t l a r s k i e od miJi.roLL v n«SWh I bowiem miejscowości odróżnić wyroby ktńr ' ^ sne P B O ^ n n L i h Г lają » W n d uzależniona j e s t o a musi rozpoznać, że terenie Podhala n p . w związku z t a k i m i surow­ regionem piórnik stał się t a k i e właściwości, k t ó r e nabyty miątkarskich w y m a g a n e rakterystyczne o n został w pozwa­ Zakopanem, Warunek i t e n spełniają przemysłu l u d o w e g o , wyrobów i doskonale nadesłanych d ó w t e g o r o d z a j u dostarczają skim „kołcony" wełniane dla pasów, pięknie turystów ludowa (pantofle rękawice narciarzy, śmiało miejscowości. wyroby z na sztuki są j a k i inkrustowane konkurs przykła­ haftem czapki nadające góralskie, k l a m r y „noże fińskich zbójnickie" noży") przeludnienia góralskich, powstały i chałupnicze, k t ó r e t e s u r o w c e warsztaty ją; w y k o n u j ą różne z zakłady n p . gonty, naczynia l n i a n e płótno i samodziały produkcyjne przerabia­ drewniane, wełniane wsi meble, wejść czy n a w e t wy­ przynosi Polski) wyżej przedmiotów, do pamiątkarstwa na Podhalu korsarska znalazły re zamiast s c e m w y k o n a n i a n i e są o n e n i c z y m z P o d h a l e m zwią­ muzeów. zane, n i e odbiegają w c h a r a k t e r z e robów z i n n y c h terenów P o l s k i . 72 od podobnych wy­ Wiemy, jak wielkie (a t a k ż e i w akcja innych prywatnych raczej szkody stronach zbieraczy, wy­ swej pasji k o ­ lekcjonerskiej, unikatowe zabytki sztuki ludowej, któ­ miej­ artystyczne, j a k k i l i m y . Poza s u r o w c e m czy mogących masowego, kupujących p o w s i a c h , d l a d o g o d z e n i a i roby do (dla ciupagi dla amatorów i zbieraczy. wynikającą się ceramika. cią pracy, góral­ sukna), się n a k o n k u r s i e i t a k i e , k t ó r e p r z e z n a c z o n e są do naj­ reprezentują. samodziałowego spinki tzw. go zdobione wzorzyste mosiężne zamiast czy które z r e g i o n e m ściślej z w i ą z a n e , t y p o w e Wśród okolic znakomicie c a m i m i e j s c o w y m i , j a k d r e w n o , wełna, l e n , i o b f i t o ś ­ rąk czy pa­ jest więc, aby były one c h a ­ dla pewnych Prócz w y m i e n i o n y c h Na zwykły K r a k o w i e , Jeleniej Górze czy G d y n i . O d w y r o b ó w p a ­ zostały Organiza­ Dolnej. d o d o m ó w p r y w a t n y c h p o w i n n y trafić D l a t y c h , którzy wytworów znakomicie poszukują s z t u k i l u d o w e j , znalazły wykonane do autentycznych się n a k o n k u r s i e łyżniki, p i ę k n i e r y z o w a n e sol- �1 niczki czy płaskorzeźby Janosa, rzeźbiarzy podhalańskich. M n i e j sobie współczesne od d a w n y c h raz malowane o b r a z ó w podhalańskich z ostatnich n a szkle, oddalają w które się c o ­ bardziej. Przedmioty nych obrazy jednego a u t e n t y z m u mają p r a c a m i artystów l u d o w y c h , u j a w n i a się w kursie obrazy w sklepach n a szkle z t y m i , które sprzedawane z pamiątkami. Obrazki charakter też mieć dla zagranicznych indywidual­ zastosowanie jako gości i znaleźć się w ś r ó d m y , obejmują swą tematyką różne d z i e d z i n y czesnego i d a w n e g o życia n a P o d h a l u , posiadają k a , j a k d l a l u d o w e j twórczości a r t y s t y c z n e j . W kach małowartościowa Różnica, jaka ludową" produkcja zachodzi przedmiotami reprezentuje przeważnie seryjna. między pamiątkarskimi masowo wyrabia­ a indywidualny­ for­ współ­ dużą świeżość, charakterystyczną z a r ó w n o d l a s z t u k i d z i e c ­ dotychczas „sztukę są Roj-Kozłowskiej w y r o b ó w s z t u k i l u d o w e j wysyłanych n a eksport, gdzie nymi spo­ sób p l a s t y c z n y , g d y p o r ó w n a m y z g r o m a d z o n e n a k o n ­ czy j e j u c z n i ó w w o l n e są o d s z a b l o n u w z a k r e s i e t e , posiadające dzieł s z t u k i , m o g ą prezenty mi malowanych seryjnie, jako sztucznie n a drodze na szkle, pamiątki, które obraz­ produkowane „ludowość" spekulacji, według osiągana naiwnej są jest re­ c e p t y , że „ l u d o w e j e s t t o , co p s t r o k a t e " , g d z i e w y s t ę - щШЕШЯШШШШШШШШ Rye. 9. Piórniki drewniane. Wyk. Adam Doleżuchowicz z CPLiA w Zakopanem. 73 ! ; J �Rye. 10. Zabawka Solniczka Państwowego pują z drzewa. drewniana. Liceum niezgrabne ubrane w „Do Wyk. Technik kwiatki, stroje przedszkola". Antoni Piast, ptaszki i postacie ludzkie, kostiumy wiejskie rozmyślna ludowo" stylizowanego kającej Zakopanem. przypominające sunku wość. W absolwent w z o p e r e t k i . Stąd p o c h o d z i tematyce dostosowania Ryc. 11. Rząsa, „na deformacja ry­ tania koloro- t y c h obrazków widoczna j e s t chęć się d o g u s t ó w w s i „bajecznie i miejskiej klienteli szu­ k o l o r o w e j " i „góralskiej egzo­ tyki". Jak w y n i k a z materiałów z e b r a n y c h bardzo pozytywne sienia poziomu r e z u l t a t y osiągnęły wyrobów na konkursie, próby pamiątkarskich, podnie­ zwłaszcza d r e w n i a n y c h , p r z e z zastąpienie d a w n e j , t a n d e t n e j d e ­ k o r a c j i m o t y w a m i c z e r p a n y m i z zasobu snycerstwa podhalańskiego. Owe tradycyjnego piórniki, k a s e t k i , r a m k i , n a k t ó r e jeszcze n i e d a w n o t r u d n o b y ł o spojrzeć bez o b r z y d z e n i a , w miejsce szaftów" m o m e n t a l n i e „wyszlachetniały", ryzowanych i scen i podkolorowywanych rodzajowych pojawiły gdy „land- się n a nich proste, ale bardzo szlachetne m o t y w y , podpatrzone n a s t a r y c h łyżnikach, k ó z k a c h d o osełek, sosrębach i t p . C i e k a w e r e z u l t a t y dało r ó w n i e ż z a s t o s o w a n i e w p r o ­ dukcji g a l a n t e r i i skórzanej stempelkowych wyciskanych ornamentów spotykanych n a d a w n y c h pasach b a ­ c o w s k i c h , t o r b a c h skórzanych c z y k i e r p c a c h . N i e w ą t ­ pliwie zdobione męskie (z tą techniką metalowymi torebki damskie i paski k l a m r a m i na wzór „kukie­ ł e k " o d pasów b a c o w s k i c h ) mogłyby być zaliczone rzędu pożytecznych z bardzo pięknych i do „pamiątek Podhala". Interesującą próbą s t w o r z e n i a n o w e j f o r m y ki podhalańskiej dużych rynku były góralskich skrzynki malowane skrzyń pamiątkarskim krakowskie. Pomysł pamiąt­ na wzór w i a n n y c h . Dotychczas wyrabiano rozszerzenia na jedynie skrzynki produkcji skrzynek l u d o w y c h n a i n n e r e g i o n y j e s t b a r d z o słuszny, z w ł a s z ­ cza że d l a k a ż d e g o zakątka P o l s k i można wskazać se­ r i ę m i e j s c o w y c h f o r m , i d e a l n i e nadających się d o w y ­ korzystania na wyrobach Garść przytoczonych pamiątkarskich. wyżej przykładów wystarcza, a b y u z m y s ł o w i ć s o b i e rolę, j a k ą l u d o w a twórczość a r ­ t y s t y c z n a odegrać m o ż e w p o d n i e s i e n i u p o z i o m u tycznego pod naszej p r o d u k c j i pamiątkarskiej, w a r u n k i e m , że b ę d z i e m y cyjnej, prawdziwej sztuce este­ oczywiście o p i e r a l i się n a t r a d y ­ ludowej, nie utożsamiając j e j z kosmopolityczną tandetą, w y r a b i a n ą p r z e z z a w o ­ dowych „pamiątkarzy". B y ł o b y j e d n a k zupełnie niesłuszne, g d y b y ś m y w p o ­ s z u k i w a n i u w z o r c ó w d l a w y r o b ó w pamiątkarskich o g r a ­ niczyli się w y ł ą c z n i e do t r a d y c y j n e j sztuki ludowej, eliminując n i e j a k o możność p o w s t a w a n i a n o w y c h f o r m pamiątek, do które nawiązywałyby najbardziej współczesnej n i e do t r a d y c j i , rzeczywistości. ale Musimy b o w i e m zdać sobie s p r a w ę z t e g o , że dookoła n a s z a ­ chodzą u s t a w i c z n e z m i a n y , przekształcające nie stan rzeczy sprzed lat kilku gruntow­ l u b kilkudziesięciu. �1 Rye. 12. Drewniana zabawka „Babka". Wyk. Antoni stwowego Liceum Technik Piast, w Z m i a n y t e p o w i n i e n u w z g l ę d n i a ć r ó w n i e ż i nasz mysł pamiątkarski. Czy pamiątki p r o d u k o w a n e byłoby rzeczą n p . d l a Wycieczek których kultury gruntach Nowa nie. Potężny czerpanych wsi podkrakowskich, na Huta powstała? k o m b i n a t i wielotysięczne wraz z n i m powstaje, nie o kilku aby zwiedzają­ cych Nową Hutę oparte były n a w z o r a c h z tradycyjnej prze­ słuszną, Oczywiście miasto, wymagają pamiątek t y m , co b y ł o t u d a w n i e j , jakie mówiących a l e co j e s t dziś, co Rząsa, absolwent Zakopanem. z nadesłanych w z o r ó w Pań­ mało r ó ż n i ł y kie zwalczamy w prac na k o n k u r s przez złożonych wego w Związku sensie tradycji Artystów i te, w ludowej członków Plastyków dodatnim wzory tystycznego się o d t y c h , j a ­ przemyśle pamiątkarskim. wyróżniały się kowalstwa ar­ nawiązywali do z zakresu których (np. b a t i k i autorzy o wzorach styk m a w zakresie pamiątkarstwa wiele d l a o g ó l n e g o d o b r a w y s i ł e k tysięcy r ą k l u d z i dzenia, pracy. Przykład p r ó b y podjęte p r z e z uczniów i a b s o l w e n t ó w Nowej Huty nie stanowi zachodzą w scowościach Ludowej nadaiac rakter Polski wielu Opracowywanie wyrobach zawodowych plastyków. Wzięli przez artystów pole d o działania d l a o n i również k o n k u r s i e zakopiańskim. poziom zawodowych prac nie Liceum konkursie na konkurs świadczył o t y m liczne Plastycznego, m . i n . serie i bardzo którzy nych głyby wyrobów w jednak znalazło przyszłości do zakopiań­ przedstawili z drzewa, się s p o r o bardzo powie­ oryginalne d r e w n i a n y c h pudełek n y c h płaskorzeźbą i i n n e w y r o b y j a k szka­ wspomnia­ t a k i c h , które dobrze na zdobio­ spełniać mo­ zadanie pamiątek, należałoby j e d y n i e o p r a c o w a ć d l a n i c h s p o ­ sób m a s o w e j dostarczonych plastyków skiego świadczyły tułki, z a b a w k i , noże d o p a p i e r u i t p . W ś r ó d n o w y c h w z o r ó w d l a przemysłu p a ­ szerokie Ogólny nHnnwiednio pamiątkarskich miątkarskiego o t w i e r a udział w miej­ i m i n n y cha k t ó r y n o w i n i e n znaleźć w y r a t w zaprojektowanych wyjątku. innych czerpanych z d a w n y c h druków n a płótnie). Ż e u t a l e n t o w a n y p l a ­ tworzy Podobne p r z e m i a n y Spośród miejsco­ p r o d u k c j i , gdyż formie byłyby zbyt w obecnej, unikatowej drogie. I n n y zupełnie c h a r a k t e r m i a ł y w z o r y wyrobów pa­ o t y m , ż e b y u ś w i a d a m i a l i s o b i e o n i w pełni rolę, j a k a miątkarskich im k a r z y i nadesłane p r z e z n i c h bądź i n d y w i d u a l n i e , bądź na t y m odcinku przypada w udziale, Niektóre opracowane przez zawodowych pamiąt- 75 A �Rye. 13. Pólka na ręczniki. Wyk. Adam Doleżuchowicz z CPLiA w Zakopanem. za p o ś r e d n i c t w e m i n s t y t u c j i , w których są o n i z a t r u d ­ „ c h a r a k t e r y s t y c z n y m " i „ t y p o w y m " . W y d a j e m i się, że nieni. pamiątkarstwo oparte n a p r o j e k t a c h z a w o d o w y c h Cechą tych wyrobów była przede znajomość r y n k u i w a r u n k ó w m a s o w e j miątkarskiej. P r o j e k t y wszystkim produkcji pa­ i c h nawiązywały zazwyczaj do styków i miałoby duże miejscowościach Ziem n a k , że zostały o n e w y k o n a n e s t a r a n n i e j i n i e c o u s z l a ­ starcza chetnione. Z regionalny przemysł wiązywały w o ośrodki turystyczne wyrobów pamiątkarskich dekoracji do tradycyjnych podhalańskich, i n n e o d r y w a ł y Wielką zaletą od wzorów zupełnie. opracowanych co niesłychanie obniża wyrobów. Przykładem na­ motywów nich pamiątkarzy było dostosowanie do p r o d u k c j i maszynowej, nę g o t o w y c h się niektórych przez z a w o d o w y c h niektóre tego jest ce­ r e dziś z a s p o k a j a n e w sprzedaży n i e będzie przekraczała k w o t y 6 złotych. Szereg u d a n y c h projektów o p r a c o w a n y c h przez m ł o ­ dych plastyków j e , że w i zawodowych a k c j i zmierzającej pamiątkarzy do podniesienia wskazu­ estetycz­ n e g o p o z i o m u przemysłu pamiątkarskiego n i e m u s i m y ograniczać się w y ł ą c z n i e d o w y k o r z y s t y w a n i a k u ludowej twórczości a r t y s t y c z n e j . W i e l e bynajmniej n i e mających nalnego, nadaje w t e j c h w i l i piętna regio­ się ś w i e t n i e d o w y k o r z y s t a n i a w p a ­ miątkarstwie. A ż e b y j e d n a k tego r o d z a j u stała się p r a w d z i w ą z jakąś określoną „galanteria" pamiątką, należałoby ją miejscowością związać czy r e g i o n e m , w k r ó t k i m czasie s t a n i e się czymś 76 dorob­ projektów, dla tego gdzie terenu ludowa mógłby pamiątkarski. położone w pla­ uzdrowiskach terenów mniej do­ rozwinąć Chodzi Sudetach Pomorzu, szczyzna" na wyroby czy let­ gdzie w o ­ importowanymi się pamiątkarskie, k t ó ­ j e s t najczęściej l u b równie się t u np. dużego n a s i l e n i a r u c h u w c z a s o w e g o o d c z u w a duże z a p o t r z e b o w a n i e piękny tradycja materiału, n a k t ó r y m ich piórnik w f o r m i e w a l c a , z d o b i o n y n a p o w i e r z c h n i w y ­ p a l a n y m o r n a m e n t e m , k t ó r e g o cena gdzie niska nadmorskie na zachodnim bec w t u r y s t y c z n y c h niektórych już istniejących w y r o b ó w pamiątkarskich, z t y m j e d ­ Zachodnich, zastosowanie lichą „zakopiań­ małowartościowymi wyrobami z różnych s t r o n S e n s pamiątki, j a k t o kraju. już k i l k a k r o t n i e p o d k r e ś l a ­ ł e m , p o l e g a n a t y m , że r e p r e z e n t u j e ona niejako pew­ ną miejscowość c z y r e g i o n . N a t l e t y c h w ł a ś n i e spe­ cyficznych han­ dlowców znad powiązań r o d z i widziane) morza z Krakowa należy się (tak m i l e przez kolekcjonerstwo. przywieźć Wiadomo, „coś że z bursztynu", „skrzynkę krakowską", a z Kurpiów wy­ cinankę. Mieszkanie gląda „nałogowego" j a k poglądowa krajoznawczej mapa wędrówki zbieracza Polski, wyznaczony pamiątek n a której jest wy­ szlak sygnatura­ m i w p o s t a c i t y p o w y c h w y r o b ó w pamiątkarskich, w ł a ś ­ ciwych danej okolicy. �k o l e k c j o n e r s t w o t r a c i cały sens z chwilą, g d y w y ­ roby pamiątkarskie nabyć w i drażliwego z całej Polski będziemy każdym sklepie na terenie k r a j u . tykamy wcy z zagadnienia R B H (Rejonowych pokrewnych prawna instytucji dystrybucja w mogli I tu do­ dystrybucji. Handlo­ Biur Handlowych) CPLiA p o w i n n i zrozumieć, lia, ubrania gotowe czy terenie tvm W chwili karstwa r obecnej odbywa radoksu, Ten ostatni warunek trudny j e s t dziś d o r t l l zrealizo­ za sobą n i e p r o p o r c j o n a l n i e w i e l k i e k o s z t a . W zakładzie spółdzielczym projektowanie nowego c z y piórnika pociąga za dokumentacji tech­ n i c z n e j i k a l k u l a c j i — zupełnie j a k p r z y opracowywa- nełny namiat dv.trvhucii n ma­ przemyślana, nWa n i ! kie d y s t r y b u c j a n a o d c i n k u pamiąt­ się w myśl „ w s z y s t k o j e d n o co, w s z y s t k o d e l szedł". W W handlu okresie «P«1P »Av a równomiernie miał d o d y s p o z y c j i danei branzv rała W p l P t n c r i * w dla odbiorcy dokładnie estetyczna, solidna i t a n i a . modelu konika drewnianego t a k należy aby r y n e k był i każdv n a b y w c a wachlarz nrodukcii Z bardzo sobą konieczność p r z e p r o w a d z e n i a je kami być znawcy-kolekcjonera. k a r s k i c h z a k r a d ł y się p e w n e p r z e r o s t y , k t ó r e pociągają prowadzać nasycony powinna jak i przeznaczona opiera spożywcze, t e k s t y ­ galanterię, sowego masowego, pamiątka w a n i a , gdyż do procesu p r o d u k c j i drobiazgów pamiąt­ się n a z a s a d a c h w p r o s t o d w r o t n y c h niż k a ż d e g o i n n e ­ go t o w a r u . Sprzedając n p . w y r o b y odbiorcy Zwłaszcza po­ że h a n d l u pamiątkarskim czy budującej maksymy jedno gdzie, b y l e han­ z w i ą z k u z t y m d o c h o d z i często d o p a ­ że n p . w s k l e p a c h pamiątkarskich na Wy­ brzeżu n i e można dostać c e r a m i k i k a s z u b s k i e j , która natomiast z a l e g a półki w Kielcach; w Lublinie brak pięknej „ s i w e j " c e r a m i k i z B i a ł e j P o d l a s k i e j , to" w jest sporo wyrobów Krakowskiem W skomplikowana w że ceramicznych w mieiscowvn 7 n i 4 7 V ariPnl-iP nr,P,Pwaia P ч 1 HnrnrVnP się ,u m ™ r i p Z l arakowa me z Krakowa .ostatnio i ładne modele w Krakowie me wysyła się j e jakby w między Zakopanem nych wyrobów Wydaje czej w tym w 7 dzi­ produ­ skrzyń wier­ krakow­ byłyby one kosz­ coz, kiedy do... Z a k o p a n e g o , brakowało lokalnych tak regional¬ pamiątkarskich. swoboda dystrybucji wyrobów sam najistotniejszy odbija zaczęła pamiątką, m i się, że t e g o r o d z a j u chaos) godzi piękną innymi 7 Я ania artystycznym „pa­ malowanych towną ako hvw i» Hf^ Hn etnograticznej skich. Sprzedawane wprawdzie, 7 rokmc7 m a ao LFLiA k o w a ć doskonałe p o d w z j ę d e m ności Wsze P „ 1 nip ma siejszego g o a z i w y c n p o a w z g l ę o e m miątek „JP KraWiP ПЫ Г . ! aoroczne CPLiA drewniane wvrohv 4 W ! tv^PP skleDie lokalnvoh namiatek d i e n a t o m i a s t dostać L ż n c Góry R a d o m i u sprawa jest o tyle n i e ­ oeńle n i e m a z a d n v o h „iańskiP ale „za z Łysej się u j e m n i e sens (czy r a ­ pamiątkarskich „pamiątki", a i n a „chodliwości" poza towaru, który — p r z e d s t a w i a n y k l i e n t o w i w s z ę d z i e w t y m s a ­ mym asortymencie — bynajmniej go do k u p n a n i e zachęca. Handlowcy kierujący sprzedażą p o w i n n i zgodzić się z t y m , że masę t o w a r o w ą , k t ó r e j dostarczają i m p r a ­ c o w n i e i w a r s z t a t y p r o d u k c y j n e , t r z e b a dzielić n a d w i e części. Jedną, n i e w ą t p l i w i e ., w i ć będą które wyroby traktuje się znacznie z zakresu jako normalny w a n y według z a p o t r z e b o w a n i a s k i , i drugą, obejmującą większą, galanterii stano¬ artystycznej, towar dystrybo- n a o b s z a r z e całej Pol­ t z w . „ p a m i ą t k i " , która poza stolicą i m i a s t a m i p o r t o w y m i (ze w z g l ę d u n a n a b y w ­ ców zagranicznych) p o w i n n a być sprzedawana jedy­ n i e w s w y m w ą s k i m zasięgu r e g i o n a l n y m . K a ż d y r e ­ gion, każde większe u z d r o w i s k o chu turystycznego powy d l a s i e b i e zespół w y r o b ó w Powinien chlarz, letnisko ośrodek r u ­ p o w i n i e n mieć s w ó j w ł a s n y o n obejmować uwzględniający dostatecznie zarówno ty­ pamiątkarskich szeroki wymagania wa­ dziecka Rijc. 14. Lusterko ręczne. Wyk. Adam z CPLiA w Zakopanem. Doleżuchowicz 77 �n i u n o w e g o m o d e l u s a m o c h o d u w f a b r y c e n a Żeraniu. s t a n o w i l i w y t w ó r c y l u d o w i biorący udział w Różnica p o l e g a t y l k o n a t y m , że p r z y p r o d u k c j i s a m o - . sie, chałupnicy, p r a c o w n i c y chodów przedstawiciele wszystkie t e czynności są i s t o t n i e niezbędne, a p r z y w y r o b i e d r o b i a z g ó w pamiątkarskich można je CPLiA, konkur­ zakładów p r o d u k c y j n y c h , PTTK, plastycy w i e . B y ł a t o z n a k o m i t a sposobność d o i etnografo­ zorganizowania uprościć d o m i n i m u m , n i e obciążając n a d m i e r n i e k i e ­ interesującej d y s k u s j i , w której m i e l i b y możność w y ­ szeni o d b i o r c y . powiedzieć się na temat wystawy i pamiątkarstwa zarówno wytwórcy, j a k i odbiorcy pamiątek. D y s k u ­ b a r d z o i s t o t n a . Z r o z u m i a ł e j e s t , że w g r u p i e p a m i ą t e k sja instruktywna stanowiących zna­ w s z y s t k i c h , dałaby r ó w n i e ż w y t y c z n e d l a p r a s y , k t ó r a Wypad­ w zakresie s z t u k i l u d o w e j i pamiątkarstwa n i e zawsze Sprawa niskiej ceny wyrobów pamiątkarskich i n d y w i d u a l n e dzieła leźć się w y r o b y k o s z t o w n e sztuki mogą czy n a w e t d r o g i e . jest t a byłaby niewątpliwie bardzo dla k i t a k i e b y n a j m n i e j n a s n i e zaskoczą, s k o r o dziś r z e ź ­ u m i e zająć w ł a ś c i w e s t a n o w i s k o . Sprzyjający moment ba, bezwartościowa p o d wzlędem a r t y s t y c z n y m , p r z e d ­ nie ludowi, stawiająca którzy p r z y b y l i n a w y s t a w ę z różnych d w a walczące jelenie, p a n e m 2.000 zł. N a t o m i a s t odbiorcy kosztuje w Zako­ pamiątki przeznaczone d l a m a s o w e g o muszą być t a n i e i dostępne, a b y m o g ł y z w y c i ę s k o k o n k u r o w a ć z tandetą sprzedawaną jednak wykorzystany. Zgromadzone na konkurs selekcji, wyroby, zostały po dokonaniu udostępnione w rzy i prasy Zarówno konkurs, formie otwartej w Za­ etap kopanem 21 m a r c a rb. opracowana pod skiego pamiątkarstwa, niejako podsumowanie wyników s t a r a n n i e , stanowiła konkursu miesięcznej o f i a r n e j p r a c y , która g o Podsumowanie i kilku­ t o w y p a d ł o k o r z y s t n i e , zwłaszcza, j e ­ w akcji zmierzającej stanowią do podniesienia chodzi jednak o to, aby w ł o ­ monstrowania możliwości, kształtowanie Powodzenie tej przyszłej akcji ale żeby uzależnione jest nie t y l k o instytucji skiego, 1950 r . pamiątkarskich, a l e i o d o d b i o r c ó w , k t ó r y c h gactwo oczyma wyrobów Zakopanem zwiedzających w roztoczono duże b o ­ artystycznych, wskazano na dowy. propagan­ M i m o b r a k u afiszów, k t ó r e n i e zostały n a czas w y k o n a n e , z g r o m a d z i ł o się n a o t w a r c i e w y s t a w y syć dużo publiczności, Ryc. 15. Malowana wśród skrzynka której sporą ludowa do­ gromadę z drzewa. Fotografował 78 z podnoszeniem pamiątkarstwa pamiątkarskich. N i e został j e d n a k w y k o r z y s t a n y m o m e n t ku dużą pomocą w powinno będzie Wyk. Deptuszewski. Marta związ­ wyrobów niewątpliwie podobnych P o l s k i , które również oczysz­ i tandety. Rossowska z akcji wymagają t e g o , a ż e b y i c h p r z e m y s ł p a m i ą t k a r s k i został 12 cm. od wyrobów zostaną w estetycznego czasie p r o w a d z e n i a czony z n a l o t u obczyzny 21 X Stefan poziomu zakopiańskiego, na i n n y c h terenach i zbyt propagandą. S u m a doświadczeń, j a k i e z e b r a n e możli­ wości, j a k i e należy w y k o r z y s t a ć n a P o d h a l u d l a p o d ­ niesienia poziomu wyrobów się zjednać umiejętną produkcję wpłynął pamiątkarskiej pamiątkar­ k t ó r y o d b y ł się w organizujących istotnie produkcji żeli p o r ó w n a m y j e z w y n i k a m i k o n k u r s u Przed ważny zakopiań­ żony w n i e w y s i ł e k n i e o g r a n i c z y ł się t y l k o d o z a d e ­ na poprzedzała. Krakowa, krótki k o ­ n i e został w t e r m i n i e jak i wystawa pamiątkarskich, bardzo czy otrzymali jedynie ukończony. wyrobów Wystawa, odległych w s i na otwarcie przybyli z Warszawy przedstawiciele wystawy względem ekspozycyjnym Wytwórcy p o w i a t u , r o z j e c h a l i się, j a k r ó w n i e ż l i c z n i goście, k t ó ­ m u n i k a t , gdyż k a t a l o g w y s t a w y dotychczas. niezbędnej został Zakopanego. � https://zbiory.etnologia.uw.edu.pl/files/original/92a64a0b021f2ff1f19e26dc01f68744.pdf 83ae775a4cd68debe5a342bfc2f7b71c Dublin Core The Dublin Core metadata element set is common to all Omeka records, including items, files, and collections. For more information see, http://dublincore.org/documents/dces/. Title A name given to the resource Lud Publisher An entity responsible for making the resource available Polskie Towarzystwo Ludoznawcze Rights Information about rights held in and over the resource Licencja PTL Format The file format, physical medium, or dimensions of the resource pdf Language A language of the resource pol Type The nature or genre of the resource czasopismo Text A resource consisting primarily of words for reading. Examples include books, letters, dissertations, poems, newspapers, articles, archives of mailing lists. Note that facsimiles or images of texts are still of the genre Text. Dublin Core The Dublin Core metadata element set is common to all Omeka records, including items, files, and collections. For more information see, http://dublincore.org/documents/dces/. Relation A related resource oai:cyfrowaetnografia.pl:publication:3727 Date A point or period of time associated with an event in the lifecycle of the resource 1956 Subject The topic of the resource sztuka ludowa - wystawy Identifier An unambiguous reference to the resource within a given context oai:cyfrowaetnografia.pl:3501 Title A name given to the resource Sprawozdania z wystaw/ Polska Sztuka Ludowa - Konteksty 1956 t.10 z.6 Description An account of the resource Polska Sztuka Ludowa 1956 t.10 z.6, s. 336-339 Creator An entity primarily responsible for making the resource Reinfuss, Roman Mulkiewicz, Olga Language A language of the resource pol Publisher An entity responsible for making the resource available Państwowy Instytut Sztuki Format The file format, physical medium, or dimensions of the resource application/pdf PDF Text Text capture metadata for PDF documents Text Rye. 1. Fragment ekspozycji wystawy sztuki ludowej w Łęczycy. OBJAZDOWA WYSTAWA SZTUKI LUDOWEJ WOJEWÓDZTWA ŁÓDZKIEGO OLGA MULKIEWICZ W dniach od 16 — 30.IX.1956 r. otwarta b y ł a w Łęczycy wystawa sztuki ludowej w o j e w ó d z t w a ł ó d z kiego. Wystawa ta, zorganizowana przez W y d z i a ł K u l t u r y W.R.N. przy w s p ó ł p r a c y Muzeum Etnograficznego w Łodzi oraz m u z e ó w w Ł o w i czu i Łęczycy, m i a ł a d a ć obraz rozw o j u sztuki ludowej w ostatnim dziesięcioleciu i opieki, j a k ą się t ę dziedzinę k u l t u r y otacza. Jako wystawa objazdowa docierała ona kolejno do w i ę k s z y c h miast powiatowych w o j e w ó d z t w a łódzkiego, niejednokrotnie otwierając ludziom oczy na nieznane i m d o t ą d p r ó b i e my. U z n a ć n a l e ż y za bardzo słuszne, że zasadniczym zagadnieniem, k t ó re s t a n o w i ł o niejako oś wystawy, był strój ludowy i tkanina. Stroje eksponowano w sposób ciekawy" i z uwzględnieniem różnorodnych typów: najbogaciej reprezentowany strój ł o w i c k i — z a r ó w n o w s p ó ł czesny j a k i dawny — pokazany był w zestawach kobiecych i m ę s kich. Ciekawsze, bardziej ozdobne części stroju, j a k np. haftowane koszule czy „ r ę k a w k i " , wystawione były na osobnym ekranie. S t r ó j r a w s k i r ó w n i e ż pokazany b y ł w paru starszych i w s p ó ł c z e s n y c h zestawach. Ciekawy, bo w terenie j u ż nie spotykany, jest m ę s k i s t r ó j z okolic Łęczycy' s k ł a d a j ą c y się z krótkiego, do pasa sięgającego „ s p a n c e r a " z zielonej w e ł n y w poprzeczne czerwone p r ą ż k i , spodni r ó w n i e ż zielonych w węższe czerwone paseczki, krojonych „z far- 336 tuszkiem" tak j a k łowickie, oraz tkanego pasa. T k a n i n y s t a n o w i ł y z a r ó w n o przedmiot ekspozycji, j a k i element dekoracyjny, zwłaszcza jeśli chodzi o p i ę k n e w kolorze nospy. Wystawioną była r ó w n i e ż tkanina przetykana biała, kolorowe k i l i m y , pasiaki i tkaniny w „koziołki". P r a c ę i r o z w ó j spółdzielni tkackich, przede wszystkim C P L i A , u k a z y w a ł y t a k ż e plansze p o ł ą c z o n e z w y k r e s a m i i fotografiami. Dział sztuki ludowej reprezentowany niezwykle bogato s t a n o w i ł y wycinanki, najczęściej p o c h o d z ą c e z ostatniego k o n k u r s u zorganizowanego w m a j u br. w Ł o w i c z u ; w pierwszej sali były one obok paru p a j ą k ó w j e d y n y m i eksponatami, a ekspozycję ich starannie opracowano. Na osobnych ekranach przedstawiono w y c i n a n k i w e d ł u g poszczególnych r e g i o n ó w , zastosowano t a k ż e podział ze w z g l ę d u na f o r m ę , w y o d r ę b n i a j ą c kodry, k w i a t y naklejane itp. W drugiej sali w y c i n a n k i pełniły rolę elementu dekoracyjnego. Starannie zebrane eksponaty z zakresu ceramiki dają p r z e g l ą d o ś r o d k ó w garncarskich całego województwa. Zgodnie ze stanem rzeczywistym w terenie, na wystawie jest m a ł o , bo zaledwie k i l k a , rawskich pisanek dwukolorowych i t y l k o p a r ę r z e ź b , w t y m „ M ł o d a w i e ś " Józefa Grzegorego ze Złakowa Borowego, „ K s i ę ż a c y " Kotlarskiego z R ó ż y c oraz „ Ż n i w i a r k a " nieznanego autora, Nie pokazano natomiast z u p e ł nie ani meblarstwa, k t ó r e na t y m obszarze jest d o ś ć ciekawe (np. malowane skrzynie), ani architekt u r y . B r a k j a k i e j k o l w i e k fotografii czy r y s u n k u domu, a zamieszczenieich p r z y c z y n i ł o b y się p r z e c i e ż do uzyskania bardziej p e ł n e g o obrazu k u l t u r y wsi. , . , . " e r w s z a saia wystawy, p o s w i ę . wycinance, jest n i e w ą t p l i w i e p r z e ł a d o w a n a w y k r e s a m i i planszaobrazującymi [° "czDy org » °wanycn Korusursow, uosc przyznanycn n a g r ó d czy momenty dekorowania t w ó r c ó w ludowych. Dość p o w a ż n y m zarzutem wobec ekspozycji wystawy jest n i e z u p e ł nie jasne w y o d r ę b n i e n i e poszczególnych r e g i o n ó w ; tak np. stroje łowickie przemieszane są z r a w s k i m i z a r ó w n o w u k ł a d z i e stoisk, jak i na ekranach T p o s z c z e g ó l n y m i elementami. Jedynie stoisko ł ę czyckie p o ś w i ę c o n e jest regionowi w całości, u k a z u j ą c s t r ó j , garncarstwo, koszykarstwo; w innych w y padkach nie trzymano się tej zasady dzieląc eksponaty w e d ł u g zag a d n i e ń . T y p o w y m p r z y k ł a d e m pomieszania o ś r o d k ó w jest stoisko ceramiki, bardzo ł a d n i e r o z w i ą z a ne plastycznie, jednak o u k ł a d z i e z u p e ł n i e chaotycznym, nawet jeżeli idzie o poszczególne pracownie, M e t r y c z k i przy "eksponatach są na ogół bardzo d o k ł a d n i e datowane, w n i e k t ó r y c h jednak wypadkach, np. przy stroju r a w s k i m , zapewne przez przeoczenie brak ich z u p e ł - c o n a w a l z z s t �nie. Zamieszczona na p o c z ą t k u ma­ pa o ś r o d k ó w sztuki ludowej w o j e ­ w ó d z t w a łódzkiego nie jest opraco­ wana z n a l e ż y t ą d o k ł a d n o ś c i ą , za­ znaczono na niej t y l k o ilościowo o ś r o d k i garncarskie, tkackie i w y c i nankarskie, nie p o d a j ą c nazw miejs­ cowości ani t e ż nie o b j a ś n i a j ą c , na podstawie j a k i c h źródeł m a p ę spo­ rządzono. Wystawę opracował plastycznie Z. P ą g o w s k i , w sposób niezwykle estetyczny; stoiska zaprojektowane są bardzo starannie, z dużą u m i e ­ j ę t n o ś c i ą w t r a k t o w a n i u ekspona­ tu. Jedynie na stoisku ceramiki nie­ zbyt szczęśliwy, bo chaotyczny u k ł a d jest m o ż e częściowo w i n ą p l a ­ styka. Właściwe wydobycie Fotografował DWUGŁOS Jan O i w s k r ó c i e n a j w a ż n i e j s z y c h zagad­ n i e ń pozwala z w i e d z a j ą c e m u za­ p o z n a ć się niemal z c a ł o k s z t a ł t e m t w ó r c z o ś c i ludowej na terenie w o ­ j e w ó d z t w a łódzkiego, a u m i e j ę t n a ekspozycja z a p o b i e g a ' z n u ż e n i u . W y ­ staw tego t y p u i podobnie zorgani­ zowanych n a l e ż a ł o b y sobie życzyć jak najwięcej. ukazanie Swiderski WYSTAWIE Ogólnopolska wystawa sztuki ludowej dziesięciolecia dała bogaty materiał do roz­ ważań zarówno nad problemami ludowej twórczości artystycznej i opieki nad nią, jak też nad sprawami samego wystawiennictwa. Przyczynił się do tego ambitny scenariusz i udział w realizacji wybitnych architektów-plastyków. Dając niejako wyraz żywym, powystawowym dyskusjom Redakcja zamieszcza dwie wypowiedzi: etnografa oraz krytyka. Sądzimy, że poruszane w nich problemy są istotne po­ mimo czasu, j a k i u p ł y n ą ł j u ż od z a m k n i ę c i a wystawy. Dwugłos ten, wzbogacony wypowiedzią o wystawie sztuki ludowej w Londynie (patrz str. 289), daje pewien przekrój różnych stanowisk w sprawach wystaw sztuki ludowej i byłoby rzeczą bardzo pożyteczną kontynuować rozpoczętą dyskusję — co jednak zależy już teraz tylko od naszych Czytelników. NA MARGINESIE W Y S T A W Y 10-LECIA POLSKIEJ SZTUKI LUDOWEJ ROMAN K o n c e p c j ę w y s t a w y dziesięciolecia polskiej sztuki ludowej m o ż n a b y ł o u j ą ć w r ó ż n y sposób, np. p o t r a k t o w a ć dobrobek tego okresu w y ł ą c z nie od strony artystycznej d a j ą c p r z e g l ą d najlepszych osiągnięć z l a t 1945—1955, albo też u c z y n i ć nicią p r z e w o d n i ą j a k i ś problem w i ą ż ą c y się z a k t u a l n y m i czy historycznymi zagadnieniami ludowej twórczości, K a ż d a z t y c h koncepcji ma swoje strony dodatnie i ujemne, k a ż d a jest do przyjęcia pod w a r u n k i e m , że zostanie konsekwentnie przeprowadzona do k o ń c a . A u t o r scenariusza, prof. Tadeusz Seweryn, w y b r a ł k o n c e p c j ę d r u g ą , Zamiarem jego b y ł o pokazanie dor o b k u dziesięciolecia p o j ę t e g o jako jeden z e t a p ó w w rozwoju sztuki iudowej. A b y u ł a t w i ć n a l e ż y t e zrozumienie charakteru tego etapu, scenarzysta s t a r a ł się p o d b u d o w a ć obraz w s p ó ł c z e s n e j sztuki ludowej m a t e r i a ł a m i czerpanymi z przeszłości czasem nawet odległej, t w o r z ą c c i ą gi historyczne sięgające niekiedy czasów wczesnego średniowiecza, Z drugiej zaś strony scenariusz u w z g l ę d n i a ł te momenty w s p ó ł c z e s nej t w ó r c z o ś c i ludowej, k t ó r e w j a kiś sposób r z u t u j ą w przyszłość w s k a z u j ą c pewne możliwości czy tendencje rozwojowe sztuki l u d o wej w p r z y s z ł y m socjalistycznym społeczeństwie. Czy tego rodzaju koncepcja scenariusza b y ł a s ł u s z n a ? Wydaje m i sie, że tak. D u ż a , o g ó l n o k r a j o w a wystawa, stanowiąca dokument dziesięcioletniego okresu, posiada zupełnie w y j ą t k o w y ciężar gatunkowy. Dziesięć lat pracy w dziedżinie ochrony sztuki ludowej, ponad 150 w y s t a w i k o n k u r s ó w w r ó ż n y c h stronach k r a j u , dziesiątki wystaw polskiej sztuki ludowej zag r a n i c ą , prowadzone na niespotyk a n ą dotychczas s k a l ę badania naukowe s z t u k i ludowej p o w i n n y na wystawie dziesięciolecia znaleźć swój wyraz. W y s i ł k u tego nie m o ż n a b y ł o p o k w i t o w a ć samym t y l k o podsumowaniem osiągnięć w postaci n a j lepszych prac a r t y s t ó w l u d o w y c h wykonanych w okresie dziesięciolecia. Dorobek ten p r ó c z podsumowania w y m a g a ł też oceny, k t ó r a nie b y ł a b y m o ż l i w a , g d y b y ś m y okres 1945 r. — 1955 r. t r a k t o w a l i w z u p e ł n y m oderwaniu od przeszłości. Jedynie w zestawieniu z twórczością czasów m i n i o n y c h w y s t ą p i ć m o g ą z n a l e ż y t ą w y r a z i s t o ś c i ą zmiany zac h o d z ą c e w ostatnim dziesięcioleciu, Scenariusz w y s t a w y p r z e w i d y w a ł ekspozycję materiału w układzie rzeczowym, co b y ł o uzasadnione, gdyż wprowadzenie u k ł a d u geograficznego przy bardzo niejednolitym stanie ilościowym e k s p o n a t ó w z r ó ż nych r e g i o n ó w nasuwa w czasie urządzania wystawy duże trudności, Jedne bowiem dzielnice Polski (np. wschodnie czy p o ł u d n i o w e ) dostarczają z n a c z n ą ilość m a t e r i a ł u w y stawowego, inne zaś (np. W i e l k o polska czy Ziemie Zachodnie) są pod t y m w z g l ę d e m ubogie, co z k o l e i zmusza o r g a n i z a t o r ó w do zadawalania się nawet mniej w a r t o ś c i o w y m i eksponatami. REINFUSS Opracowany przez prof. Seweryna scenariusz został po przedyskut o w a n i u przez Komitet Organizacyjny (w k t ó r y m b r a l i u d z i a ł r ó w n i e ż plastycy) zatwierdzony i oddany do realizacji. Gdy jednak p r z y s t ą p i o n o do projektowania ekspozycji, niem a i od pierwszej c h w i l i z a r y s o w a ł y się zasadnicze różnice z d a ń m i ę d z y s c e n a r z y s t ą a autorami oprawy p l a stycznej, k t ó r z y w swej koncepcji wystawienniczej coraz dalej odchod z i l i od t r e ś c i scenariusza podpor z ą d k o w u j ą c f o r m ę ekspozycji s w y m z a ł o ż e n i o m plastycznym. W w y n i k u rozbieżności dwóch koncepcji p o w s t a ł a wystawa, k t ó r a ani nie r e a l i z o w a ł a założeń scenariusza, p r z y j ę t y c h przez Komitet Organizacyjny, ani zapewne nie dała p e ł n i zadowolenia u r z ą d z a j ą c y m j ą plastykom. W pierwszej części w y s t a w y , k t ó ra m i a ł a d a ć p r z e g l ą d ludowej t w ó r czości w u k ł a d z i e rzeczowym i chronoiogicznym, m a t e r i a ł ekspozycyjny został tak przemieszany, że znikła nie t y l k o przewodnia m y ś l scenariusza, ale z a t r a c i ł o się to, co w k a ż dej ekspozycji jest podstawowe: k o m u n i k a t y w n o ś ć . B r a k ł o w tej części więzi logicznej, k t ó r a p o z w o l i ł a b y z w i e d z a j ą c e m u p r z e c h o d z i ć kolejno od zagadnienia do zagadnienia. W e ź m y jako p r z y k ł a d budownictwo, W sali pierwszej, gdzie w e d ł u g k o n cepcji p l a s t y k ó w znalazła się a r c h i tektura ludowa, na ścianie po p r a ­ wej stronie pokazano serię plansz fotograficznych przedstawiających współczesne budownictwo góralskie, 337 �Rye. po lewej — serię zdjęć c h a ł u p z P o l ­ ski zachodniej i ś r o d k o w e j , a do­ piero na ścianie sąsiedniej —• z d j ę ­ cia budownictwa historycznego, j a k np. rekonstrukcje Biskupina, wczes­ n o ś r e d n i o w i e c z n e fragmenty z Opo­ la, po k t ó r y c h znowu p o w r ó c o n o do architektury w s p ó ł c z e s n e j . Interesu­ j ą c e modele architektoniczne zna­ lazły się w znacznym oddaleniu od reszty m a t e r i a ł u i l u s t r u j ą c e g o za­ gadnienie budownictwa. Wzdłuż plansz p r z e d s t a w i a j ą c y c h architek­ t u r ę poustawiano s ł u p y , na k t ó r y c h Umieszczono d r o b n ą c e r a m i k ę w i ą ­ żącą się z budownictwem chrono­ logicznie lub terytorialnie. Drobiazgi te w niczym oczywiście nie p r z y ­ czyniały się do lepszego zrozumie­ nia problemu architektury, o d w r a ­ cały jedynie i r o z p r a s z a ł y u w a g ę zwiedzających przestawiając ich z percepcji bardziej całościowej na w y c h w y t y w a n i e l u ź n y c h , nie p o w i ą ­ zanych ze sobą szczegółów. Akcent k o ń c z ą c y serię plansz przedstawia­ jących architekturę stanowił kilim D o m i n i k i Bujnowskiej („Droga przez wieś"), k t ó r e g o z w i ą z e k z budow­ nictwem nie b y ł niczym p o d k r e ś ­ lony. Przewodnicy opowiadali w t y m miejscu o dwuosnowowych d y ­ wanach u p r z e d z a j ą c w y k ł a d o tkac­ twie. Rzeźby b y ł y w o b r ę b i e sali porozrzucane w sposób u n i e m o ż l i ­ wiający p r z e ś l e d z e n i e jakiegokol­ wiek w ą t k u rozwojowego czy tema­ tycznego. Podobnie j a k w sali pierwszej p r z e d s t a w i a ł a się sprawa w po­ mieszczeniu n a s t ę p n y m , gdzie za­ tracony został całkowicie obraz roz­ woju wycinanki czy m a l o w a n k i ś c i e n n e j . Rozproszono t a k ż e zdobnic­ two w metalu, a z luźnego u k ł a d u s k r z y ń ozdobnych n i k t nie d o m y ś l i ł ­ by się nawet, że gdzieś t a m w sce­ nariuszu chciano na ich p r z y k ł a d z i e p o k a z a ć r o z w ó j ludowego meblar­ stwa. Zamiast logicznych, problemowo 338 w scenariuszu potraktowanych ca­ łości, znalazły się na wystawie ze­ stawy przypadkowe, k t ó r y c h j e d y ­ n y m uzasadnieniem b y ł t a k i czy inny efekt plastyczny. Jednym z licznych p r z y k ł a d ó w jest t u stoi­ sko z a w i e r a j ą c e zakomponowane w jednolitą całość d r u k i na p ł ó t n i e (sztance i tkaniny) oraz m a l o w a n k i ścienne z Zalipia. B e z p o ś r e d n i e s ą ­ siedztwo oraz brak odpowiednich napisów orientujących przyczyniał się do tego, że u w i d z ó w powstawa­ ły najbardziej bezpodstawne skoja­ rzenia na temat z w i ą z k u d r u k ó w na płótnie z m a l o w a n k a m i . Skutkiem z l e k c e w a ż e n i a scenariu­ sza i łączenia e k s p o n a t ó w w zespo­ ły przypadkowe stworzono w y s t a w ę , k t ó r a nie r e a l i z o w a ł a j a k i e j ś m y ś l i przewodniej, przez k t ó r ą nie m o ż n a było w y t y c z y ć sensownej trasy dla z w i e d z a j ą c y c h , k t ó r e j nie t ł u m a c z y ­ ły należycie napisy i nie b y l i w sta­ nie o b j a ś n i ć przewodnicy. C h c ą c z w i e d z a j ą c y m p r z e d s t a w i ć j a k i e ś za­ gadnienie musieliby oni biegać zygzakami po wystawie w i ą ż ą c w całość przedmioty porozrzucane bez­ trosko po r ó ż n y c h k ą t a c h . Rola d y ­ daktyczna w y s t a w y p r z y tego r o ­ dzaju ekspozycji r ó w n a ł a się zeru. Jest rzeczą oczywistą, że plastyk dający ekspozycji o p r a w ę artystycz­ ną ma prawo a nawet o b o w i ą z e k p o d c h o d z i ć do swej pracy w spo­ sób twórczy. Ma on p r a w o ekspe­ rymentowania i szukania nowych r o z w i ą z a ń . Skoro jednak j a k o pod­ stawa realizacji w y s t a w y p r z y j ę t y został scenariusz, o b o w i ą z k i e m p l a ­ styka jest d ą ż y ć — przy użyciu wszystkich d o s t ę p n y c h ; m u ś r o d k ó w artystycznych — do j a k n a j p e ł n i e j ­ szego wydobycia e l e m e n t ó w t r e ś ­ ciowych zawartych w scenariuszu, nigdy zaś do podporządkowania treści ekspozycji t a k i m czy i n n y m założeniom f o r m a l n y m . Należy p r z y z n a ć , że w a r u n k i , w k t ó r y c h realizowano e k s p o z y c j ę w y ­ 1. Fragment wystawy 10-lécxa. stawy, b y ł y trudne. Sztuka ludowa, k t ó r a zrodziła się w ciasnej c h a ł u ­ pie, nie czuje s i ę dobrze w p a ł a ­ cach. Drobne zazwyczaj i ubogie w sensie m a t e r i a ł u dzieła ludowej twórczości plastycznie „nie w y c h o ­ d z ą " na tle m a r m u r ó w i m o n u ­ mentalnej architektury. Zorganizo­ wanie w y s t a w y sztuki ludowej w wysokiej na dwa p i ę t r a sali k o l u m ­ nowej było w i ę c z natury rzeczy eksperymentem r y z y k o w n y m i w y ­ m a g a j ą c y m d u ż e j ostrożności w w y ­ borze ś r o d k ó w . Podstawową zasadą wszelkiej ekspozycji czy to muzealnej, czy wystawowej jest to, że oprawa p l a ­ styczna s t a n o w i ć powinna j a k gdy­ by ramy do obrazu nie k o n k u r u j ą ­ ce oczywiście z n i m samym. S t ą d proste i nie w p a d a j ą c e w oko s p r z ę ­ t y muzealne, obojętne w kolorze t ł a ścian i w n ę t r z gablotek. Przedmiot musi b y ć w i d o c z n y , należy go więc w y o d r ę b n i ć , u n i k a j ą c g m a t w a ­ niny e l e m e n t ó w wzajemnie sobie przeszkadzających. Koncepcja plastyczna omawianej t u w y s t a w y oparta została na za­ sadach w r ę c z odwrotnych. P r y m a t formy nad treścią b y ł t u absolut­ ny — aż do unicestwienia tej d r u ­ giej. Eksponat stał się jedynie p r e ­ tekstem dla w y b u j a ł e j , agresywnej oprawy, k t ó r a go p r z y t ł a c z a ł a . W i ­ doczne to b y ł o z a r ó w n o w szcze­ gółach, j a k i w ogólnej kompozycji w y s t a w y : na plan pierwszy w y b i ­ jał się las b i a ł y c h pionowych d r ą ż ­ ków podtrzymujących tu i ó w ­ dzie ciężkie czarne obramienia sztucznych stropów. Zestawienie czerni z b i e l ą u w a ż a l i autorowie plastycznej oprawy za najbardziej „ o b o j ę t n e " i nie k o n k u r u j ą c e z bar­ w ą eksponatu. Zapomnieli jednak, że to zestawienie o w y b i t n i e ostrym k o n t r a ś c i e w a l o r ó w p r z y c i ą g a nie­ z w y k l e silnie u w a g ę człowieka i z tej w ł a ś n i e r a c j i znajduje zasto­ sowanie przy malowaniu ramp na �przejazdach kolejowych, znaków ostrzegawczych na drogach itp. Poprzez g ę s t w i n ę b i a ł y c h d r ą ż k ó w eksponaty wystawowe r o b i ł y w r a ­ żenie umieszczonych w klatkach. I n n y m r ó w n i e ż n i e s z c z ę ś l i w y m po­ m y s ł e m b y ł o ustawienie przed eks­ ponatami umieszczonymi na ś c i a ­ nach półek ż y w o p r z y p o m i a n a j ą c y c h n i e w y k o ń c z o n e futryny okienne, na k t ó r y c h poustawiano lub pozawie­ szano r ó ż n e przedmioty. Ta „ d w u ­ w a r s t w o w a " ekspozycja spowodowa­ ła oczywiście, że jeden zespół eks­ ponatów konkurował z drugim i n i ­ czego w zasadzie nie m o ż n a było dobrze zobaczyć. Na skutek nie­ w ł a ś c i w e j ekspozycji zgubiły się na wystawie nie t y l k o przedmioty d r o ­ bne, ale i takie, jak np. p o t ę ż n e w swych rozmiarach ule c z ł e k o k s z t a ł t ­ ne, k t ó r y c h nie z a u w a ż y l i nawet i n t e r e s u j ą c y się r z e ź b ą l u d o w ą p l a ­ stycy. Do kategorii chybionych pomy­ słów zaliczyć też należy sposób w y ­ stawienia ceramiki umieszczonej na niskim p o d e ś c i e — p a r ę centyme­ t r ó w ponad p o d ł o g ą — otoczonym gęstym płotem białych drążków, skutkiem czego p i ę k n e w formie dzbanki i g a r n k i m o ż n a b y ł o o g l ą ­ d a ć t y l k o z góry, w d u ż y m skrócie, kiedy p r z y b i e r a j ą one k s z t a ł t p ł a ­ skich misek. S z c z e g ó l n y m nonsen­ sem było zastosowanie pod n i e k t ó r e eksponaty podsypki z rzecznych k a ­ mieni. Element ten słuszny np. przy ekspozycji n a r z ę d z i rolniczych nie miał żadnego uzasadnienia jako podstawa dla malowanych s k r z y ń czy tło dla t k a n i n projektowanych przez I W P . Ustawione na szarym ż w i r z e zabawki z niemalowanego drzewa b y ł y w ogóle p r a w i e nie­ widoczne. dem może być monumentalnie zakomponowane stoisko z tka­ ninami I n s t y t u t u Wzornictwa Prze­ m y s ł o w e g o , gdzie s p ł y w a j ą c e z w y ­ sokości kilkunastu m e t r ó w pasy p i ę k n i e drukowanych tkanin zostały brutalnie p r z e c i ę t e p o t ę ż n ą c z a r n ą poziomą b e l k ą , w s p a r t ą na podsta­ wach p r z y p o m i n a j ą c y c h ż y w o szkie­ lety d w ó c h metalowych szaf, „ ż r ą ­ cych" się zawzie.de swymi kancia­ stymi f o r m a m i z p r z e z i e r a j ą c y m i od tyłu słupami białych połyskliwych k o l u m n w s p i e r a j ą c y c h strop sali. W a d l i w y r o z k ł a d m a t e r i a ł u i nie­ u d a n ą o p r a w ę p l a s t y c z n ą kompen­ s o w a ł w pewnej mierze d o s k o n a ł y na ogół d o b ó r e k s p o n a t ó w , choć i t u w poszukiwaniu w y s u b l i m o w a ­ nych s m a c z k ó w wprowadzono spo­ ro p r z e d m i o t ó w , k t ó r e ze s z t u k ą l u ­ d o w ą niewiele m a j ą w s p ó l n e g o , j a k np. p r o s t ą nie zdobioną p r a s ę do sera, drewniane w i d ł y itp. Pewna p r z y p a d k o w o ś ć w doborze e k s p o n a t ó w widoczna b y ł a nato­ miast w gablocie z a w i e r a j ą c e j w y ­ dawnictwa z zakresu sztuki ludo­ wej, gdzie umieszczono k i l k a po­ zycji z u p e ł n i e z zagadnieniami pla­ styki nie z w i ą z a n y c h , jak praca o procesach czarownic w Lublinie czy o dziejach z b ó j n i c t w a na Ż y ­ wiecczyźnie, b r a k o w a ł o natomiast wydanych j u ż w ó w c z a s p u b l i k a c j i o l u d o w y m garncarstwie i w y c i ­ nankach. na b i a ł y m cokole kolumny pod r z e ź ­ bą), albo nieczytelne z powodu wadliwego umieszczenia (któż jest w stanie p r z e c z y t a ć pismo maszy­ nowe na kartce umieszczonej 10 cmv nad poziomem podłogi?) albo wresz­ cie z m i ę t e i pozawijane szpeciły eksponaty (tkanina). Lakoniczna z natury rzeczy t r e ś ć tych n a p i ­ sów nie zawsze odznaczała się na­ leżytą ścisłością. I tak np. N i k i f o r z K r y n i c y został obdarowany nie wiadomo z jakiej przyczyny i m i e ­ niem Jan, przy manekinie odzianym w b o j k o w s k ą „ c z a p y h ę " umieszczo­ no informacje, że jest t u „Ubiór m ę s k i z Ustrzyk Dolnych z X V I I I i X I X w i e k u " , co jest o tyle nie­ słuszne, że w Ustrzykach Dolnych, k t ó r e są miasteczkiem, nigdy t a k i c h s t r o j ó w nie noszono, zaś wspomnia­ ny u b i ó r pochodził z Ustrzyk G ó r ­ nych, z a p a d ł e j w s i g ó r a l s k i e j , gdzie u ż y w a n y b y ł do k o ń c a I I w o j n y ś w i a t o w e j . Czy podobnych u c h y b i e ń nie z n a l a z ł o b y się w i ę c e j , trudno powiedzieć, gdyż nawet od recen­ zenta nie m o ż n a w y m a g a ć , by np. s t u d i o w a ł m e t r y k i o k a z ó w ceramiki czołgając się dla ich odczytania po podłodze. Pewne b r a k i s p o t y k a ł o się r ó w ­ nież w podpisach map. W jednej z gablot znalazła się np. mapa ba­ d a ń sztuki ludowej w Polsce (zgeneralizowana zresztą w ten sposób, że nie d a w a ł a ż a d n e g o pojęcia o ich istotnym nasileniu) z napisem „ B a ­ dania terenowe Sekcji Badania P l a ­ s t y k i Ludowej", ale czyjej sekcji? Przecież sekcja taka m o ż e istnieć z a r ó w n o przy Polskim Towarzystwie Ludoznawczym, j a k i przy P T T K , czy kole n a u k o w y m k a ż d e j z k a ­ tedr etnografii. J e d n ą ze słabszych stron wystawy s t a n o w i ł y napisy objaśniające. M i a ­ ły one charakter d w o j a k i : jedne ob­ j a ś n i a ł y w s p o s ó b ogólny całą serię wystawionych p r z e d m i o t ó w (skut­ kiem w y k o ś l a w i e n i a koncepcji sce­ nariusza b r a k o w a ł o i m często pod­ budowy w ekspozycji); drugie — w typie muzealnej metryczki — za­ W i n n y m z n ó w miejscu pokazano Wspomniane t u p r z y k ł a d o w o spo­ w i e r a ł y k r ó t k ą i n f o r m a c j ę o przed­ m a p ę o ś r o d k ó w garncarskich nie soby ekspozycji złożyły się na to, miocie i b y ł y albo w ogóle n i e w i ­ p o d a j ą c w legendzie, przez j a k ą i n ­ że wystawa (szczególnie zaś sala doczne (biała karteczka naklejona s t y t u c j ę została ona wykonana, a ś r o d k o w a ) r o b i ł a w r a ż e n i e nieopi­ sanego chaosu, w k t ó r y m na plan pierwszy wybijała się gasząca wszystko biało-czarna obudowa. Sporo z a s t r z e ż e ń budził również sposób wystawienia czterech zespo­ ł ó w regionalnych m a j ą c y c h d a ć syn­ tetyczny obraz k u l t u r y Kurpiów, Ł o w i c z a n , Ś l ą z a k ó w i Podhalan; ze­ społy rozdzielono parawanikami p r z y p o m i n a j ą c y m i falistą b l a c h ę , co w całości t w o r z y ł o rodzaj pawilonu wznoszonego zazwyczaj dla celów bynajmniej niewystawowych. N i e ­ udana była również „fontanna" 7. w y r o b a m i C P L i A umieszczona w ostatniej sali. Zastosowane dla obniżenia sali sztuczne stropy w postaci niskich b a l d a c h i m ó w nie spełniły w r e z u l ­ tacie swej r o l i , gdyż p o d k r e ś l a ł y j e ­ dynie r o z d ź w i ę k m i ę d z y architek­ t u r ą sali a o b u d o w ą wystawy. Po­ nadto p s u ł y one n i e z b ę d n ą w pew­ nych wypadkach p e r s p e k t y w ę , k r a ­ j ą c np. poprzecznie o t w i e r a j ą c e w y ­ stawę malowidło przedstawiające gołębie lecące na tle p r z e c i ę t e g o t ę ­ czą nieba. Niejednokrotnie nawet dobre po­ m y s ł y były w rezultacie zepsute Hyc 2, Stoisko strojów, przez niepotrzebne dodatki. P r z y k ł a ­ 339 �przecież s p o r z ą d z e n i e takiej mapy jest p e w n y m osiągnięciem nauko­ w y m , z k t ó r e g o nie bardzo wypada k o r z y s t a ć w sposób anonimowy. W y t y k a j ą c liczne usterki, powo­ d u j ą c e , że w y s t a w a nie spełniła r o l i , k t ó r e j się po niej m o ż n a było spo­ dziewać, nie trzeba, z a p o m i n a ć r ó w ­ nież o elementach pozytywnych, a w i ę c np. o — p o d k r e ś l o n y m j u ż w y ż e j — d o s k o n a ł y m na ogół po­ ziomie e k s p o n a t ó w czy o udanej formie ekspozycji kurpiowskich wycinek. W całości jednak p r z e w a ż a ł y m o ­ menty ujemne ( n i e p o r z ą d e k w u k ł a ­ dzie, ahistoryczność, efekciarska ekspozycja nie licząca się z od­ biorcą), k t ó r e s p o w o d o w a ł y , że ta d u ż a impreza adresowana do sze­ rokich mas trafiła w p r ó ż n i ę . D y ­ daktyczny sens w y s t a w y zagubił się s k u t k i e m z l e k c e w a ż e n i a scena­ riusza przez r e a l i z a t o r ó w , z a ś nie­ w ł a ś c i w a oprawa plastyczna stwo­ r z y ł a s z t u c z n ą z a p o r ę m i ę d z y ekspo­ natem a z w i e d z a j ą c y m . J e d n ą z g ł ó w n y c h przyczyn, dla k t ó r y c h wystawa nie m o g ł a osiągnąć w y n i k u p o z v t w n ę g o , b y ł o wzajem­ ne zmaganie się d w ó c h sprzecznych ze sobą koncepcji, czego przy or­ ganizacji p r z y s z ł y c h w y s t a w nale­ żałoby j a k najstaranniej u n i k a ć . Plastycy w s p ó ł p r a c u j ą c y przy or­ ganizacji w y s t a w y m u s z ą p o g o d z i ć się z m y ś l ą , że poza ekspozycjami o charakterze ściśle artystycznym, Fotografował Stefan gdzie swoboda ich wypowiadania się plastycznego jest w zasadzie nie­ ograniczona, należy jednak podpo­ r z ą d k o w y w a ć się koncepcji scena­ rzysty a nie w a l c z y ć z n i ą w imię w ł a s n y c h — s ł u s z n y c h czy n i e s ł u s z ­ nych — założeń. Jak d ł u g o ten podstawowy po­ stulat nie zostanie p r z y j ę t y jako za­ sada, nie b ę d z i e m y m i e ć dobrych wystaw ani w zakresie sztuki l u d o ­ w e j , ani innych, gdyż, tak samo j a k w w y p a d k u omawianej t u w y s t a w y sztuki ludowej, sens ekspozycji b y w a zatracony przez n i e w ł a ś c i w ą o p r a w ę p l a s t y c z n ą w ekspozycjach o cha­ rakterze p r z e m y s ł o w y m , h a n d l o w y m itp., o czym w i e l o k r o t n i e pisano j u ż przy r ó ż n y c h okazjach. Deptuszewski GŁOS W DYSKUSJI O W Y S T A W I E DZIESIĘCIOLECIA JADWIGA Sprzeczne oceny wystawy Dzie­ sięciolecia Sztuki L u d o w e j są odbi­ ciem nieporozumienia, k t ó r e t k w i ł o u samych podstaw j e j realizacji, są także odbiciem szeregu innych nie­ p o r o z u m i e ń , szerszych i bardziej ge­ neralnych, k t ó r e znalazły t u wyraz w dość charakterystycznym spięciu. Wystawa p o w s t a ł a w w y n i k u zde­ rzenia d w u całkowicie odmiennych koncepcji: scenarzysty i p l a s t y k ó w , co w rezultacie z a m ą c i ł o czytelność i k o n s e k w e n c j ę z a r ó w n o jednych, j a k i drugich założeń. B y w a tak zazwyczaj wtedy, kiedy zła jest nie t y l k o w s p ó ł p r a c a , ale i n i e w ł a ś c i w e .samo j e j rozumienie, kiedy stojąc na gruncie oczywistej zasady, że punktem wyjścia dla w y s t a w y jest scenariusz, oczekuje się, iż plastyk będzie całkowicie p o d p o r z ą d k o w a ­ n y m m u w y k o n a w c ą — i jedynie wykonawcą. Nie m o ż n a w y m a g a ć od artysty, aby b y ł n a r z ę d z i e m , skoro jest t w ó r c ą . Takie wymagania m a j ą co prawda swoją t r a d y c j ę , ale sięga ona okresu, gdy rolę plastyka spro­ wadzano do r o l i dekoratora. W s p ó ł ­ czesne wystawiennictwo natomiast zupełnie inaczej określa funkcje p l a ­ styka: jako czynnego w s p ó ł t w ó r c y wystawy, w s p ó ł t w ó r c y koncepcji, a więc t a k ż e — w s p ó ł t w ó r c y sce­ nariusza. Daje to jednak pozytywne rezultaty t y l k o w t y m w y p a d k u , gdy intencje w s p ó ł t w ó r c ó w s ą zgod­ ne, gdy łączy ich w s p ó l n a postawa. Nie m o ż n a w i ę c z a p r a s z a ć p l a ­ styka do w s p ó ł p r a c y t y l k o dlatego, że jest on d o b r y m a r t y s t ą , nie licząc się jednocześnie z t y m , co s o b ą re­ prezentuje, j a k ą ma p o s t a w ę a r t y ­ styczną. Co w i ę c e j — należy b r a ć pod u w a g ę , że i m silniejsza jest 340 i n d y w i d u a l n o ś ć plastyka, t y m w i ę k ­ sza będzie jego rola w ustalaniu w s p ó l n e j koncepcji wystawy. J e ś l i się chce m i e ć deski na p ó ł k i — w z y w a się stolarza. Jeżeli p r z y j ­ muje się założenie, że scenarzysta decyduje o w s z y s t k i m i t y l k o on ustala kolejność e k s p o n a t ó w i ich u k ł a d w przestrzeni wystawowej — to potrzebny jest raczej tapicerdekorator niż plastyk*. J e ż e l i za­ mierzano zorganizować wystawę sztuki ludowej na zasadzie sce­ nariusza, k t ó r y b u d z i ł najżywszy sprzeciw p l a s t y k ó w , p o w o ł a n y c h do jego realizacji — nie m o ż n a się d z i ­ wić, że u s i ł o w a l i o n i w ramach tego scenariusza z b u d o w a ć s w o j ą , o d ­ m i e n n ą k o n c e p c j ę . Ostatecznie, jeśli się jest a r t y s t ą i ma swoje o k r e ś ­ lone d ą ż e n i a , to się je realizuje często niezależnie od w a r u n k ó w . I trudno ż ą d a ć od t w ó r c z e g o p l a ­ styka, aby b y ł „grzeczny". ' M o ż n a natomiast ż ą d a ć od tych, k t ó r z y ustalali zespół o r g a n i z a t o r ó w wystawy, aby umieli w ł a ś c i w i e do­ b r a ć ludzi, aby do jednego wozu nie z a p r z ę g a n o — j a k w bajce K r y ­ lowa — szczupaka i ptaka. Jeżeli powierzono scenariusz tak w y t r a w n e m u znawcy sztuki l u d o ­ wej i p r o b l e m ó w muzealniczych j a k prof. T. Seweryn, to wiadomo było, j a k ą k o n c e p c j ę m o ż e on reprezen­ t o w a ć : n a l e ż a ł o raczej zapropono­ w a ć m u , aby d o b r a ł sobie odpo­ wiedniego w y k o n a w c ę tej koncepcji. Jeżeli jednak r ó w n o c z e ś n i e s t r o n ę * Oczywiście założenie takie nie wy­ daje mi się słuszne w swej zasadzie, ale w szczególnych wypadkach — do których zaliczę m.in. kompetencje artystyczne sce­ narzysty — jest ono dopuszczalne. JARNUSZKIEWICZ p l a s t y c z n ą w y s t a w y oddano w r ę c e artystów o tak określonej i n d y w i ­ dualności t w ó r c z e j j a k prof. J. S o ł tan i prof. O. Hansen, to trzeba się b y ł o liczyć z t y m , że m a j ą oni s w o j ą k o n c e p c j ę w y s t a w y sztuki ludowej, k o n c e p c j ę i n a e r e s u j ą c ą i logicznie w y n i k a j ą c ą z k i e r u n k u ich m y ś l e n i a artystycznego, z k t ó r e j na pewno nie m i e l i powodu rezyg­ n o w a ć . Zwłaszcza, że i s t n i a ł y p o d ­ stawy, aby u w a ż a ć ją za słuszną. Sztuka ludowa jest zjawiskiem t a k wielostronnym, że m o ż n a , a na­ wet należy, b a d a ć j ą i p o k a z y w a ć w r ó ż n y c h aspektach; k a ż d y m o ż e być r ó w n i e s ł u s z n y i i n t e r e s u j ą c y , m o ż n a jedynie z a s t a n a w i a ć się nad przydatnością jego dla k o n k r e t ­ nego celu. Toteż o d m i e n n o ś ć k o n ­ cepcji p l a s t y k ó w nie p r z e k r e ś l a ł a wartości scenariusza budowanego przez etnografa, po prostu chodziło t u o dwa spojrzenia z r ó ż n y c h p u n k t ó w na to samo zjawisko. Jed­ na racja nie w y k l u c z a ł a drugiej — k a ż d a m i a ł a szereg a t u t ó w po swo­ jej stronie. Prof. Seweryn, jako autor sce­ nariusza, k i e r u j ą c się w z g l ę d a m i dydaktycznymi p r a g n ą ł u k a z a ć ob­ raz sztuki ludowej w czytelnie zor­ ganizowanej całości, k t ó r a by u j a w ­ n i a ł a ciągi rozwojowe poszczegól­ nych g a t u n k ó w . D ą ż e n i a te, adre­ sowane do najszerszego k r ę g u o d ­ biorców, k t ó r y c h t ł u m y p r z e w i j a j ą się przez P a ł a c K u l t u r y , miały szczególnie istotny sens w Warsza­ wie, gdzie odczuwa się d o t k l i w i e brak muzeum sztuki ludowej. {Mło­ ciny— s ą daleko, w stanie r u i n y , częst© w ogóle n i e d o s t ę p n e dla p u ­ bliczności). Wystawa Dziesięciolecia dawała więc niecodzienną możność � https://zbiory.etnologia.uw.edu.pl/files/original/edaab546f67c745c56e5e66e0a2282b3.pdf 846b5093827fdcd537c4d6626e39df44 Dublin Core The Dublin Core metadata element set is common to all Omeka records, including items, files, and collections. For more information see, http://dublincore.org/documents/dces/. Title A name given to the resource Lud Publisher An entity responsible for making the resource available Polskie Towarzystwo Ludoznawcze Rights Information about rights held in and over the resource Licencja PTL Format The file format, physical medium, or dimensions of the resource pdf Language A language of the resource pol Type The nature or genre of the resource czasopismo Text A resource consisting primarily of words for reading. Examples include books, letters, dissertations, poems, newspapers, articles, archives of mailing lists. Note that facsimiles or images of texts are still of the genre Text. Dublin Core The Dublin Core metadata element set is common to all Omeka records, including items, files, and collections. For more information see, http://dublincore.org/documents/dces/. Relation A related resource oai:cyfrowaetnografia.pl:publication:4546 Date A point or period of time associated with an event in the lifecycle of the resource 1963 Subject The topic of the resource wspomnienie pośmiertne Świeży, Janusz Identifier An unambiguous reference to the resource within a given context oai:cyfrowaetnografia.pl:4226 Title A name given to the resource Zmarł Janusz Świeży/ Polska Sztuka Ludowa - Konteksty 1963 t.17 z.1 Description An account of the resource Polska Sztuka Ludowa 1963 t.17, z.1, s.60 Creator An entity primarily responsible for making the resource Reinfuss, Roman Language A language of the resource pol. Publisher An entity responsible for making the resource available Instytut Sztuki PAN Format The file format, physical medium, or dimensions of the resource application/pdf PDF Text Text capture metadata for PDF documents Text ZMARŁ JANUSZ ŚWIEŻY Kim był Janusz iSwieży? Z wykształcenia — pla­ stykiem, utalentowanym malarzem i grafikiem, z po­ wołania — pedagogiem, z zamiłowania zaś — miłośni­ kiem sztuki ludowej i jej badaczem. Janusz Świeży, a ściślej — Jan Franciszek Świe­ ży, gdyż tak podaje jego metryka, urodził się 3.X.1884 w Horyńcu koło Lwowa. Do szkół podsta­ wowej i średniej uczęszczał we Lwowie, gdzie ukoń-> czył w 1906 r. oddział malarstwa dekoracyjnego w 4-letniej Państwowej Szkole Przemysłowej. Roz­ poczęte studia malarskie kontynuuje Świeży w Kra­ kowie, w Akademii Sztuk Pięknych, pod kierun­ kiem profesorów Józefa Unierzyskiego i Wojciecha Weissa. Po skończeniu w 1911 r. studiów, Świeży obraca się w kręgu malarskiej cyganerii, usiłując żyć ze swojej sztuki. We wrześniu 1914 r. został po­ wołany do wojska, gdzie pozostawał do ukończenia wojny w 1918 r. Nie była to jednak, jak na czasy wojenne, służba zbyt ciężka, skoro w tym właśnie czasie widzimy go w Lublinie — projektującego pla­ katy dla Wydziału Narodowego, odnawiającego freski w kaplicy św. Trójcy na Zamku i uczącego rysunku w Polskiej Szkole Zawodowej. Lata te, spędzone w Lublinie, zaważyły na całym późniejszym życiu Świeżego. Tu po raz pierwszy zetknął się z pracą dydaktyczną, której nie porzu­ cił już do ostatnich chwil życia, tu wreszcie zrodziły się jego zainteresowania sztuką ludową, którym rów­ nież pozostał wierny do końca. Grunt dla tych zainteresowań przygotowała nie­ wątpliwie „młodopolska" atmosfera z czasu studiów. W Krakowie wyrażała się ona m. in. malowaniem przez artystów „bajecznie kolorowej" wsi podkra­ kowskiej, zaś w środowisku lwowskim, z którym Janusz Świeży był z natury rzeczy silnie związany —• zainteresowaniem nie mniej barwną Huculszczyzną. Jeszcze w czasie studiów odbywał Świeży często wycieczki konne w góry Huculszczyzny, skąd — zgodnie ze swymi zamiłowaniami do sztuki dekora­ cyjnej — przywoził wspaniale wykonane akwarelą plansze, przedstawiające barwne huculskie pisanki, krajki, hafty, czy kożuchy, czego ślad znajdziemy w ilustracjach publikowanych w „Polskiej Sztuce Stosowanej" i w „Rzeczach Pięknych". 60 W czasie pobytu w Lublinie podczas I wojny światowej nawiązał Janusz Świeży kontakt ze Stani­ sławem Dylewskim, ówczesnym przewodniczącym Ko­ misji Towarzystwa Muzeum Lubelskiego i wkrótce tak zbliżył się do Muzeum, że pełnił w nim niemal funkcję kustosza-wolontariusza. Coraz wyraźniej kry­ stalizujące się zainteresowania etnograficzne Świeżego umiejętnie podsycał wybitny teatrolog, Stanisław Dą­ browski, który w owym czasie przebywał w Lublinie i z dużym zapałem gromadził materiały do sztuki ludowej Lubelszczyzny. Część tych materiałów zosta­ ła przez niego opublikowana („Pasy lubelskie", „Pi­ sanki lubelskie" z ilustracjami J. Świeżego), reszta przepadła podczas I I wojny światowej. Badania tere­ nowe, zapoczątkowane wspólnie z St. Dąbrowskim, kontynuował później J. Świeży na własną rękę. Gdy po paru latach nauczycielskiej tułaczki (Mińsk Ma­ zowiecki, Sosnowiec, Krasnystaw) wrócił w 1922 r. na stałe do Lublina, zajął się gorliwie pracą badaw­ czą w zakresie ludowej twórczości plastycznej, w szczególności zaś ludowymi strojami Lubelszczyzny, do czego czuł się szczególnie powołany jako wykła­ dowca kostiumologii w Zawodowej Szkole Przemy­ słowo-Handlowej. Większość prac publikowanych przez J. Świeżego dotyczy tego właśnie zagadnienia („Ubiór i haft krzczonowski" — Lublin 1938, „Strój krzczonowski" — PTL, 1952, „Strój podlasko-nadbużański" — PTL, 1958, „Stroje ludowe Lubelszczyzny" — Warszawa 1954). W „Polskiej Sztuce Ludowej" opublikował bardzo interesujący artykuł pt. „Swiątkarze biłgorajscy" (1947), którym wykazał besensowność twierdzeń o „anonimowości sztuki ludowej", dając przykład, jak można wydobyć z niepamięci nazwiska ludowych twórców i określić ich artystyczny dorobek. Niezbyt liczna spuścizna drukowana, pozostała po Januszu Świeżym, nie daje pojęcia o bogactwie zgro­ madzonych przez niego materiałów w postaci zapis­ ków, rysunków i fotografii. Dobry fotograf (w czasie okupacji, gdy mu w Lublinie hitlerowcy następowali na pięty, przeniósł się do Łęcznej, gdzie prowadził na podstawie karty rzemieślniczej zakład fotogra­ ficzny), od 40 lat utrwalał na taśmie zabytki ludowej �architektury, rzeźby, fotografował stroje ludowe, chło­ pów przy pracy itp. Powstało w ten sposób archiwum o dużej wartości naukowej. Większość bowiem zdjęć Świeżego stanowi dziś dokument jedyny i niepowta­ rzalny. Poza pracą naukową J. Świeży prowadził jako etnograf bardzo żywą i rozległą działalność społecz­ ną. Był długoletnim prezesem Lubelskiego Oddziału Polskiego Towarzystwa Ludoznawczego, członkiem Towarzystwa Teatrów i Chórów Ludowych, współ­ pracował blisko z Muzeum Lubelskim, Wydziałem Kultury WRN i lubelskim Domem Kultury, pomagał w organizowaniu konkursów i wystaw sztuki ludo­ wej, wygłaszał na terenie Lublina i województwa mnóstwo odczytów i pogadanek na tematy etnogra­ ficzne, współpracował z zespołami pieśni i tańca, K W roku 1960 Janusz Świeży nawiązał bliższy kon­ takt z Katedrą Etnografii i Etnologii UMSC w Lub­ linie, gdzie prowadził naukę rysunku dla studenfów, zdobywając sobie, dzięki walorom osobistym i nie­ zwykłej sumienności w pracy, ogólną sympatię wśród kolegów i uczniów. Zgon J. Świeżego, który po krót­ kiej nieuleczalnej chorobie nastąpił w dniu 9 paź­ dziernika 1962 r., okrył głęboką żałobą wszystkich, którzy kiedykolwiek zetknęli się z tym wartościowym i do głębi dobrym człowiekiem. Roman zjazdy Doroczny, ogólnopolski Zjazd PTL odbył się w 1962 r. w Łańcu­ cie w dniach od 28 do 30 wrześ­ nia. Tematyka naukowa Zjazdu poświęcona była zagadnieniom l u doznawstwa Rzeszowszczyzny. Wy­ głoszone zostały następujące refe­ Reinfuss K N Opieka nad plastyką ludową sprawowana w 1962 r. przez Ze­ spół do Spraw Sztuki Ludowej MKiS koncentrowała się, podobnie jak w latach ubiegłych, głównie na zagadnieniach organizacji wy­ staw i konkursów, przydzielaniu stypendiów szczególnie uzdolnio­ nym twórcom ludowym oraz udzia­ le w konferencjach, zjazdach itp., poświęconych sprawom związanym ze sztuką ludowa. W ciągu roku zorganizowano ogółem 24 konkursy i wystawy. Przyznano 180 nagród na sumę 144 600 zł. Zakupiono na wystawach 969 eksponatów dla muzeów za sumę 204 950 zł. Przyznano 64 sty­ pendia na sumę 100 300 zł. Kontynuowano również ścisłą współpracę z CPLiA i PTL. Z inicjatywy lub przy pomocy Zespołu prowadzone były penetra­ cje terenu i badania sztuki ludo­ wej. Na terenie woj. olsztyńskiego przeprowadzono przygotowania do konkursu pamiątkarstwa; na tere­ nie woj. poznańskiego i bydgoskiego prowadzone były badania przygo­ towawcze do wojewódzkich wystaw sztuki ludowej; przy pomocy Ze­ społu Muz. Etnograficzne we Wroc­ ławiu przeprowadziło na terenie Dolnego Śląska badania współczes­ nej plastyki obrzędowej, a Woj. Dom Twórczości Ludowej w Gdań­ sku wykonał dokumentację hafciarstwa kaszubskiego w celu przy­ gotowania retrospektywnej wysta­ wy haftu. Konferencje, projektując dla nich stroje ludowe. Zasługą Świeżego było wskrzeszenie i wprowadzenie na scenę stroju krzczonowskiego, który stał się dziś reprezentacyj­ nym ubiorem ludowym Lubelszczyzny. raty: prof. dra Józefa Burszty „Podłoże historyczne kształtowania się kultury ludowej wsch. Rze­ szowszczyzny", doc. Franciszka Ko­ tuli „Typy budownictwa wiejskie­ go w Rzeszowskiem", dr Olgi Gajekowej i mgr Jadwigi Kleczkowskiej „Problemy etnograficzne i folk­ lorystyczne w nauczaniu języka polskiego" oraz kilka komunika­ tów naukowych (mgr Antoni Kunysz „Badania nad średniowiecz­ nym osadnictwem Rzeszowszczyz­ ny", Jan Micał „Ludowe zespoły weselne w Łańcuckiem", mgr Te­ resa Szetela „Lasowiackie piece malowane", mgr Irena Kłak „Współ­ czesne garncarstwo ludowe w po­ wiecie łańcuckim", dr Władysław Balicki „Lecznictwo ludowe w re­ jonie łańcuckim" i „Zbiory etno­ graficzne z terenu łańcuckiego"); ponadto złożono informacje o pra­ cach muzeów w Przemyślu, Sanoku, Rzeszowie i Jarosławiu. Podczas narady pokazano liczne prace rzeźbiarzy przywiezione przez nich do CPLiA. W pierwszym dniu narady odczyt dla przybyłych 30 rzeźbiarzy wygłosił prof. dr Tadeusz Seweryn. W drugim dniu dokonano przeglądu i oceny przy­ wiezionych prac, po czym nastąpiła dyskusja, którą zapoczątkowała dłuższa wypowiedź red. A. Jackow­ skiego. Zebrani wysłuchali rów­ nież podczas narady wypowiedzi przedstawicieli CPLiA na temat organizacji zakupów, spraw surow­ ca itd. Organizatorzy umożliwili twórcom ludowym zwiedzenie War­ szawy oraz zbiorów sztuki ludo­ wej w Muz. Kultur Ludowych w Młocinach. Rzeźbiarze zamieszkali w Domu Chłopa. Po obradach rzeź­ biarze udzielali wywiadów dzien­ nikarzom i sprawozdawcom Radia. Nakręcono również film dla Tele­ wizji i dla Kroniki Filmowej. W obradach wzięli udział przed­ stawiciele Min. Kultury i Sztuki. W czasie Zjazdu otwarta została pierwsza ekspozycja Muzeum Re­ gionalnego Ziemi Łańcuckiej w Łańcucie, powstałego z inicjatywy PTL, oraz pokonkursowa wystawa ceramiki ludowej z Medyni Gło­ gowskiej, Pogwizdowa i Zalesia (recenzję wystawy zamieścimy w nrze 3/4). Wśród przybyłych na naradę rzeźbiarzy znaleźli się m. in. Ign. Kamiński, Jan Lamęcki, Marian Ruszkowski, Stanisław Dużyński, Wincenty Krajewski, Feliks Czaj­ kowski, Zygm. Skrętowicz, Teofil Kożuchowski, Wiktor Rysio, Adolf Milczanowski, A. i B. Grabscy. Konkursy Narada rzeźbiarzy ludowych współpracujących z CPLiA odbyła się w dniach 4 i 5 grudnia w War­ szawie. Celem zorginizowanej przez CPLiA pierwszej tego tvpu imprezy było omówienie wspólnie z samymi twórcami problemów artystycznych i warsztatowych ich pracy, sytuacji materialnej i wa­ runków bytowych, a także spraw związanych ze sprzedażą rzeźb przez CPLiA w kraju i za granicą. i wystawy Wystawa sztuki ludowej pow. brzezińskiego eksponowana była w październiku i listopadzie w Brze­ zinach, a następnie przeniesiona została do Tomaszowa Mazowiec­ kiego. Wystawę poprzedziły bada­ nia terenowe zorganizowane przez Muzeum Etnograficzne w Łodzi i w Tomaszowie Maz. Ogółem zgromadzono ponad 500 zabytko­ wych i współczesnych eksponatów z dziedziny tkactwa, garncarstwa, zdobnictwa wnętrz, stroju. Wysta61 � https://zbiory.etnologia.uw.edu.pl/files/original/7e5af3a2a6968f766466289e76fa1364.pdf 3d335756cf420850b0c69f533adfb2a9 Dublin Core The Dublin Core metadata element set is common to all Omeka records, including items, files, and collections. For more information see, http://dublincore.org/documents/dces/. Title A name given to the resource Lud Publisher An entity responsible for making the resource available Polskie Towarzystwo Ludoznawcze Rights Information about rights held in and over the resource Licencja PTL Format The file format, physical medium, or dimensions of the resource pdf Language A language of the resource pol Type The nature or genre of the resource czasopismo Text A resource consisting primarily of words for reading. Examples include books, letters, dissertations, poems, newspapers, articles, archives of mailing lists. Note that facsimiles or images of texts are still of the genre Text. Dublin Core The Dublin Core metadata element set is common to all Omeka records, including items, files, and collections. For more information see, http://dublincore.org/documents/dces/. Relation A related resource oai:cyfrowaetnografia.pl:publication:4578 Date A point or period of time associated with an event in the lifecycle of the resource 1973 Subject The topic of the resource architektura sakralna kościoły drewniane Identifier An unambiguous reference to the resource within a given context oai:cyfrowaetnografia.pl:4251 Title A name given to the resource Chłopi - budowniczymi kościołów drewnianych / Polska Sztuka Ludowa - Konteksty 1973 t.27 z.2 Description An account of the resource Polska Sztuka Ludowa 1973 t.27 z.2 ; s.67-70 Creator An entity primarily responsible for making the resource Reinfuss, Roman Language A language of the resource pol Publisher An entity responsible for making the resource available Instytut Sztuki PAN Format The file format, physical medium, or dimensions of the resource application/pdf PDF Text Text capture metadata for PDF documents Text I I . 1. Kościół drewniany w Trzemeśni, pow. Myślenice. Elewacja północna. Roman Reinfuss CHŁOPI - BUDOWNICZYMI KOŚCIOŁÓW DREWNIANYCH Niejednokrotnie wysuwane są wątpliwości czy wiejskie kościoły drewniane m o ż n a u w a ż a ć za dzieła budownictwa ludowego skoro z a r ó w n o w ogólnym k s z t a ł t o w a n i u b r y ł y j a k i w sposobie traktowania detalu architektonicznego w y k a z u j ą one daleko idące związki z budownictwem sty­ lowych, kościołów murowanych. K i m b y l i budowniczowie wiejskich drewnianych kościołów ? Czy b y l i to sprowadzani z miast mistrzowie cechowi, czy cieślo wiejscy, ci sami, k t ó r z y stawiali c h a ł u p y dla chłopów ? Za pierwszymi p r z e m a w i a ł a b y „znajomość reguł po­ dyktowanych przez organizacje cechowe i wymogi kościel­ ne", za drugimi pewna dowolność polegająca głównie na mniej rygorystycznym traktowaniu zaczerpniętego z wzorów stylowych detalu architektonicznego. Nie ulega wątpliwości, że umiejętność stawiania drew­ nianych budowli sakralnych n a w i ą z u j ą c y c h w swym kształ­ cie i dekoracji do stylów historycznych, wywodzi się gene­ tycznie z miejskiego rzemiosła cechowego. Podobnie jednak j a k t o miało miejsce w wielu innych dziedzinach sztuki ludowej, zdolniejsze jednostki spośród rzemieślników wiej­ skich p r z e c h w y t y w a ł y umiejętności i wzory prezentowane przez rzemiosło cechowe i u p r a w i a ł y je j u ż w sposób samo­ dzielny p r z e k a z u j ą c nabyte doświadczenie swym n a s t ę p c o m r e k r u t u j ą c y m się z własnego wiejskiego środowiska. W ton sposób wzbogacało się o nowe artystyczne treści wiejskie rzemiosło stolarskie, garncarskie, czy kowalskie i w ten sam sposób doskonalili się wiejscy cieśle, k t ó r z y w y k a z u j ą c często bardzo wysoki poziom s p r a w n o ś c i zawodowej z łat­ wością przyswajali sobie wzory czerpane z architektury stylowej. Świadczą o t y m różne elementy w y s t ę p u j ą c e w budownictwie l u d o w y m j a k np. gotyckie n a d p r o ż a w kształcie „oślego grzbietu" w y s t ę p u j ą c e niekiedy w spich­ 1 lerzach wiejskich, ale w y w o d z ą c e się z budownictwa renesan­ sowego, ozdobne oddrzwia zwieńczono ł u k i e m , spotykane często w Polsce p o ł u d n i o w e j , czy nadokienniki w c h a ł u p a c h orawskich n a ś l a d u j ą c e w formie szczytowe zakończenia barokowych o ł t a r z y . Mistrzostwo z j a k i m cieśle wiejscy r a d z ą sobie z t r u d ­ n y m i a często n o w y m i dla nich problemami b u d o w l a n y m i pozwala p r z y p u s z c z a ć , że i w przeszłości nie cofali się o n i przed przyjmowaniem z a m ó w i e ń w y k r a c z a j ą c y c h poza codzienną p r a k t y k ę wiejskiego rzemieślnika. Nie ulega wątpliwości, że znaczna część (jeśli nie większość) zacho­ wanych do dziś wiejskich drewnianych kościołów jest ich dziełem, zwłaszcza, że przecież bardziej uzdolnione jednostki spośród wiejskich budarzy m o g ł y wręcz specjalizować się w drewnianym budownictwie sakralnynj. Postawione na wstępie zagadnienie: k i m b y l i budow­ niczowie wiejskich kościołów drewnianych nie jest ł a t w e do rozstrzygnięcia, ponieważ m a t e r i a ł y źródłowe d o t y c z ą c e budowy interesujących nas t u wiejskich kościołów są nad wyraz ubogie. Czasem zdarza się wprawdzie znaleźć w nich imię czy nazwisko budowniczego, p r z e w a ż n i e jednak bez bliższych danych k t ó r e b y pozwoliły ustalić czy b y ł to miejski majster cechowy, czy prosty cieśla wiejski. Z t y c h właśnie względów s ł u s z n y m wydaje się publikowanie wszelkich m a t e r i a ł ó w , k t ó r e m ó w i ł y b y coś więcej na temat społecznej przynależności budowniczych wiejskich ko­ ściołów drewnianych oraz w a r u n k ó w w jakich p o w s t a w a ł y ich dzieła. W I I tomie wydanej przed p a r u l a t y „Monografii powiatu m y ś l e n i c k i e g o " pisze M . Kornecki o przebudowie X V T - t o wiecznego kościoła drewnianego w Skomielnej Białej. W e d ł u g m a t e r i a ł ó w źródłowych dokonali jej w 1773 r. 67 �II» 2. Kościół drewniany w Zakliczynie, pow. Myślenice. I I . 3. R z u t y poziome kościołów: a) w Zakliczynie b) w T r z e m e ś n i , wg szkiców v. archiwum Konserwatora Wojewódzkiego w Krakowie. �cieśle: J ó z e f P a ś i Stanisław Kiszka, p r a c u j ą c y pod kie­ runkiem miejscowego majstra Antoniego Wacławika. N a podstawie dostrzeżonych analogii formalnych autor przy­ puszcza, że ten sam zespół ciesielski działał również przy remontach i u z u p e ł n i e n i a c h kościołów w Rabce i w Cha­ bówce na górze Obidowej. Mielibyśmy t u więc p r z y k ł a d wiejskiej ekipy wykonującej remonty kościołów drewnia­ nych, ale czy t y l k o r e m o n t ó w ? Odpowiedź na to pytanie daje u ż y c z o n y m i przez ludowego rzeźbiarza i gawędziarza W ł a d y s ł a w a G ó r k ę odpis zaginionego już dokumentu dokonany przez jego brata-historyka z a k t ó w parafialnych Kościoła w Trzemeśni (pow. Myślenice). Odpis ten, k t ó r e g o oryginał podobno zaginął, zasługuje na to, aby go na t y m miejscu o p u b l i k o w a ć w całości; 2 „Między Wielmożną I m c i ą P a n i ą H o n o r a t ą Wielowieyską Starościną B ł ę d o w s k ą D ó b r wsi Trzemeszny Dzie­ dziczką z jedney, a Pracowitym A n t o n i m W a c ł a w i k i e m ze wsi Skomielny Klucza Rabskiego I . W . I m c . P. Wiełopolskiey S t a r o ś c i n y L a n c k o r o ń s k i o y z drugiey Strony Staie K o n t r a k t o postawienie Kościoła w Trzemeszny w nizey opisany Sposób takowy. Iz pomicniony A n t o n i W a c ł a w i k podeymuje się Kościół w Trzemeszny z Drzwiami, Chorem, Z a k r y s t y ą , S y g n a t u r k ą , Dachem, podłogą ł a w k a m i podsiebitką у Obiciem z wierzchu w koło tarcicami, Swoiemi ludźmi bez Zadney Dworskiey pomocy postawić у w y b u d o w a ć . Zaś W i e l m o ż n a I M c Pani Starościna Błędowska Drze­ wa, g o n t ó w , gwoździ podług potrzeby wielkości i ilości z L a s s ó w swoich Trzemeskich d o d a ć у na płac Kościelny dostawić przyobiecuie. Za k t ó r ą to r o b o t ę podług ugody z t y m ż e W a c ł a w i k i e m uczyniono Złotych Polskich D w a t y s i ą c e Trzysta, W ó d k i ordynaryiney garcy trzydzieści, ż y t a Dobczyckiey m i a r y Korey pięć, Piwa Beczek pięć, W i e l m o ż n a I M c Pani Staro- I I . 