41 50 4499 https://zbiory.etnologia.uw.edu.pl/files/original/0d69359bcc3a1ebbffae6f695250aaa8.pdf fd94a29dcfd870a93a805d03373c4de2 Dublin Core The Dublin Core metadata element set is common to all Omeka records, including items, files, and collections. For more information see, http://dublincore.org/documents/dces/. Title A name given to the resource Polska Sztuka Ludowa - Konteksty Text A resource consisting primarily of words for reading. Examples include books, letters, dissertations, poems, newspapers, articles, archives of mailing lists. Note that facsimiles or images of texts are still of the genre Text. Dublin Core The Dublin Core metadata element set is common to all Omeka records, including items, files, and collections. For more information see, http://dublincore.org/documents/dces/. Relation A related resource oai:cyfrowaetnografia.pl:publication:2961 Date A point or period of time associated with an event in the lifecycle of the resource 1995 Identifier An unambiguous reference to the resource within a given context oai:cyfrowaetnografia.pl:2765 Title A name given to the resource Kilka uwag na marginesie... / Polska Sztuka Ludowa - Konteksty 1995 t.49 z.1 Description An account of the resource Polska Sztuka Ludowa - Konteksty 1995 t.49 z.1, s.50 Creator An entity primarily responsible for making the resource Kubiak, Krzysztof Language A language of the resource pol. Publisher An entity responsible for making the resource available Instytut Sztuki PAN Format The file format, physical medium, or dimensions of the resource application/pdf PDF Text Text capture metadata for PDF documents Text Kilka uwag na marginesie... Krzysztof Kubiak W maju 1993 zorganizowaliśmy z Terencem Wrightem tydzień etnograficznychfilmówbrytyjskich. Po raz pierwszy w Polsce pokazali­ śmy tak dużą różnorodność szkół, podejść metodologicznych i okresów historycznych w filmie etnograficznym. Udało się dokonać projekcji kilkudziesięciu filmów. Tekst Terence'a Wrighta publikowany poniżej był wypowiedzią zamykającą nasz przegląd. Zorganizowaliśmy go, aby pokazać to, co było dotychczas nieznane; zwłaszcza że obecny czas sprzyja antropologii wizualnej, a coraz więcej osób deklaruje zaintere­ sowanie filmem etnograficznym. Wielka Brytania jest krajem gdzie istnieje „rynek" tego rodzaju filmów, a co za tym idzie mają one swą klientelę. Telewizja pokazuje cykle filmów etnograficznych. W tej chwili w Polsce nie odbywa się żaden cykliczny festiwal filmów etnograficznych, podczas gdy np. we Francji mamy kilkadziesiąt przeglądów i festiwali tego rodzaju rocznie. W praktyce osoby chcące obejrzeć antropologiczny, bądź „antropologizujący" film dokumental­ ny muszą zdać się na telewizję, gdzie, tego rodzaju programy pojawiają się sporadycznie. Nie daje to możliwości usystematyzowania gatunku choćby dla własnych potrzeb. To, co pokazaliśmy podczas naszego przeglądu było bardzo różnorodne; dobre ale i złe, przykuwające uwagę i, dla wielu, nudne, muzyczne i mówione, obiektywne i subiektywne, surowe i starannie zakomponowane... Etnografia i antropologia jeśli mają mieć sens muszą służyć toleran­ cji, budując ją również wśród nas samych - badaczy. Tak samo jak antropolog odkrywa, że „oni" - tubylcy mają dusze, tak też etnograf robiący filmy potrzebuje otwarcia się na inne, niż nasza własna, tradycje dokumentu filmowego. Przykładem tego „innego" był choćby telewi­ zyjnyfilmThe Kawelka: Ongka 's Big Moka pokazujący Papuasa Ongkę wydreptującego i wykłócającego się ze współplemieńcami o zor­ ganizowanie monstrualnej uczty zwanej Wielką Moką. Jest to opowieść snuta od strony Ongki - wodza, a zarazem, organizatora uroczystości będącej darem dla innych plemion. Film jest spokojny. Jego problem to sprostanie honorowej powinności, którą jednak można odwlekać w cza­ sie na wiele, wiele lat. Film oddaje atmosferę mozołu, mordęgi w dreptaczym trudzie Ongki, by uzyskać kontrybucję wszystkich na rzecz uroczystości. Udaje się. Moka może się odbyć. Czujemy się tak jakby był to również nasz sukces. I wtedy, po blisko 2. godzinach filmu ukazują się napisy mówiące, że Moka odbyła się. I k o n i e c . Film pokazuje Papuasa przezwyciężającego trudności i kłopoty jako zwyk­ łego człowieka, bliskiego nam wszystkim. Pod względem oglądalności był to największy sukces serii „Dis-appearing World" z Granada Television. Kolejnym „innym" był piękny, głęboko humanistyczny film Two girls go hunting, zrealizowany w Etiopii. Autorka (Lydall) prawdziwie i wiarygodnie ukazuje przygotowania do małżeństwa widziane z perspektywy kobiety. Opowiadają o tym - młoda dziew­ czyna, chłopiec i starsza kobieta. Każde z nich przedstawia swój obraz małżeństwa; obawy, zalety, samotność każdego w podejmowaniu decyzji o założeniu rodziny. Widzimy, że to są l u d z i e , tacy jak my i zaczynamy wstydzić się naszych, stereotypowych wyobrażeń o Mu­ rzynach. Aby zobaczyć człowieka w innym należy, opisując jego kulturę, próbować ją zrozumieć. Znaczy to spróbować wykroczyć poza swoje własne, kulturowe ograniczenia. Odkryciem antropologiii wizualnej, dokonanym w wiele lat po udźwiękowieniu pierwszych filmów, było spostrzeżenie, że „oni" też mówią i co więcej mają coś do powiedzenia. Słowem przedstawiając inną, niż nasza, kulturę możemy zrezygnować z głosu narratora („colonial voice"), będącego wyniosłym i obojętnym objaśniaczem, na rzecz ich własnego głosu i języka. Daje się im wówczas prawo do wypowiadania poglądów na temat ich własnego życia, językiem ich własnych słów, pojęć, idiomów. Może to wzbogacić i nasze rozumienie świata. Ta rezygnacja z filtru kulturowego, będącego przecież w każdym antropologu, sygnalizowana jest choćby w tytułach filmów, takich jak The Kawelka: Onga's Big Moka czy Dor, Low is better. Jest to zabieg znany w reportażu, polegający na tym, że umieszcza się w tytule i tekście oryginalne wyrażenia. Podkreśla to egzotykę sytuacji i opisuje pozycję narratora, który pochodząc z nasze­ go świata przybliża nam nieznaną i nieosiągalną dla nas strefę. W reportażu, zwykle potem, następuje ostry, zewnętrzny język opisu. 50 Zaś w wielu pokazanych przez nas filmach opis nie jest ostry i spuentowany, jak często bywa w reportażu. Ukazywanie niespieszności rytmu życia poprzez tempo filmu jest zabiegiem ryzykownym i wymaga od widza, zarówno treningu w takiej tradycji, jak i - przede wszystkim - chęci zrozumienia i „wczucia" się w obcą kulturę. Oglądając zwykłe życie wraz z jego rytmem, jakby kapaniem chwil czasu, mamy często wrażenie obcowania z czymś prawdziwszym niż tylko fragmentaryczność artystycznej impresji czy chłodny, naukowy opis. Sprzyja temu zestawienie mowy z tym co asemantyczne, jakimś „ple,ple", mającym służyć, nie tyle, przekazaniu treści, co raczej podtrzymaniu kontaktu z drugim człowiekiem (np. Raju and his friends (Banks) Home from the hill (Dineen). Potrzeba dowiedzenia się „wszystkiego" o obyczajach, systemach pokrewieństwa, budownict­ wie, klasyfikacjach i taksonomiach, jest zgodna z naszą tradycją badawczą zrodzoną z kultury pisma. Zaś nasza tradycja filmowa pozwalałaby ujrzeć tych samych ludzi w egzotycznym jazgocie rytual­ nych tańców i mało jasnych, pogańskich obrzędów. W filmach jakie pokazaliśmy często nie ma opisu społeczeństwa. Jest za to dialog, dzięki któremu badacz-filmowiec zaprzyjaźnia się z Osobą(ami). Społeczeń­ stwo jest schowane za osobą. Pokazaliśmy też kino „obiektywne", gdzie obraz oddzielony jest od dźwięku a głos należący do zachodniego, europejskiego narratora opowiada i wyjaśnia co „oni" robią i jak żyją (The Trobriand Islanders - Powell). Taki zabieg nie dziwi nas przy oglądaniu telewizyjnych newsów, gdzie obraz nie jest ilustracją dźwięku i odwrotnie. I o ile wydaje się to być dopuszczalne w filmie przyrodniczym, to w naszym zestawie zabrzmiało to jak obcy dźwięk. Filmy Granada TV z serii „Disappearing World" bywają różne. Czasem dyskretny komentarz nie tylko nie razi, ale wydaje się w ogóle nie istnieć (np. The Kawelka...), czasem nie ma go wcale (The Eskimos of Pond Inlet Grisby), bywa też zupełnie konwencjonalny jak w filmie Baka: People of the Rainforest (Agland). Pokazaliśmy też prace filmujących etnografów - Raju... (Banks), Dor... (Boonzajer), Re­ claiming the forest (Henley), uzupełniające i rozwijające ich prace pisane, oparte na badaniach terenowych. Wspomniana seria „Disapearing World" podaje zawsze dwa nazwiska autorów - reżysera i ant­ ropologa, najczęściej autora książki lub cyklu artykułów o prezen­ towanej kulturze. Seria ta ma swoją stałą widownię w Wielkiej Brytanii. Czy w Polskiej TV jest szansa na zaistnienie takiegofilmuetnografi­ cznego? Dobrze by było. Niestety duża część telewizyjnej produkcji inspirowana jest płytkim, powierzchownym rozumieniem etnografii. Łatwiej doszukać się antropologicznej prawdy w filmach nie mających etnografii w tytule i deklaracjach ich