4. WK мх kościoła w Trzemeśni, pow. Myślenice ścina wypłacić у d a ć deklaruie, a I M C X Pleban Trzemeski Słoniny połciow dwa dla Magistra у podmagistrzego co­ dziennie przy robocie p o r c y ą wódki у Obiad dla t y c h ż e d a ć przyrzeka. A pomieniony Magister A n t o n i W a c ł a w i k roboty nieustannie pilnować iak naydokladniey Drzewa wszystkie O b r a b i a ć у z a k ł a d a ć , a to podług F o r m y i Abryssu Kościoła Zakliczyńskiego dobrze у fondamentalnie postawić obowiązuie się. W niedotrzymaniu zaś tego k o n t r a k t u , lub gdyby co przez niedopilnowanie Magistra źle było zrobiono, albo zepsute, szkody k t ó r a b y b y ł a w Drzewie n a d g r o d z i ć у po­ dług woli Dworskiey p o p r a w i ć , pod d o b r o w o l n ą k a r ą pięciu set grzywien do Kościoła Trzemeskiego wzmiankowany A n t o n i Wacławik przyrzeka. Co wszystko Strony Obydwie z s t r z y m a ć у zysścić p r z y o b i e c u i ą у na to r ę k a m i w ł a s n e m i p o d p i s u j ą się. Działo się w Trzemeszny Dnia 6 Maja 1780 R o k u " Przytoczony tekst umowy potwierdza nasze poprzednie d o m y s ł y . W y s t ę p u j e w niej chłop p a ń s z c z y ź n i a n y , miesz­ kaniec górskiej wioski, k t ó r y przy pomocy „swoich ł u d z i " czyli pomocników, bez jakiejkolwiek pomocy dworu (z w y ­ j ą t k i e m dostarczenia m a t e r i a ł ó w budowlanych) podej­ muje się za u m ó w i o n y m wynagrodzeniem w y b u d o w a ć kościół według wskazanego m u wzoru. Obydwa kościoły zachowały się do dnia dzisiejszego. M o ż e m y więc p o r ó w n a ć je ze sobą. i osądzić w j a k i sposób wiejski cieśla b ę d ą c y równocześnie przedsiębiorcą budowla­ n y m wywiązał się z powierzonego zadania.. Zacznijmy od p o r ó w n a n i a „ a b r y s ó w " (Ił. 3). N a pierwszy rzut oka uderza nas icli zasadnicze p o d o b i e ń s t w o . Obydwa kościoły są orientowane, m a j ą prezbiteria w y d ł u ­ żono, z a m k n i ę t e wiełobocznie z w y b u d o w a n ą przy ścianie północnej z a k r y s t i ą . N a w y są szersze od prezbiterium, jedna — kwadratowa (Trzemośnia) druga — zbliżona do kwadratu (Zakliczyn) z k r u c h t ą przy ścianie południowej i wieżą od strony zachodniej. Kościoły są więc w swych rzutach poziomych zbliżone z t y m , że w kościele z Trze­ meśni wyróżnia się swymi d u ż y m i rozmiarami zarys k r u c h t y , k t ó r a jesti jednak nowsza i została prawdopodobnie wznie­ siona na miejscu dawnej w czasie przebudowy kościoła przeprowadzonej w X I X w. W y m i a r y r z u t u j a k w i d a ć z poniższego zestawienia nie są jednakowe: 3 Nawa długość szerokość Zakliczyn Trzemeśnia 12.40 10.00 11.43 10.00 Prezbiterium długość szerokość 9.55 8.00 8.50 6.00 W y n i k a z tego, że kościół w Trzemeśni jest w swych pod­ stawowych elementach (nawa. prezbiterium) mniejszy, szczególnie zwraca t u u w a g ę znaczne zwężenie prezbiterium przy jednoczesnym zachowaniu jego długości prawie takiej samej jak w kościele z Zakliczyna. W bryle kościoła zakliczyńskiego elementem dominu­ j ą c y m jest nawa n a k r y t a dwuspadowym dachem gontowym z b a r o k o w ą s y g n a t u r k ą na kalenicy ( I I . 2). Nieco niższy jest dach osłaniający prezbiterium. Mniej więcej poziomu jego kalenicy sięga szczyt wieży o ścianach nachylonych posia­ dającej nadwieszoną izbicę z niskim czterospadowym da­ chem o podstawie kwadratowej. K r u c h t a i zakrystia na­ k r y t e są osobnymi daszkami dwuspadowymi z okapom przy ścianie szczytowej. W kościele w Trzemeśni wicloboczno prezbiterium jest również niższe od nawy (11. 1) co powoduje że układ kalenic obydwu dachów jest dwupoziomowy podobnie jak w Zakli­ czynie. Elementom d o m i n u j ą c y m nad całością b u d y n k u jest w Trzemeśni wieża o ścianach nachylonych, z p o z o r n ą 69 1 �izbicą n a k r y t ą niskim daszkiem p r z e c h o d z ą c y m w sześcioboczny kopulasty helm z l a t a r n i ą z a k o ń c z o n ą s m u k ł ą k o p u ł k ą ( I I . 4). W elewacjach bocznych b u d y n k u od po­ ł u d n i a w y b i j a się p o t ę ż n y masyw piętrowej k r u c h t y z ka­ p l i c ą : od północy zaś, przy ścianie prezbiterium — również p i ę t r o w a zakrystia p o s i a d a j ą c a na p i ę t e r k u skarbczyk względnie lożę k o l a t o r s k ą , na co w s k a z y w a ł y b y arkada w ścianie prezbiterium. Jak w i d a ć z powyższego kościoły w Zakliczynie i w Trze­ m e ś n i s ą bardzo do siebie podobne, jeśli chodzi o ,,abrys" czyli rzut poziomy, różnią się natomiast szczegółami ele­ wacji bocznych i k s z t a ł t a m i wież. Chodzi t u głównie o pię­ trowo p r z y b u d ó w k i , któro w y s t ę p u j ą w kościele w Trze­ m e ś n i , a k t ó r y c h w tej postaci nie ma w Zakliczynie. Wspom­ niano już poprzednio, żo kruchta przy południowej ścianie kościoła w T r z e m e ś n i jest wynikiem XIX-wiecznej przebu­ dowy. Nio wiadomo jednak czy i poprzednia kruchta, choć zapewne mniejsza w swym rzucie poziomym, nie b y ł a również p i ę t r o w a skoro p i ę t e r k o nad z a k r y s t i ą budowane b y ł o współcześnie z prezbiterium i n a w ą . N a l e ż y podkreślić, że piętrowe zakrystie w wiejskich kościołach drewnianych nie należą do rzadkości. Spotykamy je również w kościele w niezbyt odległych Raciechowicach przebudowanym w 1720 r . , w Spytkowicach wzniesionym w 1758 r. czy w Wiśniowej p o c h o d z ą c y m z 1730 r. Bardziej istotne różnice, zmieniające sylwety p o r ó w n y ­ wanych b u d y n k ó w stanowią, wieże. W i e m y jednak, że wieża kościoła z Zakliczyna pochodzi dopiero z X I X w . ' n i e m o g ł a więc b y ć wzorem dla W a c ł a w i k a . Nasuwa się natomiast pytanie czy wieża kościoła w Trzemeśni ( I I . 4) budowana b y ł a równocześnie z r e s z t ą b u d y n k u . Wydaje się że nie. W przytoczonym powyżej tekście u m o w y wymieniono zostało szczegółowo co ma wejść w skład r o b ó t przy bu­ dowie kościoła. Jest t a m więc mowa o drzwiach, chórze, zakrystii, sygnaturce, podłodze, ławkach, podsiebitce, obiciu ścian po wierzchu tarcicami, t y l k o o wieży nie ma ani słowa. Trudno p r z y p u ś c i ć , aby przy t a k d o k ł a d n y m wyliczeniu, zapomniano o t a k istotnym i reprezentacyjnym elemencie j a k i m w b u d y n k u kościelnym jest wieża. Kaczej należy sądzić, że inwestorka nic p r z e w i d y w a ł a wieży, zwłaszcza, że nie p o s i a d a ł jej wówczas kościół w Zakliczynie. W y n i k a ł o b y z tego, żo wieża kościoła w Trzemeśni jest dobudowana później w czasie przebudowy kościoła, k t ó r a b y ć m o ż e o d b y ł a się pod koniec pierwszej ćwierci X I X w., skoro w e d ł u g Słownika Geograficznego w 1824 r. o d b y ł a się, konsekracja tego kościoła. 4 5 7 G d y b y ś m y wyłączyli z naszych rozważali wioże, k t ó r e w obydwu kościołach nie s ą współczesne z r e s z t ą b u d y n k ó w i przyjęli, że p i ę t r o w a kruchta w kościele z T r z e m e ś n i jest t e ż w y n i k i e m późniejszej przebudowy okazałoby się, żo W a c ł a w i k dość wiernie choć nie rygorystycznie t r z y m a ł się wzoru wskazanego w umowie. P o m i n ą w s z y zwężenie prez­ biterium, j e d y n ą i s t o t n ą różnicą b y ł o b y p i ę t e r k o nad za­ k r y s t i ą w kościele w T r z e m e ś n i . Element ten mógł budow­ niczy zapożyczyć z i n n y c h wcześniej j u ż istniejących kościołów (Raciechowice, Wiśniowa, Spytkowice) z t3'm t y l k o , że pomieszczenie służące t a m jako skarbczyk tutaj wykorzystane zostało jako loża k o l a t o r s k ą . M o ż n a b y z a s t a n a w i a ć się jeszcze dlaczego jako wzór mającego się b u d o w a ć kościoła w y b r a ł a s t a r o ś c i n a Wielowieyska właśnie kościół w Zaldiczynie skoro w okolicy było więcej kościołów drewnianych i to nawet o ciekawszej architekturze. Kościół w Zakliczynie b}'ł bardziej oddalony od T r z e m e ś n i niż inne do dziś zachowane w okolicy kościoły drewniane, nie leżał w obrębie d ó b r należących do Wielowieyskich, nie wyróżniał się bogactwem swej architektury. Wydaje się, że j e d y n ą racją, k t ó r a mogła o jego wyborze z a d e c y d o w a ć b y ł fakt, że b y ł now}', g d y ż zbudowany został 6 względnie 7 l a t wcześniej niż zawarta została umowa m i ę d z y starościną a Waclawikiem. M a ł a różnica czasu zachodząca m i ę d z y datami budowy o b y d w u kościołów, niezbyt jasne m o t y w y w y b o r u kościoła w Zakliczynie jako wzoru n a s u w a j ą pytanie, k t ó r e g o przy obecnym stanie źródeł nie j e s t e ś m y w stanie r o z s t r z y g n ą ć , czy przypadkiem i kościoła w Zakliczynie również nie b u d o w a ł A n t o n i W a c ł a w i k . Gdyby tak było istotnie, sprawa powołania się w kontrakcie budowy na wcześniejszą realizację tego samego budowniczego z n a l a z ł a b y pełne uzasadnienie. Prawdopodo­ b i e ń s t w o takiego wyjaśnienia jest t y m większe, że kościół w Zakliczynie fundował miejscowy proboszcz wraz z para­ f i a n a m i a więc inwestorzy o skromnych możliwościach finansowych, t y m chętniej k o r z y s t a j ą c y z tańszego od cechowego — rzemieślnika wiejskiego. 8 P o r z u ć m y jednak przypuszczenia i d o m y s ł y . N a j w a ż ­ niejszym dla nas jest fakt, że dzięki publikowanemu t u odpisowi u m o w y i możliwości p o r ó w n a n i a d w u zachowa­ nych do dziś z a b y t k ó w mogliśmy nieco dokładniej wejrzeć w to, j a k o d b y w a ł a się budowa kościołów drewnianych wykonywana przez wiejskich cieśli i j a k i b y ł ich stosunek do wzorów wskazywanych i m przoz inwestorów. Zoba­ czyliśmy zespół, w pewnym sensie wyspecjalizowany w ro­ botach kościelnych złożony z chłopów, działających pod kierunkiem swego bardziej widać uzdolnionego i życiowo wyrobionego kolegi, w y s t ę p u j ą c e g o równocześnie w r o l i przedsiębiorcy budowlanego. Przypadek zrządził, że właśnie p o s t a ć Antoniego W a c ł a w i k a i jego działalność nieco w y ­ raźniej zarysowuje się w świetle istniejących źródeł histo­ rycznych. Podobnych „ W a c ł a w i k ó w " , k t ó r z y budowali wiejskie kościoły było więcej i przede wszystkim oni działali na wsi, ich dziełem s ą drewniane, kościoły, cerkwie i kaplice, k t ó r e do dziś s t a n o w i ą istotny element naszego wiejskiego krajobrazu, s ą przedmiotem troskliwej opieki konserwa­ torskiej i źródłem zainteresowania z a r ó w n o etnografów j a k i h i s t o r y k ó w sztuki. PRZYPISY 1 M . Kornecki, Zabytki sztuki. W praoy zbiorowej „Monografia powiatu m y ś l e n i c k i e g o " , K r a k ó w 1970, t . I I , s.295. 2 J.w.,s.299. 5 „ K a t a l o g Z a b y t k ó w Sztuki w Polsce", t . I . Woje­ wództwo krakowskie, z.9. K . K u t r z e b i a n k a : Powiat myśle­ nicki, Warszawa 1951,s.29. M . Kornecki, op. cit., s.302. 5 T a m ż e , s.300. « K . Kutrzebianka, op. cit., s.29. i „Słownik Geograficzny K r ó l e s t w a Polskiego i I n n y c h K r a j ó w Słowiańskich". Pod red. B . Chlebowskiego, War­ szawa 1892, t . X I I , s.566. W „ K a t a l o g u z a b y t k ó w powiatu m y ś l e n i c k i e g o " (s.29), jak również w pracy M . Korneckiego (op. cit., s.301) podana jest jako data budowy kościoła w Zakliczynie — r. 1773, natomiast w „Słowniku Geograficznym" ( t . X I V , s.296) czytamy, że „teraźniejszy kościół drewniany (w Zak­ liczynie R R ) z b u d o w a ł w r. 1774 proboszcz Wojciech Brandysiewicz przy pomocy parafian". 4 8 Fot. M. Kornecki — il. 1, 4; J . Kubienia — il. 2. R y s . autor. 70 � https://zbiory.etnologia.uw.edu.pl/files/original/96022d4c0d0bf186722031262d35a891.pdf 98cf71989912db1afafb16932ba4fbc8 Dublin Core The Dublin Core metadata element set is common to all Omeka records, including items, files, and collections. For more information see, http://dublincore.org/documents/dces/. Title A name given to the resource Polska Sztuka Ludowa - Konteksty Text A resource consisting primarily of words for reading. Examples include books, letters, dissertations, poems, newspapers, articles, archives of mailing lists. Note that facsimiles or images of texts are still of the genre Text. Dublin Core The Dublin Core metadata element set is common to all Omeka records, including items, files, and collections. For more information see, http://dublincore.org/documents/dces/. Relation A related resource oai:cyfrowaetnografia.pl:publication:4030 Date A point or period of time associated with an event in the lifecycle of the resource 1961 Subject The topic of the resource sztuka ludowa Białostockie Identifier An unambiguous reference to the resource within a given context oai:cyfrowaetnografia.pl:3768 Title A name given to the resource Na marginesie badań sztuki ludowej Białostocczyzny / Polska Sztuka Ludowa - Konteksty 1961 t.15 z.3 Description An account of the resource Polska Sztuka Ludowa - Konteksty 1961 t.15 z.3, s. 131-136 Creator An entity primarily responsible for making the resource Reinfuss, Roman Language A language of the resource pol. Publisher An entity responsible for making the resource available Instytut Sztuki PAN Format The file format, physical medium, or dimensions of the resource application/pdf PDF Text Text capture metadata for PDF documents Text Roman Reinfuss NA M A R G I N E S I E BADAN S Z T U K I L U D O W E J B I A Ł O S T O C C Z Y Z N Y W miarę, jak posuwają się badania nad trady­ cyjną kulturą ludu polskiego, jak z etapu gromadze­ nia materiałów terenowych przechodzimy w stadium opracowywania ujęć o charakterze bardziej synte­ tycznym, coraz wyraźniej staje przed nami koniecz­ ność wiązania tych badań w większe całości, nieza­ leżnie od granic administracyjnych czy politycznych. Kultura ludu polskiego rozwijająca się w zmiennych warunkach historycznych, w bezpośrednich czy po­ średnich kontaktach z różnymi — bliższymi i dal­ szymi —• sąsiadami, stanowi dziś. szczególnie dla ba­ dań o charakterze genetycznym, splot zagadnień by­ najmniej niełatwych do prawidłowego rozwikłania. Szczególne trudności nasuwają w tym względzie tereny pograniczne, gdzie skutkiem wzajemnego prze­ nikania się różnych prądów osadniczych i następu­ jących w związiku z tym procesów asymilacji i mie­ szania się treści kulturowych sąsiadujących ze sobą grup różnojęzycznych, obraz kształtowania się miej­ scowej kultury ludowej jest z natury rzeczy o wiele więcej zmącony niż na terenach położonych bardziej centralnie, gdzie wpływy obce dochodziły w znacznie mniejszym nasileniu. Województwo białostockie, któremu Redakcja „Pol­ skiej Sztuki Ludowej" poświęca znaczną część ni­ niejszego zeszytu, stanowi pod tym względem dosko­ nałą ilustrację. Obejmując północno-wschodnie kresy naszego terytorium państwowego —• z punktu widze­ nia tradycyjnej kultury ludowej daje ono obraz bar­ dzo urozmaicony i skomplikowany, co w dużej mie­ rze jest wynikiem krzyżowania się na tych terenach różnych elementów osadniczych. W średniowieczu północną część dzisiejszego woj. białostockiego zamieszkiwali bałtyjscy Jaćwingowie, których siedziby sięgały po rzeki Łęg i Biebrzę, w po­ łudniowej natomiast jego części między Bugiem a Narwią spotykały się i przenikały nawzajem — ciągnący z Mazowsza prąd osadnictwa polskiego z idącą od poludnio-wschodu, wzdłuż Bugu, lalą osad­ nictwa ukraińskiego '. Po rozgromieniu i wyniszczeniu Jaćwingów, co nastąpiło w końcu X I I I w., tereny przez nich poprzednio zamieszkałe stały się dostępne dla sąsiadów; skorzystali z tego przede wszystkim niesłychanie prężni Mazowszanie, których osiedla chłopskie i drobnoszłacheckie rozprzestrzeniają się teraz w głąb Suwalszczyzny i na tereny położone mię­ 1 A. Kamiński, Jaćwierz, terytorium, ludność, sto­ sunki gospodarcze i społeczne, Łódź 1953, s. 39—50. T. Milewski, Zarys językoznawstwa ogólnego, Lublin 1947, Cz. I I , s. 299. Niekiedy całą ludność ruską zamieszkującą woj. białostockie traktuje się jako „białoruską". Z uprosz­ czeniem takim spotkaliśmy się również na zorgani­ zowanej w Krakowie w 1960 r. „Wystawie sztuki lu­ 2 3 li. 1. Fragment dekoracji benka, pow. Biała Podl. stolarskiej .czworaka". Lu- dzy Narwią i Biebrzą, jak również Litwini kolonizują­ cy północną Suwalszczyznę oraz Białorusini, którzy w swej, niezbyt zresztą dynamicznej, ekspansji przekro­ czyli ku zachodowi swą dawną granicę ciągnącą się wzdłuż Swisłoczy oraz Niemna i zajęli tereny na pół­ noc od Narwi w kierunku górnej Biebrzy i Supraśli. W dalszym rozwoju stosunków narodowościowych zwyciężył na terenie dzisiejszego woj. białostockiego żywioł polski, który asymilując dużą część ludności ukraińskiej, białoruskiej i litewskiej spowodował znaczne skurczenie się zajmowanych przez nie tery­ toriów. Dziś, w wyniku wspomnianych wyżej proce­ sów osadniczych i asymilacyjnych, pozostał wąski skrawek ciągnący się wzdłuż wschodniej granicy wo­ jewództwa, gdzie między Bugiem a Narwią spotyka się ludność ukraińską , dalej zaś w kierunku północ­ nym — białoruską. Ludność litewska zamieszkuje za2 3 dowej zamieszkałych w Polsce Białorusinów, Litwi­ nów, Rosjan, Słowaków, Ukraińców i Żydów", jak też w wydanym w związku z tą wystawą katalogu, gdzie całą ruską ludność woj. białostockiego zaliczono do grupy Białorusinów, podczas gdy okolice Kleszczel, skąd pochodziła eksponowana ceramika, czy Hajnówki, skąd pochodziły pokazane na wystawie tkaniny, według oceny językoznawców nie należą do terytorium białoruskiego, lecz do ukraińskiego. 131 �-mm ledwie kilka wiosek nadgranicznych w północnej czę­ architektoniczne, czy to posiadające charakter ogólno­ ści pow. suwalskiego (Puńsk, Szlynokieme, Oszkinie, polski — jak np. chałupa o rozplanowaniu symetrycz­ Trakiszki i kilka innych). nym z sienią w środku, czy też lokalny — jak zagrody Wspomniane tu momenty z historii osadnictwa nie wydłużone w południowo-wschodniej części woje­ pozostały bez wpływu na kształtowanie się kultury wództwa. Z punktu widzenia sztuki ludowej budow­ ludowej w woj. białostockim. Być może świadectwem nictwo to wyróżnia się bogatym zdobnictwem, i to tego są związki łączące pewne typy architektury zarówno na terenie woj. białostockiego jak i na obsza­ ludowej z okolic Hajnówki i Bielska Podlaskiego rach późniejszej jego ekspansji (il. 1). z budownictwem Polesia, czy też zbieżność, jaka za­ Jak wspomniano, istnieją pewne analogie w dzie­ chodzi między zasięgiem dawnego terytorium bałtyjdzinie urządzenia wnętrza na terenach północnoskiej Jaćwieży i zasięgiem szpilkowej techniki zdobie­ zachodnich województwa białostockiego oraz terenach nia pisanek, która w tak interesujący sposób łączy mazurskich; obszary wschodnie natomiast pozosta­ północną część województwa z terenami litewskimi. wały pod silnym wpływem ośrodków stolarskich Zgodnie z podziałem na cztery wspomniane wyżej . z okolic Wilna i Grodna, czego dowodem są spoty­ grupy osadnicze, kształtowały się w przeszłości typy kane w okolicach Sokółki {i tam wykonywane) kufry ubiorów ludowych. zdobione drobnym roślinnym wzorem stempelkowym —' analogiczne do tych, które opisał W. DynowWynikiem sąsiedzkich raczej kontaktów są pewne analogie zachodzące między Białostocczyzną a tere­ ski z terenów leżących na wschód od obecnej naszej granicy państwowej . nem Mazur —• w zakresie architektury ludowej, meb­ W zakresie umeblowania wnętrza mieszkalnego larstwa (malowane sprzęty na Kurpiach) czy tkactwa. występują na terenie Białostocczyzny dość znaczne W dziedzinie architektury wybija się jednak w woj. różnice. Inaczej bowiem przedstawia się wnętrze białostockim na plan pierwszy ekspansja tzw. troja­ izby w wioskach drobnej szlachty zagrodowej, gdzie ków i czworaków (il. 1, 2), tj. domów o zwartym wśród mebli spotykamy rozmaite przykłady sprymirozplanowaniu, w których dookoła centralnie umiesz­ tywizowanych i uludowionych mebli stylowych, inaczej czonych urządzeń ogniowych znajdują się: szczytowa zaś w zacofanych do niedawna wioskach pobrzeża sień, izba i odcięta od niej równolegle do kalenicy Puszczy Białowieskiej, gdzie do końca okresu mię­ komora względnie alkierz (trojak). Najczęściej jednak sień, która w tym typie budownictwa nie jest prze­ dzywojennego nie dotarły jeszcze kufry czy skrzynie lotowa, bywa poprzecznie przedzielona, co daje do­ malowane. Tą właśnie wyraźną różnicą w tempie rozwoju kulturalnego poszczególnych części woj. bia­ datkowe pomieszczenie, wykorzystywane jako komora łostockiego — tłumaczyć można pozorny anachronizm, względnie — w nowszych czasach — kuchnia (czwo­ którym jest powstanie w Hajnówce nowego ośrodka rak). Ten rodzaj budownictwa, odznaczający się sze­ produkcji mebli ludowych (kufrów malowanych w regiem zalet (m. in. najekonomiczniejszym wykorzy­ kwiaty), wówczas gdy na innych terenach wojewódz­ staniem urządzeń ogniowych), znalazł swój najwspa­ twa podobne ośrodki bądź zanikły, bądź też wyraźnie nialszy wyraz w architekturze kurpiowskiej i stąd w tym kierunku zmierzają. już jako forma w pełni wykształcona rozpoczął swój zwycięski pochód na pozostałe tereny woj. białostoc­ W zdobnictwie wnętrza prócz tkanin, o czym bę­ kiego, jak i ku południowi na zachodnie Podlasie dziemy mówili później, na plan pierwszy wysuwają i Lubelszczyznę. We współczesnym budownictwie Białostocczyzny czworaki względnie trojaki stanowią W. Dynowski, Barwne kufry chłopskie z okolic element dominujący, który wypiera starsze formy Wileńszczyzny i Polesia, Wilno 1934. 4 4 232 �się wycinanki, których najbardziej dojrzałe plastycz­ nie formy znajdujemy na obszarze Kurpiowszczyzny. Jednak i na innych terenach województwa żywa jest jeszcze 'tradycja wycinanek, z tą jednak różnicą, że jako element zdobnictwa wnętrza wyszły już one z użycia, utrzymały się natomiast po dzień dzisiejszy jako dekoracja gwiazd kolędniczych. Jednym z ostat­ nich mistrzów wsehodniopodlaskiej wycinanki był niedawno zmarły Czerniakiewiez, którego twórczość zanalizowała przed paru laty M. Przeździecka . W wioskach prawosławnych, ciągnących się przy wschodniej granicy województwa, typową dekoracją wnętrza są wycinane z papieru i malowane w kwia­ towe Wzory — zasłony na ikony. Produkcją ich i do­ mokrążną sprzedażą zajmują się kobiety z Makówki koło Narwi. Obrazy treści religijnej, które spotyka się w chałupach wiejskich, to przeważnie nie posia­ dające wartości artystycznej oleodruki. Zdarza się jednak czasem, że wśród takiej galerii fabrycznych obrazków można zobaczyć niespodziewanie drzeworyt czy obraz na szkle . Natomiast w kościołach katolickich spotyka się czasem — szczególnie w feretronach — interesujące obrazy ludowe malowane na papierze rozrzedzoną farbą olejną, barwne, płaskie, silnie okonturowane, o dekoracyjnie traktowanych szatach i tle. Obrazy te, mające swe odpowiedniki na innych terenach Polski, szczególnie zaś Mazowsza i północnej Mało­ polski, są — jak można wnosić z badań M. Przeździedkiej — śladem dawnych wędrówek domokrąż­ nych óbraźników, którzy w ub. w. z odległego Skulska (k. Kruszwicy) docierali w te strony ze swym towarem . W zdobnictwie wnętrza izby wiejskiej na terenie Białostocczyzny poważną rolę gra tkanina. W kultu­ rze ludowej tego terenu jeszcze pod koniec ub. wieku ozdobne tkaniny samodziałowe znajdowały zastoso­ wanie jako materiały odzieżowe i do dekoracji wnę­ trza. Obecnie, w związku z powszechnym zanikiem tradycyjnych ubiorów ludowych, służą one prawie wyłącznie do celów dekoracyjnych. Zagadnienie ludowego tkactwa artystycznego Bia­ łostocczyzny zasługuje na szczególną wagę, teren ten jest bowiem pod tym względem niewątpliwie naj­ 5 6 7 bogatszy i spotykamy tu najszerszy wachlarz arty­ stycznych wyrobów tkackich. Prócz szeroko w Polsce rozpowszechnionych pasiaków czy kraciaków, w woj. białostockim występują zróżnicowane tkaniny prze­ tykane w postaci sejpaków, czy tzw. tkanin „wileń­ skich" czyli „radziuszek", słynnych już na całą Polskę dywanów dwuosnowowych i mniej znanych tkanin ażurowych. Z terenów Białostocczyzny tkaniny prze­ tykane (tzw. wileńskie) przenikają na sąsiednie te­ reny zachodniej Kurpiowszczyzny i Podlasia, czy pół­ nocnej Lubelszczyzny. Zagadnienie genezy ludowych tkanin dekoracyjnych występujących w woj. biało­ stockim i na terenach przyległych — nie zostało do­ tychczas wyjaśnione, a droga do rozwiązania tego problemu prowadzi przez żmudne poszukiwania „ro­ dowodów" dla każdej grupy tkanin oddzielnie. Pomijam tu sprawę pasiaków czy kraciaków, któ­ rych „autochtonizim" na ziemiach Polski potwierdzają wykopaliska archeologiczne, szczególną uwagę nato­ miast należy zwrócić na tkaniny przetykane i dwuos nowo we. „Dywany" przetykane typu tzw. tkanin wileńskich czyli „radziuszek" posiadają odpowiedniki na szero­ kich obszaradh Europy zachodniej (Niemcy) i północ­ nej (Skandynawia) , jak również na mniej odleg­ łych terenach Litwy, Białorusi czy północno-wschod­ niej Ukrainy (Polesie). Produkcja tego rodzaju tkanin pod względem technicznym nie jest nadmiernie skomplikowana, charakter zaś wzoru, podyktowany względami technicznymi, jest ogólnie biorąc dość po­ dobny, można by więc oczywiście występowanie ich na różnych terenach wyjaśniać na zasadzie konwer­ gencji, wydaje się jednak, że stosunkowo zwarty i lo­ gicznie ukształtowany zasięg geograficzny wspomnia8 5 M. Przeździecka, Szymon Czerniakiewiez — podlaski wycinankarz ludowy, „Polska Sztuka Ludo­ wa", 1957, nr 1, s. 33. M. Przeździecka, Zabytki plastyki ludowej na Podlasiu Wschodnim, „Pol. Szt. Lud.", 1956, nr 4—5, s. 219—228. M. Przeździecka, Na tropach skulskich ochweśników, „Pol. Szt. Lud.", 1957, nr 4, s. 252. E. Walterstrof, Svenska vavnodstehniker och mónstertyper, Sztockholim 1940, s. 161. 6 7 8 II. 3. Siwak. Chrzanów, pow. Sokołów Podl. II. 4. Ładyszka siwak. Kleszczele, pow. Bielsk Podl. II. 5. Dzieżka (wypał szary). Studziany Las, .pow. Suwałki. 4 �U. 6'. Tkanina. Kamionne, okolice Rokitna. Repr. z: Materiali z Etnografii ta Mistectvoznavstva, Zeszyt II, Kijów 1956, s. 52. II. 7. Tkanina, wzór w „krokwie". Wyk. przed 1939 r. Maria Busko, Wyryki, pow. Włodawa. nych tkanin uzasadnia raczej przypuszczenie, że ma­ my tu do czynienia z przerzutem pewnych umiejęt­ ności tkackich, które z zachodniej Europy przenie­ sione zostały w kierunku północnym i wschodnim. Ciekawym przyczynkiem wskazującym drogę, którą interesująca nas tu technika i wzory mogły przedostać się do ludu, jest drukowana w tym numerze praca M. Matusek. Wysunięte przez autorkę przypuszczenie co do rzemieślniczego pochodzenia ludowych „dywa­ nów przetykanych" jest tym bardziej prawdopodob­ ne, że podobną drogą przyszła, a następnie rozpo­ wszechniła się w tych stronach np. technika batikowych druków na płótnie, która do kultury ludowej omawianych tu terenów wniesiona została przez rzemieśHników-farbiarzy, w zachodnioeuropejskim opraco­ waniu technologicznym i z tamtejszym przeważnie ze­ społem motywów zdobniczych — wypierając starsze, prymitywne sposoby farbowania wzorzystego . Jeszcze bardziej tajemniczo przedstawia się spra­ wa wspomnianych wyżej ludowych tkanin dwuosno­ wowych. Na ich genezę istnieje kilka poglądów (oma­ wia je A. Wojciechowski ) , z których jedne przy­ pisują im pochodzenie skandynawskie (Konrad Hahm), inne starają się je powiązać z wspominanymi w X V I w. „tapetia Masovitica" (kobierce mazowieckie), względnie z produkcją manufaktur dworskich (T. Mań­ kowski), do czego przybywa obecnie nowa hipoteza A. Nahlilka o wschodnim — ruskim pochodzeniu tka­ nin dwuosnowowych. Dziś przedwcześnie byłoby prze­ sądzać słuszność któregokolwiek z wspomnianych wy­ żej poglądów. Wydaje się jednak, że przerzucanie po­ czątków produkcji podlaskich dywanów dwuosnowo­ wych zbyt daleko w głąb czasów historycznych nie da się utrzymać, skoro prowadzone w ostatnich cza­ 9 ln u 134 sach na terenie Białostocczyzny i przyległych obszarów woj. białostockiego badania ludowego tkactwa dwuosnowowego coraz wyraźniej stwierdzają jego względ­ ną młodość i wskazują na związek z pracowniami zawodowych tkaczy, którzy na tych terenach w ub. wieku wyrabiali dywany dwuosnowowe . Należy przypuszczać, że sprawę genezy i rozwoju tkanin dwuosnowowych na terenie Białostocczyzny i obsza­ rach przyległych wyjaśni raczej skrupulatna analiza wzorów występujących w tej grupie tkanin ludowych, podjęta na możliwie szerokim tle porównawczym. O ile tkactwo ludowe (pomijając niekorzystne zmiany, jakie zachodzą tu w zakresie wzornictwa) posiada w kulturze ludowej woj. białostockiego po­ zycję dosyć jeszcze mocną i nie wykazującą zbyt wyraźnych tendencji do regresji, o tyle garncarstwo tamtejsze — podobnie jak i na innych terenach Polski — wyraźnie kurczy się i zamiera. Dotyczy to nie tylko liczebności ośrodków garncarskich czy przypadającej na poszczególny ośrodek ilości kół garn­ carskich, ale i rodzaju produkcji, która ubożeje za­ równo w zakresie różnorodności wykonywanych form (np. zanik dwojaków), jak i stosowanych technik, szczególnie zaś zdobniczych. Zaniechano np. tzw. 12 13 9 R. Reinfuss, Polskie ludowe druki na płótnie, Warszawa 1953, s. 17. R. Reinfuss, Przyczynki do badań nad ludowym farbiarstwem i drukarstwem tkanin w woj. biało­ stockim, „Pol. Szt. Lud.", 1954, nr 5, s. 315. A. Wojciechowski, Dwuosnowowe tkaniny bia­ łostockie, „Pol. Szt. Lud.", 1950, nr 7—12, s. 107 i nast. Z. Cieśla-Reinfussowa, Brańskie dywany dwu­ osnowowe, „Pol. Szt. Lud.", 1957, nr 2, s. 107. Z. Głowa, Materiały do mapy ośrodków garn­ carskich w Polsce, „Pol. Szt. Lud.", 1956, nr 2, s. 115. 10 11 12 13 �MMMMMM II. 8. Zagroda wydłużona. Dołhobrody, pow. Włodawa. II. 9. Haft przewlekany na rękawie koszuli. Zaliszcze, pow. Włodawa. II. 10. Perebory tkane na krosnach (fragm.). Zeszczynka, pow. Włodawa. �czy woj. białostockie z sąsiednim woj. lubelskim, które w swej części północnej ma również silne po­ wiązania z terenami położonymi na wschód od Bugu. Dla przykładu wspomnieć tu można o niektórych ty­ pach budynków występujących we wschodniej części pow. włodawskiego (il. 8). czy o „peretykach" i „pereborach" (il. 9) sięgających od wschodu niemal po Parczew; te właśnie, choć ostatnio wykonywane były na warsztacie tkackim (il. 10), genetycznie wiążą się najprawdopodobniej z ręcznymi „nawołokanjami" spotykanymi po drugiej stronie granicy, w okolicy Kobrynia i Drohiczyna poleskiego (il. 11) . Droga z biegiem Bugu, którą osadnictwo ruskie posuwało się w średniowieczu na tereny pograniczne między dzisiejszymi woj. białostockim i lubelskim, znalazła swoje odbicie również w pewnych powiąza­ niach kulturowych tych obszarów z terenami ukraiń­ skimi wysuniętymi bardziej w kierunku południowym, a mianowicie z Wołyniem i Podolem. Wpływy z tych terenów, które na interesujące nas obszary południo­ wej Białostocczyzny i przyległej Lubelszczyzny do­ cierały już tylko słabym echem, wyraźniej manife­ stowały się w kulturze ludności ukraińskiej zamiesz­ kującej południowo-wschodnią część woj. lubelskiego i wschodnie połacie woj. rzeszowskiego. W ten spo­ sób jedno z podstawowych zagadnień etnograficznych woj. białostockiego, którym jest problem kształto­ wania się kultury ludowej wzdłuż pogranicza polskoruskiego, jest problemem wspólnym dla wszystkich trzech wschodnich województw. 16 II. 11. Haft czerwony na fartuszku. Okolice Drohiczyna na Polesiu. Repr. z: H. Schrammówna „Sztuka ludowa...", Wilno 1939, ryc. 39. „białej roboty", tj. produkowanej kiedyś w Sejnach ceramiki o barwnie malowanym wzorze na białej polewie. Zamierają ośrodki garncarskie posługujące się prymitywnymi metodami produkcji , niektóre zaś ośrodki, obok kurczącego się z roku na rok wy­ robu siwaków zdobionych pięknie ornamentem gła­ dzonym, zaczynają wykonywać ubogą pod względem artystycznym czerwoną ceramikę glazurowaną. Cera­ mika siwa, która na terenie Polski wyraźnie cofa się W kierunku wschodnim, utrzymując się przede wszyst­ kim na terenie trzech województw nadgranicznych: białostockiego, lubelskiego i rzeszowskiego, szczególnie w zakresie form wykazuje niejednokrotnie znaczne odchylenia od tych, które pospolicie spotykamy w polskim garncarstwie ludowym (ii. 3—5). Być może genezy tych różnic szukać należy w oddziaływaniu wpływów przenikających z terenów wschodnich — białoruskich czy ukraińskich, gdzie dłużej utrzymały się prymitywne sposoby produkcji garncarskiej , bardziej sprzyjające tworzeniu się indywidualnych odmian W kształtowaniu formy niż przy toczeniu na­ czyń na szybkoobrotowym kręgu garncarskim, t j . sposobie, który prowadzi do ujednolicenia kształtów. Z przedstawionych tu w sposób przykładowy kilku zagadnień zaczerpniętych z różnych dziedzin trady­ cyjnej kultury ludowej Białostocczyzny — widać, jak bardzo tereny te związane są pod względem problematyki etnograficznej z obszarami położonymi na północ i wschód od naszej granicy państwowej, w szczególności zaś z Białorusią i Polesiem (II. 6, 7). Cały szereg zagadnień z różnych dziedzin kultury ludowej (architektura, tkactwo, ceramika i inne) łą­ 14 15 Opracowanie tego tak ważnego z punktu widzenia polskiej etnografii zagadnienia wymaga skoncentro­ wanego wysiłku badawczego, zmierzającego ku moż­ liwie pełnej rejestracji zjawisk kultury ludowej wzdłuż pogranicza wschodniego od północnej Suwal­ szczyzny po Karpaty, przy równoczesnej konfrontacji zgromadzonych materiałów z tym, co przynoszą ba­ dania etnograficzne podejmowane na innych terenach Polski (szczególnie Małopolski i Mazowsza), jak rów­ nież na Litwie, Białorusi i Ukrainie. Ten ostatni po­ stulat wymaga nawiązania względnie zacieśnienia współpracy z etnografią radziecką, która w ciągu ostatnich lat prowadziła intensywne badania tere­ nowe zarówno na obszarze należących do Związku Radzieckiego krajów bałtyckich, jak również w sąsia­ dujących z Polską od wschodu rejonach Białorusi i Polesia czy zachodniej Ukrainy. Wyniki tych badań, publikowane w wydawnictwach radzieckich, dostar­ czają sporo cennych materiałów porównawczych, które będą miały duże znaczenie przy rekonstrukcji i interpretacji procesów kulturowych zachodzących na naszych terenach pogranicznych. u E Fryś, Ośrodek garncarski w Studzianym Le­ sie, „Pol. Szt. Lud.", 1959, nr 4, s. 246. W. Hołubowicz, Garncarstwo wiejskie zachod­ nich terenów Białorusi, Toruń 1950, s. 189—196. J. Orynżyna, Przemysł ludowy w Polsce, War­ szawa 1938, s. 81. 15 16 Fot.: Stefan Deptuszewski — il. 4, Jan Swiderski il. 1—3, 5—11. � https://zbiory.etnologia.uw.edu.pl/files/original/3735e10392312b8eb16eef14e54557ef.pdf 6669a1fbed769825c81359e08e682b8f Dublin Core The Dublin Core metadata element set is common to all Omeka records, including items, files, and collections. For more information see, http://dublincore.org/documents/dces/. Title A name given to the resource Polska Sztuka Ludowa - Konteksty Text A resource consisting primarily of words for reading. Examples include books, letters, dissertations, poems, newspapers, articles, archives of mailing lists. Note that facsimiles or images of texts are still of the genre Text. Dublin Core The Dublin Core metadata element set is common to all Omeka records, including items, files, and collections. For more information see, http://dublincore.org/documents/dces/. Relation A related resource oai:cyfrowaetnografia.pl:publication:3722 Date A point or period of time associated with an event in the lifecycle of the resource 1960 Identifier An unambiguous reference to the resource within a given context oai:cyfrowaetnografia.pl:3496 Title A name given to the resource Recenzje/ Polska Sztuka Ludowa - Konteksty 1960 t.14 z.1 Description An account of the resource Recenzje/ Polska Sztuka Ludowa - Konteksty 1960 t.14 z.1, s. 58 Creator An entity primarily responsible for making the resource Reinfuss, Roman Publisher An entity responsible for making the resource available Państwowy Instytut Sztuki Format The file format, physical medium, or dimensions of the resource application/pdf PDF Text Text capture metadata for PDF documents Text R E C E N Z J E Otakar Macel, Jaroslav Vajdis: S L O V A C K O , A R C H I T E K T O N I C K I V Y V O J V E S N I C E , P r a h a 1958, N a k l a d a t e l s t v i c e s k o s l o v e n s k y c h v y t v a r n y c h u m e l c u , s t r . 231, i l u s t r . 184 o r a z 16 t a b l i c , w t y m 5 k o l o r o w y c h . T z w . „ S l o v a c k o " s t a n o w i interesujący r e g i o n e t n o ­ graficzny położony m i ę d z y M o r a w a m i a Słowacją p o o b u s t r o n a c h o s i łączącej miejscowości Breclav i L u c h a c o v i c e . K r a i n a t a z a l i c z a n a j e s t już d o M o ­ r a w , a l e p o s i a d a r ó w n i e ż s p o r o odrębności w y n i k a ­ jących z bezpośredniego sąsiedztwa S ł o w a c j i . D o n i e ­ d a w n a odznaczała się z n a c z n y m konserwatyzmem, w s k u t e k czego z a c h o w a ł y się t a m p o dzień d z i s i e j s z y liczne elementy t r a d y c y j n e j k u l t u r y l u d o w e j , nie w y ­ łączając b u d o w n i c t w a , a n a w e t s t r o j u . „ S l o v a c k o " , u r o z m a i c o n e dość s i l n i e p o d w z g l ę d e m krajobrazowym, posiada obok terenów górzystych znaczne obszary n i z i n n e , w y s t a w i o n e na oddziaływa­ n i e krzyżujących się w p ł y w ó w z e w n ę t r z n y c h ; n i e s t a n o w i też o b s z a r u j e d n o l i t e g o p o d w z g l ę d e m k u l ­ turowym. Z r ó ż n i c o w a n i e , zaznaczające się m . i n . w dziedzinie l u d o w e j a r c h i t e k t u r y i ogólnym obrazie wsi, starają się p r z e d s t a w i ć a u t o r o w i e omawianej tu pracy. D z i e l i się o n a n a t r z y g ł ó w n e części. W p i e r w s z e j z n i c h autorzy, omawiając rozwój poszczególnych f o r m a r c h i t e k t o n i c z n y c h , uwzględniają stadia r o z w o j u t e c h n i k i b u d o w l a n e j — a w i ę c przejście n a niektórych obszarach od b u d o w n i c t w a d r e w n i a n e g o do g l i n o b i t k i , a następnie b u d y n k ó w s t a w i a n y c h z cegły s u ­ r o w e j i w y p a l a n e j : p r z e m i a n y p l a n u d o m u o r a z całej z a g r o d y , z m i a n y w kształcie i sposobie p o k r y c i a d a ­ c h u o r a z r o z w ó j d e k o r a c j i a r c h i t e k t o n i c z n e j , a także urządzenia wnętrza. W części d r u g i e j o m ó w i o n a j e s t h i s t o r i a o r a z geo­ graficzne rozprzestrzenienie trzech głównych typów osiedli występujących na S l o v a c k u (wieś z p l a c e m w środku, u l i c ó w k a i łańcuchówka) o r a z p r z e m i a n y , j a k i m one podlegały p o d w p ł y w e m postępującego zagęszczania się b u d y n k ó w w obrębie w s i . T r z e c i a część s t a n o w i interesującą próbę a n a l i z y wsi j a k o układu k o m p o z y c y j n e g o , n a który składa się określony t y p r o z p l a n o w a n i a o s i e d l a , a r c h i t e k t u ­ r a w j e j p e ł n y m zróżnicowaniu f u n k c j o n a l n y m i f o r ­ malnym (domy mieszkalne, budynki gospodarcze, p r z e m y s ł o w e — n p . w i a t r a k i , kościół, k a p l i c z k i , k a r c z ­ m y , kuźnie i t d . ) o r a z c e l o w o p r z e z c z ł o w i e k a w p r o ­ w a d z a n a szata roślinna ( d r z e w a , sady, o g r o d y k w i a ­ CAIETE DE ARTA P e w n e zastrzeżenia m o ż e budzić szata i l u s t r a c y j n a o m a w i a n e j książki; i l u s t r a c j i j e s t w p r a w d z i e b a r d z o w i e l e i r e p r o d u k o w a n e są n a p i ę k n y m p a p i e r z e k r e ­ d o w y m , a l e p o d w z g l ę d e m t r e ś c i o w y m często n i e ­ które z a g a d n i e n i a niepotrzebnie d u b l o w a n e są ze szkodą i n n y c h , bądź pominiętych, bądź z b y t słabo w y e k s p o n o w a n y c h . Z a s a d n i c z y m niedociągnięciem r e ­ d a k c y j n y m j e s t b r a k w tekście p o w o ł a ń n a i l u s t r a c j e , co w dużej m i e r z e u t r u d n i a c z y t e l n i k o w i k o n f r o n ­ tację r y c i n y z t e k s t e m . Rsi. POPULARA W r a m a c h o m a w i a n e g o już d w u k r o t n i e n a łamach „Polskiej S z t u k i L u d o w e j " w y d a w n i c t w a „Caiete de a r t a p o p u l a r a " ( n r 3 z 1952 г., s. 182—183; n r 3 z 1958, s. 182), które, j a k w i e m y , s t a n o w i rumuński o d p o w i e d n i k „Atlasu P o l s k i c h Strojów Ludowych", ukazało się sześć n o w y c h zeszytów. T r z y z n i c h p o ­ święcone są l u d o w y m u b i o r o m rumuńskim, t r z y zaś — n o s z o n y m p r z e z s i e d m i o g r o d z k i e g r u p y mniejszościo­ we, a m i a n o w i c i e W ę g r ó w i Sasów. W zeszytach poświęconych ubiorom znajdują się następujące p o z y c j e : rumuńskim Nicolae D u n a r e : P O R T U L P O P U L A R D I N B I H O R , str. 62, i l u s t r . czarnobiałych 31 i 4 b a r w n e . (Opis ubiorów l u d o w y c h noszonych w p o w . Beius p o o b u s t r o n a c h górnego biegu r z e k i C r i s u l N e g r u , n a p o ­ ł u d n i o w y zachód o d p a s m a gór B i h o r ) . Cornel I r i m i e : P O R T U L P O P U L A R D I N Z O N A PERS A N I L O R , s t r . 101, i l u s t r . 50 ( w t y m r y s u n k i k r o ­ jów), ponadto 6 i l u s t r a c j i b a r w n y c h i mapa. (Praca 58 t o w e ) . R o z d z i a ł t e n , który j e s t j a k g d y b y p o d s u m o ­ w a n i e m d w u poprzednich, zawiera omówienie u r b a ­ n i s t y k i w s i (należałoby t u r a c z e j zastosować r z a d k o u ż y w a n y t e r m i n — „ r u r a l i s t y k a " ) , ujętej z p u n k t u widzenia estetyki. Praca Macela i Vajdisa s t a n o w i niewątpliwie po­ zycję w a r t o ś c i o w ą , j e d n a k p o s i a d a też p e w n e b r a k i i p u n k t y budzące zastrzeżenia. M o ż n a b y t u w y m i e ­ nić: z b y t pobieżne p o t r a k t o w a n i e s t r o n y t e c h n i c z n e j w o p i s i e b u d o w n i c t w a ( d o w i a d u j e m y się пр., że n a terenie t z w . K o p a n i e występuje k o n s t r u k c j a węgło­ w a , ale nie w i e m y j a k i t y p węgła jest t a m stosowa­ ny); b r a k rysunków detali konstrukcyjnych, zbyt mała ilość p l a n ó w d o m ó w i zagród, b r a k t a b l i c i l u ­ strujących t y p o l o g i ę i r o z w ó j d e k o r a c j i a r c h i t e k t o ­ n i c z n y c h występujących czy t o w p o s t a c i m a l a t u r naściennych, czy d e k o r a c j i p l a s t y c z n y c h w b u d o w ­ nictwie drewnianym i murowanym. Przedstawiając historię form architektonicznych m o ż e z b y t s i l n i e ulegają a u t o r z y p r z e k o n a n i u , że l u ­ dowa twórczość p l a s t y c z n a rozpoczęła się dopiero z u p a d k i e m ustroju feudalnego. Przykłady zdobnict­ w a a r c h i t e k t o n i c z n e g o występującego w powiązaniu z bardzo p r y m i t y w n y m i f o r m a m i b u d o w n i c t w a (np. n a półziemiankach, p o s p o l i t y c h d o n i e d a w n a w p o ­ łudniowo-wschodniej R u m u n i i ) pozwalają przypusz­ czać, że i w czasach u c i s k u f e u d a l n e g o istniała u l u ­ d u — choćby j a k o w y r a z dążności d o społecznego a w a n s u i b u n t u p r z e c i w panującemu u c i s k o w i — chęć p r z y o z d o b i e n i a s w e g o d o m o s t w a , która, r e a l i z o w a n a p i e r w o t n i e w f o r m i e dużo s k r o m n i e j s z e j , r o z w i n ę ł a się t a k b u j n i e z c h w i l ą z n i e s i e n i a poddaństwa w ł o ś ­ cian. o b e j m u j e s w y m zasięgiem n i e w i e l k i o b s z a r położony w górnym dorzeczu O l t y , w o k o l i c y miejscowości V e n e t i a i H o g h i z , n a wschód o d m i a s t a Fagarasz.) Romulus Vuia: P O R T U L P O P U L A R A L PADURENILOR D I N REGIUNEA HUNEDOARA, s t r . 78, i l u s t r . 51 ( w t y m r y s u n k i k r o j ó w ) o r a z 5 i l u s t r a c j i b a r w n y c h i m a p k a . (Zeszyt z a w i e r a opisy ubiorów noszonych n a z n a c z n y m obszarze województwa — „ r e g i u n e a " H u n e d o a r a m i ę d z y rzeką M u r e s a rzeką Cerna.) T r z y dalsze zeszyty a t l a s u poświęcone są, j a k w s p o m n i a n o , u b i o r o m l u d o w y m g r u p mniejszościo­ w y c h . D w a z n i c h opracował: Jeno N a g y : P O R T U L P O P U L A R M A G H I A R DIN T R A S C A U , s t r . 63, i l u s t r . 30 o r a z 3 k o l o r o w e . ( O p i s ubiorów l u d o w y c h noszonych przez W ę g r ó w w g m i ­ nach Rimetea i Coltesti, pow. Turda). Jeno N a g y : P O R T U L P O P U L A R M A G H I A R DIN T I N U T U L C A L A T E I , s t r . 66, i l u s t r . 31 o r a z 3 k o l o - �r o w e . ( Z a w i e r a opis strojów n o s z o n y c h p r z e z W ę g r ó w zamieszkujących o k o l i c e C l u j m i ę d z y linią k o l e j o w ą C l u j — O r a d e a a górami M e s e s u l u i n a północy.) A u t o r e m o s t a t n i e g o z o m a w i a n y c h t u zeszytów j e s t znany badacz k u l t u r y Niemców s i e d m i o g r o d z k i c h : Julius Bielz: P O R T U L P O P U L A R A L S A S I L O R D I N T R A N S I L V A N I A . s t r . 52, i l u s t r . 36 o r a z 4 b a r w n e i mapka. Wymienione wyżej zeszyty, mimo że stanowią część t e j s a m e j s e r i i , n i e są o p r a c o w a n e w sposób j e d n o l i t y . W i d a ć , że w y d a w n i c t w o ( E d i t u r a de S t a t P e n t r u L i t e r a t u r a si A r t a ) z o s t a w i ł o a u t o r o m s w o ­ bodę, n i e w y m a g a j ą c , b y w o p r a c o w a n i a c h swych s t o s o w a l i się d o wskazań jakiejś ogólnej i n s t r u k c j i , która' z a p e w n i ł a b y o m a w i a n e j t u s e r i i o p r a c o w a ń p o ­ ziom jednakowy pod względem metodologicznym. N i e z a w s z e w y s z ł o t o poszczególnym z e s z y t o m na dobre. Niektórzy z autorów (Jeno Nagy, Nicolae D u nare) ograniczają się j e d y n i e do słownego opisu s t r o j u i j e g o zasięgu, n i e dodając a n i m a p y , a n i — co w a ż n i e j s z e — rysunków k r o j u ; b a r d z o t o obniża naukową wartość opracowań. J u l i u s B i e l z p u b l i k u j e К Badania Instytut Historii Kultury Mate­ rialnej P A N w Warszawie w swej działalności n a u k o w e j w s p ó ł p r a c u j e ściśle z Z a k ł a d e m E t n o g r a f i i U n i ­ wersytetu Warszawskiego. W 1959 r. k o n t y n u o w a n o akcję badawczą n a K u r p i a c h poprzez studenckie obozy n a u k o w o - i n w e n t a r y z a c y j n e o r a z pe­ netracje i n d y w i d u a l n e . W y n i k i ba­ dań t e r e n o w y c h będą o p u b l i k o w a ­ ne w p r z y g o t o w y w a n e j o b e c n i e d o d r u k u 2-tomowej monografii K u r ­ piów p o d r e d . doc. d r A. KułrzebyPojnarowej. Praca ta obejmie ca­ łokształt zagadnień l u d o w e j k u l t u ­ ry materialnej i duchowej regionu. Z a g a d n i e n i a dotyczące s z t u k i l u d o ­ wej opracowują: b u d o w n i c t w o ( w p o r o z u m i e n i u i współpracy z K a t e ­ drą A r c h i t e k t u r y Wiejskiej Poli­ techniki Warszawskiej) — mgr M. Pokropek, zdobnictwo w drzewie związane z b u d o w n i c t w e m — m g r H . Olędzka, t k a c t w o — mgr H. Damroszowa, plecionkarstwo — m g r W . P a p r o c k a , plastykę o b r z ę d o w ą — m g r J . Olędzki. R o z p o c z ę t e zostały r ó w n i e ż p r a ­ ce b a d a w c z e n a t e r e n i e i n n y c h r e ­ gionów Mazowsza: w okolicach Warszawy i na Podlasiu. Głównym p r o b l e m e m badań j e s t t a m z a g a d ­ nienie k u l t u r y w s i drobnoszlacheckich. o mapę, a l e p o m i j a r y s u n k i krojów. J e d y n i e z e s z y t y opracowane przez Cornele I r i m i e i R o m u l u s a V u i a realizują w pełni w y m a g a n i a w s t o s u n k u d o t e g o r o d z a j u w y d a w n i c t w a . O d n o s i się t o z a r ó w n o do s t r o n y t e k s t o w e j , zawierającej sporo c e n n y c h w i a d o ­ mości dotyczących z d o b n i c t w a s t r o j u ( h a f t y ) i stoso­ w a n y c h technik dekoracyjnych (np. odlewanie spinek d o p a s ó w l u b i n t a r s j o w a n i e cyną p r z e d m i o t ó w d r e w ­ n i a n y c h ) , j a k i do s t r o n y i l u s t r a c y j n e j , gdzie o b o k l i c z n y c h zdjęć f o t o g r a f i c z n y c h znajdujemy również m a p k ę (pozwalającą z l o k a l i z o w a ć w y s t ę p o w a n i e o p i ­ s y w a n y c h ubiorów), schematy krojów oraz rysunki przedstawiające k o l e j n o s t a d i a u p i n a n i a f r y z u r n i e ­ wieścich (R. V u i a ) . We wszystkich omawianych t u zeszytach atlasu (z w y j ą t k i e m p r a c y J . B i e l z a o s t r o j u Sasów s i e d m i o ­ g r o d z k i c h ) u m i e s z c z o n y j e s t p r z y końcu słownik t e r ­ m i n ó w g w a r o w y c h odnoszących się d o poszczególnych części o p i s y w a n e g o u b i o r u . Szata g r a f i c z n a , p o d o b n i e j a k w p o p r z e d n i o z o w a n y c h zeszytach, jest b a r d z o s t a r a n n a . recen­ Rss. N К terenie Z i e m i L u b u s k i e j ; wyniki penetracji zostały przekazane do wykorzystania Wydziałowi Kultu­ r y P W R N w Z i e l o n e j Górze. Po­ dobne badania na terenie pow. Sierpc przeprowadził M a r i a n P r z e d ­ pełski. W bezpośrednim k o n t a k c i e z Z e ­ społem d o s p r a w p l a s t y k i p r o w a ­ dzono prace penetracyjne przygo­ towawcze do dwóch w i e l k i c h w y ­ s t a w , które odbędą się w 1960 г.: w y s t a w y s z t u k i l u d o w e j mniejszości narodowych w Muzeum Etnogra­ ficznym w Krakowie (komisarz w y s t a w y m g r M . Woleńska) i w y ­ s t a w y s z t u k i l u d o w e j śląskiej w o ­ jewództw opolskiego, wrocławskie­ go i k a t o w i c k i e g o . * n a n i u k o n t y n u o w a ł w 1959 r . akcję kolekcjonerską sztuki ludowej w Wielkopolsce oraz, dorywczo, w Gorcach i na Podhalu. Badania M u ­ z e u m p r o w a d z i w s p ó l n i e z poznań­ skim ośrodkiem uniwersyteckim i oddziałem 1 H K M P A N . W zespole opracowującym w y d a w n i c t w o „ K u l ­ tura ludowa Wielkopolski" pracow­ nicy Muzeum przygotowali nastę­ pujące t e m a t y : m g r S t . Błaszczyk 0 wielkopolskiej plastyce ludowej 1 g a r n c a r s t w i e , m g r O. P o d l e w s k i — 0 plecionkarstwie. Ponadto obaj opracowali zagadnienia dotyczące kultury ludowej Ziemi Kaliskiej, które zostaną o p u b l i k o w a n e w w y ­ dawnictwie „Osiemnaście wieków Kalisza". Muzeum K u l t u r y i Sztuki Ludo­ wej w Warszawie prowadziło w 1959 r . b a d a n i a n a d całokształtem k u l t u r y ludowej na Mazowszu. Za­ gadnienia badawcze były dobierane p o d kątem p o t r z e b M u z e u m , k o m ­ pletującego s w e z b i o r y . P r z y p o ­ mocy obszernego kwestionariusza przebadano 40 miejscowości. Ba­ dania na terenie Mazowsza będą k o n t y n u o w a n e w 1960 r . Ponadto Muzeum prowadzi wy­ mianę naukową i w y m i a n ę e k s p o ­ natów z muzeami zagranicznymi: M u z e u m Człowieka w Paryżu, M u ­ zeum Etnograficznym w Bazylei, Muzeum Narodowym w Kopenha­ dze, M u z e u m E t n o l o g i c z n y m w H a i fie i M u z e u m S t a n o w y m w M i l wauke w USA. Zespół etnograficzny Muzeum Archeologicznego i Etnograficznego w Ł o d z i p r o w a d z i ł w r . 1959 b a ­ dania stacjonarne w wybranych wsiach na terenie powiatów Sie­ radz i Radomsko. Obejmowały one całokształt zagadnień z zakresu kultury materialnej, duchowej i społecznej w s i . W o b u w y m i e n i o ­ n y c h p o w i a t a c h oraz n a terenie p o ­ w i a t ó w Łódź, Łęczyca i S k i e r n i e ­ w i c e p r o w a d z o n e b y ł y wstępne b a ­ dania penetracyjne obejmujące tę samą tematykę. M a t e r i a ł y u z y s k a ­ n e w czasie badań o p u b l i k o w a n e będą w w y d a w n i c t w i e m u z e a l n y m p t . „Seria e t n o g r a f i c z n a p r a c i m a ­ teriałów M u z e u m Archeologicznego Zespół d o s p r a w p l a s t y k i w M i ­ nisterstwie K u l t u r y i Sztuki za­ i n i c j o w a ł i finansował w 1959 r. następujące b a d a n i a z z a k r e s u s z t u ­ Oddział K u l t u r y i S z t u k i L u d o ­ k i ludowej: D r A d a m Glapa pro­ wadził badania penetracyjne na w e j M u z e u m N a r o d o w e g o w Poz­ 1 Etnograficznego" oraz w „ Ł ó d z ­ kich Studiach Etnograficznych". W r o k u 1959 ukazał się t o m p o ­ święcony wsi Klonowej w pow. Sieradz. 59 � https://zbiory.etnologia.uw.edu.pl/files/original/a9e93fb8d63c62ae6ba0f300af1ae6cb.pdf 3582fa5f425af117160689f10ec0573a Dublin Core The Dublin Core metadata element set is common to all Omeka records, including items, files, and collections. For more information see, http://dublincore.org/documents/dces/. Title A name given to the resource Lud Publisher An entity responsible for making the resource available Polskie Towarzystwo Ludoznawcze Rights Information about rights held in and over the resource Licencja PTL Format The file format, physical medium, or dimensions of the resource pdf Language A language of the resource pol Type The nature or genre of the resource czasopismo Text A resource consisting primarily of words for reading. Examples include books, letters, dissertations, poems, newspapers, articles, archives of mailing lists. Note that facsimiles or images of texts are still of the genre Text. Dublin Core The Dublin Core metadata element set is common to all Omeka records, including items, files, and collections. For more information see, http://dublincore.org/documents/dces/. Relation A related resource oai:cyfrowaetnografia.pl:publication:99 Date A point or period of time associated with an event in the lifecycle of the resource 1954 Subject The topic of the resource strój ludowy, Atlas Polskich Strojów Ludowych Identifier An unambiguous reference to the resource within a given context oai:cyfrowaetnografia.pl:84 Title A name given to the resource Instrukcja w sprawie materiału ilustracyjnego do Atlasu Polskich Strojów Ludowych / LUD 1954 t.41 Description An account of the resource LUD 1954 t.41.s 806-807 Creator An entity primarily responsible for making the resource Reinfuss, Roman Language A language of the resource pol Publisher An entity responsible for making the resource available Polskie Towarzystwo Ludoznawcze Format The file format, physical medium, or dimensions of the resource application/pdf application/pdf PDF Text Text capture metadata for PDF documents Text 807 polecić wykonanie ilustracyj i fotografii specjalistom, którym autor jest zobowiązany dostarczyć materiałów lub szczegółowych wskazówek. W wypadku tym autor nie otrzymuje honorarium za część ilustracyjną. Wykonanie plansz barwnych powierza Redakcja grafikom na podstawie osobnej umowy, autor jednak współpracuje z grafikiem, ułatwia i udziela mu wskazówek, a także dostarcza szkiców, próbek materiałów i kolorów, zdobin, fotografii. ROMAN REINFUSS INSTRUKCJA W SPRAWIE MATERIAŁU ILUSTRACYJNEGO DLA "ATLASU POLSKICH STROJOW LUDOWYCH" ..~. Autor zobowiązany jest dostarczyć Redakcji wraz z tekstem' monografii stroju pełny materiał ilustracyjny, a mianowicie: ry·sunki, fotografie, próbki i szkice, zaopatrzone w dokładne objaśnienia zawierające: tytuł ogólmy, nazwę gwarową, ozas używania przedstawionej IQ.Zęści odzieży li jej funkcję, . nazwisko wykonawcy fotografii, nazwę miejscowości z której zdjęcie pochodzi, czas wykonania (rok) ~djęcia. załączony do tekstu materiał ilustracyjny musi zawierać szczegółowe objaśnienia ujęte w sposób zwięzły lecz istotny, chodzi bowiem o to, by fotografię można było rozumieć nawet bez uciekania się do tekstu, co nie oznacza, by objaśnienia pod fotografią uwalniały autora od opisu słownego. Tam tylko, gdzie opis jest niezwykle trudny, autor może polożyćszczególny nacisk na objaśnienie umieszczone pod fotografią lub rysunkiem. Redagowanie objaśnień wymaga pieczołowitego podejścia. By uzgodnić wysiłki autora z wymaganiami Redakcji w zakresie części ilustracyjnej Redakcja podaje następujące dane odnośnie wymiarów fotografii i rysunków: a) fQtografie forma,t minimum 9X12 b) rysunek krojów wykonanych w postaci siatki na papierze milimetrowym w podziałce l: 10 c) rysunek schematyczny całości stroju ujętego z przodu i z tyłu z podaniem wymiaru w centymetrach. d) rysunki ważniejszych fragmentów stroju, e) rysunki haftów i innych zdobin f) próbki materiałów 'samodziałowych i innych, g) materiał do plansz barwnych. W wypadku jeżeli w opisywanym stroju występują materiały' samodziałowe, należy również podać ich próbki oraz scharakteryzować w zwięzły sposób ich wytwórców oraz wyrób. Materiał rysunkowy powinien być wykonany ołówkiem na osobnych arkuszach dla każdej części stroju. W wyjątkowych Wypadkach, jeżeli autor nie może sprostać zadaniu, lub wykona rysunki i fotografie w gposób niewystarczający. Redakcja może • � https://zbiory.etnologia.uw.edu.pl/files/original/3a775548946e2d2c1aa7a3cb92f32aae.pdf 69f57beafd4ac36a13c8204039fa666f Dublin Core The Dublin Core metadata element set is common to all Omeka records, including items, files, and collections. For more information see, http://dublincore.org/documents/dces/. Title A name given to the resource Lud Publisher An entity responsible for making the resource available Polskie Towarzystwo Ludoznawcze Rights Information about rights held in and over the resource Licencja PTL Format The file format, physical medium, or dimensions of the resource pdf Language A language of the resource pol Type The nature or genre of the resource czasopismo Text A resource consisting primarily of words for reading. Examples include books, letters, dissertations, poems, newspapers, articles, archives of mailing lists. Note that facsimiles or images of texts are still of the genre Text. Dublin Core The Dublin Core metadata element set is common to all Omeka records, including items, files, and collections. For more information see, http://dublincore.org/documents/dces/. Relation A related resource oai:cyfrowaetnografia.pl:publication:3985 Date A point or period of time associated with an event in the lifecycle of the resource 1954 Subject The topic of the resource sztuka ludowa - wystawy Identifier An unambiguous reference to the resource within a given context oai:cyfrowaetnografia.pl:3729 Title A name given to the resource Sztuka ludowa na wystawach w Lublinie / Polska Sztuka Ludowa - Konteksty 1954 t.8 z.5 Description An account of the resource Polska Sztuka Ludowa 1954 t.8 z.5 ; s.306-314 Creator An entity primarily responsible for making the resource Reinfuss, Roman Language A language of the resource pol Publisher An entity responsible for making the resource available Państwowy Instytut Sztuki Format The file format, physical medium, or dimensions of the resource application/pdf PDF Text Text capture metadata for PDF documents Text Ryc. 1. Ekspozycja Ogólnopolskiej Wystawy Ludowej w Lublinie. Sztuki SZTUKA L U D O W A W Y S T A W A C H W LUBLINIE NA (lipiec — sierpień 1954 r.) ROMAN W z w i ą z k u z uroczystościami, które z o k a z j i 10-lecia staurowanym P K W N o d b y ł y się w d n i u 22 l i p c a r b . w L u b l i n i e , z o ­ dwie stała t a m o t w a r t a C e n t r a l n a W y s t a w a dawała strująca dotychczasowe osiągnięcia Rolnicza, Polski w z a k r e s i e p r o d u k c j i r o l n e j i h o d o w l a n e j , dająca postępu, j a k i w ciągu t e g o o k r e s u zaszedł w nie mechanizacji Obok obraz dziedzi­ wystawy które z g o d n i e stanowiły trzon z za­ ekspozycji, u w z g l ę d n i o n o r ó w n i e ż w sposób s z e r o k i i i n n e n i e n i a z życia w s i ; w ś r ó d n i c h b a r d z o zajmowała ludowa twórczość również artystyczna. miejsce W odre­ SZTUKI t e r y t o r i u m całej Przystąpmy WOJ. stawy sztuki dynie w we czy m e b l e — opierając się n a m a t e r i a l e k o w y m . Ekspozycję, n a którą p r z e z n a c z o n o zbyt wielkie sale, z zaznaczonymi ośrodkami miejscowościami, pająki. tkaniny Dalej na tograficznych 306 gdzie mapa tkackimi, zakończenie zaś przedstawiających stroje, — w i drzewie, serię zdjęć niektórych czy hafty garncarskie rzeźby nie­ województwa wycinanki kolejno wyroby k i l k a okazów dwie ceramicznymi, występują pokazano dekoracyjne, szykarskie, cinanki, rozpoczynała zabyt­ i spotkać było g d z i e użyto ich poszczególnych zabytki zespołów sztuki ludo­ okresie ludowej, mapę 10-lecia mapę terenowe, miejscowości, konkursy i wy­ ilustrującą dotychczaso­ prowadzone przez Za­ kład B a d a n i a P l a s t y k i , A r c h i t e k t u r y i Z d o b n i c t w a L u ­ dowego PIS, kilka blikacji dowej z p r a s y , odnoszących się d o l u ­ twórczości a r t y s t y c z n e j Przedstawiony wskazuje pewną twórczość tu n a t o , że w plastyczną jednak scenariusz wystawy pragnęli stworzyć organizatorzy ludu możliwie wszechstronnie Lubelszczyzny. poszczególne działy znaczną Lubelszczyzny. skrócie całość, ilustrującą Studiując my zdjęć z t y c h p r a c o r a z szereg p u ­ i wycinków ko­ fo­ wyłączając specjalnymi, ekspozycji. Lubelszczyzny, się w poszukiwania wy­ twór­ wo­ swym LUBELSKIE czesną twórczość l u d o w ą n a t e r e n i e w o j e w ó d z t w a , j e ­ ludowo, się jedna wej. odbyły działach — j a k n p . s t r o j e ludowej eksponujących ludowych pewnych nie działami sztuki do omówienia wystawowych, gdzie W R N w L u b l i n i e , było pokazać Polski, Paza dla d e k o r a c j i i ożywienia LUDOWEJ przez W y ­ z zakresu plastycznej zaś o b e j m o w a ł a i n n y c h działach w y s t a w y , ców hafty zorganizowanej można w z których twórczości druga Lubelszczyzny. współ­ dział K u l t u r y ludowej lubelskiego, zakresem zagad­ istotne WYSTAWA Założeniem t e j w y s t a w y , przegląd jewództwa FUSS s t a r y m Z a m k u L u b e l s k i m znalazły niezależne o d s i e b i e w y s t a w y , przedmioty w rolnictwie. zagadnień g o s p o d a r c z y c h , łożeniami ilu­ Ludowej REIN wystawy, przypadkowość w dostrzegliś­ dysponowaniu �materiałem. Weźmy jako przykład strój. Na wysta­ czego obraz twórczości R o g o w s k i e g o został przedsta­ w i e m i m o szczupłości m i e j s c a aż d w a e k r a n y p o ś w i ę ­ w i o n y w sposób j e d n o s t r o n n y . P o z a t y m R o g o w s k i n i e cono n a p o k a z a n i e u b i o r ó w k o b i e c y c h z p o w i a t u w ł o - jest j e d y n y m g a r n c a r z e m dawskiego, niego ubiór biłgorajski biała płótnianka, zajmująca mo że d l a z w i e d z a j ą c y c h rwaniu męska znaczną część e k r a n u , m i ­ n i e przedstawiała w ode­ od reszty u b i o r u nic specjalnie ciekawego. ogóle w y d a j e w reprezentowała m i się, że w o b e c r ó w n o c z e ś n i e miejscowym Muzeum specjalnej W otwartej wystawy strojów l u d o w y c h — w o m a w i a n y m t u pokazie sztuki ludowej Lubelszczyzny ły w M u z e u m b o g a t o w reprezentowane. t e n sposób w i ę c e j m i e j s c a na Uzyskałoby ekspozycję się innych działów, które zostały t u n a d m i e r n i e ścieśnione i w s k u ­ t e k tego n i e d a w a ł y pełnego o b r a z u b o g a c t w a , z j a k i m s p o t y k a m y się n a t e r e n i e L u b e l s z c z y z n y . dzo c i e k a w e j Oprócz i wartościowej k o l e k c j i haftów s k i c h można b y n p . pokazać większą serię tiulu nin, (czepce i „ p ó ł c z e p k i ' ) , a p r z e d e na wystawie podane bar­ biłgoraj­ haftów n a wszystkim - które zostały w tka­ wyborze dość słabym, o g r a n i c z o n o j e t u b o w i e m g ł ó w n i e d o p a ­ siaków i kraciaków. W y s t a w i o n o do więc k i l i m y p r z y k r y w a n i a łóżek, zwłaszcza w szerokie pasy zaś służące starsze, pasiaki u b r a n i o w e , używane tkane na za­ p a s k i czy spódnice. T k a n i n y t e , u t r z y m a n e w dość j e d ­ nolitej ciemnej wnosząc t o n a c j i , ciążyły n a d całością nastrój smutku, b y się uniknąć, g d y b y lorystyczny wie którego dało­ więcej u w a g i zwrócono n a k o ­ dobór e k s p o n o w a n y c h niesłusznie wystawy, niewątpliwie potraktowane tkanin. zostały Niewątpli­ na wystawie młodsze o d p a s i a k ó w t k a n i n y p r z e t y k a n e , które w p ó ł ­ nocnych powiatach województwa lubelskiego rozpow­ szechniły się o d l a t kilkudziesięciu. D w i e t e g o ju tkaniny nych (tzw. ,,pleciuchy") o wzorach umieszczone zostały w rodza­ geometrycz­ c i e m n y m przejściu wio­ d ą c y m n a salę w y s t a w o w ą , trzecią z a s t o s o w a n o jako tło stra­ dla portretów, skutkiem czego została ona cona j a k o j e d e n z elementów ekspozycji. T k a n e w ge­ o m e t r y c z n e w z o r y „ p l e c i u c h y " n i e są j e d y n y m i p r z y k ł a ­ dami lubelskich t k a n i n przetykanych, obok nich wy­ stępują r ó w n i e ż k i l i m y l n i a n o - w e ł n i a n e , t k a n e w „ k u ­ le", „gwiazdy", zestawieniami „róże" i i n n e , które s w y m i barwnymi przyczyniłyby śmiałymi się znacznie do o ż y w i e n i a w y s t a w y i — co ważniejsze — d a ł y b y czywisty obraz współczesnego tkactwa rze­ dekoracyjnego Lubelszczyzny. Podobnie j a k z t k a c t w e m , p r z e d s t a w i a ł się n a w y ­ l u b e l s k i e za­ l i c z a się d o t y c h o b s z a r ó w P o l s k i , g d z i e l u d o w e g a r n ­ rodne. jest Na jeszcze wystawie garncarskich najżywsze spośród zaprezentowano i najbardziej ważniejszych Łążek, różno­ ośrodków Baranów, Białą Podlaską, U r z ę d ó w , F i r l e j , K r a s n o b r ó d , a l e n i e p o k a ­ zano n p . Parczewa czy P a w ł o w a , g d z i e s z e r o k i l a r z w y r o b ó w — od s i w a k ó w Mikołaja w spółdzielni — s t a n o w i teriał d o e k s p o z y c j i również dobór problemowej. materiału wach­ P i l i p c z u k a aż d o m a l o w a n y c h naczyń w y r a b i a n y c h p r z e z zrzeszonych garncarzy ciekawy ma­ Zastrzeżenia budzi ilustrującego dorobek po­ szczególnych o ś r o d k ó w czy g a r n c a r z y . I t a k n p . z w y ­ robów K a z i m i e r z a kazano przed R o g o w s k i e g o (Biała t y l k o ceramikę, jedynie na miasta, brakło którą konkursy, wystawy garncarz czy n a t o m i a s t gładzonych stanowią j e g o z w y c z a j n ą Podlaska) na po­ ten wyrabia sprzedaż siwaków, do które produkcję d l a w s i , s k u t k i e m w Białej t a m jeszcze paru Podlaskiej, Antoni miesiącami), a prócz Czeczelewski w niezbyt odleg­ ł y m S i e l c z y k u p r a c u j e d o dziś b a r d z o u z d o l n i o n y J a ­ kub tych trzech g a r n c a r z y dałoby n a l e ż y t e w y o b r a ż e n i e o ośrodku Czeczelewski. garn­ carskim w tło d l a o c e n y Podobne Zestawienie Białej Podlaskiej wyrobów produkcji i stanowiłoby przez właściwe Rogowskiego. niedociągnięcia w y k a z u j e e k s p o z y c j a bów z B a r a n o w a , które reprezentowane są wyro­ wyłącznie ceramikę B o l e s ł a w a Dąbrosza, pokazaną w zbyt dużej ilości, p o d c z a s g d y i n n i g a r n c a r z e z tego ośrod­ k a w ogóle n i e z o s t a l i u w z g l ę d n i e n i . Nieporozumienie zachodzi t e r i a ł ó w ilustrujących w a . Bidaczów, j e d e n carskich również wyroby w doborze z Bidaczowa z ważniejszych p o w . biłgorajskiego, ośrodków założony ma­ i Urzędo­ w garn­ połowie X I X w . przez emigrantów z M e d y n i Głogowskiej ( w o j . rzeszowskie), p r o d u k u j e s i w a k i i skąpo naczynia czerwone, glazurowane s k r o m n i e z d o b i o n e , a l e za t o w y ­ różniające się doskonałą dycyjną formą. Na w y s t a w i e c e r a m i k ę bidaczowską by Józefa L e w k o w i c z a tę reprezentowały ( r y c . 2), ale o b o k n i c h tra­ wyro­ pokazano r ó w n i e ż z d o b i o n e p l a s t y c z n i e d z b a n k i , zupełnie z m i e j ­ scową tradycją rabia (wyłącznie z Bidaczowa, n i e związane, które o d p a r u l a t w y ­ na k o n k u r s y i w y s t a w y ) podpatrzywszy z fotografii J a n Welc sposób de­ k o r a c j i s t o s o w a n y p r z e z Józefa W i t k a z U r z ę d o w a . U r z ę ­ d ó w j e s t t o s t a r y ośrodek g a r n c a r s k i w p o w i e c i e śnickim, w y r a b i a j ą c y kra­ d a w n i e j — prócz s i w a k ó w i n i e z d o b i o n e j , skąpo g l a z u r o w a n e j c e r a m i k i c z e r w o n e j u ż y t ­ kowej Pod — również z a b a w k i odpustowe i k r o p i e l n i c z k i . wpływem bywały konkursów, się n a t e r e n i e j a k i e o d szeregu Lubelszczyzny, lat od­ niektórzy z urzędowskich g a r n c a r z y — g ł ó w n i e b r a c i a J e r z y i P a ­ w e ł W i t k o w i e ( r y c . 9) — ramiki z a b r a l i się d o p r o d u k c j i a r t y s t y c z n e j , wyrabiając swym p r y m i t y w i e kompozycje rodzajowej z gliny ce­ ciekawe figuralne o w tematyce ( n p . w e s e l e g a r n c a r s k i e ) , czy a k t u a l n e j ( o r ­ ka t r a k t o r e m ) i t p . O b o k t y c h wyrobów, które — p o d o b ­ nie j a k f i g u r k i rakter częli iłżeckie czy m e d y ń s k i e — pewnego rodzaju o n i również naczynia zdobione poważniejszych stawie problem ceramiki. Województwo carstwo (zmarł można było r a c z e j z r e z y g n o w a ć z u b i o ­ rów, zwłaszcza że s t r o j e w ł o d a w s k i e i biłgorajskie b y ­ pracował galanterii wyrabiać na konkursy i plastycznie tradycji mają i za­ wystawy i glazurowane. zdobniczych cha­ ceramicznej, Brak posługiwanie się p r z y p a d k o w y m i w z o r a m i s z y b k o s p r o w a d z i ł o g a r n ­ carzy urzędowskich n a zupełne bezdroża, p r z e z które brną n a d a l , zachęcani t y m , że w y r o b y i c h p r z y j m o w a ­ n e są n a k o n k u r s y i p o k a z y w a n e n a w y s t a w a c h . kładem i tych wyrobów, d e k o r a c j i , są d z b a n y wate ( r y c . 7), u k a z a n e pretensjonalnych w ( r y c . 8) i n a c z y n i a pierścieniorównież w Lublinie jako wyroby carstwo urzędowskie. nowych form Przy­ kształcie n a obecnej wystawie mające r e p r e z e n t o w a ć Zamiast ceramicznych, naturalnego garn­ rozwoju nawarstwiających się n i e j a k o n a s t a r y m t r a d y c y j n y m d o r o b k u ośrodka, m a ­ m y t u t a j przykład p o w s t a w a n i a w y t w o r ó w obcych tradycjom miejscowym, zasadniczo wyrastających na n i e p o t r z e b n i e zapożyczonych w z o r a c h c e r a m i k i m a n u ­ f a k t u r o w e j i fabrycznej. F a k t , o którym t u w s p o m n i a ­ łem, n i e obciąża o c z y w i ś c i e w sposób w y ł ą c z n y nizatorów w y s t a w y . Świadczy o n raczej o b r a k u orga­ kon­ s e k w e n t n e j p o l i t y k i n a o d c i n k u o p i e k i n a d sztuką l u ­ dową, s k o r o w j e d n y c h ośrodkach t o l e r u j e się i b o d a j 307 �Wycinankami z kolorowego p a p i e r u i pamiętają, jak się j e w y k o n y w a ł o , p o z a t y m , j a k w y n i k a z doniesień p r a s y ( w y c i n e k znajdował się w g a b l o t c e n a w y s t a w i e ) , i s t n i e j e zbiór s t a r y c h w y c i n a n e k kraśnickiego. N a s u w a ludowych z powiatu się w i ę c p y t a n i e , czy rzeczywi­ ście n i e można b y ł o i c h pokazać n a w y s t a w i e j a k o tła, na k t ó r y m s t a j e się d o p i e r o zrozumiała twórczość D o ­ brzyńskiego i jego techniczne mistrzostwo. R z e ź b y T a d e u s z a Szkodzińskiego z L i s z n e j łą Podlaską gałęzi Z (jedyne sztuki) kilku ujęciu na w y s t a w i e reprezentują jego jest zresztą prac poziom najbardziej „Zimowa jazda", pod Bia­ okazy dosyć tej nierówny. rzeźbiarska w przedstawiająca swym kobietę i m ę ż c z y z n ę w chłopskich s a n i a c h , ciągnionych k o n i e zaprzężone względem w „duhę"; kompozycyjnym inne przez jego prace znacznie są p o d słabsze, jak np. „ T r a c z " czy „ K u r s a n a l f a b e t ó w " . Szczególnie t a o s t a t ­ nia, zakomponowana t a k , że w ł a ś c i w i e n i e m a n a nią skąd popatrzeć, p r z y p o m i n a j a k o całość r a c z e j i z b y s z k o l n e j niż dzieło s z t u k i Ryc. 2. Dzbanek wzorowany na wyrobach J . Głuszka z Kielc. Glazura żółtozielona. Wys. 28 cm. Wykonał Franciszek Lewkowicz z Bidaczoiva (pow. biłgorajski). Meblarstwo wie w ludowe reprezentowane sposób Frampola, symboliczny która dzięki przez barwnej pośrodku s a l i doskonały a k c e n t Poważnym że p o p i e r a pewne zjawiska, które słusznie zwalczane są g d z i e i n d z i e j ( n p . w I ł ż y ) . U w a g i k r y t y c z n e , nasuwające się w z w i ą z k u z o m a ­ wianiem dziatu momentów wanie ceramiki, pozytywnych. nie p o w i n n y Należy k i l k u mało z n a n y c h łudniowych Majdanek powiatach przysłaniać do n i c h o ś r o d k ó w leżących w Lubelszczyzny, i Hrebenne zaprezento­ jak (pow. tomaszowski) po­ Kolonia oraz Jar­ czów ( p o w . h r u b i e s z o w s k i ) . Spośród n i c h n a szczegól­ ną u w a g ę zasługuje s i w a k w y k o n a n y Chmielą z k o l o n i i M a j d a n e k nej części brzuśca niczej biegnie płytko ten stanowi ciekawy nie notowanej polegającej Antoniego ( r y c . 3), z d o b i o n y dwucentymetrowym k i e m , n a którym Garnek przez w czarnym wyryta linia szla­ falista. przykład t e c h n i k i dotychczas gór­ zdob­ w i n n y c h ośrodkach, na m a l o w a n i u p o w i e r z c h n i naczynia glin­ ką, która — ze w z g l ę d u n a s w ó j skład c h e m i c z n y w czasie w y p a ł u r e d u k c y j n e g o o d c i e n i u niż reszta — nabiera czerni w i n n y m W p o r ó w n a n i u z ceramiką wyroby koszykarskie stały n a w y s t a w i e p o t r a k t o w a n e dosyć p o zo­ macoszemu. Ustawione n a podłodze dookoła ścian, p o z b a w i o n e by­ ły napisów się, nawet pozwalających g d z i e i p r z e z k o g o zostały W dziale w y c i n a n e k zorientować wykonane. pokazano prace wybitnego wy- c i n a n k a r z a ze S t a r e g o B o r u ( p o w . l u b a r t o w s k i ) , I g n a ­ cego D o b r z y ń s k i e g o , o r a z niektóre w y c i n a n k i w y k o n a ­ ne p o d j e g o k i e r u n k i e m p r z e z młodzież szkolną n a k u r ­ sie z o r g a n i z o w a n y m w m a j u przez M i n i s t e r s t w o Kul­ było na w y s t a ­ jedną skrzynię malaturze omawianej wystawy terenu i brak oprawy w które postaci napisów, z stanowiła dekoracyjny. ła słaba e k s p l o r a c j a ułatwiałyby by­ naukowej zwiedzającym n a w i ą z a n i e bliższego k o n t a k t u ze z g r o m a d z o n y m i eks­ p o n a t a m i . D a w a ł o się t o , rzecz c h a r a k t e r y s t y c z n a , o d ­ czuć p r z e d e w s z y s t k i m , g d y chodziło o w y c i e c z k i dzieży w i e j s k i e j , która n i e umiała znaleźć stosunku do wystawy, dostrzegając w mło­ właściwego niej jedynie wpadające w oko c i e k a w o s t k i . B r a k u tego n i e p o t r a f i l i również którzy usunąć i niewykwalifikowani ograniczali lej sali m a m y się w y ł ą c z n i e przewodnicy, d o objaśnień, że zabytki sztuki ludowej, stroju, ceramiki", i zostawiali następnie s w y m c i e c z e k zaś plątali się t a m b e z r a d n i e . wo i barwnie wypowiedziany „podopiecz­ dałby j a k n a j l e p s z e nięcie pełnego wego, czego dydaktycznego nie wykorzystano wystawy i należycie twórców szczono f o t o g r a f i e na szczyzny przy pracy, osiąg­ nawet tam, świadomie to z a m i e r z y l i . „Państwo l u d o w y c h " , na którym kilku ży­ propagando­ P r z y k ł a d e m m o ż e być e k r a n z a t y t u ł o w a n y opieką wy­ niewątpliwie r e z u l t a t y i pozwoliłby efektu gdzie organizatorzy Tymczasem komentarz „w tkactwa n y m " parę m i n u t czasu n a z w i e d z e n i e , u c z e s t n i c y otacza czerepu. mankamentem model plastycznej. artystów jednak umie­ ludowych zdjęcia, Lubel­ przedstawiające n p . M . O l e k s i e j u k a p l o t ą c e g o k o s z y k , czy R o g o w s k i e g o siedzącego za k r ę g i e m przekonywającym garncarskim, nie dowodem opieki są jeszcze roztaczanej nad n i m i przez Państwo. O b o k z i l u s t r o w a n i a e l e k t r y f i k a c j i Lążka i mapy wystaw i konkursów które w ciągu 10-lecia odbyły należało pokazać, w j a k i się n a sztuki ludowej, Lubelszczyźnie, sposób P a ń s t w o w k o n k r e t ­ nych przypadkach przychodzi l u d o w y m artystom z po­ t u r y i S z t u k i w Samoklęskaeh ( p o w . l u b a r t o w s k i ) . T e ­ mocą, czy t o materialną go r o d z a j u dawniej, polew była p e n d i ó w i n a g r ó d ) . N a l e ż a ł o też pokazać, .jak w y t w o r y kiedy ekspozycja twórczość oderwany wiemy przed szechniona. czasów 308 żadną na terenie w swej dziesiątkami Żyją uważana Lubelszczyzny, tym kierunku j e d n a k , że t a k n i e j e s t . paru uzasadniona Dobrzyńskiego przypadek poprzedzony byłaby Na zdobiły nie Dziś Lubelszczyźnie l a t była w y c i n a n k a dziś jeszcze s t a r e młodości tradycją. za kobiety, tragarze rozpow­ które za izb k o l i s t y m i i glazur), czy ( n p . dostarczając finansową garncarzom ( u d z i e ając i c h rąk w ł ą c z o n e są w o g ó l n y d o r o b e k k u l t u r y im sty­ narodo­ w e j . N i e k t ó r z y z p r z e w o d n i k ó w p o p r o s t u o m i j a l i dział s z t u k i l u d o w e j , s k u t k i e m czego n p . t a k i K a z i m i e r z Ro­ g o w s k i n i e zobaczył n a w y s t a w i e s w y c h w ł a s n y c h p r a c i w y j e c h a ł g ł ę b o k o przeświadczony, że w L u b l i n i e n i e były o n e wystawione. �OGÓLNA Wystawa omawianą ła ta, n a w e t wyżej przestrzennie wystawą autonomiczną sztuki całość. współorganizatorów WYSTAWA n i e powiązana Jak wynika z wypowiedzi — Wydziału Twórczości Ludowej w Ministerstwie K u l t u r y i Sztuki — naczelnym niem ekspozycji barwnego było stworzenie a k c e n t u , „bukietu z lubelskiej, stanowi­ przede zada­ wszystkim k w i a t ó w " . Chodziło, j a k SZTUKI LUDOWEJ go czy r z e s z o w s k i e g o północną połać w o j e w ó d z t w a do podziału l u b łączącego administracyjnego, etnograficzne kowy, odbiło d z ó w m o g ł y w ciągu k r ó t k i e g o czasu nasycić się w r a ­ i I i bogactwa naszej sztuki datku Trudno bardzo przejść niezręczne przez niewielką obudowaną barwne n i e „ e f e k t e m " stanowić wartości — bez w niej niła się odrębność Trudności, tylko na wystawy. samo działa­ jeden z ele­ sztuki jakie przypad­ przejrzystości Mechaniczne po­ ludowej wynikły z Góralszczyzny i t d . przyjętego podziału, s p o w o d o w a ł y , że o r g a n i z a t o r z y w p r a k t y c e z dużą n i e ­ frasobliwością powinno ujemnie n p . w s p ó l n y w ą t e k k u l t u r y M a z o w s z a , że n i e u w i d o c z ­ do­ eksponaty. I n n a s p r a w a , że, j a k się n a m w y d a j e , sposób najzupełniej również w pełni uczucia z a c h w y t u , j a k i e wywołują zgromadzone piękne, dydaktycznej w ekspozycji s z u f l a d k o w a n i e materiału s p o w o d o w a ł o , że zagubił się i w salkę się dzielącego ludowej. rzeczywiście, c e l t e n został, j a k się w y d a j e , osiągnięty. albo r o ­ k r a k o w s k i e c z y łódzkie). W p r o w a d z e n i e krainy piękna rzeszowskiego), bił w r a ż e n i e n i e p o w a ż n e j twórczości p l a s t y c z n e j ( w o j . w o l n o przypuszczać, o to, a b y p r z e p ł y w a j ą c e m a s y w i ­ żeniem ( g d z i e n i e była zupełnie r e p r e z e n ­ t o w a n a s z t u k a t z w . L a s o w i a k ó w , zamieszkujących całą wypełniali niekiedy poszczególne stoi­ ska m a t e r i a ł e m z różnych zupełnie terenów, b y l e mentów ekspozycji. O b o k b o w i e m t y c h , którzy po p r o ­ których s t u przechodzą p r z e z poszczególne sale czy s t o i s k a , c o ­ teriałem raz już określić j a k o b r a k p o c z u c i a odpowiedzialności liczniejsze są rzesze zwiedzających, dla których w y s t a w a s t a n o w i p r a w d z i w ą , w i e l k ą szkołę. Dlatego nieobojętną sprawą jest tyczna ekspozycji, j a k najda'ej ność. Dotyczy bec wartość dydak­ idąca ścisłość i r z e t e l ­ t o o c z y w i ś c i e n i e t y l k o części mówią­ c y c h o h i s t o r i i czy r o z w o j u n o w e j w s i , spółdzielni p r o ­ tyl­ k o w y p e ł n i ć lukę czy uzyskać estetyczną całość. W n i e ­ wypadkach była swoboda tak daleko licznych rzesz w a c h n i e t y l k o patrzą ry zapamięta, iż w ma­ b y ją zwiedzających, i w którzy podziwiają, Czymże b o w i e m wzbogaci obrazy na szkle dysponowaniu posunięta, że można na wo­ wysta­ a l e i uczą się. swoją w i e d z ę człowiek, k t ó ­ województwie kieleckim malują o t e m a t y c e góralskiej ( o b r a z y H . R o j - d u k c y j n y c h i t p . , a l e i t y c h działów, które stanowią t y l k o Kozlowskiej pewną k o l w i e k n a p i s u objaśniającego), a w w o j . k r a k o w s k i m podbudowę zasadniczego nurtu, j a k to ma tkają m i e j s c e n p . ze sztuką ludową. W t y m w y p a d k u można n a w e t przypuszczać, że k a ż ­ dy ze z w i e d z a j ą c y c h ze zrozumiałą dać będzie e k s p o n a t y s z t u k i satysfakcją ludowej jego oglą­ regionu, sztuki nierzadko tak dobrze m u znanej n i e m a l od k o ­ lebki. Stąd konieczność j a k n a j b a r d z i e j p r z e m y ś l a n e g o , d o ­ kładnego i (właśnie pokazania etnograficznie eksponatów. p o s t a r a m y się d a l e j Na ścisłego!) Ze n i e z a w s z e dobrania t a k było z Zakopanego, wzorzyste dywany umieszczone dwuosnowowe bez jakiego­ „w gwiazdy p a z u r k a m i " , przerzucone t u beztrosko z Wyszkowa Kurpiach? wać Podobnych więcej. umieszczono I wypadków dałoby tak np. eksponaty z się z na zanoto­ Opoczyńskiego w obrębie w y s t a w y w o j . łódzkiego, m i m o że Opoczyńskie o d l a t już należy d o w o j . k i e l e c k i e g o ; misami z Baranowa wiedliwie (pow. puławski) obdzielono d w a sąsiadujące ze sobą (oczywiście spra­ tylko — wykazać. w y s t a w i e , mającej dać przegląd twórczości pla­ s t y c z n e j l u d u całej P o l s k i , z e b r a n y materiał został p o ­ kazany w układzie t e r y t o r i a l n y m . Ponieważ podziału na w i ę k s z e k r a i n y e t n o g r a f i c z n e administracyjny torzy wystawy podział na zamiast zastosowano województwa, organiza­ stanęli o d r a z u w o b e c trudności, k t ó ­ r e w p r a k t y c e okazały się n i e d o p o k o n a n i a . Z b y t w i e ­ le b o w i e m trzeba było w y p e ł n i ć stoisk, a material, k t ó r y m d y s p o n o w a n o , był z n a t u r y r z e c z y b a r d z o n i e ­ r ó w n y . Stąd w y n i k ł a konieczność łączenia n a j e d n y m stoisku eksponatów z województw mniej bogatych pod względem e t n o g r a f i c z n y m , j a k n p . z w o j . poznań­ skiego, bydgoskiego czasami i zielonogórskiego, k l a s a eksponatów, które jak i niższa z konieczności m u ­ siały dostać się n a w y s t a w ę , a b y d a n e województwo mogło być w jakiś sposób r e p r e z e n t o w a n e (np. czarna c h u s t a t k a n a f a b r y c z n i e , która znalazła się wśród z a ­ bytków Inne sztuki znowu zasobnych ludowej w o j . poznańskiego). dla województw i różnorodnych p o d w z g l ę d e m stoiska, przeznaczone etnograficz­ n y m , j a k np. w o j . k r a k o w s k i e , rzeszowskie czy lubel­ s k i e , n i e b y ł y w s t a n i e pomieścić t a k i e g o zespołu e k s ­ ponatów, który dawałby ści a r t y s t y c z n e j d a n e g o rzeczywisty obraz twórczo­ t e r e n u , z konieczności więc m u s i a n o ograniczyć się d o w y b o r u dość w g r u n c i e r z e ­ czy p r z y p a d k o w e g o , który a l b o z b y t upraszczał zagad­ n i e n i e , j a k t o miało m i e j s c e w w y p a d k u w o j . k i e l e c k i e ­ R y c . 