twórców. Sami zresztą przy­ czyniamy się do trwania stereotypowego obrazu etnografa w mediach. Dla dziennikarzy, również telewizyjnych, etnograf to specjalista od różnych świąt (wtedy zwykle wzywa się go by wypełnił jakąś część programu), stroju i tańca ludowego, strzechy, dłubanych łodzi i kanibali­ zmu. Nie ma tu miejsca na próbę takiego opisu świata, by służył on jego zrozumieniu. Jest za to fascynacja innością i egzotyką. Uczucia te legły jako fundament naszej dyscypliny, lecz od tego czasu dokonała ona olbrzymiej refleksji, również nad sobą samą. Robiąc więc programy dla telewizji powinniśmy próbować wyjść poza dziennikarski stereotyp naszej dyscypliny. Magia i moc telewizji sprawia, że dociera ona do niewyobrażalnej (w tekście drukowanym) ilości odbiorców. Powinien to być dla nas argument „Za". Na razie „natura" naszej telewizji nie daje szans na emisję antropologicznych „dokumentów" o długości filmu fabularnego (jak niektóre filmy z serii D.W.), ale nie próbowaliś­ my wystarczająco wytrwale. Skoro akcent kultury przesuwa się na jej stronę wizualną (obecność TV w życiu codziennym, ofensywne plansze reklamowe na ulicach i drogach, przyrost ilości pism ilustrowanych) etnograf powinien tworzyć własne filmy i programy TV posługując się językiem filmu i telewizji. Przy powszechności techniki video może to wkrótce stać się faktem. Mam nadzieję, że wówczas będziemy musieli znaleźć sposoby dystrybuowania takiej produkcji, a problemem będzie wykształcenie widowni chcącej oglądać filmy i programy dające możliwość „ant­ ropologicznego" zrozumienia różnorodności świata. � https://zbiory.etnologia.uw.edu.pl/files/original/0bf0264b1b5a33b50e6cb720060591b6.pdf 5d6110fe21b85eea0078e6092337cf58 Dublin Core The Dublin Core metadata element set is common to all Omeka records, including items, files, and collections. For more information see, http://dublincore.org/documents/dces/. Title A name given to the resource Polska Sztuka Ludowa - Konteksty Text A resource consisting primarily of words for reading. Examples include books, letters, dissertations, poems, newspapers, articles, archives of mailing lists. Note that facsimiles or images of texts are still of the genre Text. Dublin Core The Dublin Core metadata element set is common to all Omeka records, including items, files, and collections. For more information see, http://dublincore.org/documents/dces/. Relation A related resource oai:cyfrowaetnografia.pl:publication:2963 Date A point or period of time associated with an event in the lifecycle of the resource 1995 Identifier An unambiguous reference to the resource within a given context oai:cyfrowaetnografia.pl:2767 Title A name given to the resource Bzij, zabzij, ja honorem ręce... Bójka wiejska - walka i rytuał / Polska Sztuka Ludowa - Konteksty 1995 t.49 z.1 Description An account of the resource Polska Sztuka Ludowa - Konteksty 1995 t.49 z.1, s.55-63 Creator An entity primarily responsible for making the resource Perzanowski, Andrzej Language A language of the resource pol. Publisher An entity responsible for making the resource available Instytut Sztuki PAN Format The file format, physical medium, or dimensions of the resource application/pdf PDF Text Text capture metadata for PDF documents Text Bzij, zabzij, ja honorem ręce... Bójka wiejska - walka i rytuał 1 Andrzej Perzanowski Bójka wiejska - równie wdzięczny to, co chętnie wykorzys­ tywany element barwnych opisów wsi; żelazny punkt opowiastek o zabawach czy weselach. Mało kto nie zna ze słyszenia tych obrazów: płoty w otoczeniu zabaw i wesel ogołocone ze sztachet (sztachety do bicia - koniecznie „z g w o ź d z i e m " ) , pokrajani młodsi i starsi uczestnicy rozrywkowych imprez. Finałem co dramatyczniejszych relacji bywa śmierć pana młodego i to jeszcze przed spełnieniem obowiązków małżeńskich. Krążą opowieści o krwi przelewającej się przez progi góralskich chałup podczas bitki - wszak każdy w Polsce wie, co górale potrafią robić najlepiej. Bitnik bywał bohaterem - wracającego z więzienia witano w specjalnie wybudowanej na skraju wsi bramie (znów wątek góralski). Postrzeganie bójki przez osoby spoza społeczności wiejskiej wpisywało się idealnie w sposób jej widzenia a zwłaszcza przedstawiania przez samych uczestników czy bezpośrednich obserwatorów. Obcy oczekiwał barwnej opowieści, chłop zaś skwapliwie raczył go wersją zdarzeń w romantyczno-heroicznej konwencji. Taka perspektywa musiała zaważyć nad refleksją samych etnografów. Z małymi wyjątkami, bójkę traktowano marginalnie, jako kuriozum - poza tym może powinna być obiektem zainteresowa­ nia policji lub psychologów...? Baczniejszą uwagę spowodowało znalezienie się w polu obserwacji badaczy zagadnień związanych ze sferą zachowań łamiących przyjęte normy społeczne, swois­ tego „marginesu kulturowego" (zainteresowanie właśnie tym aspektem kultury w odniesieniu do dużych miast na pewno odegrało tu swoją rolę). Tymczasem bójka, potraktowana bez romantyczno-bohaterskiego skrzywienia a zarazem bez uprze­ dzeń, będąca jednym z elementów tworzenia się dynamicznej całości, jaką stanowi kompetencja kulturowa jednostki uczest­ niczącej w życiu zbiorowości, daje się badać na równi z innymi tradycyjnymi już przedmiotami etnologicznego namysłu. Ilustracją zmieniającego się stosunku do przedmiotu naszych zainteresowań może być skrótowe przedstawienie źródeł pisa­ nych doń się odnoszących. Najstarsze znane mi znajdują się u Jędrzeja Kitowicza i Kazimierza Władysława Wójcickiego. O ile Kitowicz więcej miejsca poświęca bójkom między studen­ tami szkół pijarów i jezuitów w Warszawie (wieś jest wspomniana przy opisie jasełek, które, zdarzało się, przedstawiały chłopów pijanych bijących się pałkami), to u Wójcickiego znajdujemy już całe ustępy poświęcone wyłącznie bójkom, takoż skłonności do nich u Mazurów: Co zaś do żołnierstwa, mają serce, i ran i śmierci lekkie wrażenie, bo się sami między sobą jak psy biją. Zły jarmark, kiedy tylko pięciu zabiją (Wójcicki 1841?, s. 344). Jakże podobne to do typowych wypowiedzi współczesnych, opisujących bójki odpustowe: Tutaj, jak nie było zabitego jednego, to odpust był 2 nieważny [ w l ] ; świadczy to tak o analogiczności, jak o wielkiej trwałości niektórych wyobrażeń dotyczących bójek, odpowiada też jednemu ze wspomnianych wyżej typów narracji, dramatyzu­ jącemu silnie okoliczności i konsekwencje bitek. Poza tę konwen1 Tekst jest skrótem pracy magisterskiej pt. Bzij, zabzij, ja honorem ręce. Bójki w kulturze wiejskiej na przykładzie Kurpiowszczyzny napisanej w Katedrze Etnologii i Antropologii Kulturowej (Uniwersytet Warszawski) pod kierunkiem dr. hab. Jerzego S. Wasilewskiego Liczby w nawiasach kwadratowych odnoszą się do przeprowadzo­ nych przeze mnie wywiadów; spis rozmówców podano na końcu artykułu. 2 cję wykracza natomiast pochodzące z początku wieku staranie Mariana Wawrzenieckiego, pragnącego zwrócić uwagę badaczów na sposoby, w jakie walczą nasi włościanie w rozmaitych kraju okolicach (1901, s. 254). Zainteresowanie Wawrzeniec­ kiego dotyczy sposobów bicia, terminologii, okoliczności bójek, nie ograniczając się do zauważenia zjawiska i prezentacji kilku co bardziej drastycznych obrazków. Pewnej porcji źródeł dostarczają XIX-wieczne czasopisma etnograficzne jak też pamiętniki chłop­ skie. Ich skąpość w pełni rekompensuje rola porównawczego odnośnika jaką odgrywają w stosunku do materiału współczes­ nego. Znajdujemy tu wspomnienie kułacznego boju (Rulikowski 1879) toczonego przez mieszkańców jednej wsi, podzielonych na antagonistyczne połowy; bójek podczas wesela, powodowanych wymianą ostrych przyśpiewek (Nawalany 1908), jak też zaciętych bójek między kosiarzami wychodzącymi pierwszy raz na łąki (Starkowski 1879). Wymienione pozycje, odnosząc się do bójek w ściśle określonym miejscu i czasie (Nowy Rok, pierwsza kośba) oraz posiadających swój cel (np. bujny wzrost traw) nie są tymi, na których opierałem swoją pracę. Bardziej przydatne były opisy bitek w ich najpowszechniejszej formie: na zabawie bądź weselu, a takie znajdujemy w pamiętnikach chłopskich (Słomka 1983, Bojko 1911), bądź rozproszone w literaturze etnograficznej. Najwięcej ich zebrał Franciszek Kotula (1962, 1979, 1989), poświęcając i m sporo odrębnej uwagi. Cenne było dostrzeżenie szczegółowych, ale istotnych kwestii, jak solidarność bójkowa kawalerki, tworzenie się grup bitników, hierarchia owych grup, folklor bójkowy. Pozostają jeszcze moje własne materiały terenowe z Kurpiow­ szczyzny (okolice Nowogrodu, Kadzidła i Myszyńca) i okolic Warszawy, stanowiące właściwą podstawę rozważań, jak też prace przydatne przy analizie wszystkiego, co było pośrednio związane z bójką, na przykład zabaw wiejskich i ich organizacji, terminologii, broni bójkowej, roli alkoholu, teorii dotyczących zabawy i istoty zachowań naruszających przyjęte normy kulturo­ we. Korzystałem, jak