3. Garnek siwak. Wys. 18 cm. Wykonał Antoni Chmiel z K o l o n i i Majdanek (pow. tomaszowski). 309 �Ryc. Ryc. 310 4. Traktorzystka. Płaskorzeźba 5. Analfabetka. Płaskorzeźba z Sądeczyzny, w drzewie. Wym. 52 X 37 cm. (рогу, buski). Wykonał Adam Czarnecki w drzewie. Wym. Зв.5 X 25,5 cm. Wykonał Tadeusz obecnie zamieszkały w Półwiosku (pow. grodkowski). Obrzud, z Gumienic rzeźbiarz �na w y s t a w i e ) w o j e w ó d z t w a : łódzkie i l u b e l s k i e , p r z ę - ślicę rzeźbioną wrotka, kiego. zaś, ustawioną o b o k „wypożyczono" Dokładniejsze z okolic wejrzenie lubelskiego Mińska w koło­ Mazowiec­ szczegóły gospoda­ r o w a n i a m a t e r i a ł e m utrudniał f a k t , że większość p o n a t ó w n i e miała napisów informujących szym eks­ o i c h bliż­ pochodzeniu. W i e l e nieporozumień stawy, wywołać gdzie na j e d n y m m o g ł y te p a r t i e w y ­ stoisku rozmieszczone obok siebie z a b y t k i z k i l k u województw. tego może być s t o i s k o w o j e w ó d z t w pionie oznaczonym wały napisem: się czepce dolnośląskie były Przykładem śląskich, g d z i e „Woj. opolskie" w znajdo­ i cieszyńskie żywotki, a obok napisu „Woj. wrocławskie" — suknia z samo­ działowego pasiaka pochodzącego z północnej Opol­ szczyzny. Eksponaty zgromadzone na wystawie — poza pew­ n y m i wyjątkami — reprezentowały poziom dobry, p o ­ chodziły o n e b o w i e m g ł ó w n i e ze s t a r a n n i e o d l a t k i l ­ k u dobieranego wystawowego i wielokrotnie eksponowanego Ministerstwa Kultury zasobu i Sztuki, który uzupełniono materiałami w y p o ż y c z o n y m i z p a r u szych więk­ muzeów. N a w y s t a w i e w i d z i e l i ś m y wśród t k a n i n m . i n . z n a k o nr.tą pracę D o m i n i k i B u j n o w s k i e j , zatytułowaną ga przez wieś". Z „Dro­ c e r a m i k i t a k i e ośrodki, j a k D e n - ków, M a j d a n G ł o g o w s k i , Ł ą ż e k i B o l i m ó w . R z e ź b ę r e ­ prezentowała g ł ó w n i e g r u p a rzeźbiarzy z R z e s z o w s k i e g o , z Kalembą nych i Rozalią Kuźniar rzeźbiarzy Obrzuda zwracały ( r y c . 5) i A d a m a n a czele. Z m n i e j uwagę zna­ płaskorzeźby Czarneckiego T. ( r y c . 4). Z i n n y c h eksponatów należy w y m i e n i ć c i e k a w y ze­ spół m a l o w a n y c h k a f l i m a z u r s k i c h , n o w ą rzeźbę ś w i e c ­ ką Józefa Janosa z Dębna, przedstawiającą Koperni­ ka*, i w y c i n a n k i z Sannik pod Gostyninem. Ryc. 6. Uczestniczka konkursu hodowlanego. w drzewie. Wykonał Józef Grzegory ze Zlakowa wego (pow. łowicki). Rzeźba Boro­ Niestety, te o s t a t n i e połączone zostały n a j e d n e j t a b l i c y z k u r ­ p i o w s k i m i i w s c h o d n i o - m a z o w i e c k i m i , s k u t k i e m czego zagubiły wiele się d l a zwiedzających, i n n y c h eksponatów żadnym napisem Ogólnie — zwłaszcza nie były że — jak wyodrębnione objaśniającym. omawiana t u wystawa sprawiała wrażenie gatej problematyki, jaka wiąże się z zagadnieniami s z t u k i l u d o w e j , budziłaby n i e w ą t p l i w i e głęboki podziw i pochwały w p i e r w s z y c h l a t a c h p o w o j e n n y c h , od t e ­ go j e d n a k czasu d z i e l i n a s już dziesiąć l a t , w n a d m i e r n i e stłoczonej, co zresztą w y n i k a ł o z c i a s n o t y których n i e p o m i e r n i e w z r o s ł y w y m a g a n i a , lokalu ne o d d a w n a nym i niedopracowania ( r y c . 1). S p e c j a l n i e konstrukcja pod względem przykre d r e w n i a n a , ciężka koncepcyj­ wrażenie i konkurująca p o n a t a m i , w której n i e b r a k b y ł o t y p o w e g o okupacji opalania drzewa, wszystkich „heimach". Wystawa t a , dająca jakiejkolwiek oprawy sprawiała tak z eks­ dla okresu powszechnego we wych. sztuki naukowej, ludowej z pominięciem w nowym do m u z e a l n i c t w i e , a n i e zawsze organizatorów Zabytków sztuki wystaw ludowej ekspono­ i bogactwa, j a k to b y w a w w i t r y n a c h sklepowych. N a d wystawy musi panować wspólna bez w o d n i a , jakiś p r o b l e m , który bo- łączy w logiczną i jednolitą t r e ś c i o w o WYSTAWA w y s t a w a m i , eksponaty z dziedziny okolicznościo­ n i e można w a ć w y ł ą c z n i e p o d k ą t e m w i d z e n i a i c h różnorodności całością przegląd CENTRALNA Poza o b y d w i e m a docierające ciągu uwzględnia­ lo zgromadzone myśl prze­ eksponaty całość. ROLNICZA tkaniny świętokrzyskie wyroby (Iłża, stawie c e r a m i k ę z M e d y n i G ł o g o w s k i e j , d o której należy z a ­ obok płodów przetwórczego mniejsze g d z i e poszczególne w o j e w ó d z t w a rolnych i — kolekcje miosło a r t y s t y c z n e . wyrobów wystawiały ilustrujące I rolnego również miejscowe przemysłu wystawiono ludowe kamionkę, z m a l o w a n ą rze­ w kobiecym Pod­ ubiorze dekoracją (ptaszki). W racyjny przypominającej kolorach w o j . k r a k o w s k i m główny stanowiła b o g a t o malowana z W ł o d a w s k i e g o , zastąpiony później p r z e z męski i k o ­ ska, którą następnie z n i e w i a d o m e j to, kieleckie da- w białym i j a s n o z i e l o n y m , o m o t y w a c h roślinnych i z w i e r z ę c y c h biecy ubiór k r z c z o n o w s k i . W o j e w ó d z t w o — zaliczyć r ó w n i e ż n i e s p o t y k a n e d o t y c h c z a s n a ­ czynia o j e d n o l i t e j brązowej polewie, tak np. na stoisku w o j . l u b e l ­ manekin pewne w o j . rzeszowskie większe l u b skiego, obok c e r a m f k i , głównie z Łążka i Białej laskiej, — Rędocin); gliniane Denków, Rolniczej, Szczekociny, i s z t u k i l u d o w e j w i d z i e ć było można n a C e n t r a l n e j W y ­ s k u t k i e m czego n a p i e r w s z e element deko­ s k r z y n i a skawiń­ przyczyny miejsce usunię­ wybiła się b r z y d k a biała g a b l o t a , g d z i e bez w i ę k s z e g o sensu p o ­ * „ P o l s k a S z t u k a L u d o w a " n r 2/1953, s. 167. wieszono pojedyncze części s t r o j u k r a k o w s k i e g o i g ó - 311 �I ralskiego nym (gorsety, elementem wały pęki wstążek, hafty, b u t y k r a k o w s k i e itp.). dekoracyjnym malowniczo tzw. były udrapowanych „krakowskich", z po­ kwiecistych wyrabianych ostatnio p r z e z C P L i A w K r a k o w i e . Całość uzupełniały nia gliniane w Łysej produkowane przez Górze oraz obrazy Uda­ zwisające zakłady naczy­ ceramiczne n a szkle H e l e n y Roj-Ko- znaczono w obrębie poszczególnych stoisk, n i e kiego, i interesujące efektownie nas eksponaty, ułożone w dobrze dobrane miejscu centralnym, istotnie pełniły r o l ę a k c e n t u d e k o r a c y j n e g o , ożywiającego m o ­ notonne n a które dość zespoły się p r z e w a ż n i e wystawowe, składały kosze z j a r z y n a m i , p u s z k i konserw, z ł o w s k i e j . W o j e w ó d z t w o s t a l i n o g r o d z k i e w y s t a w i ł o sze­ kłęby p o w r o z ó w , p r ó b k i l n u czy w e ł n y i i n n e reg n i e w i e l k i c h lalek w bardzo d o b r y c h strojach l u d o ­ nie niewdzięczne e k s p o n a t y w y c h , k o r o n k i cieszyńskie, p a s i a k i z o k o l i c pisanki wierz?.. Zawiercia, spod G l i w i c i k i l k a naczyń g l i n i a n y c h z S i e ­ Skromniej wypadły województwa opolskie i w r o c ł a w s k i e , g d z i e z konieczności o g r a n i c z o n o poszczególnych (czepce) elementów ubiorów l u b współczesnych się d o zabytkowych W podob­ wystawowe. w i e l u natomiast przypadkach — i to nawet t a ­ k i c h , g d z i e z o b i e k t ó w s z t u k i l u d o w e j można b y s t w o ­ rzyć całość, w pełni nadającą się d o w y k o r z y s t a n i a — zepchnięte zostały o n e n a m i e j s c e podane w sposób n i e c i e k a w y zupełnie poślednie, (woj. krakowskie), peł­ ko­ niąc rolę p r z y s ł o w i o w e g o k w i a t k a p r z y kożuchu. B r a k ­ b i e c y z o k o l i c K ł o d z k a ) . W w o j . białostockim zupełnie ło t u w i d a ć j a s n e j k o n c e p c j i , która w sposób j e d n o l i t y słusznie twórczość wszystkim tkaniny, osnowowe, szkoda r e k o n s t r u k c j i (ubiór była j e d n a k o w a . W niektórych, j a k n p . w s t o i s k u w o j . ł ó d z ­ ludową a w reprezentowały szczególności przede dywany d w u - t y l k o , że p o k a z a n o j e bez w y b o r u , s k u t k i e m czego o b o k t k a n i n o w z o r a c h b a r d z o d o b r y c h znalazły się r ó w n i e ż w z o r y ze już stosowania wyżej n a k r y c i a n a łóżka. niekonsekwencje, podziału n i e pracujący p r z e m y s ł l u d o w y ? ) spole i n n y c h materiałów „ k a p o w e " , naśladujące t a ­ nie, p r o d u k o w a n e fabrycznie Omówione określałaby d l a t e j części w y s t a w y t y p e k s p o n a t u s z t u ­ k i l u d o w e j (może należało t u pokazać j e d y n i e wystawie lubelskiej zagadnienie sztuki ludowej Wśród licznych pawilonów, placu które za­ pełniały p l a c w y s t a w o w y , rozciągając się u stóp w z g ó ­ w a ł y , że h a f t y k u r p i o w s k i e znalazły się n a s t o i s k u w o j . rza zamkowego, u w a g ę p a w i l o n roślin białostockiego, a w y c i n a n k i — w zespole m y s ł o w y c h , którego f r o n t o w a ściana u d e k o r o w a n a woj. warszawskiego. łódzkie p o k a z a n o , W dziale prócz spowodo­ wystawowego. ze­ wystawowych. w y ł o n i ł o się r a z jeszcze w z w i ą z k u z dekoracją wynikające administracyjnego, Na aktual­ i jego miejsce w wystawowym reprezentującym tkanin i ceramiki, woj. zwracał stała w y k o n a n y m i p r z e z z a l i p s k i e m a l a r k i prze­ również niami roślin p r z e m y s ł o w y c h , d w i e rzeźby, w y k o n a n e w d r z e w i e p r z e z artystę l u d o ­ wymi d l a Powiśla Dąbrowskiego w i e l o b a r w n y m i wego kietami Józefa G r z e g o r e g o ze Z ł a k o w a B o r o w e g o w Ło­ w i c k i e m : j e d n a z n i c h , zatytułowana „Elektryfikacja", przedstawia n a słupie monterów zakładających druty poprzegradzanych ła, że m a l a r k i zalipskie mogą w zakresie k o m p o z y c y j n y m i w ogóle b a r d z i e j rzeźbiarska w c h a ­ mi" wykształconymi rakterze, n a t o m i a s t n a d s a m y m pomysłem w p r o w a d z e n i a (ryc. 6). K u j a w y , skie, wypadły „Uczestniczka dziewczynę konkursu karmiącą reprezentowane przez dosyć b l a d o . Poza ho­ prosięta woj. bydgo­ fragmentami stroju — bełskiej wystawie ze s w y m i dekoracji współzawodniczyć wyobraża bu­ stono­ w a n a w k o l o r z e , sprawiała d o b r e w r a ż e n i e i ś w i a d c z y ­ godnie zatytułowana typo­ f a n t a s t y c z n y c h k w i a t ó w . Całość, l e k k o e l e k t r y c z n e , d r u g a zaś, b a r d z i e j z w a r t a p o d w z g l ę d e m dowlanego", zo­ wyobraże­ „starszymi plastykami. dekoracji przeniesionych wschodnio-krakowskich. Wprawdzie brać­ Dyskutowałbym na lu» ze wystawa wsi nie b y ­ ła r e g i o n a l n a , l e c z ogólnopolska, n i e m n i e j j e d n a k w y ­ (czepce, c h u s t k a f a b r y c z n a ) , w y s t a w i o n o t u t a l e r z e f a ­ d a j e się, że w o p r a w i e d e k o r a c y j n e j jansowe kiś sposób z w i ą z a ć z miejscową tradycją, zwłaszcza g d y z Włocławka o tematyce oraz serię rzeźb ceramicznych f i g u r a l n e j , w y k o n a n y c h przez Klarę lową z K c y n i . Pokaz sztuki l u d o w e j Pril- województw znańskiego i z i e l o n o g ó r s k i e g o ograniczał się d o po­ kilku sięgano t u już tego d o r o b k u L u b e l s z c z y z n y od województw przykładem przetykanych tkanin i gdańskiego, gdzie prócz twórczości tworzenia uchroniłoby taniej, pseudoludowej były malowane umieszczenia l u d o w y c h znalazły się w y r o b y g a r n c a r s k i e L e o n a Nec- n y m z pawilonów skrzynie na ziarno. komponowania (gdyż t r u d n o byłoby nazwać go za­ re­ konstrukcją) u b i o r u k a s z u b s k i e g o d l a z e s p o ł ó w ś w i e t l i ­ cowych. Wielokolorowe hafty, podobne do w y k o n y w a ­ n y c h n a K a s z u b a c h , znalazły z a s t o s o w a n i e w dekoracji s t o i s k a w o j . koszalińskiego. Z przedstawionego tu w przeglądu obrębie Centralnej Wystawy dublowały, częściowo j a k g d y b y ną p o p r z e d n i o ogólnopolską wystawy Rolniczej częściowo uzupełniały wystawę sztuki Lubelskim na eksponaty fundusze z zagadnienie ważności w życiu które w plastycznej do jed­ zakresu przeznaczone było t r a k t o w a n e z pełnym Niedociągnięcia, na koncepcji twórczo­ zrozumieniem kulturalnym Polski wykazano powyżej, dotyczą j a k się zdaje, stąd, że j e d y n i e r e a l i z a c j i , a wynikają, do p l a n o w a n i a i w s p ó ł p r a c y w e k s p o z y c j i Ludowej. w zbyt m a ­ ł y m s t o p n i u w c i ą g a się f a c h o w c ó w e t n o g r a f ó w , z w ł a s z ­ ludowej. cza wy­ zaś m u z e o l o g ó w , którzy organizowano na t y m odcinku mieliby dużo d o z r o b i e n i a . W Y S T A W A UBIORÓW L U D O W Y C H czasie, g d y n a Z a m k u się omawia­ Rola, jaką e k s p o n a t o m z z a k r e s u s z t u k i l u d o w e j W wyznaczona i znaczne lubelskiej ści l u d o w e j ekspo­ etnograficzne miejsca ludowej znajdujące i c h ekspozycję wskazują n a t o , że w ogólnej jej skrócie natów ł a t w o z o r i e n t o w a ć się, że w k ł a d k i w Ilość sztuki czy której k o g u c i k i cokoły kafli stanowiący p r ó b ę sztandarów w Wy­ boga­ dekoratorów stylizacji, mazurskich i malowanych l a o r a z strój męski i k o b i e c y , ludowej. korzystanie w dekoracji motywów czerpanych z luźnych części s t r o j u . B o g a t s z e n a t o m i a s t b y ł o s t o i s k o olsztyńskiego d o zasobów należało ją w j a ­ WOJ. LUBELSKIEGO j e d n a , p o d hasłem „ O d s o c h y do t r a k t o r a " , wychodzi Centralną W y s t a w ę Rolniczą, k t ó r e j poszczególne f r a g ­ poza z a k r e s n a s z y c h bezpośrednich zainteresowań, d r u ­ menty ga zostały wyżej skim przygotowano 312 omówione, dwie wystawy w Muzeum Lubel­ czasowe, z k t ó r y c h zaś, dająca belskiego, przegląd interesuje ubiorów ludowych nas j a k majżywiej. woj. l u ­ Wystawa ta �R y c . 7. Kołacz skich. Glazura Jerzy Witek Ryc. wzorowany na wyrobach hucul­ zielona. Wys. 21 cm. Wykonał z Urzędowa (pow. kraśnicki). 8. Dzbanek. Glazura zielona. Wys. 33 cm,. Wykonał Jerzy Witek z Urzędowa (pow. kraśnicki). w części w s t ę p n e j d a j e o b r a z d a w n y c h u b i o r ó w l u d o ­ zmarszczonej w y c h Lubelszczyzny, n y c h u b i o r ó w znalazło się k i l k a o k a z ó w r z a d k i c h i m a ­ produkcji eksponowanych przy pomocy z n i e l i c z n y c h zresztą starych ilustracji, re­ w d a l s z y m zaś ciągu z a w i e r a o r y g i n a l n e u b i o r y w p o s t a c i bądź kompletów wdzianych n a m a n e k i n y , bądź n y c h części, j a k s u k m a n y , g o r s e t y , działowe zapaski czy spódnice. M a t e r i a l , ułożony według luź­ samo­ zaryso­ przegląd uwidocznione dowych poszczególnych o d m i a n , których zostały na w s p ó l n e j m a p i e ło z n a n y c h , j a k n p . biała s u k m a n a z W niektórych jak n p . w g r u p i e strojów obok reprezentowanych zespołach, krzczonowskich, zestawiono ubiory dawne, p o większej części samo­ łości z m a t e r i a ł ó w f a b r y c z n y c h . Z e s t a w i e n i a t e n i e z o ­ stały j e d n a k należycie w y k o r z y s t a n e kierunku jej materiałów Lubelszczyzna przedstawia dem l u d o w y c h silnie zróżnicowany, n a któ­ ubiorów siebie bogaciej zasięgi ubiorów l u ­ na w y s t a w i e Hrubieszowskie­ go, u b i o r y mieszczańskie z T a r n o g r o d u i w i e l e i n n y c h . działowe, i f o r m y późniejsze, w y k o n a n e p r a w i e w c a ­ Lubelszczyzny. W świetle z g r o m a d z o n y c h wystawio­ łat­ w u j ą c y c h się w t e r e n i e g r u p t e r y t o r i a l n y c h , d a j e wy t y l n e j części o d z i e n i a . W ś r ó d się j a k o t e r e n p o d w z g l ę ­ ewolucji ubiorów d l a podkreślenia ludowych i objaśnienia przyczyn. Stan zachowania belszczyzny ubiorów l u d o w y c h n a t e r e n i e L u ­ zadecydował, wane były na w y s t a w i e że najbogaciej reprezento­ powiaty wschodnie (szczegól­ r y m krzyżują się e l e m e n t y k u l t u r o w e należące d o r ó ż ­ n i e w ł o d a w s k i ) i p o ł u d n i o w e ( n p . biłgorajski), n y c h zespołów e t n i c z n y c h . W i d a ć t o n a j l e p i e j n a p r z y ­ n i e słabiej zaś t e r e n y północne ( p o w . radzyński i ł u ­ kładzie s u k m a n i płótnianek, Małopolski się krój z małoruską z dwiema i w których fałdami północno-polską CENTRALA Sprawozdanie formą w n i m bodaj o wniesionym w kowski) i szybciej zaginęły bogato z n a c z n e trudności. kompletne, w paru przygotowanie LUDOWEGO gdy­ słowach o C e n t r a l i Przemysłu L u d o w e g o i A r t y s t y c z n e g o „wkładzie" dla miesza PRZEMYSŁU niniejsze n i e byłoby by nie wspomniano typowy bocznymi do i jej ną metamorfozą, sięcy CPLiA odbyła jaka się w w ciągu Lublinie, stała się p o s i a d a c z e m ostatnich paru miejscowa placówka reprezentacyjnego p u p r z y u l . Dąbrowskiego (przecznica mie­ skle­ łącząca u l . K r a ­ i znalezienie sklepiku z pamiątkami N i e dostrzegłem obrębie wystawy. Sklep gdzie ich w stroje ludowe terenie nasuwa obrębie Starego ARTYSTYCZNEGO Miasta. na N a w s t ę p i e należy zaznaczyć, że w z w i ą z k u z c u d o w ­ I łożonego uroczy­ stości l u b e l s k i c h . północno-zachodnie, znacz­ przy podstawie w natomiast u l . Dąbrowskiego kiosku CPLiA (nazwę ulicy i n f o r m a c j i przechodniów, wiedniej tabliczki dotychczas obszerny lokal o kilku stownym umeblowaniem dekorację lokalu oknach stanowią z nie odpo­ umieszczono) ciemnego trzy podaję gdyż wystawowych, zespoły t r y c z n y c h , ułożone z m a l o w a n y c h m i s e k dębu. kół w to z gu­ Jedyną koncen­ przymocowa­ kowską z u l . N a r u t o w i c z a ) , urządzonego z w i e l k o m i e j ­ n y c h d n a m i d o s u f i t u , p r z y c z y m m i s k i t e d o b r a n e są s k i m r o z m a c h e m , i m a l u t k i e g o , a l e b a r d z o pięknie p o ­ w sposób d o w o l n y z różnych s t r o n P o l s k i , przewagę �j e d n o k r o t n i e m ó w i się i pisze o t a l e n t a c h h a n d l o w y c h C P L i A , które ponoć mają w życiu t e j i n s t y t u c j i rolę t a k zdumiewającą, że aż t u i ó w d z i e ją w osiągnięciu wyrobów. należytego Tymczasem poziomu obserwując grać przeszkadza­ artystycznego lubelskie sklepy „ c e p e l i o w s k i e " w l i p c u i s i e r p n i u r b „ można było z w ą t ­ pić o słuszności t y c h pogłosek. C P L i A l u b e l s k a n i e z r o ­ biła b o w i e m n i c , a b y w y k o r z y s t a ć w y j ą t k o w ą koniun­ kturę, jaką stwarzał d l a n i e j k o l o s a l n y r u c h wyciecz­ k o w y z o k a z j i w y s t a w y , i rzucić tą drogą n a całą P o l ­ skę w y r o b y l u b e l s k i e g o l u d o w e g o przemysłu a r t y s t y c z ­ nego. J a k w s p o m n i a ł e m scowych wyroby nin, było w ze było, na spółdzielni Dobrzyńskiego malowanych zielona. Urzędowa wyrobów (ceramika na nikt to uwagę mować. W gatszych i parę sposób nie we klienta, Polsce trochę drogich jednym terenów tka­ wy­ skrzynek, a tego, wyeksponować, co zwrócić słowem t e n sposób" L u b e l s z c z y z n a , w Łążka, Frampolu, lubelski), usiłował miej­ z R o g o w s k i e g o z Białej P o d l a s k i e j , głównie cinanki Ryc. 9. Orka sochą. Rzeźba w glinie. Glazura Wym. 9,5 X 14 cm,. Wykonał Paweł Witek z (pow. kraśnicki). poprzednio, ogóle n i e w i e l e zarekla­ jeden z etnograficznych, najbo­ w skle­ pach C P L i A w L u b l i n i e wypadła blado i n i e c i e k a w i e . G d y d o d a m y do tego stan a b s o l u t n e j n i e w i e d z y , w j a ­ kiej zaś stanowią pseudoludowe wyroby wytwórni cera­ m i c z n y c h . W książce p a m i ą t k o w e j , która z n a j d u j e w sklepie, kal wpisał ze Względu charakter ocena ktoś entuzjastyczną n a s w e urządzenie godny stolicy. Wydaje taka, niewątpliwie CPLiA w wątpliwej Lublinie wewnętrzne zaszczytna wartości. umieszczenia wywołuje jest w u sufitu ciężkich punktu już fakt, misek że in­ sprzeda­ raczej że pomysł glinianych nie (a nuż któraś z n i c h r w i e się n a g l e i s p a d n i e n a g ł o w ę ! ) ; ważniejsze to, że l o k a l s k l e p o w y ma każdym komplementem Pomijam miłego wrażenia u w a g ę , że l o ­ m i się j e d n a k , n y m w y p a d k u , dla reprezentacyjnego ży się ode­ bowiem w s w y m urządzeniu i d e k o r a c j i p o z b a w i o n y j e s t zupełnie r e g i o n a l n e g o l u b e l s k i e g o c h a ­ r a k t e r u . Podczas g d y w na K a s z u b a c h czości i n n y c h częściach P o l s k i ( n p . czy n a P o d h a l u ) plastycznej znajdują zasoby l u d o w e j szerokie zastosowanie d e k o r a c j i wnętrz, g d y n a w a r s z a w s k i e j skie kobiety z Dąbrowskiego twór­ w Starówce w i e j ­ Powiśla zdobią jedno wnętrze po d r u g i m , C e n t r a l a Przemysłu L u d o w e g o i A r ­ tystycznego, i n s t y t u c j a powołana kultywowania ludowej twórczości j a k najbardziej artystycznej do jest pogrążony personel sprzedający, będziemy m i e l i o b r a z k o m p l e t n y . K u p u j ą c często t o i o w o w r ó ż ­ nych sklepach C P L i A , niejednokrotnie się, dlaczego t a m t e j s z y personel zastanawiałem (z w y j ą t k i e m d a w c z y ń n a S t a r y m Mieście w W a r s z a w i e czyni ceramiki ludowej nie nabiera wiających żadnych należyte i w krakowskich Sukiennicach) wiadomości obsłużenie fachowych, odbiorcy, umożli­ zachęcenie go d o k u p n a , p o i n f o r m o w a n i e . S p r z e d a w c z y n i pu na N o w y m dową Świecie w W a r s z a w i e ceramikę sprze­ sprzedaw­ z Suwałk jako ze s k l e ­ sprzedaje „wyroby nielu- kurpiowskie z Białegostoku". W K i e l c a c h , gdzie o ceramikę k a s z u b ­ ską b y w a ł a t w i e j niż n a d m o r z e m , n i e wiedzą, k t o t o j e s t N e c e l , i odsyłają p o „ t o " do... s k l e p u żelaznego ( h a cel?), a w L u b l i n i e — z g o d n i e cją — m a l o w a n e ją jako skiego z obowiązującą s k r z y n i e z o k o l i c Biłgoraja w y c i n a n k i Ignacego Dobrzyń­ jako „kurpiowskie" i t p . (autentyczne „kwiatki" zebrane „krakowskie", trady­ sprzeda­ w sklepie na l u b e l s k i e j Starówce w d n i u 26 l i p c a r b . ) . G d y k l i e n t d o p y t u j e się o pamiątki z L u b e l ­ s z c z y z n y , oferują m u blaszane p l a k i e t k i n a laskę, p o ­ za t y m „nic n i e m a " . — nie A przecież pamiątek t y c h mogłoby być mnóstwo, uważała za s t o s o w n e skorzystać z b o g a t y c h zasobów l u ­ czy dowej reprezen­ Urzędowa, p t a s z k i z K r a s n o b r o d u , małe m a l o w a n e n a ­ nabrało c h a ­ c z y n i a z P a w ł o w a , Łążka, B a r a n o w a , s i w a c z k i z P a r ­ sztuki Lubelszczyzny, tacyjnego rakteru ażeby w n ę t r z e sklepu w stolicy województwa indywidualnego, właśnie różnego od sklepów to w postaci drobiazgów czewa, Pawłowa. stołecznych, z w i ą z a n e g o z l u d o w y m i t r a d y c j a m i m i e j ­ (tanie malowane scowymi l u b e l s k u piórniki twórczości plastycznej. Jakże można dzi­ w i ć się l u b e l s k i e m u c h i o p u , k t ó r y n i e r a z jeszcze w s t y ­ do d z i się o d z i e w a ć w stego p a r t u sukmanę p o o j c a c h , s k o r o r ó w n i e ż w s t y d l i w i e o d w r a c a się o d d o r o b k u sztuki ludowej? T o , co p o w i e d z i e l i ś m y p o w y m , o d n o s i się w p e w n e j miejscowej o lokalu m i e r z e i do zgroma­ m n ó s t w o ładnych r z e c z y z całej P o l s k i , ale t o , co w t y m w y p a d k u byłoby najistotniejsze: na twórczość l u d o w a L u b e l s z c z y z n y powodzi, Ryciny 314 skle­ znajdującego się w e w n ą t r z t o w a r u . W o b u s k l e p a c h C P L i A dzono CPLiA stanowiąc nieznaczną 2, 3, 7, S i 9 wykonał artystycz­ — g u b i się w t e j cząstkę całości. Jan Swiderski; Nie­ na, szycia), parciane Bidaczowa), (figurki z drewnianych skrzyneczki lubelskie, malowane „po d l a d z i e c i czy pudełka n a p r z y b o r y t k a n y c h (tanie wycinanek, kim Sielczyka, ceramicznych barwne fartuszki z pasia­ czy droższe w e ł n i a n e n a r z u t k i n a r a m i o ­ przetykane pisanek, n a r z u t y ) , czy rzeźb itp. n i e pomyślano i s k l e p y Ale o też w postaci tym wszyst­ CPLiA w Lublinie, wy­ pełnione „ n i e c h o d l i w y m " t o w a r e m , n i e cieszą się spe­ c j a l n i e o ż y w i o n ą f r e k w e n c j ą . N i c d z i w n e g o , p o cóż ktoś z l i c z n y c h p r z y j e z d n y c h m a kupować aż w L u b l i n i e t o wszystko, co p o t e j s a m e j u siebie - - w W a r s z a w i e , 1, 4 i 5 — Stefan Deptuszewski; cenie kupić może Krakowie 6 — Tadeusz czy również Poznaniu? Każmierski. � https://zbiory.etnologia.uw.edu.pl/files/original/0e476f0f16f0b9f9939dbe4d849e0a11.pdf 724fc7b902938aa6c0b83f01d98816da Dublin Core The Dublin Core metadata element set is common to all Omeka records, including items, files, and collections. For more information see, http://dublincore.org/documents/dces/. Title A name given to the resource Polska Sztuka Ludowa - Konteksty Text A resource consisting primarily of words for reading. Examples include books, letters, dissertations, poems, newspapers, articles, archives of mailing lists. Note that facsimiles or images of texts are still of the genre Text. Dublin Core The Dublin Core metadata element set is common to all Omeka records, including items, files, and collections. For more information see, http://dublincore.org/documents/dces/. Relation A related resource oai:cyfrowaetnografia.pl:publication:4964 Date A point or period of time associated with an event in the lifecycle of the resource 1967 Subject The topic of the resource kultura materialna rękodzieło ludowe plecionkarstwo Lubelskie Identifier An unambiguous reference to the resource within a given context oai:cyfrowaetnografia.pl:4603 Title A name given to the resource Wystawa plecionkarstwa ludowego w Lublinie (listopad 1966)/ Polska Sztuka Ludowa - Konteksty 1967 t.21 z.3 Description An account of the resource Polska Sztuka Ludowa - Konteksty 1967 t.21 z.3; s.169-176 Creator An entity primarily responsible for making the resource Reinfuss, Roman Language A language of the resource pol. Publisher An entity responsible for making the resource available Instytut Sztuki PAN Format The file format, physical medium, or dimensions of the resource application/pdf PDF Text Text capture metadata for PDF documents Text Roman Reinfuss WYSTAWA P L E C I O N K A R S T W A LUDOWEGO W LUBLINIE (listopad 1 9 6 6 ) Gdy na konferencji przedstawicieli m u z e ó w o k r ę g o ­ wych czterech w s p ó ł p r a c u j ą c y c h ze sobą w o j e w ó d z t w (białostockiego, kieleckiego, lubelskiego i rzeszowskiego) w r. 1964 omawiano plan w s p ó l n e j pracy badawczej i wystawienniczej, r z u c i ł e m m y ś l zorganizowania k o n ­ kursu i wystawy w y r o b ó w plecionkarskich. Z d a w a ł e m sobie sprawę z tego, że taka nie p o s i a d a j ą c a dotychczas u nas precedensu impreza, poprzedzona s u m i e n n ą pene­ tracją terenową, m o ż e d a ć bardzo i n t e r e s u j ą c e w y n i k i zarówno w sensie artystycznym, j a k i najbardziej p r a k ­ tycznym, ujawniając nowe f o r m y i t e c h n i k i , k t ó r e dadzą się w przyszłości w y k o r z y s t a ć np. w h a n d l u cepeliow­ skim. Projekt został p r z y j ę t y z d u ż ą życzliwością, ale w międzyczasie we wszystkich w s p ó ł p r a c u j ą c y c h ze sobą w o j e w ó d z t w a c h zmienili się k i e r o w n i c y w y d z i a ł ó w kultury, a ich n a s t ę p c y nie czuli s i ę j u ż z o b o w i ą z a n i dc kontynuowania rozpoczętej przez swych p o p r z e d n i k ó w współpracy. Rozluźniły się t e ż i k o n t a k t y m i ę d z y o k r ę g o ­ wymi muzeami czterech w o j e w ó d z t w , wskutek czego myśl przygotowania k o n k u r s u i w y s t a w y l u d o w y c h wyrobów plecionkarskich z r e a l i z o w a ł o jedynie Muzeum w Lublinie, z t ą oczywiście k o r e k t u r ą pierwotnego projektu, że akcja m a j ą c a poprzednio objąć s w y m za- II. 1. Wiersza do łowienia ryb. Zaliszcze, pow. Włodawa. spiralną. Okopy, pow. Chełm. II. 3. Dzbanek na jagody 2 l II. 2. Dzbanek na jagody pleciony pleciony z korzenia sosny techniką ze słomy spiralną. techniką 3 �sięgiem rozległe p o ł a c i e wschodniej i p o ł u d n i o w e j Polski z a m k n ę ł a się w granicach administracyjnych jednego w o j e w ó d z t w a . Z przygotowaniami do k o n k u r s u i w y ­ stawy, t r w a j ą c y m i przeszło rok, łączyły się wszelkie blaski i cienie pracy pionierskiej. Nie było bowiem dostatecznego rozeznania w terenie, jeśli chodzi o w y ­ roby plecionkarskie, w y t w ó r c y zaś nie przyzwyczajeni do podobnych akcji odnieśli się do niej z -rezerwą, nie wierząc, aby m o g ł a p r z y n i e ś ć korzystne dla nich r e z u l ­ taty. w y s i ł e k , k t ó r y na t y m miejscu n a l e ż y lojalnie ocenić. Potrzebne to jest t y m bardziej, że często w i d u j e się w zakresie sztuki ludowej konkursy i w y s t a w y , stano­ w i ą c e klasyczny p r z y k ł a d ł a t w i z n y pozbawionej wszel­ kiej koncepcji, nie w y m a g a j ą c e ani przygotowania naukowego, ani penetracji czy propagandy w terenie. Są to zazwyczaj „ o d f a j k o w y w a n e " co pewien czas wielod z i a ł o w e konkursy i w y s t a w y , w k t ó r y c h stale ci sami uczestnicy „ p r o d u k u j ą s i ę " z t a k i m i samymi (lub coraz gorszymi) eksponatami. Jest n i e w ą t p l i w ą zasługą o r g a n i z a t o r ó w , że nie cofnęli się przed p i ę t r z ą c y m i się t r u d n o ś c i a m i , lecz podjęli ż m u d n ą a k c j ę p e n e t r a c y j n ą , k t ó r a objęła 148 miejsco­ wości w 17 powiatach w o j e w ó d z t w a . P r o w a d z i l i j ą p r a ­ cownicy lubelskiego muzeum: m g r Janina Petera i m g r Alfred Gauda. W w y n i k u p o s z u k i w a ń dokonana została ewidencja w i e l u o ś r o d k ó w plecionkarskich, a nawet i n d y w i d u a l n y c h w y t w ó r c ó w rozproszonych na terenie Lubelszczyzny, w y r a b i a j ą c y c h z najrozmaitszych m a ­ t e r i a ł ó w przedmioty plecione. P r ó c z rejestracji pracowni plecionkarskich przeprowadzono też d o k u m e n t a c j ę p r o ­ cesu technologicznego z a r ó w n o opisową, j a k i foto­ graficzną. Rezultat p r z e d s i ę w z i ę t e j przez lubelskie muzeum pracy o k a z a ł się bardzo i n t e r e s u j ą c y przede wszystkim dlatego, że akcja m i a ł a charakter odkrywczy. Po raz pierwszy bowiem pokazano na w y s t a w i e , j a k i e możli­ wości k r y j e w sobie tak m a ł o znana szerszemu ogółowi dziedzina ludowego p r z e m y s ł u , j a k ą jest plecionkarstwo. Na w y s t a w i e z n a l a z ł y się ogółem 92 eksponaty. Były to i przedmioty n a d e s ł a n e na konkurs, i p o c h o d z ą c e ze zbiorów muzealnych. P r ó c z w y r o b ó w pokazano tam r ó w n i e ż r ó ż n e g o rodzaju surowce oraz n a r z ę d z i a pracy, a d o s k o n a ł e fotosy d a w a ł y w g l ą d w technologiczną s t r o n ę produkcji. W scenariuszu w y s t a w o w y m , opraco­ w a n y m przez mgr K r y s t y n ę B a s i s t o w ą i mgr Janinę P e t e r ę , p r z y j ę t o p o d z i a ł m a t e r i a ł u ekspozycyjnego według r o d z a j ó w surowca. W dziale w y r o b ó w z w i k l i n y znalazły się w i ę c , obok prostych k o s z ó w na k a r t o f l e czy obrok dla k o n i , bardziej reprezentacyjne „ k o s z y k i do miasta" czy na „ ś w i ę c o n e " oraz kosze do c h w y t a n i a czy prze­ chowywania z ł o w i o n y c h r y b . W dziale plecionek z sosno­ w y c h korzeni, p r ó c z całej serii r ó ż n e g o rodzaju koszy­ k ó w , p i ę k n e w formie dzbanki na jagody, w ś r ó d wyro­ W parze z a k c j ą p e n e t r a c y j n ą szła akcja propagan­ dowa, z m i e r z a j ą c a do zapewnienia j a k najliczniejszego u d z i a ł u w y t w ó r c ó w w konkursie. Zgłoszeń zebrano istot­ nie dużo, ale gdy t e r m i n k o n k u r s u zaczął s i ę zbliżać, okazało się, że aby „ w y d u s i ć " od plecionkarzy p r z y ­ rzeczone wyroby, trzeba do nich po p a r ę razy jeździć, n a m a w i a ć i prosić. R o z p i s a ł e m się nieco szerzej o p r z y ­ gotowaniach w s t ę p n y c h , gdyż został w nie w ł o ż o n y d u ż y ił. 4. Słomiany II. 5. Pojemnik Łuków. 170 pojemnik na ziarno pleciony techniką z pokrywką pleciony z trawy techniką spiralną. spiralną. Wyk. Józef Tarnowski, Busówno, pow. Wyk. Seweryna Świder, Wojcieszków, Chełm. pow. �6 II. 6. Pojemnik na zboże pleciony techniką spiralną pętelkową. Wola jemnik na ziarno pleciony ze słomy techniką spiralną. II. 8. Pojemnik spiralną z pętlami. Wyk. Jan Krasowski, Kozienice, pow. Krasnystaw. Kondratowa, pow. na ziarno pleciony Chełm. II. ze słomy 7. Po­ techniką 171 �10 �bów z łyka i kory, obok k o b i a ł e k , sit i k o s z y k ó w , charakterystyczne dla p ó ł n o c n o - w s c h o d n i e j Lubelszczyz­ ny lipowe łapcie, k t ó r e jeszcze do niedawna służyły tam jako obuwie. Szczególnie z r ó ż n i c o w a n e b y ł y w y r o b y ze słomy, gdzie prócz różnego rodzaju miarek, p o j e m n i k ó w do magazy­ nowania ziarna pokazano s ł o m i a n e części s k ł a d o w e odzieży (kapelusze, ochronne obuwie zimowe), koszyki na ciasto, a t a k ż e bardzo misternie wykonane w y r o b y ze ździebeł cienkiej, starannie dobieranej t r a w y . O s t a t n i ą wreszcie grupę s t a n o w i ł y w y r o b y z r o g o ż y n y , w k t ó r e j pokazano całą serię k o s z y k ó w , a t a k ż e w d w u odmianach warsztaty do przygotowywania mat z r o g o ż y n y , u ż y w a ­ nych do szycia k o s z y k ó w . Przeważająca w i ę k s z o ś ć w y m i e n i o n y c h t u w skrócie przedmiotów z racji swego przeznaczenia . i p e ł n i o n e j funkcji należy do grupy o b i e k t ó w k u l t u r y materialnej. Niemniej jednak nawet w ś r ó d p r z e d m i o t ó w t a k i c h jak narzędzia rybackie, k t ó r y c h nie z w y k l i ś m y r o z p a t r y w a ć w kategoriach estetycznych, u w i d a c z n i a j ą się czasem pewne cechy, k t ó r e w s k a z u j ą , że w y k o n a w c a ich nie kierował się w trakcie roboty w y ł ą c z n i e chęcią przygo­ towania sprawnego do pracy n a r z ę d z i a . P r z y k ł a d e m tego była wiklinowa wiersza do c h w y t a n i a r y b (il. 1), po­ chodząca z Zaliszcza w pow. w ł o d a w s k i m . Jej dzwonowata forma podyktowana jest w y m o g a m i p r a k t y c z n y m i . Jednakże starannie rozmierzony r y t m poziomych przepleceń, dbałość o utrzymanie zgodnego u k ł a d u po­ szczególnych splotów, w y w a ż o n a w proporcjach szero­ kość plecionego pasa na r o z c h y l a j ą c y m się k o ł n i e r z u wychodzą już poza ściśle u ż y t k o w ą f u n k c j ę . W i d a ć , że wykonawca p l o t ą c y tę w i e r s z ę nie zadowolił się tynt minimum, jakie jest potrzebne dla uzyskania n a r z ę d z i a sprawnego do pracy, ale s t a r a ł się zrobić go tak, aby 12 II. 9. Kosz na owoce pleciony z wikliny techniką żeberkowo-krzyżową. Wyk. Maciej Budzyński, Pałecznica, pow. Lubartów. II. 10. Koszyk na owoce pleciony z łoziny techniką żeberkową. Pow. Włodawa. II. 11. Koszyk na owoce pleciony z korzenia sosny techniką żeberkowokrzyżową. Wyk. Włodzimierz Bryzga, Hanna, pow. Włodawa. II. 12. Miarka do zboża pleciona techniką spi­ ralną ze słomy wiązanej wikliną. Wyk. Józef Tarnowski, Busówno, pow. Chełm. II. 13. Koszyk na ryby pleciony z wikliny techniką żeberkowo-krzyżową. Wyk. M. Bu­ dzyński, Pałecznica. 13 �w y k o n a n y przedmiot s p r a w i ł m u estetyczne zadowolenie. Satysfakcja z p i ę k n e g o w y k o n a n i a wierszy b y ł a naj­ bardziej osobista i bezinteresowna. Wiersze do połowu r y b k a ż d y r y b a k p r z y g o t o w y w a ł sobie sam. Nie były one przedmiotem handlu, nie m u s i a ł y w i ę c w a b i ć swym w y g l ą d e m n a b y w c ó w . Gdy u ż y w a n o ich do połowu, t k w i ł y zatopione pod w o d ą , gdy w y p o c z y w a ł y , chowano je na strychu czy w innej gospodarskiej graciarni n i e d o s t ę p n e j dla oka. 14 II. 14. Таска pleciona z trawy techniką spiralną. Wyk. St. Olszak, Żyrzyn, pow. Puławy. II. 15. Koszyk na zakupy pleciony z wikliny techniką żeberkowo-krzyżową. Wyk. Stanisław Niewczas, Lubartów. 174 U j a w n i a j ą c a się w w y t w o r z e d ą ż n o ś ć w y t w ó r c y do osiągnięcia zadowolenia estetycznego awansuje najprost­ sze przedmioty k u l t u r y materialnej do r z ę d u dzieł sztuki i to w ł a ś n i e jest p r z y c z y n ą , dlaczego w t y c h kategoriach r o z p a t r y w a ć m o ż n a (i należy) koszyki na obrok i sło­ miane p o j e m n i k i na ziarno przechowywane w głębi mrocznych spichrzy i k o m ó r . Ś r o d k i , k t ó r y m i plecionkarze osiągają efekty artystyczne, to odpowiednie kształ­ towanie formy, u m i e j ę t n e wykorzystanie elementów f a k t u r y w y n i k a j ą c y c h z użytego m a t e r i a ł u i zastosowanej techniki oraz w y k o r z y s t y w a n i e e f e k t ó w kolorystycznych. Nie u wszystkich jest ona w ogóle widoczna. Gdy porów­ namy ze sobą dwa j e d n a k o w ą (spiralną) t e c h n i k ą wyko­ nane dzbanki na jagody, jeden — s ł o m i a n y (il. 2), drugi —• z korzenia sosny ( i l . 3), w i d z i m y u jednego z w y t w ó r c ó w w y r a ź n ą t e n d e n c j ę do nadania plecionemu naczyniu starannie wymodelowanego p r o f i l u i wyko­ rzystania t k w i ą c y c h w technice możliwości dekoracyj­ nego wyzyskania f a k t u r y (pionowe r y t m y splotów, i l . 2), podczas gdy dla drugiego zagadnienia te b y ł y najzupeł­ niej obce. Różnicy w sposobie potraktowania obu zesta­ w i o n y c h ze sobą d z b a n k ó w nie m o ż n a t ł u m a c z y ć ani �17 lii II. 16. Ptak pleciony ze słomy techniką krzyżową. Owca pleciona z trawy. Wyk. S. Świder. Wyk. różnicą użytych s u r o w c ó w , ani r ó ż n i c a m i w technicznej biegłości w y k o n a w c ó w . W wyrobach plecionych ze s ł o ­ my spotyka się przecież i w i e l e p r z y k ł a d ó w bardzo f i n e ­ zyjnie k s z t a ł t o w a n e j f o r m y i d o s k o n a ł e g o w y k o r z y s t a n i a dekoracyjnych w a l o r ó w splotu ( i l . 4), i m a ł ą d b a ł o ś ć 0 formę i f a k t u r ę u z u p e ł n i e sprawnych technicznie plecionkarzy ( i l . 5). Wprawdzie w ostatnio przytoczonym przykładzie zamiast korzenia do ł ą c z e n i a ze s o b ą spirali zastosowano zwyczajny sznurek, ale i on, choć jest materiałem m a ł o efektownym, daje możliwości w y k o r z y ­ stania go w celu uzyskania ozdobnej f a k t u r y ( i l . 7). Umiejętne operowanie f a k t u r ą w celu uzyskania efektów dekoracyjnych obserwujemy w plecionych ze słomy pojemnikach na zboże, w y k o n y w a n y c h w zasadzie techniką s p i r a l n ą , ale bez użycia do zszywania dodatko­ wego, obcego w ą t k u w postaci sznurka, korzeni czy ł y k a . Wspomniana t u odmiana t e c h n i k i spiralnej, nie notowana w fundamentalnym dziele K . M o s z y ń s k i e g o : Kultura ludowa Słowian, zarejestrowana została na L u b e l s z c z y ź nie po raz pierwszy w 1966 r. w W o l i K o n d r a t o w e j pow. Chełm podczas b a d a ń prowadzonych przez e k i p ę Pra­ cowni Badania .Sztuki L u d o w e j I n s t y t u t u Sztuki P A N 1 niemal r ó w n o c z e ś n i e w m i e j s c o w o ś c i Kozieniec pow. Krasnystaw przez p r a c o w n i k a lubelskiego muzeum mgra Alfreda G a u d ę . Technika ta polega na ł ą c z e n i u ze sobą poszczególnych w a ł k ó w s ł o m i a n y c h przy pomocy r ó w n i e ż słomianych p o w r ó s e ł e k , k t ó r e s k r ę c a się po z e w n ę t r z n e j stronie naczynia w p ę t l e , zaś ich k o ń c e w p l a t a się w na­ stępny w a ł e k spirali. W zależności od ilości i u k ł a d u pętli m o ż n a u z y s k i w a ć r ó ż n e efektowne f a k t u r y . P r z y ­ kładem jest t u s ł o m i a n y p o j e m n i k z Kozieńca, z szere­ Seweryna Świder. Wojcieszków, pow. Łuków. II. 17. giem pionowo b i e g n ą c y c h p a s ó w na powierzchni ( i l . 8) czy z u p e ł n i e odmienny w fakturze (nie reprezentowany niestety na wystawie) pojemnik z W o l i Kondratowej, k t ó r y z z e w n ą t r z p o k r y t y jest c a ł k o w i c i e u k ł a d a j ą c y m i się u k o ś n i e pasami, złożonymi z leżących pętli ( i l . 6). Nie mniejsze możliwości daje w operowaniu f a k t u r ą tzw. technika ż e b e r k o w a czy ż e b e r k o w o - k r z y ż o w a , sto­ sowane powszechnie np. przy wyrobie w i k l i n o w y c h k o s z y k ó w . T u o z r ó ż n i c o w a n i u f a k t u r y d a j ą c y m intere­ s u j ą c e efekty ś w i a t ł o c i e n i o w e decyduje w dużej mierze gęstość i u k ł a d ż e b e r e k , s t a n o w i ą c y c h szkielet i osnowę budowy koszyka ( i l . 9, 10, 11), j a k r ó w n i e ż sposób prze­ platania m i ę d z y n i m i w ą t k u . Stwarza to w zasadzie podobne możliwości, jakie w i d z i m y np. w tkactwie. P o l e g a j ą one na przerzucaniu w a t k a przez r ó ż n e ilości nitek osnowy (w t y m w y p a d k u żeberek), co wzbogaca f a k t u r ę na powierzchni kosza ( i l . 9). Trzecim wreszcie czynnikiem o d d z i a ł u j ą c y m na k s z t a ł ­ towanie się w y r a z u plastycznego w y r o b ó w plecionkar­ skich jest kolor. J u ż sam m a t e r i a ł , spatynowana na złoto s ł o m a czy soczysty b r ą z wiklinowego niekorowanego p r ę c i a , m o ż e w sposób dodatni oddziałać na artystyczny w y r a z przedmiotu. N i e k t ó r z y t w ó r c y po­ t r a f i ą w sposób bardzo u m i e j ę t n y w y k o r z y s t a ć różnicę barw poszczególnych t w o r z y w czy to dla skontrastowania e f e k t ó w f a k t u r o w y c h , w y n i k a j ą c y c h z techniki plecenia (il. 12), czy przez wprowadzanie w plecioną p o w i e r z c h n i ę e l e m e n t ó w ornamentalnych ( i l . 11). Czasem zamiast surowca w barwach naturalnych stosują plecionkarze p r ę c i e w i k l i n o w e , k t ó r e po d ł u ż s z y m gotowaniu przed okorowaniem nabiera b a r w y b r ą z o w e j . O ile większość 175 �koszykarzy o p e r u j ą c y c h w swych wyrobach kolorem idzie n a j c h ę t n i e j w k i e r u n k u z e s t a w i e ń walorowo i k o l o ­ rystycznie kontrastowych, o tyle jeden z w y t w ó r c ó w , k t ó r y w y k o n a ł o w a l n ą t a c k ę czy raczej talerz z pospoli­ tej „psiej t r a w k i " ( i l . 14), posłużył się n i e s ł y c h a n i e s u b t e l n ą g a m ą z e s t a w i e ń pastelowych (niestety z u p e ł n i e nie do uchwycenia na b i a ł o - c z a r n e j fotografii), przecho­ dzących od b a r w y b l a d o ż ó ł t e j poprzez wszystkie m o ż l i w e jej odcienie do seledynowego, bardzo delikatnego koloru wysuszonego siana. Zestawienia kolorystyczne oparte na w y k o r z y s t y w a n i u naturalnych b a r w r ó ż n y c h surow­ ców dają niemal z r e g u ł y bardzo dobre rezultaty. Efektem tandetnym są natomiast, stosowane przez n i e ­ k t ó r y c h zawodowych koszykarzy, dekoracje w postaci wielobarwnych k w i a t o w y c h szlaków, malowanych olejną f a r b ą na plecionej ścianie koszyka. k o r z y ś ć p o d j ę t e j p r ó b y . Nieporozumieniem jest natomiast zbyt m a ł e i niewygodne „ w e j ś c i e " do koszyka. P r ó c z k o s z y k ó w i innych w y r o b ó w plecionych, jak s p r z ę t rybacki, b y ł y r ó w n i e ż na w y s t a w i e plecione ze s ł o m y zabawki. W t y m dziale, bardzo zresztą skromnym, nie b y ł o e k s p o n a t ó w w y r ó ż n i a j ą c y c h się szczególnymi walorami. Z n a l a z ł się tam jelonek s ł o m i a n y o formie z a c z e r p n i ę t e j ze w z o r ó w szwedzkich, znany z publikacji w okresie m i ę d z y w o j e n n y m w czasopiśmie „ P r a c a Ręczna w Szkole", paw czy dudek u t r z y m a n y w stylu cepeliow­ skich p a m i ą t e k ze słomy, j a k i e ś bardzo nieudane w formie p t a k i , w y k o r z y s t y w a n e r ó w n o c z e ś n i e jako p u d e ł ­ ka na drobiazgi ( i l . 16), i p r y m i t y w n y , ale w ł a ś n i e dla­ tego bardziej i n t e r e s u j ą c y od innych c z w o r o n o ż n y zwie­ rzak w y k o n a n y w r. 1958 przez z m a r ł ą niedawno Anto­ n i n ę Musiatowicz z B i a ł e j , pow. R a d z y ń . Wiele ze zgromadzonych na wystawie ludowych w y r o b ó w koszykarskich nadaje się do wprowadzenia na rynek miejski czasem bez j a k i c h k o l w i e k p r z e r ó b e k , czasem dopiero po przeprowadzeniu drobnych adaptacji. N i e k t ó r z y z plecionkarzy podejmowali już nawet sami p r ó b y w k i e r u n k u dostosowania swych w y r o b ó w do potrzeb miejskiego odbiorcy. O j e d n y m z p r z y k ł a d ó w tego rodzaju w s p o m i n a l i ś m y już poprzednio. B y ł a to owa tacka czy talerz pleciony z t r a w y , o formie i t e c h n i ­ ce w y w o d z ą c e j się z dawnych kapeluszy noszonych przez wiejskich e l e g a n t ó w z okolic L u b l i n a . Adaptacja ta jest bardzo udana, d o s k o n a ł a pod w z g l ę d e m technicznym, funkcjonalna ( ś w i e t n a tacka na owoce czy słodycze), a przede wszystkim ł a d n a . Gorzej nieco w y p a d ł a inna próba, kiedy autor b i o r ą c za w z ó r koszyk do przechowy­ wania r y b (il. 13) s t a r a ł się o p r a c o w a ć koszyczek dla p a ń na zakupy (il. 15). Owalna forma koszyka, p r z y j e m ­ ny dla oka splot, dwa mocne u c h w y t y p r z e m a w i a ł y b y na Z okazji w y s t a w y wydano obszerny katalog przygoto­ w a n y przez scenarzystki w y s t a w y , m g r K . Basistową i mgr J. P e t e r ę . W y s z e d ł on z godziwym opóźnieniem, tzn. niezbyt d ł u g o po z l i k w i d o w a n i u w y s t a w y , co jest już d u ż y m o s i ą g n i ę c i e m naszego p r z e m y s ł u poligraficz­ nego, p o n i e w a ż z d a r z a ł y się katalogi (nie w Lublinie), k t ó r e u k a z y w a ł y się dopiero w p i e r w s z ą rocznicę od c h w i l i z a m k n i ę c i a w y s t a w y . Katalog jest obszerny, za­ w i e r a sporo m a t e r i a ł u informacyjnego. i m a dość bogatą s z a t ę i l u s t r a c y j n ą . Szkoda jedynie, że n a p s o c i ł w nim t r o c h ę chochlik redakcyjny czy m o ż e adiustatorski, wskutek czego np. podpis pod i l u s t r a c j ą ó s m ą przynosi niezwykle f r a p u j ą c e informacje z życia gęsi. Czytamy w nim: Fot.; R. Reinfuss 11. 18. Koszyk pow. Chełm. do przechowywania „ W y p l a t a n i e s ł o m i a n k i dla gęsi do w y s i a d y w a n i a jaj t e c h n i k ą s p i r a l n ą z w ę z ł a m i w formie p ę t l i " . Można p r z y p u s z c z a ć , że zniesienie jaja m o ż e b y ć dla gęsi po­ ł ą c z o n e z p e w n y m i t r u d n o ś c i a m i , ale żeby wymagało aż tak skomplikowanej techniki? W i e r z y ć się nie chce! — il. 6; J. Swiderski grochu pleciony — U. 1—5, ze słomy 7—18. techniką spiralną. Okopy, � https://zbiory.etnologia.uw.edu.pl/files/original/801de06867727275554ae80a78d5f68b.pdf e8296841469e96ad46be5fce543e60f0 Dublin Core The Dublin Core metadata element set is common to all Omeka records, including items, files, and collections. For more information see, http://dublincore.org/documents/dces/. Title A name given to the resource Lud Publisher An entity responsible for making the resource available Polskie Towarzystwo Ludoznawcze Rights Information about rights held in and over the resource Licencja PTL Format The file format, physical medium, or dimensions of the resource pdf Language A language of the resource pol Type The nature or genre of the resource czasopismo Text A resource consisting primarily of words for reading. Examples include books, letters, dissertations, poems, newspapers, articles, archives of mailing lists. Note that facsimiles or images of texts are still of the genre Text. Dublin Core The Dublin Core metadata element set is common to all Omeka records, including items, files, and collections. For more information see, http://dublincore.org/documents/dces/. Relation A related resource oai:cyfrowaetnografia.pl:publication:3792 Date A point or period of time associated with an event in the lifecycle of the resource 1948 Subject The topic of the resource Małopolska - kultura materialna skrzynie ludowe Identifier An unambiguous reference to the resource within a given context oai:cyfrowaetnografia.pl:3559 Title A name given to the resource Malowane "morawickie" skrzynie krakowskie / Polska Sztuka Ludowa - Konteksty 1948 t.2 z.1 Description An account of the resource Polska Sztuka Ludowa - 1948 t.2 z,1;s.20-29 Creator An entity primarily responsible for making the resource Reinfuss, Roman Language A language of the resource pol Publisher An entity responsible for making the resource available Państwowy Instytut Sztuki Format The file format, physical medium, or dimensions of the resource application/pdf PDF Text Text capture metadata for PDF documents Text MALOWANE SKRZYNIE „MORAWICKIE" KRAKOWSKIE ROMAN REINFUSS RYC. 7 W m a j u 1947 r. bawiąc w koło K r a k o w a w związku z Morawicy przygotowy- wiącą i typ w a n i a m i d o f i l m u , który t a m został nakrę­ dc t y c z ą c e cony, skrzyń zainteresowałem skrzyniami się malowanymi. miejscowymi Już w pierw­ guły z jednak morawiczanin bowiem, czekała łowie ub. i zapalony młody krajoznawca, mnie autorstwa typu nieznany podawano że w poszczególnych się Sikorskich. różne. Morawicy stulecia Informacje wiązały nazwiskiem szej chałupie, d o k t ó r e j z a p r o w a d z i ł m n i e Dusizyk, dotychczas nieopracowany. nowego p. Stefan nowy, naukowo z re­ Imiona Okazało się drugiej po­ w pracowało 4 braci, n i e s p o d z i a n k a . Z a m i a s t s k r z y n i t z w . „kra­ k t ó r z y w r a z ze s w y m i r o d z i n a m i t r u d n i l i kowskiej", się w y r o b e m w jakich różnych sporo publikowano wydawnictwach i wystawia­ no p o m u z e a c h , z o b a c z y ł e m o k a z w każ­ dym szczególe znanych „To odbiegający jakiś temu pomyślałem właścicielki stanowczo. Skrzynia Wykonał stolarz miejscowy, i malarz Poruszony odkryciem domy sze tym zacząłem bardzo zbliżone. Zorientowałem p r z e d sobą n i e j a k i ś prysk pocho­ ją p r z e d laty Joachim Si­ przypadkowym zwiedzać do odbiegający so­ zaprze­ okoliczne i w krótkim czasie odkryłem 3 okazy, dal­ poprzedniego się, że mam indywidualny od powszechnie od­ spo­ t y k a n y c h t u skrzyń m a l o w a n y c h , ale for­ mę miejscową, skrzyń malo­ Odkrycie niejszego skłoniło mnie przebadania do skrzyń gruntoww kilku­ nastu wsiach położonych w o k o l i c y M o ­ import" — dzi z M o r a w i c y . korski. wzorów dotychczas bie, ale wyjaśnienia czyły od i zdobieniem wanych. rozpowszechnioną, stano­ rawicy. Zadanie było do że wykonania, zdobnictwa ludowego z Państw. ramienia Sztuki Ludowej posłużyć się w t y m łatwiejsze prowadząc w do badania Krakowskim Instytutu Badania Warszawie poszukiwaczami mogłem terenowy­ m i , r e k r u t u j ą c y m i się z p o ś r ó d s t u d e n t ó w Akademii Sztuk Pięknych P'-zy i c h p o m o c y oraz w Krakowie. p. Stefana Duszy- ka, który gromadził d l a m n i e wiadomości n a t e r e n i e M o r a w i c y , z e b r a ł o się w c i ą g u kilku tygodni jących światło sporo na wiadomości, nowo poznany skrzyń i jego twórców. W e d ł u g rzuca­ typ informacji 20 i ���Katarzyny z Sikorskich Korpakowej, p i e r w s z y m z r o d u S i k o r s k i c h , który osied­ skie, zwłaszcza s k r z y n i e , które woził n a targ do Krzeszowic. Michał S i k o r s k i był lił się w M o r a w i c y , b y ł J a c e n t y S i k o r s k i . też t r o c h ę r z e ź b i a r z e m . N a d d r z w i a m i d o - „Przyżenił" mu,w się o n d o r o d z i n y Idzików, którym mieszkał w M o r a w i c y , w y ­ biorąc za żonę H e l e n ę . Z z a w o d u b y ł sto­ r z e ź b i o n y b y ł b a r a n , stąd m ó w i o n o o n i m , larzem. jako o stolarzu „pod Skąd p r z y b y ł do M o r a w i c y u d a ł o się t w i e r d z i ć . J e d n i p o d a j ą nę, j a k o m i e j s c e tu warję po zaś przybył W Korpakowa), (wdowa wszyscy z Skawi­ jego pierwotnego (Katarzyna „Galicji" poby­ inni Mikołaju zgadzają nie Kal- Sikorskim) się, tj. z że Jacenty za Wisły ). 1 księgach p a r a f i a l n y c h b r a k j a k i e j k o l ­ baranem". Sikorscy w pracowniach swych zatrud­ n i a l i donajętych p o m o c n i k ó w . I n f o r m a t o ­ rzy z M o r a w i c y Urbańczyka, wymieniają t u n a z w i s k a Szopy, Kazimierza Matysi- ka zwanego „Adamkiem". Z pomocników t y c h ż a d e n p o n o ć n i e n a u c z y ł się s a m o ­ dzielnie skrzyń morawickich malować, w i e k n o t a t k i , która rzuciłaby ś w i a t ! J n a g d y ż m a j s t r o w i e , bojąc się w miejsce k o n k u r e n c j i , używali i c h t y l k o do grub­ jego urodzenia. dał c z t e r e c h urodzili (ur- w 1830 synów z r 1826 z m zim 1915) * księdze i w s z y c h robót, p o m o c n i c z y c h , Morawicy. 1910); (ur fur (u Г skrzyń Tana П П Ы Р Jedynie riZW t^vni^ł n r X 4 ГПГР P w Mnikowie m i K J r Z Y Każ­ rzeczywistości przez mieszkańca wykonywali zarówno prace j a k i m e b l a r s k i e , a n a w e t rzeź­ dowlane-) b i a r s k i e ). Jako stolarze ły, półki na naczynia, łozka, oraz sto­ wyrabiali skrzynie czoło o stolarce, według wysuwa postać J o a c h i m a rzemieślnika i się p r z e d e wszystkim Sikorskiego, utalentowanego z d o b n i k a . Zrobił o n skrzyń tradycji, podobno k o d o 5 0 Г nit 11 ż y c i a ko malowanych spośród przede jego i wszystkim rozchodziły nych, ze stolarki, skrzynie się p o w s i a c h okolicz­ Brzoskwini, Chrosnej szczególnie figuruje śmierci jako się stolarką, zimowej. Rzemiosła ojca Joachima. czterech braci dwóch 1 .JwóH L T r h ^ T a w o c n synów, i пепаи jozera ooaj w tzman Dyn r stolarzami. stwem, Piotra: w Jozei i Micnat Którzy ozenn się tam zas cia e pozostał g d z i e trudniąc s i ę s z y n k a r - zawodu wykonywał. w r 1QT7 wojną,, sąsieanim u n o i e r z y m e malował. 7 ł (zmarr przea L nrv lE,wił W h i r J stolarskiego Podobnie prawie zarzucił Sikorski, s y n Jana Jozef, rowmez nie stolarkę zas stolarz, syn zmarł młodo. Dzis z r o d z i n y S i k o r s k i c h m e po­ został przy prowadzić życiu ]uz nikt, pracownię k t o mógłby stolarską i konty­ nuować w y r ó b skrzyń m a l o w a n y c h typu „morawickiego". Michał, m i m o , że w księgach p a r a f i a l ­ trudnił Z 1941 i a ' swoi Kazimierz Mnikowej. nych iw malarza S i k o r s k i podobnie j a k J o a c h i m żył roku Skrzyń zmarł n i p n o i z o s t a w i a skrzynie czterech wyko­ ktoremuhv w Morawicy, b r a c i i to głównie na zamówienia. Jan a tej w s i Michała Zmarł w г 8 9 - l e t n i starzecS). dobrego najwięcej malo­ w y k o n y w a ł o n naogół n i e w i s i e i t o t y l i trumny. Gdy mowa na bu­ Ada­ skrzynię który miał uczvć sie około się c i e s i o ł k ą i stolarką, b i k o r s c y bo­ wiem udało się p. waną w s t y l u b r a c i S i k o r s k i c h d y z c z t e r e c n o r a c i m n i e ] lub w i ę c e j t r u a ml 4 tra „roinnc . w e rodziny )- u Jana Sikorskiego w M o r a w i c y . Micnaie Z to członkom naną (sicrzyniarzj, p r z y i m i e n i u P i o t r a T l ' J j ' : . . . P . r osobiście, ,iP niarius M bal 0 zaś m a l o w a ­ bądź K o n i e c z c e znaleźć Czecha nZ wykonywali powierzali mowi imienin L P nie bądź 1837 z m . 1843 z m nnzv n,hrvrl Jana Joachima Piotra zaonów ТпагЫтпя posia­ których ^ię i z m a r l i w Michała W Sikorski przyszłości „rolnik" zwłaszcza uczył również w się (Jacentego) u brata Wykonywał porze już on meble po swego wiej­ S p o ś r ó d 15 s k o p i o w a n y c h skrzyń, któ­ re d o tej g r u p y zaliczyć można, t r z y p r z y ­ pisują w ł a ś c i c i e l e J o a c h i m o w i Sikorskie­ mu, po jednej dwie Michałowi Czechowi, Janowi, Michałowi Joachima) skrzyń jest i Józefowi Sikorskim. Autorstwo (synowi reszty nieznane. 21 �Skrzynie ,,morawickie" ) się o d i n n y c h s k r z y ń „ k r a k o w s k i c h " równo szczegółami i polichromią. W kiedy wyróżniają e wprowadzeniem obramowania za­ W konstrukcyjnymi jak od skrzyniach morawickich częściej konstrukcji charaktery­ odpowiedniego i tła, r ó ż n e g o utrzymane jest w reszty-). tło naj­ kolorze żół­ s t y c z n y j e s t d l a t e g o t y p u s k r z y ń kształt t y m (ugier jasny) wyjątkowo n o g i ( T a b l . I , 1—8) l e k k o w y g i ę t e j i p r o f i ­ lonym, l o w a n e j w sposób n i e s p o t y k a n y w wyro­ i w i e k o s k r z y n i , k o m p o n o w a n y jest w le­ bach tylko innych pracowni. W dwóch ciemno-zie- zaś o r n a m e n t p o k r y w a j ą c y cącym prostokącie o bokach front równoleg­ łych d o krawędzi s k r z y n i . Pole zamknię­ w y p a d k a c h natrafiono na skrzynie o pod­ stawach i n n y c h , a m i a n o w i c i e : n a „pod­ te n ó ż e k " w y c i ę t y z d e s k i ( T a b l . I , 9) i k ó ł k a z b u k i e t e m k w i a t ó w , których gałązki d l a ( T a b l . 1,10). -W o b y d w u w y p a d k a c h dzi o skrzynie nie autoryzowane, wewnątrz prostokąta zajmuje wazon w y p e ł n i e n i a m i e j s c a w y c h y l a j ą się s z e r o ­ cho­ k o n a b o k i (ryc. 7). W z któ­ szych r e j j e d n a ( T a b l . 1,10) została w t ó r n i e p r z e - spotykamy skrzyniach bogat­ dwa, lub nawet trzy, mli ł>.:?s,;>> ł.'"*' 10 TABL. 1 malowana i j e j przynależność morawickiej jest do grupy wpisane którymi problematyczna. w siebie biegną prostokąty, między girlandy kwiatów. środkowe zwęża l f ży j e d n a k n i e w rozwiązaniu k o n s t r u k ­ skutkiem czego cji u l e g a d a l s z e m u spłaszczeniu ( r y c . 5 ) . Istota odrębności podstawy lecz w dotychczasowych skrzyń m o r a w i c k i c h malaturze. wiadomości, przez T. Seweryna, skrzynie Według zebranych krakowskie się wtedy wypełniający Pole wybitnie, je b u k i e t Prostokąty obramiające b u k i e t środko­ wy posiadają n i e k i e d y b o k i przedłużone malowane były przeważnie na k o l o r cie- w r m o - z i e ł o n y , w ścianie l i c o w e j i n a w i e ­ się z b o k a m i p r o s t o k ą t ó w sąsiednich ( r y c . k u zachowany 7). P o l a m i ę d z y trzy, rzadziej ne b y ł podział najczęściej n a na cztery pola, b u k i e t a m i i wieńcami wypełnio­ kwiatów. Po­ dział n a p o l a z d o b n i c z e p o d k r e ś l a n o n i e - 22 dy t e n sposób p o z a naroża, ż e utworzone nimi z przecinają wypełniają faliście girlan­ prowadzonych łodyg, z b o c z n y m i gałązkami p o k r y t y m i drobnymi listeczkami i kwiatkami �RYC. 1 na końcach- pole Ściany między d w o m a w p i s a n y m i w siebie pro­ posiadają stokątami cha­ k i m na k i l k a c m pasem, w kolorze rakterze Czasem wypełnione spotykamy zdobinami o geometrycznym, j a k n p . szere­ boczne niowym, skrzyń krawędzie który wyjątkowo g i e m k ó ł e k z k r o p k a m i w środku ( r y c . 3), skrzyń, p r z y p i s y w a n e j rombów skiemu lub krzyżyków ( r y c . 1). G i r l a n ­ kreskami stokątnego pola Pole środkowe składa z ków się czterech powiązanych pomocy sposób ciągły, prostych tkwiących usznym. W w wachlarza, w gałązek dwu- szeroko innych, gdzie f a l i s t y c h p o c i ą g n i ę ć farbą w i ś n i o w ą b i e g ­ nących bądź p i o n o w o la środkowego W punkcie ornament w kierunku skrzyniach środkowego nowych, poziomym. W widać próby przy pomocy umieszczonych bokach wewnętrznego niektórych falistych, wstawek pio­ pola, p r o s t o k ą t a ( r y c . 2). linie formie farbą. rozwija wachlarzowato się uło­ listków niektórych w y p a d k a c h or­ ujęty jest w prosto­ kątną r a m k ę ( r y c . 3 ) . N a k o ń c a c h k r e s e k pola krótszych przecięcia środkowy skrócenia przy dwie żonych zespołów różnobarwnych ( r y c . 1, 5 ) . W w się z a z w y c z a j białą ich nament się krzyżują fdliste, w y k o n a n e wąskie, gałązki rozwijają ( r y c . 1, 2, 5) b ą d ź odśrodkowo (ryc. 3). N a przekątniach p o ­ p o l e środkowe jest b a r d z o w y d ł u ż o n e ale bukietu plecionką. jest jednoli- l o b i o n e „chmury" t . j . szeregi muśnięć l u b 7; o b r a m i e n i u p o l a z d o b n i c z e g o ( r y c . 7) g a ­ rozłożonego takąż zamalowane n y l i c o w e j , a n a t y m , s u c h y m pędzlem po- pojedynczym ł ą z k i r o z s t a w i o n e są w k s z t a ł c i e i wypełniony kształ­ d z b a n k u najczęściej skrzyniach o ze Sikor­ c i e k o l o r e m o d p o w i a d a j ą c y m b a r w i e ścia­ 18). B u k i e t w y p e ł n i a j ą c y p o l e ś r o d k o w e składa się z k i l k u Michałowi przy t e m linię andegaweńską (Tabl. I I , 5 — T a b l . I I I , 15 — wiś­ jednej odcin­ n a narożnikach z d o b i n y , przypominającej lecz w szero­ ( r y c . 1), p o d k r e ś l o n y jes b i a ł y m i da, zwłaszcza zewnętrzna, n i e o b i e g a p r o ­ w morawickich obwiedzione trzy kowej przecinających malowano listki, w zazwyczaj narożnikach po dwa lub p o d o b n e j a k w z d o b i n i e środ­ (ryc. 5). •i ж T RYC. 2 T RYC. 3 23 �Do opisanego ków nawiązuje stawiona t u sposobu zdobienia bo­ s u c h y m pędzlem, l e c z w a z o n również s k r z y n i a k w i a t ó w , zamknięty najczęściej w n a r y c . 2, w której środkowy złożony z listków, jest w prostokątnym nym dwiema ne falistymi. N a zapewne z mówiłem poprzednio. Inaczej owych wywodzące listków, o się których oraz zdobie­ Michał Czech z M n i k o w a . s k r z y n i a c h t y c h cały b o k p o k r y t y jest jednolicie żółtym kolorem boków biegnie szeroka tła. Wzdłuż rama z przecina­ j ą c y c h się p r o s t y c h k r e s e k , m i ę d z y rymi lub Czech umieszcza girlandę we zostawia któ­ ( r y c . 7) plecionkę, powstałą z dwóch n a j ą c y c h się l i n i i którymi b i e g n i e rogach przeci­ falistych. Pole środko­ Czech puste, l u b umieszcza girlanda, zdobinami dwóch powiązana liliowatymi między Różnice skrzyń dwoma morawickich sądzę, aby kich, to było że na odmianami są rów­ zdobin. N i e wyłącznie dziełem skrzyń morawic­ odmianę pierwszą, 10 stanowiących s k o p i o w a n y c h d l a P. I . B. Szt. L. w nych jedna wsiach, barwę który w Morawicy, wane ;kąd na inąd tle slvcziiv i n f o r m a c j i p. A . przeprowadził badania które n i e zostały powtarzały gdyż róż­ posiadała n a dwanaście skrzyń t y p u morawickiego, c zaledwie zieloną. W e d ł u g Konieczki, na ( r y c * 4). widoczne n i e ż w k o l o r z e tła i d o b o r z e przypadku, rozwiązuje zagadnienie z bukietem w p i s a n y c h w s i e b i e prostokątach, między zew­ namalowa­ b o k ó w skrzyń Józef S i k o r s k i z C h o - lerzyna, W przekreślo­ prostokąta są l i l i o w a t e z d o b i n y , nia ornament umieszczony polu, liniami nątrz n a r o ż n i k ó w przed­ wszystkie żółtym i motvw skopio­ motywy znane malowane były posiadały • c h a r a k t e r y rozłożystes bukietu w pośrodku kolistą zdobinę, ułożoną z k l i ­ w o b r a m i e n i u l e z a c v c h Drostokatów i oir nowatych land listków Michał Sikorski daje wazon z kwiatami Prócz opisanego zdobionych w ramie konał wyżej jednym typu bukietem z leżących skrzyń kwiatów prostokątów i gir- l e n d , s p o t y k a się t e ż s k r z y n i e , k t ó r e z a ­ s a d n i c z y m r o z p l a n o w a n i e m ozdób nawią­ zują do m o r a w i c k i c h , jednakże we pole leżącego nie jeden, lecz prostokąta ( r y c . 8) środko­ wypełnia dwa lub nawet prosioKąty 24 „chmur" dla od­ wykonanych z girlandami, oDrzezają- zagęszczony. Skrzynie malowane mianą charakterystycznych odpowiadało c y m i m o t y w srodKowy, mniej niz z w y K i e tów miany poprzedniej Sikorski od' t a m t v c h d r o b Irni srrzenółami trvv ^JnwiaHnłJ Vrvvni « г Л н * ь Г oopowiaoajy Tara 1 S « л а и c m1i •i np o s iadał z7a s ^оуш m aaam góle posiadają Joachim z ktorvrh 3 wv v t r z y o b o k siebie u s t a w i o n e b u k i e t y k w i a ­ (ryc. 4 i 9). B o k i t y c h skrzyń n i e - 7 t v c h s k r z v n nieć rzadkie drugą. N a należących n a z i e l o n o są w o - i łączą do się zwykle 5 znanych tej grupy, jedna p o s i a d a tło m a l o w a n e n a żółto. z od­ m i skrzyń tylko �Porównując czych, nach nie skrzyń zwrócić cych zespół elementów występujących w pierwszej morawickich, uwagi oko zdobni­ w obydwu nie na szereg różnic. we wpadają­ grupy bukietach, kielichowatej, z którą szereg d r o b n y c h listeczków są pod­ łączy się ( T a b l . I I , 1). odmiany la p u s t e nie w czo podobne. kiet, wazon ku spiralę (Tabl. w for­ środ­ I I , 2) l u b p r z e k r e ś l o n e rysunek użyta jest jest niekiedy zasadni­ (np. n a tylko j e s t tło, i podstawa pola), trzy czerwoną oraz zasad­ (girlandy, b u ­ zielona pomocniczo szczegółów w n i a c h o d m i a n y d r u g i e j zespół f o r m k w i a ­ rzeżających. (Tabl. siebie rozwiąza­ i część p r o s t y c h k r e s e k k ó ł k o ( T a b l . I I , 4). P o z a t y m t r a f i a się n i e ­ I I I , 1—7, 1 1 — 1 4 ) . N a j c z ę s t s z ą j e d n a k w uboższe ornamentu graniczających k i e d y t r ó j k ą t n y p ą c z e k ( T a b l . I I , 3). W s k r z y ­ t o w y c h jest bez porównania obfitszy odmianach Skrzynie wieka s p o t y k a się j e s z c z e k o l i s t y k w i a t w posiadającego wypełniających p o ­ Żółtą p o k r y t e krawędź skrzy­ ornamen­ wpisanymi r y c . 7) posiadają barwy. w brak Kolorystyczne obydwu niczy słonecznika, drugiej między prostokątami. O b o k tej z d o b i n y w p a r t i a c h środkowych mie natomiast tów geometrycznych, tzw. przez l u d „astry" t j . k w i a t y o stawie Uderza sposób D l a skrzyń wszystkich uwagę. niach c h a r a k t e r y s t y c z n ą zdobiną, w y ­ stępującą na odmia­ na girlandach Zazwyczaj zaś do zaznaczenia wazonie, części i bukiecie, oraz gama roz­ barwa listków linii ob­ barw spotykanych na for­ s k r z y n i a c h t y p u m o r a w i c k i e g o jest bez p o ­ mę s t a n o w i k w i a t e k z luźnych czterech równania szersza. O r n a m e n t o przeważa­ płatków których jących t o n a c h c z e r w o n y c h n a krzyż wybiegają ułożonych, n a zewnątrz ne t r z y pręciki (Tabl. z charakterystycz­ 111,1 i 2). B u k i e t y ne k w i a t k i etc) w y k o n a n e k o l o r e m zielo­ centralne l u b środkowe łodygi bukietów nym, bocznych kształcie miewają kwiaty w posiada szereg szczegółów (łodygi, g i r l a n d y , l i s t k i , d r o b ­ niebieskim, różowym, białym. skrzyniach o g ł ó w e k m a k u ( T a b l . I I I , 6) l u b k i e l i c h ó w czerwieni, która t u l i p a n u ( T a b l . I I I , 7 i 11). W b a r w ę jasno-zieloną, żółtą, białą a środkowych, odmiany u drugiej zdobiny kwiatowe spotykane skrzyń rogach pól należących do występują zupełnie w odmianie szej s k r z y ń m o r a w i c k i c h . S p o s ó b nania g i r l a n d a n i też liliowate przeważa, Różnice zachodzące między wianymi odmianami pierw­ wickiego nasuwają wyko­ wątpliwości, zdobiny samych skrzyń w czy pochodziły pracowni. typu w a ł y się s t a w i a ć p o d z n a k i e m w różnią obu odmianach w się sposób od siebie zasługujący doborze wypowiedzi elementów chwili one z Zwłaszcza w nie mora­ pierwszej 15 18) się nawet d w u oma­ na narożnikach (Tabl. I I , 5 — 7 i T a b l . I I I , — prócz spotyka czarną. czterolistne ( T a b l . I I I , 8 — 10), n i e tle ciemno-zielonym Na zdobniczych informatorów, tych różnice zda­ zapytania którzy skrzy­ liY C . 6 25 �в * г * * * *£i »J4 t$4 8 *$i 10 13 14 TABL. II nie t a k różne j a k p r z e d s t a w i o n e 3 i 4 przypisują ręce na ryc. tego samego Joa­ ny drugiej dobny c z t e r o l i s t n y m k w i a t k i e m . Po­ wypadek chima Sikorskiego. Wątpliwość ta jednak produkowanej odpada skoro w w y p a d k a c h znanego wyjątkowych zachodzi autora, należącej do drugiej, znalezionej nej skrzyń morawickich. Wypadek (przedstawionego chodzi na skrzyni malowanej zefa Sikorskiego nie licowej p r z e z Jó­ ( r y c . 6 ) , k t ó r a n a ścia­ posiada „astry", z b o k u bukiet z charakterystycznym 26 za­ zaś dla odmia­ niere- skrzyni m e n t y zdobnicze właściwe o b u o d m i a n o m taki na tej p r a c y m a m y o b o k siebie n a jednej s k r z y n i ele­ w też w Liszkach. w Burowie a zakupio­ Na desce „podnóżka" n a T a b l . I , 9) w y k o n a n y jest o r n a m e n t przypominający glądem połowę nie­ odmiany swym wy­ płaskiego b u k i e t u z „as­ trami". Przytoczone dwa wypadki mieszania �1(1 /// о о . о 2 11 9 л^"13 14 TABL. Ill zdobin o b y d w u o d m i a n na jednym okazie strukcji ornamentu i innym wskazują mentów zdobniczych, czenie, że dowodnie, skrzyń m o g ł y być że obydwa rodzaje dziełem t y c h samych pracowni. łub Wyjaśnienie genezy t y p u skrzyń m o r a ­ w i c k i c h n a s u w a znaczne trudności. Poja­ zostały one zapożyczone. obcego zespole ele­ nasuwa tu przeniesione Prawdopodobieństwo pochodzenia typu morawickiego jest t y m większe, że j a k w i e m y ojciec p r a ­ w i e n i e się n a o b s z a r z e o p a n o w a n y m p r z e z cujących w M o r a w i c y b r a c i skrzynie Jacenty innego typu tuż pod bokiem t a k s i l n e g o i a t r a k c y j n e g o ośrodka niczego, na, — zdob­ j a k i m była do n i e d a w n a S k a w i ­ skrzyń o zupełnie o d m i e n n e j kon­ przypusz­ byłym mógł formy był zza człowiekiem Wisły, przynieść zdobnicze. i który Sikorskich: obcym, jako rozpowszechnić Wyjaśnienie przy­ stolarz nowe takie nie 27 �gdyż a n i na lub ornament z kropek. W t e r e n a c h sąsiednich, a n i w o g ó l e n a o b ­ jest j e d n a k wu przypadkach szarze krawędzi typ zadawalniające, Polski nieznany jest dotychczas o ornamencie skrzyń m a l o w a n y c h r o z w i ą z a n y m w sposób z b l i ż o n y d o spo­ nearnego z odmianie znany dotychczas pierwszej. Jedyny okaz skrzyni, w której ściana l i c o w a p o s i a d a o r n a m e n t z a m k n i ę ­ ty w leżącym prostokącie o t o c z o n y m landą kwiatów zanotowany został licowej obramienia girlandą norzędnej morawickimi. dobniejsze wydaje ze interesujący nas powstał w Daleko prawdopo- przypuszczenie, malowania i rozwinął się w oparciu o lokalne tradycje Za o g n i w o wiążące skrzynie który skrzyniach b u k i e t a m i , nawiązują częstych Morawicy wanym kiem, w kietami.Zwykle, (ryc. skrzyni, pomalowane lono, ujęte jest której lico przeważnie na zie­ prostokątną leżącą mą z girlandą k w i a t ó w , w y p e ł n i o n ą ra­ dwo­ m a l u b t r z e m a stojącymi o b o k siebie b u ­ kietami kwiatów. Zwyczaj licy K r a k o w a bardzo zebranych J3k w n i e swą formą wianka. W licowej wian­ dwoma bu- j a k to w i d z i m y Joachima pewne Sikorskiego nawiązuje tych naprzy- niedwuznacz­ do poszczególnych spotykanych na dziemy malo­ między 4), b u k i e t ś r o d k o w y kształtu zdobinach skrzyniach podobieństwo do ściany licowej rozpowszechniony ). 5 1 wynika roku oko­ z materiałów bieżącym, wąska ob­ czterolistnego Nowością i awicką do k w i a t k a z pręcikami). wniesioną p r z e z s z k o l ę mo¬ inwentarza zdobin w „ a s t r ó w " ( T a b . I I , 1), k t ó r e g o n i e s p o t y k a kilka 'w i n n y c h ośrodkach. Być może, w którym wprowadzona z d w u przecinających między jest dwie linie np. plecionka się l i n i i falistych ludo­ w y m m e b l a r s t w i e k r a k o w s k i m jest m o t y w się proste znaj­ zdobin w ó d k a p r z e i s t a c z a się w s z l a k s z e r o k i n a cm, w do z z i n n y c h skrzyń k r a k o w s k i c h (np. m o t y w ujmowania skrzyń prostokątną o b w ó d k ą j e s t w Niekiedy, skrzy­ wyraźnie n a środku ściany umieszczonym kład n a s k r z y n i drugą, morawic- k r a k o w s k i m skrzyń by odmianę pierwszej szkoły nie m o r a w i c k i e , zwłaszcza z d o b i o n e trze­ ma zdobnicze. morawickie odmiany k i c h stolarzy-zdobników. Niektóre z i n n y m i s k r z y n i a m i k r a k o w s k i m i możnauważać środku b u k i e t a m i k w i a t ó w ( r y c . 7 i 3), a w k o ń ­ skrzy­ skrzyń jest w y t w o r e m m i e j s c o w y m , w c u n a w e t dominującej, j a k to m a m y w bo­ ze sposób stano­ na związku m i się zdobniczego i c h ze z umieszczonymi ( r y c . 5), j e s t w y t w o r e m niami kwiatków. gir­ gatych jakimś gir­ w i s k a z d o b i n drugorzędnych do r o l i rów­ cie o i pola i podniesienia Kaszubach «). T r u d n o byłoby t u oczywiś­ myśleć zno­ wzdłuż malowano landę z d r o b n y c h listków cza jego innych się, ż e Połączenie t y c h d w ó c h e l e m e n t ó w t. j . l i ­ t y k a n e g o w t y p i e m o r a w i c k i m , a zwłasz­ w ściany zdarza na skrzyniach wyprodukowanych przy­ szłości, p o p r z e p r o w a d z e n i u g r u n t o w n i e j szych badań, u d a się w y j a ś n i ć , k t o był RYC. 9 28 �twórcą dał typu skrzyń początek skupiającej kilka „szkole" pracowni typu sać morawickiego Sikorskim, ookonał swym czy już któryś o b y d w u od­ należy niewiadomo tego synom zdobniczej, stolarskich- Niewątpliwie wypracowanie mian przypi­ tylko, Jacenty i jego czy przekazał s p a d k u gotowe w z i kto morawickich owej wzory, następców. przyjrzeć achima się b a c z n i e j Sikorskiego, wskazuje jako osobie którego wybitnego nale­ stolarza-zdob- nika. Na '-• podstawie morawickich kilkunastu okazów w dawać tycznej się w Dołowa trudno jest analizę twórczości poszczególnych zastanawiać się artys­ pracowni n a d kwestią z Cholerzyna (ryc. 6) dobne w cechy zdradzają dwie znalezione Chołerzynie s k r z y n i e należące miany drugiej ( r y c . 9). N i e do o d ­ jest wyklu­ czone, że a u t o r s t w o i c h należałoby p r z y ­ pisać wi mieszkającemu w tej w s i Józefo­ morawickiego, wyra­ Sikorskiemu. Skrzynie biane w typu głównie mniejszej łerzynie na miejscu w zaś ilości w i Mnikowie Morawicy, sąsiednim (pracownia ła C z e c h a ) r o z c h o d z i ł y się Cho­ Micha­ przeważnie w obrębie p a r a f i i m o r a w i c k i e j , gdzie w y - skrzyń z których zaledwie jest j a k o t a k o a u t o r y z o w a n a , też Jo­ tradycja Sikorskiego i M i c h a ł a C z e c h a z M n i k o w a ( r y c . 7). Po­ Biorąc tę drugą e w e n t u a l n o ś ć p o d u w a g ę , żałoby zefa czy • r o b y S i k o r s k i c h c i e s z y ł y się d u ż y m w z i ę ­ c i e m i ustaloną sławą. P o n a d t o s p r z e d a ­ wano kim je związ­ je n a j a r m a r k a c h p r z e d e w Krzeszowicach, do gdzie wsi okolicznych. W wszyst­ kupowano świetle tychczasowych badań k ó w i w p ł y w ó w zachód i ą c y c h m i e d z ^ n i ­ zasięg typu mi poczynił postępów w k i e r u n k u południo­ Fakt że s p o t y k a równi ię skrzynie niemal 7 różnych Ś w i a d c 7 v ł b v 7a t v m 1 -imniPi iMli ИГР 4 Dochodzące identvczne siP w że — chodzi n wars'zlatv Morawic v — samei ora n.rzv ^ równana. u a 1 przejrzystością prostotą południowo-zachodnim. że nie Przy­ czyna tego zjawiska leży być może w t y m , znaidu że w s i e położone w k i e r u n k u W i s ł y na­ sycone były lozpowszecnnionyc ocmiegają czy się, morawickieqo nrndnk n nśrndka a oh aa rru dzo c j a a rrtt y s tЛ y c7П z nа a J t eag o о-ьгоока h о vуłш wzorów wym, skrzyń wydaje do­ rysumtu ornamentu skrzynie Jo­ z innych, wyrobami równie pochodzącymi atrakcyjnych, ków j a k np. z Kaszowa ośrod­ gdzie malowa­ niem skrzyń zajmowała j Nowej W s i Szlacheckiej czy Liszek. i o w się rodzina 2a- P R Z Y P I S Y : 1. Mord wica leży na obszaize dawnego Wolnego Miasta Krakowa, które dopiero w roku 1848 zostało przez Austrię pochłonięte. 2 W związku z pracami przy budowie zginął Piotr Sikorski, poniósł bowiem śmierć pod gruzami przewróconego rusztowania. 3 Dziełem ich między innymi jest stojący do dziś chór w kościele morawickim, a poza tym według informacji miejscowego proboszcza, któryś z Sikorskich (może Michał) był auto­ rem grupy rzeźb na Krzyżu w Morawicy. 4. Np. Janowi Sikorskiemu pomagała na sta­ rość w malowaniu skrzyń żyjąca do dziś cór­ ka Katarzyna Korpak, Joachimowi Sikorskie­ mu znów córka jego Helena. BAHUTS PEINTS DE LA REGION 5. Według informacji zebranych przez A. Ko­ nieczkę. G Tak będę w dalszym ciągu niniejszej pracy nazywał skrzynie wychodzące z pracowni braci Sikorskich i ich uczniów. 7. T. Seweryn, Krakowskie skrzynie malowane, Kraków 1928. 8. Skrzynia z Brus w pow. chojnickim publiko­ wana przez B. Stelmachowską (Sztuka Ludo­ wa na Kaszubach — str. 18, Poznań 1937). 9. Por. materiał publikowany w pracy Sewe­ ryna. 10. Zasięg typu skrzyń morawickich badany jest obecnie w drodze ankiety przesyłanej do szkół. DE MORAWICE PRES DE CRACOVIE. Parmi les objets peints que l'on trouve encore aujourdhui dans les chaumieres polonaises, les bahuts se distinguent par la richesse de leurs couleurs et de leurs motifs decoratifs et parmi eux, tout particulierement ceux de la region de Cracovie. Ici, l'auteur publie et caracterise du point de vue artistique un certain nombre de coffres decouverts par l u i dans l'arrondissement de Morawice pres de Cracovie. Le caractere de leur decoration les fait different du type decoratif de ceux de Craco­ vie. Ces bahuts qui datent de la fin du XIX-е siecle et du commencement du XX-e, sont l'oeuvre des freres Sikorski. 