widać, przede wszystkim ze źródeł odno­ szących się do przeszłości (materiały terenowe także stanowią w głównej mierze wspomnienia - z okresu przedwojennego i do kilkunastu lat po wojnie), lecz moim celem nie jest jedynie przedstawienie bójek jako zjawiska historycznego. Co prawda w swej najbardziej interesującej, modelowej formie zdążyły w dużej mierze zaniknąć, lecz wnioski wypływające z ich analizy dają się przełożyć na zjawiska współczesne i to nie tylko te właściwe dla kultury wsi. Źródła stosunkowo najnowsze (Kłosowski, Kowalczyk, część moich materiałów terenowych,) wyraźnie wskazują na trwanie, jeśli nie niezmiennych form całej sfery zachowań związanych z bójką, to w każdym razie rządzącej nimi logiki. Wciąż mamy moim zdaniem do czynienia z istnieniem kawalerki, pojmowanej jako grupa wieku, i jej atrybutami - poczuciem odrębności, specyficznym statusem w obrębie społeczności, solidarnością, potrzebą pokazania się. Należą do nich także działania ogólnie związane z rozrywką, zabawą i momentami stykania się z innymi grupami kawalerów. Badania nad współczesnością mogłyby rzucić światło na tak istotne kwestie, jak zhierarchizowanie grup kawalerów, istnienie powtarzających się sekwencji zachowań w czasie bójki (dalej zwanych przeze mnie scenariuszem bójki), typowej broni bitkowej, terminologii etc. Przyjąłem, że określenie mechanizmów kultury wsi (także tych 55 �istniejących w przeszłości) daje w tym szczególnym przypadku do rąk narzędzie możliwe do zastosowania przy badaniu analogi­ cznych elementów kultury masowej. Nie chodzi tu tylko o stosun­ kowo żywe plebejskie korzenie kultury miejskiej w Polsce. Da się zauważyć swoista zbieżność, by nie rzec przeniesienie pewnych sekwencji zachowań wiejskiej kawalerki („rządzenie", „szpano­ wanie", bitka) do współczesnej kultury miast (kibice, społecz­ ność bywalców dyskotek i zabaw). Dzieje się to jednak w bardzo zmienionym otoczeniu kulturowym: mieszkańcy miasta to nie względnie zamknięta społeczność wiejska. Związki łączące ludzi miasta (czy raczej ich brak) mają się nijak do różnorodnych, wszechogarniających więzi, w jakie zamotany był każdy uczest­ nik życia wsi. Zachowania wydawałoby się zdecydowanie de­ struktywne z punktu widzenia integracji społeczności były kształ­ towane kulturowo, umieszczane w ramach neutralizujących ich negatywne skutki. Być może ze zmianą otoczenia kulturowego związany jest fakt, że charakterystyczne dla współczesnej mło­ dzieży miasta zachowania naruszające normy kulturowe są utożsamiane z chuligaństwem, stawiane na granicy, za którą rozciągają się niebezpieczne obszary marginesu przestępczego. Przede wszystkim jednak konieczna jest analiza materiału tyczą­ cego kultury wsi. * Zabawy wiejskie wszelkich rodzajów, wesela, a więc sytuacje najczęściej kojarzone z bójkami, nie są rzecz jasna jedynymi okolicznościami, w jakich mogło do nich dochodzić. Chciałbym także przedstawić mniej typowe okoliczności bitek, jak również zwrócić uwagę na sytuacje, które wywierają wpływ na ich przebieg, konsekwencje oraz specyfikę osób biorących w nich udział. Pozostaje jeszcze charakterystyka kawalerki wiejskiej, grup bitników, bójkowych hersztów, typowej broni bójkowej - tym kwestiom, jako ważnym, chcę poświęcić osobną uwagę w następnej kolejności. Przyjrzyjmy się zatem kolejno różnym sytuacjom bitkowym.. * Panie, nie ma tego kraju, nie ma tego zwyczaju, gdzie by było już tak jak w niebie anieli. Nie było tak. Ale, panie, ooo, co chcieli to robili. [w8] Przed pojawieniem się remiz strażackich, „domów ludowych" i świetlic, zabawy odbywały się w chałupach (muzyka), bądź - w ciepłe pory roku - na wolnym powietrzu (majówka). Chętnik pisał (1924, s. 112): Do tańca i zabaw Kurpie, szczególnie młodzież, są bardzo skorzy. (...) To tez nie tańczących dziewuch prawie nie ma na puszczy, a zabawy z muzyką urządzane są parą razy tygodniowo. Uwaga ta (a można j ą z pewnością odnieść także do innych terenów Polski) dobrze charakteryzuje rolę zabaw w egzystencji młodzieży. Zabawy urządzano stale, a brał w nich udział każdy, kto nie chciał być wykluczony z grupy kawalerki (miało to, jak zobaczymy, zasadnicze znaczenie w odniesieniu do bójek). Muzykę organizowało zwykle kilku kawalerów. Należało do nich wynajęcie dużej izby w czyjejś chałupie jak też opłacenie muzykantów. Powszechność bójek sprawiała, że nie każdy gospodarz chętnie użyczał izby, proszono więc kogoś bliskiego. Z drugiej strony starsi wykazywali wiele zrozumienia dla kawa­ lerki: zabawa była przecież niemal jedyną rozrywką dostępną młodzieży (jeden z moich informatorów wywodził w ogóle istnienie w każdej chałupie kurpiowskiej jednej dużej izby z faktu częstego urządzania muzyk). Informacje o zabawach przekazywa­ no sobie ustnie. Udział brali kawalerzy miejscowi oraz z kilku okolicznych wsi, natomiast dziewczętom nie wolno było uczest­ niczyć w muzykach poza wsią, co więcej, kawaler był zobowiąza­ ny przyjść do rodziców panny i poprosić ich o zgodę na zabranie córki, obiecując odprowadzić ją do domu. Poza tym przychodzili także ludzie starsi: młodzi gospodarze (orace) brali częściowo udział w tańcach, pozostali stanowili publiczność. Wytwarzała się w ten sposób bardzo charakterystyczna sytua­ cja: liczba kawalerów była o wiele większa niż panien, które pochodziły z jednej wsi i były zazdrośnie strzeżone przez miejscowych młodzieńców. Tańczono na zmianę - kolejno udostępniając parkiet kawalerom z innych wsi i pozwalając im na kółeczko, czyli kilka tańców. Jak widzimy, możliwość bójki była niejako wpisana w sam sposób organizowania muzyki. Bitka mogła być oczywiście planowana - gdy ktoś chciał zemścić się na konkretnej osobie (choćby za cięgi zebrane na poprzedniej zabawie!). Jeżeli natomiast nie planowano jej wcześniej, miała z reguły kilka typowych przyczyn: 1) Gdy miejscowymi kawalerami kierowała zazdrość o dziew­ częta z ich wsi: Była we wiosce zabawa, to przyjechali goście, nie. Brali dziewuchy do tańca i wojna już jest. Miejscowym się nie podobało, że im dziewuchy zabierają. [w21] Poza tym ładne dziewczęta mogły być obiektem zainteresowań kilku kawalerów: chęć odbicia komuś partnerki była doskonałą okazją do wszczęcia bitki. 2) Uczestnicy zabawy, mniej lub bardziej pijani, nie ustępowa­ li sobie wzajemnie przy decyzji, jaki taniec będzie grany: No i wtedy jeden i nożem drugiego tam pociągnął. w nos i tamuj w łeb, a jak tego, to i go [w9] Nie wolno było pozwolić, aby ktoś „ p o d s k a k i w a ł " , „ r z ą d z i ł " : o jak jeden prowadził kółko, rządził, później jak się ktoś napił, to też chciał tak samo rządzić, to zaraz następowało nieporozumienie. [w7] Kapitalne znaczenie miało tańczenie wsiami na zmianę - rzadko kiedy zmiana tancerzy odbywała się bez konflitów. W grę wchodziło podkreślenie własnego prestiżu, nie dopuszczenie, aby „rządzili" obcy. 3) Wiele bójek było prowokowanych. Tak należy zakwalifiko­ wać bitki o słynne „krzywe spojrzenie": Mało której zabawy, żeby się nie bili. Ten mówi kse, ten neć i to tak się o. Ten na tego spojrzał krzywo, ten na tego i już. [ w l 2 ] Należało „pokazać się", „postawić s i ę " , zwłaszcza przed obcym. Niebagatelną rolę odgrywali tutaj herszty, bijaki, bohaterzy, jak zwano kawalerów często wywołujących bijatyki. Poza tym, jak wspomniałem, spora część bójek była powodowana chęcią zemsty. Zabawa, taniec, sprzyjają wszelkiego rodzaju zaczepkom. Prowokujący, jeżeli jest we własnej wsi, może czuć się zupełnie bezkarny. Prowadziło to oczywiście do rewanżu, musiało bowiem dojść do sytuacji, że zaczepiający pojawi się na zabawie we wsi zaczepianego. Zabawa jest zresztą doskonałą okazją do załatwiania wszelkiego rodzaju starszych porachunków, nie związanych ze zdarzeniami na innej zabawie: jak ktoś miał na kogoś złość, to nie miał okazji, to przy zabawie się chciał pobić to już... [w4] Wielkie znaczenie miała solidarność kawalerki. Kawaler, w razie bójki nigdy nie był sam - bito się z reguły grupowo, rzadsze były bójki między dwoma młodzieńcami. Także ludzie starsi, obecni przy bójce, nie zawsze starali się rozdzielić zwaśnionych, często ciągnęli za swoimi (znaczenie udziału starszych ludzi w czasie bójek na muzyce było jednak raczej niewielkie). Odmiennym sposobem urządzenia i do pewnego stopnia kategoriami uczestników charakteryzowały się majówki, letni odpowiednik muzyki. Organizowano je szczególnie chętnie - nie było problemów ze znalezieniem lokum, przestawała też mieć znaczenie odpowiedzialność za stan miejsca do tańców. Majówkę robiono na wolnym powietrzu, na murawie, na smugu, pod lasem bądź nad rzeką, w miejscu które otaczano zielonymi gałęziami. Po �II wojnie zaczęto przygotowywać dechy bądź salę, jak zwano podłogę zbitą z odpadowych desek, otoczoną barierkami z drąż­ ków. Było tam wydzielone miejsce dla muzykantów, także ławka, gdzie mógł funkcjonować bufet z alkoholem. Ten sposób urządza­ nia zabaw istnieje