29 � https://zbiory.etnologia.uw.edu.pl/files/original/eb647fd94759a6c201597e94531dab0f.pdf 657f0dad10400a09c32c1fa47b99b126 Dublin Core The Dublin Core metadata element set is common to all Omeka records, including items, files, and collections. For more information see, http://dublincore.org/documents/dces/. Title A name given to the resource Lud Publisher An entity responsible for making the resource available Polskie Towarzystwo Ludoznawcze Rights Information about rights held in and over the resource Licencja PTL Format The file format, physical medium, or dimensions of the resource pdf Language A language of the resource pol Type The nature or genre of the resource czasopismo Text A resource consisting primarily of words for reading. Examples include books, letters, dissertations, poems, newspapers, articles, archives of mailing lists. Note that facsimiles or images of texts are still of the genre Text. Dublin Core The Dublin Core metadata element set is common to all Omeka records, including items, files, and collections. For more information see, http://dublincore.org/documents/dces/. Relation A related resource oai:cyfrowaetnografia.pl:publication:4557 Date A point or period of time associated with an event in the lifecycle of the resource 1963 Subject The topic of the resource Łemkowszczyzna sztuka ludowa - badania rzeźba ludowa rzeźba kamienna rzeźba figuralna Łemkowie - badania Identifier An unambiguous reference to the resource within a given context oai:cyfrowaetnografia.pl:4235 Title A name given to the resource Rzeźba figuralna Łemków/ Polska Sztuka Ludowa - Konteksty 1963 t.17, z.3-4 Description An account of the resource Polska Sztuka Ludowa 1963 t.17, z.3-4, s.122-134 Creator An entity primarily responsible for making the resource Reinfuss, Roman Language A language of the resource pol. Publisher An entity responsible for making the resource available Instytut Sztuki PAN Format The file format, physical medium, or dimensions of the resource application/pdf PDF Text Text capture metadata for PDF documents Text Roman Reinjuss RZEŹB'A FIGURALNA (ZE STUDIÓW N A D LUDOWĄ ŁEMKOWSZCZYZNIE, C Z . II) RZEŹBĄ ŁEMKÓW KAMIENNA NA Zagadnienia ludowego kamieniarstwa artystyczne­ go nie zostały jeszcze dotychczas w naszej literaturze etnograficznej postawione w sposób w ł a ś c i w y . Z a j e ­ dyną godną uwagi dziedzinę ludowej twórczości rzeźbiarskiej uważa się bowiem tradycyjnie rzeźbę w drzewie, natomiast ludowe rzemiosło kamieniar­ skie przesuwane jest całkowicie w sferę badań z z a ­ kresu kultury materialnej. Nieliczne przykłady t w ó r ­ ców ludowych uprawiających rzeźbę w kamieniu traktowane są jako indywidualne próby, nie p o w i ą ­ zane z tradycją, które wykraczają już na margines problematyki związanej że sztuką ludową, podobnie jak np. współczesne malarstwo niektórych wiejskich ?matorów. Przyczyną, która skłaniała do tak daleko idącej r e e r w y wobec ludowego kamieniarstwa arty­ stycznego, było prawdopodobnie przekonanie, że rzeź­ ba w kamieniu ze względu na znaczne trudności w a r ­ sztatowe przekracza możliwości t w ó r c ó w ludowych, wobec czego występująca po wsiach kamienna rzeź­ ba figuralna u w a ż a n a jest za obcy kulturze ludowej wtręt, zawdzięczający swe pochodzenie miejskim warsztatom kamieniarskim. _ IZ. 2. Kamienne krzyże nagrobne na cmentarzu w Bartnem, pow. Gorlice. II. 2. „Matka Boska", rzeźba w kamieniu. Wyk. 1911 r. Władysław Jamer, Bartne. II. 3. Kapliczka wykonana w jednym bloku kamien­ nym. Wierhomla Wielka, pow. N. Sącz. Po bliższym zapoznaniu się z w y s t ę p u j ą c y m i na terenie wsi zabytkami kamiennej rzeźby figuralnej musimy dojść do wniosku, że taka globalna dyskwa­ lifikacja bynajmniej nie jest uzasadniona. Z punktu 1 Praca niniejsza oparta jest głównie na materia­ łach terenowych zgromadzonych w Bartnem i okolicy w ramach badań Katedry Etnografii i Etnologii UMCS w Lublinie prowadzonych w 1961 r. �II. 4—5. Kapliczka kamienna (całość Bartne pow. Gorlice. i i fragm.). Wyk. 1895 r. Wasyl Gracoń, Matei widzenia ściśle formalnego, zabytki rzeźby kamien­ nej, reprezentowane głównie przez figury i krzyże przydrożne, da się podzielić na trzy "grupy. Jedną z nich stanowią rzeźby stare, noszące w y r a ź n e pięt­ no stylów historycznych, drugą rzeźby współczesne, wykonane z dużą techniczną biegłością, przypomina­ jące s w ą bezduszną poprawnością banalne figurki dewocyjne (il. 2), do trzeciej wreszcie grupy zaliczy­ my figury, których wykonanie w duchu ludowego prymitywu wykazuje daleko idące analogie do ludo­ wej rzeźby w drzewie i zdradza wyraźnie nieuczoną rękę samouka (il. 6). Spośród wymienionych tu trzech grup dwie pierw­ sze interesować nas będą jedynie jako materiał po­ równawczy, ułatwiający rozwiązanie problemu inspi­ racji t w ó r c ó w ludowych. Dopiero trzecia grupa sta­ nowić będzie przedmiot, na którym skupia się uwaga badacza sztuki ludowej. Precyzyjne wyodrębnienie obiektów należących do tej grupy nie zawsze bywa łatwe. O ile bowiem oddzielenie ich od zabytków sztuki stylowej nie nasuwa na ogół większych trud­ ności, o tyle przeprowadzenie ścisłego podziału m i ę ­ dzy ludową rzeźbą w kamieniu a produkcją w s p ó ł ­ czesnych miejskich w a r s z t a t ó w kamieniarskich bywa niekiedy utrudnione, po części dlatego, że niektóre z tych warsztatów, szczególnie małomiasteczkowe, niewiele się czasem różniły w charakterze swych prac od rzeźb ludowych samouków, po drugie z tej przyczyny, że w p ł y w y atmosferyczne działające ni­ szcząco na miękki zazwyczaj materiał kamienny od­ bierają z czasem miejskiej rzeźbie rzemieślniczej wspomniane w y ż e j cechy wymuskanej poprawności, zbliżając ją w y g l ą d e m do ludowego prymitywu. Mimo wskazanych w y ż e j trudności, wśród przy­ drożnych figur kamiennych i rzeźb stojących w .kap­ liczkach znaleźć m o ż e m y znaczną ilość takich, k t ó ­ rych zaklasyfikowanie do grupy rzeźb ludowych nie Cyrkot, Iwan Dutkanycz budzi najmniejszych zastrzeżeń czy wątpliwości (il. 6). Najwięcej spotykamy ich w Polsce południowej, szczególnie zaś w okolicach Nowego Sącza, Gorlic, Myślenic, Kalwarii Zebrzydowskiej, zdarzają się jed­ nak i na innych terenach, np. na Kielecczyźnie. K i m byli ich twórcy? Trudno jest na to pytanie odpowiedzieć wyczerpująco. Ze szczupłych materia­ łów, jakie zostały w tym zakresie zgromadzone, wy­ nika, że sprawa autorstwa ludowych rzeźb kamien­ nych może przedstawiać się rozmaicie. Czasem t w ó r ­ cami ich są wiejscy rzeźbiarze drewnianych ś w i ą t ­ ków, którzy równolegle uprawiali rzeźbę w drzewie II. 6. Matka Boska z Dzieciątkiem", rzeźba w kamie­ niu, wys. 45 cm. Iwonicz, pow. Krosno. Wł. St. Kielar. �i kamieniu, jak np. Ignacy Lorek z Sądeczyzny czy Wojciech Kulach, którego kamienna figura św. Jana stoi do dziś przy drodze w rodzinnym Gliczarowie (pow. Nowy Targ). Niekiedy zdarzają się wiejscy specjaliści, którzy poświęcają się wyłącznie rzeźbie w kamieniu, przykładem jest Marcin Dziodzio z Rze­ piennika Strzyżewskiego (pow. Gorlice), cieszący się w okolicy s ł a w ą wybitnego rzeźbiarza. W niektórych wsiach sztuka rzeźbienia w kamie­ niu rozpowszechniała s i ę do tego stopnia, że powsta­ w a ł ośrodek, nasycający swymi wyrobami okolicę w pewnym zasięgu. Przykładem tego może b y ć w i e ś Jodłówka, położona w południowej części powiatu tarnowskiego, skąd przydrożne figury kamienne roz­ chodziły się licznie na sąsiednie tereny powiatu gor­ lickiego. Zdarzało się również, że twórczość artystycz­ na rozwijała się jako dalszy etap produkcji kamie­ niarskiej w ośrodkach trudniących się wyrobem k a ­ mieni młyńskich, żarnowych, czy kamieni do ostrze­ nia. Taki właśnie początek miała artystyczna działal­ ność wiejskich kamieniarzy z Brusna (pow. lubaczowski), czy ł e m k o w s k i c h kamieniarzy z Bartnego i oko­ licznych wsi. W promieniu kilkunastu kilometrów od tego ostat­ niego w y s t ę p u j e na terenie wsi ł e m k o w s k i c h powia­ tu gorlickiego i jasielskiego znaczna ilość kamien­ nych rzeźb dewocyjnych w postaci krzyżów przy­ drożnych i cmentarnych czy figur kamiennych w kapliczkach. Rzeźby te o niewątpliwie ludowym cha­ rakterze wiążą się przynajmniej w części z produkcją miejscowych ośrodków kamieniarskich, o której pi­ sała już poprzednio w „Polskiej Sztuce Ludowej" K . Marczakowa . Jak wynika z badań prowadzonych 2 11. 7. Kapliczka kamienna na, pow. Jasło. z końca XIX w. Mytarz, w terenie w roku 1961, kamieniarze ł e m k o w s c y obok produkcji kamieni młyńskich, żarnowych, brusów do ostrzenia czy kamienia budowlanego zajmowali się również pracami artystycznymi, do których należało kucie w kamieniu całych kaplic czy ich ozdobnych detali, krzyżów przydrożnych i cmentarnych oraz płyt nagrobkowych na cmentarze żydowskie, czyli tzw. szajbeców. Tradycja miejscowa jako najwybitniejszych k a mieniarzy-artystów wskazuje nieżyjących już dziś Wasyla Graconia, Mateja Cyrkota i Iwana Dutkanycza. W czasach m i ę d z y w o j e n n y c h wybijał się Osyp Tarbaj z Bodaków, którego uważa się obecnie za n a j ­ zdolniejszego spośród pracujących jeszcze ł e m k o w ­ skich kamieniarzy. Produkcja artystyczna kamieniarzy z Bartnego i okolicznych wsi rozwijała się zasadniczo w dwóch kierunkach. Jeden z nich to rzeźba architektoniczna, drugi zaś — rzeźba figuralna wiążąca się najczęściej z pomnikami nagrobnymi i przydrożnymi. Nie popełnimy przypuszczalnie błędu, jeżeli pierw­ s z e ń s t w o w układzie chronologicznym oddamy rzeź­ bie architektonicznej. Na zachodniej i środkowej Ł e m kowszczyźnie w y s t ę p o w a ł y do niedawna budowane z kamienia kaplice przydrożne. Niekiedy były to pro­ ste bloki z płytką wnęką, zbudowane z płaskiego, na­ wet nie zawsze spojonego zaprawą kamienia rzeczne­ go lub łupanego, czasem pionowe głazy-monolity, po­ zbawione jakiejkolwiek obróbki prócz w n ę k i na obraz 2 K . Marczakowa, Kamieniarstwo ludowe Łem­ ków (Ze studiów nad ludową rzeźbą kamienną na Łemkowszczyźnie, Cz. I), „Polska Sztuka Ludowa", 1962, nr 2, s. 84. pow. Jasło. II. 8. Szczyt kapliczki kamiennej. Kręp- �czy figurkę (il. 3), czasem zaś kapliczki zbudowane z w y r a ź n y m i aspiracjami artystycznymi, zaopatrzo­ ne w dekoracyjne gzymsy, kopułki etc, które wska­ zywały, że na twórczość stawiających je ludowych architektów oddziaływały w tym samym stopniu spóźnione echa baroku, co i w p ł y w y lokalnej archi­ tektury drewnianych cerkiewek. jące wyraźnie artystyczne aspiracje swych twórców, pochodzą z ostatnich dziesiątków lat ubiegłego wie­ ku. P o w s t a ł y one n i e w ą t p l i w i e w kręgu kamieniar-, stwa łemkowskiego, koncentrującego się w Bartnem i okolicy. Świadczy o tym fakt, że w samym Bart­ nem na południowym końcu wsi stoi kuta z mono­ litu kaplica kamienna (il. 4), wykonana w roku 1895 wspólnie przez trzech miejscowych kamieniarzy: W a ­ syla Graconia, Mateja Cyrkota i Iwana Dutkanycza. Najstarsi informatorzy pamiętają jeszcze moment transportu kapliczki, który odbywał się z wielkim trudem przy pomocy wielu par w o ł ó w . Jest rzeczą godną zanotowania, że we w n ę k a c h kutych w kamie­ niu kapliczek nie spotykamy kamiennej rzeźby figu­ ralnej. Obok opisanych tu kapliczek domkowych w y r a ­ biali również ł e m k o w s c y kamieniarze nagrobki i fi­ gury przydrożne. Wśród nagrobków znajdujących się na trzech cmentarzach, gdzie prowadzona była i n ­ wentaryzacja, wyróżnia się swą niespotykaną formą nagrobek z Bartnego (il. 10). Składa się on z dwóch ledwo obrobionych kamieni młyńskich ułożonych je­ den na drugim, które stanowią podstawę pod część trzecią, w formie ostrosłupa pionowego bloku o przekroju prostokątnym, wychodzącego z nieco szerszego cokołu. Górą blok nagrobka posiada zakoń­ czenie w kształcie graniastosłupa o podstawie prosto­ kątnej, zaś w jednej z bocznych ścian szerszych, płytką, łukowato sklepioną w n ę k ę , w której znaj­ dują się obecnie resztki w y c i ę t e j z blachy postaci Chrystusa. Brak jakiegokolwiek napisu czy daty nie pozwala na bliższe określenie czasu powstania tego nagrobka. Istnieje tylko podanie, które głosi, że na­ grobek ten w y k o n a ł pewien młynarz (stąd wykorzy­ stanie kamieni młyńskich jako podstawy). Pozostałe nagrobki, podobnie jak figury przydrożne, to krzyże kr.mienne z postacią ukrzyżowanego Chrystusa. Specjalnie interesującą grupę wśród tych kaplic stanowią te, których korpus został wykonany, nie­ kiedy wraz z dachem, z jednego bloku kamienia. Jest to zazwyczaj blok o podstawie kwadratowej lub zbli­ żonej do kwadratu, czasem z nieco szerszą podstawą, zaznaczoną gzymsem, nakryty namiotowym dachem, na szczycie którego nasadzona jest bardziej lub mniej w y d ł u ż o n a kopuła o kolistym lub graniastym prze­ kroju poprzecznym, zakończona krzyżem kamiennym (il. 4) lub żelaznym. Poszczególne elementy składające się na s y l w e t k ę budowli są raczej proste, surowe i pozbawione ozdób. Ze znanych mi kapliczek dwie pod tym w z g l ę d e m stanowią wyjątek, obydwie z Krępnej w pow. j a ­ sielskim. Jedna z nich zamiast jednolitego bloku po­ siada część środkową ażurową, zamkniętą od tyłu jednolitą ścianą kamienną, od przodu zaś dwiema ko­ lumnami o sześciennych podstawach , druga jest blo­ kowa, obydwie natomiast posiadają od frontu k r a ­ wędź dachu przerwaną łukiem (il. 7), druga z oma­ wianych kapliczek posiada ponadto niespotykaną w tej postaci d w u s t o p n i o w ą kopułę przechodzącą u góry w smukłą iglicę (il. 8). Opisane tu kapliczki, zdradza3 3 R. Reinfuss, Sztuka ludowa Łemkowszczyzny, „Polska Sztuka Ludowa", 1962, nr 1, s. 9. II. 9. Chrystus Ukrzyżowany, nagrobek kamienny. Wyk. między 1907 — 1910 r. Wasyl Gracoń, Bartne, pow. Gorlice. II. 10. Nagrobek na podstawie z kamieni młyńskich. Bartne. 10 �jącą dzisiejsze krzyże z figurkami miały być kamien­ ne krzyże z postacią Chrystusa w y m a l o w a n ą na bla­ sze i wyciętą, umieszczoną w płytkiej wnęce, której kontur odpowiadał zarysowi sylwetki w y c i ę t e j z bla­ chy. Parę takich krzyżów zachowało się po dzień dzi­ siejszy na cmentarzu w Przegoninie i Bartnem. Trze­ cią wreszcie grupę stanowią krzyże kamienne cmen­ tarne i przydrożne, na których postać Chrystusa wy­ konana jest z jednego bloku wraz z krzyżem. S k ł a ­ dają się one zazwyczaj z trzech części: płaskiej, prostokątnej podstawy, smukłego cokołu oraz umiesz­ czonego na nim krzyża. Ozdoba cokołu ogranicza się zazwyczaj do skrom­ nego ogzymsowania w części górnej i dekoracji ścia­ ny frontowej, na której wykuwa się płytkie prosto­ kątne wgłębienia dla umieszczenia napisu. Czasem pole wyodrębnione na napis zamknięte jest od góry czterema głębokimi łukami ( w p ł y w dekoracji ż y d o w ­ skich „szajbeców"?) lub skośnie ustawionymi zdobi­ nami w kształcie litery S. Same krzyże posiadają krój łaciński (z jednym ramieniem poprzecznym) lub wschodni (z jedną belką poziomą, drugą skośną). Jed­ ne i drugie robione były przez Łemków. W Foluszu, gdzie jak wiemy z części I, pisanej przez K . Marczakową, było kamieniarzy dużo, ale na niezbyt wyso­ kim poziomie technicznym, krzyże żelazne osadzone na kamiennych cokołach odpowiadały w kształcie wy­ maganiom obrządku wschodniego, natomiast kute w całości z kamienia posiadały formy łacińskie, po­ nieważ „takie były łatwiejsze do wykonania" . Trud­ no jest ustalić, kiedy kamieniarze ł e m k o w s c y zaczęli kuć krzyże z postacią Chrystusa. Najstarszy z zareje­ strowanych krzyżów tego rodzaju znaleziony w Bart­ nem nosi datę 1878, drugi stojący w Ś w i ą t k o w e j Wiel­ kiej — 1899, reszta zaś wykonana została już prze­ w a ż n i e w obecnym stuleciu, głównie zaś (jeśli chodzi o krzyże przydrożne) przed I wojną światową. 5 11 Według informacji, zanotowanej w Bartnem, daw­ niejsze krzyże kamienne nie posiadały wyobrażeń fi­ guralnych. Wiadomość tę potwierdza fakt, że najstar­ szy datowany krzyż kamienny w Bartnem, o którym zachowała się pamięć, noszący datę 1789 , pozbawio­ ny był jakiegokolwiek wizerunku. Formą poprzedza­ 4 Porównując sposób traktowania postaci Chrystusa na krzyżach kamiennych nietrudno dostrzec, że wy­ odrębniają się one w pewne grupy, wykazujące znacz­ ne podobieństwo cech formalnych. Jedną z grup stanowią krzyże (il. 9), na których postać Chrystusa charakteryzuje ciało raczej krępe, g ł o w a przechylona w kierunku prawego ramienia, w ł o s y proste, spadające na ramiona, bez zaznaczonych loków. Na głowie — korona cierniowa, równo plecio­ na, przypominająca raczej warkocz niż wianek z cier­ niowych gałęzi. Twarz — o rysach wyrazistych, po­ traktowanych w sposób syntetyczny, wydobytych przy użyciu najprostszych środków, zlewające się w jedną lekko wygiętą linię łuki nadoczodołowe, opuszczone powieki, schematycznie zaznaczone dwo­ ma wiszącymi łukami, usta o opadających ku dołowi kątach, zarysowane jedną kreską, która równocześnie podkreśla kontur w ą s ó w . Korpus — walcowaty, lek­ ko spłaszczony, o minimalnym przewężeniu w pasie. 4 Archiwum Pracowni Badania Plastyki Ludowej w Krakowie, materiały zebrane przez M. Przeździecką w 1959 r. Z materiałów A. Lewickiej-Kowalskiej zebra­ nych w Foluszu w 1961 r. 5 �II. 11. Chrystus Ukrzyżowany fragm. kamiennego krzyża przydrożnego z 1906 r. Polany, pcw. Krosno. II. 12. Chrystus Ukrzyżowany, fragm. kamiennego krzyża nagrobkowego. Wyk. 1904 r. Iwan Dutkanycz, Bartne, pow. Gorlice. II. 13. Chrystus Ukrzyżowany, rzeźba w kamieniu. Świątkowa Wielka, pow. Jasio. II. 14. Chrystus Ukrzyżowany, fragm. kamiennego krzyża nagrobnego. Wyk. Iwan Dutkanycz, Przegonina, pow. Gorlice. II. 15. Chrystus Ukrzyżowany, fragm. kamiennego nagrobka. Wyk. Matei Cyrkot, Przegonina. II. 16. Stary, zwalony nagrobek kamienny. Przegonina. �II. 17. Chrystus Ukrzyżowany, rzeźba w kamieniu. Wyk. Iwan Szatyński, Bartne, pow. Gorlice. II. 18. Chry­ stus Ukrzyżowany, rzeźba w kamieniu. Wyk. Iwan Homkowicz, Przegonina, pow. Gorlice. Anatomia klatki piersiowej zarysowana jest charak­ terystycznymi czterema łukami zbiegającymi się w okolicy mostka, którego koniec podkreślony jest trójkątnym wzgórkiem. Brzuch płaski z silnie zazna­ czonym, dużym w y p u k ł y m pępkiem. Nogi — w a ł k o ­ wate, z lekko podkreślonymi wzgórkami kolan i sto­ pami założonymi jedna na drugą. Perisonium — w ą s ­ kie, udrapowane w trzy regularnie ułożone ł u k o w a t e fałdy, spięte na prawym boku w węzeł, którego k o ń ­ ce spływają ku dołowi. poprzedniej, posiada skośne, równoległe karby, przy­ pominające skręty grubej liny. Sposób traktowania szczegółów anatomicznych (twarz, klatka piersiowa, kończyny) jest prawie taki sam jak w grupie po­ przedniej, istnieją jednak drobne niuanse w propor­ cjach (jak np. wyraźnie w y d ł u ż o n a klatka piersiowa Chrystusa na krzyżu z Polan pow. Krosno, il. 11) czy w fakturze rzeźby, które powodują, że grupa ta nie jest w e w n ę t r z n i e tak zwarta jak poprzednia i trudno byłoby przypisać ją jednemu autorowi. Opisana tu grupa rzeźb reprezentowana jest przez szereg przykładów występujących głównie na terenie Bartnego. Należy do nich stojący przy drodze „hromadskyj krest" i kilka krzyżów cmentarnych z lat 1904—1909. Według informacji starszych mieszkańców Bartnego autorem tej serii krzyżów był zmarły po I wojnie ś w i a t o w e j Wasyl Gracoń, który zarówno we wsi rodzinnej, jak i w okolicy, cieszył się sławą do­ skonałego kamieniarza-artysty. Odmianę w obrębie grupy drugiej stanowią krzy­ że, na których postać Chrystusa jest traktowana iden­ tycznie jak poprzednio, z tą jedynie różnicą, że twarz pozbawiona jest w ą s ó w , a perisonium posiada układ fałdów wydobyty nacięciami przypominającymi skoś­ ną kratkę (il. 12). Jeden tylko Chrystus z krzyża w Ś w i ą t k o w e j Wielkiej, należący do tej grupy, po­ siada w ą s k i e perisonium o kilku płytkich, ł u k o w a ­ tych, równolegle biegnących fałdach (il. 13), co w s k a ­ zuje na ścisłe powiązania ze sobą obu odmian. Druga grupa jest pod względem formalnym bar­ dzo zbliżona do powyżej opisanej, niemniej jednak różni się od niej paru dość istotnymi szczegółami, które nie pozwalają łączyć jej w jedną całość z po­ przednią. Cechą szczególnie wyróżniającą jest od­ mienny sposób traktowania perisonium. Podczas gdy w grupie pierwszej wykonane przez Wasyla Graconia perisonium ułożone było jak wiemy w trzy lub cztery regularne, łukowato wygięte, opadające poziome fał­ dy, tu fałdy tkaniny zaznaczone są kilkoma niere­ gularnymi wzajemnie przecinającymi się łukami. Ina­ czej też wykonana jest korona cierniowa, która za­ miast warkoczykowatej plecionki, jak w grupie 128 Krzyże grupy drugiej występują na cmentarzach w Przegoninie, Bartnem, Wołowcu, a także jako krzy­ że przydrożne w Ś w i ą t k o w e j , pow. Krosno (1906), zaś z omawianej ostatnio odmiany — na cmentarzu w Przegoninie, Bartnem i na krzyżach przydrożnych w Pętnej. Autorów tej grupy krzyżów nie udało się ustalić w sposób pewny. Według ustnej tradycji dwa z tych krzyżów (z których każdy reprezentuje inną odmia­ nę) miał w y k o n a ć również Wasyl Gracoń. Wiadomość ta nie wydaje się jednak pewna. Gdyby omawiane tu krzyże grupy drugiej różniły się od poprzednio �opisanych czasem swego powstania, m o g l i b y ś m y przy­ jąć, że stanowią one pewien etap w rozwoju t w ó r ­ czości Wasyla Graconia. Są jednak zupełnie w s p ó ł ­ czesne (1906—1911), co n i e w ą t p l i w i e przemawia prze­ ciw przypisywaniu ich powstania ręce jednego auto­ ra. Wiemy, że kamieniarze z Bartnego nie pracowali indywidualnie tylko w z e s p o ł a c ^ czyli „ s p ó ł k a c h " . Wasyl Gracoń współpracował z Matejem Cyrkotem i Iwanem Dutkanyczem; m o ż e to właśnie spod dłuta tych ostatnich w y s z ł y figury zdobiące krzyże dru­ giej grupy? Przypuszczenie jest tym prawdopodobniejsze, że na cmentarzu w Bartnem zachował się krzyż z roku 1904 (na grobie Anny Żuraw), na którym wyrzeźbiona jest w ten sposób postać Chrystusa przy­ pisywana Iwanowi Dutkanyczowi (il. 12). 6 Trzecią z kolei grupę stanowią rzeźby, w których widoczna jest pewna tendencja do realistycznego traktowania anatomii ciała ludzkiego (il. 15). Nie ma tu owych schematycznych, ł u k o w a t y c h wyżłobień, które poprzednio wyznaczały szczegóły budowy klat­ ki piersiowej. Rzeźby te cechuje łagodny modelunek muskulatury piersi i krawędzi dolnych żeber, delikat­ ne wysklepienie brzucha, bez owego wystającego p ę p ­ ka, tak charakterystycznego dla obu grup poprzed­ nich. Nogi o w y r a ź n i e zaznaczonej budowie ud i ł y ­ dek, z lekko wzniesionymi do góry kolanami, ze sto­ pami złożonymi i przybitymi jednym gwoździem. T y l ­ ko ręce są potraktowane w sposób stosunkowo naj­ bardziej schematyczny, bez w e w n ę t r z n e g o podziału, bez w i ę k s z e j troski o anatomiczną poprawność. Duża jest też różnica w traktowaniu głowy. Włosy spadają na ramiona w skręconych lokach, łuki oczu są roz­ dzielone, silnie podkreślone kości policzkowe, w ą s k i e proste usta, brak zaznaczonego zarostu. Korona cier­ niowa w y s t ę p u j e w kształcie wąskiej plecionki po­ wstającej z dwóch przecinających się nawzajem w y ­ pukłych linii falistych. Opisana tu grupa nie jest zbyt liczna. Posiadamy zanotowane dwa tego rodzaju krzy­ że (obydwa na cmentarzu w Przegoninie), z których jeden według opowiadań informatorów został wyko­ nany przez Mateja Cyrkota (il. 15), drugi (il. 14) przez Iwana Dutkanycza. Różnice między obu rzeźbami są w zasadzie nie­ wielkie i jedynie ś w i a d o m o ś ć różnego ich autorstwa pozwala je zauważyć. Chrystus Mateja Cyrkota ma twarz zwężającą się k u dołowi, o w y r a ź n y m t r ó j ­ k ą t n y m zarysie, mniej sfalowane włosy, jak gdyby przylepione do ramion i piersi, bardziej miękko mo­ delowany t u ł ó w i perisonium o dość długich, wcho­ dzących między siebie łukach poziomych. Natomiast rzeźba Iwana Dutkanycza posiada zarys twarzy za­ m y k a j ą c y się w rombie, śmielej wymodelowane splo­ ty w ł o s ó w , słabiej zaznaczoną w y p u k ł o ś ć piersi, na­ tomiast nieco silniej podkreśloną linię krawędzi ż e ­ ber, perisonium węższe, złożone z drobnych, wcho­ dzących m i ę d z y siebie w y d ł u ż o n y c h rombów, co stwarza powierzchnię o fakturze krystalicznej. Spo­ sób rozwiązania perisonium w obu opisanych tu rzeźbach mimo woli nasuwa porównanie z rzeźbami grupy drugiej, która w tym w ł a ś n i e szczególe w y k a ­ zuje ciekawe analogie. • K . Marczakowa, op. cit. II. 19. Chrystus Ukrzy­ żowany, fragm. kamien­ nego nagrobka. Wyk. po 1931 r. Iwan Gra­ coń, Bartne, pow. Gor­ lice. Nie udało się ustalić autorstwa wszystkich t y p ó w i odmian rzeźb na krzyżach. Do anonimowych należy, między innymi, n i e w ą t p l i w i e stary, połamany już krzyż, znajdujący się na cmentarzu w Przegoninie (il. 16). Przypomina on w ogólnym zarysie rzeźby gru­ py drugiej (sposób traktowania kształtu ciała, twa­ rzy, perisonium), ale uproszczone w szczegółach (brak ł u k o w a t y c h w r ę b ó w wyznaczających anatomię klatki piersiowej). Z punktu widzenia ściśle formalnego można by rzeźbę tę uznać za stadium w y j ś c i o w e dla rzeźb pierwszej i drugiej grupy, jednakże brak j a ­ kichkolwiek podstaw do ustalenia chronologii naka­ zuje w tej sprawie dużą ostrożność. Z a dawnością opisanej tu rzeźby przemawia jej podobieństwo w ogólnym sposobie traktowania postaci do najstarsze­ go datowanego „wizerunku" ze wspomnianego już poprzednio przydrożnego krzyża w Bartnem, fundo­ wanego w roku 1878. Nowy okres w rozwoju rzeźby kamieniarskiej w Bartnem i wsiach okolicznych w i ą ż e się z działal­ nością Iwana Szatyńskiego. B y ł to zawodowy kamie­ niarz, pochodzący z okolic Dobromila, Ukrainiec, który ze w z g l ę d ó w politycznych przeniósł się na Ł e m kowszczyznę i zamieszkał wraz z synem Włodzimie­ rzem w Nieznajowej, wsi niezbyt od Bartnego od­ ległej. Szatyńscy prowadzili tartak w pobliskim Rozstajnem, a niezależnie od tego zajmowali się kamie<niarką. Wykonywali oni na zamówienie krzyże cmen­ tarne i figury przydrożne 7 7 Spod dłuta Iwana Szatyńskiego wyszła m. in. figura kamienna przedstawiająca św. Rodzinę, stoją­ ca przy drodze wiodącej z Bartnego do Ś w i e r ż o w e j oraz kilka krzyżów na cmentarzach w Krempnej, Żydowskiem i Kotaniu, pow. Jasło. Włodzimierz Szatyński rzeźbi krzyż przydrożny w Rozstajnem fun­ dowany przez Wasyla Dawyda. 129 �II. 20. Chrystus Ukrzy­ żowany, fragm. kamien­ nego krzyża nagrobnego z 1929 r. Wyk. Iwan Gracoń, Bartne, pow. Gorlice. II. 21. Chrystus Ukrzyżowany, kamien­ ny krzyż nagrobny. Wyk. Osyp Tarbaj, Przegonina, pow. Gor­ lice. Materiał na cokoły i figury przygotowywali Szat y ń s k i m kamieniarze z Bartnego i Bodaków, w za­ mian za co Szatyńscy rzeźbili na wykonywanych przez nich krzyżach postacie Chrystusa. Przykładem takiej współpracy jest wspomniany w y ż e j nagrobek z Bartnego, którego krzyż w y k o n a ł Osyp Tarbaj, zaś Iwan Szatyński postać Chrystusa. Szatyński, który w opinii ł e m k o w s k i c h kamieniarzy cieszył się opinią wybitnego „speca od artystycznej roboty", przedsta­ wia się nam jako miernej klasy miejski rzeźbiarz na­ grobkowy. Postać wykonanego przez niego Chrystu­ sa (il. 17) odznacza się t y p o w ą w tej kategorii ten­ dencją do realistycznego traktowania szczegółów ana­ tomicznych, czego przykładem jest poprawnie mode­ lowany tors z miękko zaznaczonymi żebrami, próba wydobycia muskulatury rąk, czy starannie wypraco­ wany kształt nóg. W stosunku do poprzednio opisywanych rzeźb łemkowskich, Chrystus Szatyńskiego wnosi kilka nie­ spotykanych poprzednio szczegółów ikonograficznych, należy tu w s p o m n i e ć zgięte k u środkowi palce rąk, nogi o stopach złożonych równolegle i wspartych na ukośnej podpórce. Inaczej też niż poprzednio potrak­ towana jest głowa Chrystusa z luźno splecioną koro­ ną cierniową, w ł o s a m i spadającymi na ramiona i pier­ si, z charakterystyczną, lekko rozdwojoną przy k o ń ­ cu brodą. Perisonium zwisające na przewiązanym w pasie sznurze układa się z przodu w starannie udrapowane symetryczne fałdy, zaś z prawego biodra spada pionowymi fałdami do wysokości kolan. Sposób wykonania postaci Chrystusa przez Sza­ tyńskiego w y w o ł a ł całą falę naśladownictw. Widocz­ ne to jest np. w grupie rzeźb (il. 18) znajdujących się 130 na cmentarzach w Przegoninie i Bartnem, a przypi­ sywanych Iwanowi Homkowiczowi, z k t ó r y m czasami współpracował Szatyński. Przedstawiona na il. 18 rzeźba Iwana Homkowicza jest w ł a ś c i w i e kopią rzeź­ by Szatyńskiego (szczegóły g ł o w y i twarzy, dłonie z zaciśniętymi palcami, sposób udrapowania periso­ nium, stopy złożone na podpórce) z tym jednak, że w trakcie kopiowania niektóre elementy zostały uproszczone i pozbawione cech realizmu, w ł a ś c i w y c h oryginałowi (spłaszczona klatka piersiowa, w a ł k o w a ­ te, pozbawione mięśni ręce i nogi). W n i e w ą t p l i w y m związku z opisaną poprzednio rzeźbą Szatyńskiego pozostaje również rzeźba (il. 19) wykonana w 1931 r. przez Iwana Graconia (syna wspomnianego p o w y ż e j Wasyla). Powtórzył on za Szatyńskim jedynie wzór ikonograficzny, natomiast forma przetłumaczona została w całości na język plastyczny ł e m k o w s k i e g o kamieniarza. Chrystus ma g ł o w ę silnie pochyloną w kierunku ramienia (zgod­ nie z miejscowymi wzorami), okoloną rytmicznie ułożonymi lokami fryzury. Dość realistyczna u Sza­ tyńskiego korona cierniowa zmieniła się w charak­ terystyczny „warkoczyk", typowy dla rzeźb pierw­ szej grupy, twarz oczyszczona z banalnej popraw­ ności nabrała cech w ł a ś c i w y c h niektórym rzeźbom ł e m k o w s k i m (łączące się w jedną całość łuki nadoczodołowe). Anatomia klatki piersiowej wydobyta została grubymi bruzdami z charakterystycznym row­ kiem pośrodku, m a j ą c y m oznaczać mostek. Żebra — zarysowane szeregiem skośnych nacięć, stopy r ó w n o ­ legle złożone i wsparte na podpórce. Dłonie — o pal­ cach skurczonych do środka i spadające k u dołowi, końce perisonium w y r a ź n i e nawiązują do poprzednio | �opisanej rzeźby Szatyńskiego, natomiast część środ­ kowa przepaski, która w poprzednich rzeźbach była w y r a ź n i e płaska i spływała regularnymi łukami k u dołowi, posiada kształt w y p u k ł y z fałdami zaznaczo­ nymi kilkoma poziomymi, dość nieregularnie usytuo­ wanymi żłobkami. Z w y ż e j opisanymi w i ą ż e się też w pewien sposób rzeźba w y s t ę p u j ą c a na krzyżu z 1929 r. znajdującym się na cmentarzu w Bartnem (il. 20). Cechuje ją po­ dobny sposób wykonania g ł o w y (brak w ą s ó w , spicza­ sta broda rozdwojona na końcu, w ł o s y w karbach spadające na piersi, z koroną w postaci dwu przepla­ tających się linii falistych). K l a t k a piersiowa i brzuch wyznaczone ł u k o w a t y m i płytkimi bruzdami z w k l ę s ­ ł y m zarysem linii mostku, z rytmicznie żłobionymi po bokach w r ę b a m i żeber. Nogi z równolegle złożo­ nymi stopami, opartymi na skośnej podstawie. Inny natomiast w stosunku do poprzedniej rzeźby jest układ dłoni (z dwoma zgiętymi do środka palcami) oraz sposób wykonania perisonium, w którym w i ­ doczna jest tendencja do swobodnego, bardziej reali­ stycznego traktowania f a ł d ó w tkaniny. Opisana tu rzeźba stanowi f o r m ę przejściową, w której prócz w y r a ź n e g o w p ł y w u którejś z dwóch grup poprzed­ nich (głowa, klatka piersiowa, złożone stopy) krzy­ żują się w p ł y w y form dawniejszych (dłonie z dwoma zgiętymi palcami) oraz nowszych, zapożyczonych od kamieniarzy miejskich, czego wynikiem jest, nieudol­ na zresztą, próba realistycznego wykonania periso­ nium. Opisany p o w y ż e j typ rzeźby tradycja miejscowa przypisuje również Iwanowi Graconiowi. Pewne ana­ logie w sposobie traktowania klatki piersiowej, a mo­ że i g ł o w y nie wykluczają tej możliwości, zwłaszcza że między datami powstania obu rzeźb jest kilka lat różnicy, które dopuszczają zachodzenie pewnych zmian w sposobie rozwiązywania przez artystę prob­ lemu formy. Tarbaj, urodzony w Bodakach w roku 1901, po­ dobnie jak inni tamtejsi kamieniarze wyrabiał przede wszystkim kamienie do żaren, brusy i kamienie młyńskie, a prócz tego od czasu do czasu na z a m ó w i e ­ nie kuł również ^krzyże zarówno cmentarne, jak i przydrożne. Podobnie jak wszyscy kamieniarze ł e m ­ kowscy, nie otrzymał Tarbaj systematycznego wy­ szkolenia zawodowego, jednakże w czasie swej prak­ tyki najpierw współpracował z Iwanem Homkowiczem, dobrym, jak wiemy, rzeźbiarzem, później wszedł w porozumienie z wyszkolonym kamieniarzem W ł a ­ d y s ł a w e m Jamerem z Łużnej (pow. Gorlice), który do krzyżów Tarbaja rzeźbił wizerunki Chrystusa lub plakiety z figurami świętych, osadzane następnie w cokołach nagrobków (np. popiersie M. Boskiej, M. Boska w całej postaci, św. Rodzina). Rzeźby te, a w szczególności wykonane z białego p i ń c z o w s k ł e go piaskowca „wizerunki" Ukrzyżowanego Chrystusa stanowiły dla Tarbaja cenne wzory, podobnie jak te rzeźby, które na jego krzyżach w y k o n y w a ł I w a n Szatyński. Przy małej indywidualności twórczej Tarbaja do­ robek, który mu przypisują, w z g l ę d n i e do którego sam się przyznaje, stanowi konglomerat przeróżnych zapożyczeń, wśród których rozpoznajemy zarówno wzory Szatyńskiego, jak i Iwana Homkowicza (il. 22), Iwana Graconia (il. 21), czy wreszcie różne mniej lub w i ę c e j powierzchownie przyjęte w p ł y w y rzemieślni­ czych pracowni miejskich. Obok opisanych w y ż e j krzyżów przydrożnych i cmentarnych, których produkcja związana jest n a j ­ ściślej z ośrodkiem kamieniarskim w Bartnem, Prze­ goninie i Bodakach, występują w rejonie ś r o d k o w o zachodniej Ł e m k o w s z c z y z n y (w powiecie gorlickim i w przyległej części jasielskiego) figury przydrożne i figury w kapliczkach przedstawiające najczęściej Matkę Boską z Dzieciątkiem lub św. Rodzinę. R z ę z ­ Sprawa ustalenia autorstwa poszczególnych ty­ pów czy odmian w y s t ę p u j ą c y c h w opisywanych tu rzeźbach napotyka na znaczne trudności. Informato­ rzy, wśród których mało już jest ludzi starszych, rzadko potrafią podać nazwisko wykonawcy poszcze­ gólnych figur. Dzieląc posiadany materiał na grupy w e d ł u g analogii formalnych, nie chciałbym sugero­ wać, że grupy te reprezentują twórczość indywidual­ nego autora czy jednego określonego warsztatu (w sensie „spółki" w y k o n u j ą c e j zamówienia w sposób kolektywny). O wiele słuszniejsze wydaje się przy­ puszczenie, że kamieniarze ł e m k o w s c y wzorowali się nawzajem na swych pracach, skutkiem czego ten sam typ rzeźby mógł wychodzić z różnych rąk. Musimy też przyjąć możliwość ewolucji w zakresie twórczości konkretnego rzeźbiarza, który w okresie paru czy parunastu lat w y k o n y w a ł rzeźby bynajmniej nie na­ leżące do jednego typu w sensie formalnym. Najlepszą tego ilustrację stanowią dzieje t w ó r ­ czości Osypa Tarbaja, który ostatnio uznawany był w środowisku ł e m k o w s k i c h kamieniarzy za najwy­ bitniejszego specjalistę w dziedzinie rzeźby figu­ ralnej. ił. 22. Chrystus Ukrzyżowa­ ny, fragm. kamiennego krzy­ ża przydrożnego. Wyk. Osyp Tarbaj, Bartne, pow. Gorlice. �by te dość znacznej wielkości (6C—100 cm), zwykle polichromowane, w przeważnej części zdradzają rękę ludowego twórcy. Wspólną ich cechą jest krępa budowa ludzkiej po­ staci, statyczność, typizacja twarzy i schematyczny, zrytmizowany układ fałdów szat (il. 24). W szczegółach jednak figury te (których zresztą znamy zaledwie kilka) wykazują szereg istotnych różnic, ś w i a d c z ą ­ cych, że mamy tu do czynienia z pracami różnych autorów. Porównując np. rzeźbę Matki Boskiej z figury przydrożnej w Ropicy Górnej (il. 25) z rzeźbą o tej samej tematyce znajdującą się w S w i e r ż o w e j (pow. Jasło, il. 24), widzimy pewne podobieństwo w zakre­ sie kompozycji całości i analogie w układzie szat Mat­ ki Boskiej, inaczej natomiast potraktowane są twarze (il. 24), korony i fałdy odzienia. Podobnie przedstawia się sprawa, gdy w naszych porównaniach u w z g l ę d n i ­ my rzeźbę Matki Boskiej, znajdującą się w kapliczce w Wapiennem (il. 26), która w sposobie traktowania twarzy i szat zbliża się nieco do rzeźby ze Ś w i ą t k o ­ wej (il. 23), posiada jednak również pewne analogie II. 23—24. Matka Boska z Dzieciątkiem, rzeźba w ka­ mieniu z 1894 r. Swierżowa Ruska, pow. Jasło (ca­ łość i fragm.). II. 25. Matka Boska z Dzieciątkiem, rzeźba w kamieniu, polichr., wys. ok. 140 cm. Ropica Górna, pow. Gorlice. II. 26. Matka Boska z Dzie­ ciątkiem, rzeźba w kamieniu. Wapienne, pow. Gor­ lice. II. 27. Matka Boska z Dzieciątkiem, rzeźba w kamieniu, polichr., wys. 100 cm. Bodaki, pow. Gor­ lice. �z figurą z Ropicy (kształt korony i berła trzymanego w ręku przez Matkę Boską). Być może w s p ó l n y m wzorem ikonograficznym dla dwu ostatnich rzeźb by­ ła kamienna figura Matki Boskiej z kaplicy przydroż­ nej w Bodakach (il. 27), która przedstawia Matkę Bo­ ską z Dzieciątkiem na lewym i berłem w prawym ręku. Rzeźba ta pochodząca z 2. p o ł o w y X I X w. ma charakter ludowy, ale wskazuje na w p ł y w miejskie­ go warsztatu kamieniarskiego. Jeszcze rzadziej od opisanych poprzednio rzeźb Matki Boskiej spotyka się jako figury przydrożne wy­ obrażenia św. Rodziny. Wspomnianą już w y ż e j rzeź­ bę tej treści w y k o n a ł w okresie m i ę d z y w o j e n n y m Iwan Szatyński na z a m ó w i e n i e mieszkańców ze Ś w i e r ż o w e j . Nie była to jednak pierwsza rzeźba św. Rodziny w tych stronach. Znamy ich jeszcze dwie. Jedna z nich pochodząca prawdopodobnie z pierwsze­ go dziesięciolecia bieżącego stulecia znajduje się w Pętnej (pow. Gorlice). Rzeźba ta nosząca cechy pro­ wincjonalnego warsztatu miejskiego nie przedstawia dla nas nic interesującego, druga natomiast znajdu­ jąca się w Ś w i ą t k o w e j Wielkiej (pow. Jasło) jest rzeź­ bą ludową. Kute z jednego bloku postacie ujęte są tu wybitnie statycznie (il. 28), mają pełne, starannie wymodelowane twarze, o wyraźnej tendencji do ty­ pizacji, szaty udrapowane w fałdy, ujęte w przejrzy­ ste zespoły rytmiczne, przypominają nieco te, które widzieliśmy na szatach Matki Boskiej z Ropicy. niarskich kiedykolwiek podobne rzeźby były wyko­ nywane. Czy zaprzeczenia te istotnie wykluczają możliwość powstania interesującej nas grupy rzeźb w pracow­ niach miejscowych kamieniarzy? Argumentem, który przemawia za miejscowym pochodzeniem omawia­ nych tu rzeźb, jest ich zasięg terenowy: Ś w i ą t k o w a Wielka, Wapienne, Ropica Górna, Małastów, Swierżowa czy Pętna, gdzie rzeźby te w y s t ę p u j ą — są to wsie zaledwie o kilka kilometrów odległe od Bartne­ go, co w jakiś sposób wiąże je z miejscowymi ośrod­ kami kamieniarskimi. Gdyby te rzeźby stanowiły import z terenów pozałemkowskich, to, u w z g l ę d n i w ­ szy trwałość materiału, z jakiego są one wykonane, znaleźlibyśmy dla nich analogie z terenów sąsied­ nich co, przynajmniej na razie, nie zostało stwierdzo­ ne. Negatywne wypowiedzi kamieniarzy na temat miejscowej proweniencji interesujących nas rzeźb wynikają stąd, że masowe przesiedlenia ludności ł e m ­ kowskiej przerwały już nić tradycji, która pozwoliła­ by sięgnąć badaczowi w czasy odleglejsze niż bezpo­ średnia pamięć najstarszych żyjących dziś informa­ torów. Zagadnienie pochodzenia omawianych tu rzeźb wyobrażających postać Matki Boskiej i św. Rodziny przedstawia się na razie dosyć tajemniczo. O ile bo­ wiem wykonywanie przez ł e m k o w s k i c h kamieniarzy krzyżów z postacią Chrystusa można było stwierdzić ponad wszelką wątpliwość, a w niektórych wypad­ kach nawet ustalić ich autorstwo, o tyle, gdy chodzi o rzeźby Matki Boskiej czy św. Rodziny, nie tylko nie udało się tego dociec, ale indagowani w tym kierun­ ku informatorzy (w tym również kamieniarze) wręcz zaprzeczali, aby w ł e m k o w s k i c h ośrodkach kamie­ Mimo że nie znamy dokładnych dat powstania tych rzeźb, nie ulega wątpliwości, że chronologicznie wy­ przedzają one znacznie opisaną poprzednio rzeźbę na­ grobkową. Stawianie kamiennych krzyżów cmentar­ nych, to zwyczaj, który w ł e m k o w s k i c h wioskach po­ jawił się dopiero w bieżącym stuleciu, zaś przydrożne figury i kamienne świątki, spotykane w kapliczkach, pochodzą przeważnie z ostatnich dziesiątek lat, a mo­ że i połowy ubiegłego wieku. W tym mniej w i ę c e j czasie czy to z chęci okazania wdzięczności za znie­ sienie pańszczyzny, czy dla zabezpieczenia się od na­ wiedzających w i e ś klęsk elementarnych (lata g ł o d o ­ we, cholera), wzmaga się na Łemkowszczyźnie akcja różnego rodzaju fundacji pobożnych, zwłaszcza gro­ madzkich, do których u schyłku minionego stulecia dołączają się indywidualne fundacje pierwszych re- 26 27 �emigrantów powracających z Ameryki z zarobiony­ mi oszczędnościami. W 2. połowie X I X w. powstaje na Ł e m k o w s z c z y ź nie znaczna część kaplic i figur przydrożnych, których rozpadające się szczątki dziś jeszcze możemy napot­ kać w terenie. Trafiały się wśród nich figury pochodzące z miej­ skich pracowni kamieniarskich. Stały się one wzorem dla bardziej przedsiębiorczych kamieniarzy ł e m k o w ­ skich, którzy podejmowali wtedy pierwsze próby twórczości artystycznej. Zamówienia na tego rodza­ ju figury nie miały charakteru masowego. Ich reali­ zacja stanowiła każdorazowo indywidualną próbę roz­ wiązania artystycznego zagadnienia i dlatego właśnie wśród kamiennych figur z kapliczek nie możemy w y ­ odrębnić grup o jednolitych cechach formalnych, j a ­ kie bez w i ę k s z y c h trudności da się ustalić dla krzy­ żów cmentarnych, wykonywanych niemal seryjnie. Najstarsze krzyże kamienne były zresztą też krzyża­ mi przydrożnymi, a ł e m k o w s c y kamieniarze zaczęli je robić w e d ł u g w z o r ó w importowanych z miasta. Świadczy o tym w y r a ź n i e łaciński schemat ikonogra­ ficzny, gdzie rozpięty na krzyżu Chrystus ma stopy złożone jedna na drugą i przybite jednym gwoździem. Wzór ten w bieżącym stuleciu przechodzi u kamie­ niarzy ł e m k o w s k i c h do masowej produkcji p o m n i k ó w nagrobkowych i powtarza się w różnych indywidual­ nych interpretacjach, wiążących się z nazwiskami najwybitniejszych łemkowskich kamieniarzy (Wasyla i Iwana Graconiów, Mateja Cyrkota, Iwana Dutkanycza). Dopiero w okresie m i ę d z y w o j e n n y m pojawił się w rzeźbie nagrobkowej sposób przedstawiania ukrzy­ ż o w a n e g o Chrystusa w e d ł u g wzoru zaczerpniętego z obrządku wschodniego, ze stopami równolegle z ł o ­ żonymi i przybitymi dwoma gwoździami. To nowe dla II. 28. Sw. Rodzina, Wielka, pow. Jasio. rzeźba kamienna. Świątkowa -v.r ł e m k o w s k i c h kamieniarzy ujęcie ikonograficzne zo­ stało z czasem powszechnie przyjęte. Niektórzy k a ­ mieniarze, jak np. Iwan Homkowicz i Iwan Cyrkot, przyjmując nowy wzór adaptowali go w duchu ludo­ wego prymitywu, podczas gdy inni pod w z g l ę d e m formy posuwali się coraz dalej w kierunku n a ś l a d o ­ wania w y r o b ó w kamieniarstwa miejskiego (Osyp T a r baj). Ostatnie lata m i ę d z y w o j e n n e i czasy okupacji, w związku z wzrastającym nasileniem w z o r ó w m i e j ­ skich, stały się na Łemkowszczyźnie okresem schył­ kowym ludowej rzeźby w kamieniu. Omawiana tu twórczość plastyczna ł e m k o w s k i c h kamieniarzy służyła przede wszystkim zaspokojeniu potrzeb w ł a s n e g o środowiska. Niektórzy kamieniarze czy też ich agenci krążyli po okolicznych wsiach i zbierali zamówienia na krzyże przydrożne czy cmentarne, które (głównie z Bartnego czy Bodaków) rozchodziły się tą drogą po okolicznych wsiach ł e m ­ kowskich, a czasem i polskich (Ropica Dolna), ale w niezbyt szerokim promieniu . Jedynie Tarbaj (a zapewne i Szatyński) dzięki rzemieślniczemu cha­ rakterowi swych rzeźb potrafili w y j ś ć poza lokalny krąg odbiorców, w y k o n u j ą c sporadycznie z a m ó w i e n i a przysyłane z różnych stron Polski 8 Wyrobami, które przeznaczone b y ł y w y ł ą c z n i e dla odbiorcy obcego, były płyty nagrobkowe na cmenta­ rze żydowskie, tzw. szajbece. Kuciem ich zajmowali się głównie kamieniarze z B o d a k ó w (Bazyli Nowak, Michał Sobin, Hnat Homkowicz, Leszko Sobin, Osyp Tarbaj i in.). Wykonywali oni płyty z ramą na napis. Natomiast napisy w alfabecie hebrajskim i symbo­ liczne płaskorzeźby zdobiące nagrobki wykuwali w miastach kamieniarze żydowscy . 10 Podany tu opis twórczości rzeźbiarskiej kamienia­ rzy ł e m k o w s k i c h obrazuje rozwój i działalność jed­ nego tylko ośrodka tej dziedziny sztuki ludowej. Ośrodków takich, jak wspomniano na \ stępie, było w Polsce w i ę c e j . Wystarczy tu przypomnieć chociaż­ by w y m i e n i o n ą poprzednio Jodłówkę w powiecie tar­ nowskim, Brusno w pow. lubaczowskim czy nie zna­ ne mi dotąd bliżej ośrodki w woj. lubelskim, do czego należy dodać jeszcze całą plejadę rzeźbiarzy indywi­ dualnych typu Kułacha czy Dziodzia. Bliższe zainte­ resowanie się ich pracami dostarczyłoby n i e w ą t p l i w i e m n ó s t w a cennego materiału, który pozwoliłby w y ­ eksponować w sposób w ł a ś c i w y tę zapoznaną, a bar­ dzo w istocie interesującą dziedzinę ludowej t w ó r ­ czości artystycznej. 8 Np. Ł e m k o w i e z okolic Jaślisk figury kamienne zakupywali w Rymanowie. Na cmentarzu w Gorlicach znajduje się kilko krzyżów nagrobnych wykonanych przez ł e m k o w s k i c h kamieniarzy, g ł ó w n i e Osypa Tarbaja. P o n i e w a ż po­ siadający uprawnienia rzemieślnicze kamieniarze gor­ liccy zwalczali dziką konkurencję nieuprawnionych „partaczy", nagrobki te stawiano nocą w największej tajemnicy. Specjalistami od napisów hebrajskich byli w Gorlicach dwaj kamieniarze ż y d o w s c y Pinkas (znany tylko z imienia) i Schperber. 9 1 0 Fot.: Maria Przeździecka — U. 11, 13, 23, 24, 28; Ro­ man Reinfuss — U. 3, 20; Jan Swiderski — U. 1, 2, 4—10, 12, 14—19, 21, 22, 25—27. � https://zbiory.etnologia.uw.edu.pl/files/original/c00e2978d6ddb25ab4fefa220ad26c71.pdf 7a18d51a83227770487c87c9d98f4634 Dublin Core The Dublin Core metadata element set is common to all Omeka records, including items, files, and collections. For more information see, http://dublincore.org/documents/dces/. Title A name given to the resource Lud Publisher An entity responsible for making the resource available Polskie Towarzystwo Ludoznawcze Rights Information about rights held in and over the resource Licencja PTL Format The file format, physical medium, or dimensions of the resource pdf Language A language of the resource pol Type The nature or genre of the resource czasopismo Text A resource consisting primarily of words for reading. Examples include books, letters, dissertations, poems, newspapers, articles, archives of mailing lists. Note that facsimiles or images of texts are still of the genre Text. Dublin Core The Dublin Core metadata element set is common to all Omeka records, including items, files, and collections. For more information see, http://dublincore.org/documents/dces/. Relation A related resource oai:cyfrowaetnografia.pl:publication:4559 Date A point or period of time associated with an event in the lifecycle of the resource 1963 Subject The topic of the resource sztuka ludowa - badania Rzeszowskie - sztuka ludowa Identifier An unambiguous reference to the resource within a given context oai:cyfrowaetnografia.pl:4237 Title A name given to the resource Sztuka ludowa w woj. rzeszowskim i jej badania/ Polska Sztuka Ludowa - Konteksty 1963 t.17, z.3-4 Description An account of the resource Polska Sztuka Ludowa 1963 t.17, z.3-4, s.113-121 Creator An entity primarily responsible for making the resource Reinfuss, Roman Language A language of the resource pol. Publisher An entity responsible for making the resource available Instytut Sztuki PAN Format The file format, physical medium, or dimensions of the resource application/pdf PDF Text Text capture metadata for PDF documents Text Roman Reinfuss SZTUKA LUDOWA W WOJEWÓDZTWIE R Z E S Z O W S K I M I JEJ BADANIA Wiele przyczyn złożyło się na to, że sztuka ludowa nie dochowała się w r ó w n y m stopniu na terenie ca­ łej Polski. Podczas gdy tereny zachodnie i północno-zachodnie już w 2. połowie ubiegłego wieku zostały objęte silnymi prądami niwelującymi tradycyjną kulturę ludową, w Polsce środkowej, południowej i wschodniej zjawisko to dało się zaobserwować znacznie później i w ł a ś c i w i e dopiero I wojna ś w i a t o w a poczyniła pierwsze poważne zmiany w tra­ dycyjnym układzie dziedziczonym na wsi polskiej z pokolenia na pokolenie. Województwo rzeszowskie, mimo że i tu w ciągu ostatniego półwiecza proces niwelacji kultury tradycyjnej poczynił znaczne po­ stępy, stanowi dziś, jeśli chodzi o stan zachowania z a b y t k ó w ludowej sztuki, jeden z najbogatszych i najbardziej interesujących terenów w Polsce. W porównaniu z w o j e w ó d z t w a m i centralnymi wo­ j e w ó d z t w o rzeszowskie cechuje większa rozmaitość w y t w o r ó w sztuki ludowej, co w i ą ż e się ze zróżnico­ waniem obszaru w o j e w ó d z t w a na szereg grup etno­ graficznych, z których każda posiada odmienne i so­ bie w ł a ś c i w e cechy kultury tradycyjnej. W dziejach rozwoju kultury ludowej woj. rzeszowskiego podsta­ wowe znaczenie odegrał podział na tereny północne i środkowe, zamieszkiwane przez ludność polską, i południowe oraz wschodnie zamieszkałe do niedaw­ na przez ludność ukraińską. Na terenach zajmowa­ nych przez P o l a k ó w wyróżniają się trzy większe II. 1. Domy w Starej Wsi, pow. Br?ozńw. II. 2. Chałupa przysłupowa. Z XVIII w. Kraczkowa, pow. Łańcut. II. 3. Kapliczka przy szosie Krosno—Jasło. 11. 4. Strój łańcucki. �ugrupowania; jedno z nich stanowią Lasowiacy (po­ prawniej Lesiacy), których siedziby znajdują się w widłach Wisły i Sanu w obrębie dawnej Puszczy Sandomierskiej, drugą Pogórzanie zamieszkujący szeroką nieckę, ciągnącą się wzdłuż Beskidu N i s k i e go od rzeki Ropy po średni San. Pas środkowy m i ę ­ dzy Lasowiakami a Pogórzanami, wyróżniający się najżyźniejszymi glebami, zajmuje ludność rozpada­ jąca się na kilka mniejszych ugrupowań, różniących się między sobą głównie strojem, wśród których F . Kotula wyróżnia jako odrębne całości m i e s z k a ń ­ ców okolic Rzeszowa, Łańcuta i Przeworska. 1 W obrębie ludności ruskiej, której ilość po prze­ siedleniach — jakie miały miejsce po I I wojnie ś w i a ­ towej — znacznie spadła, wyróżniali się odrębnością swej góralskiej kultury Łemkowie, zamieszkujący Beskid Niski łącznie ze zlewiskiem górnej Osławy, i Bojkowie, których siedziby znajdowały się w Biesz­ czadach. Na południe od wschodnich Ł e m k ó w , w okolicy Sanoka mieszkali Dolinianie , których siedzi­ by graniczyły z wsiami ukraińskimi, ciągnącymi się na wschód w kierunku Przemyśla i na północ w oko­ lice Cieszanowa i Lubaczowa. 2 Ugrupowania te, wykrystalizowane w wyniku skomplikowanych procesów osadniczych przebiega­ jących w zróżnicowanych warunkach gospodarczych mimo postępującej urbanizacji, zachowały liczne swe odrębności po dzień dzisiejszy. 3 Do niedawna jednym z najbardziej konserwatyw­ nych pod w z g l ę d e m kulturowym terenów Małopolski 1 F . Kotula, Strój rzeszowski, „Atlas polskich strojów ludowych", Lublin 1951; tenże, Strój łańcuc­ ki, „Atlas polskich strojów ludowych", Wrocław 1955. R. Reinluss, Etnograficzne granice Łemkowszczyzny, „Ziemia", 1936, nr 10—11. M. Dobrowolska, Osadnictwo Puszczy Sando­ mierskiej, K r a k ó w 1923; Taż, Z badań nad osadnict­ wem Łemkowszcżyzny. II Zjazd Sprawozdawczo-Naukowy poświęcony środkowym i wschodnim Karpatom polskim, Warszawa 1938; A. Fastnacht, Osadnictwo Ziemi Sanockiej w latach 1340—1650, Wrocław 1962. 2 3 114 II. 5. Sw. Agata, jragm. rzeźby drewn. Kobylany, pow. Krosno. II. 6. Matka Boska z Dzieciątkiem, rzeźba w drewnie, polichr., wys. 94 cm. Samoklęski, pow. Jasło. II. 7. Sw. Agata, rzeźba w drewnie, wys. £3 cm. Kobylany. �był zamieszkiwany przez L a s o w i a k ó w obszar dawnej Puszczy Sandomierskiej. T u , na ubogich piaszczy­ stych ziemiach, jeszcze do I wojny ś w i a t o w e j orano ziemię sochą analogiczną jak na Polesiu, znaczny procent d o m ó w stanowiły kurne chaty, a w zady­ mionych izbach trafiały się szerokie nieruchome pry­ cze do spania, u ż y w a n e przez biedniejszą ludność za­ miast łóżek. Podobnie przedstawiała się sytuacja w górach Ł e m k o w s z c z y z n y i Bojkowszczyzny , gdzie na skutek lichej gospodarki panowała bieda, hamu­ jąca wszelką m y ś l o postępie i zmianie na lepsze. Najpomyślniej pod w z g l ę d e m gospodarczym układa­ ły się stosunki na urodzajnych ziemiach pasa środko­ wego, przecinającego obszar w o j e w ó d z t w a r ó w n o l e ż ­ nikowo od Pilzna po Przemyśl, i na roponośnych te­ renach zamieszkiwanych przez Pogórzan, gdzie w związku z większą zamożnością chłopów proces urba­ nizacji poczynił znaczniejsze postępy, przejawiające się między innymi wcześniejszym zanikiem ludowych ubiorów, podczas gdy budownictwo i urządzenie wnętrza dopiero w ostatnich czasach zaczęło tu ule­ gać szybko postępującym przemianom. 4 5 e Kultura poszczególnych grup etnograficznych za­ mieszkujących obszar dzisiejszego w o j e w ó d z t w a rze­ szowskiego stosunkowo wcześnie zwróciła na siebie u w a g ę badaczy. T u , na terenach karpackich, w po­ łowie ub. stulecia prowadzili swe badania W. P o l , I. Kopernicki , a później O. K o l b e r g , tu zrodziły 7 8 4 R. Reinfuss, Łemkowie, 9 „Wierchy", R. 14, 1936, s. 1. 5 Tenże, Ze siuaiów nad kulturą materialną Boj­ „Rocznik Ziem Górskich", Warszawa 1939. Tenże, Sztuka ludowa gorlickich Pogórzan. Ka­ talog wystawy, Gorlice 1960, s. 5. W. Pol, Górale Czuchonkowie (rękopis w zbio­ rach Muzeum Tatrzańskiego w Zakopanem). I. Kopernicki, O góralach ruskich w Galicji, „Zbiór Wiadomości do Antropologii Krajowej", K r a ­ ków, t. X I I I , 1889. O. Kolberg, Tarnów — Rzeszów, „Materiały Antropologiczno-Archeologiczno-Etnograficzne", t. X I , 1910. ków, 6 10 7 8 9 8 II. 8. Św. Florian, rzeźba w drewnie, polichr., wys. 72 cm. Suchodół, pow. Krosno. II. 9. Matka Boska z Dzieciątkiem, rzeźba drewniana z feretronu, ślady polichr., wys. 49 cm. Witryłów, pow. Brzozów. II. 10. Chrystus Ukrzyżowany, fragm. rzeźby w drewnie, polichr., wys. 22 cm. Cmolas, pow. Kolbuszowa. 9 �się zainteresowania etnograficzne zasłużonego na­ stępcy Kolberga Seweryna Udzieli, który w 80-tych latach X I X wieku rozpoczął swe badania w okolicach Ropczyc , kontynuowane później w powiecie gorlic­ kim . Wynikiem ich jest szereg cennych prac, a wśród nich pierwsza w polskiej literaturze etno­ graficznej rozprawa o poczuciu estetycznym naszego ludu . 10 u 12 Siadem S. Udzieli poszli wkrótce inni badacze. Z. Wierzchowski zajął się L a s o w i a k a m i A . Saloni opisem kultury ludowej z okolic Rzeszowa, Łańcuta i Przeworska , Br. Gustawicz — Pogórzanami spod D u k l i . W czasie I wojny ś w i a t o w e j nastąpiła przer­ wa w badaniach etnograficznych Rzeszowszczyzny. Dopiero na parę lat przed wybuchem I I wojny ś w i a ­ towej rozpoczęła się nowa seria badań, obejmująca przede wszystkim tereny karpackie , w minimalnym tylko stopniu obejmując również Pogórze Badania te prowadzone przez indywidualnych badaczy obej­ m o w a ł y szeroki wachlarz zagadnień, w których zna­ lazło się również i nieco miejsca na zagadnienia l u ­ dowej twórczości plastycznej. Niemniej jednak o sy­ stematycznych badaniach tej w a ż n e j dziedziny k u l ­ tury ludowej m o ż e m y m ó w i ć dopiero po zakończeniu I I wojny ś w i a t o w e j , kiedy na obszarze w o j e w ó d z t w a rzeszowskiego zaczęła prowadzić swe prace Sekcja 14 15 lc 1 7 ii Badania Plastyki Ludowej P a ń s t w o w e g o Instytutu Sztuki (obecnie Pracownia Badania Sztuki Ludowej Inst. Sztuki PAN), a później również Muzeum Okrę­ gowe w Rzeszowie i Muzeum Budownictwa Ludowe­ go w Sanoku. 10 S. Udziela, Materiały etnograficzne zebrane 2 miasta Ropczyc i okolicy, „Zbiór Wiadomości do Antropologii Krajowej", t. X , 1886, s. 75; tenże, Lud w powiecie ropczyckim, „Zbiór Wiadomości do Antro­ pologii Krajowej", t. X , 1886. Tenże, Ziemia łemkowska przed półwieczem, L w ó w 1934. Jako inspektor szkolny w Gorlicach zor­ ganizował Seweryn Udziela kółko etnograficzne, którego członkowie — nauczyciele opracowali pod je­ go kierunkiem obszerną monografię etnograficzną pt. „Ziemia biecka", która do chwili obecnej znajdu­ je się w rękopisie. Tenże, Poczucie piękna ludu ropczyckiego, „Wisła", t. I I I , 1889. Z. Wierzchowski, Materiały etnograficzne z po­ wiatu tarnobrzeskiego i niskiego w Galicji, „Zbiór Wiadomości do Antropologii Krajowej", t. X I V , 1890. A. Saloni, Lud wiejski z okolic Przeworska, „Wisła", t. X I — X I I I , 1887—1889; tenże, Lud łańcucki, „Materiały Antropologiczno-Archeologiczne i Etno­ graficzne", t. V I , 1903; tenże, Lud rzeszowski, „Ma­ teriały Antropologiczno-Archeologiczno-Etnografic:ne", t. X , 1908. B. Gustawicz, O ludzie poduklańskim w ogól­ ności a Iwoniczanach w szczególności, „Lud", t. V I — V I I , 1900—1901. Bliższe dane bibliograficzne zawarte są w pra­ cy: Bibliografia historii kultury ludowej Karpat, Warszawa 1960. A. Wójcik, Strój Pogórzan, K r a k ó w 1939. 11 12 13 14 15 16 17 II. 30 II. 62 ( 11. Pasyjka z kapliczki, rzeźba w drewnie, wys. cm. Głowienka, pow. Krosno. WJ. Fr. Guzik. 12. M. B. Dzikowska, obraz olejny na płótnie, X 47 cm. Wł. Muz. Etn. w Krakowie. �II. 13. Sw. Katarzyna, obraz temperą na desce, 43 X 37 cm. ziemia sanocka. Wl. Muz. w Sano­ ku.^ II. 14. Sw. Jan Nepomucen (z kapliczki), rzeźba w drewnie, polichr., wys. 115 cni. Iskrzynia, pow. Krosno. Wł. J. Lorenc. II. 15. Sw. Franciszek, obraz olejny na płótnie, 64 X 47 cm. Wyk. W. Kusztyb. Wł. Muz. w Rze­ szowie. II. 16. Św. Jan, rzeźba w drewnie, polichr., wys. 48 cm. Kraczyna, pow. Krosno. Badania prowadzone przez Instytut Sztuki na te­ renie województwa rzeszowskiego zapoczątkował jednomiesięczny obóz naukowo-badawczy, zorganizo­ wany w Weryni (pow. Kolbuszowa) w 1950 r. . Ce­ lem tego obozu, w którym wzięło udział ok. 30 osób, było przeprowadzenie inwentaryzacji sztuki ludowej na terenach znajdujących się w widłach Wisły i S a ­ nu. W latach późniejszych odbyły się w w o j e w ó d z ­ twie rzeszowskim jeszcze dwie podobne akcje (obóz w Żuklinie, pow. Przeworsk w 1957 r. i w Turaszówce, pow. Krosno w 1959 r.), które łącznie z szeregiem krótszych jednotygodniowych objazdów penetracyjnych dały w sumie wcale dokładne rozpoznanie we wszystkich dziedzinach ludowej plastyki zarówno dawnej, jak i współczesnej, na badanych terenach. 18 W wyniku przeprowadzonych badań zgromadzono obfite materiały w postaci tekstów, sprawozdań, 18 R. Reinfuss, Z obozu naukowego „Polska Sztuka Ludowa", 1950, nr 3—4. 16 w Weryni, �garncarskich, uzupełnioną odpowiednim komenta­ rzem . Przebiegające równolegle badania Muzeum Okrę­ gowego w Rzeszowie miały w pierwszym etapie charakter badań indywidualnych prowadzonych przez doc. F . Kotulę. Obejmowały one zarówno energicz­ nie prowadzoną akcję penetracyjną w terenie, jak i badania archiwalne, które znalazły swój wyraz w kilku w a r t o ś c i o w y c h opracowaniach omawiających wybrane zagadnienia z zakresu ludowej sztuki w roz­ woju historycznym . 21 22 Od kilku lat Muzeum Okręgowe w Rzeszowie rozszerzyło swą działalność badawczą w terenie orga­ nizując poszukiwania zespołowe typu stacjonarnego. Przykładem tego rodzaju imprez są badania w Har­ cie, pow. Brzozów, Moszczenicy, pow. Gorlice, Wierzawicach, pow. Leżajsk, czy ostatnio na terenach zagłębia siarkowego w okolicach Tarnobrzega. B a ­ dania te zakresem swym wychodzą poza dziedzinę ludowej plastyki, obejmując również folklor oraz za­ gadnienia społeczne. Badania prowadzone przez Muzeum w Rzeszowie pogłębiają i poszerzają w sposób interesujący wy­ niki badań prowadzonych przez Pracownię Badania Sztuki Ludowej Instytutu Sztuki P A N . Znaleziono m. in. piece z malowanych kafli leżajskich, z których pierwszy odkryty został w 1951 r. w czasie obozu w e r y ń s k i e g o w Wólce Niedźwiedzkiej, pow. Le­ żajsk , dalszych zaś 4 znaleźli pracownicy Muzeum w latach następnych; umożliwiło to gruntowniejsze opracowanie tej dziedziny produkcji leżajskiego garncarstwa . 23 plansz, rysunków i fotografii zebranych w przeszło 330 miejscowościach . Na podstawie powyższych ma­ teriałów opublikowano sporo prac, drukowanych przeważnie w „Polskiej Sztuce L u d o w e j " , a ponad­ to opracowano kilkanaście map ilustrujących w y s t ę ­ powanie na terenie w o j e w ó d z t w a rzeszowskiego ośrodków stolarstwa ludowego i poszczególnych ty­ pów skrzyń malowanych, ośrodków produkcji zaba­ wek, ośrodków rzeźbiarskich, garncarskich etc. Do­ tychczas opublikowano jednak tylko mapę ośrodków 19 24 20 19 Według danych cyfrowych z 1961 r. w archi­ wum Pracowni Badania Sztuki Ludowej I S P A N w Krakowie, odnośnie do sztuki ludowej w woj. rzeszowskim, znajdowało się 5.103 str. tekstu spra­ wozdań z 5.073 ilustracjami w tekście, 5.922 plansza­ mi i rysunkami oraz 2.278 fotografiami (Z. B. Głowa, Zagadnienia plastyki ludowej na Konferencji P. T. L . , „Polska Sztuka Ludowa", 1961, nr 3). 20 Wykaz pozycji drukowanych w „Polskiej Sztu­ ce Ludowej", odnoszących się do woj. rzeszowskiego, znajduje się w Spisie treści za lata 1947—1962, sta­ n o w i ą c y m dodatek do nr 4 „Polskiej Sztuki Ludo­ wej" z 1962 r. Z. Głowa, Materiały do mapy ośrodków garn­ carskich w Polsce. Województwo rzeszowskie, „Pol­ ska Sztuka Ludowa", 1957, nr 1. F . Kotula, Materiały do dziejów garncarstwa, Rzeszów 1956; tenże, Poszukiwania metryk dla stro­ ju ludowego, Rreszów 1956; tenże, Z badań nad stro­ jem ludowym Rzeszowiaków, „Polska Sztuka Ludo­ wa", 1952, nr 4—5; tenże, Skrzynia w źródłach archi­ walnych, „Polska Sztuka Ludowa", 1956, nr 1; tenże, Wpływ mebli mieszczańskich na urządzenie izby wiejskiej, „Polska Sztuka Ludowa", 1957, nr 3. L . Dzięgiel, Malowane kafle leżajskie, „Polska Sztuka Ludowa", 1953, nr 1. T. Szetela, Malowane kafle z Leżajska, w bież. nr „Polskiej Sztuki Ludowej", s. 165. 2 1 2 2 2 3 2 4 118 11. 17, 18. Figurki z szopki, woj. rzeszowskie. II. 19. Turoń. Kwiatonowice, pow. Gorlice. Wł. St. Dziki. �20 Badania prowadzone przez Muzeum Budownictwa Ludowego w Sanoku ograniczają się na razie g ł ó w ­ nie do inwentaryzacji z a b y t k ó w budownictwa drew­ nianego na terenie południowej części w o j e w ó d z t w a rzeszowskiego (Łemkowszczyzna, Bojkowszczyzna i Pogórze). W ciągu kilku lat penetracji terenowej Muzeum to zgromadziło cenne archiwum, na które składa się blisko 5 tysięcy zinwentaryzowanych za­ b y t k ó w ludowej architektury. Muzea powiatowe (w Gorlicach, Krośnie, Kolbu­ szowej, Łańcucie) ograniczają na razie s w ą pracę do gromadzenia zabytków ludowej kultury, wśród k t ó ­ rych miejsce poczesne zajmują obiekty sztuki ludo­ wej. W ostatnich dwóch latach do badań nad kulturą ludową w o j e w ó d z t w a rzeszowskiego włączyła się r ó w ­ nież katedra Etnografii i Etnologii U M C S w Lublinie. W latach 1961—1962 zespół studentów etnografii przeprowadził badania w kilku wsiach łemkowskich powiatu gorlickiego. W ramach tych badań u w z g l ę d ­ nione były również zagadnienia związane z ludową twórczością artystyczną (rzeźba w kamieniu, zabawkarstwo, meblarstwo etc). Wyniki tych badań zosta­ ły już częściowo opublikowane . 25 P o d s u m o w u j ą c wyniki dotychczasowych badań w zakresie sztuki ludowej w o j e w ó d z t w a rzeszowskie­ go stwierdzić należy, że poza niewielkimi obszarami położonymi w zachodniej, wschodniej i północnoR. Reinfuss, Sztuka ludowa Łemkowszczyzny, 2 5 ..Polska Sztuka Ludowa", 1962, nr 1; K . Marczakowa, Kamieniarstwo ludowe u Łemków, „Polska Sztuka Ludowa", 1962, nr 2; R. Reinfuss, Łemkowska rzeź­ ba w kamieniu, „Polska Sztuka Ludowa", 1963, nr 3—4. II. 20. 2yd na koniu z grupy „Herodów". Konia wyk. w 1933 r. Franciszek Kamyski. Pruchnik, pow. Jarosław. II. 21. Konik z wózkiem, zabawka drewniana, malowana, wys. 13 cm. Nowica, pow. Gorlice. Wl. Muz. Etn. w Kra­ kowie. II. 22. Traktor, zabawka drewniana. Wyk. w 1958 r. Tadeusz Wierzbicki. Opaeionka, pow. Jasio. II. 23. Maska „Śmierci". Wyk. Kazimierz Piotrowski. Kwiatonowice, pow. Gorlice. �II. 24. Ręcznik haftowany. Wyk. M. Burycka. Woj. białostockie. II. 25. Łyżnik drewniany. Wyk. Marian­ na Kurek. Lubla. pow. Krosno. II. 26. Pająk z gę­ sich piór. Wyk. Maria Kozłowa, Machów, pow. Tar­ nobrzeg. -wschodniej części w o j e w ó d z t w a akcja penetracyjna jest już bardzo poważnie zaawansowana. W archi­ wum Pracowni Badania Sztuki Ludowej I S P A N w Krakowie, Muzeum Okręgowym w Rzeszowie, M u ­ zeum Budownictwa Ludowego w Sanoku zgromadzo­ no obfite materiały naukowe z zakresu architektury ludowej, meblarstwa, zdobnictwa wnętrza, stroju, ludowych rzemiosł artystycznych — jak kowalstwo, stolarstwo, tkactwo, garncarstwo — a także rzeźby ludowej, malarstwa, drzeworytu czy sztuk plastycz­ nych związanych z obrzędami. Obecnie (po uzupełnieniu wskazanych poprzednio braków w rozpoznaniu terenu) należałoby przystą­ pić do drugiego etapu, polegającego na dogłębnym badaniu metodą stacjonarną wybranych zagadnień. Powinny one objąć opracowania najważniejszych ty­ pów architektury, jak chociażby budownictwo przysłupowe w okolicach Przeworska i Łańcuta, czy do­ m ó w podcieniowych w pow. brzozowskim, ośrodków ludowego meblarstwa (Sokołów Małopolski, L u b a ­ czów, R y m a n ó w i in.), garncarstwa (Sokołów Mało­ polski, ośrodek-gigant w Medyni Głogowskiej, a prze­ de wszystkim tak bardzo interesujące ze w z g l ę d u na swą produkcję o wysokiej wartości artystycznej — Kołaczyce). Gruntownego opracowania domaga się niezwykle ciekawa rzeźba ludowa i malarstwo, które w dużej mierze pochodziło z pracowni miejscowych małomiasteczkowych malarzy. 120 26 �27 Wymieniona tu przykładowo garść t e m a t ó w wska­ zuje, że na terenie w o j e w ó d z t w a rzeszowskiego wiele jest jeszcze w dziedzinie badania sztuki ludowej do zrobienia. Publikacje, które dotychczas ukazały się w wyniku prowadzonych prac badawczych, choć do­ syć liczne, zawierają zaledwie małą cząstkę tego co o ludowej twórczości plastycznej w o j e w ó d z t w a rze­ szowskiego należałoby powiedzieć. Ze w z g l ę d u na szczególne bogactwo sztuki ludowej Rzeszowszczyzny, konieczne jest przyspieszenie prac zmierzających do publikacji opracowań o charakterze monograficz­ nym, które w przyszłości staną się cegiełkami do bu­ dowy syntezy obejmującej całokształt sztuk plastycz­ nych wszystkich grup etnograficznych zamieszkują­ cych w o j e w ó d z t w o rzeszowskie. Fot.: Jerzy Czajkowski — U. 5, 7, 11; Stefan Deptuszewski — U. 10, 13, 16, 17, 18, 21, 28; Franciszek Ko­ tula — U. 4; Jan Swiderski — U. 1, 3, 6, 8, 9, 12, 14, 15, 19, 20, 22—27, 29; Zb. Muz. w Rzeszowie — U. 2. 28 II. 27, 28. Haft rzeszowski l łańcucki. II. 29. Kotwicz­ ka żelazna. Łużna, pow. Gorlice. Wł. J. Wałęga. 29 � https://zbiory.etnologia.uw.edu.pl/files/original/010dc1bc8f61d853574d0679d56156e5.pdf 15c0e822155e7dcf5ce5431d70cb4bbb Dublin Core The Dublin Core metadata element set is common to all Omeka records, including items, files, and collections. For more information see, http://dublincore.org/documents/dces/. Title A name given to the resource Polska Sztuka Ludowa - Konteksty Text A resource consisting primarily of words for reading. Examples include books, letters, dissertations, poems, newspapers, articles, archives of mailing lists. Note that facsimiles or images of texts are still of the genre Text. Dublin Core The Dublin Core metadata element set is common to all Omeka records, including items, files, and collections. For more information see, http://dublincore.org/documents/dces/. Relation A related resource oai:cyfrowaetnografia.pl:publication:3739 Date A point or period of time associated with an event in the lifecycle of the resource 1960 Subject The topic of the resource sztuka ludowa - konkursy Identifier An unambiguous reference to the resource within a given context oai:cyfrowaetnografia.pl:3512 Title A name given to the resource XV powojenny konkurs szopek/ Polska Sztuka Ludowa - Konteksty 1960 t. 14 z.2 Description An account of the resource Polska Sztuka Ludowa - Konteksty 1960 t. 14 z.2, s. 111-115 Creator An entity primarily responsible for making the resource Reinfuss, Roman Language A language of the resource pol Publisher An entity responsible for making the resource available Instytut Sztuki PAN Type The nature or genre of the resource czas. Format The file format, physical medium, or dimensions of the resource application/pdf PDF Text Text capture metadata for PDF documents Text 22. O b r a z ó w 23. Łóżko mniejszych 24. P o d u s z k a jedna 25. S o m s i e k jeden 26. S o m s i e k dwiema poszewkami n a zboże 30. S z k l i w a o dwóch izbach, 6 pie­ 270 — 72 — 54 — 49. (różne wierzytelności, Szydlak w Wieliczce Gotowemi zostało w tym (!) 48 zł.) 430 10 po zmarłym wydatków wymienione wysokości w y n a g r o d z e n i e jest XV P O W O J E N N Y XV powojenny konkurs (a X V I I 1937) n a najpiękniejszą wał się w r o k u szopkę 1959 w a t m o s f e r z e w s z y s t k i m n a k o n k u r s obecny gu obfitości — stanowiące licząc sensacji. stała z f u t r e m oszacowana 18 za 24 zł s p r z e d a n e . wa g r 15 s z a c o w a n a szacowany stodoła z piwnicą wydźwięku zgrzytu, Narodowa s k i c h konkursów na nagrody; datnie suma że w dziejach t y msamym pieniędzy szopkarzy nizatorów wiadomość, oszaco­ stojące, której jest g r u n t za 12 d u k a t ó w Po spłaceniu przeznaczona dworski na jeden Miejska zmniejszyła rozdzielanych się w y ­ corocznie mię­ w p o s t a c i nagród i zakupów, co o r g a ­ konkursu a wśród szopkarzy postawiło wywołało w trudnej sytuacji, u c z u c i e żalu i zniechę­ cenia. (WMK - i 8 zł 12 g r c z y l i kowo znaczna. reszta została n i e l e t n i c h dzieci d l a opiekunów Podał: usta­ szopek, u w a g ę z w r a c a ł y duże ki przez: lalkami wykonane (zeszłorocznego Dudzika daniu prezentuje zdobywcę i Włodzimierza do teatru „Lalka" I nagrody), M a l i k a — który, w Warszawie odległej czony, lista zgłoszeń z Bibie, w s i K o n k u r s miał się j u ż w pobliżu p o m n i k a M i c k i e w i c z a ukazał się s k u r ­ zadyszany staruszek, ciągnąc z w y s i ł k i e m była dawno 75-letni zamknięta, Tomasz ciężkie, z b i t e z desek szopka wiejska, skromna, topornie to t y ­ wykonana, d l a większego e f e k t u różnymi d r u k o w a n y m i z mechanizmem do poruszania o p a t r z o n y m w potężne, ręcznie w y k o n a n e , koła Łata, sanki, na których stała p r z y k r y t a w o r k i e m s z o p k a . Była zębate ( i l . 1, 2). P o j a w i e n i e przystąpić do konkursu, po sprze­ czliwości tyle przyjęciem kilometrów spotkało licznie lalek za­ drewniane się spóźnionego szedł pieszo, a b y się z p e ł n y m ż y ­ zgromadzonej publicz­ ności. Sąd oraz O d strony przywieziona końcowi, nia ezenekierowskim. Tabora ku grody w stylu stara, wysłu­ szopka gdy t r a d y c j e w y k o n a ł n o w ą szopkę, r ó w n i e ż j a k p o p r z e d ­ utrzymaną z pozostałymi o 9 k m od Krakowa. Zdzisława rodzinne szop­ między­ swe blizny i rany. który pozo­ 61-let- który w w y t a r t y m m u n d u r z e szopkarza, szopki stałej p o s w y m z m a r ł y m o j c u , podtrzymując szop­ Tabor, blisko n a 3 metry przedstawieniach Wiatra Władysława Pietraszek jeszcze w czasach N r 49 otrzymała s z o p k a Dookoła w ś r ó d których szczególną z Edward stanął F r a n c i s z e k wysoką zbudowaną na licznych obrazkami, Mickiewicza pieniędzy S Z O P E K 1946. W p o r ó w n a n i u oklejona pomnika za 224 zł 15 g r . " w o j e n n y c h , która brała już udział w k o n k u r s i e w r o ­ ku zgłoszonych n a k o n k u r s była s t o s u n ­ w i o n o 48 błyszczących k o l o r o w y m i s t a n i o l a m i (pań­ Kamieński 162 zł 19 g r d ł u g ó w 754) ką z l a l k a m i , powa Ilość szopek dzień (kupił) W a w r z y n i e c Tataruchów. krakow­ szopkarskich n i e wyasygnowała a n i grosza dzy była po raz pierwszy koloro­ zdezelowana przypominała w e t e r a n a , Rada szacowane kalamajkowa n a zł 180, p o d n r 13 w e F r y w a ł d z i e pletami raczej pięć, za zł 2 g r 28. Chałupa, i garncarnia żona o nici zł 1 za zł 1 g r 16 k u p i o n y . [...] O b r a z k ó w n i m u r a r z , ze swoją d o b r y c h l a l e k . Drugą sensacją, majątek granatowa n a zł 24 kupioną z o ­ Spódniczka po g r 6 taksowanych kość — s z o p k i ze s c e n k a m i d o g r a n i a jasełek i k o m ­ bardzo licytacji z a 1 zł 6 g r k u p i o n a . Rańtuch kościoła M a r i a c k i e g o rzad­ około t a k s o w a n a zł 1 k u p i o n a za 2 zł 3 g r . Z a p a s k a odby­ l a t dużą zazwyczaj drogą za zł 40 [...] K o r a l i k ó w od r o ­ posypały się j a k z r o ­ od paru sukienna s z c z y z n y pieszej — E P ) Przede 167 zł koszta p r z e z Tataruchów. „Sukienka K O N K U R S krakowską wyniósł inwentarzach wynoszą 1831 r . s p r z e d a n o 61 15 d l a 2 księży biorących udział Reinfuss ku 8 maja pozostawiony wana nie spotykanej Roman gospodarzy „za w ó d k ę — 31 zł 6 g r ( t j . za w podobnych 68 — 1200 19 Wśród pogrzebowym" 30 zł. przy p o d zasiew) — 118 zł, i pokaźny w y d a t e k obchodzie ośm 42—48. ( Z a z a k u p i o n e z a g o n y p o l a ze z b o ż e m lub pogrzebie pogrzebowe zł 34. G a r n c a r n i a 41. 18 g r . S p o t y k a n e 90 — k a r n i , z sienią i komorą Wojciech około 25 k w a r t ! ) . Cały k o s z t p o g r z e b u 4 — 3 piece 33. Stodoła z j e d n y m sąsiekiem i 3 — 3 — 3 pięć wypalonych 32. D o m p o d p o l u d n i e 36—40. przy — 24 n a kapustę, d o b r e miarek Garnków w 1 — stara n a p l e w y dwie 3 — 2 — — 10 stare • 29. W i n ó w e k 31. z duży mniejszy 27. K o r y t o 28. P a k a 14 d - t t o nowe konkursowy dwie równorzędne przyznał w t y m r o k u Zdzisławowi pierwsze n a ­ Władysławowi Dudzikowi. Obydwie Wiatrowi szopki o du- 111 ��II. 1. Szopka. 1959 r. Wyk. Tomasz Łata. Bibice, pow. Kraków. II. 2. Szopka. 1959 r. (od tylu). Wyk. Tomasz Łata. II. 3. Autorzy niosący swe prace na konkurs. II. 4. Szopka. 1959 r. I I nagr. Wyk. Antoni Wojciechowski. II. 5. Szopka. 1959 r. I nagr. Wyk. Zdzisław Dudzik. 11. 6. Szopka. 1959 r. I I nagr. Wyk. Włodzimierz Malik. �żych rozmiarach kukiełkowych cych W. w scenki pełne wyróżniała kolorystyką się oraz do zespoły t r a d y c y j n y c h jasełkach Wiatra piękną posiadały oraz dzo poprawna ła się W grupie w bogatym i starannie d r u g i c h nagród już W ł o d z i m i e r z Godyń. Z. G o d y n i a , zwyciężenia część Każdy jednak wiązał to z Ruta bowiem odznacza­ ( i l . 6). wspomniany Tarnowski, oraz wyróżnionych 13-letni drugą na­ Wojciechowskiego podjęli próby prze­ płaskości, którą o d z n a c z a się najlepiej wykonanych wymienionych w inny wyżej sposób. prze­ szopek. autorów roz­ Wojciechowski, budynku — motyw poszerzający par­ łamanych scho­ barokowych, d ó w , zapożyczony z kościoła n a Skałce ( i l . 4). G o d y ń zaś, mniej widać obciążony tradycyjnymi kanonami, zrobił szopkę o r z u c i e półkolistym, w p o s t a c i Barbakanu, szego piętra n a d którym i wież, połowy umieścił k o n s t r u k c j e p i e r w ­ co dało w rezultacie n o w ą f o r m ę bryły, n i e spotykaną d o t y c h c z a s zupełnie w k a c h k r a k o w s k i c h ( i l . 7). S z o p k a T a r n o w s k i e g o , nana talu waną 114 jak zwykle zdobniczym, bryłę bardzo starannie, posiadała budynku, która o szop­ wyko­ bogatym dość słabo w dodatku de­ zakompono­ gubiła się przeładowanej dekoracji. N i e wyróżniała się a r t y s t y c z n y m i w a l o r a m i szopka go R u t y , który p o k i l k u latach przerwy rów­ Antonie­ znowu wziął udział w k o n k u r s i e . Wśród szopka pięciu nagród Ferdynanda prawna w formie oryginalna, stawień i kolorze, zaopatrzona jasełkowych. szukając nowej wieżowym w Z szopka t a była niewolniczo może formy herbie okazać bodny pod scenkę praca uwagę dosyć duża, może zbyt i lalki do Adama W przed­ oparł się n a t r ó j wykonaniu prymitywna i się w z o r u . S a m pomysł trafny, jeśli rozwinie względem go autor w za­ B u j a k a , który obecnym zanadto po­ mało nienagrodzonych wyjściowej jeszcze się pracach zwracała ale szopek Krakowa. trzymała swych trzecich Sadowskiego, sługuje n a w y m i e n i e n i e w przyszłych sposób b a r d z i e j kolorystycznym i zbyt jednak swo­ dekoracyj­ nym. uświęcony tradycją prostokątny r z u t p o d ­ stawy, wprowadził — j a k o element ter skromniej lalek się: były szopki A . nawet zadanie utrzymując Antoni obydwaj owej ważna znaleźli Spośród grodą n a j c i e k a w s z e i typie M a l i k ( i l . 5), F r a n c i s z e k Wojciechowski, Zbigniew w w nież s w y m i wyko­ Z. D u d z i k a , b a r ­ dekoracyjnym, doskonałych Szopka proporcjami, a r c h i t e k t u r z e , ale pod względem kolekcją Antoni swej występują­ krakowskich. doskonałymi n a n y m d e t a l e m zdobniczym. Szopka wyposażona przedstawień lalek Omawiany jennym ga okresie powo­ — j e s t k o n k u r s e m j u b i l e u s z o w y m , co wyma­ jakiegoś Jak wynika przez Sekcję Sztuki PAN mentację t u konkurs jako X V podsumowania, z danych Badania w tylko statystycznych Plastyki Krakowie, wszystkich choćby w Ludowej która konkursów, 15 l a t n a k o n k u r s a c h zostało cyfrowego. opracowanych Instytutu prowadziła w doku­ ciągu m i n i o n y c h przedstawionych łącz­ n i e 528 s z o p e k p r z e z 216 uczestników. Spośród t e j n a pozór z n a c z n e j dzie, którzy liczby szopkarzy do konkursu — 128 z n i c h t o l u ­ stanęli r a z j e d e n , brało udział d w a l u b t r z y r a z y . P ó ź n i e j c y f r y się zmniejszają, 57 osób szybko t a k ż e d o g r u p y stałych u c z e s t n i k ó w , �7 Szopka. 1959 r II nagr. Wyk. ka. 1959 r. Wyk. Jan Przeworski. Jacek Kordek. biorących p r z y n a j m n i e j powojennych, cie: wchodzi 86-letni m u r a r z Aleksander nowski Kudłek 10 r a z y teatru, 6 osób, a Władysław i pouczają wszystkim podaną jak i gu 15 l a t z a l e d w i e Franciszek Tar­ Dudzik — re— kamieniarz konkursach, obecnych. robotnicy wyżej oraz liczbę Dane we zarówno statystyczne interesują ucząca 215 się się przede młodzież. uczestników Na konkursów było: uczącej . się młodzieży 108 ( w 65 t y m 14 m u r a r z y ) ( o d szkoły po podstawowej uczelnie akademic­ kie) inteligentów bez Organizowane wadziły wśród Na przez do wyłonienia której padają czele tabeli zdobywca do . . . . podanego wystawców zawodu 9 2 n i m idzie nagród się dopro­ nagrody. Franciszek Zdzisław ostatnio Krakowa W i a t r , który, przystępując konkursu dopiero w 8 ra­ Dudzik, (1947—1959); szopkarzy po raz 1957 r o k u , zdołał 1958 i 1959) uzyskać pierw­ nagrodę. W związku z XV, jubileuszowym pięciu zasłużonych s z o p k a r z y konkursem, o t r z y m a ł o Złote ki Miasta K r a k o w a , przyznane Odzna­ i m p r z e z Miejską Ra­ dę N a r o d o w ą . Są t o : n e s t o r k r a k o w s k i c h s z o p k a r z y — 31 zbiorowych szą cią­ ekstraklasy, pierwsze znajduje najwybitniejszych do konkursy l a t a c h 1946—1957 otrzymał nagrodę. P o Władysław pierwszy lat szopkarskiej najczęściej 7 pierwszych grupy wszedł szereg się laureatów T a r n o w s k i , który w zy p i e r w s z ą znikoma. ich w 4. już d w u k r o t n i e ( w r o k u robotników jest razy), Przeworski n a s , że s z o p k a r s t w e m szopki (10 W o j c i e c h o w s k i , 6 1 - l e t n i m u r a r z , który brał udział przedwojennych wykonujących protokołach k o n k u r s o w y c h z a n o t o w a n o Zdzisław dotychczasowych kobiet W i W ł a d y s ł a w T u r s k i — r o b o t n i k (13 r a z y ) o r a z A n t o n i wszystkich Ilość mianowi­ Owsiński — dekorator Marian Szop­ Wyk. udział w k o n k u r s a c h zaledwie — m u r a r z (11 r a z y ) , kwizytor Zbigniew Godyń. II. X. II. 9. Szopka. ¡959 r. Władysław (drużyna harcerska, uczniowie liceum). Fot. Owsiński, Wojciechowski, nowski. Jan Swiderski. Włodzimierz Zdzisław Dudzik i Malik, Antoni Franciszek Tar­ � https://zbiory.etnologia.uw.edu.pl/files/original/66e3bac62c26686fc8ab9e729ae47cff.pdf 43ecb5f5813273b4965bad4aad22a350 Dublin Core The Dublin Core metadata element set is common to all Omeka records, including items, files, and collections. For more information see, http://dublincore.org/documents/dces/. Title A name given to the resource Książki Text A resource consisting primarily of words for reading. Examples include books, letters, dissertations, poems, newspapers, articles, archives of mailing lists. Note that facsimiles or images of texts are still of the genre Text. Dublin Core The Dublin Core metadata element set is common to all Omeka records, including items, files, and collections. For more information see, http://dublincore.org/documents/dces/. Relation A related resource oai:cyfrowaetnografia.pl:publication:5461 Rights Information about rights held in and over the resource Licencja PIA Date A point or period of time associated with an event in the lifecycle of the resource 2010 Subject The topic of the resource dziedzictwo kulturowe Śląsk Cieszyński - dziedzictwo kluturowe Identifier An unambiguous reference to the resource within a given context oai:cyfrowaetnografia.pl:5078 Title A name given to the resource Analiza Jana Szczepańskiego - Korzeniami wrosłem w ziemię Dziedzictwo kulturowe Śląska Cieszyńskiego i jego rola w życiu codziennym / Dziedzictwo kulturowe jako klucz do tożsamości pogranicza polsko-czeskiego Description An account of the resource Dziedzictwo kulturowe jako klucz do tożsamości pogranicza polsko-czeskiego; pod red. Haliny Rusek,Agnieszki Pieńczak i Jacka Szczyrbowskiego, s.188-195 Creator An entity primarily responsible for making the resource Rembierz, Marek Language A language of the resource pol ang. cz. Publisher An entity responsible for making the resource available Wydział Etnologii i Nauk o Edukacji Uniwersytetu Śląskiego w Cieszynie Format The file format, physical medium, or dimensions of the resource application/pdf PDF Text Text capture metadata for PDF documents Text Marek Rembierz Uniwersytet Śląski w Katowicach Instytut Nauk o Edukacji Dziedzictwo kulturowe Śląska Cieszyńskiego i jego rola w życiu codziennym. Analiza Jana Szczepańskiego Korzeniami wrosłem w ziemię Rozpatrując dziedzictwo kulturowe Śląska Cieszyńskiego i jego rolę w życiu codziennym mieszkańców tego regionu warto zwrócić uwagę – na cieszącą się popularnością wśród mieszkańców Ustronia i szerzej Śląska Cieszyńskiego – książkę Korzeniami wrosłem w ziemię1. Jej autorem jest wybitny socjolog Jan Szczepański (1913-2004). Książka ta dotyczy rzeczywistości kulturowej Ustronia i Śląska Cieszyńskiego z końca XIX wieku i pierwszego trzydziestolecia XX wieku; zaświadcza się tu o faktycznych treściach formacji kulturowej, która przeminęła w dużej mierze bezpowrotnie2. W jaki sposób Szczepański uchwycił elementy kultury Śląska Cieszyńskiego, a zwłaszcza Ustronia, w której się kształtował w czasie dzieciństwa i dorastania? Powiedzieć, że uchwycił je jako socjolog, to o wiele za mało. W mass-mediach często socjolodzy występują jako tzw. eksperci, komentujący wydarzenia społeczne; a bywa, że niektórzy jawią się jako „komentatorzy od wszystkiego”. Szczepański nie był tego typu socjologiem, który zadowala się błyskotliwym, acz powierzchownym komentarzem3. 