na Kurpiowszczyźnie do dzisiaj. Dechy służyły do zabaw zwykle kilka lat, toteż do urządzających majówkę należało jedynie przystroić je zielonymi gałęziami i opłacić muzykantów. Kawalerzy z okolicznych wsi także tutaj przy­ chodzili zwykle z własnej inicjatywy, nie zapraszani. Skład uczestników na tradycyjnej majówce, to znaczy kiedy obecne były tylko miejscowe dziewczęta, nie odbiegał od tego na muzykach. Natomiast nie funkcjonowało tańczenie wsiami na zmianę, jeżeli od uczestników pobierano wejściowe (majówka zwana była wówczas „biletówką"). Prawa miejscowych i gości wyrów­ nywały się: nikt nie czekał, aby pozwolono mu zatańczyć. „Biletówki" jako zabawy o większym rozgłosie (często za­ praszano na nie okoliczną młodzież, stosowano pisemne ogłosze­ nia), gromadziły o wiele więcej uczestników. To, oraz fakt, że nie bawiono się w prywatnym domu sprawiało, że bójki na majów­ kach często były o wiele gwałtowniejsze niż te na muzykach. Powody pozostawały w zasadzie te same, natomiast prawdopodo­ bieństwo bijatyki rosło wraz z liczbą uczestników. Na muzyce, gdzie miejscowi miewali znaczną przewagę, wiele zaczepek i prowokacji nie prowadziło do bójki: słabsi ustępowali, obiecując sobie odpłacić antagonistom przy najbliższej okazji. Natomiast w sytuacji wyrównanych sił na majówce, gdy każdą wieś mogła reprezentować spora grupa kawalerów, dochodziło w razie zaczepki do natychmiastowej reakcji. Sytuacją wymuszone było też używanie przez bitników innej broni bójkowej. O ile na muzyce, poza przedmiotami specjalnie przygotowanymi do bicia, używano sprzętów domowych, sztachet z płotu itp., o tyle tutaj często posiłkowano się tym, co było najłatwiej dostępne, czyli... tym, co miano pod nogami: Jak te chłopaki doskoczyli, tylko fu! w te latarki, i sala patrzyć rozebrana! Normalnie, sala rozebrana, wszystko, boki, nawet i spód. Wszystko w ruchu [w2] (znaczące, że podczas opisywanej bójki Cyganie występujący w roli muzykan­ tów nie przestawali grać przez cały czas jej trwania; po zażeg­ naniu awantury bawiono się dalej, tyle że na ziemi - sala przestała istnieć). Poza wymienionymi rysami charakterystycznymi bójki mmajówkach nie różniły się od tych na muzyce. Nie jest też ściśle obowiązującą regułą, że zabawy pod gołym niebem były miejs­ cem szczególnie gwałtownych bijatyk. Na otwartym powietrzu odbywały się również najczęściej zabawy odpustowe. Chcę je jednak opisać oddzielnie, gdyż bójki do jakich tam dochodziło (a jeśliby wierzyć słowom infor­ matorów, trzeba by je uznać za element konieczny, na trwałe wpisany w przebieg zabawy odpustowej) miały zupełnie inny charakter niż opisane powyżej. Zabawa stanowiła nieodłączną część odpustu. Zawsze płatna, połączona była ze sprzedażą alkoholu, odznaczała się ludnością - uczestniczyli w niej ludzie z wielu wsi, także dziewczęta. O ile na zwykłych zabawach uczestnicy znali się przynajmniej z widzenia, o tyle tutaj, gdzie przychodzono także z innych parafii, wielu było sobie zupełnie obcych. Jednym z charakterystycznych rysów, jakim zapisały się odpusty w pamięci uczestników, było zbiorowe pijaństwo połą­ czone z bijatykami, gdzie religijna strona uroczystości schodziła na dalszy plan. Poza znanymi przyczynami bójek („rządzenie", żądanie różnych tańców przez uczestników, zazdrość o dziew­ czynę) należy wymienić kilka typowych dla zabawy odpustowej. Przede wszystkim odpust był świętem wszystkich, od dzieci po starców, i przez to stawał się miejscem, gdzie załatwiano najwięcej porachunków, można było mieć pewność, że spotka się upatrzoną osobę: cekoj, jak tylko tam spotakamy sie na odpuście, to ja ci pokaże. [w21] Na charakter bójek wpływał też fakt, że każda wieś była licznie reprezentowana. Ponieważ obowiązywała solidarność między mieszkańcami jednej wsi, dochodziło do bijatyk, w których wioska na wioskę sła - uczestniczyła tak kawalerka, jak starsi. Jak się zaczęli bić, to pięćdziesiąt chłopa się zebrało. Jeden za drugim, jeden za drugim. To na drugi dzień boso wracali, [ w l l ] Częściej niż na innych zabawach dochodziło do bójek prowokowanych, „o nic" - tu widać wpływ alkoholu, odgrywającego podczas odpustów większą rolę niż na innych zabawach. Być może przejaskrawiony jest obraz wyłaniający się z opisów odpustów, przeradzających się w gromadne bijatyki. Faktem pozostaje, że podczas odpustu przestawały często jak gdyby obowiązywać wszelkie normy zachowania. Bijatyki prze­ rywały nawet uroczystości