1 Odwołania do tej książki na podstawie wydania Ustroń 2009; przy cytatach z tej książki strony będę podawał w nawiasie umieszczonym na końcu danego cytatu. . 2 Zob. też: J. Szczepański: Dzienniki z lat 1935-1945. Opr. K.D. Kadłubiec. Ustroń 2009. 3 Por. K. Lutyńska: O badaniach socjologicznych inspirowanych i inicjowanych przez Profesora po wojnie. W: Jan Szczepański. Humanista – uczony – państwowiec. Księga wspo- �Marek Rembierz: Dziedzictwo kulturowe Śląska Cieszyńskiego... 189 Dążył do pogłębionego zrozumienia znaczenia interesujących go zjawisk. Korzeniami wrosłem w ziemię także przenika takie dążenie4. Określając postawę badawczą Szczepańskiego należy uwzględnić, że jego droga do socjologii wiodła przez filozofię. I to w dwójnasób: filozofia odegrała istotną rolę w edukacji licealnej i w czasie studiów. W cieszyńskim liceum miał Szczepański lekcje filozofii z Julianem Przybosiem (1901-1970). Podstawą była książka Wstęp do filozofii, autorstwa wiedeńskiego filozofa i pedagoga Wilhelma Jerusalema (1854-1923). Jedna czwarta treści tego podręcznika dotyczy zagadnień należących do socjologii. Szczepański zaświadcza, że po raz pierwszy na lekcjach filozofii zetknął się on z socjologią. I uznał ją za dziedzinę, która pozwala mu lepiej zrozumieć świat i lepiej zrozumieć siebie. Fascynacja socjologią ma źródło w zajęciach z filozofii, służących rozbudzaniu i systematyzowaniu pogłębionej refleksji nad światem. Dociekanie sensu zjawisk i istoty tego, co jest nam dane w naszym doświadczaniu świata jest stale obecne w „socjologii rozumiejącej” Szczepańskiego5. W Korzeniami wrosłem w ziemię zastanawia się on, jakie ma znaczenie dla jego osobowej tożsamości, że kształtował się w środowisku kulturowym Ustronia, jaki to nadało sens jego postawie życiowej? Autor pyta o znaczenie tego, co go ukształtowało i co zarazem nadaje znaczenie jego egzystencji, o trwały sens zdarzeń codziennych, uchodzących z pamięci, które wszakże wydatnie formują ludzką tożsamość6. Jan Szczepański łączy na kartach Korzeniami wrosłem w ziemię i w swej postawie badawczej dwie różniące się kultury intelektualne – kulturę filozoficzną i socjologiczną. A przecież niektórzy wskazują na dość radykalne rozdarcie między nastawieniem badawczym filozofa i nastawieniem socjologa w sprawach społecznych. „Ziejąca przepaść” między oglądem rzeczywistości dokonanym przez filozofa i przez socjologa – jak ujmuje to Tadeusz Kotarbiński – bierze się stąd, że socjolog „pracuje na materiale dziejów, gromad ludzkich, kultur masowych” i częstokroć bywa „urzeczony fikcją rzeczywistości społecznej ponadindywidualnej, a różnej od międzyosobniczych stosunków”7. Natomiast filozof nie wierzy w ową fikcję rzeczywistości społecznej, lecz swą uwagę kieruje na relacje międzyludzkie; zazwyczaj przyjmuje inną koncepcję rzeczywistości społecznej, wręcz inną wizję świata. To nie ogólna fikcja rzeczywistości społecznej ponadindywidualnej, ale fundamentalne relacje międzyosobowe interesują filozofa. Szczepański, będąc socjologiem, nie dał się uwieść fikcji rzeczywistości społecznej i zwracał uwagę – w Korzeniami wrosłem w ziemię oraz w dociekaniach o indywidualności i sprawach ludzkich – na relacje międzyosobowe. Nie tylko relacje międzyjednostkowe, ale właśnie międzyosobowe. Pytał o to, jak kształtuje się ludzki umysł, ludzka wyobraźnia i ludzki charakter, a nie tylko o to jak kształtują się wielkie grupy społeczne i zależne od nich tożsamości i role społeczne. Jeśli popatrzymy na te pytania w kontekście wielkiego mnień. Red. J. Kulpińska. Warszawa 2005, s. 146-151; K. Łęcki: Profesor i „socjologiczny odruch warunkowy”. W: Jan Szczepański. Humanista…, s. 157-163. 4 Por. M. Porębski: Jan z Brzeziny. W: Jan Szczepański. Humanista…, s. 90-96. 5 Zob. J. Szczepański: Interpretacja i rozumienie ludzkiego zachowania. W: Tenże: Odmiany czasu teraźniejszego. Warszawa 1973, s. 499-518. 6 Zob. M. Rembierz: Źródła i dylematy tożsamości. Filozofia wobec pytań o treść tożsamości i sens egzystencji. „Colloquia Communia” (Tożsamość człowieka wobec życia i śmierci) 2 (69) 1999. Red. J. Mizińska i H. Rarot, Lublin 1999, s. 11-39. 7 T. Kotarbiński: Myśli o ludziach i ludzkich sprawach. Wrocław 1986, s. 240-241. �190 Dziedzictwo kulturowe • Kulturní dědictví konfliktu XX wieku między systemami kolektywistycznymi a systemami akcentującymi istnienie i wolność jednostki, to Szczepański jest po stronie jednostki, po stronie osoby. W Korzeniami wrosłem w ziemię to ukierunkowanie jest widoczne i wskazuje na to już tytuł książki opublikowanej w roku 1983. W tym samym czasie, w podziemnym obiegu wydawano publikacje Hannah Arendt (1906-1975) o człowieku wykorzenionym, o człowieku systemów totalitarnych. Co czynił z człowiekiem państwowy socjalizm i co robił narodowy socjalizm? Wykorzeniał, wyrywał człowieka z korzeniami z tej kultury i tradycji, w których wzrastał. Państwowy socjalizm i narodowy socjalizm projektowały nowego człowieka na modłę swych ideologii. Natomiast Szczepański pokazuje, że człowiek powinien być człowiekiem zakorzenionym i nie ma dać się wykorzenić, nie ma ulec fikcji społecznych ideologii, które chcą zrobić z niego tylko trybik historii według jakieś ideologicznej wizji. Szczepański pokazuje, że człowiek ma być sobą u siebie współdziałając z innymi. Człowiek ma „wrośniętą korzeniami w ziemię” własną historię i ma swą ziemię. Nie ma dać sobie wydrzeć własnych korzeni przez systemy społeczne, czy to narodowy socjalizm, czy państwowy socjalizm8. Człowiek jest wezwany, aby zmagać się o ukształtowanie i zachowanie własnej indywidualności. Interesującą uwagą kończą się refleksje o wierze w Korzeniami wrosłem w ziemię: Między 1918 a 1945 rokiem mieszkańcy Ustronia cztery razy zmieniali obywatelstwo czy przynależność państwową: od upadku Austro-Węgier, przez Polskę, hitlerowskie Niemcy (Śląsk Cieszyński stanowił „eingegliederte Ostgebiete”) do Polski Ludowej. Dla wielu ludzi wiara była podstawową identyfikacją. Zaczynało się to w wielowyznaniowej i wielonarodowej monarchii Habsburgów (s. 70). Dzieje mieszkańców Ustronia pokazują wtórność zmieniającej się przynależności państwowej i przypadkowość podporządkowania systemom politycznym. Dzisiejsze myślenie o dziejach i sprawach państwa przepojone bywa ideologią narodu, wywodzącą się z ducha romantyzmu. I jako pierwotne poczucie tożsamości ludzie miewają identyfikacje narodowe. Szczepański pokazuje, że pierwotna jest identyfikacja ze swym otoczeniem rodzinnym i bliskim środowiskiem, w którym jest się zakorzenionym. Pokazuje, że były AustroWęgry i była Polska. I były to te dwa okresy, kiedy on się duchowo formował, a książka Korzeniami wrosłem w ziemię jest jakby przepojona duchem otwartej, wielowyznaniowej i wielonarodowej Europy9. Później nastały zamknięte systemy totalitarne i monopartyjne, hitlerowskie Niemcy i Polska Ludowa, w których przyszło działać Szczepańskiemu. Przyszło mu przenosić w nowe czasy dawną tradycję, w której się ukształtował. Przenosić ją w politycznie trudne czasy, w których mocna indywidualność i oparte na tradycji relacje międzyosobowe nie były w cenie z punktu widzenia panujących ideologii. Autor książki Korzeniami wrosłem w ziemię, analizując różne szczegóły z codziennego życia, ukazuje ich istotne znaczenie w kształtowaniu osobowej tożsamości człowieka. Umie on odkryć sens i wagę spraw, które umykają uwadze innych. 8 Zob. M. Rembierz: Sprawy ludzkie według Jana Szczepańskiego. W: Tradycja i współczesność. Folklor – język – kultura. Red. D. Czubala, M. Miczka-Pajestka. Bielsko-Biała 2009, s. 441-447. 9 Zob. m.in. R. Buttiglione, J. Merecki: Europa jako pojęcie filozoficzne. Lublin 1996; N. Lobkowicz: Dziedzictwo Europy. W: Tenże: Czas kryzysu, czas przełomu. tłum. G. Sowiński. Kraków 1996, s. 5-20; M. Rembierz: Współczesne procesy integracji a paradoksy tożsamości europejskiej. „Bielsko-Bialskie Studia Europejskie” 2008, nr 2, s. 47-60. �Marek Rembierz: Dziedzictwo kulturowe Śląska Cieszyńskiego... 191 Czym było pranie, zwłaszcza pranie bielizny? Osiągnie czystości „ciała, bielizny, pościeli, podłóg” i czystości „wybielonych ścian” postrzegano w kategoriach „symbolu i wskaźnika czystości duszy” (s. 58). Częstokroć z wielkim trudem wypracowana fizycznie widoczna czystość manifestowała zarazem wymiar duchowo-moralny: „Czystość noszonych rzeczy, była jakby miarą wartości człowieka” (s. 58). Szczepański udostępnia będące jego udziałem doświadczenie podstawowych wartości moralnych, których urzeczywistnienie w społecznie uznanej aksjosferze10 jest ściśle zespolone z zachowaniem czystości. W badaniach nad obecną kulturą zwraca się uwagę na wzrastającą ilość „ludzi wykorzenionych” i wzmagające się zjawisko „kulturowej bezdomności”. Albert Schweitzer w studium Czynniki hamujące rozwój kultury w naszym życiu gospodarczym i duchowym wskazuje – już w połowie XX wieku – na przejawy „kulturowej bezdomności”: Wolność duchowa i materialna są ze sobą związane. Kultura wymaga istnienia ludzi wolnych. Współczesnego człowieka cechuje jednak ograniczenie wolności i osłabienie zdolności myślowej. […] Brak wolności potęgują ogromne aglomeracje miejskie, odrywające ludzi od żywiącej ich ziemi, od własnego domu i od natury11. Utrata własnej ziemi i własnego domu skutkuje „nienormalnym życiem”. Radykalna zmiana stylu życiu (symbolizowana m.in. przez „miasta-sypialnie”) odrywa człowieka od tradycyjnego „istnienia-w-domu”. W rzeczywistości społecznej, którą przypomina Szczepański, dom był „osią świata”, organizującą przestrzeń i całokształt ludzkiego życia12. Każda sprawa życiowa zaczynała się i kończyła w domu. Dom organizował ludzki świat. Obraz domu rodzinnego jako moralnie uporządkowanej przestrzeni życia odtwarza Szczepański w Korzeniami wrosłem w ziemię. Wyraziście ukazany został ład moralny określający funkcjonowanie domu i jego trwałość: Istnienie człowieka było uporządkowane według urządzenia domu. Każda czynność, każda rzecz miała tu swoje miejsce, dokonywała się w wyznaczonym czasie. [...] Doskonałość gospodarstwa zależała od doskonałości domu. Dom musiał więc być doskonały. Dzieci musiały dorastać do jego doskonałości. Dom zapewniał nie tylko ciągłość pokoleń, ale także ich jakość (s. 74). Istotny jest tu akcent położony na kwestię jakości i doskonałości życia, które kształtują się dzięki „istnieniu w domu” i dzięki wymaganiom stawianym uczestnikom życia domowego. Dom był miejscem, w którym trzeba wykonać „twardo i kamiennie” obowiązki. A jedzenie nie każdemu się należało, bo jeśli „chcesz jeść, to najpierw zapracuj”. Dlatego też dzisiejsze formy pomocy socjalnej, jako rozdawnictwa dóbr, skutkują głęboką demoralizacją, gdyż oduczają „twardego i kamiennego” obowiązku pracy na chleb. 10 Zob. J. Lipiec: Świat wartości. Wprowadzenie do aksjologii. Kraków 2001, s. 30-37. 11 A. Schweitzer: Czynniki hamujące rozwój kultury. W: I. Lazari-Pawłowska: Schweitzer. Warszawa 1976, s. 129 i n. 12 Zob. M. Rembierz: Egzystencjalne i aksjologiczne doświadczenie domu rodzinnego. W: Kultura dnia codziennego i świątecznego w rodzinie. Red. L. Dyczewski i D. Wadowski. Lublin 1998, s. 41-57. �192 Dziedzictwo kulturowe • Kulturní dědictví Czym była szkoła? Była swoistym światem, który organizował logos. Była ona skupiona na logosie, na rozumieniu sensu słowa. Do szkoły skupionej na logosie przychodziło się już w dużej mierze ukształtowanym. Zdolność rozumienia i szacunek dla wagi słowa nabywało się dzięki obserwacji rozmów prowadzonych w rodzinie. Szczepański pisze o wdzięku rozmowy, której się uczyło w czasie spotkań rodzinnych i stwierdza: „Rozmowa była sprawą poważną” (s. 54). W domu uczono słuchania i rozmawiania, a nie tylko wydawania atawistycznych dźwięków pozorujących komunikowanie się: „yyy”, „czeego!”, „ooo”, „eee, taam!”, „no too”, „hm”, „ejjja!”, „tee, e…”. Gdy dziś wchodzi się do szkoły na przerwie, to częstokroć uczniowie odzywają się w formie zdecydowanie nieartykułowanej. Czy swoisty świat szkoły, który jest podporządkowany prawom logosu, w którym dominuje szacunek dla słowa i chęć jego zrozumienia, staje się już zapomnianą (wręcz niebyłą) przeszłością? „Rozmowa była sprawą poważną”, a człowiek mówiący „byle co”, bez odpowiedzialności za wypowiadane słowo, był osobą niegodną zaufania i szacunku. Akcent pada na odpowiedzialność za słowo. Dzisiaj często spotykamy w życiu prywatnym i w sferze publicznej zwrot: „a tak mi się tylko powiedziało”, ktoś oświadcza w ten sposób, że nie bierze odpowiedzialności za słowo i czuje się usprawiedliwiony z manifestowania własnej niesolidności13. W świecie przedstawionym w Korzeniami wrosłem w ziemię mamy jednoznaczną zasadę: kto nie jest odpowiedzialny za słowo, ten jest osobą niegodną zaufania; jeśli ktoś nie bierze odpowiedzialności za słowo, to należy go traktować jako osobę niegodną szacunku. Osąd, iż ktoś jest „godzien zaufania” i „godzien szacunku” stanowi jedno ze źródeł dla przekonania, że człowiek ma swą osobistą godność albo ją zatracił. „Człowiek poważny”, to istotna kategoria wśród wartości i wzorców osobowych w Korzeniami wrosłem w ziemię. Kształtowanie się tożsamości człowieka powinno być procesem formowania się człowieka poważnego, konsekwentnie zmagającego się z własnym losem. Człowiek doświadczając „twardego i kamiennego” oporu materii w jego najbliższym środowisku (rodzinnym domu i gospodarstwie), powinien stawać się człowiekiem poważnym, aby przezwyciężyć napotykane przeciwności, których życie nie szczędzi i przemóc własne słabości, które ujawniają się w kontekście nowych wyzwań. Słowo „obowiązek” i powinność jego wykonania – włącznie z ich religijną interpretacją – w różnych konfiguracjach są stale obecne w Korzeniami wrosłem w ziemię. Tak oto Szczepański interpretuje Wielki Piątek: Dla surowych i prostodusznych ewangelików Wielkanoc, była świętem przypominającym o bezwzględności obowiązku. Przecież Jezus przyszedł na świat, by swoją męką zbawić ludzi i ten swój obowiązek wykonał bez reszty (s. 113). Nakaz sumiennego wykonania obowiązku jest fundamentem etyki; to obowiązek odgrywa w niej pierwszorzędną rolę. Ale także jest tu miejsce dla zadowolenia i radości, uzyskanych dzięki wykonaniu obowiązku. Kwestię kształtowania rzetelności podejmuje końcowy rozdział zatytułowany „Rodzice”: 13 Zob. M. Ossowska: Normy moralne. Próba systematyzacji. Warszawa 1985, s. 114-125. �Marek Rembierz: Dziedzictwo kulturowe Śląska Cieszyńskiego... 193 Mama nie zważała na protesty wynikające z popękania skóry, pozbijanych paznokci, tylko kazała stopy szorować rzetelnie (s. 121). Walor rzetelności, niezbędny w relacjach międzyludzkich, w różnego typu pracy, także w badaniach naukowych, kształtuje się począwszy od wykonywania podstawowych czynności. Ukazuje to opis mycia stóp w strumyku. Zimna woda, kamor oraz polecenia, aby czyścić i nie gadać. Elementarną czynność należy spełniać rzetelnie. Trudno o lepszą szkołę ćwiczącą w rzetelności. Lektura Korzeniami wrosłem w ziemię pozwala na nowo przemyśleć powagę, rzetelność, uczciwość, obowiązek i zastanowić się nad wartościami etycznymi minionego już świata, w którego rzeczywistości dzięki książce możemy uczestniczyć. Współczesny świat okazuje się radykalnie odmienny od świata ludzi, którzy sens życia pojmowali jako obowiązek „wobec gospodarstwa, wobec dzieci i przyszłych pokoleń, wobec Boga i wobec społeczności”. Szczepański tak oto ujmuje destrukcyjne zmiany zachodzące w etosie w XX wieku: kolejno się zmieniające państwa i ustroje w coraz szybszym tempie wprowadzały zmiany podważające sens tych obowiązków (s. 122). Doprowadziło to do sytuacji, w której ojciec Szczepańskiego dożył tego, że można mu odebrać ziemię i dom, […] i że to wszystko, co stanowiło sens długiego życia, rozpadło się stopniowo, zastępowane przez nowe formy bycia, obce i niezrozumiałe (s. 122). Te „nowe formy” mają być „obce i niezrozumiałe” zwłaszcza z tej przyczyny, iż „[n] ie istniały w nich trwałe zobowiązania wobec niczego” (s. 122). Brak takich zobowiązań skutkuje kryzysem sensu, który upatrywano w ludzkich działaniach i zmaganiach. Szczepański w dużym stopniu identyfikuje się z tym dziedzictwem kulturowym Śląska Cieszyńskiego, które odgrywało istotną rolę w życiu codziennym, a które dziś już nie funkcjonuje w codzienności. Szczepański w swej narracji przytacza postawę wnuka Czerwonej Chmury (wodza Dakotów), gdy obaj patrzyli na miasto u podstaw góry: Charles Czerwona Chmura pokazał ręką miasteczko i zapytał: «Widzisz to miasto?» «Widzę odpowiedziałem». «Ja go nie widzę. Ja widzę ten kraj, jakim był w mojej młodości» (s. 102). Postawę podobną do tej, którą prezentuje Charles Czerwona Chmura, można dostrzec w wypowiedziach Szczepańskiego. On również widzi obecność dawnego dziedzictwa i dostrzega jego aktualność. Gdy rozpatruje kulturowe walory Cieszyna, to osadza je w szerszym kontekście tradycji austro-węgierskiej: w latach sześćdziesiątych znalazłem się w Lublanie, a potem w Bratysławie i pętałem się sam po starych uliczkach, odnajdywałem w nich spokój i smętny uśmiech czasu zatrzymanego w fasadach Cieszyna (s. 93). Dziedzictwo lokalne okazuje się elementem o wiele większego uniwersum, w którego przestrzeni jednak odnajduje się kto dobrze przyswoił sobie cechy danej kultury lokalnej. �Dziedzictwo kulturowe • Kulturní dědictví 194 Bibliografia: Buttiglione R., Merecki J.: Europa jako pojęcie filozoficzne. Lublin 1996 Lipiec J.: Świat wartości. Wprowadzenie do aksjologii. Kraków 2001 Lobkowicz N.: Dziedzictwo Europy. W: Tenże: Czas kryzysu, czas przełomu, tłum. G. Sowiński. Kraków 1996, s. 5-20 Lutyńska K.: O badaniach socjologicznych inspirowanych i inicjowanych przez Profesora po wojnie. W: Jan Szczepański. Humanista – uczony – państwowiec. Księga wspomnień. Red. J. Kulpińska. Warszawa 2005, s. 146-151 Łęcki K.: Profesor i „socjologiczny odruch warunkowy”. W: Jan Szczepański. Humanista – uczony – państwowiec. Księga wspomnień. Red. J. Kulpińska. Warszawa 2005, s. 157-163 Ossowska M.: Normy moralne. Próba systematyzacji. Warszawa 1985 Porębski M.: Jan z Brzeziny. W: Jan Szczepański. Humanista – uczony – państwowiec. Księga wspomnień. Red. J. Kulpińska. Warszawa 2005, s. 90-96 Rembierz M.: Egzystencjalne i aksjologiczne doświadczenie domu rodzinnego. W: Kultura dnia codziennego i świątecznego w rodzinie. Red. L. Dyczewski, D. Wadowski. Lublin 1998, s. 41-57 Rembierz M.: Źródła i dylematy tożsamości. Filozofia wobec pytań o treść tożsamości i sens egzystencji. „Colloquia Communia” (Tożsamość człowieka wobec życia i śmierci) 2 (69) 1999. Red. J. Mizińska i H. Rarot. Lublin 1999. s. 11-39 Rembierz M.: Współczesne procesy integracji a paradoksy tożsamości europejskiej. „Bielsko-Bialskie Studia Europejskie” 2008, nr 2, s. 47-60 Rembierz M.: Sprawy ludzkie według Jana Szczepańskiego. W: Tradycja i współczesność. Folklor – język – kultura. Red. D. Czubala, M. Miczka-Pajestka. Bielsko-Biała 2009, s. 441-447 Schweitzer A.: Czynniki hamujące rozwój kultury. W: I. Lazari-Pawłowska: Schweitzer. Warszawa 1976, s. 128-140 Szczepański J.: Interpretacja i rozumienie ludzkiego zachowania. W: Tenże: Odmiany czasu teraźniejszego. Warszawa 1973, s. 499-518 Szczepański J.: Korzeniami wrosłem w ziemię. Ustroń 2009 Szczepański J.: Dzienniki z lat 1935-1945. Opr. K. Kadłubiec. Ustroń 2009 Shrnuti Kulturní dědictví Těšínského Slezska a jeho role v každodenním životě. Analýza Jana Szczepańského „Korzeniami wrosłem w ziemię” Když rozebíráme kulturní dědictví Těšínska a jeho úlohu v každodenním životě jeho občanů, je třeba se pozastavit nad čtenářským úspěchem nejen mezi obyvateli Ustroně, ale i širšího Těšínska knížky „Korzeniami wrosłem w ziemię“ (Vrostl jsem kořeny do země). Jejím autorem je světoznámý sociolog Jan Szczepański (1913-2004), dr. h. c. také brněnské univerzity (1969), ustroňský rodák. Píše v ní o kulturní specifice Ustroně a Těšínska od konce XIX. století do 30. let století následujícího, která dneska již patří minulosti. Szczepański ve své naraci přivolává vnuka Černého Mraku (vůdce Dakotů), když oba měli před zraky město na úpatí hory. – „Vidíš to město?“ – zeptal se vůdce. – „Vidím“ – odpověděl �Marek Rembierz: Dziedzictwo kulturowe Śląska Cieszyńskiego... 195 vnuk. – „Já ho nevidím. Vidím jen to, co tu bylo v mém mládí“. Skoro s analogickou situací se setkáváme u Szczepańského v jeho „Kořenech“. Díky nim si znovu uvědomujeme význam takových hodnot, jako jsou poctivost, odpovědnost, svědomitost, a také se můžeme zamyslet nad etickými hodnotami světa, který již navždy odešel, ale díky Szczepańskému stále žije. Ve své knížce vyjadřuje i zásadu, že ten, kdo není odpovědný za slovo, si nezasluhuje na úctu. Jen člověk odpovědný má svoji důstojnost, a ta je důležitou kategorií osobnostních vlastností. Formování lidské identity by mělo být procesem formování člověka váženého, který nikdy neuhýbá před svým osudem. Člověk, který ví, jak chutná tvrdý chleba, má předpoklady, aby byl člověkem váženým a měl sílu překonat vlastní slabost, všechny překážky, které mu nastraží život. Summary Cultural heritage of Cieszyn Silesia and its role in daily life. An analysis of Jan Szczepański’s “Korzeniami wrosłem w ziemię” (”With Roots I Grew into the Land”) Considering the cultural heritage of Cieszyn Silesia and its role in the residents’ daily life, attention should be paid to a very popular book among the inhabitants of Ustroń and the whole Cieszyn Silesia – “With Roots I Grew into the Land” by an eminent sociologist Jan Szczepański (1913-2004). The book explores the cultural reality of Ustroń and Cieszyn Silesia at the end of the 19th century and the first three decades of the 20th century. Real contents are certified here of the cultural system, which has mostly irreversibly disappeared. In his narration, Szczepański refers to the attitude of the Red Cloud’s (a chief of Dakota Indians) grandson in the situation when they both looked at a town at the feet of a mountain: “Charles the Red Cloud showed the little town with his hand and asked: ‘Can you see this town?’ ‘Yes, I answered’. ‘I can’t see it. I can see the country as it used to be in my youth’”. A similar attitude to this presented by Charles the Red Cloud can be observed in Szczepański’s opinions. Reading “With Roots I Grew into the Land” allows for re-thinking the significance, reliability, honesty, responsibility, and for pondering over ethical values of the past world, in which we can take part owing to the book. The book promotes an unambiguous principle: who is not responsible for words is not trustworthy; who does not take responsibility for words does not deserve respect. The judgment whether someone is “trustworthy” or “worth respecting” is a source of belief that one has one’s personal dignity or has lost it. The “serious man” is a significant category among values and personal models in “With Roots I Grew into the Land”. Shaping the man’s identity should be the process of forming a serious man, who consistently wrestles with the fate. By experiencing the “hard and stony” resistance of the matter in the nearest environment (family home or farm), the man ought to become a serious person in order to overcome adversities, which frequently occur in life, and in order to break the weaknesses which appear in the context of new challenges. � https://zbiory.etnologia.uw.edu.pl/files/original/c5ba633d25dc8fdbae22965ae5d1f3f4.pdf be8663953e113ae35c6f4cfe0a113b88 Dublin Core The Dublin Core metadata element set is common to all Omeka records, including items, files, and collections. For more information see, http://dublincore.org/documents/dces/. Title A name given to the resource Polska Sztuka Ludowa - Konteksty Text A resource consisting primarily of words for reading. Examples include books, letters, dissertations, poems, newspapers, articles, archives of mailing lists. Note that facsimiles or images of texts are still of the genre Text. Dublin Core The Dublin Core metadata element set is common to all Omeka records, including items, files, and collections. For more information see, http://dublincore.org/documents/dces/. Relation A related resource oai:cyfrowaetnografia.pl:publication:4811 ros. Date A point or period of time associated with an event in the lifecycle of the resource 1965 Identifier An unambiguous reference to the resource within a given context oai:cyfrowaetnografia.pl:4466 Title A name given to the resource Summary of articles/ Polska Sztuka Ludowa - Konteksty 1965 t.19 z.2 Description An account of the resource Polska Sztuka Ludowa - Konteksty 1965 t.19 z.2 Creator An entity primarily responsible for making the resource Resume Language A language of the resource ang. Publisher An entity responsible for making the resource available Instytut Sztuki PAN Format The file format, physical medium, or dimensions of the resource application/pdf PDF Text Text capture metadata for PDF documents Text P O L I S QUARTERLY PUBLISHED H F O BY THE ART INSTITUTE No. 2 YEAR BOOK L K OF THE POLISH XIX A ACADEMY R T O F SCIENCES 1963 SUMMARY OF ARTICLES A n n a K u t r z e b a - P o j n a r o w a - J A N STANISŁAW BYSTRON AS A HISTORIAN A N D THEORETICIAN OF FOLK CULTURE T h e a r t i c l e contains a r e v i e w o f t h e a c t i v i t y of t h e l a t e J . S. Bystroń ( b o r n 20.Л.1892, d i e d 18.XI.1964) t h e o u s t a n d i n g sociologist a n d e t h n o g r a p h e r w h o d i e d last y e a r . H i s w o r k w a s a c o n t i n u a t i o n i n P o l a n d o f ideas t h a t a r c a n e a r a p p r o a c h t o t h e F r e n c h school of E D u r k h e i m a n d M . Mausse, u n d e r w h o m h e studied. Bystroń' s a c i t i v i t y w a s c o n f i n e d t o t h e y e a r s b e t w e e n the t w o w o r l d w a r s , b u t n o w interest is again being shown i n his works, w h i c h w h e n they w e r e w r i t t e n , o f t e n o n t h e basis o f i n c o m p l e t e m a t e r i a l s , w e r e a n attempt at a systematic presentation of f o l k culture, a n a t t e m p t a t a synthetic approach to t h e subject. T h e a u t h o r e s s discusses i n d e t a i l t h e w o r k s b y Bystroń »n folklore, graphic folk a r t , t h e theory of f o l k culture a n d t h e ethnic division of Poland. A n n a K u n c z y ń s k a - I r a c k a - FOLK PAINTERS FROM GIDEL T h i s a r t i c l e is a m o n o g r a p h i c essay on h e h i s t o r y o f a c e n t r e o f f o l k p a i n t i n g , u n k n o w n so f a r , i n a f a m o u s place of pilgrimages. G i d e l , a v i l l a g e n e a r Częstochowa, o n o n e o f t h e m a i n p i l g r i m r o u t e s , w a s f a m e d as a m i r a c l e v i l l a g e as f r o m t h e 17th c e n t u r y . T h e p r o x i m i t y of t h e biggest place of p i l g r i m a g e s i n P o l a n d , a n d at t h e same t i m e t h e biggest centre of f o l k painting,, w a s t h e reason f o r t h e q u i c k develop­ m e n t o f G i d e l b o t h as a p l a c e o f p i l g r i m a g e s a n d as a centre of religious paintings destined f o r t h e p i l g r i m s . T h e f i g u r e o f t h e M a d o n n a a n d C h i l d , w h i c h , as l e g e n d has i t , w a s t u r n e d u p b y t h e p l o u g h o f a p o o r p e a s a n t Czeczek i n h i s f i e l d , is t h e o b j e c t o f c u l t i n G i d e l . B u t t h e d e v e l o p m e n t o f G i d e l as a p l a c e o f p i l g r i ­ mages o n l y b e g a n i n t h e 17th c e n t u r y , a f t e r t h e D o m i n i ­ can F a t h e r s h a d b e e n b r o u g h t t h e r e i n 1615. T h e D o m i n i ­ can F a t h e r s b u i l t a c h u r c h i n t h e v i l l a g e (1632-1644) and a monastery too, a n d published t w o books on t h e h i s t o r y of G i d e l a n d t h e m i r a c l e s of t h e M a d o n n a (1636—1642) A t the same t i m e t h e m o n a s t e r y d i s t r i b u t e d graphic pictures of the M a d o n n a Tnd the first votive K r e s f o r h e r w o r s h i p - a m o n u m e n t a l cycle о m r t u r r a u l u s t r a t m g t h e h i s t o r y o f th™ c u T o f t h e G i d e ^ I v H d o n n a w a s a f s o n a n t e d D u r i n f i t h e 18th c e n t u r y G i d e b e c a m e Tven m o r e ^ o o n u l a i and t h e m o n a s t e r y ' c o n t i n u e d Tts a c t i v e ot Z t i n ; t h r m S u rf the to become general i n f o l k a r t . I t . s h o w s t h e m n a c u l o u s f i n d i n g o f t h e M a d o n n a c o m b i n e d w i t h a scene o i h e ! adoration b y the Dominican patrons. The Gidel Monastery itself was never a b i g artistic c e n t r e , I n t h e a r c h i v e s o f t h e M o n a s t e r y , o n l y the n a m e s of t h e D o m i n i c a n F a t h e r s w h o were p a i n t e r s h a v e b e e n recorded. T h e role o f t h e Monastery w a s r a t h e r confined to d i s t r i b u t i n g p i c t u r e s of t h e M a d o n n a o r p o i n t i n g p i c t u r e s f r o m r e a d y m a d e p l a t e s t h a t were o r d e r e d f r o m other monasteries or f r o m l a y artists. The f o l k painters w o r k i n g i n Gidel came there f r o m n e a r b y Częstochowa. T h e r e are r e c o r d s o f t h i s , b e g i n n i n g f r o m t h e t u r n o f t h e 1 8 t h a n d 1 9 t h c o n t u r i e s . B u t i t is p r o b a b l e t h a t t h e same a p p l i e s t o t h e 1 8 t h c e n t u r y , t o o . We k n o w t h e names o f three Gidel P a i n t e r s J a n S ł o w i k o w s k i a n d F r a n c i s z e k K o ś m i d r o w i c z a n d h i s son Józef. T h e f i r s t t w o w e r e m a s t e r s o f t h e p a i n t e r s ' " g u i l d i n Częstochowa a n d c a m e t o G i d e l s t r a i g h t f r o m t h e r e Józef K o ś m i d r o w i c z t h e l a s t o f t h e G i d e l p a i n t e r s l e f t t h e v i l l a g e as a m i d d l e - a g e d m a n a n d w a n d e r e d r o u n d t h e s u r r o u n d i n g v i l l a g e s l o o k i n g f o r Deoolc t o b u v h i s Pictures, f o r a t t h e e n d o f the19?h century^ f o l k p a i n t i n g s were being more and[more'generally^ousted b y o ^ ^ i n t ^ T h e authoress analyses t h e relics of f o l k p a i n t i n g associated w i t h G i d e l i n t h r e e g r o u p s : 1. 95 v o t i v e p i c t u r e s f r o m t h e c h a p e l i n G i d e l . T h e s e pictures, p a i n t e d o n boards, w e r e done a t t h e same t i m e , most p r o b a b l y a t t h e b e g i n n i n g o f t h e 1 9 t h c e n t u r y . They w e r e perhaps t h e pictures of J a n Słowikowski ( a b o u t 1774-1841). T h e i c o n o g r a p h i c c o m p o s i t i o n o f these pictures, generally typical of European votive paintings as f r o m t h e 1 6 t h c e n t u r y , as w e l l as t h e a r c h a i c costumes of t h e Dersons i n t h e p i c t u r e s i n d i c a ' e t h a t t h e a r t i s t Allowed m u c n older patterns' probably modelling his olctuTes o n o l d d a m a g e d v o t i v e p a f n t i n g s t h a t i t h a d been d e c k e d t o ™ r t ^ Z r I L ^ s № the u c t u r e s are a v e r y near approach t ^ f o l k p a i n t i n g 2. P i c t u r e s o f t h e G i d e ) M a d o n n a f o u n d o u t s i d e G i d e l i n l o c a l i t i e s a l m o s t a l l o v e r P o l a n d i n t h e areas c o v e r e d b y p i l g r i m a g e s t o Częstochowa a n d G i d e l . A s r e g a r d s iconographic features a n d composition they are very s i m i l a r t o each o t h e r , t h e i r f o r m a l f e a t u r e s a l l o w i n g of t h e i r i n c l u s i o n i n t h e g r o u p o f p a i n t i n g s p r o d u c e d b y Częstochowa a r t i s t s i n v i e w o f t h e f a c t t h a t t h e r e i s a l a c k o f d a t a c o n c e r n i n g t h e i r o r i g i n w e c a n n o t state w h e t h e r - t h e y w e r e p a i n t e d i n G i d e l o r Częstochowa as t h e f o r m a l f e a t u r e s " o f t h e p a m t i n g s Ьу a r t i s t s f r o m t h e s e twei centres a r e very ImuŁ 3. P i c t u r e s p r e s e r v e d i n G i d e l a n d t h e s u r r o u n d i n g villages. Some o f t h e m are said b y t h e local i n h a b i t a n t s t o be t h e w o r k o f Józef K o ś m i d r o w i c z (1827-1917) a n d s o m e o f t h e r e m a i n i n g ones c a n b e a t t r i b u t e d t o F r a n ­ c i s z e k K o ś m i d r o w i c z (1799 — a b o u t 1850). T h e s e p i c t u r e s are o f t h e M a d o n n a C h r i s t a n d t h e m o s t p o p u l a r s a i n t s , a n d as r e g a r d s b o t h i c o n o g r a p h i c a n d f o r m a l f e a t u r e s a r e a k i n t o t h e Częstochowa p a i n t i n g s . B u t i t is possible t o d i s t i n g u i s h t h e creative i n d i ­ v i d u a l i t y o f t h e d i f f e r e n t p a i n t e r s . T h e w o r k o f Józef Kośmidrowicz, w h o i m i t a t e d t h e G i d e l f o l k painter:;, w a s u n f o r t u n a t e l y t h e least i n t e r e s t i n g f r o m t h e a r t i s t i c p o i n t of view. B u t t h e analysis of t h e f o l k paintings f r o m G i d e l , w h i c h w a s o n l y o n e o f t h e " c h i p s o f f t h e Często­ c h o w a b l o c k ' gives a D r e l i m i n a r v idea o f t h e differences n t h e f o l k p a i n t i n g s o f t h a t g r o u p b o t h as r e g a r d s t h e i r f o r m a l a n d 1 о т п ™ р Ы с features: 1 M a r i a P r z e ż d z i e c k a - „PISANKI" I N T H E BIA­ ŁYSTOK REGION The w a x technique of m a k i n g „pisanki" (painted Easter eggs), p r a c t i c e d i n P o l a n d s i n c e t h e 1 0 t h c e n t u r y (excavations i n Opole a n d W r o c l a w ^ h a s been preserved i n p a r t i c u l a r a m o n g t h e people of t h e Białystok V o i v o d s h i p , w h o a r e g r e a t l y d i f f e r e n t i a t e d as r e g a r d s n a t i o n a l i t y , r e l i g i o n a n d social m i l i e u . W i t h t h e l o c a l Byelorussians i n p a r t i c u l a r , t h e n u m e r o u s „pisanki" m a d e b y t h e m a r e associated w i t h p a s t o r a l a n d a g r i c u l t u r a l r i t e s ( g o i n g to t h e rye-field), household magic ( t h r o w i n g „pisanki" o v e r t h e house o r k e e p i n g t h e m i n t h e h o m e ) , a n d w i t h the c u l t of t h e dead ( p l a c i n g „pisanki" o n graves). T h e p r o h i b i t i o n o f b r e a k i n g eggs o n E a s t e r S u n d a y i s t h e c o n t i n u a t i o n o f t h e b e l i e f i n t h e m a g i c r o l e o f t h e egg as a n " o v u m r u p t u m " . T h e c u s t o m o f k n o c k i n g eggs t o g e t h e r , w h i c h i s s t i l l p r a c t i c e d t o d a y is r e g a r d e d as a g a m e n o w , a s i s t h e c u s t o m o f r o l l i n g Easter eggs. T h e c u s t o m o f p r e s e n t i n g E a s t e r eggs ( p i s a n k i ) t o r e l a t i o n s a n d friends a n d groups going f r o m door t o door w i t h E a s t e r g r e e t i n g s , t h e l a t t e r c u s t o m b e i n g k n o w n &s „ p o w o l o c z e b n y m " i n t h e southern p a r t of t h e voivodship a n d as .,po A l l e l u j i " i n t h e n o r t h e r n p a r t , h a s s u r v i v e d a n d is even g e t t i n g m o r e w i d e s p r e a d . T h e „ p i s a n k i " a r e m a d e m o s t l y b y w o m e n . T h e y use t h e w a x t e c h n i q u e , p u t t i n g t h e w a x o n t h e egg i n a r a t h e r primitive w a y w i t h a matchstick or t w i g (in the central part of t h e voivodship, w h i c h has n o t a n y p a r t i c u l a r traditions i n m a k i n g „pisanki"), o r using a p i n a n d s o m e t i m e s a n a i l ( i n t h e n o r t h e r n p a r t , m o r e o i less along t h e banks of t h e R i v e r Biebrza) o r u s i n g a s m a l l f u n n e l k n o w n as „ s t u c h a w k a " ( t h e d i s t r i c t s o f B i e l s k 12Э �P o d l a s k i a n d S i e m i a t y c z e ) . T h e s c r a p i n g t e c h n i q u e is o n l y f o u n d extensively i n the locality of Łomża a n d t h a t of maceration occurs sporadically. - because of a n u m b e r of s m a l l l o c a l i n d i v i d u a l i t i e s i n t h e a r c h i t e c t u r a l d e s i g n of t h e b u i l d i n g s , w h i c h w e r e d u e to t h e fact t h a t the village w a s a place of c h u r c h festivals. The authors make a detailed analysis of the construc­ t i o n a l e l e m e n t s of t h e cottages, t h e e v o l u t i o n of t h e i r i n t e r i o r l a y o u t a n d t h e shape of t h e b u i l d i n g s . T h e l i v i n g quarters of the h i s t o r i c a l cottages i n K a l ­ w a r i a P a c l a w s k a a r e of t h e c o n s t r u c t i o n k n o w n i n P o l a n d as „ p r z y s ł u p o w a " , t h a t is, w i t h e x t e r n a l w o o d e n p i l l a r s s u p p o r t i n g t h e róof ( f i g . 8 - 1 3 ) . T h i s t y p e o f b u i l d i n g is f o u n d b o t h i n Rzeszów V o i v o d s h i p a n d i n other regions, b u t t h e r e a r e n o l a r g e c o n c e n t r a t i o n s o f t h i s k i n d oi b u i l d i n g . The outhouse p a r t of the b u i l d i n g , u n d e r the s a m e r o o f as t h e l i v i n g q u a r t e r s , is of t h e c o n s t r u c t i o n k n o w n i n P o l a n d as „ s ł u p o w a " , t h a t is, a s k e l e t o n f r a m e of wooden pillars to w h i c h the w a l l beams or boards are attached f r o m the inside. U p t i l l t h e S e c o n d W o r l d W a r , t h e l a y o u t of t h e i n t e r i o r of t h e cottages w a s a l w a y s t h e s a m e , t h a t i s , t h e r o o m s o p e n i n g o u t f r o m one c o r r i d o r r u n n i n g t h e w h o l e l e n g t h o f t h e b u i l d i n g . O n one s i d e t h e r e w e r e t h e l i v i n g rooms, a n d o n the other, the outhouses (fig. 8-10), the l a t t e r r a r e l y h a d c o m m u n i c a t i n g doors a n d were usually entered f r o m outside. T h e r e l a t i v e l y l a r g e n u m b e r of these r o o m s a n d t h e i r l a r g e size d i d n o t c o r r e s p o n d t o t h e s i z e of t h e f a r m or household, b u t was due to t h e fact t h a t they w e r e u s e d as l o d g i n g s f o r p i l g r i m s T h e l a c k of c o m m u n i c a t i n g doors i n t h e i n t e r i o r w a s to p r e v e n t stealing. T h e v i l l a g e of K a l w a r i a P a c l a w s k a i n t h e d i s t r i c t o f P r z e m y s ł i s a m o n g t h e m o s t f a m o u s p l a c e s of p i l g r i ­ m a g e s in P o l a n d . I t b e c a m e p a r t i c u l a r l y p o p u l a r i n t h e s e c o n d h a l f of t h e 1 9 t h c e n t u r y . A l l along the m a i n street a n d r o u n d the m a r k e t s q u a r e , t h e cottages h a d a r c a d e s a t t h e f r o n t ( f i g . 1 4 - 1 7 ) , b u t t h e y w e r e n o t b u i l t o n t o t h e cottages i n t h e side streets. D u r i n g t h e c h u r c h f e s t i v a l s t h e p e d l a r s p u t u p t h e i r s t a l l s u n d e r t h e s e arcades. T h e considerable increase i n the n u m b e r of p i l g r i ­ mages at t h a t t i m e b r o u g h t p r o s p e r i t y b o t h to the K a l w a r i a c h u r c h a n d to the speedily developing village. J a n u s z O p t o ł o w i c z - JAKUB POTTER FROM BIAŁA PODLASKA T h e b u i l d i n g s p u t u p i n t h e y e a r s 1860-1880 to t h i s v e r y day account f o r a considerable percentage of a l l the b u i l d i n g s i n t h e v i l l a g e . T h e r e is also a l a r g e g r o u p o f houses b u i l t i n t h e f i r s t q u a r t e r o f t h e 2 0 t h c e n t u r y , w h i c h f o l l o w the 19th century i n t e r i o r l a y o u t a n d shape of b u i l d i n g . T h i s s e t t l e m e n t of r e l i c s of f o l k s t y l e b u i l d i n g m a r k e d f o r t h e i r e x c e p t i o n a l c o h e s i o n is, in t h e o p i n i o n o f t h e a u t h o r s of a r t i c l e , v e r y i n t e r e s t i n g , a b o v e a l l , T h e a r t i c l e c o n t a i n s r e m i n i s c e n c e s of t h e l a t e J a k u b C z e c z e l e w s k i , a p o t t e r , w h o d i e d o n A u g u s t 2 n d , 1963 ( b o r n 1907). H e l e a r n t t h e t r a d e of p o t t e r f r o m h i s l a t h e r , a n d i n his w o r k c o n t i n u e d the t r a d i t i o n s of t h e local f o l k p o t t e r y , b o t h as r e g a r d s f o r m a n d o r n a m e n t a t i o n . I n the post-war years he p a r t i c i p a t e d i n n u m e r o u s competitions a n d e x h i b i t i o n s of f o l k a r t , w i n n i n g m a n y prizes. T h e „pisanki" m a d e by a p p l y i n g w a x w i t h a p i n have s t a r - l i k e motifs of r e g u l a r or a s y m m e t r i c a l and f l o w i n g a r r a n g e m e n t of l i n e s , w h i c h h a v e b e e n g r e a t l y e n r i c h e d i n recent years, {plate I). The w a x „pisanki" usually have a w h i t e p a t t e r n on a b l a c k b a c k g r o u n d . T h e y are r a r e l y f o u n d i n other c o l o u r s o r i n m a n y c o l o u r s ( p e r h a p s t h e i n f l u e n c e of t h e n e i g h b o u r i n g L i t h u a n i a n v i l l a g e s ) . A s r e g a r d s t h e „pisan­ k i " made w i t h the s t u c h a w k a " , t h e oldest a n d most g e n e r a l t y p e o f d e c o r a t i o n is t h e t r a d i t i o n a l a r r a n g e m e n t o f c e n t r a l m o t i f s (Dlate' 41 p l a c e d a t t h e c r o s s i n g D o i n t o f t w o l i n e s r u n n i n g f r o m t o p t o b o t t o m of t h e egg a n d one l i n e r u n n i n g r o u n d i t t r a n s v e r s e l y - like t h e s p e c i ­ mens f o u n d i n the 11th century excavations i n Opole a n d also in? s ^ h n e n s w i d e l y tounT^ Poland The newest and Z s " i n t e r e s L nisanki" regards o r n a ! т т Г а п а colour a r e t h o s f m a d e d u r i n g t h e Ы " t e n v e a r s от so i n t h P l o r a l i t v of M t S s i a Natural d y e a r e used t o c o l o u r t h e I T e s (for i n s t a n c e onion s k i n s a ? d r r harkł Г п Г > 1 ! X t d « t r д 3 T h p o r n T m L ^ t t n on rhP c r a n e d a n d m ™ ed a s W пЛГ,™^™? n™t»lf™ ^ tome " w " t h e formTot a ^ s L d e d d r a w i n g Jadwiga and A n a t o l i usz Czerepinscy COTTAGES I N K A L W A R I A PACŁAWSKA CZECZELEWSKI, �П О Л Ь С К О Е КВАРТАЛЬНЫЙ № ЖУРНАЛ Н А Р О Д Н О Е ИЗДАВАЕМЫЙ ИНСТИТУТОМ И С К У С С Т В О ИСКУССТВА ПОЛЬСКОЙ АКАДЕМИИ НАУК ГОД И З Д А Н И Я X I X 2 1965 РЕЗЮМЕ Анна К у т ш е б а - П о й н а р о в а — ЯН СТАНИС­ Л А В В ЫС Т Р О Н Ь — ИСТОРИК И ТЕОРЕТИК НА­ РОДНОЙ К У Л Ь Т У Р Ы В с т а т ь е о б с у ж д а е т с я научная д е я т е л ь н о с т ь н е д а в ­ н о скончавшегося известного с о ц и о л о г а и этнографа Я . С. Б ы с т р о н я (20.Х.1892 — 18.XI.1964). Б ы с т р о н ь б ы л п о с л е д о в а т е л е м идей, б л и з к и х ф р а н ц у з с к о й школе Е. Д ю р к х е й м а и М . Мосса, у ч е н и к о м к о т о р о г о он б ы л . Деятельность Быстроня проходила в межвоенный период, н о сейчас его т р у д ы вновь в ы з ы в а ю т б о л ь ш о й интерес. Х о т я в с в о и х и с с л е д о в а н и я х Б ы с т р о н ь н е всегда р а с п о л а г а л п о л н ы м и м а т е р и а л а м и , т о все ж е его т р у д ы я в л я ю т с я п о п ы т к о й систематизирования я в л е н и й н а ­ р о д н о й к у л ь т у р ы , п о п ы т к о й создания н а у ч н о г о с и н ­ теза. А в т о р н а с т о я щ е й статьи б о л е е подробно р а с с м а т р и ­ вает т е т р у д ы Б ы с т р о н я , к о т о р ы е п о с в я щ е н ы ф о л ь ­ к л о р у , н а р о д н о й г р а ф и к е , теории народной к у л ь т у р ы и этническому делению П о л ь ш и . Анна К у н ч и н ь с к а - И р а ц к а МАСТЕРА НАРОДНОЙ ЖИВОПИСИ - ГИДЛЕВСКИЕ Статья является монографическим очерком по истории н е и с с л е д о в а н н о г о д о с и х п о р центра н а р о д ­ ной ж и в о п и с и , к о т о р ы й н а х о д и т с я в известной п а л о м ­ н и ч е с к о й местности. Г и д л е , деревня, р а с п о л о ж е н н а я б л и з Ченстоховы, при одном из г л а в н ы х п а л о м н и ч е с к и х трактоя, у ж е в X V I I в е к е п р о с л ы л а к а к ч у д о д е й с т в е н н а я местность. Близкость известнейшего в П о л ь ш е паломничес­ к о г о центра и в то ж е в р е м я к р у п н е й ш е г о центра н а ­ родной ж и в о п и с и и м е л а р е ш а ю щ е е з н а ч е н и е д л я б ы с ­ трого роста Г и д л с й , к о т о р ы е в свою о ч е р е д ь с т а л и местом п а л о м н и ч е с т в а и ц е н т р о м р е л и г и о з н о й ж и в о ­ писи, п р е д н а з н а ч е н н о й д л я странников. П р е д м е т о м к у л ь т а в Г и д л я х я в л я е т с я статуэтка Мадонны с младенцем, которую по преданию выкопал в п о л е б е д н ы й к р е с т ь я н и н Чечко (1516 г.). Г и д л е с т а л и п р и о б р е т а т ь известность к а к место п о ломничества л и ш ь в X V I I в. в связи с призв анием в 1915 г. д о м и н и к а н ц е в . В т е ч е н и е н е с к о л ь к и х д е с я т ­ ков л е т д о м и н и к а н ц ы п о с т р о и л и к о с т е л (1632—1644) и м о н а с т ы р ь , а т а к ж е и з д а л и д в е книги, о п и с ы в а ю щ и е историю Г и д л е й и чудеса, т з о р и м ы е Б о г о м а т е р ь ю (1636—1642). В то время м о н а с т ы р ь р а с п р о с т р а н я л у ж е г р а ф и ч е с к и е о б р а з к и Богоматери, п о я в и л и с ь т а к ж е первые образки — дарственные приношения Мадон­ н е — и б ы л создан м о н у м е н т а л ь н ы й ц и к л картин, и л л ю с т р и р у ю щ и х историю к у л ь т а Г и д е л ь с к о й Б о г о ­ матери. В X V I I I веке популярность Гидлей неуклонно росла и монастырь ш и р о к о с л а в и л ч у д о т в о р н у ю Б о г о м а т е р ь , распространяя и з д а н н ы е о ней книги, в п е р в у ю ж е очередь г р а ф и ч е с к и е образки. И м е н н о в то в р е м я б ы л окончательно установлен иконографический тип изо­ бражения М а д о н н ы , п р и н я т ы й затем в народном искусстве: это сцена, п о в е с т в у ю щ а я о ч у д е с н о й н а ­ х о д к е статуэтки Богоматери, сцена, и з о б р а ж а ю щ а я п о ­ к л о н е н и е доминиканцев. Г и д е л ь с к и й м о н а с т ы р ь никогда н е п р и н а д л е ж а л к б о л е е к р у п н ы м х у д о ж е с т в е н н ы м центрам. В а р х и ­ в а х м о н а с т ы р я с о х р а н и л и с ь л и ш ь е д и н и ч н ы е имена х у д о ж н и к о в и з ч и с л а г и д е л ь с к и х доминиканцев. Р о л ь м о н а с т ы р я с в о д и л а с ь скорее к распространению и з о ­ бражений Богоматери либо к печатанию образков с г о т о в ы х п л а с т и н о к . Э т и пластинка з а к а з ы в а л и с ь в д р у г и х м о н а с т ы р я х л и б о у светских х у д о ж н и к о в Народные живописцы, работавшие в Гидлях, пере­ б р а л и с ь туда из соседней Ченстоховы. Об этом говорят с о х р а н и в ш и е с я д о к у м е н т ы конца XVIII и начала X I X вв. О д н а к о в п о л н е в о з м о ж н о , ч т о а н а л о г и ч н о е я в л е н и е н а б л ю д а л о с ь у ж е в X V I I I в. И з в е с т н ы имена т р е х г и д е л ь с к и х ж и в о п и с ц е в ; Я н а С л о в и к о в с к о г о , Ф р а н ц и ш к а К о с ь м и д р о в и ч а и его сына Ю з е ф а . Два п е р в ы х родом из Ченстоховы б ы л и мас­ терами ч е н с т о х о в с к о г о ц е х а ж и в о п и с ц е в . Ю з е ф К о с ь мидрович, п о с л е д н и й из г и д е л ь с к и х ж и в о п и с ц е в , п о ­ к и н у л в среднем в о з р а с т е с в о й п о с е л о к и странствуя п о окрестным деревням, и с к а л в о з м о ж н о с т и п р о д а в а т ь свои картины, т а к - к а к к к о н ц у X I X в. п р о и з в е д е н и я народной ж и в о п и с и все б о л е е вытеснялись олео­ графией. А в т о р с т а т ь и д е л и т г и д е л ь с к и е п а м я т н и к и народной ж и в о п и с и на три г р у п п ы . 1) 95 образков — д а р с т в е н н ы х ( в о т и в н ы х ) п р и н о ­ шении — предположительно из Гидельской ча­ совни. Э т и л у о о ч н ы е и з о б р а ж е н и я в о з н и к л и о д ­ новременно, в н а ч а л е X I X в. В о з м о ж н о , ч т о а в т о ­ ром и х б ы л Я н С л о в и к о в с к и (ок. 1774--1641). Иконографическая композиция этих иконок при­ н а д л е ж и т , н а ч и н а я с X V I века, к о б щ е м у т и п у европейской ж и в о п и с и , д а р с т в е н н ы х п р и н о ш е н и й . Архаизация одежды представленных лиц также свидетельствует о том, ч т о живописец, п о л ь з о ­ в а л с я с т а р и н н ы м и образцами. В о з м о ж н о это б ы л и с т е р т ы е иконки, к о т о р ы е р е ш е н о з а м е н и т ь новыми. П о своему х а р а к т е р у э т и и к о н к и о ч е н ь б л и з к и народной живописи. 2) И з о б р а ж е н и я Г и д е л ь с к о й Богоматери, н а й д е н н ы е за п р е д е л а м и Г и д л е й и р а с с е я н н ы е ч у т ь л и н е на территории всей П о л ь ш и п о местам с л е д о ­ в а н и я п а л о м н и к о в в Ченстохову и Г и д л е . Что касается и к о н о г р а ф и и и к о м п о з и ц и и , то они очень с х о ж и и п о своим ф о р м а л ь н ы м ч е р т а м могут б ы т ь п р и ч и с л е н ы к ч е н с т о х о в е к о й ж и в о ­ писи. В с е ж е ввиду отсутствия д а н н ы х о и х происхождении, н е л ь з я установить создавались л и они в Г и д л я х и л и ж е в Ченстохове, так-как ф о р м а л ь н а я связь м е ж д у этими д в у м я центрами очень близка. 3) К а р т и н ы , с о х р а н и в ш и е с я на т е р р и т о р и и Г и д л е й и о к р е с т н ы х д е р е в е н ь , Часть и з н и х п о местной традиции связана с и м е н е м Ю з е ф а К о с ь м и д р о ­ вича (1827—1917), н е к о т о р ы е м о ж н о приписать Ф р а н ц и ш к у К о с ь м и д р о в и ч у (1799— ок. 1650). Э т и и з о б р а ж е н и я Богоматери, Х р и с т а и н а и б о л е е п о ­ п у л я р н ы х святых, как ф о р м а л ь н о , т а к и по и к о ­ нографическому типу верны традициям ченсто­ ховекой живописи. Т е м не менее можно отличить творческое л и ц о о т д е л ь н ы х х у д о ж н и к о в - ж и в о ­ писцев. К с о ж а л е н и ю в х у д о ж е с т в е н н о м с м ы с л е творчество Ю з е ф а К о с ь м и д р о в и ч а п р е д с т а в л я е т собой м а л о интересное я в л е н и е . А н а л и з на­ родной живописи Г и д л е й , которая б ы л а л и ш ь одним из „ о с к о л к о в " ч е н с т о х о в с к о г о центра н а ­ родного творчества, дает, по м н е н и ю автора статьи, в о з м о ж н о с т ь о р и е н т и р о в о ч н о р а з о б р а т ь с я в о х в а т е н а р о д н о г о творчества этого х у д о ж е с т ­ венного к р у г а к а к в ф о р м а л ь н о м , т а к и и к о н о ­ графическом отношении. Мария САНКИ П ш е з ь д з е ц к а — БЕЛОСТКСКИЕ ПИ­ Т е х н и к а в о с к о в ы х писанок, известная в П о л ь ш е у ж е в X веке (археологические находки в Ополе и В р о ц л а в е ) , особенно с о х р а н и л а с ь в Б е л о с т о к с к о м воеводстве, н а с е л е н и е к о т о р о г о д о в о л ь н о р а з н о о б р а з н о к а к в н а ц и о н а л ь н о м , так и с о ц и а л ь н о м о т н о ш е н и я х , а т а к ж е р о з н и т с я вероисповеданием, Особенно среди м е с т н ы х б е л о р у с о в и с п о л н е н и е п и ­ санок тесно связано с п а с т у ш е с к и м и и с е л ь к о х о з я й ственпыми обрядами ( х о ж д е н и е „ в р о ж ь " ) , д о м а ш н е й магией (перебрасывание ч е р е з постройки, х р а н е н и е в д о м е ) , а т а к ж е с к у л ь т о м у м е р ш и х ( в о з л о ж е н и е на м о г и л ы ) . О м а г и ч е с к о й р о л и яйца к а к „ o v u m r u p t u m " 131 �с в и д е т е л ь с т в у е т Запрещение разбивать яйца в первый день Пасхи. Сохранился также обычай у д а р я т ь с я яйцами, к о т о р ы й т е п е р ь п р е в р а т и л с я скорее Б и г р у ; точно т а к ж е к а к катание яиц. К р о м е того повсюду сохранился обычай дарить писанки родственникам и з н а к о м ы м , а т а к ж е обычай х о д и т ь группами с п о з ­ д р а в л е н и я м и . В ю ж н о й части воеводства этот обычай н а з ы в а е т с я „по в о л о ч е б н ы м " , а в северной — „по Аллилуя". П и с а н к и г л а в н ы м образом д е л а ю т ж е н щ и н ы . О н и применяют в о с к о в у ю т е х н и к у , примитивным образом н а к л а д ы в а я воск с п о м о щ ь ю п а л о ч к и и л и спички (в ц е н т р а л ь н о й части воеводства, где традиция писа­ нок очень с л а б о развита), и л и с п о м о щ ь ю б у л а в к и иногда гвоздя (на севере, п р и б л и з и т е л ь н о до реки Б е б ж а ) л и б о с п о м о щ ь ю н е б о л ь ш о й воронки, так наз. „ с т у х а в к и " ( п о в я т ы В е л ь с к П о д л я с к и и Семятичи), Т е х н и к а р ы т ь я ч а щ е всего встречается в окрестностях Л о м ж и , а гравировка применяется л и ш ь в ' е д и н и ч н ы х случаях. Писанки, п о к р ы в а е м ы е воском с п о м о щ ь ю б у л а в к и , у к р а ш а ю т с я з в е з д н ы м и р е г у л я р н ы м и и л и ассиметрич е с к и м и мотивами, к о т о р ы е в п о с л е д н е е время стали з н а ч и т е л ь н о р а з н о о б р а з н е е (табл. I ) . Эти писанки, как п р а в и л о , имеют б е л ы й у з о р на черном фоне. О т н о с и ­ т е л ь н о р е д к о встречаются писанки д р у г о г о цвета л и б о м н о г о ц в е т н ы е ( в о з м о ж н о здесь с к а з ы в а е т с я влияние соседних л и т о в с к и х д е р е в е н ь ) . Среди писанок, вы­ п о л н я е м ы х п ш помоггги с т у х а в к и " стаоейшим м п а и ft fi ТТРГ 1 ПИ П т О Г Т П и И Й П Н Ь Ш Tłl/Г ГГПМ ЯК П ЯГ-ТГЯ Т П Я ЛИТ [ Ш 1 Н - ное р асп ол о ж е ни е цент р а л ь н ы х мотавга > (табл и одного поперек Такие писанки б ы л и IV) иа найдены п р и р а с к о п к е F О п о л е ( X I В } И ВО МНОГИХ М&СТЯ.Х 3 1 пределами Польши. Н о в е й ш и м и самым интересным орнаментом и р а с ­ цветкой о т л и ч а ю т с я писанки, в ы п о л н я е м ы е у ж е с в ы ш е д е с я т и л е т в окрестностях Семятич (рис. 12). Д л я рас­ цветки у п о т р е б л я ю т с я естественные красители (на­ пример л у к о в и ч н а я ш е л у х а , о л ь х о в а я кора) и синтети­ ч е с к и е к р а с к и (краски д л я ш е р с т и и х о л с т а ) . О р н а ­ мент г р а в и р о в а н н ы х и т р а в л е н н ы х писанок н а п о м и ает орнамент в о с к о в ы х и л и ж е пытается н а т у р а л и ­ стически в ы т е н я т ь отображение. Я д в и г а и А н а т о л и й Черепиньские - КОМПЛЕКС ИЗБ В К А Л Ь В А Р И И ПАЦЛАВСКОЙ Д е р е в н я К а л ь в а р и я П а ц л а в с к а (ловят П ш э м ы с л ь ) п р и н а д л е ж и т к известнейшим местам паломничества в П о л ь ш е . О с о б у ю п о п у л я р н о с т ь деревня эта приобрела во второй п о л о в и н е X I X века. З н а ч и т е л ь н о у с и л и в ш и е с я тогда паломничества спо- собствовали росту зажиточности как к а л ь в а р и й с к о г о костела, так и деревни, которая быстро з а с т р а и в а л а с ь . Дома, в о з в е д е н н ы е в 1В60—1880 гг., по сей день составляют з н а ч и т е л ь н у ю часть всей д е р е в е н с к о й з а ­ стройки. З н а ч и т е л ь н у ю г р у п п у составляют дома, п о ­ строенные в первой четверти X X в., к о т о р ы е с о х р а ­ нили общую конструкцию и внутреннюю планировку построек X I X в. Этот и с к л ю ч и т е л ь н о гармонический к о м п л е к с п а ­ мятников народного зодчества, — п о м н е н и ю авторов статьи, — особенно интересен с в о е о б р а з н ы м и а р х и ­ т е к т у р н ы м и деталями, в ы з в а н н ы м и п а л о м н и ч е с к и м х а ­ рактером К а л ь в а р и и П а ц л а в с к о й . А в т о р ы подробно а н а л и з и р у ю т э л е м е н т ы к о н с т р у к ­ ции изб, э в о л ю ц и ю и х в н у т р е н н е г о расположения и в н е ш н е г о типа. С т а р и н н ы е постройки К а л ь в а р и и П а ц л а в с к о й имеют в ж и л о й части так наз. п р и с т о л б о в у ю к о н с т р у к ц и ю (рис. 8—13).' Этот тип строительства встречается как в Ж е ш о в с к о м воеводстве, так и в д р у г и х р а й о н а х , где имеется б о л ь ш о е количество подобных построек. В х о з я й с т в е н н о й части, которая н а х о д и т с я под одной к р ы ш е й с ж и л о й , — п р и м е н я л а с ь столбовая к о н с т р у к ­ ция. Д о второй мировой в о й н ы в н у т р е н н я я п л а н и р о в к а и з б ы б ы л а всегда одинаковой — однотрактной: п о одну сторону с е н е й н а х о д и л и с ь ж и л ы е п о м е щ е н и я , по д р у г у ю — х о з я й с т в е н н ы е (рис. 8—10). Эти п о с л е д н и е р е д к о и м е л и внутреннее с о о б щ е н и е и в х о д к ним б ы л о б ы ч н о извне. О т н о с и т е л ь н о б о л ь ш о е к о л и ч е с т в о т а к и х построек, д о в о л ь н о о б ш и р н ы х и п р о с т о р н ы х независимо от н у ж д д а н н о г о хозяйства, о б ъ я с н я е т с я тем, ч т о они с л у ж и л и н о ч л е г о м д л я п а л о м н и к о в . Отсутствие внутреннего сообщения имело ц е л ь ю предотвращение краж. В д о л ь главной у л и ц ы и вокруг центральной п л о ­ щади, и г р а в ш е й р о л ь р ы н к а с т р о и л и с ь дома с н а в е ­ сами (рис. 1 4 — 1 7 ) ; на б о к о в ы х у л и ц а х т а к и х домов н е ставили. В о время п р е с т о л ь н ы х праздников под н а ­ весами р а с п о л а г а л и с ь т о р г о в ц ы со своими товарами. Яиущ Оптолович — ЯКУБ ГОНЧАР ИЗ ВЯЛОЙ ПОДЛЯСКОЙ ЧЕЧЕЛЕВСКИ Статья п о с в я щ е н а памяти гончара Чечелевского, р о ж д е н н о г о в 1907 г. и скончавшегося 2 сентября 1963 г. Гончарному р е м е с л у Чечелевски обучался у с в о е г о отца. В своих работах он с л е д о в а л традициям местного народного гончарства, п р и д е р ж и в а я с ь т е х ж е ф о р м и у к р а ш е н и й при в ы д е л ы в а н и и посуды. В п о с л е в о е н н ы е г о д ы Чечелевски принимал участие в ряде конкурсов и в ы с т а в о к народного искусства и б ы л неоднократно награжден. �CZASOPISMA INSTYTUTU SZTUKI wydawane P.P. PAN przez WYDAWNICTWA ARTYSTYCZNE I FILMOWE BIULETYN H I S T O R I I S Z T U K I , k w a r t a l n i k , p o n a d 100 s t r . d u ż e g o f o r m a t u , o k o ł o 100 i l u s t r a c j i . C e n a 24 z l , p r e n u m e r a t a półroczna 48 zł, r o c z n a — 96 zł. POLSKA SZTUKA LUDOWA, k w a r t a l n i k , 64 s t r . d u ż e g o f o r m a t u , b o g a t y m a t e r i a ł i l u s t r a c y j n y . C e n a 18 zł, p r e n u m e r a t a półroczna 36 zł, r o c z n a — 72 zł. P A M I Ę T N I K T E A T R A L N Y , k w a r t a l n i k , p o n a d 170 s t r . d r u k u , 100 i l u s t r a c j i . C e n a 18 zł, p r e n u m e r a t a półroczna 36 zł, r o c z n a — około 72 zł. K W A R T A L N I K F I L M O W Y , o k o ł o 100 s t r . d r u k u , kilkanaście i l u s t r a c j i . C e n a 10 zł, p r e n u m e r a t a półroczna 20 zł, r o c z n a — 40 zł. M U Z Y K A , k w a r t a l n i k , o k o ł o 130 s t r . d r u k u , l i c z n e p r z y k ł a d y C e n a 18 zł, p r e n u m e r a t a półroczna 36 zł, r o c z n a — 72 zł. Wszystkie meracie. czasopisma nabywać WARUNKI „POLSKIEJ można regularnie jedynie w nutowe. prenu­ PRENUMERATY SZTUKI LUDOWEJ" P r e n u m e r a t ę n a k r a j p r z y j m u j ą urzędy p o c z t o w e , l i s t o n o s z e o r a z O d ­ działy i D e l e g a t u r y „ R u c h " . M o ż n a r ó w n i e ż d o k o n y w a ć w p ł a t n a k o n t o P K O N r 1-6-100020 ~ C e n t r a l a Kolportażu P r a s y i W y d a w n i c t w „Ruch" Warszawa, u l . W r o ­ n i a 23. P r e n u m e r a t y p r z y j m o w a n e są d o 15 d n i a miesiąca poprzedzającego okres prenumeraty. C e n a p r e n u m e r a t y : półrocznie zł 36, r o c z n i e zł 72. P r e n u m e r a t ę n a zagranicę, która j e s t o 40% droższa — Biuro Kolportażu Wydawnictw Zagranicznych „Ruch" u l . W r o n i a 23, t e l . 20-46-88, k o n t o P K O N r 1-6-100024. przyjmuje Warszawa, SPRZEDAŻ E g z e m p l a r z e n u m e r ó w z d e z a k t u a l i z o w a n y c h można n a b y w a ć w P u n k ­ cie W y s y ł k o w y m P r a s y A r c h i w a l n e j „ R u c h " , W a r s z a w a , u l . S r e b r n a 12, k o n t o P K O N r 114-6-700041 V I I O/M W a r s z a w a . A k t u a l n e n u m e r y czasopism I n s t y t u t u S z t u k i P A N posiada R o z p o w s z e c h n i a n i a W y d a w n i c t w N a u k o w y c h P A N w Pałacu i N a u k i w Warszawie. Ośrodek Kultury Stołeczno Z a k ł a d y G r a f i c z n e . Z. 1. W - w a , Podchorążych 39. Z a m . 2ея'65. P a p . iius-tr, k l . I I I , 120 g Л1 - k a r t o n b i a t y k l . l i r . 220 g. B I . NakJacJ 1270 cgz. � https://zbiory.etnologia.uw.edu.pl/files/original/25aaa0f311ed4b7cca00d55b69a65018.pdf 919adc565756df6529f80e1eba6ea4e8 Dublin Core The Dublin Core metadata element set is common to all Omeka records, including items, files, and collections. For more information see, http://dublincore.org/documents/dces/. Title A name given to the resource Lud Publisher An entity responsible for making the resource available Polskie Towarzystwo Ludoznawcze Rights Information about rights held in and over the resource Licencja PTL Format The file format, physical medium, or dimensions of the resource pdf Language A language of the resource pol Type The nature or genre of the resource czasopismo Text A resource consisting primarily of words for reading. Examples include books, letters, dissertations, poems, newspapers, articles, archives of mailing lists. Note that facsimiles or images of texts are still of the genre Text. Dublin Core The Dublin Core metadata element set is common to all Omeka records, including items, files, and collections. For more information see, http://dublincore.org/documents/dces/. Relation A related resource oai:cyfrowaetnografia.pl:publication:4837 Date A point or period of time associated with an event in the lifecycle of the resource 1965 Identifier An unambiguous reference to the resource within a given context oai:cyfrowaetnografia.pl:4490 Title A name given to the resource Summary of articles/ Polska Sztuka Ludowa - Konteksty 1965 t.19 z.4 Description An account of the resource Polska Sztuka Ludowa 1965 t.19, z.4; s.242-243 Creator An entity primarily responsible for making the resource Resume Language A language of the resource pol. Publisher An entity responsible for making the resource available Instytut Sztuki PAN Format The file format, physical medium, or dimensions of the resource application/pdf PDF Text Text capture metadata for PDF documents Text P O L I S H F O L K S A R No. 4 Q U A R T E R L Y P U B L I S H E D B Y T H E A R T I N S T I T U T E OF T H E P O L I S H A C A D E M Y OF SCIENCES YEAR BOOK X I X T 1965 SUMMARY OF A R T I C L E S Miroslava L u d v i k o v a , Brno — F O L K B L O C K - P R I N T I N G O N FABRICS MORAVIAN Such printed fabrics from the 18th and 19th centuries are relics of old technique w h i c h , at the beginning of the 15th century, was the starting point i n book p r i n t i n g . Up to the 18th century printed fabrics were only used by gentry and rich burghers,, the lower strata of the population only saw such fabrics on the occasion of certain church ceremonies at w h i c h pomp was not allowed (lent, mourning, periods of epidemics, etc.). I n the 18th century, the block calico-printing technique was mastered by r u r a l artisans and became something of a folk handicraft. The designs were p a r t l y influenced by traditional patterns (even taken from book printing), partly by the production of artisans, manufactures and factories and partly by regional folk tastes and customs. The authoress describes examples of Moravian folk calico-prints obtained by block p r i n t i n g (that is, printed from designs made on wooden blocks or copper plates) and divides them into three basic groups according to their use: (1) fabrics for personal use, e.g. clothes l a i d on the bed of a confined woman and ornamented towels, w i t h motifs taken f r o m o l d forms. (2) Fabrics the function of w h i c h was connected w i t h the printed text, and the technique was similar to book-printing. Many of them were simply wood engrav­ ings, only printed not on paper but on fabric w h i c h was more durable and more easily obtained. Pictures showing religious scenes were sold at church festivals, fairs, and they served as icons, scapulars, etc. Handker­ chiefs w i t h p r i n t e d pictures and town-plans were brought by soldiers returning home, as souvenirs. Sometimes satirical pictures and historical scenes were also p r i n t e d on handkerchiefs. There is a separate group of older, more p r i m i t i v e prints used i n the countryside and inspired by p r i m i t i v e folk wood engravings, old chronicles and fair songs. This group includes eastern-Slav prints showing the flight to Egypt, episodes f r o m St. Stephen's life, etc. A l t h o u g h they served other purposes, one can easily discover that they inherited much from the old printed tapestry showing various scenes and used as interior ornaments i n old times. I t has been ascertained that prints of this k i n d were k n o w n i n Moravia i n the 16th century. (3) Printed fabrics, used particularly for women's dresses, appeared i n the middle strata at the beginning of the 18th century and i n the m i l i e u of r u r a l population later, but were used up to the end of the 19th century. Home-made linen or any other one-colour material brought by the customer was printed w i t h special blocks. I n south-east M o r a v i a and south-east Slovakia kerchiefs were printed w i t h black designs; i n other regions cotton fabric used for men's shirts was printed, etc. B u t tech­ nical possibilities and the craft of artisans were l i m i t e d : the p r i n t made w i t h boiled o i l paint was perishable and was spoiled by washing. The authoress deals mostly i n her article w i t h the first group of tapestries used for the ornamentation of the i n t e r i o r (curtains, w a l l tapestry, bedspreads). The tapestries she depicts i n her article mostly date from the 18the century or the beginning of the 19th century at the latest. They differ from relics once used by the gentry, they also differ from folk block prints from other regions published so far, because each region added some i n d i v i d u a l features to this form of folk art, something directly connected w i t h its own traditions. The authoress recalls how different as regards their application and form are printed fabrics from Poland, Ukraine, Italy, Germany and Switzerland, and analysing the features of Moravian prints she comes to the con­ clusion that as regards their composition they are similar to embroidery, folk embroidery above a l l . Such prints are devoid of figured motifs, often occurring i n old woven fabrics. On the other hand, such motifs are often found i n occasional prints. When describing the Cataje towel (fig. 2) w i t h colours characteristic for this locality, the authoress states that observance of local traditions is one of the 242 basic features of Moravian printed fabrics. They were made to order of the customer and thus corresponded to the style of folk art i n the given locality or region. They were printed on linen cloth w i t h wooden blocks, pigment colouring matter being used (oil or albumen). The basic pattern was printed i n dark-blue, almost black, and additional colours were then added, e.g. red, light blue, yellow. The authoress describes bedspreads w i t h features characteristic for local traditions (fig. 4, 5) and the bedspread w h i c h is best from the point of v i e w of p r i n t i n g technique, (fig. 6), most probably made for people of the bourgeois milieu. I n conclusion the authoress polemizes w i t h the opiniin of C. schirk and P. Notker C u r t i who considered that prints were only a substitute for more expensive fabrics and thus were deprived of any artistic values. Maria Paradowska BAMBERS - T H E COSTUME OF T H E I n the years 1719—1750, the villages belonging to the t o w n of P o z n a ń , w h i c h had been depopulated following the Swedish wars and plagues, were colonized by German population brought from the locality of Bamberg i n Bavaria, and Southern Germany. These people k n o w n as the Bambers, were q u i c k l y Polonized and, about 1850", the inhabitants of German origin were completely assi­ milated w i t h the Polish r u r a l population of that region. The influence of the Bambers on the culture of the Polish population of the villages belonging to the t o w n of P o z n a ń is seen most distinctly i n the women's costumes. B u t men used to follow Polish peasant's costu­ mes as soon as the X l X t h century. After the villages were incorporated i n t o the t o w n at the beginning of the 20th century the costume lost its importance and, i n the middle of the 20th century, was only functionally connected w i t h the rites of the Catholic Church, being w o r n by elderly women participating i n processions. These women have handed the costume down to their children, who, under the influence of the r u r a l culture and fashions,, no longer w a n to wear i t . Ewa Snieżyńska-Stolot, Stefania Krzysz­ t o f o w i c z — PAINTER JĘDRZEJ MAZURKIEWICZ The authors describe the polychrome m u r a l painting in three chapels i n the neighbouring villages of Wola Zarczycka and Huciska. The polychromes were painted at short intervals of time, they are similar i n form and are a l l signed by the painter Mazurkiewicz. They are painted i n distemper and each of them is composed of the following elements: 1) the figures of saints on the external walls ( w i t h an ornamental frieze above them), 2) inscriptions over the doors giving the name of the founder and the date, 3) polychrome painting on the ceiling. The chapel at Wola Zarczycka also has poly­ chrome painting on the external walls. J ę d r z e j Mazurkiewicz, polychrome artist, born 1834 at K r z e s z ó w - o n - t h e - S a n , died i n 1866. He was an organist i n the village of Wola Zarczycka. A p a r t from painting, he also carved figurines of saints. He was a self-taught folk artist, but he was also influenced by the artistic centre of Leżajsk, w h i c h was flourishing at that time. Maria Źywirska - JÓZEF WIACEK'S PANORAMA The authoress introduces an interesting personality, an amateur painter — a Polish emigrant l i v i n g i n France. T h i r t y five years ago, Wiącek, not being able to find w o r k i n Poland, l i k e many others, signed a contract to go and w o r k i n the mines and left his native village in the Rzeszów region. His o w n fate and that of his fellow countrymen i n France gave h i m the idea of painting a great work, a panorama of 45 pictures, depicting the dramatic life story of the Polish emigrant miner. His intentions i n painting this w o r k were didactic; he wanted to express his own reflections and experience of life as a w a r n i n g to the young generation to save them from sharing his o w n fate. �W i t h his panorama, w h i c h took h i m six years t o paint a n d absorbed a l l his savings, W i ą c e k travelled to various places i n France, particularly to places where there were large concentrations of Polish emigrants. His exhibition i n Deauville brought h i m a great success and the Grand P r i x Internationale. I t also brought h i m the attention of Paris, where three exhibitions were arranged for h i m (Salon d'Hiver, Salon des I n d é p e n d a n t s 1960, Y M C A - 1962). w o r n i n the towns, w i t h much more embroidery than the restrained ornamentation designed b y Fatla and his con­ temporaries. Wanda Gentil-Tippenhauer STANISŁAW F A T L A - T H E MOST F A M O U S F O L K T A I L O R I N T H E PODHALE DISTRICT H e l e n a Ś r e d n i a w a - T H E WORK SCULPTORS F R O M JURGOWO The o l d highlanders' folk costumes were almost completely unornamented (only some edges were laced). I t was only the last decade of the last century that brought quick changes i n the costume, including the introduction of multicoloured embroidered decoration, the fashion o f wearing short capes (known as „ c u c h a ' in Polish) t h r o w n over one shoulder Hussar style, etc. The authoress discusses this period of changes t a k i n g as an example the most w e l l - k n o w n and creative tailor of folk costumes i n the Podhale district — S t a n i s ł a w Fatla. He was born i n 1865, learnt the trade of tailor i n 1886 and w o r k e d as such t i l l ripe o l d age. He died i n 1961. The analysis of his w o r k shows that, w i t h his wife, K a r o l i n a K a p ł o n , an embroideress, he was very inventive in the realm o f embroidery on highlanders' trousers (fig. 3—6), i n introducing machine stitching t o outline edges, etc. T h e c u t of the highlanders trousers made by Fatla was t i g h t f i t t i n g to the legs and he was also the first to introduce the short w h i t e cape (cucha) ornamented w i t h embroidery l i k e the a p p l i q u é w o r k on the jackets and sheepskin coats made at L i p t ó w (fig. 10). Fatla was assisted i n his w o r k by his w i f e and six children; the eldest son,, S t a n i s ł a w , is today a w e l l - k n o w n tailor o n those parts. Fatla senior set fashions, having excellent i n t u i t i o n regarding changes i n the tastes of his highland customers. However, after the last w a r , only the older highlanders remained faithful customers, the younger men preferring looser trousers, more l i k e those r i O J l b C K O E KBAPTAJIbHblH X» 4 JKYPHAJI J a n S e t k o w i c z - ANDRZEJ BIEROWIEC - CAR­ VER O F F I G U R I N E S F R O M K A S I N K A (CRACOW VOIVODSHIP) The article introduces a folk sculptor, born i n 1903, who has been developing his artistic w o r k since 1938. OF Y O U N G A m o n g the folk artists of the highland regions the group of young people at Jurgowo is w o r t h y of particular attention. The group was founded i n December 1963 on the i n i t i a t i v e of the folk artist Andrzej Gombos. Under his guidance, b u t leaving t h e young people complete artistic freedom, a most interesting group o f eleven sculptors has come into being. T h e i r w o r k — showing a certain influence of t r a d i t i o n a l f o l k art, p a r t i c u l a r l y in the figurines of saints, w h i c h are not very numerous — is distinguished f o r i t s uniqueness both as regards form and subject, where lay themes p r e v a i l i n accordance w i t h the interests o f the boys. The use of similar tools (an ordinary k n i f e a n d flat chisel) and of the same matterials (small blocks of waste wood), impose small forms (up to 20 cm) upon the artists and as they have a l l attained more or less the same level of s k i l l , a l l this gives t h e i r w o r k certain common features. Another common feature is the unique character of these sculptures, resembling the a r t of a child rather than folk art. B u t the group has produced some very talented a n d i n d i v i d u a l artists, for instance 15-year-old Beniamin M i ś k o w i c z (fig. 8) a n d Jan Chowa­ niec (fig. 2, 6, 7), 14-year-old Jan M a r t i ń c z u k (fig. 10), Józef Wojtas (fig. 9) and A n d r z e j Sołtys (fig. 3-5). The first year's w o r k of the group was crowned by an e x h i b i t i o n of sculptures at the Tatra Mountains Museum. As t i m e w e n t on the group decreased i n n u m ­ ber. Some of the young people have gone away to schools elsewhere and three boys have gone t o the secondary art school i n Zakopane. H A P O A H O E H C K Y C C T B O M3flABAEMbIÏÏ HHCTMTyTOM MCKYCCTBA n O J I b C K O Ï Ï rOfl H3«AHMH X I X AKAflEMMM HAYK 1965 P E 3 K> M E MwpocnaBa JIwflBHKOBa, BpHO — pwcyHKaMM pa3JiMHHeMLueM TeiviaTHKM m njianaMM r o poflOB npHB03HJin B KanecTBe cyBeroipoB B03BpamaBm n e c H flOMOji coji^aTbi. Ha njiaricax nenaTaJincb tbkJKe KapTHHKH CaTMpilKO-MCTOpMHeCKOrO COflepjKaHHH. K MHOMy B H f l y npiiHaflJiejKMT rpynna cTapwx, 6ojiee MOPABCKME HAPOflHblE HAEOMKM H A TKAHHX M o p a B C K i i e HapoflHbie Ha6oKKM, flaTMpyeMŁie X V I I I M X I X BB., HB.7IHIOTCH pejIMKTaMM CTapOM TeXHHKM, KOT o p a a b H a n a n e X V b. .ąana ochobm K H u r o n e H a T a m n o . npwMHTMBHbix HaSoeic, ynoTpe6jiHBUiMxcH b aepeBHe B n j i o T Ł flo X V I I I BeKa HaÓHBHbie TKaHK ynoTpeÓJiHJiHCb M nOflaepJKMBaBLUMX TpafiMLJHM npHMMTMBHblX HapoflHblX TOJIbKO IUJIHXTOM V. S o r a T M M U MemaHCTBOM; HM3IIIHe r p a B i o p Ha ^epeBe, xpoHMK, HpMapoHHbix n e c e H . K stojî cjioh o6mecTBa CTajiKMBajiMCb c 3thmh tkshhmh TOjibKO rpynne npMHa^jieJKaT rojKHO-cnaBHHCKiie, 6apfleeBCKne BO B p e M H H e K O T O p b I X p e j I H r M 0 3 H b I X uepeMOHHii, MCKJIIOHaÔoiiKH, yKpaiueHHbie MOTHBaMM Ha T e M y oercraa «raK>mnx jojiwihhioio n b i u i H O C T b ( n o c r , T p a y p , snMfleMirw b EraneT mjim 3nn3o^aMM, CBH3aHHbiMii c picTopweM cb. H T.n.). B X V I I I B. 3TOT BMfl TGXHHKH npOHWK B flepeBHKD C T e c p a H a m T.fl. H e c M O T p a n a to, hto ohm n p e f l H a 3 H a tt n p e B p a T H j i c H b H a p o ^ H o e p e M e c j i o , o n u p a i o r u e e c H H a najiMCb flJiH flpynix r^ejieii, to B e e xe n o cBoeMy x a p a K npejKHMe Tpa/ijmMOHHbie o6pa3u.br n pMcyHKM (najKe Ha Tepy ohh H a n o M H H a i O T CTapbie TKamr c dpa6yjibHoii TeK H M j K H y r o nenaTb), K a K u H a n p o a y i a r M i o p a 3 J i M H H o r o p e M a T H K o i i , K O T o p w e HeKorfla c o c T a B j i a j i w npe^MeT B H y M e c n a , MaHyrbaKTyp, c p a ó p w K w, H a K O H e r j , Ha p e r H O H a j i b TpeHHero y B p a H C T B a jkmjimlii. O cymecTBOBanini sToro HŁie B K y c w HacejieHMH. pofla H a ó o e K b M o p a B M M SbiJio y c T S H O B J i e H o jij-iuib b X V b. P a c c M a T p M B a n o6pa3u>i MopaBCKnx. tbk na3. npHMbix 3) njiaTHiibie na6nBHbie TKam-r, ocoReHH" j\Tia wchckoS H a S o e K (T.e. 0TnenaTaHHbix c Marpnu,), aBTop CTaTbM OflejKflbl nOHBMJIMCb CpeflH CpeflHe-3a5KMTOHHbIX c j i o e B flejiMT mx H a T p n o c H O B H b i e r p y n n b i , b 3 a B M c n M 0 C T M ot HacejieHMH b H a n a j i e X V I I I b., a b HapoflHbix Maccax — hx n p e f l H a 3 H a H e H M H , a HMenHo: n o 3 f l H e e n rrpoflepHcajiMCb B n j i O T b flo KOHn;a n p o u i j i o r o BeKa. 1) TKaroi flOMaurnero o6nxofla: noKpbraajia Ha KpoBaTb po>KeHML(bi m p a c u i M T b i e n o j i o r e H u a , HanoMMHaronrMe npw noMoiuM cnei(MajibHbix dpopM y K p a m a j i w c b nenaTMOTHBOM CTapbie CpOpMbl. HbiM y 3 o p o MflOMOTKaHHoenonoTHO MJiM x e ^ p y m e o f l 2) T K 3 H H , CbyHKUMPl K O T O p b I X BbIJIM CBH33HbI C C O f l e p - Hot(BeTHbie M a T e p w a j i b i , KOTopbie rrpuHocMJi 3aKa3HMK. scaHMeM n e n a ™ , a cnoco6 McnoJibHeHHH y K a 3 b i B a j i B lOrO-BOCTOHHOM M o p a B M H M B rorO-BOCTOMHOM C j I O B a K M M Ha CBH3b C KHMJKHOH n e H a T b K ) . H a C T O 3T0 S b I J I H 6biJiM pacnpocTpaHeHbi ronoBHbie njiaTKM c HepHbiMW nenpocro flepeBHHHbie r p a B w p b i , Bocnpon3B0flMMbie H e H a T H b i M H y3opaMH. B flpyrwx p a i i o H a x uimhm m3 Ha5nBH a Byiuare a Ha 6ojiee npoHHofi m 6onee flocrynHOH H o r o S y M a j K H o r o noJiOTHa M y j K c i o i e c o p c r K M m T.n. OflTKaHM. KapTMHKH BaeMbie npa3flHMKOB, jja/raHOK pejrarno3Horo Ha HpiwapKax u ynoTpeÓJiHJiHCb bo b coflepjKaHHH, BpeMa KanecTBe pi T . n . HocoBbie njiaTKH npofla- npecTOJibHbix o6pa3KOB, c OTnęHaTaHHbrMH HaKo TexHwiecKiie HMKOB C 6wjim nOMOmblO bo3mojkhocth m no3HaHwa pewecJieH- BecbMa orpaHUMeHbi: y 3 o p b i , nenaTaeeMbie OJIHdpbl 6bIJIM HenpOHHbIMM m jiwhhjim b çTfipKe. 243 �Abtop C T a T b w p a c c M a T p M B a e T r j i a B H b r M o5pa30M n e p T K a H e ü , y n o T p e ô J i H B U i M X C H fljia y K p a u i e H w a MHTepbepoB: flpanpn, o6om, n o K p b i B a J i a H a K p o B a T H . Byro rpynny XIX bb. XVIII m B C T a T b e o n w c b r a a i o T C H tk3hw Haiajia Ohm p c G H H T C H ot CTapbix, y n o T p e ß j i H B u i H x c a H e K o r f l a uijTHXTOM, K a K w ot BbinycKaeMbix flo e u x n o p „ n p a M w x " Ha6oeK ^ p y r M X p a ü o H O B , TaK-KaK KajKflbrä perwoH 3TOT T B o p n e c T B a H T o - T O CBoe, C B H 3 a H H o e c e r o bhocmji bmä b C06CTBeHHbIMH TpaffTmHHMM. OTMenan nein po3hhtch no cBoeiviy HasHa^eHMio m dpopnie H a ß u B H b i e T K a r o i IIojibirjM, y K p a p i H b i , MTajiMM, TepiwaHMH u H l B e ü i i a p u M , a B T o p y T B e p j K f l a e T , hto no c B o e ü KOMn03HIIMM M O p a B C K U e T K a H M H a n O M M H a i O T BblHJMBKM b ocooohhoctm HapoflHoro HcaHpa. B TaKMX TKanax HeT cbwrypHbix motmbob, K O T o p b i e n p o K ^ e n a c T o B C T p e n a j i n c b B T K a H b e B b l X H3flejIMHX. H o 3 a T 0 3TM MOTMBbI B C T p e naioTca b TKaHHX, BbmoJiHaeMbix H a ejiynaH. OrmcbiBaH n o j i O T e i n i e M3 HaTae (mjiji. 2) c x a p a K TepHOM flJIH TOM MeCTHOCTM paCLIBeTKOM, aBTOP npMXOflMT K y6eHCfleHMK), mto o^hoü P13 OCHOBHblX H e p T M O p a B C K H X HaßoeK aBjiaerca corjiacoBaHHocTb c MecTHbiMH T p a j i M flejiajiHCb no 3 a K a 3 y n o K y n a T e j i a u o r a e n a j i M cTMJiio H a p o ^ H o r o j f C K y c c T B a flamroü MecraocTM pe- uhhmm. Ohm rjioHa. mjim PwcynoK «epeBHHHbix nenaTajica cbopM H a noJiOTHe rrHrMeHTHOü K p a c K o ü n p n noMoniH (MacnaHoü mjim ajIbÖVMMHOBOPl). OCHOBHOM V 3 0 p BbinOJIHHJICH TeMHO-CHH e ü , n o H T H H e p H o ü K p a c K o ü ; .ziorawiHMTejibHO n p p i M e H a JTHCŁ TaKHie K p a c H a a , cBeTjio-roJiyGaa, scejiTaa KpacKM. p a c c M a T p M B a e T TMriMHHbie RJIX M e c r a b i x Tpa^pniMM Abtop Map ua X n B n p c K a — IIAHOPAMA K)3E*A BMOHITKA A B T O p CTaTbM 3H3KOMPIT H H C T a T e j I H C M H T e p e C H O i ł JIMHHocTbH) xyflOHCHMKa-jnoôMTejia, no^bKoro 3M«rpaHTa bo <J>paHu,MH. 35 Jier Toiny Ha3aa, Bmohiick, ne MMea B03M O K H O C T M HaíÍTM 3 a H n T M e H a pOaWHe, 3aKJIIOHMJI, B HMCJle M H o r w x eiwy nofloBHbix, K O H r p a K T H a p a 5 o T y bo c b p a H uy3CKoii peBHio. maxTe m rroKMHyji po^Hyio j K e m o B C K y i o « e KaK cy«b6a ero c o o T e H a nyjKÔMHe, n o 3 C K a 3 a J i a eMy ciojKeT K p y n H o r o npoM3BefleHMa — naHopaMbi, coflepjKarueii M3 45 KapTMH, o T o ô p a x a r o i r i H X ropecTHyio cy^bôy n o j i b C K o r o i n a x T e p a - 9 M M r p a H T a . C naHopaMOH, H a ocymecTBjieHMe KOTopoii norpeôoBanocb mecTb ner, K o r o p a a norjioTMjia Bce ero c6epeJKeHMH, B M O H I ^ e K e3flMJI no pa3JIMHHbIM p a M O H a M O p a H r r M M , m Co5cTBeHHaa cy^bôa, HecTBeHHMKOB, O M y T M B u i M X c a iimkji b nepByio onepeflb Tyaa, r « e MMeiOTca CojibuiPfe cKonjieHMa noubCKMX 3MnrpaHTOB. H a B b i C T a s K e b ^oBpiJib n a HopaMa BMOHqKa n o J i b 3 0 B a j i a c b rpoMa^HbiM ycnexoM. EMy npwcyflWJiM npeMMio Grand P r i x Internationale. 3to oBpaTMJio BHMMaHMe napMHta, r^e BMOHiiKy TpwjKflbi opraHM3C«BajiM BbiCTaBKW. Salon d'Hiver, Salon des I n ­ d é p e n d a n t s 1960, YMCA 1962. B a H ^ a r e H i H J i b - T H n n e H r a y s p — CTAHHCJIAB OATJIH — J i y H l I I H l ï H A P O A H H Ï Ï nOPTHOÏt noflrAJita CTapHHHaa oseJKaa roprieB 6bijia noHTPi nHiueHa y K p a uieHMii. JlMuib b KOHiie ripouijioro B e K a npon3oniJiM BOJIbllIHe M3MeHeHMH. Kacaacb stmx M3MeHeHwfi, aBTop CTaTbM n u m e r o C ï a (mjiji. 4,5), a T a K » e caMoe coBepiueHHoe b T e x H M H e c K O M oTHOHieHHM noKpbiBajio (hjiji. 6), c^e- H M c n a B e <t>aTjiM, caMOM H3BecTHOM m o f l a p e H H O M H a p o ^ hom nopTHOM noflrajiba Toro BpeiweHM. Ó a r a a poflMjica jiaHHoe n o Bceü B e p o a T H O C T M n o B i t y c y M e m a H C K O M cpejibi. b 1865 r . , b 1886 r . BbiyHMJica n o p T H a x c H O M y peMecny B 3aKjiK)HeHwe aBTop nojieMH3Mpyer c OTPMiT.aTe.ribm 3aHMMajrca mm ^o no3flHeii CTapocTM. y i n e p b 1961 r. HbiM MHGHMCM Ii;. IIIiipKa pi I I . HoTKep K y p T M (C. Schirek, <ï>aTJia m ero 5K6Ha, BLiuiMBajibUíraía Kapojnma K a n P. Notker Curti), KOTopbie cTOTajiw, mto Ha&oirKM SbiJiK jioh, B H e c J i M M H o r o H O B b i x s j i e M e H T O B b BbiuiMBKy, y K p a jiMiijb 3aMeHMTenHMM Sojiee flopomx TKaHeíí m KBK ramaroiuyio 5piokm ropiieB (mji^. 3—6), BBeJiM M a n i M H H b i e K O B b i e n e n p e ^ c r a B J i H J i H co5oii x y s o H c e c T B e H H o ü i i e H mBbi fíjtn B b i n o j i H e H M a n i H y p o B , OKaMMjiaioiUMx Kpaa HOCTPI. noKpMBaJia MapttH napaflOBCKa — EAMEEPrCKHÎÎ HAPHfl B 1719—1750 r r . jiepeBHM oKpecTHOCTeft Ilo3HaHn, pa3opeHHwe m o n y c T o m e H H b i e H a u i e c T B w a M M u i B e r r o B M anH^eMHHMM, 6bIJIH K0JI0HM3HP0BaHbI HeMIiaMM BaMß e p r c K o r o p a i ł o H a (BaBapHH) m TOjkhoü T e p i u a H i i M . H a cejieHMe 3to, n o J i y M M B U i e e Ha3saHJie „6aM6poB" 6mctpo onoJiaHMJiocb h rrpprMepHo k 1850 r. TKUTejrpt HeiweiiKoro npoPicxoJK^eHPisi nojiHOCTbio accHMHJiHpoBajiPicb, C MeCTHbTMPI nOJIbCKMMPI K p e C T b H H a M T f . «iHBancb Bo33eücTBPie „ B a M ß p o B " H a K y j i b T y p y n o j i b C K o r o H a cejieHMH no3HaHbCK0M jiepeBHPi Sojiee Bcero cKa3breajiocb Ha jKeHCKoti oflejKfle. Mvtkckopi Hapaa yjKe b Hanajie X I X b. nepeHHJipi .,6aM6pw" ot nojibCKiix KpecTbHH. B Hakane X X b., K o r ^ a oKpecTHbie aepeBHM 6biJiPi npwcoeflpiHeHbi k ropowy, H a p a « 3tot n o T e p a j i CBoe n e p Eona'iajibHoe 3HaieHPie, a c c e p e « i i n b i X X b. rrpiioBpeji pickjiio- C T p o r o cpyHKiTPioHajibHbiM x a p a K T e p , c B H 3 a H H b i ü HPITeJIbHO C OOpHflOBbIM K y j I b T O M KaTOJIMMeCKOM rrepKBPi. HapHH 9T0T H a ^ e B a i o T H e M O J i o f l t i e j K e H i u n H b i , n p p r m i M a i o i i i H e y n a c T M e b n p o i i e c c P i a x . Oh n e p e ^ a e T C H n o H a cjieÄCTBy neTHM, KOTopbie, non B j n í H H w e M roponcKoii KyjIbTypbl H MO^bl, OTKa3bIBaiOTCH OrO HOCPITb. 3Ba CHe>KprHCKaa-CTo.TroT. C t e à nhk« KJKMUiToćpOBHH — xy^O^CHMK MASyPKEBMH B craTbe onwcaHa rpynna noJinxpoMPiíí, KOTopbie H a - xo^htch b Tpëx 'qacoBHax. ctohiitox b hbvx cocejn-nrx A e p e B H H x : Bojipi 3apHprqKoii pi X y q p r c K a . OB'be^PiHHroT PIX npMÖJIPTJKeHHbTe #aTbT B03HMKH0BeHMS, CbopM3 M HaK O H e i i n o ^ r r a c M x y ^ o j K H W K a Ma3vpKeBprHa. Bce ohm pi3r o T O B j i e H b i KJieeBoii tcxhmkopi, y hmx o n e H b n o x o î K a KOMn03MIlMÎI, K O T O p a a COCTOMT M3! 1) cbMryp CBJTTblX, noMemöHHMX H a bhcuihi-ix c T e H a x , najx hmmm npojieraeT nonę opHaMeHTa, 2) Ha^rmcpi. b n e c r b n o H î e p T B O B a T e j i e i î , Has flßepHMM, 3) KapTMH Ha n o T O J i K e . B nacoBHe b Bojim 3apMpniKoü n o H B J i H i O T C H K a p T M H b i T a K H c e H a B H e n i H P r x cTenax. XysojKHMK EHflîKefi MasypKeBpni poähjich b 1834 vojsy, b KJKeinoBe Ha/CaHe, ywep b 1886 ro^y. PaßoTaji o p r a HMCTOM s Bojie SapHMiiKoü. Kpoine riMCaHMH K a p T M H , O H 3aHMMajrc3 T o s i e BaHHMeM óbpiryp CBHTbix. CaMov^iKa. HapOSHbrii XyflOJKHMK, MCKyCCTBO KOTOpOrO, OflHaKO, ÖbIJIO nos BJiMHHMeM ropo/ia J l e s o i ł c K a , 244 cuiHBaeMoro c y K H a m T.n. <ï>aTjia n e p B Ł i M y 3 K M e , n j i O T H o oSjieraioiiiMe H o r y GpioKM, CTaji inMTb CTaji m nepsbrM pacnpocTpaHHTŁ 6ejiyK> . f l y x y " (nejiepuHy), yKpameHHyio amuniKanMaMM (na no^oÔMe pacuiMTbrx annjimkaHMaMW j i w n T O B C K K X 6e3pyKaBOK m nojiyniy6KOB — huji. 7—11). <E>aTJiH paSoTaji B M e c T e c Híenoii m flerbMH, kotopwx y Hero 6buio iiiecTepo. CaMbiü cTapuiMM c b r n — Ó r a H P i c j i a B n o c e ñ fleHb C H M T a e T c a i r p e K p a c H b r M nopTHbnvi. C T a p b t M < £ a T j i a co3AaBaji M o « y , M y T K O y j i a B J i M B a a sce M3MeH6HMa B O B K y C a X CBOMX KJIPieHTOB-rOpiieB. O^HaKO nocjie B T o p o u Boitabi eMy ocTajiMCb B e p H H jiiirub c T a p b i e ropqbi: MOJiofleHîb n p e a n o H M T a e T 6 p w K M n o r r r a p e , 6onee HanoMMHaioiiiMe r o p o ^ c K H e SoraTo y K p a u i e H H w e . mmpobom m Hh C e t K O B H i — AHJPKEÏÏ BEPOBEH — HAPOJIHBIÏÏ CKyjIBnTOP H 3 KACHHKH (KPAKOB CKOE BOEBO.ZICTBO) AHAJKeiî BepoBeir poflMnca b 1903 r. OcoSoe pa3BMTwe noJiyHHJio ero tbophcctbo HaHMHaa c 1938 r. EjieHa CpejHSBa — CKyjItnTyPBI MOJIO.ZI.BIX rOPU,EB lOPrOBA CpeflH c o B p e M e H H b i x xy^oîKHMKOB-roprieB Bbi^eJiaeTCîi MOJioaejKHaa r p y n n a M3 TOprosa. KojiJieKTMB stot 06p a 3 0 B a j i c a b aeKa6pe 1963 r. no MHPrqpiaTMBe Hapo^Horo Macrepa AH^jKea ToMBoca. IT03 ero p y K O B O f l C T B O M r p y n n a O f l K H H a f l l i a T M MOJIOflbIX C K y i t b n T O p O B , T B O p n e C K O M MHMiiHaTMBbi KOTopbix coBepmeHHo H e C T e c H a e T , co33ana pafl oneHb MHTepecHbix paSoT. B CKyjibnTypax n p o cKajib3Ł>iBaioT M e p T b i T p a a w q M O H H O r o H a p o a n o r o M C K y c C T B a o c o 6 e H H o b H e M H o r w x H 3 o 6 p a a î e H M a x C B a T b i x , ho BMecTe c T e M ohm OTJiMHaioTCH o p M r M H a n b H o i i , CBoe06pa3H0M CbopMOÜ M TeMaTMKOM. Mojioflbie C K y j i b n T o p w paSoTaiOT c noMouibio ojtMHaK O B W X MHCTpyTUeHTOB (hosc njiocKoe flOJIOTO), M c n o j i b 3 y r o T oflMH s c e MaTeppiaJi (ManeHbKMe 06p y 6 K M , o c T a T K M ^ p e s e c H H Ł i ) ; B c e sto, Hapa^y c OAMHaKOBbrM y p O B H C M n O ^ r O T O B K M MOJIOablX X y ^ O S C H M K O B , npM^aeT mx t b o p M H e c T B y n e K O T o p b i e cxo^Hbie »iepTbi. Mx c K y n b n T y p b i o T J i w ^ a i o T C H c B o e o 6 p a 3 H o i î M a H e p o ü , H a nOMMHaiorxieM C K o p e T B o p n e c T B O peSeHKa n e M H a p o f l HOe M C K y C C T B O . oh m tôt mx m ohm hohtm nepBbiM TOĘ cyuiecTBOBaHMa rpyTrrrbi 3aBepuinjica BbicTaBKopt pa6oT b TaTHîaHbCKOM My3ee. TIocTeneHHO rpynna y M e H b u i a j i a c b m b HacToauiee B p e M a H a c H M T b i BaeT jipmib HecKOJibKO HeJioBeK. Hacrb MOJionescM noexajia y H M T b c a , rpoe nocTymuin b x y ^ o s ç e c T B e H H y i o uiKOJiy, Koropaa HaxOflMTca b MeçTHÇfCTM 3aKonaHe. �CZASOPISMA INSTYTUTU SZTUKI PAN wydawane przez: P.P. W Y D A W N I C T W A A R T Y S T Y C Z N E I F I L M O W E B I U L E T Y N H I S T O R I I S Z T U K I , kwartalnik, ponad 100 str. dużego formatu, około 100 ilustracji. Cena 24 zł, prenumerata półroczna 48 zł, roczna — 96 zł. P O L S K A S Z T U K A L U D O W A , kwartalnik, 64 str. dużego formatu, bogaty materiał ilustracyjny. Cena 18 zł, prenumerata półroczna 36 zł, roczna — 72 zł. PAMIĘTNIK T E A T R A L N Y , kwartalnik, ponad 170 str. druku, około 100 ilustracji. Cena 18 zł, prenumerata półroczna 36 zł, roczna — 72 zł. M U Z Y K A , kwartalnik, około 130 str. druku, liczne przykłady nutowe. Cena 18 zł, prenumerata półroczna 36 zł, roczna — 72 zł. Wszystkie czasopisma n a b y w a ć można regularnie jedynie w meracie. prenu­ K W A R T A L N I K F I L M O W Y — w roku 1966 przestanie się ukazywać; zeszyt 4 za rok 1965 będzie ostatnim numerem tego czasopisma. WARUNKI PRENUMERATY „POLSKIEJ S Z T U K I L U D O W E J " Prenumeratę na kraj przyjmują urzędy pocztowe, listonosze oraz Od­ działy i Delegatury „Ruch". Można również dokonywać wpłat na konto P K O Nr 1-6-100020 — Centrala Kolportażu Prasy i Wydawnictw „Ruch" Warszawa, ul. Wro­ nia 23. Prenumeraty przyjmowane są do 5 dnia miesiąca poprzedzającego okres prenumeraty. Cena prenumeraty: półrocznie zl 36, rocznie zł 72. Prenumeratę na zagranicę, która jest o 40% droższa — przyjmuje Biuro Kolportażu Wydawnictw Zagranicznych „Ruch" Warszawa, ul. Wronia 23, tel. 20-46-88, konto P K O Nr 1-6-100024. SPRZEDAŻ Egzemplarze numerów zdeaktualizowanych można n a b y w a ć w Punk­ cie W y s y ł k o w y m Prasy Archiwalnej „Ruch", Warszawa, ul. Nowomiejska nr 15'17, konto P K O Nr 114-6-700041 V I I Oddział Miejski Warszawa. Aktualne numery czasopism Instytutu Sztuki P A N posiada Ośrodek Rozpowszechniania Wydawnictw Naukowych P A N w Pałacu Kultury i Nauki w Warszawie. Zakłady Graficzne „Tamka" Zakład Nr 2 W-wa, Podchorążych 39. Zam. 746. Pap. ilustr. kl. I I I , 120 g A l r karton biały kl. I I I . 220 g. B I . Nakład 1270 egz. M-5 � https://zbiory.etnologia.uw.edu.pl/files/original/5a7c01b409828c148784240c479e7ad7.pdf 7e147e8b529d82b146896d258ac65ff7 Dublin Core The Dublin Core metadata element set is common to all Omeka records, including items, files, and collections. For more information see, http://dublincore.org/documents/dces/. Title A name given to the resource Lud Publisher An entity responsible for making the resource available Polskie Towarzystwo Ludoznawcze Rights Information about rights held in and over the resource Licencja PTL Format The file format, physical medium, or dimensions of the resource pdf Language A language of the resource pol Type The nature or genre of the resource czasopismo Text A resource consisting primarily of words for reading. Examples include books, letters, dissertations, poems, newspapers, articles, archives of mailing lists. Note that facsimiles or images of texts are still of the genre Text. Dublin Core The Dublin Core metadata element set is common to all Omeka records, including items, files, and collections. For more information see, http://dublincore.org/documents/dces/. Relation A related resource oai:cyfrowaetnografia.pl:publication:2013 Date A point or period of time associated with an event in the lifecycle of the resource 2001 Subject The topic of the resource Moszyński, Kazimierz (1887-1959) Identifier An unambiguous reference to the resource within a given context oai:cyfrowaetnografia.pl:1868 Title A name given to the resource Korespondencja Kazimierza Moszyńskiego z Dymitrem Konstantynowiczem Zieleninem / LUD 2001 t.85 Description An account of the resource LUD 2001 t.85, s.277-288 Creator An entity primarily responsible for making the resource Rieszetow, Aleksander.R; Jasiewicz, Zbigniew Language A language of the resource pol Publisher An entity responsible for making the resource available Polskie Towarzystwo Ludoznawcze Format The file format, physical medium, or dimensions of the resource application/pdf application/pdf PDF Text Text capture metadata for PDF documents Text Lud, t. 85,2001 ALEKSANDER M. RIESZETOW Muzeum Antropologii i Etnografii im. Piotra Wielkiego Rosyjska Akademia Nauk Sankt Petersburg ZBIGNIEW JASIEWICZ Instytut Etnologii i Antropologii Kulturowej Uniwersytet im. A. Mickiewicza Poznań KORESPONDENCJA KAZIMIERZA MOSZYŃSKIEGO Z DYMITREM KONSTANTYNOWICZEM ZIELENINEM. Z materiałów Archiwum Rosyjskiej Akademii Nauk w Sankt Petersburgu W historii nauki rosyjskiej imię profesora Dymitra K. Zielenina (ur. 21.10.1878 starego stylu; 2.11.1878 - zm. 30.08.1954) zajmuje zaszczytne miejsce'. Jego liczne prace stanowią znaczny wkład do rozwoju wiedzy o ludach Rosji i świata słowiańskieg02• Był to uczony o wyjątkowo szerokich horyzontach. Do kręgu jego zainteresowań naukowych należały etnografia, dialektologia, folklorystyka, religioznawstwo, muzeoznawstwo i bibliografia. W każdej z tych dziedzin nauk pozostawił znaczący ślad; jego dorobek naukowy zachował wartość do dzisiaj. Świadectwem tego, że jego prace nie utraciły znaczenia również w naszych czasach, są liczne fakty ponownego wydania jego książek i artykułów, stanowiących obecnie rzadkość bibliograficzną3. W roku 1991 po raz pierwszy w języku rosyjskim została opublikowana klasyczna praca D. K. Zielenina 1 OD. K. Zieleninie patrz: Je. F. Karskij, B. M. Liapunow, W. P. Pierietc i P. A. Ławrow, Zapiska ob uczenych trudach prof D. K. Zielenina, "Izwiestija AN SSSR", seria VI, t. 19, 1925, nr 18, ss. 879-883; Problemy sławjanskoj etnografii (k stoletiju so dnja rożdienija czlena-korrespondienta AN SSSR D. K. Zielenina), "Nauka", Leningrad 1979; L. M. Saburowa, K. W. Czistow, Dmitrij Konstantinowicz Zielenin (k 10D-letju so dnja rożdienija), "Sowietskaja etnografij a" 1978, nr 6, ss. 71-81; D. K. Zielenin, Etnołogiczeskoje naprawlenije wfolkłoristikie, w: T. G. Iwanowa, Russkaja folkloristika w portrietach, (seria "Studiorum Slavicorum Monumenta"), t. 1, "Dm. Bułanin", S. Pietierburg 1993, ss. 135-167. 2 Najpełniejszy spis prac D. K. Zielenina patrz: Problemy sławjanskoj ... , op. cit., ss. 221-237. J Np. D. K. Zielenin, Izbrannyje trudy. Stati po duchownoj kulturie 1901-1913 (seria: Tradicyonnaja duchowna ja kultura sławian), "Indrik", Moskwa 1994; tenże, Izbrannyje trudy. Oczerki russkoj mi/ołogU. Umierszije niejestestwiennoj smiertju i rusałki, (seria: Tradicyonnaja duchowna ja kultura sławian), "Indrik", Moskwa 1995; tenże, Wielikorusskije skazki Piermskoj gubiernU, wybór i oprac. T. G. Bieriegułowaja-Dmitriewa, (seria: Sokrowiszcza otieczestwiennogo sobiratielstwa), Moskwa 1991; tenże, Wielikorusskije skazki Piermskoj gubiernU, oprac. T. G. Iwanowa (seria: "Studiorum Slavicorum Monumenta", t. 12), "Dm. Bułanin", S. Pietierburg 1997 i inne. �278 Russische (Ostslavische) Volkskunde, Berlin-Leipzig 19274• Monografia ta jak dotąd pozostaje najbardziej znaną i cenioną w światowej literaturze etnologicznej książką na temat Rosjan, Ukraińców i Białorusinów. D. K. Zielenin związany był z Uniwersytetem w S. Petersburgu, na którym wykładał w charakterze "prywatnego" docenta jeszcze przed I wojną światową. W roku 1916 powołany został na stanowisko profesora na Uniwersytecie w Charkowie. W Związku Radzieckim pracował w Instytucie Etnografii Akademii Nauk ZSRR w Leningradzie i na Leningradzkim Uniwersytecie Państwowym, na którym wykładał głównie etnografię Słowian. W roku 1925 został członkiem-korespondentem Akademii Nauk ZSRR. Stał się przedmiotem krytyki naukowej i ideologicznej, w którą zaangażował się S. P. Tołstow5• Bogaty zespół materiałów naukowych D. K. Zielenina przechowywany jest w Oddziale Archiwum Rosyjskiej Akademii Nauk w S. Petersburgu6• W druku pojawiać się zaczęły artykuły po raz pierwszy publikowane z tego zbioru lub opracowane na jego podstawie7• W tekach archiwalnych D. K. Zielenina wiele miejsca zajmuje jego korespondencja z rosyjskimi i zagranicznymi kolegami, znajomymi i krewnymi. Przyciąga ona coraz większą uwagę badaczy jako cenne źródło do historii nauki8• Spośród polskich etnologów D. K. Zielenin prowadził stosunkowo ożywioną korespondencję z Kazimierzem Moszyńskim 4 D. K. Zielenin, Wostocznos/awjanskaja etnografija. Przeł. z niemieckiego K. D. Ciwina (seria: Etnograficzeskaja biblioteka), Gławnaja redakcyj a wostocznoj litieratury, Moskwa 1991. s Por. artykuł S. P. Tołstowa, K problemie akkulturacyi (w swjazi s robotoj prof D. K. Zielenina: Prinimali lifinny uczastie w obrazowanii wielikorusskoj narodnostii, "Sbomik LOIKFUN (Leningradskogo Obszczestwa issledowatielej kultury finncr-ugorskich narodnostiej)". t. 1. 1929), "Etnografija" 1930, nr 1-2, ss. 63-87, a przede wszystkim artykuł A. Arcichowskiego, M. Wojewo dskiego, S. Kisielewa i S. Tołstowa O mietodach wrieditielstwa w archie%gii i etnografii, "Istorik-marksist" 1937, nr 2, ss. 78-91. D. K. Zielenin w roku 1949 odesłany został na emeryturę, choć nie musiała ona dotknąć członka Akademii Nauk, w czym można dopatrzyć się skutków działań S. P. Tołstowa. ~ O archiwum D. K. Zielenina zobacz: Wasina A. I., Zielenin Dmitrij Konstantinowicz. Obozrienije licznogo archiwnogo fonda, "Trudy Archiwa AN SSSR", wyp. 19 "Obozrienije archiwnych matieriałow", t. V, Moskwa, Leningrad 1963, ss. 91-97. Inne materiały D. K. Zielenina są przechowywane w archiwach: Muzeum Antropologii i Etnografii im. Piotra Wielkiego RAN i Rosyjskiego Muzeum Etnograficznego w S. Petersburgu. 7 Z. D. Titowa, Nieopublikowannyje bibliograficzeskije materiały D. K. Zielenina (obzor). "Kunstkamiera Etnograficzeskije tietradi" 1995, z. 8-9, 55.350-355; D. K. Zielenin, Otzywo dissertacyi B. Ja. Proppa "Istoriczeskije korni wołszebnoj skazki", oprac. i wstęp A. M. Rieszetow, w: Kiunerowskije cztienija 1995 - 1997. Kratkoje sodierżanije dok/adow, S. Pieterburg 1998, ss. 141-147; tenże, Pierieżitki driewnich wozzrienij o diemoniczeskich pticach u narodow Kawkaza, oprac., uzupełnienia i bibliografia A. M. Rieszetow, "Etnograficzeskoje obozrenije" 1999, nr 2, 55.70-81. 8 Patrz np.: B. A. Bierdinskich, Iz epistolarnogo nasledija D. K. Zielenina, "Sowielskaja elnografija" 1988, nr 2, ss. 67-71; A. M. Rieszetow, Ob izuczenii archiwa K. T. Chlebnikowa w 50-ie gody XX wieka (po pismam B. N. Wiszniewskogo D. K. Zie/eninu), w: Otkrytije Ameriki prodołżajetsa, z. 2, S. Pieterburg 1994, ss. 277-284. �279 i Adamem Fischerem. Nieco inny jest jednak, i dlatego wymaga oddzielnego rozpatrzenia, okres zaocznej znajomości i początki wymiany korespondencji między tymi zasłużonymi uczonymi polskimi i rosyjskim. Nie ma potrzeby szczegółowego przedstawiania tu biografii i działalności naukowej Kazimierza Moszyńskiego (ur. 5.03.1887 - zm. 30.03.1959). Informują o nim liczne opracowania9• Przypomnijmy jedynie, że stanowisko zastępcy profesora Uniwersytetu Jagiellońskiego i kierownika Katedry Etnografii Słowian tegoż Uniwersytetu uzyskuje K. Moszyński w roku 1926. W roku 1930 nadano mu tytuł profesora nadzwyczajnego, a od roku 1934 profesora zwyczajnego. Od 1935 roku do 1939 kieruje Katedrą Etnologii i Etnografii Uniwersytetu im. Stefana Batorego w Wilnie, w którym przebywa do 1945 roku. Po powrocie do Krakowa, od roku 1945 aż do śmierci w roku 1959, był kierownikiem Katedry Etnografii Słowian UJ. Członkiem Polskiej Akademii Umiejętności został w roku 1932, członkiem PAN w roku 1952. Przyjmował założenia tzw. ewolucjonizmu krytycznego, a badania swoje koncentrował głównie na kulturze ludowej Słowian (monumentalne dzieło Kultura ludowa Słowian, cz. l, Kraków 1929; cz. 2, z. l, Kraków 1934; cz. 2, z. 2, Kraków 1939), studiach nad Prasłowiańszczyzną oraz historii i metodologii etnologii (m.in. Człowiek. Wstęp do etnografii powszechnej i etnologii, Wrocław 1958). Podobnie jak się rzecz ma z D. K. Zieleninem, stwierdzamy utrzymujące się zainteresowanie pracami K. Moszyńskiego, potwierdzone wydawaniem jego dzieł z rękopisów i wznowieniami 10. Materiały pozostawione przez K. Moszyńskiego i jego dotyczące przechowywane są w archiwach Krakowa, Warszawy, Wrocławia i Wilna oraz pozostają w zbiorach prywatnych II . 9 Patrz m.in. M. Gładysz, Kazimierz Moszyński, "Etnografia Polska" t. 3, I 960, ss. 13-30; A. Kutrzeba-Pojnarowa, Kazimierz Moszyński jako historyk kultury materialnej Polski iSłowiańszczyzny, "Kwartalnik Historii Kultury Materialnej", R. 8, 1960, nr 2, ss. 17 I-182, Kazimierz Moszyński. Życie i twórczość, red. 1. Klimaszewska, Wrocław-Warszawa 1976, ss. 164. 10 Pośmiertnie wydano: K. Moszyński, O sposobach badania kultury materialnej Prasłowian (do druku przygotowała J. Klimaszewska), Wrocław 1962, ss. 293; tenże, Górale Assamu (do druku przygotował L. Dzięgiel), Kraków 1977, ss. 171. Wznowiono: K. Moszyński, Kultura ludowa Słowian, t. I, Warszawa 1967, ss. 745; t. 2, cz. I, Warszawa 1967, ss. 828; t. 2, cz. 2, Warszawa 1968, ss. 1104, a także tegoż, Ludy zbieracko-łowieckie. Ich kultura materialna oraz podstawowe wiadomości oformach współżycia zbiorowego, o wiedzy, życiu religijnym isztuce, Kraków 195 I, wyd. 2. Cieszyn 1996, ss. 258; tenże, Ludy pasterskie. Ich kultura materialna oraz podstawowe wiadomości oformach współżycia zbiorowego, o wiedzy. życiu religijnym isztuce, Kraków 1953, wyd. 2, Cieszyn 1996, ss. 139. II Są to: Archiwum Uniwersytetu Jagiellońskiego; Archiwum PAN w Warszawie (por. A. Brachfogel, Materiały Kazimierza Moszyńskiego, "Biuletyn Archiwum PAN" 1987, nr 30, ss. 23-43); Archiwum Polskiego Towarzystwa Ludoznawczego we Wrocławiu; Dział Rękopisów Biblioteki Uniwersytetu Wileńskiego (tu tylko maszynopis Metody pracy terenowej, wersja w języku polskim części artykułu K. Moszyńskiego Die Polnische Ethnologie und Ethnographie seit dem Jahre 1925, "Baltoslavica" t. 3, 1938, ss. 136-202); Centralne Archiwum Narodowe Litwy, zespół 175, teczka IVB 312 oraz zbiory pod opieką Barbary Moszyńskiej i Jadwigi Klimaszewskiej. Profesor 1. Kli- �280 Nie mamy jednoznacznych świadectw potwierdzających, kiedy i w jakich okolicznościach K. Moszyński i D. K. Zielenin zetknęli się nawzajem ze swoimi pracami. K. Moszyński został dostrzeżony w ZSRR przede wszystkim na skutek swojej pracy Badania nad pochodzeniem i pierwotną kulturą Słowian, cz. 1, Kraków 1925, w której przedstawił koncepcję wschodniego, euroazjatyckiego pochodzenia Słowian12• W roku 1926 przekazuje D. K. Zieleninowi cztery swoje prace za pośrednictwem P. G. Bogatyriewal3, zapewne jednak zbyt późno, aby mogły zostać wykorzystane w przygotowanej już przez D. K. Zielenina Russische (Ostslavische) Volkskunde. Nie wykluczone jednak, że D. K. Zielenin, jako slawista i jednocześnie bibliograf, już w trakcie prac nad tym dziełem znał wczesne publikacje K. Moszyńskiego, w Wschodniosłowiańskiej etnografii, co prawda, nie odnotowane. K. Moszyński z kolei publikuje recenzje z tejże pracyl4, a w swojej Kulturze ludowej Słowian wielekroć powołuje się na tę i wiele innych prac rosyjskiego etnologa. Pracę D. K. Zielenina Russische ... zrecenzował zresztą także A. Fischer. W "Ludzie" omawiane były również inne prace tego autoral5• Z drugiej strony D. K. Zielenin zrecenzował pracę K. Moszyńskiego Badania nad pochodzeniem i pierwotną kulturą Słowian'6, cenił sobie również opinię K. Moszyńskiego o pracach swoich i niektórych innych etnologów rosyjskich. Napisał w latach 30.: "A well known Polish ethnologist Kasimir Moszinsky has recently given a brief but a very vivid description of maszewskiej dziękuję za pomoc w poszukiwaniu listów D. K. Zielenina, a dr Auksuole Cepaitiene z Zakładu Etnologii Instytutu Historii Litwy Litewskiej Akademii Nauk za informację o materiałach, dotyczących K. Moszyńskiego, w archiwach wileńskich. 12 Życiorys naukowy K. MosZYliskiego przygotowany w roku 1951 przez J. Klimaszewską dla "Wiedzy i Życia", Archiwum UJ, teka DXL-18, ss.lO. 13 W liście z 2.07. 1926 r. P. G. Bogatyriew wymienia prace, które na prośbę K. Moszyńskiego wysłał D. K. Zieleninowi: l. Badania nad pochodzeniem ipierwotną kulturą Slowian. cz. l, Kraków 1925, ss. 140; 2. Recherches sur I 'origine ... (prawdopodobnie chodzi tu o pracę Origine de la magie et de la religion, w: II Session, Prague 14-21 septembre 1924, Institut International d' Anthropologie, Paris 1926, ss. 7); 3. O kulturze ludowej poludniowo-środkowego Polesia, "Ziemia" R. 10, 1925, nr 6-8, ss. 120--131; 4. O wewnętrznym ukladzie prac obejmujących calokształt kultury materialnej, "Lud" t. 23, 1924, ss. 38-42. Por. Pisma P. G. Bogatyriewa k D. K. Zieleninu. przygotowanie. przedmowa i komentarze A. M. Rieszetowa, "Etnograficzeskoje obozrienije" 1993, nr5,ss.127-l28. 14 K. Moszyński, recenzja pracy D. K. Zielenina, Russische (Ostslavische) Volkskunde, Berlin-Leipzig 1927 - "Slavia" (Praga) R. 6, 1927/1928, ss. 809-814. IS A. Fischer, recenzja pracy D. K. Zielenina, Russische ..., op. cit. - "Lud" t. 26, 1927, ss. 97-99; E. Kagarow, w notach w języku niemieckim przesłanych z Leningradu, zrecenzował dwie prace D. K. Zielenina: lmuszczestwiellnyje zapriety kak pierieżitki pierwobytnogo kommunizma, "Trudy Instituta Etnografii AN SSSR" t. l, 1934, wyp. I, ss. 75 - "Lud" t. 32, 1933 (1934), ss. 180 oraz Totemiczeskij kun dieriewiew u russkich i bielorussow, "Izwiestija Akademii Nauk SSSR", seria 7, "Otdielenije obszczestwiennych nauk" 1933, nr 6, ss. 591-629 - tamże, ss. 181. 16 "Etnografij a", R. 3,1928, nr l, ss. 179. �281 modem Soviet ethnology"17. Nie mamy świadectw kontaktów między dwoma uczonymi w latach po II wojnie światowej'8. Dysponujemy siedmioma kartkami pocztowymi, przesłanymi przez K. Moszyńskiego z Polski do Leningradul9• Wszystkie one napisane zostały w dobrym języku rosyjskim, nie można się zorientować, że wyszły spod pióra nie-Rosjanina; pismo równe, bezbłędne, wyraźne. K. Moszyński natychmiast odpowiada na otrzymane przesyłki lub tłumaczy się z opóźnienia w wysłaniu kartki. Kartki pocztowe K. Moszyńskiego poświęcone są przede wszystkim sprawom wymiany literatury, niezbędnej do działalności naukowej (o niektórych otrzymanych pracach informuje zresztą również w druku20), oraz publikacji prac D. K. Zielenina we współredagowanym przez K. Moszyńskiego czasopiśmie "Lud Słowiański". Treść jest oszczędna w słowa, nie brak jednak wyrazów prawdziwego uznania i wdzięczności za przysłane wydawnictwa. Zawsze skrupulatnie proponował prace na wymianę. Nie ma w korespondencji pytań o wła- 17 "Ethnography, Folklore and Archeology in the USSR", za Życiorysem naukowym K. Moszyńskiego ...• op. cit., ss. 10. Wersja angielska tego wydawnictwa, publikowanego przez Wsiesojuznoje Obszczestwo kulturnych swjazi s zagranicej, okazała się nieosiągalna. Udało się nam natomiast dotrzeć do wersji francuskiej "Ethnographie, Folklore et Archeologie en USSR", Moskwa 1933 i zamieszczonego tam artykułu D. K. Zielenina L 'etude ethnographique des peuples de ['USSR. (Un apen;u). ss. 108-123. D. K. Zielenin informuje w nim, że polski etnografK. Moszyński ogłosił w tomie 2 z roku 1931 "Ludu Słowiańskiego" omówienie tomu 9 z roku 1930 czasopisma "Sbornik Muzeja antropołogii i etnografii", w którym pozytywnie ocenił dokonania radzieckich etnografów. W "Ludzie Słowiańskim" nie ma całościowych ocen etnografii radzieckiej, są natomiast opinie o konkretnych pracach. W Przeglądzie stałych wydawnictw, "Lud Słowiański" t. I, 1929-1930, ss. 313, K. Moszyński, w omówieniu "Sbornika Muzeja antropołogii i etnografii", t. 8, 1929. napisał: "Najważniejsza dla nas jest obszerna praca D. Zielenina o wyrazach tabuowanych ..., bardzo cenny materiał zebrany z cechującą Zielenina nadzwyczajną pracowitością". W takimże Przeglądzie wydawnictw stałych, zamieszczonym w "Ludzie Słowiańskim" t. 2, 1931, omawiając t. 9 z roku 1930 "Sbornika Muzeja antropołogii i etnografii", K. Moszyński stwierdził: "Czasopismo zawiera ... m.in. drugą i ostatnią część cennej pracy D. Zielenina o wyrazach tabuowanych .... Na szczególną uwagę zasługuje poza tym sumienna rozprawa N. Dyrenkowej o zapatrywaniu ludów tureckich na pochodzenie szamańskich uzdolnień". Kontynuował dalej, co jest interesujące dla prób zrozumienia poglądów K. Moszyńskiego na sposób uprawiania etnologii - "Wyznać trzeba, że czytanie tego rodzaju artykułów, jak powyższy - albo jak na przykład rozprawa Sternberga o kulcie orła ... działa doprawdy na podobieństwo silnego strumienia orzeżwiającego powietrza przy przeglądaniu prac etnograficznych, zwłaszcza tzw. «ludoznawczych», płytko i nudno rozprawiających na temat napisów na malowanej ceramice, krawatów, królów kurkowych i innych drobiazgów, od których roi się etnograficzna prasa. Są tam bowiem w owych artykułach rzeczy istotnie ważne, przedstawione w sposób inteligentny i zajmujący; tryskają z nich naprawdę snopy światła na rozwój kultury czy w ogóle na zagadnienie człowieka" (ss. 252-253). IK W brulionie K. Moszyńskiego z lat 50. zatytułowanym "Adresy" nie ma nazwiska D. K. Zielenina. Są tam natomiast adresy innych etnologów rosyjskich: P. G. Bogatyriewa. P. S. Kużniecowa, S. A. Tokariewa i S. P. Tołstowa. Archiwum UJ, teka DXL-18. 19 Filia Archiwum RAN w S. Petersburgu, fond 849, opis 3. dieło 287. 20 W t. 2. cz. I Kultury ludowej Slowian, wyd. 2, op. cit.. ss. 307, pisze np. o przekazanym przez D. K. Zielenina artykule Magiczeskaja funkcya primitiwnych orudii, "Izwiestija Akademii Nauk SRRR", seria 7 "Otdielenije obszczestwiennych nauk" 1931, nr 6, ss. 713-764. �282 sne plany naukowe D. K. Zielenina, o jego sprawy osobiste i o sytuację w ZSRR. Nie wiemy, czy zostało to spowodowane osobowością K. Moszyńskiego, opanowanego, a nawet pozornie chłodnego w kontaktach i skoncentrowanego na postawionych sobie zadaniach lub przyjętym wzorcem korespondencji między nie znającymi się osobiście uczonymi, czy też wiedzą o stosunkach panujących w ZSRR. Wykracza poza przyjęty wzorzec korespondencji, kiedy prosi D. K. Zielenina o interwencję w sprawie opóźnionej o przeszło rok, zapowiadanej przesyłki z książkami. Jest zdecydowany także wówczas, kiedy prosi o informacje dotyczące możliwości zdobycia potrzebnych do pracy wydawnictw. Nie można oczywiście stwierdzić, czy zachowana w materiałach z S. Petersburga kartka z 1 stycznia 1930 roku, zaopatrzona w najwcześniejszą datę, jest rzeczywiście pierwszą, która rozpoczęła korespondencję ze strony K. Moszyńskiego. Pomocny w nawiązaniu kontaktów był z całą pewnością P. G. Bogatyriew21, pracujący w okresie międzywojennym w Czechosłowacji i Niemczech. Z treści tej wczesnej kartki wynika, że była ona podziękowaniem za wysłanie potrzebnych K. Moszyńskiemu wydawnictw, a jednocześnie wyrazem gotowości przesłania wydawnictw polskich. Jeśli można byłoby przypuścić, że D. K. Zielenin ze swojej inicjatywy jako pierwszy mógł posłać K. Moszyńskiemu odbitkę drugiej części swojej nowej pracy Tabu slow (1930), to dawne czasopismo "Etnograficzeskoje obozrienije", wydawane jeszcze przez Imperatorskie Towarzystwo Miłośników Przyrodoznawstwa, Antropologii i Etnografii przy Uniwersytecie Moskiewskim, którego ostatni tom za rok 1916 wyszedł z opóźnieniem dopiero w roku 1918, zapewne nie byłoby wysłane bez specjalnego zamówienia. Ostatnia kartka K. Moszyńskiego nosi datę 9 czerwca 1937 roku. W materiałach archiwalnych D. K. Zielenina zachowała się tylko jedna kopia listu skierowanego do K. Moszyńskiego22• List ten jest interesujący sam dla siebie, m. in. znamienna jest jego częściowa instytucjonalizacja. Jednocześnie świadczy o tym, że siedem kartek, którymi dysponujemy, to tylko część, zapewne większa, korespondencji przesłanej przez K. Moszyńskiego do D. K. Zielenina. Jeśli dokładnie zapoznać się z datami wysłania i treścią kartek K. Moszyńskiego oraz listu D. K. Zielenina, to wówczas stanie się jasne, źe list zajmuje pozycję oddzielną. Ani jedna kartka pocztowa K. Moszyńskiego wysłana po 7 lipca 1933 roku (data wysłania listu) nie jest odpowiedzią na ten list. W Polsce nie odkryto dotąd ani kopii listów K. Moszyńskiego do D. K. Zieleni- 21 P. G. Bogatyriew (1893-1971), wybitny rosyjski folklorysta, filolog i etnolog. W okresie międzywojennym pracował na uniwersytetach w Czechosłowacji i Niemczech. Pozostawał w bliskich kontaktach z K. Moszyńskim, publikował w "Ludzie Słowiańskim". W Polsce ukazał się wybór jego prac przygotowany przez M. R. Mayenową: Semiotyka kultury ludowej, wyd. I, Warszawa 1975; wyd. 2, Warszawa 1979, ss. 368 (tu bibliografia prac P. G. Bogatyriewa). 22 Filia Archiwum RAN w S. Petersburgu, fond 849, opis 3, dieło 30. �283 na, ani też, co byłoby szczególnie ważne, listów D. K. Zielenina do K. Moszyńskiego. Korespondencja między uczonymi jest ważnym źródłem do historii nauki, gdyż ukazuje kierunki ich zainteresowań, poglądy, warunki, w jakich pracowali, a także cechy osobowościowe. Publikując zachowaną część korespondencji dwóch koryfeuszy nauki etnologicznej - rosyjskiej i polskiej, D. K. Zielenina i K. Moszyńskiego, jesteśmy jednocześnie przekonani, że archiwa Polski i Rosji kryją wiele innych jeszcze interesujących materiałów świadczących o współpracy etnologów z naszych bliskich sobie narodów słowiańskich. Kartki pocztowe przesiane przez K. Moszyńskiego do D. K. Zielenina23 : Kartka nr l 1.01.1930 Wielce Szanowny Panie Profesorze, Byłem głęboko wzruszony Wasząprzychylnością i tak uprzejmym wysłaniem "Etnograficzeskogo obozrienija" takjak fi] odbitki 2. części Waszej pracy" Tabu słow "24, wyjątkowo interesującej dla mnie w związku z opracowywaną obecnie przeze mnie 2. częścią" Kultury ludowej Słowian "2J. Niepokoi mnie jednakże to, że do dnia dzisiejszego nie otrzymałem Waszej przesyłki. W tym samym czasie zwracam się do naszego ministerstwa poczty i telegrafu. Może także Pan, Szanowny Panie Profesorze, byłby tak uprzejmy, aby sprawdzić, czy przesyłka nie pozostała w ZSRR? W każdym razie serdecznie Panu dziękuję i oczywiście, na pierwsze Pana życzenie gotowy jestem posłać każde polskie wydawnictwo, jakie tylko będzie Panu potrzebne. Szczerze Pana szanujący, K. Moszyński 23 Kartki K. Moszyńskiego i list D. K. Zielenina z języka rosyjskiego przetłumaczył Z. Jasiewicz. Wyrazy i części wyrazów w nawiasach prostych stanowią uzupełnienia tłumacza. 24 D. K. Zielenin, Tabu sław u narodaw Wastacznoj Jewropy i Siewiernoj Azii, cz. I: Zapriety na ochotie i inych promysłach, "Sbomik Muzieja antropołogii i etnografii AN SSSR" t. 8, 1929, ss. 1-151; cz. 2: Zapriety w domaszniej żizni, tamże, t. 9, 1930, ss. 1-166. 23 K. Moszyński, Kultura ludowa Slowian, cz. 2: Kultura duchowa, z. I, Kraków 1934, ss. VI, 722, nib 3; z. 2, Kraków 1939, ss. VII, 919; wyd. II: t. II, cz. l, Warszawa 1967, ss. 828; �284 Kartka nr 2 20.11.1930 Wielce Szanowny Panie Profesorze, Już kilka lat bez skutku staram się otrzymać z Rosji pracę B. Kuftina26 "Kalendar ' i pierwobytna ja astronomija kirgiz-kazackogo naroda ", "Etnograficzeskoje oboz[rienije}" 1916, zeszyt 3-427• W związku z tym, że praca ta jest mi wyjątkowo potrzebna, ośmielam się zwrócić w końcu i do Pana z prośbą o wyjaśnienie, w jaki sposób i skąd powinienem sprowadzić odnośny zeszyt ... E[tnograficzeskogo} O[bozrenija} ". Z największym zadowoleniem przysłałbym za niego kilka prac polskich lub zapłaciłbym najwyższą cenę. Jeśli "E[tnograficzeskogo} O[bozrienija}" 1916 nie ma w sprzedaży, to może udałoby się mnie wypożyczyć pracę Kuftina z Rosji na jeden miesiąc. Szczerze Pana szanujący, K. Moszyński Kartka nr 3 [8.01.1931} Wielce Szanowny Panie Profesorze, W końcu dzisiaj, tj. 8.01.31, otrzymałem dawno oczekiwaną przesyłkę zawierającą dwie odbitki 2. części Waszej pracy" Tabu słow" (dla FrankowskiegollJ i dla mnie) i dwa zeszyty "E[tnograficzeskogo} O[bozrenija}", 1916. Może sobie Pan wyobrazić, z jaką radością wziąłem się za czytanie otrzymanych wydawnictw i jak serdecznie jestem wdzięczny za ich przysłanie. Zainteresowały mnie w szczególności ostatnie rozdziały (14. i następne) Pana wspaniałej pracy o tabu słów. Czy nie chciałby Pan otrzymać za "E[tnograficzeskoje} O[bozrenije} ", 1916, trzech zeszytów zbioru dzieł St[anisława] Ciszewskiego "Prace Etnologiczne" 26 Boris A. Kuftin (1892-1953), rosyjski i radziecki etnograf i archeolog. O B. A. Kuftinie patrz: G. F. Diebiec, Pamjati B. A. Kuftina, "Sowietskaja etnografij a" 1954, nr l, ss. 166--168; O. M. Dżaparidze, K J OD-Ietiju akademika B. A. Kuftina, "Archeołogija" 1993, nr 3, ss. 246--249; A. M. Rieszetow, B. A. Kuftin - wydajuszczijsja sowietskij etnoarchieolog, w: Integracija archieołogiczeskich i etnograficzeskich issledowanij, Władiwostok-Omsk 2000, ss. 45-47. 27 B. A. Kuftin, Kalendar' i pierwobytna ja astronomija Kirgiz-kazackogo naroda, "Etnograficzeskoje obozrenije", księga 111-112, 1916(1918), nr 3-4, ss. 123-150. 28 Eugeniusz Frankowski (1884-1962), polski wybitny etnolog i antropolog. O E. Frankowskim patrz m.in.: T. Dziekoński, Prof dr Eugeniusz Frankowski (Nekrolog oraz wykaz ważniejszych prac naukowych), "Lud" t. 48, 1962(1963), ss. 563-570; A. Kutrzeba-Pojnarowa, Wspomnienie o profesorze Eugeniuszu Frankowskim. Bibliografia prac, "Etnografia Polska", t. 7, 1963, ss. 425-439. �285 (I. 1925; II. 1929; III. 1930)?29 Być może one u Pana już są? Z niecierpliwością będę oczekiwał okazji. aby odwdzięczyć się Panu za tak uprzejmą przysługę. Szczerze Pana szanujący, K. Moszyński Ps. Czasopismo nasze "L[ud] S[łowiański} "30.1,zostanie wysłane do Pana w lutym. Kartka nr 4 30. VIlI.193I Wielce Szanowny Panie Profesorze. Dziękuję bardzo za przysłanie nekrologu Wiery Nikołajewny Charuziny3/. Oczywiście. z chęcią umieszczę nekrolog w "L[udzie] S[łowiańskim] ". Wydrukowanie tego nekrologu na pierwszych stronach "L[udu] S[łowiańskiego] 11. 2 okazało się jednak niemożliwe. a danie petitem nekrologu tak wybitnego etnografa jak Charuzina byłoby niestosowne. dlatego też zdecydowałem się artykuł zamieścić w "L[udzie] S[łowiańskim]" Ill, l, a na razie dać tylko krótką notatkę o śmierci i zawiadomić o przesłanym przez Pana nekrologu32. Szczerze Pana szanujący, K. Moszyński Poprawka Pana odnośnie moich spostrzeżeń o szulikunach zostanie opublikowana w "L[udzie] S[łowiańskim]" lI, 233. 29 Stanisław Ciszewski (1865-1930), polski znany etnolog i folklorysta, autor m.in. Prac etnologicznych, t. I: Mazowiecki sibirat, mazowiecka część imazowiecka szlachta cząstkowa, Warszawa 1925, ss. 219; t. 2: Płacidła pierwotne, Warszawa 1929, ss. 167; t. 3: Przenosiny. lasa, obora, okno, szyby, Warszawa 1930, ss. 166. O S. Ciszewskim patrz m.in.: A. Fischer, Stanisław Ciszewski, "Lud" t. 29, ss. 174-176; K. Moszyński, Stanisław Ciszewski, "Lud Słowiański" t. 2,1931, ss. 131-132. JO "Lud Słowiański", czasopismo założone i wydawane w Krakowie przez K. Nitscha (dział A - Dialektologia) i K. Moszyńskiego (dział B - Etnografia), t. 1-4, z. l, Kraków 1929-1938/9. JI Wiera Nikołajewna Charuzina (1866-1931), ceniony rosyjski etnograf. O W. N. Charuzinie patrz: Je. N. Jeleonskaja, W. N. Charuzina, "Sowietskaja etnografij a" 1931, nr 1-2, ss. 153-155. J2 Nekrolog W. N. Charuziny mimo wszystko opublikowany został w t. 2 z 1931 roku "Ludu Słowiańskiego". Por. D. K. Zielenin, Wiera Nikołajewna Charuzina (1867-1931), "Lud Słowiański" t. 2,1931, z. 2, Dział B, ss. 275-281. Honorarium za artykuł K. Moszyński próbował przekazać D. K. Zieleninowi za pośrednictwem P. G. Bogatyriewa. Por. Pisma P. G. Bogatyriewa k D. K. Zieleninu ...• op. cit., ss. 129. JJ Uwaga D. Zelenina. Od redakcji ••• Lud Słowiański" t. 2, 1931, z. 2, Dział B, ss. 275. Uwaga ta jest odpowiedzią na ,,Przypisek redakcyjny" nr 3 dołączony do artykułu D. K. Zielenina Zagadocznyje wodjanyje diemony ••szulikuny" u russkich, "Lud Słowiański" t. I, 1929/30, z. 2, Dział B, ss. 220-238. �286 Kartka nr 5 8.III.1935 Wielce Szanowny Panie Profesorze, Kartkę Pana z 12. I. tego roku otrzymałem z opóźnieniem, dodatkowo sam opóźniłem się z odpowiedzią z tego powodu, że byłem chory dwa tygodnie. Serdecznie i szczerze dziękuję Panu za przesłane przez Pana bardzo dla mnie interesujące Pańskie prace. W tych dniach poślę Panu tytuły książek. w których opublikowane zostały dane o składzie narodowościowym ludności Polski według spisu 1931 roku34• Szczerze Pana szanujący. K. Moszyński Kartka nr 6 17.1/1.1935 Wielce Szanowny Panie Profesorze, Jak zdołałem się do tego czasu dowiedzieć, dane ze spisu 1931 roku zostały umieszczone w 16. zeszycie wydawnictwa periodycznego •. Wiadomości Statystyczne Głównego Urzędu Statystycznego" za rok 193235• Będę jeszcze starał się dowiedzieć, czy nie zostały wydane uzupełnienia do tych danych. Jeśli Panu nie spieszy się szczególnie i może Pan poczekać do pierwszych tygodni kwietnia to ja, będąc w Krakowie, na miejscu kupię wszystko, co jest Panu potrzebne i wyślę do Leningradu. Jeśli jest inaczej. proszę zwrócić się pod adres: Warszawa. Główny Urząd [Statystyczny}. Al. Jerozolimskie 32. Oczekuję szybkiej odpowiedzi. Oddany Panu, K. Moszyński J4 Zainteresowania D. K. Zielenina statystyką narodowościową Polski związane były z prowadzonymi wówczas w Instytucie Antropologii i Etnografii AN ZSRR w Leningradzie pracami nad "mapami etnograficznymi". Pomoc w zakupie materiałów do "etnograficznej mapy Polski", w trakcie planowanego przejazdu przez Polskę, obiecał D. K. Zieleninowi również P. G. Bogatyriew w liście z dnia 15. 09. 1934. Por. Pisma P. G. Bogatyriewa k D. K. Zieleninu ..., op. cit. ss. 130. H "Wiadomości Statystyczne Głównego Urzędu Statystycznego", R. 10, 1932, z. 1-36, z. specjalne 1-7. �287 Kartka nr 7 9. VI.1937 Wielce Szanowny Panie Profesorze, W posłanej Panu kilka dni temu odbitce mojego artykułu "Niektóre przyczyny zróżnicowania kultury ludowej w Polsce "36 zapomniałem poprawić pomyłkę na str[onie]1l3: wiersz 17 od dołu wydrukowano "już ", winno być" w użyciu już "; wiersz 16 od dołu wydrukowano "płn. zachodzie ", winno być "płn. wschodzie" Z prawdziwym poszanowaniem, . K. Moszyński Kopia listu D. K. Zielenina do K. Moszyńskiego. 7. VII.1933 Do Profesora d(oktora) Kazimierza Moszyńskiego Instytut Antropologii i Etnografii Akademii Nauk ZSRR z wdzięcznością potwierdza otrzymanie od Pana nr. 1, tomu 3 Pańskiego cenionego czasopisma37• Dla wymiany przesłano Panu nr 5/6 czasopisma "Sowietskaja Etnografija ". W związku z Waszym bardzo interesującym artykułem o Kaukazie i Bałkanach38 mógłbym sam napisać notatkę na pół arkusza drukarskiego" Paralele kaukasko-słowiańskie "39, w której przytoczę cytaty świadczące o całym szeregu zbieżności w obrzędach i wierzeniach Słowian i ludów Kaukazu. Jeśli znajdzie się u Pana miejsce dla takiej notatki, to proszę mnie zawiadomić. Z serdecznym pozdrowieniem, (D. K. Zielenin) 36 K. Moszyński, Niektóre przyczyny zróżnicowania kultury ludowej w Polsce, "Lud Słowiański" t. 4, 1938. Dział B, Z. l, ss. 65-117, odbitka ss. 53. 37 "Lud Słowiański" t. 3, 1933/34, z. l, Dział A, ss. 160; Dział B, 146. 38 Wskazano tu artykuł K. Moszyńskiego, Znaczenie etnografii Kaukazu dla badań etnologicznych na Bałkanach, "Lud Słowiański" t. 3,1933/34, Z. l, Dział B, ss. 99-107. 39 Nie znamy odpowiedzi K. Moszyńskiego na propozycję D. K. Zielenina. Artykuł Paralele kaukasko-słowiańskie nie ukazał się w "Ludzie Słowiańskim". �288 Aleksander Reshetov, Zbigniew Jasiewicz CORRESPONDENCE BETWEEN KAZIMIERZ MOSZYŃSKI AND DMITRI K. ZELENIN. FROM THE ARCHIVES OF THE RUSSIAN ACADEMY OF SCIENCES IN SANKT PETERSBURG (Summary) The article contains and discusses correspondence between Kazimierz Moszyński (1887-1959), an eminent Polish ethnologist, and Dmitri Konstantynowicz Zelenin (1878-1954), an eminent Russian ethnologist. The publication is based on a collection ofpostcards writ· ten by K. Moszyński in 1930-1937 and a copy of O.K. Zelenin 's letter from 1933, kept at the Archives of the Russian Academy of Sciences in St. Petersburg. O.K. Zelenin 's letters to K. Moszyński were not found in Polish archives and for this reason only part of the correspondence between these two scholars is available. K. Moszyński and D.K. Zelenin have never met in person but through S.P. Bogatyrev, who in the interwar period worked in Czechoslovakia and Germany. Both scholars were interested in the folk culture of Slavs and other ethnological problems. K. Moszyński 's postcards are mainly about the literature needed for scholarly work books that he wanted to get from O.K. Zelenin and books and articles that he sent to him as well as O.K. Zelenin's publications in "Lud Słowiański", a periodical edited by K. Moszyński. They are not personal. The same can be said about the only letter sent by O.K. Ze1enin to K. Moszyński. The correspondence between K. Moszyński and O.K. Zelenin, despite being incomplete, is a valuable source of information about the scholarly interests of both scholars and conditions of scholarly work at their times. � https://zbiory.etnologia.uw.edu.pl/files/original/6378e5ed52ea09cacb8f59e8fdd15b3e.pdf 6b7d67a0efbd1ef72a65b5bc53c0b8b1 Dublin Core The Dublin Core metadata element set is common to all Omeka records, including items, files, and collections. For more information see, http://dublincore.org/documents/dces/. Title A name given to the resource Polska Sztuka Ludowa - Konteksty Text A resource consisting primarily of words for reading. Examples include books, letters, dissertations, poems, newspapers, articles, archives of mailing lists. Note that facsimiles or images of texts are still of the genre Text. Dublin Core The Dublin Core metadata element set is common to all Omeka records, including items, files, and collections. For more information see, http://dublincore.org/documents/dces/. Relation A related resource oai:cyfrowaetnografia.pl:publication:2401 Date A point or period of time associated with an event in the lifecycle of the resource 1992 Identifier An unambiguous reference to the resource within a given context oai:cyfrowaetnografia.pl:2229 Title A name given to the resource Wampiry. Od wierzeń ludowych do filmowych fantomów / Polska Sztuka Ludowa - Konteksty 1992 t.46 z.3-4 Description An account of the resource Polska Sztuka Ludowa - Konteksty 1992 t.46 z.3-4, s.144-150 Creator An entity primarily responsible for making the resource Robotycki, Czesław Language A language of the resource pol. Publisher An entity responsible for making the resource available Instytut Sztuki PAN Format The file format, physical medium, or dimensions of the resource application/pdf PDF Text Text capture metadata for PDF documents Text Wampiry. Od wierzeń ludowych do filmowych fantomów Czesław Robotycki T o , co chcę dalej p r z e d s t a w i ć najlepiej z a c z ą ć o d tak zwanych f a k t ó w etnograficznych. Z a takie etnografowie i folkloryści u z n a j ą na pewno, k r ą ż ą c e co pewien czas w ś r ó d m i e s z k a ń c ó w r ó ż n y c h stron Polski, p o g ł o s k i o wampirach. T r e ś ć tych p o g ł o s e k s t a n o w i ł y bardziej l u b mniej praw­ dopodobne w i a d o m o ś c i o g w a ł t o w n y c h napadach i morder­ stwach d o k o n y w a n y c h najczęściej na kobietach w wyjąt­ k o w y c h o k o l i c z n o ś c i a c h i w specjalny s p o s ó b . Znane m i „ p r z y p a d k i " p o c h o d z ą z Polski p o ł u d n i o w e j . N a j b o g a t s z ą d o k u m e n t a c j ę posiadam z p o g ł o s e k o zdarzeniach w K r a k o ­ wie w r o k u 1985. O t o w styczniu i l u t y m tegoż r o k u w y b u c h ł a i r o z n o s i ł a się p o K r a k o w i e p o g ł o s k a o wampirze k r ą ż ą c y m po osiedlach i p r z e d m i e ś c i a c h miasta. W ó w c z a s z g r u p ą studentek za­ częliśmy n o t o w a ć i z b i e r a ć liczne wersje s t u g ę b n e j p l o t k i . W miejscach szczególnych s k u p i e ń ludzi, a to w kolejkach sklepowych, autobusach i tramwajach, w domach studenc­ kich, na przyjęciach i spotkaniach towarzyskich - bo temat wszędzie b y ł obecny - s ł u c h a l i ś m y r ó ż n y c h , ciągle n o w y c h w i a d o m o ś c i o czynach nieuchwytnego w a m p i r a . B y w a ł o , że nieufnie d o p o m i n a l i ś m y się szczegółów i w ó w c z a s uzys­ k i w a l i ś m y zapewnienia, że informacje p o c h o d z ą o d lekarzy pogotowia ratunkowego, z m i l i c j i l u b o d o s ó b wielce wiary­ godnych. N a j w i ę k s z ą z a ś m o j ą p r z y j e m n o ś c i ą b y ł o to, gdy 0 zdarzeniach o p o w i a d a ł y m i z g ł ę b o k ą e m o c j ą moje k o l e ż a ­ n k i etnografki. Portret „ w a m p i r a " oraz s p o s ó b jego d z i a ł a n i a j a k i wyłonił się z tych qasi-apokryficznych opowieści streszczał się na­ s t ę p u j ą c o . Przedmiotem jego a t a k ó w były kobiety. A t a k o ­ wał „wampir", „ o n " , lub kilku wampirów. N a p a d a ł nocą, do świtu, ofiarę z o s t a w i a ł t a m , gdzie z a s t a w a ł go brzask dnia. Miejscami n a p a d ó w były o p u s t o s z a ł e miejsca na osiedlach (Podwawelskie, W i d o k , P r ą d n i k ) , p a r k i (Las W o l ­ ski, p a r k K r a k o w s k i , K r z e m i o n k i ) i o g r ó d k i d z i a ł k o w e . W a m p i r z w a b i a ł przyszłe ofiary u d a j ą c p ł a c z dziecka, cza­ sem krzykiem l u b też z a h a c z a ł je z ukrycia l a s k ą . N a s t ę p n i e gwałcił, o d c i n a ł piersi, by ostatecznie zabijać je m ł o t k i e m , siekierą, l a s k ą , ż e l a z n y m k o ł k i e m , d u s i ć sznurem. W t a k i m stanie z n a j d o w a ł y ofiary dzieci idące d o szkoły, c h ł o p a k z psem, osoby spacerujące w parkach. N i e k t ó r e z kobiet, w e d ł u g p o g ł o s e k , przeżyły atak, ale u t r a c i ł y p a m i ę ć . Ł ą c z n i e , j a k niosła p l o t k a , b y ł o w K r a k o w i e ponad trzydzieści ofiar n a p a d ó w . Nieznany b y ł rysopis napastnika. M ó w i ł o się t y l k o o jego ubiorze. N o s i ł białe buty, białe spodnie, m i a ł d u ż ą t o r b ę na n a r z ę d z i a . Jego twarz b y ł a blada, n i e w y r a ź n a . J e d y n ą r z e c z o w ą i n f o r m a c j ę z tego okresu, k t ó r a m o g ł a b y się o d n o s i ć d o tych sensacyjnych i w s t r z ą s a j ą c y c h w i a d o m o ­ ści, z n a l a z ł e m w regionalnej popularnej p o p o ł u d n i ó w c e z 15 lutego 1985 r o k u . Zamieszczono t a m n o t k ę milicyjną infor­ m u j ą c ą o znalezieniu z w ł o k kobiety, podano jej rysopis 1 p r z y p u s z c z a l n ą d a t ę zgonu ( o k o ł o 8 lutego). N o t k a zawie­ r a ł a r ó w n i e ż apel o wszelkie informacje m o g ą c e p o m ó c w ustaleniu przyczyn śmierci. A l e d o d a ć trzeba, że 15 luty to czas, kiedy j u ż o d ponad m i e s i ą c a k r ą ż y ł y p o mieście p l o t k i o wampirze. N o t a t k a w gazecie nie w z m o g ł a i nie p r z y c z y n i ł a się d o n o w y c h wieści o wampirze. W marcu p o g ł o s k i o n i m właściwie z a n i k ł y . 144 O t o w s k r ó c i e inne, wcześniejsze, analogiczne w swej strukturze p l o t k i o niezwykłych przypadkach śmierci l u b zabójstw, w których wystąpiła postać wampira lub o d k r y ć w nich m o ż n a d z i a ł a n i a o charakterze w a m p i r y c z n y m . R o k 1980. K r ó t k i a r t y k u ł z krakowskiego „ D z i e n n i k a Polskiego" (numer z 5 grudnia) - dziennikarz sprawdza k r ą ż ą c ą p l o t k ę , że na placu t a r g o w y m zwanym N o w y Kleparz sprzedaje się ludzkie m i ę s o j a k o cielęcinę. Jak wieść w ó w c z a s niosła, odkrycia tego d o k o n a ł a jedna z klientek p o k ą t n e g o handlarza m i ę s e m ( p r z y p o m i n a m b y ł r o k 1980 i k a r t k i na m i ę s o ) j u ż p o zakupie - u siebie w mieszkaniu. Z a w i a d o m i ł a ona M O i S A N E P I D , sama wzięła u r l o p z pracy i codziennie na targu p o s z u k i w a ł a handlarza, k t ó r y p o k i l k u dniach z o s t a ł dzięki niej ujęty. Dziennikarz weryfi­ kujący p r a w d z i w o ś ć p o g ł o s k i b y ł u weterynarza w o j e w ó d z ­ kiego, w prokuraturze, w komendzie M O - w i a d o m o ś ć nie p o t w i e r d z i ł a się - o czym oczywiście p o i n f o r m o w a ł czytel­ n i k ó w . Rzecz wampiryczna polega t u na niebezpieczeństwie mimowolnego zjedzenia ludzkiego m i ę s a - a przez to m o ż n a z o s t a ć wampirem, głosi ludowe wierzenie. L a t a siedemdziesiąte. Z a g ł ę b i e D ą b r o w s k i e . Przez k i l k a lat g r a s o w a ł t u morderca kobiet zwany w popularnej plotce „ w a m p i r e m z Z a g ł ę b i a " l u b „ w a m p i r e m z K a t o w i c " - ponie­ w a ż nie wszyscy orientowali się przecież w etnograficznych s u b t e l n o ś c i a c h ó w c z e s n e g o w o j e w ó d z t w a katowickiego. Je­ go czyny w y w o ł a ł y falę p o g ł o s e k i a p o k r y f ó w . Opowiadano, że dusił kobiety s t a l o w ą p ę t l ą , gwałcił, z a b i e r a ł i m t o r e b k i i inne drobiazgi. N a p a d a ł na samotne kobiety w miejscach odludnych, wieczorem l u b w nocy. Prowadzone przez ó w ­ c z e s n ą p r o k u r a t u r ę i M O intensywne ś l e d z t w o i liczne p r ó b y ujęcia rzeczywistego sprawcy morderstw oraz o g ł a s z a n e w prasie przez M O k o m u n i k a t y i o s t r z e ż e n i a p o d t r z y m y w a ł y d ł u g o z b i o r o w ą p s y c h o z ę . Liczne „ p r z e c i e k i " o rzeczywis­ t y m przebiegu z d a r z e ń ł a t w o o b r a s t a ł y s w o i s t ą „ l u d o w ą " o t o c z k ą . W i a d o m o m i , że bogaty z b i ó r takich sfolkloryzowanych o p o w i e ś c i o „ ś l ą s k i m " , „ z a g ł ę b i o w s k i m " l u b „ k a t o ­ w i c k i m w a m p i r z e " z g r o m a d z i ł a prof. D o r o t a Simonides. Ostatecznie ś l e d z t w o d o p r o w a d z i ł o d o ujęcia i skazania j a k o g ł ó w n y c h o s k a r ż o n y c h d w ó c h braci M a r c h w i c k i c h . Po la­ tach, w 1991 r o k u , o k a z a ł o się, że t r o p b y ł fałszywy. Prokuratura i p r o w a d z ą c y ś l e d z t w o oficerowie M O , ulegając naciskom w ł a d z , sfingowali wiele d o w o d ó w . T a k więc w sprawie tego „ w a m p i r a " m i m o rzeczywistych f a k t ó w nie wszystko o k a z a ł o się d o k o ń c a jasne. R o k 1965. K r a k ó w . K o l e j n y rzeczywisty przypadek. K a ­ r o l K o t , uczeń jednego z t e c h n i k ó w , c z ł o n e k sekcji strzelec­ kiej ó w c z e s n e g o G T S „ W i s ł a " d o k o n a ł z a b ó j s t w k i l k u kobiet w r ó ż n y m wieku. Ujęty, z o s t a ł skazany na k a r ę śmierci w g ł o ś n y m procesie i stracony. Z a n i m do tego d o s z ł o , jego d z i a ł a n i a - a t a k o w a ł kobiety w bramach kamienic - w y n i k a j ą c e z z a b u r z e ń psychicznych, w y w o ł a ł y swoistą p s y c h o z ę strachu w ś r ó d kobiet oraz liczne o p o w i e ś c i o k r ą ­ ż ą c y m „ w a m p i r z e " i jego bestialskich mordach. Nie wszystkie przedstawione wyżej zdarzenia są „ g o t o w y ­ m i " f a k t a m i etnograficznymi. Wiele z nich trzeba dopiero w y p r e p a r o w a ć z empirycznej rzeczywistości. D l a i c h w y r ó ż ­ nienia pomocne p o z o s t a j ą dla mnie znane tezy Emila �D u r k h e i m a o faktach s p o ł e c z n y c h i ś w i a d o m o ś c i zbiorowej. W zreferowanych przypadkach mieliśmy do czynienia właś­ nie z g r u p o w y m i przekonaniami w postaci p o g ł o s k i , p l o t k i , apokryfu i t p . Jak się okazuje ich powstanie i ż y w o t n o ś ć nie zawsze m i a ł y b e z p o ś r e d n i e korzenie w rzeczywistości em­ pirycznej. Istotna o k a z a ł a się, niejasna co do przyczyn, sytuacja folklorystyczna g e n e r u j ą c a ten sui generis folklor. O t o b o w i e m m o g ł y autentyczne wydarzenia w y w o ł a ć zbio­ rowe reakcje, psychozy i t y m podobne fakty społeczne albo też, co jeszcze ciekawsze, nie m o ż n a znaleźć takich korelacji, a m i m o to, p o w s t a w a ł y nagle i lawinowo r o z c h o d z i ł y się konfabulacje o tajemniczych postaciach i ich czynach. A l e spekulacje co do przyczyn ich powstawania pozostawiam i n n y m . P r o p o n u j ę s k u p i ć się na problemie, k t ó r y o k r e ś l a zespół o m ó w i o n y c h j u ż f a k t ó w oraz wnioski p r o w a d z ą c e na ten oto trop. Proporcje m i ę d z y faktami a w y o b r a ż e n i a m i o nich są wymieszane i trudne do ustalenia. Powtarzam, fakty m o g ł y w y w o ł a ć pewne stany ś w i a d o m o ś c i , ale też f a k t ó w m o g ł o nie być. Nie mniej w znanych m i relacjach o d z i a ł a n i a c h „ w a m p i r a " m o ż n a o d k r y ć k i l k a r e g u l a r n o ś c i . C z y n ó w do­ k o n y w a n o w niezwykłych o k o l i c z n o ś c i a c h , ofiarami z b r o d n i były kobiety lub dzieci, nieszczęsne te osoby były malt­ retowane i okaleczane, akty przemocy m i a ł y zawsze charak­ ter seryjny. Z b i o r o w a w y o b r a ź n i a dla zinterpretowania fenomenu zbrodni, k t ó r y sama bezwiednie w y k r e o w a ł a , p o w o ł a ł a do życia f a n t a z m a t y c z n ą p o s t a ć wampira. Ten raz w y w o ł a n y - zaczął wieść w ł a s n y ż y w o t . Pojawił się w popula­ rnej literaturze kryminalnej oraz w filmie o d n o s z ą c y m się b e z p o ś r e d n i o do omawianych tu z d a r z e ń . O k r a k o w s k i c h mordercach pisał Janusz H a ń d e r e k (Trzy wyroki) - autor wielce dowolnie m a n i p u l u j ą c y faktami. O śledztwie i ujęciu mordercy z Z a g ł ę b i a przez M O , n a k r ę c i ł film w zespole Silesia Janusz K i d a w a . Ten panegiryczny film nosi z n a c z ą c y t y t u ł Anna i Wampir (premiera 1982). W a m p i r jest j e d n ą z wielu postaci ś w i a t a d e m o n ó w k u l t u r ludowych. L u d o w a wizja ś w i a t a w y p o s a ż y ł a go w cechy, z k t ó r y c h wiele nie przystaje do postaci z referowanych tu o p o w i a d a ń . Inne są też konteksty, w k t ó r y c h pojawia się p o s t a ć wampira. A p o n i e w a ż to właśnie one decydują 0 znaczeniu, s k ł a n i a to do p o r ó w n y w a n i a ich dawniejszych 1 w s p ó ł c z e s n y c h wersji. W a r t o bowiem z a s t a n o w i ć się nad s t r u k t u r ą z n a c z e n i o w ą „ w a m p i r " o b e c n ą - j a k się okazuje - w bardzo r ó ż n y c h typach k u l t u r . O t o więc problem podstawowy: co znaczy w a m p i r i w j a k i c h kontekstach k u l t u r o w y c h występuje - chcę na to o d p o w i e d z i e ć inaczej niż folkloryści. R o z w a ż a n i a te nie są r e k o n s t r u k c j ą h i s t o r y c z n ą , ale nie o b e j d ą się one bez o d w o ł a ń do historii. Punktem wyjścia i stałą o r i e n t a c j ą jest dla mnie k u l t u r a w s p ó ł c z e s n a . Dane historyczne służyć b ę d ą eksponowaniu trwałej mat­ rycy kulturowej w z m i e n i a j ą c y c h się kontekstach. W zgodzie z przyjętymi z a ł o ż e n i a m i , poszukiwanie mat­ rycy p o p r z e d z i ć trzeba d e k l a r a c j ą , że m ó w i ę o ś w i a t o p o ­ glądzie i kulturze „ t y p u ludowego". Kategorie te p o z o s t a j ą c e w użyciu od dłuższego j u ż czasu nie w y m a g a j ą k a ż d o r a z o w o szczegółowych wyjaśnień. Jak w i a d o m o , określają one pe­ wien rodzaj m e n t a l n o ś c i kulturowej o d o m i n u j ą c e j w niej mitycznej pragmatyce opisywania i w y j a ś n i a n i a rzeczywisto­ ści. W s p ó ł c z e ś n i e ś w i a t o p o g l ą d taki kształtują liczne czyn­ niki zewnętrzne. Nowoczesne systemy informacyjne oferują k a ż d e m u od­ biorcy - a k t ó ż nim nie jest - w r ó w n e j mierze sensacje i w i a d o m o ś c i merytorycznie uczciwe. Z jednej więc strony mamy do dyspozycji modne n o w i n k i , p l o t k i , dziwolągi przyrodnicze i etnograficzne, a z drugiej, p o p u l a r y z o w a n ą w zamiarze edukacyjnym, wiedzę p r z y r o d n i c z ą , m e d y c z n ą , geograficzną, h i s t o r y c z n ą , e t n o g r a f i c z n ą i t p . T w o r z y to łącznie z treściami fabularnymi, od historii po f a n t a s t y k ę , swoisty amalgamat informacyjny, wobec k t ó r e g o m o g ą nie w y s t a r c z y ć potoczne reguły interpretacyjne. Pojawia się w ó w c z a s potrzeba d o r a ź n e g o c a ł o ś c i o w e g o t ł u m a c z e n i a ś w i a t a . Rezultatem tego są liczne „ n a t y c h m i a s t o w e roz­ w i ą z a n i a " o d p o w i a d a j ą c e potrzebom chwili (na p r z y k ł a d : filozofia New Age). Józef Ż y c i ń s k i n a z w a ł zjawisko takiego p o ś p i e s z n e g o opisu ś w i a t a niezwykle trafnie - „ e f e k t e m metodologii Ł y s e n k i " - gdzie nadto ekscytacja zastępuje r o z u m l u b e t y k ę . [Życiński 1990] „ E f e k t Ł y s e n k i " odnajdziemy w r ó ż n y c h formach t w ó r ­ czości. Jego wyrazem bywają też stereotypy, klisze wyob­ r a ż e n i o w e , schematy poznawcze funkcjonujące na r ó ż n y c h poziomach k u l t u r y . Istnieją one raczej j a k o emblematy zjawisk niż ich interpretacja, pozbawione często kulturowej głębi i historycznego zaplecza. Tak w ł a ś n i e odczytuję w s p ó ł ­ czesnego „ p o l s k i e g o w a m p i r a " . Kategoria ta obrasta obec­ nie i n n y m i znaczeniami. W y n i k a j ą one z użycia tej kategorii w kontekstach k u l t u r y popularnej spłycającej i p r z e k s z t a ł ­ cającej dawne sensy. Znana nam taka kolej rzeczy s k ł a n i a do przypomnienia wcześniejszego otoczenia kulturowego oma­ wianej kategorii, co m o ż e u ś w i a d o m i ć t r w a ł o ś ć tej matrycy i m n o g o ś ć z a p o ż y c z e ń z przeszłości we w s p ó ł c z e s n y c h teks­ tach k u l t u r y . Najbogatsze konteksty dla w a m p i r ó w t w o r z ą k u l t u r y ludowe - z a r ó w n o ich historyczne j a k i w s p ó ł c z e s n e wersje. Dotyczy to r ó ż n y c h zachodnio-europejskich ś l a d ó w oraz bliższych n a m s ł o w i a ń s k i c h , bo powiada się często, że to s ł o w i a ń s k i demon. W X I X w i e k u w ą t k i i postaci wampirycz­ ne w romantycznych transpozycjach trafiły do literatury wysokiej co znacznie rozszerzyło pole k o n t e k s t ó w . I w k o ń c u p r z e c h o d z ą c kolejne p r z e k s z t a ł c e n i a osiadły one w kulturze popularnej, k t ó r e j część m o ż n a określić j a k o n o w ą wersję k u l t u r y ludowej. Stwierdziwszy o g ó l n i e ten k u l t u r o w y cykl, przyjrzyjmy się szczegółom. A w szczegółach ciekawe jest to, że autorzy u p a t r u j ą p o c z ą t k ó w w a m p i r y z m u w k i l k u r ó ż n y c h tradycjach. O t o historyk francuski Jean-Paul R o u x w y w o d z i zachowania wampiryczne z tradycji rzymskiej. W s p o m i n a o Eneaszu s s ą c y m m a t k ę oraz o lamiach kobietach-cieniach wysysają­ cych krew ze swoich k o c h a n k ó w w czasie a k t u seksualnego (ale L a m i a to też p o s t a ć znana z m i t o l o g i i greckiej - kochan­ ka Zeusa przemieniona za s p r a w ą Hery w s z p e t n ą p o s t a ć p o ż e r a j ą c ą dzieci - C.R.). T ą d r o g ą w ą t k i wampiryczne trafiły do S ł o w i a n p r a w o s ł a w n y c h i w ich kulturze ludowej rozwinęły się do postaci wampira, k t ó r e g o nazwa jest w e d ł u g s ł o w n i k ó w francuskich właśnie pochodzenia s ł o w i a ń s k i e g o . [Roux 1988, 232] T e n ż e autor rozwija r ó w n o l e g ł ą linię rozumowania po­ szukując p o c z ą t k ó w w a m p i r y z m u w europejskiej kulturze ludowej p ó ź n e g o ś r e d n i o w i e c z a . Stwierdza więc, że zacho­ wania, k t ó r e wiąże się z w a m p i r y z m e m potwierdzone są w Europie zachodniej od X I I wieku. Z n a n a jest relacja Michela Meslina o śmierci pewnego Galijczyka z m a r ł e g o w d o m u W i l h e l m a L o u d u n . Galijczyk - j a k o żywy t r u p - p r z y c h o d z i ł co noc do d o m o w n i k ó w . Ś w i a d e c t w o temu d a ł biskup Herford. T e n ż e polecił w y k o p a ć Galijczyka z grobu, uciąć m u głowę i ponownie p o c h o w a ć . W e d ł u g ś r e d n i o w i e c z ­ nych interpretacji (dalej referuję stwierdzenia J-P. R o u x ) w a m p i r e m z o s t a w a ł zły człowiek, k t ó r y m ó g ł w r a c a ć n o c ą w postaci półżywej do rodziny i wysysając krew z ludzi p o w o d o w a ł ich śmierć przez osłabienie. Skutecznym sposo­ bem z a b e z p i e c z a j ą c y m przed t a k i m k r w i o p i j c ą b y ł o ucinanie t r u p o w i głowy, przybijanie stopy do t r u m n y , przebijanie k o ł e m . R o u x przytacza postanowienie parlamentu brytyjs­ kiego z 1224 r o k u z a k a z u j ą c e g o wbijania k o ł ó w w wykopane trupy. [Roux 1988, 227-8] Roger V a d i m - siedemnastowieczny autor francuski - spi­ sał p o ś w i a d c z o n e przypadki w a m p i r y z m u . W jego dziele o p r a w d z i w o ś c i relacji świadczą ówcześni lekarze i profeso­ rowie, ale ś r o d k a m i zapobiegawczymi jakie stosowano po- 145 �z o s t a w a ł o nadal wbijanie k o ł ó w w trupy, ucinanie i m g ł ó w itp. Z 1749 r o k u pochodzi k s i ą ż k a benedyktyna Augustina Calmeta, w k t ó r e j podaje o n p r z y k ł a d z m a r ł e g o , co 15 d n i po śmierci wyssał j u ż cztery osoby i z a b i e r a ł się d w u k r o t n i e za p i ę k n ą , m ł o d ą siostrzenicę. Rodzina o t w o r z y ł a w ó w c z a s t r u m n ę i w dobrze zakonserwowanego trupa w b i ł a k ó ł żelazny, ucięła m u g ł o w ę , p o s y p a ł a wapnem i ponownie z a k o p a ł a . T y s i ą c trzystu wiarygodnych ś w i a d k ó w tego wszy­ stkiego p o t w i e r d z i ł o r ó w n i e ż , że znacznie lepiej o d tego czasu p o c z u ł a się i siostrzenica. [Delumeau 1986] A l e w t y m j u ż czasie - r o k 1756 - p a p i e ż Benedykt X I V , jeden z najbardziej w y k s z t a ł c o n y c h ludzi epoki n o w o ż y t n e j , p o t ę p i ł w i a r ę w w a m p i r y , p o d k r e ś l a j ą c , że n i e r o z ł o ż o n e ciało nieboszczyka nie jest d o w o d e m na jego w a m p i r y z m . [Fisc h e r - W o l l p e r t 1990] Historycznej rekonstrukcji w y o b r a ż e ń z b i o r o w y c h w po­ staci wierzeń l u b magii dokonuje się poprzez a n a l i z ę i generalizację z a c h o w a ń , o k t ó r y c h informacje znajdujemy w ź r ó d ­ łach. Pewna ich ilość cytowana przez h i s t o r y k ó w służy za p r z y k ł a d y opisywanych zjawisk. Wzbogaca się je etnografi­ c z n ą w i e d z ą i intuicją. Wzajemne u z u p e ł n i e n i a poszerzają i „ w y d ł u ż a j ą " d o ś w i a d c z e n i e badawcze. A u t o r e m , k t ó r y z d o b r y m skutkiem wspomaga wiedzę h i s t o r y c z n ą e t n o g r a f i ą jest Jean Delumeau. W swojej znanej pracy o strachu w kulturze z a n a l i z o w a ł , co oczywiste, ź r ó d ł a historyczne, w t y m cytowanego j u ż d o n Calmeta, a nadto s k o r z y s t a ł z danych etnograficznych i literackich. Jego wnioski p o t w i e r d z a j ą i u o g ó l n i a j ą przytoczone wyżej wierze­ nia. Przez wieki w europejskim z b i o r o w y m w y o b r a ż e n i u ś w i a t a życie i śmierć nie były ściśle rozdzielone. Było więc w n i m miejsce na zjawy, demony i i m podobne postacie m a j ą c e m o ż l i w o ś ć przebywania na granicy d w ó c h ś w i a t ó w - Delumeau p o w o ł u j e się t u na A r n o l d a V a n Gennepa. T a k ą wizję rzeczywistości s p o t y k a ł o się u ludzi o r ó ż n y m statusie s p o ł e c z n y m i w y k s z t a ł c e n i u . T r w a ł a ona p o m i m o p o s t ę p ó w chrześcijańskiej d o k t r y n y radykalnie oddzielającej d u s z ę o d ciała. A u t o r przytacza p r z y k ł a d y X V I I - w i e c z n y c h praw­ n i k ó w przekonanych, że z w ł o k i ofiar z b r o d n i k r w a w i ą w o b e c n o ś c i m o r d e r c ó w , cytuje teologiczne rozprawy o zja­ wach i duchach pisane przez p o p r z e d n i k ó w Calmeta. Cytowane przez Delumeau dzieło samego Calmeta, b ę d ą ­ ce t a k ż e w y k ł a d e m teologicznym, zawiera wiele f a k t ó w etnograficznych. Z niego właśnie dowiadujemy się o swoistej epidemii strachu przed w a m p i r a m i j a k a o g a r n ę ł a l u d n o ś ć wielu k r a j ó w p o d koniec X V I I wieku. Referujący uczonego benedyktyna Delumeau wymienia j a k o ówczesne obszary strachu W ę g r y , Śląsk, Czechy, M o r a w y , P o l s k ę , Grecję, Serbię. T a m , o b r o n ą przed w a m p i r a m i , co nawet do s t o ł u z ż y w y m i z a s i a d a ł y , b y ł o wykopywanie t r u p ó w i palenie ich, przebijanie k o ł k a m i , ucinanie g ł ó w i t p . Delumeau d o w o d z i dalej, w y k o r z y s t u j ą c inne dane etnograficzne, że wiara w u p i o r y j a k o postacie z granicy ś w i a t ó w , p r z e t r w a ł a w kulturze Zachodu do X I X wieku, p o n i e w a ż : „ m i ę d z y teologicznym w y k ł a d e m o duchach ( t a k ż e p o t ę p i e n i e m pa­ pieskim - C R . ) a t y m , co b y ł o p r z e ż y w a n e na co dzień t r w a ł mniejszy l u b większy rozziew zależnie o d p o ł o ż e n i a geo­ graficznego i p o z i o m u cywilizacji". [Delumeau 1986, 86] D z i e ł o cytowane przez Delumeau odnosi nas r ó w n i e ż w świat s ł o w i a ń s k i . W i ę k s z o ś ć wymienionych t a m k r a j ó w to s ł o w i a ń s z c z y z n a . T u w a m p i r y p o c z y n a j ą sobie w r ę c z bez­ czelnie. D o n o s i o t y m też b e r l i ń s k a gazeta „ V o s s i c h e Z e i t u n g " z r o k u 1727 pisząc w doniesieniu z Polski o grasują­ cych t a m wampirach, że są to „ z m a r l i , k t ó r z y niepostrzeżenie w y c h o d z ą z g r o b ó w i wedle w o l i szkody czynili zabijając l u d z i . . . " [Kaleta 1974, 57] R o m a n Kaleta, autor w y b o r u sensacyjnych w i a d o m o ś c i , cytuje wiersz Elżbiety D r u ż b a c k i e j (1695-1765) znajdujący się w zbiorach biblioteki Czartoryskich: 146 L e d w o nie co d z i e ń p r z e c h o d z ą c e mnichy O niczym więcej nad to nie g a d a j ą , Jak, że u m a r l i z g r o b ó w przez wytrychy S z a t a ń s k i e n o c ą na świat d o b y w a j ą , Jak z n i m i wojny t o c z ą , j a k ich biją, Jak się przed n i m i w groby w c h o d z ą c kryją [...] L a d a dziad sędzią i egzekutorem, Ś c i n a u m a r ł y c h r y d l e m l u b toporem. M ó w i ą : krew płynie po ucięciu głowy. Ten j ą p o d p a c h ą nosi, ten na d ł o n i , Ó w z a ś k o s z u l ę ujadł d o p o ł o w y , Ten się zszargał, k t ó r y ludzi goni. D r u g i c h psy s z a r p i ą , k ą s a j ą po nogach Ja o d p o w i a d a m jeśli s t ą d nazwisko Dajecie ludziom u p i o r ó w po śmierci, Czemu krzywdzicie z m a r ł y c h swoim zdaniem, Ż e są s z a t a ń s k i e ciała ich mieszkaniem? [Kaleta 1974, 60] Powiada Aleksander Bruckner: „ N a j c i e k a w s z e w y t w o r y fantazji słowiańskiej, wcale nie tak sielankowo nastrojonej, j a k b y się na zasadzie Starej baśni Kraszewskiego w y d a w a ł o , to u p i o r y i w i l k o ł a k i , wiara w nie nie o d S ł o w i a n wyszła, ale się o d nich walnie rozeszła. W a m p i r przecież s ł o w o m i ę d z y ­ narodowe, jest s ł o w i a ń s k i e , a najstarsze podanie europejskie właśnie w i l k o ł a k ó w S ł o w i a n dotyczy. L u d nie zna w a m p i r ó w . Z n a zamiast nich ł a c i ń s k ą strzygę. Strzyg to człowiek o d w u duchach, k t ó r y z z ę b a m i się rodzi, po śmierci zostaje z ę b a t ą s t r z y g ą . " [Bruckner 1985, 279] T e n ż e autor pisze dalej, że strzyga krew pije. T o j a k i m sposobem jej się p o z b y ć jest podobne i znane w całej Europie. N a z w ę u p i ó r znamy w Polsce, w e d ł u g Brucknera, z wiersza D r u ż b a c k i e j (zobacz wyżej) i z Nowych Aten Benedykta Chmielowskiego. Ten ostatni w y w o d z i je z „ r u s k i c h k r a j ó w , gdzie p e ł n o o p i n i i , historii z okazji w a m p i r ó w . . . " A l e i Bruckner d o w o d z i , że u p i ó r - w a m p i r znany na Rusi, j a k o wierzenie do Polski p r z y w ę d r o w a ł a przeniesiony z o s t a ł do XVII-wiecznej E u r o p y z Macedonii. [Bruckner 1985] Pozostawmy na b o k u dalsze zawiłe r o z w a ż a n i a , g ł ó w n i e etymologiczne, autora m i t o l o g i i słowiańskiej p o n i e w a ż p r o ­ w a d z ą one d o n i k ą d - zarzuca m u to Kazimierz M o s z y ń s k i . [ M o s z y ń s k i 1967,658] Natomiast jego r o z t r z ą s a n i a o genezie i z w i ą z k a c h między u p i o r a m i , strzygami i w i l k o ł a k a m i są bardzo istotne, ale na moje potrzeby zbyt szczegółowe. W a ż n y jest wniosek, że w y o b r a ż e n i o w y świat istot demoni­ cznych u S ł o w i a n jest wielce pogmatwany i zna wiele postaci „ w a m p i r y c z n y c h " . Potwierdza to też lektura dzieła Kazimie­ rza M o s z y ń s k i e g o , k t ó r y m p o s ł u ż ę się dla ich rekonstrukcji. „ N i e m a l wszystko, cokolwiek Słowianie p r a w i ą o (...) p ó ł d e m o n i c z n y c h postaciach (...) mianowicie o w a m p i r a c h względnie upiorach, tchnie b e z g r a n i c z n ą d z i k o ś c i ą . A opo­ w i a d a ń tych jest m n ó s t w o i ś w i a d c z ą one o wprost niebywa­ łej ż y w o t n o ś c i o d n o ś n y c h w i e r z e ń . " [ M o s z y ń s k i 1967, 654] T a k pisał M o s z y ń s k i w latach trzydziestych naszego stulecia gry r e d a g o w a ł swoją Kulturę ludową Słowian. Z „ m n ó s t w a o p o w i a d a ń " o „ p ó ł d e m o n i c z n y c h postaciach" rysuje się taki oto ich syntetyczny obraz. Przede wszystkim z w y w o d u M o s z y ń s k i e g o w y n i k a , że m i ę d z y zakresami z n a c z e ń wampir, u p i ó r , w i l k o ł a k , strzyga, zachodzi logiczny stosunek k r z y ż o w a n i a się. W a m p i r to d u c h c z ł o w i e k a z m a r ł e g o l u b żywy t r u p . O d ż y w i a się k r w i ą lub l u d z k i m ciałem, dzięki czemu jego s k ó r a o ż y w a d o k s z t a ł t u ludzkiego. Barwa jego m i ę k k i e g o i t r z ę s ą c e g o się ciała jest czerwona, rzadziej b i a ł a . W twarzy w a m p i r a brak nosa i b r w i , ma o n dwa rzędy z ę b ó w i kły j a k u świni. Pojawia się z w i a t r e m l u b b u r z ą , przenika ściany, okna. Wydaje p r z e r a ż a j ą c e jęki, o k r z y k i , śmieje się l u b płacze. Jego d z i a ł a ­ nia p o w o d u j ą u ż y w y c h choroby, o s ł a b i e n i e i w k o ń c u śmierć. Wierzono też, że to w a m p i r y w y w o ł y w a ł y epidemie chorób. �W e d ł u g wierzeń znanych na całej Słowiańszczyźnie w a m ­ p i r e m zostawali ludzie o d w ó c h sercach, ci co padli ofiarą g w a ł t o w n e j śmierci l u b j u ż za życia posiadali znamiona u p i o r a - na p r z y k ł a d z r o ś n i ę t e b r w i . N a d t o w i a d o m o b y ł o , że w a m p i r a m i b ę d ą czarownicy, ludzie źli lub bardzo starzy. C z e k a ł o to r ó w n i e ż ciała z m a r ł y c h , nad k t ó r y m i k t o ś przeszedł lub przeleciał ptak. I n t e g r a l n ą częścią wierzeń o wampirach są liczne c z y n n o ś c i obronne i zabezpieczające ludzi przed demonami. Te „ t c h n ą c e d z i k o ś c i ą " zabiegi to palenie w y k o p a n y c h t r u p ó w , wbijanie i m k o l c ó w pod j ę z y k , przebijanie k o ł k a m i głów, piersi, b r z u c h ó w , ucinanie ł o p a t ą głów, ć w i a r t o w a n i e . Z w ł o k i o s ó b podejrzanych o w a m p i r y z m rosły po śmierci, nie r o z k ł a d a ł y się - były więc sposoby rozpoznawania demona. [ M o s z y ń s k i 1967] Rekonstrukcji p o w y ż s z y c h wierzeń d o k o n y w a ł M o s z y ń ­ ski na ź r ó d ł a c h , materiale i literaturze o d n o s z ą c y c h się g ł ó w n i e do k o ń c a X I X wieku, co jest z r o z u m i a ł e jeżeli w e ź m i e się pod u w a g ę czas, w k t ó r y m p o w s t a w a ł o Jego dzieło. We współczesnej potocznej zbiorowej ś w i a d o m o ś c i za ojczyznę w a m p i r ó w uchodzi R u m u n i a . Oczywiście, że wielu a u t o r ó w z M o s z y ń s k i m włącznie, r ó w n i e ż w s p o m i n a ł o o R u m u n i i , nie mieli o n i jednak p o w o d ó w by j ą szczególnie w y r ó ż n i a ć . Czyni się to jednak dzisiaj, p o n i e w a ż wszechmoc­ na k u l t u r a masowa w y k r e o w a ł a k u l t u r ę l u d o w ą tego kraju na swoiste siedlisko w a m p i r ó w . Jak do tego d o s z ł o opiszę dalej. S p ó j r z m y jednak najpierw na kolejną l u d o w ą wizję w a m p i r y z m u p r z e d s t a w i o n ą przez w s p ó ł c z e s n e a u t o r k i r u ­ m u ń s k i e . [Andreesco, Bacou 1986] W a m p i r to oryginalny w y k w i t w y o b r a ź n i r u m u ń s k i e j - stwierdzają a u t o r k i ulegające chyba presji potocznych s ą d ó w . W tradycji t e g o ż kraju w a m p i r a m i zostawali ludzie żyjący na marginesie społeczności. B y w a ł o , że sam fakt n i e z w y k ł e g o urodzenia l u b narodzin w s o b o t ę n a d a w a ł c z ł o w i e k o w i wampiryczny los. Z n a k i e m p o ś m i e r t n e g o prze­ znaczenia był też nadmiar jakiejś cechy charakteru: agresja, o k r u c i e ń s t w o , p o ż ą d a n i e , nawet nadmiar apetytu m o ż e świadczyć o p r z y s z ł y m w a m p i r y ź m i e . W k o ń c u żyjący też m o g l i d o p r o w a d z i ć do narodzin w a m p i r a - na p r z y k ł a d przez n i e d o p e ł n i e n i e r y t u a ł u p o c h ó w k u . W a m p i r y grasują n o c ą na s k r z y ż o w a n i a c h d r ó g . Ż y w i ą się l u d z k i m sercem i k r w i ą , ich ugryzienie powoduje śmiertelne choroby, ale też g i n ą one szybko i bez specjalnych p o w o d ó w . Zapobieganie ich d z i a ł a n i o m w y m a g a ł o c z y n n o ś c i magicz­ nych o d znanego j u ż wbijania g w o ź d z i i k o ł k ó w w ciało trupa po wrzucanie do t r u m n y prosa, białej wełny, k o n o p i i , wrzeciona i t p . Wiele z przytoczonych wierzeń kontynuuje się we w s p ó ł ­ czesnej kulturze ludowej, czasem w formie zbanalizowanej - stwierdzają a u t o r k i cytowanego opracowania. C o ciekaw­ sze jednak część dawnych p r z e k o n a ń i wierzeń wpisuje się w nowe konteksty. W pierwszym p r z y p a d k u słyszy się o sporadycznych zachowaniach zgodnych z l u d o w ą X I X - w i e c z n ą wizją ś w i a t a a p o ś w i a d c z o n y c h w latach osiem­ dziesiątych naszego stulecia. Bardziej intrygujące są nato­ miast przekonania, że w a m p i r y p o j a w i a j ą się na skutek działalności szpitali. I c h pacjenci to przyszłe wampiry. C z ł o w i e k u m i e r a j ą c y tam nagi, w s a m o t n o ś c i i c i e m n o ś c i musi s z u k a ć zemsty - zostanie w a m p i r e m . Podobnie będzie z t y m i , k t ó r y c h poddano operacjom. Naruszono przed śmiercią i n t e g r a l n o ś ć ich ciała a t o też prowadzi do w a m ­ piryzmu. T a k więc takiemu co u m i e r a ł w szpitalu trzeba wyjąć serce i spalić je. [Andreesco, Bacou 1986, 227] W przedstawionych tradycjach ludowych s p o t k a l i ś m y się z wieloma f o r m a m i postaci demonicznych o cechach w a m ­ pira. Jak j u ż s y g n a l i z o w a ł e m bogactwo nazw i d z i a ł a ń tych d e m o n ó w oraz s p o s o b ó w ich rozpoznawania i zabezpiecza­ nia się przed n i m i , nie m o ż e z a c i e m n i a ć z a c h o d z ą c e g o m i ę d z y n i m i znacznego, istotowego p o d o b i e ń s t w a . Roz­ m a i t o ś ć tego swoistego f o l k l o r u wynika z regionalnego charakteru k u l t u r ludowych oraz p a r t y k u l a r n y c h reakcji tzw. „ l u d u " na zdarzenia i docierające d o ń informacje. K i e d y folklorem t y m zajęli się romantyczni autorzy w p r o w a ­ d z a j ą c p o s t a ć w a m p i r a do literatury, d o k o n a l i syntezy i u o g ó l n i e n i a tej postaci. A l e inaczej i i n n y m celom służyła ona w literaturze polskiej, a inaczej b y ł o w literaturze europejskiej. O polskiej, literackiej funkcji w a m p i r a bardzo interesująco p i s a ł a M a r i a Janion. T o romantycy w sztuce n o w o ż y t n e j w y z w o l i l i w y o b r a ź n i ę do tego stopnia, że jej w y t w o r y z a c z ę t o u z n a w a ć za byty r ó w n o w a ż n e realnym f a k t o m - powiada autorka eseju 0 Polakach i ich wampirach. Takie wyzwolenie w y o b r a ź n i w polskiej literaturze p o w o ł a ł o do istnienia fantazmaty, czyli - j a k pisze Janion - świat w y o b r a ż e n i o w y i jego treści zdolne p o k o n a ć rzeczywistość. Z d o l n o ś ć tę oraz a u t o n o m i ę fantaz­ m a t u potwierdzi później Z y g m u n t Freud - wielokrotnie p r z y w o ł y w a n y w analizach cytowanej a u t o r k i . [Janion 1991] Polscy t w ó r c y kreując ó w świat f a n t a z m a t ó w wykorzystali j a k w i a d o m o , wyżej o m ó w i o n e wierzenia ludowe, pozosta­ j ą c e od w i e k ó w w w y o b r a ź n i ludu. M a r i a Janion p r z y p o m i ­ na, że romantyzacja l u d u w y d o b y w a j ą c a z niego polskie cechy narodowe, przyjęła dwa k i e r u n k i . Jeden idealizujący S ł o w i a n i ich ł a g o d n y charakter - j a k na p r z y k ł a d Kazimierz B r o d z i ń s k i , oraz drugi, reprezentowany przez Mickiewicza, nie o d m a w i a j ą c y P o l a k o m i S ł o w i a n o m g w a ł t o w n y c h u c z u ć 1 takiejże w y o b r a ź n i . Nasz wielki poeta-profesor, pisze Janion, w trakcie swoich w y k ł a d ó w w College de France (lata 1842-1843) d o w o d z i ł tezy o s ł o w i a ń s k i m rodowodzie w a m p i r ó w . U w a ż a ł O n , że k a ż d a grupa etniczna ma w ł a ś ­ ciwy jej system wierzeń o świecie nadprzyrodzonym. „ U S ł o w i a n t a k i m zjawiskiem nadprzyrodzonym jest w a m p i r y z m " - b r z m i d o s ł o w n y cytat z wypowiedzi poety. [Janion 1989, 42] Tezy o s ł o w i a ń s k i c h wierzeniach w u p i o r y i duchy służyły M i c k i e w i c z o w i do stworzenia lub raczej rekonstrukcji, w je­ go zamiarze, swoistej ludowej filozofii, k t ó r a przetrans­ ponowana później do literatury wysokiej (Jego Dziady, Król-Duch S ł o w a c k i e g o ) p o z w a l a ł a na uznanie dwoistego charakteru rzeczywistości, bez u d z i a ł u w niej elementu s z a t a ń s k i e g o . O takiej romantycznej o n t o l o g i i pisała M a r i a Janion: „ W i a r a w upiory s t a w a ł a się zatem w s p o s ó b g ł ę b o k o ugruntowany p o d s t a w ą ludowej filozofii słowiańskiej. Poe­ ta-profesor wierzył lub chciał wierzyć w upiory-wampiry, tak j a k lud s ł o w i a ń s k i , k t ó r e g o czuł się rzecznikiem w College de France. Jeśli nawet w ś r ó d niego z n a j d ą się jednostki, k t ó r e 'przez stykanie się z klasami o ś w i e c o n y m i ' z a n i e d b a ł y się pod w z g l ę d e m p r a k t y k religijnych, 'to nie masz tam nikogo, k t o by zatracił w i a r ę w udzielny byt d u c h ó w po ś m i e r c i ' " . [Janion 1989, 43] Koresponduje z t y m ten oto fragment z Beniowskiego: F i l o z o f jeden t a m zda się w rozpaczy, Ż e w s t a ł a j a k a ś t u demono-zofia, K t ó r a to właśnie jasno nam t ł o m a c z y , Czego się nie śmie d o t k n ą ć filozofia. Patrzcie, kiedy się r o z u m j a k i spaczy, Jak m u jest smutno... j a k a a m o t r o p h i a Porywa go wnet... że za systematem K t o ś się zobaczy n o w y - z n o w y m ś w i a t e m . O filozofy... w y s ł a n e k i b i t k i Po g ł u p c ó w . . . przez r o z u m u autokraty, W t y m poemacie m u s z ę wasze z b y t k i O k r ó c i ć . . . nowe p o k a z a ć w a m światy, W nowej m ą d r o ś c i w p r o w a d z i ć przybytki... (J. S ł o w a c k i , Beniowski, X I , 229-230) Kolejne pokolenia polskich a r t y s t ó w w y k o r z y s t y w a ł y romatyczne t r o p y ś w i a d o m i e n a w i ą z u j ą c e do tej ludowo-literackiej ontologii. Jej najpełniejszą a k t u a l i z a c j ą o k a z a ł się dramat S t a n i s ł a w a W y s p i a ń s k i e g o Wesele (1901). W ogromie interpretacji j a k i e od p o c z ą t k u w i e k u w y w o ł y w a - 147 �ło dzieło istotna ich część p o ś w i ę c o n a jest r ó ż n y m wersjom odczytywania „ o s ó b d r a m a t u " j a k n a z w a ł autor zjawy z a k t u drugiego. S t a n i s ł a w P i g o ń p r z e k o n u j ą c o d o w i ó d ł , że istota zjaw prowadzi do: „ p o k ł a d ó w fantastyki romatycznej, w szczególności do Mickiewicza, oczywiście przede wszyst­ k i m do Dziadów." [Pigoń 1974] Przypomnijmy: w i d m o r o z m a w i a j ą c e z M a r y s i ą (scena 5, akt I I ) m ó w i , że jego d o m to g r ó b . . . A l e ż e b y m ja był trup, nie wierz M a r y ś bo to k ł a m , Żywię duch, żywię duch Podobnie brzmi rozmowa dziada z u p i o r e m (scena 15, akt I I ) . U p i ó r : jeno ta plama na czole Dziad: Cholera! U p i ó r : Zaraza, g r ó b D u c h : Precz, precz, ty t r u p U p i ó r : Widzisz w orderach c h o d z ę Obie „ o s o b y d r a m a t u " m a j ą cechy wampiryczne. Są to żywe trupy, c h o d z ą po śmierci. P i g o ń powiada, że: „ W założeniu Wesela mieści się pojęcie stosunku integralnego między światem a zaświatami, między przyrodzonością a n a d p r z y r o d z o n o ś c i ą . M i ę d z y sferami t y m i nie masz dla poety smugi cienia, p r z e n i k a j ą się one wzajemnie i jedno­ czą." Dalej tenże autor stwierdza, że W y s p i a ń s k i był tego ś w i a d o m a nadto przekonany był, że literatura polska, j a k ż a d n a inna, przepojona jest w i a r ą w przeplatanie się ś w i a t a i z a ś w i a t ó w . W listach do Lucjana Rydla d a w a ł na to p r z y k ł a d y Lenartowicza, Konopnickiej i D e o t y m y . [Pigoń 1974, 376-7] Z późniejszej literatury znane są dalsze r ó ż n e kontynuacje w ą t k ó w wampirycznych. O t o seria z d a w a ł o b y się przypad­ k o w y c h p r z y k ł a d ó w , wybranych jednak z p e w n ą m y ś l ą , p o n i e w a ż będzie jeszcze o nich m o w a w i n n y m k o n t e k ś c i e . Z r o k u 1921 pochodzi trylogia Stefana G r a b i ń s k i e g o Zadu­ szki (wystawiona w teatrze S ł o w a c k i e g o w K r a k o w i e ) . Przewija się w niej w ą t e k szastającego się w sadzie i po wsi strzygonia - to jest - z m a r ł e g o , co m i a ł dwie dusze. [Hutnikiewicz 1988] T e g o ż autora jest też c y k l Niesamowita opowieść. W jednej z nowel opowiada się o m ł o d y m dzien­ nikarzu, k t ó r y , j a k się okazuje, s p o t y k a ł i wielbił, t r a c ą c przy t y m p r z y t o m n o ś ć , bezcielesne w i d m o zmarłej kobiety. Zjawy z z a ś w i a t ó w grają w a ż n ą rolę w powieści K a r o l a Irzykows­ kiego Paluba - w i d m o A n g e l i k i , w dramacie Witkacego W małym dworku - w i d m o m a t k i . I wreszcie opisy magii skutecznej wobec w a m p i r ó w zastosowanej wobec straszącej po śmierci Magdaleny, znajdziemy w powieści C z e s ł a w a M i ł o s z a Dolina Issy. [Miłosz 1981] Inne funkcje pełnił świat d e m o n ó w w literaturze europejs­ kiej, k t ó r a p o w s t a ł a na p r z e ł o m i e X V I I I i X I X wieku - w tak zwanej powieści gotyckiej i późniejszych romansach grozy. P o w i e ś ć gotycka, nie sięgając w y ż y n literatury, p r z y b i e r a ł a r ó ż n e formy i p o d p o r z ą d k o w a n a b y w a ł a r o z m a i t y m celom, o d moralizatorskich po p a r o d i ę i r o z r y w k ę . G o t y c y z m w aspekcie tu analizowanym w y k o r z y s t y w a ł elementy grozy, c u d o w n o ś c i demonizmu. W p ł y n ą ł na t w ó r c z o ś ć europejs­ k i c h r o m a n t y k ó w , w t y m na G . G . Byrona i E.T. Hoffmanna u w a ż a n y c h za jednych z pierwszych, k t ó r y c h i n t e r e s o w a ł y postacie wampiryczne w aspekcie literackim. Znawcy litera­ tury zgodnie u w a ż a j ą , że p u n k t e m z w r o t n y m w dziejach tematu wampirycznego był epizod znany j a k o wieczór w w i l l i D i o d a t t i nad Jeziorem L e m a ń s k i m D o s z ł o w ó w c z a s - r o k 1 8 1 6 - d o spotkania George'a G . Byrona, Johna W . Polidori i M a r y G . Shelley. W e d ł u g M a r y Shelley - t w ó r c z y n i postaci d o k t o r a Frankensteina - t r ó j k a ta, p a s j o n u j ą c a się hor­ rorem, o d b y ł a niezwykły seans w y o b r a ź n i inspirowany przez Byrona. P r z y w o ł y w a n e w ó w c z a s postacie z z a ś w i a t ó w i fan­ tazjowanie o nich w wymienionym gronie n a t c h n ę ł o Johna 148 P o l i d o r i do napisania powieści Wampir (1818), w k t ó r e j bohater l o r d R u t h r e n zabijając kobiety zostawia ślady k ł ó w , co wskazuje na wampiryczne wykorzystywanie ofiary. W ą t e k wampiryczny z n a l a z ł licznych n a ś l a d o w c ó w w całej XIX-wiecznej literaturze europejskiej i j a k to zwykle bywa w y s t ą p i ł o tu bogactwo p r z e d s t a w i e ń i d o w o l n o ś ć w y o b r a ź n i . O t o garść p r z y k ł a d ó w sięgających t a k ż e do p r e k u r s o r ó w z X V I I I wieku. W balladzie Lenora Gottfrieda A . Burgera (1774) m a r t w y kochanek ( J g ° P ) przychodzi n o c ą do narzeczonej. U Johanna W . Goethego w balladzie Narzeczona z Koryntu (1779) j a k o bohater pojawia się blady m ł o d z i e n i e c w czarnej pelerynie. W noweli Josepha S.Le F a n u Carmilla zamek z a m i e s z k u j ą duchy p o t r z e b u j ą c e k r w i . W sennej atmosferze starcy-wampiry k r ą ż ą n o c ą p o s z u k u j ą c ofiar. O powieści Polidoriego j u ż w s p o m n i a ł e m . U Ernesta T . Hoffmanna w powieści Wampir (1822) ż o n a bohatera chodzi n o c ą na cmentarz, spotyka się tam z p ó ł n a g i m i kobietami j e d z ą c ludzkie ciało. Edgar Р о е w opowiadaniu Berenice (1835) fantazjuje na temat z ę b ó w . Theophile Gautier w La morte amourese (1836) pisze o trupie pięknej m ł o d e j dziewczyny, k t ó r y ( k t ó r a ) gryzie w r a m i ę księży by o d z y s k a ć siły witalne. De L o u t r ć m o n t pisał w Pieśniach Maldorora: „ p o z w o l i ć paznokciom d r z e ć ciało m ł o d e g o dziecka, pić krew z ran, b y ć w objęciach i z ust w y s y s a ć wszystko, ciepła krew dobra na wszystko..." (1868) Prosper Merimee w opowiadaniu Lokis (1869) kreśli p o s t a ć hrabiego (polskiego/litewskiego), k t ó r y zmienia się w k r w i o ż e r c z e g o niedźwiedzia, co odziedziczył po matce - ugryzionej przez takowe 2wierzę. W opowiadaniu Le Horla (1887) G u y de Maupassant umieszcza scenę, w k t ó r e j m ą ż w noc p o ś l u b n ą zabija ż o n ę w straszny s p o s ó b i znika p o z o s t a w i a j ą c jej ciało z przegryzionym g a r d ł e m . Bogactwo w ą t k ó w , postaci i r o z w i ą z a ń jest tu ogromne, b o w i e m wielu a u t o r ó w uległo pokusie ł a t w e g o efektu. Nie­ zwykle trafnie fantazmaty romantycznej tandety scharak­ t e r y z o w a ł Gustaw Flaubert gdy o p i s y w a ł lektury żyjącej marzeniami E m m y Bovary: „ P e ł n o tam b y ł o miłości, kochanek, k o c h a n k ó w , prze­ ś l a d o w a n y c h dziewic m d l e j ą c y c h w ustronnych altanach, p o c z t y l i o n ó w m o r d o w a n y c h na k a ż d y m postoju, k o n i zajeż­ d ż o n y c h na każdej stanicy, mrocznych b o r ó w , burzliwych serc, łez, s z l o c h ó w , p o c a ł u n k ó w , ł ó d e k w blasku księżyca"(Pani Bovary, przekł. A n n a M i c i ń s k a , Warszawa 1949, s. 47). Osobnego o m ó w i e n i a wymaga p o s t a ć Brama Stokera i jego p o w i e ś ć z r o k u 1897 z a t y t u ł o w a n a Drakula. Jest to b o w i e m kolejny p u n k t zwrotny w dziejach tematu. Ten d r u g o r z ę d n y pisarz irlandzki (1847-1912) w y z n a c z y ł ścieżkę, k t ó r ą p o s z ł o wielu późniejszych a u t o r ó w . Bohaterem powie­ ści jest książę siedmiogrodzki Dracula p r z e n o s z ą c y się co pewien czas z Transylwanii do L o n d y n u . Jest blady, w ą s e m zakrywa ostre zęby, potrzebuje do życia k r w i m ł o d y c h kobiet. G r y z ą c przy wypijaniu k r w i z a r a ż a je wampiryzmem. W powieści przedstawione są dwa światy l o n d y ń s k i i karpa­ cki. W Londynie, świecie znanym czytelnikowi, przeciw­ nikiem k s i ę c i a - w a m p i r a jest d o k t o r V a n Hesling. Stosuje on dla ratowania ofiar Draculi transfuzje k r w i , mesmeryzm, ale też czosnek, krucyfiks i t p . [ K o ł o d y ń s k i 1986, 18] P o s t a ć D r a c u l i z b u d o w a ł Stoker k o n t a m i n u j ą c k i l k a w ą t k ó w , o s ó b i o b r a z ó w . Nie z n a ł o n historycznych r e a l i ó w krajobrazu kulturowego i przyrodniczego okolic s k ą d za­ c z e r p n ą ł temat. K o r z y s t a ł z m a t e r i a ł u znanego m u z drugiej ręki. S p o ż y t k o w a ł fragmenty ludowych legend historycz­ nych o rzeczywistej osobie Vlada D r a c u l i - księcia w o ł o s ­ kiego z X V wieku - tyrana s ł y n ą c e g o z z o k r u t n y c h w y r o k ó w w y k o n y w a n y c h przez wbijanie skazanych na zaostrzony pal. P r z e t r w a ł a też w legendzie i folklorze E l ż b i e t a Batory (urodzona 1560) daleka krewna Ferdynanda I Habsburga, e t r u �k t ó r a po m a ł ż e ń s t w i e z m o ż n o w ł a d c ą w ę g i e r s k i m Ferency Nadasdy, opuszczona przez niego p o p a d ł a w o b ł ę d . W swo­ ich licznych zamkach m i a ł a sale t o r t u r , gdzie męczyła m ł o d e kobiety zbierając i c h krew w poszukiwaniu eliksiru wiecznej m ł o d o ś c i . D o opisu krajobrazu karpackiego Stoker w y k o ­ rzystał obraz E. Gerarda Land beyond the Forest (1888). [Pirie 1977] Wymieszane przez Stokera elementy: egzotyczny dla an­ gielskiej publiczności karpacki folklor, imaginacja autora, liczne w ą t k i powieści gotyckiej oraz m o d n y w ó w c z a s o k u l ­ tyzm d a ł y efekt, k t ó r y p r z e r ó s ł autora p o d k a ż d y m wzglę­ dem. Liczne kontynuacje literackie w ą t k u D r a c u l i c i ą g n ą się aż po w s p ó ł c z e s n ą l i t e r a t u r ę p o p u l a r n ą . W ś r ó d niej „ k r ó l u ­ j e " a m e r y k a ń s k i pisarz ze stanu M a i n e Stephen E d w i n K i n g . O n ż e jest, w e d ł u g z n a w c ó w , autorem bardzo udanych po­ wieści wampirycznych opartych na klasycznych wzorach, na p r z y k ł a d : Salem, Shining, Bazaar, Misery. O d czasu powstania technik filmowych w ą t k i wampirycz­ ne, powieść gotycka i literacki h o r r o r z całej swojej fantaz­ matycznej natury stały się z n a k o m i t y m t w o r z y w e m filmo­ w y m . M o ż l i w o ś c i rejestracji, manipulacji i projekcji rucho­ mego obrazu d o p e ł n i o n e g o w późniejszej fazie odpowiednim d ź w i ę k i e m , inaczej niż d o t ą d m ó w i ł e m p o r u s z y ł y p o k ł a d y w y o b r a ź n i ludzkiej. F i l m , k t ó r y j a k o ś r o d e k przekazu j u ż sam jest przekazem - p r z y p o m i n a m z n a n ą tezę Marshalla M c L u h a n a - jest r ó w n o c z e ś n i e w odbiorze n i e w e r b a l n ą f o r m ą ą a s i d o ś w i a d c z e n i a . O d p o c z ą t k ó w k i n a towarzyszy więc w i d z o w i z ł u d a p r a w d z i w o ś c i lub jego zgoda na i l u zję-kino j a k o świat m a r z e ń i p a r a r z e c z y w i s t o ś ć . Po raz kolejny, t y m razem w technologicznej rzeczywistości, ożyły wampiry, w i d m a i trupy. [Janion 1991] Stwory i demony od lat wypełniające ekrany k i n p o c h o d z ą ze znanych j u ż nam w ą t k ó w . O d c h o d z ą c od historycznego sposobu w y k ł a d u - to zajęcie dla historyka sztuki filmowej - w s k a z a ć m o ż n a zbiory filmów z r ó ż n e g o czasu powielające schematy literackich p i e r w o w z o r ó w . O t o grupa filmów w y k o r z y s t u j ą c a p o w i e ś ć Brama Stokera Dracula. I c h wersje t w o r z ą dwie odmiany realizacji. J e d n ą rozpoczyna film niemiecki z r o k u 1922 Friedricha W . M u r n a u a Nosferatu, d r u g ą film a m e r y k a ń s k i T o d a B r o w ­ ninga z 1931 r o k u : Dracula. Oba s ą dzisiaj klasykami gatunku a ich t w ó r c y inaczej podeszli do pierwowzoru. M u r n a u w swoim ekspresjonistycznym filmie d o k o n a ł pew­ nych zmian w stosunku do literackiego w z o r u . Z a m i e n i ł p o s t a ć D r a c u l i na Nosferatu, z r e z y g n o w a ł z postaci V a n Heslinga a część akcji p r z e n i ó s ł do bliżej n i e o k r e ś l o n e g o miasta portowego o nazwie Wisborg. W treści filmu na zlecenie swojego szefa d z i w n ą p o d r ó ż do hrabiego Orlocka w Transylwanii odbywa p o ś r e d n i k handlowy Hutter. N a miejscu hrabia okazuje się wampirem, a H u t t e r zostaje jego więźniem. Nosferatu udaje się d r o g ą m o r s k ą do Wisborga, po drodze u ś m i e r c a marynarzy a o k r ę t o w e szczury r o z n o s z ą w mieście z a r a z ę . Ż o n a H u t t e r a odkrywszy p r z y c z y n ę zarazy p o ś w i ę c a się w a m p i r o w i , k t ó r y ginie od blasku rannego słońca. [ K o ł o d y ó s k i 1986, 21-3] W s p a n i a ł e g o remake'u filmu M u r n a u a d o k o n a ł Werner Herzog (1978). Perfekcyjnie o d t w o r z y ł o n w z ó r wykorzys­ tując nowoczesne możliwości realizacyjne i swój oryginalny s p o s ó b obrazowania. W ś r ó d n a ś l a d o w c ó w M u r n a u a obraz Herzoga - w oryginalnym tytule: Nosferatu. Phantom der Nacht - jest właściwie dziełem autonomicznym. K r y t y k a d o s z u k u j ą c się ź r ó d e ł sukcesu reżysera w s k a z y w a ł a na jego słowiańskie pochodzenie. Właściwie bowiem nazwisko He­ rzoga brzmi Werner Herzog Stipetić. A w y o b r a ź n i a słowiań­ ska jest przecież szczególnie wyczulona na w a m p i r y . Inaczej rzecz się m i a ł a z T o d e m B r o w n i n g i e m . Dracula p o z o s t a ł t u p e ł n y m grozy t r a n s y l w a ń s k i m księciem pokazu­ j ą c y m się raz po raz w Y o r k s h i r e a jego d z i a ł a n i a przy­ p r a w i a j ą o z a w r ó t głowy. Ten obraz w y w o ł a ł lawinę po­ w t ó r z e ń i n a ś l a d o w n i c t w , z k t ó r y c h bardziej znane wymienia np. Leslie Halliwell: Dracula's Daughter, Son of Dracula, Dracula, Brides of Dracula, Dracula Prince of Darkness, Dracula Has Risen From the Grave, Taste the Blood of Dracula, Dracula AD.1972, by wreszcie n a p i s a ć o pozos­ tałych: „ M i n o r potboilers are legion". [Halliwell 1989, 294] S p o ś r ó d ciekawszych remake'ow filmu Browninga k r y t y ­ ka i znawcy w y m i e n i a j ą Draculę w reżyserii Terence Fishera zChristopherem Lee j a k o D r a c u l a , Dracula A. D. 1972 A l a n a Gibsona i wreszcie j a k o p r z y k ł a d złego smaku, jeżeli t a k ą k a t e g o r i ę m o ż n a s t o s o w a ć wobec w a m p i r ó w , w ł o s k ą k r w a ­ w ą i „ c h o r ą " wersję Draculi z 1974 r o k u w reżyserii Paula Morrissey'a, o k t ó r e j pisano, że jest nie dla w r a ż l i w y c h . [Halliwell 1989, 295] Z a b o c z n ą g a ł ą ź filmowego w ą t k u drakulicznego m o ż n a u z n a ć j e d n ą z nowel filmu Waleriana Borowczyka z 1974 r o k u Opowieści niemoralne. Chodzi o n o w e l ę p o ś w i ę c o n ą legendzie krwawej Elżbiety Batory, wspomnianej przeze mnie przy okazji omawiania postaci Brama Stokera. O d t e g o ż autora m o ż n a też wywieść film W i l i a m a Carina Blacula, w k t ó r y m bohaterem jest „ c z a r n y w a m p i r " działają­ cy w N o w y m J o r k u . By u z a s a d n i ć p o s t a ć Blaculi trzeba b y ł o z a s t o s o w a ć w filmie rodzaj p r o l o g u . O t o więc po Europie w wieku X V I I I p o d r ó ż u j e a f r y k a ń s k i k r ó l . W Transylwanii zostaje ugryziony przez w a m p i r a - gospodarza zamku, w k t ó r y m k r ó l z a t r z y m a ł się. Z a r a ż o n y w ten s p o s ó b zostaje wampirem. U m i e r a . Po dwustu latach archeolodzy-konserwatorzy w y w o ż ą z zamku jego t r u m n ę do Nowego J o r k u - otwierają i t u zaczyna się akcja. [ K o ł o d y ń s k i 1986, 212^4] D l a w a m p i r ó w nie ma wszak p r z e s z k ó d . I n n ą g r u p ę filmów t w o r z ą te obrazy, k t ó r e w y k o r z y s t u j ą m o t y w y i w ą t k i grozy znane z romantycznej powieści gotyckiej. T u w y m i e n i ć trzeba też scenariusze oparte na logice l u d o w y c h wierzeń demonicznych o wampirach, strzy­ gach i w i l k o ł a k a c h . I m bliżej naszych c z a s ó w w filmach tych o p r ó c z ludowej wizji ś w i a t a p o j a w i a j ą się elementy seksu, sadomasochizmu i p r z e r a ż e n i a , k t ó r y c h w l u d o w y c h warian­ tach wierzeń nigdy nie było. O romantycznej proweniencji m o ż n a m ó w i ć w przypadku ekranizacji noweh Josepha Sheridana Le Fanu Carmilla - j a k o Wampir Carla Dreyera z r o k u 1932, w k t ó r y m dominuje oniryczna atmosfera, biel i mgły na d z i e d z i ń c a c h starego zamczyska. [ K o ł o d y ń s k i 1986, 26-30] A l e kolejna wersja tego tematu z r o k u 1960 Rogera V a d i m a umrzeć z rozkoszy idzie w y r a ź n i e w s t r o n ę erotyzmu. Sam reżyser u w a ż a ł , że film ten to u t w ó r osobliwy, nieco w y p r z e d z a j ą c y swój czas. W e d ł u g t w ó r c y był dobrze przyjęty przez k r y t y k ę . [Vadim 1990] Za n i m p o s z e d ł Jean R o l l i n k r ę c ą c Nagie wampiry i Dreszcze wampirów, filmy w o p i n i i ó w c z e s n y c h specjalistów b a l a n s u j ą c e na granicy pornografii. [Pirie 1977, 20] D o poetyki i w y o b r a ź n i ludowej n a w i ą z u j ą głośne filmy z okresu m i ę d z y w o j e n n e g o Człowiek wilk Stuarta Walkera i Wilkołak Georga Waggnera. Późniejsza produkcja tego t y p u rozwija j u ż jednak w ł a s n ą wizję s t w o r ó w i z a ś w i a t ó w coraz bardziej odległą od tradycji l u d o w y c h t w o r z ą c swoisty subgatunek filmowy, k t ó r y współcześnie nazywa się „fan­ tasy". Jako p r z y k ł a d y m o ż n a p o d a ć filmy: Lśnienie Stanleya K u b r i c k a , Christine Johna Carpentera, Skowyt, Gremliny rozrabiają, Gremliny - 2 Joego Dante i wiele innych. N a koniec trzeba w s k a z a ć na w y j ą t k o w y typ filmu w a m ­ pirycznego, na dzieła spinające h i s t o r y c z n ą k l a m r ą dzieje tematu. I c h p o c z ą t e k ilustruje niekonwencjonalna o p o w i e ś ć filmowa Kena Russella Gotyk - p r z y p o m i n a j ą c a zdarzenie, k t ó r e dla zjawiska t u omawianego było bardzo istotne - a mianowicie słynny wieczór w y o b r a ź n i u George'a Byrona w w i l l i D i o d a t t i . Punktem dojścia jest w s p a n i a ł y pastisz filmowy Romana P o l a ń s k i e g o Nieustraszeni łowcy wam­ pirów (albo Bał wampirów) z r o k u 1967. 149 �W historii polskiej produkcji filmowej temat wampiryczny p o j a w i a ł się rzadko. W filmografii polskich filmów znalaz­ ł e m zaledwie siedem filmów z lat 1902-1939, k t ó r e n a w i ą z y ­ w a ł y treścią do tematyki w a m p i r ó w , d u c h ó w i o k u l t y z m u . [Janicki 1990, 9-136] Najstarsze w i a d o m o ś c i d o t y c z ą filmu z 1914 r o k u Fatalna godzina. W treści filmu w i d m o kobiety dusi d o k t o r a , k t ó r y wcześniej w y k o r z y s t u j ą c h i p n o z ę z n i e w a l a ł j ą . Z 1915 r o k u pochodzi ekranizacja Zaczarowanego kola w e d ł u g Lucjana Rydla. Z późniejszych lat m a m y w i a d o m o ś c i o filmach Blanc et Noir (1919), Syn Szatana (1923), Atakualpa (1924), Wampiry Warszawy (1925). W wymienionych obrazach m a m y do czynienia z a r y s t o k r a t ą , k t ó r y musi n o c ą m o r ­ d o w a ć uliczne dziewczyny, z magami, hipnotyzerami w y k o ­ r z y s t u j ą c y m i ciała „ m e d i ó w " i t p . N a d t o sprzed wojny p o c h o d z ą dwie ekranizacje Pana Twardowskiego oraz film z r o k u 1927 Kochanka Szamoty w e d ł u g Opowieści niesamo­ witych Stefana G r a b i ń s k i e g o (o tej noweli w s p o m i n a ł e m j u ż wcześniej). W sumie niewiele. Hipotetycznie m o ż n a o d p o w i e d z i e ć na n a r z u c a j ą c e się pytanie dlaczego tak rzadko podejmowano tak „ f i l m o w y " temat. N i e w ą t p l i w i e widzowie polscy znali z a g r a n i c z n ą p r o d u k c j ę a d o m i n u j ą c y m w ą t k i e m w filmie k r a j o w y m p o z o s t a w i a ł y losy prostej dziewczyny wykorzystanej i po­ rzuconej przez tzw. „ p a n a " . N a t o m i a s t sama nazwa „ w a m ­ p i r " p o j a w i ł a się w z w i ą z k u z filmem. W przedwojennym tygodniku „ F i l m " w a m p i r e m nazywano ekscytujące a k t o r k i - gwiazdy filmowe - powiedziano by dzisiaj. Po wojnie w naszym zideologizowanym P R L nie b y ł o miejsca na zabobony i d e k a d e n c j ę imperializmu. R ó ż n e u r z ę d y (z ulicy Mysiej), centrale (z N o w e g o Ś w i a t a i M i o d o ­ wej) i wysokie komisje ( z a k u p ó w i scenariuszowe) d b a ł y o gust polskiego widza przesiewając u w a ż n i e p o m y s ł y i i m ­ portowane dzieła. T a k więc i we w s p ó ł c z e s n y m filmie polskim temat wampiryczny p o z o s t a w a ł marginesem. Podo­ bnie b y ł o z recepcją filmów obcych. Z n a n o ich w Polsce niewiele. Z m i a n a sytuacji to kwestia ostatnich trzech lat z w i ą z a n a z często p i r a c k i m r y n k i e m kaset video. T o właśnie poprzez ten rynek trafia do nas w i ę k s z o ś ć filmów grozy, fantasy i t p . Są to rzeczy powszechnie znane. M i m o że omawiany gatunek filmów jest nieliczny w p o l ­ skiej filmografii, w y r ó ż n i ł b y m w n i m trzy r ó ż n e style realiza­ cji. Z a k ł a d a j ą c , że czytelnik zna treści omawianej produkcji rezygnuję z jej bliższego przedstawiania. Po pierwsze m a m y neoromantyczne ekranizacje literatury wysokiej, w k t ó r e j świat u p i o r ó w gra rolę t a k ą s a m ą j a k w literackich pierwowzorach. Są to: Wesele (reż. A . Wajda), Dolina Issy (reż. T . K o n w i c k i ) , Lawa (reż. T . K o n w i c k i ) . W t y m nurcie w y k ł a d n i i stylistyki mieści się też m ę t n y t r e ś c i o w o film K . K i e ś l o w s k i e g o Bez końca (no właśnie - C.R.), w k t ó r y m u p i ó r (fantom) ledwo co z m a r ł e g o mecenasa Ż y r o towarzyszy nadal żyjącym. D r u g ą g r u p ę filmów t w o r z ą te, k t ó r e o d w o ł u j ą do gotyc­ kiej stylistyki w jej czystej postaci. Są to: nowelowy film Świat grozy przeznaczony dla T V , zrealizowany w e d ł u g o p o w i a d a ń O. W i l d a i W . Colinsa, klasyczny Lokis (reż. J. Majewski) w e d ł u g Merimee, Wilczyca (reż. M . Pisterak), Widziadło (reż. M . N o w i c k i ) w e d ł u g Paluby K . Irzykows­ kiego, osadzone w realiach lat trzydziestych, ale gotyckie w treści Medium (reż. J. K o p r o w i c z ) , t r u d n y do zakwalifiko­ wania film, na m o t y w a c h d r a m a t ó w Witkacego, W stmarym dworku (reż. A . K o t k o w s k i ) , bowiem ironia autora N i e p o d ­ ległości T r ó j k ą t ó w gdzieś z filmu w y p a r o w a ł a , oraz czysta g a t u n k o w o historia Izy-wampirzycy w Lubię nietoperze (reż. G . W a r c h a ł ) . [Janicki 1990, 223, 233, 319, 335, 345, 351] T r z e c i ą g r u p ę reprezentuje film Anna i wampir, o k t ó r y m j u ż w s p o m i n a ł e m . P o n i e w a ż jest o n oparty na fakcie istnienia tzw. „ w a m p i r a z Z a g ł ę b i a " ma o n swoją h i s t o r y c z n ą analo­ gię w g ł o ś n y m filmie Fritza Langa M jak morderca, k t ó r y 150 oparty był r ó w n i e ż na historycznym fakcie d z i a ł a n i a tzw. „ w a m p i r a z Dusseldorfu". A l e na t y m k o ń c z ą się wszelkie p o d o b i e ń s t w a artystyczne i treściowe, t r u d n o bowiem p o r ó ­ w n y w a ć a r y d z i e ł o Langa z m i a ł k i m panegirykiem K i d a w y . Czas p o d s u m o w a ć całość p o w y ż s z y c h r o z w a ż a ń . S k ł a n i a do tego wspomnienie „ w a m p i r a z Z a g ł ę b i a " jednej z postaci, od k t ó r e j r o z p o c z ą ł e m przedstawianie etnograficznych fak­ t ó w . P y t a ł e m na p o c z ą t k u jakie matryce k u l t u r o w e zostają uruchomione, gdy m ó w i m y , że p r z y c z y n ą niezwykłych zda­ r z e ń był wampir. Dochodzenie do w s p ó ł c z e s n y c h s e n s ó w poprzez p o b i e ż n ą c h o ć b y analizę k o n t e k s t o w ą okazuje się niezwykle ciekawe i skuteczne. M o ż n a p o s t a w i ć tezę, że polskie fantazmaty - w a m p i r y - nie w y w o d z ą się z filmu. W a m p i r y z K r a k o w a i Z a g ł ę b i a m a j ą b e z p o ś r e d n i e ludowe i romantyczne, c h o ć j u ż z u b o ż o n e i p r z e k s z t a ł c o n e bardzo zaplecze. Taka matryca jest wciąż najczęściej powielana. E p o k a filmowych w a m p i r ó w i f a n t o m ó w w Polsce dopiero się zaczyna. BIBLIOGRAFIA Andreesco Ioanna, Bacou Michaela 1986 Mourir a 1'ombre des Carpathes, Payot, Paris, s. 214—228 Bruckner Aleksander 1985 Mitologia słowiańska i polska, PWN, Warszawa, s. 279-288 Delumeau Jean 1986 Strach w kulturze Zachodu, IW PAX, Warszawa, s. 75-86 Fischer-Wollpert Rudolf 1990 Leksykon papieży, Znak, Kraków, s. 169 Halliwell Leslie 1989 Halliwell's Film Guide (seventh edition) Grafton Books, London etc., s. 294-195 Hutnikiewicz Artur 1988 Strzygoń Stefana Grabińskiego. Kartka z dziejów upiora w lite­ raturze polskiej, (w:) Kultura, Literatura, Folklor, (praca zbiorowa, red. M. Gaszewicz, J. Kolbuszewski) LSW, War­ szawa, s. 325-331 Janicki Stanisław 1990 Polskie Filmy Fabularne 7902-1988, WAiF, Warszawa Janion Maria 1989 Polacy i ich wampiry, (w:) tejże, Wobec Zla, Verba, Chotomów, s. 33-53 Janion Maria 1991 Projekt krytyki fantazmatycznej, PEN, Warszawa, s. 7-15 Janion Maria 1981 Próba teorii fascynacji filmem (w:) tejże, Odnawianie znaczeń, WL, Kraków, s. 343-356 Kaleta Roman 1974 Sensacje z dawnych lat, (wybór i opracowanie), Ossolineum, Wrocław, s. 57-60 Kołodyński Andrzej 1986 Seans z Wampirem, WAiF, Warszawa Miłosz Czesław 1981 Dolina Issy, Kraków, s. 60-63 Moszyński Kazimierz 1967 Kultura ludowa Słowian, t.II, cz.l, KiW, Warszawa, s. 654-677 Pigoń Stanisław 1974 Goście z zaświata na weselu (w:) Na drogach kultury ludowej, LSW, Warszawa, s. 329-377. Pirie David 1977 Les vampires du cinema, Bruxella, s. 12-22 Roux Jean-Paul 1988 Le Sang. Mythes, symboles et realites, Fayard, Paris, s. 226-235 Vadim Roger 1990 Moje trzy żony (Three Women, tł. E . Ptaszyńska-Sadowska) WAiF, Warszawa, s. 105 Życiński Józef 1990 Trzy kultury, wyd. W drodze, Poznań, s. 80-84 � https://zbiory.etnologia.uw.edu.pl/files/original/bb339097f7bbaa1483f292fb1a5ac512.pdf 0c7a97f211af5521fce71bbe785994c1 Dublin Core The Dublin Core metadata element set is common to all Omeka records, including items, files, and collections. For more information see, http://dublincore.org/documents/dces/. Title A name given to the resource Polska Sztuka Ludowa - Konteksty Text A resource consisting primarily of words for reading. Examples include books, letters, dissertations, poems, newspapers, articles, archives of mailing lists. Note that facsimiles or images of texts are still of the genre Text. Dublin Core The Dublin Core metadata element set is common to all Omeka records, including items, files, and collections. For more information see, http://dublincore.org/documents/dces/. Relation A related resource oai:cyfrowaetnografia.pl:publication:6503 Rights Information about rights held in and over the resource Licencja PIA Date A point or period of time associated with an event in the lifecycle of the resource 2014 Subject The topic of the resource komunikacja społeczna antropologia kulturowa Identifier An unambiguous reference to the resource within a given context oai:cyfrowaetnografia.pl:6075 Title A name given to the resource The "Province" from an Anthropological Viewpoint / Polska Sztuka Ludowa - Konteksty 2014 Special Issue Description An account of the resource Polska Sztuka Ludowa - Konteksty 2014 Special Issue s.34-40 Creator An entity primarily responsible for making the resource Robotycki, Czesław Language A language of the resource ang Publisher An entity responsible for making the resource available Instytut Sztuki PAN Type The nature or genre of the resource czas. Format The file format, physical medium, or dimensions of the resource application/pdf PDF Text Text capture metadata for PDF documents Text C Z E S L AW R O B O T Y C K I The "Province” from an Anthropological Viewpoint. Reflections from the Perspective of the Dilemmas of Cultural Communication T he dilemmas of cultural communication ap­ pearing within the context of deliberations on the province must be additionally explained by resorting to a characteristic of the context surroun­ ding this particular category. In numerous convictions and expectations “the province” is associated with folk qualities or is an au­ tonomous reality contrasted with the “centre”. A c­ cording to such opinions, provincial and folk space contains truths of life, ethical values, and an authentic experiencing of the world, which can be juxtaposed with illusion, falsehood, and the superficiality of ex­ periences offered by the contemporary, global man­ ner of communication. Another prevailing conviction claims that even if those positive values had been al­ ready composed in a certain manner and participate in new contexts they still remain attractive for social dialogue. On the other hand, folk qualities as a derivative of the province produce today ambivalent attitudes even among experts on folklore and folk art, ethnographers and anthropologists. The conceits: “folk qualities”, “folk culture”, and “provincial culture” are applied in assorted meanings and upon different levels of interpretation. Since men­ tion is made of a special reality composed of behav­ iour, values, and ideas as well as their material dimen­ sions, points of view are easily confused owing to the differently understood ontological status of this sort of culture. A relativisation of world outlooks and man­ ners of using descriptive categories in social dialogue results in paradoxes and dilemmas that appear to be irremovable from the contemporary reception of the world of culture. Upon the level of description and scientific (re­ search) interpretations it is said that: 1. The class definition of folk culture has been jected already long ago. In its contemporary form folk culture is an attribute neither of the peasantry nor even of the inhabitants of villages nor a yet differently comprehended province. It appears, as a rule, in the form of cultures accompanied by an adjective (such as: suburban, corporative, local, regional, or others). After all, in order to be able to speak about such cul­ ture it suffices to think about social or symbolic reality as long as it meets the need for emotional solidarity, is a framework of joint convictions, and assists in the discovery of a feeling of identity in assorted lifestyles. 2. For years folk culture known from ethnographic descriptions has not existed as an autonomous func­ tional entity containing concurrence between the type of the economy, material cultural endowment, type of social organization and the religious and mythicalmagical world outlook. In this sense, folk culture is only a reconstructed historical model, and in such a form it is of use for regionalists as an historical context in interpretations or quests for local originality. 3. A t present, it is much better to speak about “provincial culture” as a qualitatively diverse reality produced by various elements of assorted former cul­ tural entities (including folk ones) but composed dif­ ferently. This new whole is extra-technological and consists of mental structures often expressed in iden­ tical rituals and customs but lacking mythical and magical senses; consequently, they become an eclec­ tic mixture of ceremonies possessing new costumes and often banalised meanings. This is the opinion of an expert on folklore engaged in observing so-called new folklore (Kowalski 2004: 156-158). 4. Provincial culture is a variant of multi-form con­ temporary culture. The latter is universal, technicised, and can be variously rendered ideological, variable, and multi-value. It is the scene of a game and an exchange of values entailing the emergence of numerous returns and transformations. This nature of contemporary culture is the reason why each element or variant can easily become its magical, i.e. provincial version (even if only due to changing fashion), although there also occur returns to the centre of life in a reconstructed or partial form. 5. Contemporary so-called postmodern stands per­ mit a multiplicity of views of the world, treating them all as enjoying equal rights. A frequent symptom of the present-day way of experiencing the world is once again a quest for the exotic, truth, authenticity, and profundity; such declarations are considered suspi­ cious and beyond deeply justified convictions. Is it, however, possible to refuse us, contemporary men, the ability of experiencing the metaphysical nature of the world, or is metaphysics finally dead? Such questions too can be provoked by reflections on the province. Within the context of the above-mentioned theses re­the province and its representations - folk qualities - occur in several ways of deciphering culture texts. They could include: 34 �Czeslaw Robotycki • THE “PROVINCE” FROM AN ANTHROPOLOGICAL VIEWPOINT 1. interpretation meta-texts. In those cases, folk qualities and provincialism refer to values and ideas; 2. folklorism - brings to mind folk and amateur art and practiced anew folk customs, the stage, commer­ cialism, agricultural tourism and similar ventures; 3. folk culture comprehended as a model of histori­ cal social and cultural reality, the outcome of studies but also of scientific creation; 4. counter-culture (alternative cultures) - reach­ ing for the resources of folk qualities and provincial­ ism in order to propagate certain lifestyles, the theatre, and forms of expression as ideological protest against technicised life deprived of spiritual qualities; 5. ideas and practices of regionalism, propagating the portative slogan of so-called small homelands. In those instances, folk culture provides signs of affilia­ tion and identity despite the fact that the small home­ land is an anthropological (literary and sociological) hypostasis and not reality. In such an application one could say about folk cul­ ture and its participation in provincial culture that: 1. it belongs only partly to the contemporary rural environment, 2. the environment of provincial culture (space and society) is differentiated due to the type of con­ sciousness, and thus organized differently than has been described by researchers dealing in the past with folk culture, 3. it is a created, mythicized vision of the world without any dark sides, 4. as a lifestyle and manner of thinking it belongs not only to rural space but cultivates its ideal vision in different surroundings, 5. as a scientific meta-text it is has been created anew and belongs to the dictionary of interpretations. The conclusions are as follows: Folk culture is more myth than reality. It is a collec­ tive story about the past moulding certain world out­ look spheres. It can be also the foundation and value of critical assessments of contemporary behaviour. Con­ victions about the natural character of folk culture and the province also refer, as is always the case in history, to contemporaneity, and are used within it (politics, culture, the regionalist movement). Nonetheless, it is not folk culture in the traditional meaning of the word. New folk culture, the sort that the province requires, mixes tradition and knowledge. History, literature, and ethnography appear on the level of usage and common narration. It is, after all, easy to read a book and refer to an expert who will say what is folk and characteristic for a given region. This sort of application is dominated by the local, integrating and identity-oriented dimension. Its cultural expressions are carnivals, holidays, festivals, fairs, regional lessons, agricultural tourism, etc. An anthropologist of culture observing these is­ sues, familiar with their nature and expert regarding meta-textual descriptions, becomes embroiled, to­ gether with a trained ethnographer, in dilemmas of social participation. Here, the anticipations of local communities entitled to raise their provincialism to the rank of essential values are focused on the author­ ity of science and institutions traditionally regarded as a source of knowledge. This is at odds with the ironic postulates formulated by anthropology in relation to the description of reality. The anthropologist would prefer to stand to the side and observe spontaneously occurring processes. It has to be said outright, howev­ er, that today spontaneity is constant communication and exchange. On the present-day level of social awareness the scholar cannot avoid questions or refuse to render as­ sistance in the emergence of new forms of using folk culture. The province is not cut off from information, but takes part in global communication according to the same principles as an anthropologist of culture. Let us thus draw a suitable conclusion: we all create mythicized, imaginary realities, with some of us doing this in the province and others about the province. Such is the plight of the contemporary humanities. The above theses can be illustrated by a sui generis interpretation proposed in the title and already partly presented. Undoubtedly, the issue at stake is multi­ dimensional. The province remains an important object of studies pursued by anthropology when we treat the topic realistically; in a metaphorical and conceptual sense the province is an interpretation category. It is also a figure of thought or a stereotype in the catalogue of the concepts of common knowl­ edge. The use of a concept in assorted contexts and discourses grants it meanings, upon which a discussion should cast light. It is thus worth conducting if only an approximate analysis of the semantic field of the incriminated concept and thus demonstrate what sort of functions it fulfils in language and culture. I shall carry out an analysis of the select vocabulary comprising the semantic field of the concept of the “province” by resorting to my research and linguistic experience. In this fashion, the lexicon used in the analysis will remain highly incomplete, not to say arbi­ trary, just as in the case of every individual reception of reality. What is my intention? This is what Regine Robin wrote: a search for the meaning of the text, sentence, and expression calls for certain work with the text, an ostensible configuration of the continuum and order of the statement so as to arrange it anew and render it a significant legibility [...] to search for the meaning of the word denotes an analysis of all its applications or contexts ... (Robin 1980: 252). The effectiveness of this method in anthropological interpretations has been already shown in reference to a 35 �Czesław Robotycki • THE “PROVINCE” FRO M AN ANTHROPOLOGICAL VIEWPOINT Sulejówek literary text submerged in ethnographic detail. I have in mind an analysis of Konopielka by E. Redliński (Galasińska 1989) as well as a id e n tic publication by art historian treating sources flom a Polonocentric viewpoint (Robotycki 1995i. Jędrzej Bartmiński made fullest use of this method for other purposes in Infs ethnolinguistic dicyionary (Bartmiński 1996,1999). The essence on the method in question is the impo­ sition upon the texts of three networks of relations: the network oi definitions corresponding yo the semantic function, the network: of thematic or concnptual con­ nections delineating thc asiociation group (i.e. positive solhtions) and oppositions (negative connections), and thc verbal network indicating the functions of some­ one or “functions on”. Whila dereemining tine domi­ nant (core) of the field there comes inio being a col­ lection of expressions identifying nhn latter. The usw of the ybovy-mentioned networks consists of discovering relations amidst words cnmprisSng the field. In the case of the dnminant “province” I acted in the following manner: from the open set, i.e. represen­ tation. of style s ot linguisticstatements (I took into aeoount literature, science, the essay, and the Polish vernacular) I selecied examples of definitions, tire us­ age of words, and descripsions of activities connected with the eoncept of the “province”. This provided a barely apnfoximate structure of the finld, but iutficient fot my initial recognition. (A further part o( the argu­ ment 'will de monstrate the sort of texts I used while seeking the context of application; it nlso contains (eterencei to pertinent literature). In this manner, thy positive "province” (+ ) enteils: —associations with: Nature, tranquillity, calmness, order, the “smkll homeland”, — distingnishing features expressed by adjective­ telling us that it is looal, kamliSiar, close, unamkignous, — it is evaluated as noble simplicity, the prime fount, an obsnrvation point and an ethical yssessment of collective life, 36 - it (its essence) is expressed i n a calm lifestyle, a certain manner of perceiving the world, and the predominance og positive social relations, while as a plaice of residence it is an environment endowed with o large social capital owing to tire afore-mentioned lo­ c al qualities. The oeposite provence (-) is: - a cencre, a town, grand monde, and Warsaw, charaoterised as alien from the viewpoint of tire province, thaotic, inimical, and incomprehentible. Equivtlents deprecating (-) the province from the point of view of the centre include such expressions as: - country bumpkin, “villager”, simpleton, brute, psasant, “mohair” (wearer ok a mohair beret), folklore, “the sticks”, ignoramus. They ohaeacterise a state of backwardnes s, a lack of underscanding tor the spirit of the time and new perspectives, primitive pettiness and a quarrelsome nature. In both the positive and negative valorisation of elements oC the semantic field of thf category of “the province” there addicionally appeaee the problem of langu age and dialect, recognisable as a feature or nragmotics. The dialect can tie a positive featues: as the lan­ guage used ait home or the sign of a group; - with a negative signs it cam be classified as an cpposition: the sign of ucskilful ice impeired speech - che pragmatics oC statements. Already such initial recognition fhows that when roe say: “province” we are dealing to t only with a cat­ egory of linguistic descripti“ n buc also with anthropo­ logical and ethno-linguistic reality (boeh words con­ ceal social meanings arid colleotive ecnceits). From this point of -view, tire province ccn become the object of observation and anthropological, sociological or historiccl ftudios. It should be kept in nknd, however, that we are speaking about something that lies simul­ taneously in the domain oo languaae and culture. In ehis skecdi I aim interested prim airily in ala possible as­ pects and types of refleceions about the province that eppear in anthropological tents, sfudies on folklore, anthropologising sociology, and the belles lettres (re­ gardless of the way in which we shall conceive the lat­ ter). I shall ehus indicate further examples of the ranye end m am ur of writing about: the provmceoriginating erom the earlier mentioned fom ain oh reflestsons purlued by the humamtiet. By referring only to particular works I trees them as an illustration of the diversity of the issues under examination. 'The province io thur depicted as a “ lace ol res idence albeit pocseseing special conditions. It is anthropologi­ cal spate domesticated by cocstant symbolic valorination and deciphering, and spans nrom the cosmologecal dimen “ion to folklore. This is the way it was described Hey. andiropologists and ethnographera (Benedyktow- �Czeslaw Robotycki • THE “PROVINCE” FROM AN ANTHROPOLOGICAL VIEWPOINT icz 1992, 2007; Czaja 2007), folklorists (Bartmiński 1990), and men of letters (Vincenz 1980). Such a place of residence can also become the site of individual withdrawal or a collective demonstration of certain social stands connected with social criticism known as anti-globalism. In those cases, living in the province is a conscious choice of life in alternative communities, often inclined towards specific forms of creativity and expression (Sztandara 2001). Problems relating to, and rhetoric making use of the prime category of our reflections are also to be discovered in texts on the so-called small homeland. Here, the province is connected with such categories as tradition, invented tradition, folklore, and history. All serve the construction (and according to the local population - the recreation) of local “genuine” tradi­ tion. Convictions about the truth contained in folk­ lore and regional history stem from a certain categori­ cal axiological stand generating tradition, the latter being nothing else than the past brought up to date. In this case, tradition is also a specific comprehension of time and chronology. These dimensions are either downplayed or not noticed as essential. I deliberated on them upon numerous occasions (see: Robotycki 1998). It is worth drawing attention to the fact that authors writing about local history are to be encoun­ tered in almost every locality. They treat questions of chronology in assorted ways, from historical attempts, i.e. critical precision, to freedom of operating with facts. I found such examples in Poronin (Bafia, Nocoń 2004), Jurgów (Ciągwa 1996), Legnica (Urbański, no year of publication), Dobrocice (Wrońscy 2007), Be­ jsce (Bajka 1994), Wójcin (Wilczyński 1995), Brzesko (Wyczesany 2000), Iwanowice (Miska 1993) and many other localities. I cite only several examples from my collection of local monographs. What about the “small homeland”? This term, traves­ tied in daily language and once applied by Stanisław Os­ sowski (private homeland) and Stanisław Vincenz (small homeland), is today regarded as a real being. Meanwhile, in the case of both authors it was a spatial correlate of the imaginary world, a function of a subjective, emo­ tional perception of reality. Currently, use is made of in­ creasingly distant associations. In the semantic relation “the small homeland”: space and pragmatics, distinctly shows a preference for real space (area). The cultural ef­ fect of changing meanings in the lexical domain of the “province” is visible in collective activities. We know of numerous socio-technical operations intent on render­ ing the place of residence a realistically comprehended homeland. Literature on this topic is enormous. Here, works by Wojciech łukowski (2002) and Roch Sulima (2001) are of importance for describing the phenome­ non, and examples of an analysis of literature include a study about the nostalgic comprehension of the category of the ’’homeland” in literary essays (Olejniczak 1992). Oblfgorep Within the range of semantic references to the cat­ egory of tine “province” a considerable role is played by tide conviction that characteristic features include a specific lifestyle and type of fntfraction. It has already become tin historical truth that anthropology and so­ ciology mention a difeeeentiatidn of the socieS environmtnt into Gemeinschaft and Geselschaft, introduced by Fnrdinand Tonnies. Community is the structural and interactive feature nf the province Observations inspired by ehis classical ditfereneiatk>n are encoun­ tered among such ethnographicaUy oriented anthro­ pologists ar K. Gorny and M. Marczyk (Gorny 2003, Gorny, Marczyk 2003). The province organized in ac­ cordance with the mentioned principle s should have at its (disposal considerable social capityl - a sociologi­ cal category known from the contemporary dictionary ot the socicl sciences (Lewenstein 2006). The province is ihe spacr ofsocial dialogue and possible conflicts but to tin equal measure of coopera­ tion. Each of those forms is familiar to social research­ ers. In contempprary Polishsociety, laboriously build­ ing ite civic links , ahe local social debate is partiaularly importanf and deso^atae. Thii fact could not have evaded the attension of re!earchers stohying the lefe of local communities, By wan of example, local debates were observed by A. MalswsltatSzalygm (2002), the extra-legal mannet of terolving inner rural conflicts was described by M. Magoska (1991), and ethieal aspects connected w it. ihe identity of minorities and local communities were studied at the Department of Serial Anthropology in thr Institute of Sociology at the Jagiellonian Univer­ sity (Flfs 2004). These aociol ogical publications dem­ onstrate rhat the simation ot the provinte is subjected to changes. Thee term appearr more aa^ly in assorted publiaations, where its place is eaken ley tha cencept of “locality”, o. a postmcdern provenm ce. This ia not solely the question ot a fashionable term. If concepts denote, then there must have oaturred a (qualitative chwnge os social reality. Dialogue and debaee are forms of tin interaction of a democratic socieey tfganized dsfteeentln than the traditional province. Relearchers have been observing transformations for a long time 37 �Czesław Robotycki • T H E “PROYINCE” FROM AN ANTHROPO LOGICAL VIEWPOINT now and pondering the nature of the contemporary lo­ cal community and culture. Much attention Iras been devoted to these topics hy .Joanna Kurczewska and her team. In this case, sociological answers are extremely significant. Former traditional ethnographic knowl­ edge is no longer sufeicient. Joint reflections pursued by cultural sociology and anthropology offer new arid greatly interesting results, as testified by two volumes of studies edited by Jo anoa Kurczewska on assorted aspocts oS the local (KurczewsOa 2004, 2006). Tiro sraditionally ethnographic and anthroyoloaical range of interssts fooused on the provinca includes fofk teligiositn. We come across its collscsive expres­ sion in recurring miracles inspiring c sponteneecs establishment of pilgrimage sites. Ao the same time, already known sttes do not vanish together with their accompanging fairground art and religious kitsch. An excellent example is the dynamioally developing cen­ tre in Lichen. In ewider dimension, these phenomena became part ot the iconic space oS the province, creat­ ing its repeatable or unique atmosphere. "This is tUe reason why dm anthropologist ie interested in celebra­ tions og tho days of the patron saint of a local church and the accompanying fair cs wtll as their contempo­ rary variants: work connected with servicihg tourises and rummer vacationsrs staying on suitably adapted nanns (agricultural touiisisi), ehe outfitting oh summer holiday locations, open-air markets, and local gastron­ omy. Here are several examples ot anthropological studies developing the presented motifs. Much is already known, since a lot has been writ­ ten, about miracles witnessed from time to time in assorted localities in Poland. For years we have been hearing abwut Oława, Okunin, Radomin, meżajst, Lu­ blin and other sites (Czachowski 2003). Ars and crade awcompenying tire sacrwm have been discussed by, for example, P. Kowalski (2004), while the iconosphebe of the province, she local churchpatren’s day, and summer vacation localities have been studied in inter­ esting publications by young; sociologists from Toruń (Olechnicki 2003). We ace also familiae with skeeches dealing with transformations ol the bisual surround­ ing ot a small town (Witkowska, Nowina-Sroczyńska 1998) and contemporary kitsch (Fidwrkiewiez 2006). Above, I presented the scientific asptcb of the com­ prehension of th e oatcgory of the “province”. Once again, I draw attension to the fact that present-day sociology and cultural anthropology use, as Izos been acctntuated, the term “localness” as an equivalent ot the category of the “province”, stat-ng upon the basiz of empirical ob­ servations that the fosmer is she best evocationof the sitnoeibn of contemporary Polish soceety. "The anthropo­ logical viewpoint, howtveu, encompasser not merely eth­ nographic expressions of souial life, and “localnesd” does Lusławico 38 �Czeslaw Robotycki • THE “PROVINCE” FROM AN ANTHROPOLOGICAL VIEWPOINT After all, their work is not provincial but pertains to every important existential and collective problem. Whenever a place is specifically manifested in the crea­ tive oeuvre it is possible to decipher this situation as a stunt thanks to which the authors situate themselves outside or above the presented world. In literature, the “province” is often an observation point, a meta­ phor of the axiological order, a model of the world and the cosmos. We also come across a metonymy of the “province” - the house as moral order, a world of values and memory. Nonetheless, the province does not lack images dominated by a tendency to stifle, a feeling of being entrapped, group pressure, as well as a prevailing absence of all hope. It is worth drawing attention to yet another literary aspect of the province. I have in mind the so-called rural theme in Polish post-war literature. It exploded in the 1970s, but it had certain antecedents and is connected with the names of renowned authors (J. Kawalec, T. Nowak, M. Pilot, W. Myśliwski, E. Redliński) to be dis­ covered not only on book covers but also on the pages of the interesting periodical ’’Regiony”, issued to the end of the century. This was a forum of authors fascinated with the low and provincial circulation of the word, which they regarded as the important building material of culture. The publication of the periodical involved also folklorists and sociologists (R. Sulima, K. Górski, B. Gołębiowski). In both the literary and analytical work the editorial board pursued a question more extensive than the so-called rural theme, whose “godfather” was for a longer time Henryk Bereza. The editors of “Re­ giony” were concerned with something more than the place of folk/plebeian qualities in the universe of Polish culture. They understood folk qualities as world outlook structures, as values to be universalised in the difficult process of the peasants gaining a personality at a time when they became fully fledged participants of the cul­ tural dialogue (Zawada 1983 passim). Roch Sulima described this process: ...Among writers of folk genealogy, who settle moral and aesthetic accounts with attained culture (Redliński, Myśliwski, Pilot), the “bottom" once again became a point of reference for evaluations. At the same time, it possesses dis­ tinctly expressed social contents and is not a supra-social and supra-historical abstract. Contemporary literary critique and publicistics very often refer to the axiology of the “source", recognising it as a model of not solely name granting opera­ tions but predominantly those that explain and assess (Suli­ ma 1982: 102). This was, therefore, a line of thought different than the above-mentioned tradition of the topos of the prov­ ince in literature. Nor was it the folklore motif present in the history of Polish culture starting with Romanticism. ’’Province” has a number of names. Whenever it was mentioned in mythicised history, in literature mythical by its very nature, in an essay and in science I used an not exhaust the anthropological potential. The anthro­ pologist is interested also in cultural expression achieved by means of colloquiality and assorted forms of art. In such dimensions, the “province” assumes the character of a symbolic gesture, a metaphor, and other possible meanings in the course of discourses of this sort. Recall that in the past the ’’nation” offered a residence in the province to its men of merit (citizens, heroes) as evidence of recognition of their accomplishments. In do­ ing so, it granted them a symbolic place of rest and social respect. This is the anthropological interpretation of the residence in Sulejówek granted to Józef Piłsudski, in Kąśna Dolna - to Ignacy Paderewski, in Polanka - to Władysław Haller, in Żarnowiec near Jasło - to Maria Konopnicka, and in Oblęgorek - to Henryk Sienkiewicz. The manor house presented as a collective symbolic gesture is com­ prehensible within the context of Polish tradition. Polish history and culture were to a great degree rustic. Former magnate residences (and frequently those of the gentry) acted as centres of art and culture. Moreover, land own­ ership was highly regarded. After all, it is said that the Polish manor, conceived as an institution, preserved na­ tional ethos throughout years of partition-era servitude (Gogut 1990, Leśniakowska 1996). National heroes who realised ethical values met group expectations. The province conceived as a place of creative work, an observation point and one of moral assess­ ments is still something else. In the tradition of most recent Polish culture it is possible to list creatively ac­ tive persons choosing to stay in the province. Many of them, well educated, in this manner implemented their ideological or artistic programme. Others discov­ ered in the province a suitable distance towards the world of culture necessary for their creative pursuits, while still others returned to their roots. The motives were always numerous. By way of example, let us men­ tion Drohobycz and B. Schulz, Krzyworównia and S. Vincenz, Stawisko and J. Iwaszkiewicz, Kazimierz Dolny and M. Kuncewiczowa, Górki Wielkie and Z. Kossak-Szczucka, Skoczów and G. Morcinek, Zegrzynek and J. Szaniawski, Gorzeń Górny and E. zegadłowicz, Szczawnica and J. Wiktor, and Wołowiec and A. Stasiuk. If we add the fact that avant-garde theatre compa­ nies also seek expression and stimulus in the province (the “Gardzienice” Theatre association, the Węgajty Theatre, the Borderland Foundation in Sejny, the Wierszalin Theatre, etc.), and that the Krzysztof Pend­ erecki residence consists of a magnificent manor and park in Lusławice then it becomes obvious that the province can be a lifestyle from which it is not that far to the “grand world” of high culture. Authors who in a programme-like manner live in the province treating it as a sui generis observation point do not lose contact with high culture. 39 �Czeslaw Robotycki • THE “PROVINCE” FROM AN ANTHROPOLOGICAL VIEWPOINT Galasińska Aleksandra, Pole leksykalno-znaczeniowe OBCY na podstawie powieści E. Redlińskiego „Konopielka”, “Polonica”, vol. XIV, 1989, pp. 121-141. Gogut Anna (ed.), Dwór polski w XIX wieku, zjawisko histo­ ryczne i kulturowe, SHS Warszawa 1990. Górny Konrad, Antropologiczno-socjologiczne studium spo­ łeczności lokalnych w okresie transformacji. Przypadek Włodawy i powiatu włodawskiego, Wydawnictwo Uniwersytetu Wrocław­ skiego, Wrocław 2003. Górny Konrad, Marczyk Mirosław, Na Bugu we Włodawie, Włodawa 2003. Kowalski Piotr, Potoczna religijność, kicz i sakrobiznes, [in:] idem, Popkultura i humaniści, Wyd. UJ, Kraków 2004. Kurczewska Joanna (ed.), Oblicza lokalnos'ci. Tradycja i współczesność, IFiS PAN, Warszawa 2004. Kurczewska Joanna (ed.), Oblicza lokalności. Różnorodność miejsc i czasu, IFiS PAN, Warszawa 2006. Leśniakowska Marta, „Polski dwór”. Wzorce architektoniczne —mit —symbol, IS PAN, Warszawa 1996. Lewenstein Barbara, Społeczeństwo rodzin czy obywateli—ka­ pitał społeczny Polaków okresu transformacji, “Societas/ Communitas”, ISNS UW, no. 1: 2006, pp. 163-196. Łukowski Wojciech, Społeczne tworzenie ojczyzn, Wyd. Na­ ukowe “Scholar”, Warszawa 2002. Malewska-Szałygin Anna, Wiedza potoczna o sprawach pu­ blicznych, DiG, Warszawa 2002. Magoska Maria, Społeczno-kulturowe podłoże konfliktów prawnych. Studium konfliktów w dwu społecznościach wiejskich, Ossolineum, Wrocław etc. 1991. Miska Adam, Zarys dziejów Iwanowic, Kraków 1993. Olechnicki Krzysztof (ed.), Obrazy w działaniu, Wyd. UMK, Toruń 2003. Olejniczak Józef, Arkadia i małe ojczyzny. Vincenz, Stempowski, Wittlin, Miłosz, Oficyna Literacka, Kraków 1992. Piątkowska Krystyna, Nowina-Sroczyńska Ewa, Kultura w sytuacji transformacji systemu. Studia nad ikonosferą, [in:] Wszy­ stek krąg ziemski (ed.) P. Kowalski, Wyd. Uniwersytetu Wro­ cławskiego, Wrocław 1998, pp. 483-492. Robin Regine, Badanie pól semantycznych: doświadczenia Ośrodka Leksykologii Politycznej w Saint Cloud, [in:] Język i Społe­ czeństwo, M. Głowiński (ed.), Warszawa 1980. Robotycki Czesław, Retoryka teksty regionalistycznego, [in:] Regionalizm —regiony —Podhale, (ed.) J. M. Roszkowski, Zakopa­ ne 1995, pp. 239-245. Robotycki Czesław, Nie wszystko jest oczywiste, UJ, Kraków 1998. Sulima Roch, Głosy tradycji, DiG, Warszawa 2001. Sulima Roch, Literatura a dialog kultur, LSW, Warszawa 1982. Sztandara Magdalena, „Miejsca święte i miejsca przeklęte”. Szkic o antyurbanizmie „Wiejskich społeczności alternatywnych” [in:] Przestrzenie, miejsca, wędrówki (ed. P. Kowalski), Opole 2001, pp. 51-69. Urbański Robert (prep.), Teatr miasta Miasto teatru. Dawna Legnica i jej teatr we wspomnieniach mieszkańców, Teatr H. Mo­ drzejewskiej w Legnicy, Oficyna Wydawnicza ATUT, Legnica, no year of publication Vincenz Stanisław, Na wysokiej połoninie, IW PAX, Warsza­ wa 1980. Wilczyński Konrad Józef, Wójcin mego dzieciństwa, Kraków 1995. Wrońscy Jan and Maria, Dobrocice Stanisława Młodożeńca wczoraj i dziś', Dobrocice 2007. Wyczesany Jerzy, Brzesko i okolice, Krosno 2000. Zawada Andrzej, Gra w ludowe, LSW, Warszawa 1983. anthropological yardstick, which showed that we are dealing with ambivalent reality and that it is impossible to apply categorical views. I spoke about it in the past tense, indicating various transformations in knowledge and attitudes towards the province. One could say that old cultural habits urge us to see the province in a man­ ner indicated by the semantic analysis conducted at the onset. Apparently, even language does not keep up with changes. Surrounding contemporaneity introduces amend­ ments into this manner of seeing and experiencing reality. Technology has reduced the time needed for overcoming distance, and communication has made it possible to take part in collective life and to benefit from science and information regardless of the place of resi­ dence (TV, Internet, etc.). Even in the so-called prov­ ince there function structures and institutions reducing the feeling of being cut off from the world. The example of the commune of Tyczyn near Rzeszów and the local school of higher learning is sufficient proof of how the comprehension of the “province” can alter. The globali­ sation of numerous domains of cultural life has rendered universal styles of daily life realised in each social stra­ tum and place of residence. Apart from the regions of poverty that comprise a separate problem, models of life became extremely de­ mocratised and similar. A t times, they have turned into caricatures. but this is already a separate question from the borderland of anthropology and the world of val­ ues. Participation in a differently organised society, in a situation of constant exchange and communication, inclines us towards changing intellectual categories de­ scribing and interpreting reality; hence the mentioned category of “localness” ousts the former comprehension of the province and provincialism. Bibliography Bafia Aniela, Nocoń Teresa (ed.), Poronin dawniej i dziś, Po­ ronin 2004. Bajka Zbigniew, Bejsce 1000 lat historii, Kraków 1994. Bartmiński Jerzy (ed.), Słownik symboli i ludowych stereotypów językowych, Wyd. UMCS, Lublin 1996, 1999. Bartmiński Jerzy, Ojczyzna w wierszach i pieśniach chłopskich, “Polska Sztuka Ludowa - Konteksty” 44: 1990, no. 3, pp. 9-13. Benedyktowicz Danuta and Zbigniew, Dom w tradycji ludo­ wej, Wiedza o kulturze, Wrocław 1992. Benedyktowicz Zbigniew, Powrót do domu. Tarkowski i Kan­ tor, [in:] Pochwala prowincji, Sandomierz 2007, pp. 21-45. Ciągwa Józef, Dzieje i współczesność Jurgowa, Kraków 1996. Czaja Dariusz, Paradoksy prowincji, [in:] Pochwala Prowincji, Sandomierz 2007, pp. 47-53. Fiderkiewicz Maria (ed.), O kiczu, Muzeum Śląskie, Kato­ wice 2006. Flis Mariola (ed.), Etyczny wymiar tożsamości kulturowej, Za­ kład Wydawniczy “Nomos”, Kraków 2004. Czachowski Hubert, Cuda, wizjonerzy i pielgrzymi, Oficyna Naukowa, Warszawa 2003. 40 � https://zbiory.etnologia.uw.edu.pl/files/original/958b6b1d674ce9a408083e51ec5be791.pdf 28ddda61fdd401e7ddad9b4c3bb2fd2d Dublin Core The Dublin Core metadata element set is common to all Omeka records, including items, files, and collections. For more information see, http://dublincore.org/documents/dces/. Title A name given to the resource Polska Sztuka Ludowa - Konteksty Text A resource consisting primarily of words for reading. Examples include books, letters, dissertations, poems, newspapers, articles, archives of mailing lists. Note that facsimiles or images of texts are still of the genre Text. Dublin Core The Dublin Core metadata element set is common to all Omeka records, including items, files, and collections. For more information see, http://dublincore.org/documents/dces/. Relation A related resource oai:cyfrowaetnografia.pl:publication:2324 Date A point or period of time associated with an event in the lifecycle of the resource 1991 Identifier An unambiguous reference to the resource within a given context oai:cyfrowaetnografia.pl:2156 Title A name given to the resource "Venus" z Bielska-Białej. Przykład analizy otoczenia wizualnego / Polska Sztuka Ludowa - Konteksty 1991 t.45 z.2 Description An account of the resource Polska Sztuka Ludowa - Konteksty 1991 t.45 z.2, s.55-59 Creator An entity primarily responsible for making the resource Robotycki, Czesław Language A language of the resource pol. Publisher An entity responsible for making the resource available Polski Instytut Sztuki Format The file format, physical medium, or dimensions of the resource application/pdf PDF Text Text capture metadata for PDF documents Text Czesław Robotycki „ V E N U S " Z BIELSKA-BIAŁEJ PRZYKŁAD ANALIZY O T O C Z E N I A W I Z U A L N E G O „In nova fert animus mutatas dicere formas corpora" (W nową postać zmienione chcę opiewać ciała) Owidiusz, Metamorfozy 1,1 Współczesne techniki informacji, rozwijające w kulturze maso­ wej przede wszystkim wizualne formy przekazu, wytworzyły w naszym otoczeniu takie ich bogactwo, że trudno uchwycić wśród nich jakikolwiek porządek. Mieczysław Porębski analizu­ jąc tę nową sytuację wyróżnił w niej dwa kręgi zjawisk, które nazwał „wizualizmem zorganizowanym" i „wizualizmem niezorganizowanym". Ten pierwszy - kontynuując myśl Porębskiego - tworzy poprzez „ilustrowany magazyn, plakat, witrynę, wy­ stawę, wnętrze, film, tv, spektakl, organizację formalną przebiegu codziennych zjawisk życia, nie przewidzianą w programach twórczych, ale za to nieporównanie od nich bogatszą, niewątp­ liwie masową, realnie zintegrowaną, rzeczywiście powszechną." Szerszy zakres ma jednak „wizualizm niezorganizowany". Składa się nań chaos działań i rzeczy pretendujących do miana sztuki lub będących sztuki zaprzeczeniem. Są to także promowane racjami merkantylnymi, prestiżowymi i obyczajowymi niewybredne for­ my tworzone doraźnie, często anonimowo. Powstające jako efekt opadających modnych wzorów, emocji i potrzeb chwili wypeł­ niają obszary potocznej wyobraźni. Przestrzeń ich istnienia okreś­ la, według Porębskiego, „... mur kamienicy lub parkan, uliczna galeria, stadion a nawet parkiet nocnego lokalu." Formy wizualne należące do kultury masowej mają jej charak­ terystyczne cechy. Wśród wielu ich właściwości zwraca uwagę synkretyzm semiotyczny i wielofunkcyjność. Przykładem tego może być zamierzone lub nieświadome korzystanie ze schema­ tów ikonograficznych z dawnej i nowszej sztuki wysokiej. Odnaj­ dujemy je przetworzone i przetransponowane w inne obszary znaczeniowe gdzie sensy ich zostały zdegradowane, inaczej wykorzystane, wprowadzone w trywialne konteksty. W prag­ matyce komunikacyjnej spełniają one równocześnie funkcje instrukcyjne, perswazyjne i estetyczne. W sytuacji społeczeństwa masowego sztuka wysoka, rozumiana jako sztuka elit, traci więc na znaczeniu. Zjawiska paraartystyczne nabierają rangi w nowej ikonosferze. W opiniach odbiorców do poziomu dzieła sztuki może być podniesiony każdy element otoczenia wizualnego. Zamieszanie takie, jak podkreśla to wielu autorów, wynika z faktu, iż sama sztuka uznała za swoje także i takie elementy, które wywodzą się z codzienności, są często wytworami seryjnymi lub ulotnymi. Na pytanie czym są wizualne formy kultury masowej brak jednoznacznej odpowiedzi. Jaką zająć wobec nich postawę - na to też nie ma zgody. Ze zjawiskami sfery współczesnych wyobrażeń zbiorowych jest już łatwiej. Stają się one przedmiotem refleksji „mito-loga", jak powiada Roland Barthes lub, jak powie Mieczysław Porębski, „metamitologii". Podkreślenie wagi wizualności uczynione przez Mieczysława Porębskiego - historyka sztuki, ale także i wyczulonego obser­ watora współczesności, doceniającego przy tym etnologiczny jej wymiar - ośmiela do przedstawienia pewnych myśli rozwijają­ cych idee tegoż autora. Stwierdza On, że podstawą charakterys­ tycznego wizualizmu naszych czasów jest doraźny i chwilowy zaledwie charakter mitologii współczesnych. Jeżeli więc stawia się przy tym tezę, że wiele tzw. mitów współczesności to wciąż kompozycje odwiecznych mitemów, to zapytać można jak ist­ nieją i z czego korzystają formy wizualne. Stwierdzając już wyżej funkcjonowanie w kulturze masowej rozmaitych przetworzeń i cytatów sugeruję odpowiedź. Jej uzasadnienie może budzić wątpliwości, ale powiada Porębski, w tej dziedzinie skazani jesteśmy na luźne hipotezy, nie ma tu bowiem systematycznego rozpoznania. 1 2 3 4 5 6 Idąc tropem autora Sztuki a informacji można z naszego otoczenia wybrać i zgrupować zjawiska i przedmioty, które nie zawsze zwracają uwagę. Mogą to być na przykład: instrukcja posługiwania się śpiworem, poster zachęcający do pracy w M PK, rzeźba ogrodowa, etykieta z butelki tzw. weselnej wódki, kalen­ darz sprzedawany przez kominiarzy, stara pocztówka, druk dewocyjny, fotograficzny portret uczonego z mojej macierzystej Kated­ ry Etnografii itd. Kolekcję taką można by dowolnie wzbogacać podobnymi przedmiotami. Stanowi ona zbiór przez to właśnie, że przedmioty te są częścią większej całości - to jest - naszej ikonosfery. Jest to podstawowa logiczna cecha, która je łączy w zbiór. Poza tym łatwiej znaleźć uzasadnienie dla wspólnego oglądu rzeczy tak różnych od siebie przez wskazanie ich negaty­ wnej konotacji. A więc: nie należą do świata sztuki, są kiczami lub przedstawieniami banalnymi. A jednak zgromadzenie ich na zasadzie kontaminacji daje niespodziewane efekty. Odkrywamy oto kolejną ich cechę wspólną. Dostrzegamy w nich „beztroski brak smaku", dzięki nim doznajemy „rozkoszy pospolitości" - jak wyraził się kiedyś Max Bród." Stwierdzenie owej „pospolitości" to sygnał, że jesteśmy na właściwym tropie, że znalazł się materiał do analizy, przecież dotykanie „pospolitości" to codzienność etnologa współczesności. Przyjrzyjmy się bliżej wymienionym przykładom. Jakie sche­ maty interpretacyjne zastosować wobec nich. Nie ulega wąt­ pliwości, że muszą tu wspomagać się wzajemnie historia sztuki i etnologia. Są to postulaty, o których od lat pisał Ksawery Piwocki a później Mieczysław Porębski . Spośród przykłado­ wego zbioru do szczegółowej analizy wybrałem zdjęcie z opisu śpiwora, poster informujący o możliwościach pracy w MPK, kalendarz sprzedawany przez krążących po domach w okresie Nowego Roku kominiarzy oraz rzeźbę plenerową z ogródka „wiejskiej kamienicy" w okolicach Zalipia koło Dąbrowy Tar­ nowskiej. Z powodów, które potwierdzają tezę o potrzebie współpracy etnografa - lub lepiej antropologa - i historyka sztuki, pozostawiam na stronie: portret uczonego oraz pocztówki. Otóż na wspomnianym portrecie uczony został uchwycony w pozie gdy podpiera dłonią lekko pochyloną głowę. Skojarzenie interp­ retacyjne jest natychmiastowe - to - Ervina Panofsky'ego i współautorów znakomite studia o Melancolia I Albrechta Diirera. Więcej dodawać nie trzeba. Także pocztówka jako zjawisko kulturowe ma już swoją bibliografię. Do przykładów zjawiska przetworzeń, które chcę bliżej rozpat­ rzyć, i o którym wspominałem na wstępie, można zastosować co najmniej trzy różne podejścia pozwalające na odmienne interp­ retacje: zdroworozsądkową, „ikonograficzną" i antropologiczną. Próba każdej z nich prowadzi do interesujących wniosków. Podejście zdroworozsądkowe dla wielu etnografów wydaje się czymś oczywistym, co wynika z zakorzenionego sposobu myś­ lenia w tych kategoriach. Bazą takich interpretacji „ad hoc" jest odwoływanie się do własnego doświadczenia jako zaplecza teoretycznego. Powie się wówczas: - kazano komuś zrobić zdjęcie a śpiwór skojarzył się z turystyką - ergo - plenerem, - ten kto chce zarobić, sprzedaje kalendarze z kominiarzem na szczęście, - każdy widział rezerwistów w malowanych chustach z frędz­ lami. Można też, zaproponuje zajadły etnograf-terenowiec, udać się na miejsce i przeprowadzić wywiad. Dlaczego zbudował ktoś fontannę, dowiedzieć się jak fotograf wybierał modelkę, dotrzeć do autorów rysunków i zapytać skąd czerpali wzory itd. W przy­ padkach takich „zabiegów badawczych" multiplikuje się ten sam błąd psychologizmu. I to dwojakiego rodzaju. Po pierwsze, 7 9 10 11 12 13 55 �II. 1, 2. Tycjan. Venus г Prado, ок. 1560 г., Paryż-Luwr, oraz ilustracja z instrukcji używania śpiwora z t-ki w Bielsku-Białej poszukując intencji działającego odnosimy je do potocznych „teorii psychologicznych" nakładając często własne wizje na - być może - matryce kulturowych zachowań. Po drugie, często poprzez tak zwany „wywiad terenowy" otrzymujemy wtórne racjonalizacje - artefakty równe tym, o które pytamy. Jakże wyraźnie widać ten problem w sferze zjawisk twórczości lub jej pogranicza. Wyniki wywiadów zwiększają raczej ilość materia­ łów przydatnych do analizy, nie osiągamy jednak dzięki nim poziomu wyjaśniania lub rozumienia. Trudno o to na płaszczyźnie faktów. 14 Metodologiczna autoświadomość nie zawsze towarzyszyła etnografom. Przeglądając prace własne i kolegów odkryjemy, że często ulegaliśmy złudzie empiryzmu. Stwierdzam to świadom współczesnego sporu o wymiar emic i etic w rozważaniach antropologicznych. Według mnie pozostawanie przy interpretac­ jach zdroworozsądkowych wobec zjawisk z naszego wizualnego otoczenia jest niewystarczające. Co gorsze jednak, podejrzewam, że dla większości badaczy codzienny wizualizm nie jest w ogóle problemem etnograficznym. Znany z wielu opracowań, przedstawiony wyżej w pewnym uproszczeniu, tryb postępowania ujawnia swoje słabości i ogra­ niczenia szczególnie wyraźnie w odniesieniu do zjawisk, które trudno jednoznacznie zakwalifikować. Skłania to do poszukiwa­ nia innych możliwości interpretacyjnych wśród nauk pogranicz­ nych. Historia sztuki, na przykład, stosuje od lat metody ikono­ graficznego opisu i analizy pozwalające śledzić przekształcenia tematów jakie pojawiły się w sztuce europejskiej od czasów renesansu. Jak wiadomo, rozwiązania artystyczne z tego okresu nawiązujące do mitologii i kultury antycznej, na długo utrwaliły europejski kanon piękna. W sztuce późniejszych okresów - od baroku po akademizm - „temat antyczny" nieustannie powracał w bardziej udramatyzowanych przedstawieniach. Od renesansu istniały wzorniki dla malarzy, w pracowniach posługiwano się kartonami z gotowymi typowymi rozwiązaniami szczegółów, strojów, roślin. Powtarzano schematy przedstawień, odpowied­ nie podręczniki informowały o atrybutach poszczególnych po­ staci. Tak więc, znajomość schematów ikonograficznych oraz wspomnianych rozmaitych szczegółów i mitologii, pozwala współczesnym historykom sztuki pewnie poruszać się po ob­ szarze europejskiej sztuki wysokiej. Opisy ikonograficzne - zgodnie ze schematem - informują o ogólnym wariancie przedstawienia tematu, omawiają strukturę przedstawioną (postać, zwierzę, rośliny, pejzaż), strukturę przed­ stawiającą (układ linii, plany, barwy, osie), przechodząc zawsze od ogółu do szczegółu. Określają one tym samym granice przetworzeń i zakres tego co jeszcze sztuką wysoką można było 56 nazwać. Zamyka to niewątpliwie historię sztuki w kręgu dzieł, które sami historycy sztuki uznali. Problem ten od dawna badacze dostrzegają. * Próby jego rozwiązania określiły nowe horyzonty tej nauki. Prace Aby M. Warburga oraz ikonologia Ervina Panofskyego rozwijana do dzisiaj przez jego uczniów i zwolenników są rozwiązaniami, które pozwalają na przekroczenie wspomnianego kręgu a równocześnie do tej metody może odwołać się etnolog poszukujący wsparcia historii sztuki. Szkoła myślenia Aby Warburga odtwarzała, między innymi, konteksty kulturowe dzieła sztuki tak ważne dla jego zrozumienia. Uznała ona także za istotne wszelkie inne rodzaje przekazu wizualnego - od zdjęć prasowych do reklamy. ' Uczyniono wówczas pierwszy krok, dzięki któremu dzisiaj powołując się na Panofskyego słynną interpretację formy chłodnicy Rolls-Royc e ' a , poruszać się można utartym już szlakiem, mając nadto placet autorów wcześniej wspomnianych. Przestrzega, co praw­ da, Jan Białostocki by nie traktować analizy Panofskyego poważniej niż to czynił sam autor, twierdząc, że chodzi tu raczej „o ozdobnik na marginesie pomysłowego artykułu o trwałych i specyficznych cechach sztuki angielskiej" ", to okazało się po latach, iż rozwój współczesnych form wizualnych dowiódł traf­ ności intuicji twórcy ikonologii. Tak oto „ozdobnik na marginesie metody" pozostaje jedynym, jak dotąd, skutecznym sposobem podjęcia problematyki - można by rzec - również marginesowej. Co może powiedzieć historia sztuki o tematach i schematach przedstawień, do których nawiązują, zapewne nieświadomie, wybrane przykładowo fragmenty z peryferii naszego wizualnego otoczenia. W sztuce nowożytnej przedstawienia półleżącej kobiety w ple­ nerze pojawiały się często. To przede wszystkim Venus - italska bogini rozkoszy, piękna i wdzięku. Przejęła funkcje i mitologię greckiej Afrodyty. Taka jest śpiąca Venus Giorgione (ok. 1508-10), Venus z Prado Tycjana (1560). Podobny schemat realizuje Eva Prima Pandora - Jean Cousin'a (I poł. XVI w.). Jeszcze inne znane rozwiązanie z tamtego okresu to Venus z Urbino (Tycjan - 1538) - leżąca we wnętrzu, lecz za oknem w dalszych planach rozpościera się pejzaż. Ilość późniejszych przetworzeń schematu ikonograficznego tego wspaniałego te­ matu mitologicznego idzie w liczbę trudną do ustalenia. Do ciągu współczesnych przekształceń realizujących schemat ikonografi­ czny można zasadnie dołączyć i fotografię z ulotnego druku znalezionego w opakowaniu śpiwora produkowanego w wytwó­ rni w Bielsku-Białej. Sposób ujęcia tematu: „kobieta w śpiworze" odpowiada istotnym elementom schematu ikonograficznego ,,Venus". Czy natomiast sfotografowana kobieta spełnia warunki urody Venus, to kwestia inna. 1 1 17 1 �Motyw rzeźby plenerowej, chłopiec karmiący ptaka, również nawiązuje, zapewne także mimowiednie, do mitologii. Nasuwa się skojarzenie z Ganimedesem, synem króla Troi, młodzieńcem pięknym i z tego powodu porwanym przez Zeusa ukrywającego się pod postacią orła. Znane w sztuce przedstawienia tego wątku mitycznego mają różne rozwiązania nie realizujące jednego schematu. Potwierdza to, na przykład, Ganimedes Antonio Canovy (1757 - 1822) lub Ganimedes Bertela Thorwaldsena (1768 - 1822). Tak więc dzieła wybrane ze sztuki wysokiej i figurę w wiejskim ogródku - łączy tym razem zagadkowa zgodność tematu, nie tak przecież powszechnie znanego. Kolejny przykład zaczerpnięty z codziennego otoczenia wizual­ nego, który wywołuje konkretne skojarzenia, to poster zachęcają­ cy do pracy w MPK. Centralnie usytuowany na tymże plakacie rysunek młodego człowieka w tzw. „chuście rezerwisty" jedno­ znacznie określa adresatów zachęty. Jest on przy tym tak wyeksponowany, że można przyjąć, iż mamy tu do czynienia ze swoistym portretem. Ten natomiast wykazuje wiele formalnych analogii do znanych schematów portretowych. Przypominają się tu miedzioryt Albrechta Durera - Filip Melanchton (1526), olej Diego da Silvy Velazqueza - Kardynał Borgia (ок. 1649), portret mężczyzny Quentina Massysa i wiele innych - listę można dowolnie wydłużać. formy łącznie przynoszą i podpowiadają wyobraźni każdego z nas gotowe schematy reakcji na sytuacje emocjonalne i estetyczne. Przedstawione wnioski należą właściwie do interpretacji soc­ jologicznych i nie wyjaśniają wszystkiego. Odpowiadają na jedno z pytań, które można postawić gdy zdystansuje się wobec analizowanych przedmiotów, gdy uzna się je za sobie obce, dalekie. Narzuca się wówczas wątpliwość dlaczego nie dostrzega się „kiczowej", chybionej formy przetworzeń. Odpowiadając jak wyżej, dopełnić można ten sąd wskazaniem na popularność różnych „antyestetyk" rozgrzeszających wszelką dowolność. Dalsze rozwinięcie prób etnologicznego zrozumienia zjawiska wymaga przedstawienia kontekstu w jakim istnieją podobne „wytwory". Pejzaż kulturowy Polski kształtowała przez lata swoista znie­ czulica estetyczna oraz brak poczucia wspólnej odpowiedzialno- Na licznych płótnach malarstwa holenderskiego XVII wieku odnajdziemy, wśród wielu postaci, mężczyznę wznoszącego kielich charakterystycznym gestem. Wymienić wystarczy biesiad­ ne obrazy Fransa Halsa lub tegoż. Mężczyzna z szklanką i w bere­ cie. Jana Vermeera van Delft Ukuplerki(1656), albo Rembrandta van Rijn Autoportret z żoną Saskią (1635). Omawiany gest jest zawsze wyrazisty, podkreślający specjalny, biesiadny lub zaba­ wowy nastrój całego przedstawienia. Przypominam tę postać z malarskich płócien nie bez powodu. Otóż to co zaintrygowało mnie na tandetnym kalendarzu ściennym to rysunek kominiarczyka, który gestem znanym z obrazu Rembrandta i wielu innych, unosi emblemat z życzeniami. Nadto ta sama poza postaci zwracającej się do widza, „ten sam wąsik", narzuca skojarzenia i myśli o przejęciu schematu, zapożyczeniach lub też opadzie kulturowym. Skojarzenia te przyjmują postać alternatywną. Albo budzą wątpliwości albo prowadzą do ogólniejszych wniosków. W powyższych rozważaniach wątpliwa może być i merytorycz­ na zasadność wniosków i reprezentatywność przykładów. His­ toria sztuki w swojej tradycyjnej postaci programowo odcina się od przetworzeń, sztuki ludowej, naiwnej, kiczu, sztuki chorych i wytworów kultury popularnej. Z tego punktu widzenia przed­ stawione przykłady jej nie zainteresują. Co najwyżej przed­ stawiciel wiedzy o sztuce, mnożąc wątpliwości stwierdzi, że ma do czynienia ze swoistym kulturowym kiczem. Jeżeli natomiast uznamy merytoryczny sens i reprezentatyw­ ność tych kilku przykładów, to pomoc historii sztuki polegała najpierw na zindywidualizowaniu pytań co do każdego z nich a następnie na odniesieniu hipotez do kręgów dzieł sztuki wysokiej co pozwoliło ogólnie ustalić tematy mitologiczne i schematy rozwiązań malarskich, które zapewne bezwiednie powtarzają liczni współcześni autorzy. Dysponując nawet tylko takim śladem, echem zaledwie, wywołującym skojarzenia daw­ nych stylów i epok, warto zaryzykować próbę wniosków, które powinni sformułować wspólnie historyk sztuki i etnolog, pod­ budowani myślą autorów wymienianych na początku tego szki­ cu. Wnioski antropologiczne rozpocząć można od pewnych oczy­ wistości. Dostęp do dzieł sztuki wysokiej - elitarnej jeszcze w XIX wieku - stał się współcześnie, w wieku kultury masowej, po­ wszechny. Zwielokrotnił się i zróżnicował obieg treści i wartości jakie niesie sztuka. Reprodukcje, albumy, fotografie, reklama, plakaty - wszystko to w niepoliczalnych ilościach egzemplarzy rozchodzi się w różnych środowiskach, osiada w zbiorowej wyobraźni. Utworzyło się w ten sposób specyficzne „wyob­ rażeniowe zaplecze" potocznej świadomości. Wzmocnione jest ono również przez wszechobecną telewizję i film. Wszystkie te II. 3, 4. Thorvaldsen, Ganimedes z orłem Jowisza, 1817 г.; Muzeum Thorvaldsena w Kopenhadze, oraz rzeźba w ogródku przy domu, Samocice, woj. tarnowskie. Fot. A. Bartosz 57 �1 ści za środowisko i otoczenie. * Brud, nieporządek, na prowincji od lat nietynkowane domy, szare monotonne blokowiska w mias­ tach, resztki rozmaitych bezsensownych haseł propagandowych na murach, płotach fabryk lub na skwerach nie zniknęły jeszcze z krajobrazu. Z tego, między innymi, składa się daleki kontekst analizowanych przedmiotów. Kontekst bliski, to zbiór rzeczy 0 różnym przeznaczeniu i funkcjach: od użytkowych po estetycz­ ne. Wyliczenie części zaledwie też zilustruje istotę problemu. Opakowania, i tzw. „reklamówki", słynne „etykiety zastępcze", oferta handlowa (wzięta globalnie) sklepów pod nazwą „wszyst­ ko dla domu", plakaty z idolami muzyki „pop" z tygodników „Nowa Wieś" i „Razem", ogłoszenia o zabawach, orkiestrach grających na weselach, witryny przed kruchtami kościołów, asortyment kramów odpustowych. W dużych miastach zwracają uwagę „dzieła sztuki" wystawiane przez swoistych „marszandów" na murach, ścianach kamienic, ulicach - jak na przykład - słynny krakowski mur przy Bramie Floriańskiej. To wszystko kształtuje potoczny gust i bardziej nań wpływa niż profesjonalna polska grafika użytkowa i liczne galerie sztuki. Kulturowa kreacja otoczenia wizualnego ma sens jako ekspre­ sja indywidualna i zbiorowa, jako komunikacja, oswajanie środo­ wiska zewnętrznego. W powyższym procesie sztuka lub quasi-sztuka w różnej postaci pośredniczy dzięki formie zdolnej udźwignąć pewne treści. Jeżeli forma nie będzie nas ograniczać, to odkrywanie znaczeń, analiza stosunków treści i formy, do­ strzeganie intencji i wysiłku twórczego oraz mitycznego pod­ kładu twórczości, stanie się wspólnym zadaniem etnologa, his­ toryka sztuki i estetyki. Rozluźnienie kryteriów co do formy 1 uznanie odmiennych perspektyw (estetyka tworzona od dołu - określenie Marcina Czerwińskiego) jest dzisiaj oczywiste. Formy nieudolne, trywialne, w sposób niezamierzony ukazujące trud zmagania się z tematem i tworzywem, albo też przeciwnie, mechaniczne repliki, w tym także tak zwanej sztuki ludowej, fascynują badaczy równie silnie co dzieła unikatowe. W tym kontekście stwierdzenie: „brzydkie też jest piękne" nabiera sensu, bo unaocznia postawy estetyczne i równocześnie sugeruje, że każdy może być twórcą. Postulaty współczesnej humanistyki, domagające się w ten sposób zrównoważenia stylów wypowie­ dzi kulturowych, są czymś innym jednak niż znana od połowy XIX wieku „estetyka brzydoty" Karla Rosenkranza. Obecnie chodzi o przekonanie, że jeden rodzaj wypowiedzi nie oddaje charakteru całości kultury, szczególnie jej aspektów wizualnych i komunika­ cyjnych. W interpretacji etnologicznej, działając w porozumieniu z his­ torią sztuki, analizuje się zjawiska wizualne zwracając uwagę na ich kontekst. Równocześnie powinno się też poznawać swoiste matryce postrzegania zbiorowego. W psychologii społecznej znane są kategorie schematów poznawczych. Określają one na jakich aspektach rzeczywistości skupia się uwagę, jak poszukuje się informacji, jak się je segreguje. W ten sposób schemat współokreśla treść widzianego świata, mając równocześnie swój rdzeń pojęciowy i obszar dopuszczalnych transformacji. Nadto każdy schemat mając swoją wewnętrzną strukturę sam jest częścią bardziej złożonych schematów. Wydaje mi się, że strategia zderzania kontekstów i schematów poznawczych da dobre wyniki, tym bardziej, że istota funkcjonowania schematu poznawczego nie odbiega od sposobu myślenia mitycznego charakteryzującego stan izolacji świadomościowej. Został on opisany dla kultury typu ludowego i nie zaniknął współcześnie. Można przyjąć, że dawny brak informacji - jeden z czynników uruchamiających myślenie mityczne - jest równoważny współ­ czesnemu ich nadmiarowi, który również wywołuje efekt percep­ cji mitycznej. Jest więc kilka uzupełniających się punktów widzenia na zjawiska wizualizmu potocznego: historyka sztuki - w wersji postulatów ikonologicznych, etnologa - w postaci interpretacji myślenia mitycznego oraz psychologa społecznego, oferującego kategorię schematów poznawczych. Zintegrowanie wyników poszczególnych obserwacji możliwe jest na odpowied­ nim metapoziomie. Część materiału do uogólnienia została już przedstawiona, uczynić należy kroki następne. 20 21 W relacjach jakie zachodzą między znakiem z otoczenia wizual­ nego a odbiorcą, jedną z istotnych jest kwalifikacja estetyczna, która może wyrażać się w różny sposób, od powierzchownego bezrefleksyjnego oglądu po uświadomioną akceptację. W świa­ topoglądzie ludowym oraz w jego współczesnych wersjach, czyli w tak zwanym myśleniu potocznym, normy estetyczne należą do szerszego zbioru obejmującego również kategorie moralne i oby­ czajowe. Wskazywali na to autorzy poszukujący istoty ludowej twórczości i piękna w różnych ich przejawach. Odpowiedni dla popularnego odbioru „sztuki" schemat poznawczy określają ciągle jeszcze sensualizm, zabsolutyzowane normy, łatwe prze­ chodzenie norm estetycznych w moralne oraz realizm. Schemat 22 REZERWISTO jeAi zokonayto* iłużbe, wojskowo, i Jerftó Ргйдттицвпн) no itonowUta: - mechorrtk napraw pcrjoictów *omoch. - cUWwmortier ииовдо i oporeajrtj trokgl Шгукщ • ЫосНол - robotnik mMpWjfiOw;! asptwtoiy otrakcmritt urobki 20^ty.«jWe»., moiltwośc' ргщ w oofclrtoch rvadUabowj/m. Informal udxido: Pilot Kadr MPk 'IVENTIS POTV^TDVKEJIJVS-ORA P H l u r a A \ E N T E A \ - N O N POTVlTPiNGJEREDOCTA Mjmvs Kroków ul Brożku 3 UL 66-^1-65. 66-20-22 *. 12-?5 Ж . 5, 6. Durer, Filip Melanchton, miedzioryt, 1526 г., oraz poster z apelem do rezerwisty, MPK Kraków 58 �II. 7, 8. Rembrandt, Autoportret z Saskią, 1635 г., Drezno - Galeria oraz kalendarz na rok 1987 taki jest głęboko zakorzeniony wtradycji europejskiej. Od Platona i św. Bonawentury wiemy, że dobro, prawda, piękno są równo­ ważne a zasada „representatio" ustalała granice realistycznej prawdy. W dwudziestowiecznej estetyce inspiracje tą tradycją filozoficzną odnajdujemy, na przykład, u Nicolai Hartmanna. W jego koncepcji sztuki przedstawienia realistyczne spełniają postulat piękna w związku z ukazywaniem prawdy (życiowej, artystycznej, istotowej). Idee, do których nawiązywał Hartmann należały przez wieki w Europie do obiegu kultury „wysokiej" i są dla współczesnego, wykształconego europejczyka oczywistą tradycją aksjologicz­ ną. Przy całej hermetyczności tego obiegu nie wyklucza się przecież stałej możliwości opadu kulturowego i już od średnio­ wiecza folkloryzowania się aksjologii w różnych jej wymiarach. Jeżeli przyjąć analogię do „teologii dla ubogich", to w niskim obiegu funkcjonował zapewne uproszczony schemat odbioru sztuki, który stanowił część ludowego światopoglądu. Można powiedzieć, że przetrwał on przez epoki i na jego poszczególne cechy badacze sztuki ludowej nieraz zwracali uwagę, nie sięgając jednak tak daleko w przeszłość przy próbach ich opisania. W interpretacjach poszukiwano raczej różnicy między ludową a „wysoką" świadomością piękna. Powiada się, że w ludowej wizji świata sztuka, wyrażająca przede wszystkim treści religijne, odczytywana była równocześnie w kategoriach estetycznych i etycznych. W odbiorze, w którym dominowała interpretacja treści, liczył się swoisty realizm. Nie był on odwzorowaniem rzeczywistości, dzieło udane oddając wspomniane trzy rodzaje prawdy (Hartmann), było relatywne do odczuć, mody i możliwo­ ści twórcy. Bywało więc, że zgodę z rzeczywistością, na przykład etyczną, uzyskiwano przez komentarze dopisywane do przed­ stawień. Dzieło powinno było, realizując odpowiednią prawdę, dawać „wgląd w istotę". Istotowe jest na przykład: szczęście, miłość, świętość itp. W odbiorze ludowym prawda artystyczna - czyli moc oddziaływania dzieła - realizuje się przez prawdę istotową, dlatego też jego częste techniczne niedoskonałości są nie zauważane. Szerzej rzecz ujmując można powiedzieć, że stosunek treści do formy nie podlega ocenie. Trwałości takiej postawy dowodzi powodzenie i tolerancja wobec sfery twórczo­ ści i produkcji, którą nazywa się kiczem religijnym. 23 24 25 26 27 28 Przeprowadzone dotąd rozumowanie można podsumować kilkoma wnioskami, które nie zamykają jednak sprawy ostatecz­ nie. Problematyka sygnalizowana przez Mieczysława Porębs­ kiego wymaga stałej obserwacji i poszukiwania sposobów inter­ pretacji. Autorzy skupieni wokół kwartalnika „Polska Sztuka Ludowa" dostrzegają zjawisko, przy czym propozycje interp­ retacji są nieszablonowe. Jedni z historyków sztuki przyjmują, na przykład, wykładnię folklorystyczną, inni natomiast mityczną, a etnograf - w niniejszym tekście - poszukuje pomocy w historii sztuki i estetyce. Nie zadowalają na pewno interpretacje zdrowo­ rozsądkowe. Błahe, wydawałoby się, zjawisko (jeżeli w kulturze są takowe) wymaga podejścia wielostronnego. Historia sztuki pomogła w analizie wybranych przedstawień odkryć trop przekształceń schematów ikonograficznych. Wnioski takie podtrzymują argumenty mówiące o mechanizmie opadu kulturowego-zjawisku, które stale towarzyszyło przeobrażeniom stylistycznym i obyczajowym kolejnych epok. W czasach współ­ czesnych dominacja kultury masowej wzmogła proces opadu przez przyśpieszenie obiegów i homogenizację treści kultury. Tak oto, przyjmując zasadę interdyscyplinarności, teza bazująca na historii sztuki potwierdziła się przez socjologię. Wniosek podstawowy został sformułowany z wykorzystaniem tez ikonologiii i etnologii. Ervin Panofsky wykazał, że dalekim kontekstem obudowy chłodnicy Rolls-Royce'a jest klasyczna sztuka angielska wraz z jej specyficznym poczuciem piękna. Podobnie tu, próbuję wykazać, że szczegóły wizualnego otocze­ nia współczesnego Polaka odczytać można również w sposób sięgający głębszych warstw kultury. Same szczegóły są kiczami lub sztuką trywialno-użytkową i w takowych kontekstach naj­ częściej występują. Nie mniej udało się chyba wskazać na ślad przetworzeń ze sztuki wysokiej. Równie ważny jest tu światopo­ glądowy mechanizm percepcji i oceny otoczenia i zdarzeń. W światopoglądzie typu ludowego wiele kategorii pochodzi z dawnych europejskich systemów aksjologicznych i kanonów estetycznych. Dowiodłem tego wykorzystując estetykę „odkry­ wanego na nowo" Nicolai Hartmanna. Zrekonstruowane wyżej elementy tworzą schemat poznawczy „filtrujący" informacje i sterujący postawą odbiorcy sztuki i zjawisk niezupełnie do niej należących. 29 30 31 59 �Zgoda na przedstawiony wyżej sposób widzenia, lub przynaj­ mniej tego sposobu tolerowanie, rodzi jednak pytanie, na które koniecznie trzeba odpowiedzieć. Chodzi mianowicie o granice interpretacji, o to jak daleko można się posunąć w dość swobod­ nych skojarzeniach. Odpowiedź będzie ogólna i wskaże tylko trzy istotne aspekty, które powinno się w niej uwzględnić. Po pierwsze, trzeba określić co uznaje się za twórczość ludową (ewentualnie folklor) oraz odpowiedzieć na pytanie czy współ­ czesne przejawy sztuki popularnej są wersją twórczości ludowej, czy też są czymś gatunkowo innym. Po drugie, trzeba sobie wyraźnie uzmysłowić, że istnienie tak zwanego „kiczu" wynika z ciągle uznawanego podziału na sztukę wysoką i niską. Jest to podział w Polsce silnie zakorzeniony. Tak widzi to jeden z obcych autorów obserwujących polską kulturę. 32 Funkcjonowanie tego rozdziału w świadomości badaczy katego­ rycznie waloryzuje sfery kultury i przedmioty, które należą do sztuki. Po trzecie, istnieje obecnie w estetyce silna tendencja do uchylania takiej kategoryczności. Sztuka jako ekspresja obiek­ tywizowana w dziele artystycznym była i nadal jest twórczością, ale ta jej odmiana przestaje być najbardziej interesująca. Es­ tetyków coraz bardziej przyciąga twórczość w każdej postaci i jej odbiór. 33 Podejmowanie analiz współczesnego otoczenia wizualnego zależy od merytorycznego stanowiska w kwestiach wyżej przed­ stawionych. Następnie wszystko wynika już tylko z kompetencji i odwagi interpretatora. PRZYPISY 1 M. Porębski, Sztuka a informacja, Kraków 1986, s. 74 Tamże, s. 75-76 Terminy używane przez S. Żółkiewskiego, tegoż, Przyczynek do krytyki teorii kultury XX wieku, (w:) Kultura, Komunikacja, Literatura (praca zbiorowa, red. S. Żółkiewski, M. Hopfinger), Wrocław etc. 1976, s. 62-63 Zobacz na przykład: G. Dorfles, Człowiek zwielokrotniony. Warszawa 1973, s. 136-147 " M. Porębski, Nauki humanistyczne a etnologia (tezy), „Polska Sztuka Ludowa" R.36: 1981, nr 2, s. 80-81 • Porębski, Sztuka.... s. 75 Zobacz: Mala encyklopedia logiki, (red. W. Marciszewski), Wrocław, 1970, s. 361 -363 " Cytuję za W. Hofmann, Kicz i sztuka trywialna jako sztuki użytkowe, (w:) Pojęcia, problemy, metody współczesnej nauki o sztuce, (wybór: J . Białostocki) Warszawa 1976, s. 478 ' K. Piwocki, Sztuka ludowa w nauce o sztuce, „Lud" t. 51:1967, cz. 2, s. 359-389 Porębski, Nauki humanistyczne..., op. cit. " R. Klibansky, E. Panofsky, F. Saxl, Saturn and Melancholy. Studies in the History of Natural Philosophy, Religion and Art, New York 1964 Zobacz na przykład interesujący tekst: M. Baranowska, Pocztówka jako wyraz wyobraźni masowej, (w:) Problemy wiedzy o kulturze, (red. A. Brodzka i inni) Wrocław etc. 1986, s. 247-256 Zobacz na ten temat: M. Hempoliński, U źródeł filozofii zdrowego rozsądku. Warszawa 1966, s. 302-313, także, J . Szacki, Historia myśli socjologicznej, t. 1, Warszawa 1983, s. 255-295 Zobacz np. P.L. Berger, T. Luckmann, Społeczne tworzenie rzeczywi­ stości. Warszawa 1983, s. 49-84 J . Białostocki, Historia sztuki wśród nauk humanistycznych, Wrocław etc. 1980, passim " Białostocki, op.cit., s. 81-90 E. Panofsky, Ideologiczne poprzedniki chłodnicy Rolls-Royce'a (w:) tegoż. Studia z historii sztuki. Warszawa 1971 Białostocki, op.cit., s. 107 " W. Markiewicz, Otoczenie współczesnego Polaka, „Sztuka" nr 4: 1985, s. 5-7. Zobacz też, A. Bikont, P. Bikont, W. Cesarski, Male vademecum Peerelu, Warszawa 1990, passim 2 3 4 7 10 12 13 14 10 1 17 1 20 J . Trzebiński, Rola schematów poznawczych w zachowaniach społe­ cznych, (w.) Psychologia spostrzegania społecznego, (praca zbiorowa, red. M. Lewicka) Warszawa 1985, s. 257-343 Zobacz: L. Stomma, Antropologia kultury wsi polskiej XIX wieku. Warszawa 1986 Zobacz na przykład: J . Olędzki, Kultura artystyczna ludności kurpiow­ skiej, Wrocław, 1970, także, B. Benzig, Das Ende der Ethnokunst. Studien zur ethnologischen Kunsttheorie, Wiesbaden 1978 W. Tatarkiewicz, Estetyka średniowieczna, Wrocław etc. 1962, s. 272-273 N. Hartmann, Asthetik (2 Auflage) Berlin 1966. W Polsce dzięki pracom W. Galewicza znane są poglądy Hartmanna poświęcone etyce i ontologii, zob; W. Galewicz, Nicolai Hartmann, Warszawa 1987. O jego poglądach estetycznych pisał w latach siedemdziesiątych F. Franckowiak. W. Tatarkiewicz, Droga przez estetykę. Warszawa 1972, s. 90-111 Zobacz na przykład: A. Gurewicz, Problemy średniowiecznej kultury ludowej. Warszawa 1987 F. Franckowiak, Prawda artystyczna w ujęciu Nicolai Hartmanna, „Studia Estetyczne" t. 13: 1976, s. 283-303 Zobacz: O kiczu religijnym (artykuły dyskusyjne grupy autorów) „Znak" nr 353: 1984, s. 458-496 S. Bojko, Sztuka wniepięknych dzielnicach, „Polska Sztuka Ludowa" R.35:1981, nr 3/4, s. 155-162; także, W. Jaworska, Kilka uwag o folklorze plastycznym w środowisku miejskim, „Polska Sztuka Ludowa" R.41: 1987, nr 1-4, s. 81-85 Porębski, Sztuka .... tenże, Nauki humanistyczne..., Zobacz: J . Galarowicz, Filozofia Nicolai Hartmanna, „Znak" nr 402: 1988, s. 109-112 M. Fleischer, Literatura trywialna jako problem semiotyki, (w:) Kultura, Literatura, Folklor, (praca zbiorowa, red. M. Graszewicz i J . Kolbuszewski), Warszawa 1988, s. 498-511 Pisze o tym S. Morawski, Czy zmierzch estetyki, (w:) Zmierzch estetyki - rzekomy czy autentyczny (wybór tekstów, red. S. Morawski) 1.1, Warszawa 1987, s. 5-173 21 22 2 3 24 25 28 27 28 28 30 31 32 33 Alina Cała: List do redakcji w sprawie książki Pamiątki i zabytki kultury żydowskiej Przemysława Burharda, (Warszawa 1990, nakład własny autora) Pozwolę sobie zabrać głos w sprawie dość przykrej, która ma związek z brakiem integracji w środowisku etnografów i etnologów polskich. Chodzi o obronę interesów poszczególnych badaczy. Przypadki żerowania na pracy innych, zdarzające się od czasu do czasu, nie spotykają się z właściwymi reakcjami środowiska, a obojętność powoduje, że okradani są często bezsilni, zaś proceder kwitnie bezkarnie. Przykładem może być produkcja „popularyzatorska" Przemysława Bur­ harda, w dużej mierze oparta na pracy innych, zazwyczaj przekręconej, bowiem wartość poznawcza owej „produkcji" jest znikoma. Spotkało to niedawno Jana Jagielskiego, wiceprzewodniczącego Społecznego Komi­ tetu Ochrony Zabytków Żydowskich i od niedawna współpracownika Żydowskiego Instytutu Historycznego. Jan Jagielski od wielu lat groma­ dził informacje o zachowanych w Polsce zabytkach żydowskich, głównie cmentarzach i synagogach, starając się roztoczyć nad nimi opiekę i zabez­ pieczyć przed postępujcym zniszczeniem. Wynik wieloletniej żmudnej pracy-kartotekę zabytków żydowskich i stanu ich zachowania-złożył on przed laty w ówczesnym Urzędzie do Spraw Wyznań, co miało służyć poinformowaniu władz o istniejącym problemie i ułatwić ewentualne nagłe interwencje. Pan Burhard sobie znanymi drogami uzyskał dostęp do tych materiałów, przepisał i wydał jako swoją pracę, ilustrując ją rysunkami wykonanymi przez Monikę Krajewską, której nazwisko również zostało pominięte. Moja rozmowa z autorem tego skandalu była krótka i dowodzi głębokiego cynizmu p. Burharda. W odpowiedzi na zarzuty odrzekł on, że „zna się na rzeczy, bo napisał już 25 książek". Tylko pozornie odpowiedź ta nie ma żadnego związku z postawionym mu zarzutem: ten pan rzeczywiś­ cie zna się na rzeczy, bo najprawdopodobniej niektóre z jego 25 utworów, wydawanych przez wiele lat, także opartych było na cudzej pracy. O znajomości rzeczy świadczy też stosowanie zasad umiejętnego plagiatowania: przepisując cudze notatki starał się zmienić nieco stylistykę, szyk zdań itp. Nawet rysunki autorstwa M. Krajewskiej przerysowane są nieco inną techniką, niż w oryginale, żeby zabezpieczyć się przed ewentualnymi roszczeniami prawnymi. Nie potrafił natomiast poprawić istniejących w materiałach błędów rzeczowych, bowiem sam nie posiada żadnej wiedzy na ten temat i nie włożył nawet minimum własnej pracy, by przepisywane informacje weryfikować. Pan Burhard w rozmowie ze mną powołał się na swoją książkę Za ostatnim przystankiem (1985, wyd. „Czytelnik"), jako dowód swoich jakoby wieloletnich zainteresowań tematyką żydowską, dowodzący „zna­ jomości tematu" i swoich w nim kwalifikacji. Zajrzałam zatem do owej pracy. Jest to zbiór esejów na różne tematy, związane z kulturą ludową. 60 w Polsce Pięć rozdziałów dotyka tematyki żydowskiej. Trudno mi ocenić, na ile opierają się one na rzeczywistym wkładzie pracy autora, ale jedno mogę stwierdzić: dawno już nie spotkałam tekstu tak pełnego błędów rzeczo­ wych. Na niecałych 100 stronach naliczyłam ich ponad 20. Niektóre mają charakter kuriozalny, np. na s. 147 autor napisał o Sabataju Cwi „...zginął w dramatycznych okolicznościach, pozostawiając legendę. Sam asceta, pozwalał swoim wyznawcom dosłownie na wszystko, bez rytualnych ograniczeń" . Nieco niżej na tej samej stronie, następna rewelacja: „W chasydzkich miasteczkach... posługiwano się gwarowymi, lokalnymi od­ mianami języka jidysz, podczas gdy w dużych miastach język ten uzyskał rangę literackiego" . Rozdziały ilustrowane są fotografiami, których źródło podane jest w tekście enigmatycznym zdaniem: „W ostatnich latach ukazało się na świecie kilka albumów... kilka zdjęć z tych albumów zamieszczamy również w tej książce". Tymczasem pochodzą one głównie z albumu Image before my Eyes L. Dobroszyckiego i B. Kirshenblat-Gimblet, (Schocken Books, New York 1977), ale nie tylko. Rozpoznaję wśród nich zdjęcia M. Krajewskiej oraz co najmniej jedno autorstwa K. Kubiaka. Podpis pod tym ostatnim zawiera sensacyjną rewelację jakoby wielkanocny zwyczaj „palenia judasza" zapożyczony został z kultury żydowskiej! Nie ma natomiast nazwiska autora. 1 2 Zwyczaj podkradania cudzego dorobku i zabierania głosu w sprawach, o których nie ma się zielonego pojęcia, nie tylko uderza w interesy poszczególnych badaczy, ale niszczy sens pracy całego środowiska, bowiem owocuje upowszechnianiem pseudo-naukowego bełkotu. Jest czymś przerażającym, że taka praktyka mogła trwać przez wiele lat, bez żadnej reakcji. Niedobrze to o nas świadczy! 1 Sabataj Cwi (1626-1676) żył dostatecznie długo, by zacząć tracić wyznawców, szczególnie po upłynięciu daty 1666, kiedy nie nastąpił przepowiedziany przezeń „koniec świata". Nie jest jasne, co p. Burhard miał na myśli pisząc, że „sam asceta, pozwalał swoim wyznawcom dosłownie na wszystko". Doktryna sabataizmu miała ściśle określony, bynajmniej nie dowolny rytuał i ceremoniały. Przyjęcie islamu, nie było wynikiem „widzimisię", lecz wynikiem spekulacji kabalistycznych, szczególnie kon­ cepcji powstania zła i jego zwalczania. Przywilejem mesjasza (za którego Sabataj się uważał) było, „zejście na dno grzechu", w tym wypadku rozumianego jako „obca" religia, w celu wydobycia zeń „świętych odblasków", substancji boskiej, trzymanej w niewoli zła (porównaj: zejście Chrystusa do piekieł). Zabieg ten powtórzył Jakub Frank przyjmując katolicyzm. Język jidysz nie zdołał wytworzyć swego literackiego kanonu, istniał wyłącznie w postaci dialektów (np. odrębny dialekt warszawski, wileński itp.). W latach 30-tych podjęto pierwsze próby ujednolicenia gramatyki i ortografii, ale nie weszły one w życie. 2 � https://zbiory.etnologia.uw.edu.pl/files/original/ef237f69df6131c0562e2988828abe97.pdf 5fdd65df4850ddcd56105b520ec4129e Dublin Core The Dublin Core metadata element set is common to all Omeka records, including items, files, and collections. For more information see, http://dublincore.org/documents/dces/. Title A name given to the resource Polska Sztuka Ludowa - Konteksty Text A resource consisting primarily of words for reading. Examples include books, letters, dissertations, poems, newspapers, articles, archives of mailing lists. Note that facsimiles or images of texts are still of the genre Text. Dublin Core The Dublin Core metadata element set is common to all Omeka records, including items, files, and collections. For more information see, http://dublincore.org/documents/dces/. Relation A related resource oai:cyfrowaetnografia.pl:publication:2931 Date A point or period of time associated with an event in the lifecycle of the resource 1992 Identifier An unambiguous reference to the resource within a given context oai:cyfrowaetnografia.pl:2735 Title A name given to the resource Co kaplica na Długich Młakach pod Turbaczem "daje do myslenia" / Polska Sztuka Ludowa - Konteksty 1992 t.46 z.1 Description An account of the resource Polska Sztuka Ludowa - Konteksty 1992 t.46 z.1, s.29-36 Creator An entity primarily responsible for making the resource Robotycki, Czesław Language A language of the resource pol. Publisher An entity responsible for making the resource available Polski Instytut Sztuki Format The file format, physical medium, or dimensions of the resource application/pdf PDF Text Text capture metadata for PDF documents Text Czesław Robotycki CO KAPLICA NA DŁUGICH MŁAKACH POD TURBACZEM „DAJE DO MYŚLENIA" Tytuł zapożyczony c z ę ś c i o w o o d Paula R i c o u e r a 1 zapowiada nie t y l k o czysto teoretyczne rozważania o s y m b o l u . Jest t o a n o n s interpretacji, której p r z e d m i o t e m jest materiał e m p i r y c z n y zebrany sposobem najbardziej klasycznym dla e t n o g r a f i i . M a t e r i a ł y t e , t o między i n n y m i , zbiór w y p o w i e d z i o t y t u ł o w e j kaplicy, w o k ó ł której p o w s t a ł a już legenda. Z a s t o s o w a n i e d o nich w y k ł a d n i symbolicznej przełamuje, nie pierwszy już raz, k ł o p o t y etnografii z o d c z y t y w a n i e m t e k s t ó w kultury. Kłopoty, o k t ó r y c h w s p o m n i a ł e m , p o l e g a ł y g ł ó w n i e na t y m , że po pierwsze, myślenie s y m b o l i c z n e d o s t r z e g a n o t a m t y l k o gdzie — j a w i ą się nadal j a k o coś n a d d a n e g o , a b s t r a k c y j n e g o , n i e ­ r z e c z y w i s t e g o , literackiego. Co w i ę c e j , ó w m a r t w y skansen traktuje się j a k o s k o ń c z e n i e p o z n a n y . S y m b o l nadal — jak dla M o s z y ń s k i e g o — (z p e r s p e k t y w y takiej ' e m p i r y c z n e j ' a n e g d o t y ­ cznej, nie w y c h o d z ą c e j poza ś w i a t w i o s k i N. i i n f o r m a t o r a X., e t n o g r a f i i ) jest c z y m ś p r z y n i e s i o n y m 'z g ó r y ' przez interpretatora. D l a t e g o największą zasługą Eliadego jest, w m o i m p r z e k o n a n i u t o , że j e g o prace znoszą ó w sztucznie p o g ł ę b i o n y przez naukę p o d z i a ł na c z ł o w i e k a p r y m i t y w n e g o i c y w i l i z o w a n e g o , nie zacie­ rając p o m i ę d z y n i m i różnic, w s k a z u j ą , że myślenie s y m b o l i c z n e jest z a r ó w n o udziałem ' c z ł o w i e k a p i e r w o t n e g o ' , p s y c h o p a t y , dziecka i p o e t y , członka s p o ł e c z n o ś c i w i o s k o w e j i p r z e d s t a w i c i e ­ la c y w i l i z a c j i m i a s t a . . . " 2 szło o „ n i e l o g i c z n y " ś w i a t m a g i i , a p o d r u g i e , c o wynikało z pierwszego, nie d o p u s z c z a n o m o ż l i w o ś c i s y m b o l i c z n e j p e r c e p ­ M i m o tak s u r o w e g o osądu e t n o g r a f i i autor c y t a t u p r o p o n u j e cji i s y m b o l i c z n e g o k o m u n i k o w a n i a się „ l u d z i p r o s t y c h " . Istotę rozwiązanie p o z y t y w n e . Z a w i e r a się o n o w p o d k r e ś l e n i u zasług sporu z t a k i m i p o s t a w a m i zawiera tekst Z b i g n i e w a Benedyk- Eliadego, ale też w j e g o (Benedyktowicza) p r z e k o n a n i u , że t o w i c z a , z w o l e n n i k a interpretacji s y m b o l i c z n y c h charakteryzują­ istnieje „ e m p i r i a s y m b o l u " . Jest nią j e g o c y c h , j e g o z d a n i e m , w ł a ś n i e podejście a n t r o p o l o g i c z n e . Pisze o n i w i e l o w a r s t w o w o ś ć . Przejdźmy w i ę c d o p r z y k ł a d u . 3 W G o r c a c h na p o l a n i e D ł u g i e M ł a k i między i n n y m i : „...Nadal — za M o s z y ń s k i m — r o z w i ą z a ń , rozstrzygnięć i o d ­ powiedzi na pytanie czy c h ł o p (rsp. c z ł o w i e k w s p ó ł c z e s n y ) może myśleć s y m b o l i c z n i e p o s z u k u j e się na g r u n c i e e m p i r y c z n y c h badań t e r e n o w y c h z w i a d o m y m s k u t k i e m , n o b o jeśli nie padnie w „ a u t e n t y c z n e j " w y p o w i e d z i i interpretacji s ł o w o s y m b o l (a raczej nie pada) t o znaczy, że g o t a m nie ma. W t e n s p o s ó b utrzymuje się o w ą przepaść p o m i ę d z y c z ł o w i e k i e m a r c h a i c z n y m a człowiekiem współczesnym, chłopem d a w n y m a chłopem w s p ó ł c z e s n y m . Cała strategia t a k i c h w s p ó ł c z e s n y c h , e m p i r y c z ­ nych b a d a ń , o p a r t y c h j e d y n i e na uzyskanych w w y w i a d z i e explicite w y r a ż o n y c h przekonaniach ( w i e r z e n i a c h , s ą d a c h ) , g u b i częstokroć ó w w y m i a r s y m b o l i c z n e g o d z i e d z i c t w a , każe trak­ t o w a ć je często z g ó r y j a k o m a r t w y skansen, n a s t a w i o n a j e d y n i e na u c h w y c e n i e t e g o c o o d e ń różne, i n d y w i d u a l n e , o r y g i n a l n e i j e d n o s t k o w e . Nic w i ę c d z i w n e g o , że z tej p e r s p e k t y w y s y m b o l i symbolistyczne interpretacje — jak d a w n i e j u M o s z y ń s k i e g o II. 1-5 schroniska na T u r b a c z u ) od 1979 polisemantyczność (20 minut drogi r o k u stoi kaplica od różnie n a z y w a n a : „ k a p l i c a pasterska", kaplica „ p a p i e s k a " , „ p a r t y z a n c ­ k a " , „ p o d T u r b a c z e m " . P o s t a w i o n a na u s k o k u , na w y ż s z y m skraju p o l a n y o p o ł u d n i o w e j ekspozycji w i d o c z n a jest z daleka z r ó ż n y c h stron na tle ściany lasu. Rzut przyziemia, f o r m a oraz w y s t r ó j k a p l i c y mają przemyślany p r o g r a m i d e o w y . Każdy f r a g m e n t w y w o ł u j e d a l e k o idące asocja­ cje, być może o d b i e g a j ą c e o d intencji b u d o w n i c z y c h i f u n ­ d a t o r ó w . A l e przecież rzecz t o n o r m a l n a w odbiorze treści s y m b o l i c z n y c h . Tak się składa, że istnieje pełna w y k ł a d n i a treści i d e o w y c h k a p l i c y o d d a j ą c a zamierzenia jej t w ó r c ó w . Znalazłem ją o p u b l i k o w a n ą w d r u k u u l o t n y m ( n a k ł a d 4 5 0 egz.) w y d a n y m przez Komisję T u r y s t y k i Górskiej PTTK. Tak w i ę c na razie nie trzeba korzystać z p o m o c y h e r m e n e u t y , by p r z e d s t a w i ć s z c z e g ó - Kaplica. W i d o k z zewnątrz 29 �ł o w o obraz o b i e k t u , który m n i e zainteresował; m a m y o t o w y k ł a d ­ na P o d h a l u . Nad k o n a r a m i — krzyż z polskiej szabli i b a g n e t u . nię „ w z o r c o w ą " ; Całość s y m b o l i z u j e Polskę — hełmy, broń — w a l k ę o Nią, f i g u r k a M a t k i Boskiej — J e j opiekę nad t y m i , którzy o Polskę w a l c z y l i . „ . . . B o g u na c h w a ł ę W pień ze z n a k i e m Polski walczącej s k r ę p o w a n y Ojcu ś w i ę t e m u ku radości kolczastym d r u t e m o k u p a c j i w b i t e są trzy bagnety najeźdźców: n i e m i e c k i , G ó r o m na urodę s o w i e c k i i s ł o w a c k i ( n i e w i e l e o s ó b w i e obecnie, że w r a z z N i e ­ T u r y s t o m ku p o ż y t k o w i m c a m i o d p o ł u d n i a uderzyły d y w i z j e s ł o w a c k i e , które o k u p o w a ł y W c z e r w c u br m i n ę ł o 1 0 lat o d p o w s t a n i a w G o r c a c h na Polanie Spisz i O r a w ę ) . Z b o k u umieszczono v o t u m g o p r o w c ó w — czar­ wkomponowana ną d r e w n i a n ą pietę, następnie jest tablica upamiętniająca p o b y t w gorczański krajobraz przy ż ó ł t y m szlaku, na p ł d - w s c h . o d papieża J a n a P a w ł a II w N o w y m Targu dnia 8 c z e r w c a 1 9 7 9 r. schorniska na T u r b a c z u , w o d l e g ł o ś c i ok. 2 k m . Została z b u d o w a ­ oraz epitafia p o ś w i ę c o n e k o l e j n o tragicznej śmierci: — W o j c i e c h a R u s n a k o w e j kaplicy. Jest ona harmonijnie na 1 9 7 9 roku i o f i a r o w a n a p a p i e ż o w i j a k o w o t u m w d z i ę c z n o ś c i , Ruge, który zginął w katastrofie lotniczej w K l i k u s z o w e j R d z a w c e z okazji I pielgrzymki Ojca Ś w i ę t e g o J a n a Pawła II d o Polski — oraz h i m a l a i s t ó w : Eugeniusza Chrobaka, M i r o s ł a w a a konkretnie d o N o w e g o T a r g u . Kaplica jest z b u d o w a n a na planie — krzyża Virtuti Militari o w y m i a r a c h 7 x 7 m. W szczytach kaplicy — ' Z y g a ' , W a c ł a w a Otręby, którzy zginęli w maju 1 9 8 9 r o k u 'Falco', Mirosława Gardzielewskiego, Andrzeja Dąsała Heinricha na zewnątrz znajdują się cztery orły — każdy z innej e p o k i w czasie w y p r a w y na M o u n t Everest. Inicjatorem a zarazem historycznej — w r a z z d a t a m i . O d z a c h o d u — orzeł z c z a s ó w króla fundatorem Stanisława A u g u s t a i rok 1 7 7 2 (I rozbiór P o l s k i ) , o d p ó ł n o c y s p o ł e c z n y o p i e k u n z a b y t k ó w na P o d h a l u , Spiszu i O r a w i e , przez — orzeł II Rzeczypospolitej w i e l e lat kustosz M u z e u m i rok 1 9 3 9 (wybuch II wojny k a p l i c y jest Czesław Pajerski z N o w e g o Regionalnego w Nowym Targu, Targu. ś w i a t o w e j ) , o d w s c h o d u — orzeł p i a s t o w s k i i rok 1 9 4 4 (akcja Kaplica znajduje się na j e g o polanie. Przy jej b u d o w i e p r a c o w a l i : 'Burza' i w k r o c z e n i e l-szej A r m i L W P ) a nad w e j ś c i e m d o kaplicy Jan orzeł z c z a s ó w Kazimierza W i e l k i e g o z p o d w ó j n ą datą 1 0 7 9 d r e w n o z w ł a s n e g o lasu. Stefan M r u g a ł a , J ó z e f Sułka, J a n N i e m i e c - W a c h w r a z z s y n a m i , który r ó w n i e ż ofiarował (męczeńska śmierć Św. S t a n i s ł a w a , biskupa K r a k o w a ) . Rok 1 9 7 9 B a t k i e w i c z , cieśla Bartłomiej C z u b e r n a t i i n n i , w s z y s c y p r a c o w a l i ( p o w s t a n i e kaplicy w o b e c n y m kształcie. B e l k o w a n i e d r z w i daje społecznie. W p o b l i ż u jest później w y s t a w i o n y p o l o w y ołtarz rysunek s t y l i z o w a n e g o orła, k t ó r e g o k o r o n ę s t a n o w i o r n a m e n t e k u m e n i c z n y , w z w i e ń c z e n i u k t ó r e g o są umieszczone krzyże: z popiersiem o b e c n e g o papieża i napisem 'Pasterzowi pasterze' k a t o l i c k i , p r a w o s ł a w n y i s y m b o l p r o t e s t a n t y z m u . Został w y b u d o ­ a d r z w i zamyka się na ł a ń c u c h z k ł ó d k ą tak p r z e p r o w a d z o n y , że w a n y na 6 0 0 - l e c i e p o w s t a n i a obrazu M a t k i Boskiej C z ę s t o c h o w ­ orzeł jest zakuty t y m ł a ń c u c h e m — jest w n i e w o l i . Na w i e ż y c z c e skiej w roku 1 9 8 2 . jest umieszczony znak Polski Walczącej. Ołtarz s t a n o w i bryła granitu o w a d z e 2 ton sprowadzona specjalnie z Tatr tak B e z p o ś r e d n i o za kaplicą stoi d r e w n i a n a s t y l o w a d z w o n n i c a w y s o k a na o k o ł o 15 m. D z w o n jest z a w i e s z o n y p o d zadaszeniem u l u b i o n y c h przez Ojca Św. W kaplicy znajdują się liczne pamiątki z g o n t u , w z w i e ń c z e n i u k t ó r e g o jest u m i e s z c z o n y orzeł l e g i o n o ­ sakralne i nie t y l k o . Najważniejsza z n i c h t o kapliczka partyzancka w y . U p o d n ó ż a leży głaz z w y r y t y m n a p i s e m : ' C z ę s t o c h o w s k i e j w i d o c z n a za ołtarzem, w y s t a w i o n a na t y m miejscu znacznie jasnogórskiej naszej K r ó l o w e j 1 3 8 2 RP 1 9 8 2 ' . wcześniej, która znalazła się w obrębie o b e c n e j kaplicy. P i e r w o ­ W p o b l i ż u znajduje się leśna D r o g a K r z y ż o w a z o r y g i n a l n ą XIV tna kapliczka — jest t o w y s o k i pień smreka o trzech k o n a r a c h Stacją złożenia d o g r o b u , a r ó w n o c z e ś n i e c h y b a — konary są przykryte h a ł m a m i polskiej p i e c h o t y i kawalerii w Polsce p o m n i k i e m ofiar Katynia. Jest t o d u ż y b r z o z o w y krzyż, z 1 9 3 9 roku oraz s p o d M o n t e Cassino. M i ę d z y konarami stoi s p o d k t ó r e g o w z n o s z ą się z ziemi trzy b e t o n o w e d ł o n i e s y m ­ gliniana figurka M a t k i Boskiej Leśnej — w y k o n a n a przez n o w o ­ bolizujące o b o z y Kozielsk, O s t a s z k ó w i Starobielsk.... o d p r a w i a ­ tarskiego ceramika p. J a n a R e c z k o w s k i e g o — ta M a t k a Boska ne są regularnie M s z e ś w i ę t e w sezonie l e t n i m i z i m o w y m oraz czczona przed w o j n ą przez ludzi l a s ó w g o r c z a ń s k i c h w czasie inne n a b o ż e ń s t w a o charakterze p a t r i o t y c z n o - h i s t o r y c z n y m . . . " w o j n y wzięła p o d s w o j ą opiekę żołnierzy o d d z i a ł ó w l e ś n y c h , b o w i e m Gorce przez całą o k u p a c j ę s t a n o w i ł y c e n t r u m partyzantki 30 Wychodząc z oczywistego pierwszym założenia, że p r o g r a m 4 ideowy k a p l i c y z r e a l i z o w a n y przez t w ó r c ó w i j e g o recepcja przez o d - �M • 3 �6 II. 6, 1 0 W n ę t r z e k a p l i c y w i e d z a j ą c y c h ją ludzi m o g ą się rozmijać, s p r ó b o w a ł e m od­ t w o r z y ć ich sądy w y k o r z y s t u j ą c p o d s t a w o w ą m e t o d ę e t n o g r a f i ­ O t o w i ę c jeszcze j e d n a sytuacja p o d o b n a d o t e j , którą w c y t o ­ w a n y m w y ż e j artykule o p i s u j e Z b i g n i e w B e n e d y k t o w i c z . czną: w y w i a d y t e r e n o w e — pamiętając przy t y m o w s z y s t k i c h S ą d y o k a p l i c y określa k o m p e t e n c j a k u l t u r o w a t y c h , którzy je zastrzeżeniach Z b i g n i e w a B e n e d y k t o w i c z a . W y w i a d y te, p r o w a ­ wyrażają. Z r ó ż n i c o w a n i e s t o p n i a k o m p e t e n c j i oznacza się, m i ę ­ dzone przez badaczy, miały f o r m ę luźnej r o z m o w y , jak się w y d a j e dzy i n n y m i , przez miejsce zamieszkania, w y k s z t a ł c e n i e i w i e k . w sytuacji sprzyjającej w y n u r z e n i o m i a s o c j a c j o m , t o jest p o mszy W p r z y p a d k u r o z m ó w c ó w s p o d Turbacza badający mieli świętej p o d kaplicą, w ś r ó d jej u c z e s t n i k ó w . 5 D e c y d u j ą c się na czynienia z mieszkańcami Podhala (Nowy Targ, do Kowaniec, zgromadzenie t a k i e g o materiału m i a ł e m przekonanie, że d i a l o g K l i k u s z o w a , O b i d o w a , L u d ź m i e r z ) , z mieszkańcami miast z p o ł u ­ o rzeczach n i e u c h w y t n y c h jest rodzajem w z a j e m n e g o p o b u d z a ­ d n i o w e j Polski ( C h r z a n ó w , B i e l s k o - B i a ł a , K r a k ó w ) i z W a r s z a w y . nia w y o b r a ź n i i późniejsze s p r a w o z d a n i a są t a k i e g o d i a l o g u Ich w y k s z t a ł c e n i a , r ó w n i e ż z r ó ż n i c o w a n e g o , nie można w i ą z a ć d o k u m e n t e m , a w i ę c nie są t y m c o c h c i a ł b y osiągnąć „ t r a d y c y j n y z miejscem zamieszkania. Na przykład przedstawiciele Podhala etnograf". mieli w y ż s z e w y k s z t a ł c e n i e t e c h n i c z n e , byli rzemieślnikami i r o l ­ Na marginesie d o d a m , że p o d o b n y , pionierski naówczas, d i a l o g p r o w a d z i ł w latach trzydziestych M i e c z y s ł a w Gładysz, s o n d u j ą c poczucie estetyczne Górali Ś l ą s k i c h . 6 Na c o i n n e g o n i k a m i . M i e s z k a ń c y miast t o u c z n i o w i e l i c e ó w ogólnokształ­ c ą c y c h , nauczyciele, t e c h n i c y itp. W i e k b a d a n y c h w a h a ł się m i ę d z y 17 a 5 0 r o k i e m życia. j e d n a k n a s t a w i o n y , s w o j e w y n i k i p r ó b o w a ł później o b i e k t y w i z o ­ Informacje o niektórych wskaźnikach kompetencji kulturowej w a ć w d u c h u zaleceń s w o j e g o mistrza Kazimierza M o s z y ń s k i e g o . nie służą dalej d o w o d z e n i u j a k i c h k o l w i e k korelacji m i ę d z y n i m i 32 �a m o ż l i w o ś c i a m i myślenia s y m b o l i c z n e g o . Ta o g ó l n a charak­ w a r i a n t ó w , nawiązujących do partyzanckich m o t y w ó w , powiada terystyka p o w i n n a w y s t a r c z y ć za s t w i e r d z e n i e , że p o d T u r b a c z e m się, że kapliczkę p o s t a w i l i górale, konspiracyjnie w n o s z ą c p o ­ spotykają się ludzie najróżniejsi, kaplica d o s t ę p n a jest dla każ­ trzebne d o b u d o w y kamienie w plecakach ( n o t a b e n e — kaplica dego a jej s y m b o l i c z n e znaczenia każdy m o ż e z d e k o d o w a ć na jest d r e w n i a n a ) . I n n y jeszcze w a r i a n t j a k o f u n d a t o r ó w w y m i e n i a swój s p o s ó b . Z w i ą z e k P o d h a l a n , p a r t y z a n t ó w , i ... Z B O W i D . W k o ń c u o d n a j ­ Oto na p o z i o m i e a p o k r y f ó w w y j a ś n i a j ą c y c h p o w s t a n i e kaplicy o d n o t o w u j e m y trzy różne w e r s j e a j t i o l o g i c z n e , r o z w i j a j ą c e w ą t k i związane z p o s t a c i a m i ś w . S t a n i s ł a w a m ę c z e n n i k a , J a n a Pawła II i bohatera z b i o r o w e g o — p a r t y z a n t ó w . d u j e m y wersję w s k a z u j ą c ą na b u d o w n i c z e g o : „ k a p l i c ę Pajerski postawił", (porównaj wykładnię wzorcową). W l i c z n y c h w a r i a n t a c h a p o k r y f ó w o p o w s t a n i u kaplicy m ó w i się o niej j a k o o v o t u m z w i ą z a n y m z w y b o r e m papieża — Polaka Najuboższa t r e ś c i o w o jest wersja pierwsza, która w i ą ż e p o l u b z J e g o w i z y t ą na P o d h a l u . Kolejne wersje z w i ą z k ó w postaci prostu p o w s t a n i e k a p l i c y z 9 0 0 . rocznicą męczeńskiej śmierci J a n a Pawła II z kaplicą p r z y p o m i n a j ą t o , że przyszły papież Stanisława biskupa. ( p o d o b n o ) często t u p r z e b y w a ł , t u kiedyś ukazała M u się Matka Legenda partyzancka ma w t y c h o k o l i c a c h g ł ę b o k i e zakorze­ nienie. Stąd wersje, że kaplica stoi w m i e j s c u kapliczki partyzanckiej, d o d a j e się w wcześniejszej i n n y c h w a r i a n t a c h , że postawionej w 1 9 4 4 r o k u , że znajduje się t a m „ M a t k a Boska Gorczańska" — p a t r o n k a p a r t y z a n t ó w . W j e d n y m z c i e k a w s z y c h Boska. J u ż j a k o papież p o b ł o g o s ł a w i ł t o miejsce przelatując h e l i k o p t e r e m nad G o r c a m i w d r o d z e d o N o w e g o T a r g u . Rozmaitość znaczeń s y m b o l i c z n y c h o d c z y t y w a n y c h przez o d ­ w i e d z a j ą c y c h kaplicę w G o r c a c h można p o g r u p o w a ć w ciągi s k o j a r z e n i o w e w y w o ł y w a n e przez poszczególne jej fragmenty. II. 7 D r o g a k r z y ż o w a z g r o b e m k a t y ń s k i m , przy kaplicy, stan z 1 9 8 4 roku 33 �Rzut przyziemia o d c z y t y w a n y jest j a k o krzyż, krzyż Virtuti Zbigniew Benedyktowicz. Pogrupowałem wszak warianty aj- M i l i t a r i , krzyż Virtuti M i l i t a r i dla Ojca ś w i ę t e g o . Kaplica na t a k i m tiologiczne planie t o s y m b o l z w y c i ę s t w a chrześcijaństwa w Polsce. Krzyż o percepcji kaplicy i jej otoczenia. Postępując dalej w t y m d u c h u o r a m i o n a c h 7 x 7 m e t r ó w oznacza d o s k o n a ł o ś ć . d o interpretacji, w której zaznaczyć trzeba istnienie specyficznej Orły: z datami historii P o l s k i — t o znaki jej d z i e j ó w , w k o r o n a c h , i wersje asocjacji, u p o r z ą d k o w a ł e m inne relacje sprzyjającej, folkloryzacji zdarzeń i miejsc, atmosfery. bo takie b y ł y przed w o j n ą kiedy s t a w i a n o kaplicę. Dla i n n y c h są Gorce i w i o s k i otaczające t o p a s m o górskie b y ł y w czasie II znakami Polski w o g ó l e . Orzeł na d r z w i a c h w k a j d a n a c h t o Polska w o j n y ś w i a t o w e j zapleczem dla s i l n y c h u g r u p o w a ń A K , z k t ó r y c h w niewoli. część działała dalej p o 1 9 4 5 r o k u . T u m i a ł o bazę u g r u p o w a n i e Kapliczka partyzancka w e w n ą t r z kaplicy: hełmy na k o n a r a c h t o „ O g n i a " . N i e w ą t p l i w i e jest w i ę c t u istotna „ t r a d y c j a partyzanc­ atrybuty partyzanckie l u b , w innej w e r s j i , t o hełmy f r a n c u s k i , k a " heroizująca o d d z i a ł y i postaci ich d o w ó d c ó w , szczególnie angielski i rosyjski, które należały d o t y c h , na k t ó r y c h p o m o c słynnych, znanych z pseudonimów „ O g n i a " , „Harnasia" i innych. liczono w 1 9 3 9 r o k u . W jeszcze innej wersji t o h e ł m y żołnierzy 0 ile d o n i e d a w n a o f i c j a l n i „ l i t e r a c i " i „ h i s t o r y c y " ( w rodzaju polskich z września 1 9 3 9 , s p o d M o n t e Cassino i Berlina. B a g n e t y M a c h e j k a , W a ł a c h a , Czerniaka) t w o r z y l i czarną legendę „ b a n d " , w b i t e w pień „ k a p l i c z k i p a r t y z a n c k i e j " oznaczają leśnych ż o ł ­ t o w folklorze m i e j s c o w y m ich c z ł o n k o w i e i p r z y w ó d y u c h o d z ą za nierzy, a l b o — w s k a z u j ą trzy s t r o n y ś w i a t a , w k t ó r y c h u k r y w a ł się postacie „ j a n o s i k o w e " . W latach o s i e m d z i e s i ą t y c h , na przykład, „Ogień". k o l p o r t o w a n e b y ł o na P o d h a l u w t z w . „ d r u g i m o b i e g u " w y d a w ­ W e w n ą t r z kaplicy r o z p o z n a w a n e są n a d t o epitafia partyzanc­ n i c t w o o J . Kurasiu, „ O g n i u " , p o d z n a c z ą c y m t y t u ł e m Zginął Polskę kie i „ g o p r o w s k i e " . W o t o c z e n i u b u d o w l i o d w i e d z a j ą c y w s k a z u j ą na s y m b o l i c z n y bez komunistów. za Nie t r u d n o dziś o c e n i ć , że nie b y ł o t o rzetelne o p r a c o w a n i e historyczne. Nie w d a j ą c się w m e r y t o r y c z ­ charakter ołtarza p o l o w e g o o s ł o n i ę t e g o d a c h e m z trzema krzyża­ ną j e g o ocenę, w i e m że w o d b i o r z e s p o ł e c z n y m f u n k c j o n o w a ł o mi. D r u g i m c z y t e l n y m e l e m e n t e m otoczenia jest d r o g a k r z y ż o w a , j a k o p r z e c i w s t a w i a j ą c e się f a ł s z y w y m f a k t o m , t w o r z ą c t y m sa­ szczególnie stacja g r o b u Chrystusa, która dla w i e l u znaczy też m y m legendę p o z y t y w n ą . p o m n i k katyński. Trzy d ł o n i e w y s t a j ą c e z ziemi oznaczają trzy o b o z y : w K a t y n i u , Starobielsku i O s t a s z k o w i e . . . " P o w i a d a się też, Podobnie folklorotwórcze były wizyty Papieża w Polsce. P o w s t a w a ł y l u b b y ł y p o w t a r z a n e w ó w c z a s na P o d h a l u — jak że „...grób taki jak dla Chrystusa był k o ń c e m ich d r o g i , ich 1 w całej Polsce — pieśni, wiersze, o d ż y w a ł y profetyczne wizje, m ę k i . . . " , „ d r o g a k r z y ż o w a jest w l e s i e " m ó w i inna interpretacja, krążyły n i e z w y k ł e o p o w i e ś c i . Na P o d h a l u ś p i e w a n o P a p i e ż o w i : bo „ l a s był d r o g ą p a r t y z a n t ó w , trzeba umieć ją odnaleźć na drzewach...". Przybywający na n a b o ż e ń s t w a na R u s n a k o w ą Polanę t w i e r ­ dzą, że msza ś w i ę t a ma tutaj dla n i c h większą w a r t o ś ć , s z c z e g ó l ­ ... Tysiąc r o k ó w m y czekali, Ciebie m y się d o c z e k a l i ! 7 Później krążył p o Polsce w o d p i s a c h wiersz z a t y t u ł o w a n y Do nie przeżywają ją w o t o c z e n i u gór i przyrody. W i e l u lepiej czuje sosny ( o d c z u w a ) g d y „ t r z e b a t u d o j ś ć " . N i e z w y k ł y nastrój ma zwłasz­ Paweł II Papież". Tekst t e n t o s f o l k l o r y z o w a n a wersja u t w o r u i wyobrażenia uczestników o p a t r z o n y datą „ 1 9 8 5 r o k " i p o d p i s a n y : Stefana W i t w i c k i e g o — cza „ p a s t e r k a " i n a b o ż e ń s t w a r o c z n i c o w e . Odczucia polskiej mszy ś w i ę t y c h oraz polskiej na obczyźnie. 8 p o e t y r o m a n t y c z n e g o — Do Był on dodatkowo „Jan sosny zaopatrzony t u r y s t ó w w ę d r u j ą c y c h t a m t ę d y szlakiem, z r e f e r o w a ł e m s p o s o ­ w komentarz, iż wiersz napisał Papież g d y zasadził w waty­ bem bliskim raczej etnografii kańskim sosnę 34 i folklorystyki — stwierdziłby ogrodzie podarowaną Mu przez górali �— w by nie Nowym tęsknił Targu za Podhalem. utwierdziła Wizyta wśród Jana Podhalan Pawła niczym II nie zmącone przekonanie, że jest O n g ó r a l e m , ergo, „ s w o i m " , „ i c h papieżem". w a ż dzięki f a k t y c z n e m u u c z e s t n i c t w u w jej s p r a w a c h znosi w s z e l k i dystans, który b y ł b y siedliskiem o b c o ś c i , i n n o ś c i , w r o g o ­ ści. Pozostałe znaki nie mają już p o d o b n e j n o ś n o ś c i , w każdym razie nie będą miały jej same przez s i ę . . . " 1 2 Powie w i ę c folklorysta l u b e t n o g r a f s u m u j ą c p o w y ż s z e : o d ­ Nie można przy t y m n i k o m u zarzucić n i e w ł a ś c i w e g o o d c z y t a ­ kryliśmy i w y j a ś n i l i c z y n n i k i , które w p ł y n ę ł y na m o t y w a c j e t y c h , nia. Kto u ż y w a s y m b o l u , k o n d e n s u j ą c e g o treści i poruszającego co s p o w o d o w a l i , że o t o o d dziesięciu lat w k u l t u r o w y m pejzażu w y o b r a ź n i ę , nie g w a r a n t u j e sobie p o p r a w n o ś c i o d b i o r u . W t y m Podhala istnieje kaplica p o d T u r b a c z e m . P o d o b n i e sensie b a g n e t y w b i t e w pień kapliczki w s k a z u j ą bezmiar obszaru zapewne część p r z y b y s z ó w odczuwa i t o m o ż e mieć w p ł y w na ich gdzie u k r y w a ł się heros m i e j s c o w y , „ O g i e ń " , ale są też żelazem skojarzenia. D o d a ć też m o ż n a , że przy całej o r y g i n a l n o ś c i realiza­ w b i t y m w ciało ojczyzny. D l a t e g o też p o w i n n o się podkreślić, że cji pomysłu ma o n s w o j e a n a l o g i e w e w s p ó ł c z e s n e j kulturze t y p u w w y p o w i e d z i a c h r o z m ó w c ó w nie m a m y d o czynienia z w a r i a n ­ l u d o w e g o . J a k o przykłady służyć m o g ą k o ś c i ó ł z „ M a t k ą Boską t a m i t e g o s a m e g o — jak t o się m ó w i w f o l k l o r y s t y c e w o d ­ Kleberczyków", p a n o r a m a o b r o n y W i z n y , p o m n i k legionisty, 9 niesieniu d o l o k a l n y c h i n w a r i a n t ó w — j e d n e g o tekstu. Czy O d c z y t y w a n i e ( h e r m e n e u t y k a ) s y m b o l u może g o poszerzać." po t y m uznać rzecz za już w y c z e r p a n ą ? A n t r o p o l o g i a p r o p o n u j e P r z y p o m i n a m interpretację rzutu przyziemia kaplicy: krzyż. Krzyż krok następny, k t ó r y należy u c z y n i ć z p o m o c ą h e r m e n e u t y k i , Virtuti M i l i t a r i , V i r t u t i . . . dla papieża, z w y c i ę s t w o chrześcijaństwa wykorzystując ją na ile t o m o ż l i w e . w Polsce. A l e też w z i ę t a g l o b a l n i e s y m b o l i k a kaplicy, jej wnętrza i pomniki l u d o w e w o g ó l e — badacze n o t u j ą takie z j a w i s k o . 10 Maria J a n i o n napisała kiedyś, że w czasach t r u d n y c h i przeło­ i otoczenia o d c z y t y w a n a i rozumiana była j a k o zbiór z n a k ó w m o w y c h dla n a r o d u , uczestnicy społecznej k o m u n i k a c j i w trakcie o p i s u j ą c y c h tragedię Ojczyzny ( h e ł m y , orły, droga k r z y ż o w a ) . porozumiewania się c h ę t n i e j p o s ł u g u j ą się s t e r e o t y p a m i , a sztuka G d y ma się p r z y s w o j o n y w s p ó l n y system s y m b o l i c z n y — g d y popada w banał, b o w i e m potrzeba raczej z n a k ó w i f o r m dla idei i pojęć nie zaś n o w y c h r o z w i ą z a ń a r t y s t y c z n y c h . 11 Dziesięciolecie 1 9 7 9 — 1 9 8 9 okazało się w n a j n o w s z e j historii Polski okresem przełomu, w k t ó r y m s p o l a r y z o w a n e s p o ł e c z e ń s t w o z j e d n o c z y ł o się przeciw t z w . „ w ł a d z y " p o d w s p ó l n y m z n a k i e m „ S o l i d a r n o ­ porzuca się s t a n o w i s k o w i d z a 1 4 — m o ż l i w a jest relacja her- meneutyczna. s y m b o l integruje różne płaszczyzny — kosmiczną, t e o l o g i ­ czną, a n t r o p o l o g i c z n ą , egzystencjalną, scalając wszystkie te p o z i o m y nie stapia ich w j e d n o . . . " 1 5 ś c i " . Opierając się później presji jaką w o b e c n i e g o z a s t o s o w a ł a Taka natura s y m b o l u p o z w a l a p o ś w i ę c i ć kaplicę p a p i e ż o w i „ w ł a d z a " , d o p r o w a d z i ł o ostatecznie d o jej u p a d k u . W t a k i c h i n a r o d o w i . Papieża p o z w a l a postrzegać j a k o „ s w o j e g o " i r ó w n o ­ w a r u n k a c h treści i idee w y p o w i a d a n o w s p o s ó b jaki przedstawiła cześnie reprezentanta to Maria J a n i o n . N o ś n i k a m i t y c h treści b y ł y znaki z w i ą z w a n e i s y m b o l i c z n y sens J e g o n i e z w y k ł e j postaci w umieszczonej na z tradycją n a r o d o w ą . Z tej sfery p o c h o d z ą s y m b o l e , które „ d a j ą d o k a p l i c y d e d y k a c j i : „ P a s t e r z o w i — pasterze". Tak też o d c z u w a j ą pewnej d u c h o w o ś c i , widzieć fizyczny myślenia" także w p r z y p a d k u k a p l i c y s p o d Turbacza. O n e są mistykę gór i ich hierofaniczny w y m i a r c i , którzy uważają, że g d y czytelne. Pisze hermeneuta: trudzą się z d o b y w a j ą c w y ż y n y idąc na mszę p o d Turbacz, t o Poza kręgiem w i a r y i m u r e m ś w i ą t y n i relacja h e r m e n e u t y c z na pojawia się t y l k o w g r a n i c a c h ' O j c z y z n y ' i w sferze p a t r i o t y z ­ mu: każdy jej ' s y n ' o ż y w i a n y ' u c z u c i e m ' p a t r i o t y c z n y m ' c h w y t a w lot' wszystkie ' z n a k i ' p r z e m a w i a j ą c e d o ń w jej i m i e n i u , p o n i e ­ o d b y w a j ą też d r o g ę d u c h o w ą ( „ m s z a ma t u większe z n a c z e n i e " ) b o p o w t ó r z ę za ś w . A u g u s t y n e m : „...Sercem w s t ę p u j e m y na w y ż y n ę i ś p i e w a m y pieśń s t o p n i . O g n i e m T w o i m — o g n i e m d o b r y m — pałamy i idziemy. W górę idziemy ku p o k o j o w i J e r o z o l i m y n i e b i a ń s k i e j . . . " 16 „ Ż y c i e s y m b o l i c z n e " k a p l i c y p o d T u r b a c z e m przekroczyło już intencje jej t w ó r c ó w . W kaplicy p r z y b y w a w c i ą ż n o w y c h e l e m e n ­ t ó w : e m a l i o w a n a tablica w b i a ł o - n i e b i e s k i e pasy z trójkątem i literą „ P " w j e g o p o l u , z w i e ń c z o n ą d r u t e m kolczastym, portret M a x y m i l i a n a K o l b e g o , ryngrafy M a t k i Boskiej, figurka Chrystusa F r a s o b l i w e g o , różańce, sznury s z t u c z n y c h korali, krzyżyki, szarfy, plakietki z r a j d ó w t u r y s t y c z n y c h , szkolne tarcze, pęki kluczy, j a k o dekoracje — d z b a n k i , h u b y , kłosy zbóż, ż y w e i suszone k w i a t y , liście, w r z o s y i t d . W s z y s t k o t o razem z w y p o s a ż e n i e m z n a n y m już z „ w y k ł a d n i w z o r c o w e j " t w o r z y coraz bogatszy w y r a z i atmosferę s y m b o l i c z n ą kaplicy. Jest to... „ . . . także c h w i l a , kiedy s y m b o l e nakładają się na siebie. W t y m miejscu zatrzymuje się hermeneutyka — niechaj przemawiają symbole..." 1 7 Wskazałem p o w y ż e j na p e w n e m o ż l i w o ś c i interpretacyjne sygnalizując t y m s a m y m p r o b l e m ogólniejszy, związany z o d ­ c z y t y w a n i e m t e k s t ó w s y m b o l i c z n y c h . W o d k r y w a n i u ich s e n s ó w trzeba brać r ó w n o c z e ś n i e p o d u w a g ę kilka rozwiązań. W o m a ­ w i a n y m p r z y p a d k u m a m y d o czynienia z „interpretacją w z o r ­ c o w ą " oddającą intencje t w ó r c y o b i e k t u , z tekstami l e g e n d o ­ w y m i , jakie krążą o kaplicy, z interpretacjami t u r y s t ó w i uczest­ n i k ó w n a b o ż e ń s t w i wreszcie z niniejszym tekstem. Każdy z nich istnieje dzięki i n n y m k o m p e t e n c j o m . Łącznie p o w s t a ł a więc struktura s y m b o l i c z n a , w i e l o k r o t n i e z a k o d o w a n a , p o d a t n a na dalsze inne jeszcze interpretacje. Nie m o g ę się w i ę c p o w s t r z y m a ć by nie dorzucić propozycji jeszcze j e d n e g p o d c z y t a n i a . T y m razem poprzez skojarzenia jakie p o d s u w a p e w i e n tekst literacki. J u ż o n sam może być kluczem interpretacyjnym: „...ściany c h l e w i k ó w , k o m ó r e k i b u d y n k ó w w s z y s t k o było p o m a l o w a n e farbami o l e j n y m i , a j e d e n obraz przechodził w d r u g i c h o c i a ż n i e w i e l e miały ze sobą w s p ó l n e g o . . . A t u , proszę p a n ó w , m a m y k u c h n i ę — w o ł a ł koźlarz — w c h o d z ą c t y ł e m d o pomiesz­ czenia. Tutaj w s z y s t k o m a m y p o m a l o w a n e : nie t y l k o ściany 35 �i sufit, ale i szafy i t o nie t y l k o na z e w n ą t r z , ale i w e w n ą t r z . Ściany k u c h n i lśniły jak w n ę t r z e pieczary. S m u t n i mężczyźni c a ł o w a l i ciężarne k o b i e t y , w tle b o d ł y się r o g a m i białe w o ł y , nad ł ó ż k i e m kięczała m ł o d a kobieta i myła w w o d z i e strumyka f l a k i . a w z d ł u ż szpaleru w i e r z b j e c h a ł m u z y k a n t z z a r z u c o n y m na ramię h e l i k o n e m na rzemieniu... Proszę z w r ó c i ć u w a g ę na t e n kredens, obrazy mają t u s w ó j ciąg dalszy w e w n ą t r z kredensu i ciągną się zeń na z e w n ą t r z — uśmiechał się pan Z e r k o . . . " 1 8 PRZYPISY 1 P. Ricouer, Egzystencja i hermeneutyka. Warszawa 1985 ( w y d . 2 ) s. 5 8 — 7 5 Z. B e n e d y k t o w i c z , Symbol w etnografii, „ P o l s k a Sztuka L u d o w a " R. 4 2 : 1 9 8 8 nr 3, s. 1 4 7 Tamże, s. 1 4 8 T. Kochański, Kaplica na Turbaczu. B i u l e t y n OTG PTTK na T u r b a c z u , l u t y — październik 1 9 8 9 ( d r u k u l o t n y ) . W g r o m a d z e n i u m a t e r i a ł ó w brali udział s t u d e n c i uczestnicy k o n w e r s a t o r i u m jakie p r o w a d z i ł e m w r o k u a k a d . 1 9 8 8 / 8 9 M . Gładysz, Góralskie zdobnictwo drzewne na Śląsku, Kra­ k ó w 1 9 3 5 , tenże, Zdobnictwo metalowe na Śląsku, K r a k ó w 1 9 3 8 K. Ł o z i ń s k a , „Więc oto idzie papież słowiański... „Roman­ t y c z n e t ł o m i t y c z n e g o w i z e r u n k u J a n a Pawła I I , „ P r a c e Etno­ g r a f i c z n e " Z N U J z. 2 7 : 1 9 9 0 , s. 3 9 Tamże, s. 41 A . J a c k o w s k i , Ryszarda Chlebowicza panorama obrony 2 3 4 9 8 7 8 9 36 Wizny, „ P o l s k a Sztuka L u d o w a " R. 3 9 : 1 9 8 5 nr 1/2, s. 4 5 — 5 8 , A . M a ł e t a , Ludowy pomnik legionisty, „ P o l s k a Sztuka L u d o w a " R. 3 5 : 1 9 8 1 , nr 1 / 4 , s. 1 5 1 — 1 5 5 A . J a c k o w s k i , Pomnik ludu, „ P o l s k a Sztuka L u d o w a " R. 3 5 : 1 9 8 1 nr 3 / 4 , s. 1 3 1 — 1 5 0 M . J a n i o n , Czas formy otwartej. W a r s z a w a 1 9 8 4 , s. 1 3 4 S. C i c h o w i c z , Cóż po hermeneucie w czasie biedy Polska Sztuka L u d o w a " R. 4 2 : 1 9 8 8 , nr 3, s. 1 7 3 Ricouer, o p . c i t , s. 6 6 — 6 8 Tamże, s. 6 9 B e n e d y k t o w i c z , Symbol..., s. 1 4 8 , Ricouer, Egzystencja..., s. 6 8 Ś w . A u g u s t y n , W y z n a n i a , X I I I , 9 ( t ł m . Z. K u b i a k ) . Ricoeur, o p . cit., s. 1 4 6 B. Hrabal, Bambini di Praga 1947 ( w : ) t e g o ż , Lekcja tańca dla starszych i zaawansowanych, P I W W a r s z a w a 1 9 6 7 , s. 8 3 — 8 6 1 0 1 1 1 2 1 3 1 4 1 5 1 8 1 7 1 8 � https://zbiory.etnologia.uw.edu.pl/files/original/d737a6893f01e0a7cbb583ae27f9d9da.pdf 1a22eca2793b41aa0d45432e768e1d5e Dublin Core The Dublin Core metadata element set is common to all Omeka records, including items, files, and collections. For more information see, http://dublincore.org/documents/dces/. Title A name given to the resource Polska Sztuka Ludowa - Konteksty Text A resource consisting primarily of words for reading. Examples include books, letters, dissertations, poems, newspapers, articles, archives of mailing lists. Note that facsimiles or images of texts are still of the genre Text. Dublin Core The Dublin Core metadata element set is common to all Omeka records, including items, files, and collections. For more information see, http://dublincore.org/documents/dces/. Relation A related resource oai:cyfrowaetnografia.pl:publication:2894 Date A point or period of time associated with an event in the lifecycle of the resource 2002 Identifier An unambiguous reference to the resource within a given context oai:cyfrowaetnografia.pl:2698 Title A name given to the resource Hermeneutyka i życie / Polska Sztuka Ludowa - Konteksty 2002 t.56 z.3-4 Description An account of the resource Polska Sztuka Ludowa - Konteksty 2002 t.56 z.3-4, s.27-28 Creator An entity primarily responsible for making the resource Robotycki, Czesław Language A language of the resource pol. Publisher An entity responsible for making the resource available Instytut Sztuki PAN Format The file format, physical medium, or dimensions of the resource application/pdf PDF Text Text capture metadata for PDF documents Text T ekst Dariusza Czai Zycie, czyli nieprzejrzystość. Poza antropologię - kultury jest bardzo dobrze napisany, z charakterystyczną dla tego autora erudycją. Zapewne umyślnie zostały w nim wyostrzone niektóre stwierdzenia, ponieważ cel autora jest wyraź­ nie polemiczny. Szuka on miejsca dla swoich koncep­ cji antropologii wśród rozmywającego się zakresu dys­ cypliny, gdyż na jej tereny wchodzi wielu innych spe­ cjalistów nazywających się do tej pory filozofami, filo­ logami, filmoznawcami, historykami, kulturoznawcami, historykami idei lub jeszcze inaczej. W ciągu ostat­ nich lat interpretacja w kategoriach antropologicz­ nych stała się powszechnym dobrem humanistyki i przedstawiciele wymienionych dyscyplin czują się obecnie antropologami, a przekonanie takie mają nie tylko oni. Dobrze więc się stało, że Dariusz Czaja pró­ buje rozpętać burzę mózgów, po której na nowo okre­ śli się to, czym zajmuje się antropologia i jakie ma możliwości poznawcze, tym bardziej że w skali polskiej sam przyczynił się swoimi tekstami do wspomnianego stanu nieokreśloności antropologii. CZESŁAW ROBOTYCKI Hermeneutyka i życie na marginesie rozważań Dariusza Czai to toczyć już sporów, bo nie wniosą one wiele do aktów poznania. Nie wyjdziemy bowiem dalej niż poza stwier­ dzenie, że życie przejawia się w fenomenach, a opis i po­ znanie mają charakter symbolizujący, metatekstowy, pojęciowy, metaforyzujący. Dodać jeszcze można, że kwestie statusu pojęć są pytaniami filozoficznymi. Przesłanie jego tekstu, które brzmi: „wracajmy do ży­ cia, omijając nic już nie znaczącą opisową hipostazę kategorię «kultura». Antropologia powinna opisywać ludzką kondycję w całej jej złożoności", jest zaprosze­ niem do dyskusji. Oto kilka moich uwag dotyczących wybranych problemów przedstawionych przez Dariusza Czaję. 2. Hermeneutyka jako rozpoznanie rzeczywistości 2.1. Hermeneutyka nie ma wyłączności na inter­ pretowanie świata i życia. Całe jego obszary (poznawa­ ne empirycznie) nie poddają się interpretacji hermeneutycznej, dopiero sądy o tych fragmentach rzeczywi­ stości mogą być odczytywane na tenże sposób. 2.2. Hermeneutyka zjada własny ogon, gdy apeluje o rzeczywistość życia w rozpoznaniu antropologicznym, a dla ilustracji i realizacji tychże postulatów posługuje się literaturą lub filmową fikcją. Gdzież więc to życie. 2.3. Hermeneutyka jako sposób na życie jest sposo­ bem na niedostrzeganie życia w jego aspektach interak­ cyjnych (zbiorowych). Interpretacje hermeneutyczne, odnosząc do coraz dalszych skojarzeń, są komentarzami do rzeczywistości. Apel o dostrzeganie tajemnicy życia, o co upomina się Dariusz Czaja, jest, jak wiemy, elemen­ tem myślenia hermeneutycznego, ale trzeba też przy­ znać, że waga takiego apelu wzrasta, gdy spojrzymy na to z filozoficznej (metafizycznej) perspektywy. Nadaje to bowiem pytaniom antropologicznym głębi, jakiej nie mają pytania stawiane przez antropologów innych opcji. Z tych powodów hermeneuci pozostają dla mnie autora­ mi błyskotliwych tekstów dobrze przyjmowanych w róż­ nych środowiskach, jednak osobiście podejrzewam ich o rodzaj etycznego szalbierstwa związanego z ich wypo­ wiedziami utrzymanymi zawsze w wysokich rejestrach. 1. Zycie 1.1. Gdy Dariusz Czaja odwołując się do W. D i l thaya, proponuje nam zastosowane w opisie antropolo­ gicznym tegoż autora rozumienie życia, to warto zwró­ cić uwagę, że Dilthay podkreśla też fakt, że „eksplikacja ludzkiej istoty następuje w dziejach", powiadając dalej, że „dzięki świadomości historycznej osiąga czło­ wiek suwerenność w wydobywaniu z każdego przeżycia jego treści w pełnym oddawaniu się mu, bez jakichkol­ wiek uprzedzeń, tak jak gdyby nie było żadnego syste­ mu wiary czy filozofii, który mógłby go krępować. Zycie uwalnia się od poznawania za pomocą pojęć" (Rozu­ mienie i życie [w:] Wokół rozumienia, wyb. G. Sowiński, Kraków 1993, s. 61). Ale w innym miejscu pisze Dil­ thay o życiu, że jest to „interakcyjny układ istniejący między nami i naszym środowiskiem" (s. 62, tamże) Dochodzimy więc, mimo wszystko, do kategorii opiso­ wej (zdefiniowanej w sposób projektujący), a to prowa­ dzi do pułapki, której chce uniknąć Czaja, gdy rozpo­ czyna tekst od stwierdzeń odbierających moc heury­ styczną kategorii „kultura", ponieważ jest to, jego zda­ niem, hipostaza. 3. Degradujący charakter opisu kulturowego 1.2. Co więc różni kategorie opisowe (bo jednak są to kategorie) „kultura" i „życie". „Kultura" jest intersubiektywna, życie" - indywidualizujące, ale obie samego życia nie dotykają. Pytanie o to, co opisują wymienione kategorie, co jest ich istotą, to kwestia, o którą nie war- 3.1. Przekonanie, że poprzez opis antropologiczny dokonuje się redukcji osoby ludzkiej i jej tajemnicy, nie jest niczym nowym. Znamy to z wielu krytyk. Towarzy­ szyły one niejednej refleksji o człowieku ukształtowa27 �POLEMIKI nym kulturowo. Oskarżane były o to: strukturalizm, nurty semiotyczne, szkoły konfliktu społecznego i inne. Mimo to, wnoszą one niejedno do wiedzy o człowieku. 3.2. Przyjąć jednak trzeba, że „mowa" o życiu wyma­ ga kategorii i schematów. Co ważniejsze, należą one do „życia" jako jego nieodłączny składnik, tkwią one w sa­ mej istocie życia („życie w jego własnej istocie rozumie­ my dzięki kategoriom, które są obce poznaniu przyrod­ niczemu. Także i w tym przypadku zasadnicze znacze­ nie ma okoliczność, iż tych kategorii do życia nie stosu­ jemy a prori jako jakiegoś obcego mu elementu, lecz że tkwią one w samej istocie życia - Dilthay, tamże, s, 76). zu...), lub odnieść do innych dokonań poetyckich (by pozostać na tym samym poziomie możliwości - zobacz Wojciecha Bellona - balladę o „Czesku Piekarzu"). Do każdej z wersji kulturowego przetworzenia wspomnia­ nego faktu Dariusz Czaja potrafi przyłożyć miarkę me­ tafizyczną, bo jest człowiekiem i antropologiem subtel­ nym i inteligentnym. Stąd też jego apel o rozumienie jest postulatem etycznym i, jak rozumiem, o taki nowy wymiar antropologii się upomina. O antropologię z wiedzą filozoficzną, ale nie o filozofię. 5. Antropologia czy literatura 3.3. Jurij Łotman podtrzymywał swoje przekonania o semiotycznych mechanizmach kultury. Widać to w pracach, których przedmiotem jest historia. Tezy o stałym przekładzie kulturowym pozostają użyteczne przy analizie dziejów. Historia (kultura) dla Łotmana, to wielowątkowa i wielopoziomowa przestrzeń wymia­ ny dyskursów. 4.1. Nawiązując do Łotmana przypominam, że sztu­ ka to jeden z metajęzyków opisu kulturowego równo­ prawny innym, co silnie podkreśla tenże autor. O sztu­ ce jako rodzaju prawdy można mówić, gdy się o niej wie tyle, co prof. Juszczak (o jej ontologii, mocy odkry­ wania prawdy i tajemnicy istnienia). Ale wróćmy do życia (również tak, jak je rozumiał Dilthay) - ciekawe, co tym wszystkim wie pijany student lub absolwent ASP (nawet zakładając, że stan, którym go scharakte­ ryzowałem, jest wehikułem duchowych podróży). 5.1. Przykłady antropologii opisującej życie znajdu­ je Dariusz Czaja w literaturze. Tu odkrył życiową ma­ terię, tyle że właśnie, cokolwiek by o niej powiedzieć, jest ona literacko przetworzona. Do jego pomysłów dodam własny: kultura jako strumień świadomości. Moją ulubioną kiedyś lekturę Jamesa Joyce'a, Ulisses. Kultura trwa w nas jako nieustanny tok myśli, skoja­ rzeń, nawrotów do rzeczy, które już były, skłania do odbiegania w bok od rzeczywistości, wracania do głównego wątku działania, do kreowania własnego świata z kawałków, a mimo, w wymiarze ogólniejszym, toczy się wszystko stałym równym trybem. Jeżeli tak odczyta się Joyce'a, jeżeli tak rozumie się kulturę, to również w antropologii nie szuka się od razu porządku świata, wie się, że w tym, wydawałoby się, porządku ludzkich interakcji zjawiska ahistoryczne, niefunkcjo­ nalne, często niezrozumiałe długo trwają, inne nato­ miast łatwo zmieniają się. Jeszcze inne po latach zno­ wu pojawiają się w porządku kultury. 4.2. Kwestia wyczerpania heurystycznej mocy kate­ gorii „kultura" skłania do zastanowienia się, jak opisać mistyczne i egzystencjalne aspekty życia. Tu mam po­ dobne wątpliwości jak Dariusz Czaja, ale czy sztuka do tego wystarcza, tego nie jestem pewny. 4.3. Nawiązując do punktu 4.2., historię Henryka Kwiatka przez Marcina Swietlickiego opowiedzianą ję­ zykiem poezji, a zinterpretowaną przez Czaję w katego­ riach metafizycznych, można przełożyć na język antro­ pologii (zobacz np. rozważania Czarnowskiego, Tokarskiej-Bakir), na język folkloru (... mówił dziad do obra­ Dla mnie, by porównać się z Dariuszem Czają, Ulisses, jako narracja literacka, pozostaje analogią i prze­ tworzeniem dyskursu kulturowego, i tylko tyle. Nie uważam, że należy ją wprowadzać w miejsce dyskursu antropologicznego. 5.2. Postulat Dariusza Czai, by ogląd antropologicz­ ny przyjął skrajnie zindywidualizowaną postać, rodzi pytanie zasadnicze - czym będzie się on różnił od lite­ ratury? I na tym pytaniu kończę moją wypowiedź, do której skłonił mnie nie byle jaki tekst mojego kolegi z pracy. 4. Sztuka i prawda życia 28 