religijne (procesja wychodzi, a tu z nożami, z kamieniami [w 10]), miewały też stosunkowo często tragiczny epilog: to tutaj najczęściej używano w bójkach noży i innej specjalnie przygotowanej broni. Z drugiej strony należy traktować ostrożnie wypowiedzi o ścielących się podczas odpus­ tów trupach (Tutaj, jak nie było zabitego jednego, to odpust był nieważny. Lub: tam jak były odpusty (...) to tam jak jednego nie zabili, to mówili, że słaby był odpust [ w l 7 ] ) . Podający te informacje potrafili przypomnieć sobie ze swojego życia jedynie pojedyncze przypadki zabójstw. W ich świadomości zaszedł prawdopodobnie proces podobny jak u autora słów: przed wojną jak się leli, na tych zabawach, mówi, to włosów i zębów, mówi, to mogłeś grabić. Tak się leli przed wojną. [w27] Z pewnością gwałtowność bijatyk na zabawach odpustowych, duża liczba uczestników - to wszystko przyczyniało się do powstawania stereotypowych wyobrażeń na ich temat. Bójki dzieliły tu los innych zdarzeń z przeszłości, ich postrzeganie jest pełne anty­ nomii, obejmując tak potępienie jak i rodzaj podziwu; bardziej jednoznaczny (nie zawsze negatywny) - jest stosunek do zdarzeń współczesnych. * Fragmentem uroczystości weselnych, podczas którego naj­ częściej dochodziło do bójek były tańce, toteż mamy tu do czynienia ze specyficzną formą bitek zabawowych. Wiadomo, że wesele było uroczystością nie tylko dla rodziny, ale także dla całej wsi, a nawet dla kawalerki spoza niej. Tańce weselne gromadziły sporą grupę nie zaproszonych gości, określanych rozmaicie w różnych regionach Polski: zapaśni goście (Kurpie), pasierby (Podlasie), pitasy (warszawskie), hołota, wieczorowi goście, psiarze, kindery (Rzeszowskie), wieczorki (Piotrkowskie i Siera­ dzkie), grabarze, ugorowi, przegłądasy, kuminiorze, przybyłe, (Łęczyckie i Łowickie), szewce (Skierniewickie), postronni (wie­ luńskie). Hołotę stanowili zwykle kawalerzy, z dziewczętami (częściej bez), czasem młodzi żonaci mężczyni. Kotula wspomi­ nając udział hołoty w weselach rzeszowskich (1989, s. 27), opisuje sytuację po I wojnie, kiedy to dochodziło do prawdziwych bitew z użyciem noży i innej broni: Powstały gromady, które jakby specjalizowały się w szantażach i robieniu awantur, na których często najgorzej wychodzili muzykanci. Bójki przeradzały się w rzezie, pozostawiając ofiary śmiertelne. Także na Kurpiach powodem bójek weselnych był z reguły konflikt między gośćmi weselnymi uzapaśnymi. O ile mi wiadomo, nie występowały tutaj (z nielicznymi wyjątkami) grupy specjalizujące się w szan­ tażowaniu wesel, z pewnością natomiast można mówić o specyfi­ cznym „sporcie" polegającym na nawiedzaniu wesela przez grupę kawalerów w celu „porządzenia'' na nim lub wręcz rozbicia go. Nie zaproszeni goście byli zwykle tolerowani przez weselników - częstowano ich wódką, ustępowano też miejsca do tańca na kilka „ k a w a ł k ó w " . Ich udział był przewidywany i niejako wpisany w koszty wesela. Wspólna zabawa mogła trwać i całą noc, często jednak dochodziło do bitek, przy czym konflikt mógł przebiegać w dwóch typowych płaszczyznach: 1) Kiedy hołota nie była związana z weselnikami czy młodymi i nie składała się z grup przybyłych ze wsi pochodzenia nowożeńców. Powtarzały się sytuacje z zabaw: obie grupy chciały tańczyć i żadna nie uznawała za „ h o n o r " ustępowania drugiej. Zapaśni uważali, że gościna im się należy, weselnicy zaś próbowali ich usunąć (obdarzając nierzadko obraźliwymi epiteta­ mi, jak cytowany przez Kotulę: dziady, plac\). W razie otwartej zaczepki tworzyły się dwie zwarte grupy bitników, a efekt bójki zależał od stusunku sił - słabsza strona była zwykle wypierana z chałupy (zapaśni goście przychodzili wieczorem, gdy weselnicy byli już mocno zmęczeni alkoholem, często więc to oni pozo­ stawali na placu boju). Lecz, jak wspominałem, bójka mogła być też sprowokowana, kiedy kawalerka przychodziła na wesele 57 �„rządzić", planując wywołanie awantury - wówczas oczywiście każdy pretekst był sygnałem do bijatyki. Jak kiedyś byłem na takim weselu, (...) I przyszli po prostu chłopaki rozpędzić to wesele. [w21] Przebieg zdarzeń był typowy: zapaśni żądali alkoholu i ustąpienia sali do tańca. Przy ich agresywnym zachowaniu było pewne, że dojdzie do bijatyki. Charakterystycz­ ne jest, że dopóki w bójce ograniczano się do bicia pięściami, bez użycia noży czy innej groźnej broni, nie musiała ona być powodem przerwania wesela (nie dotyczy to oczywiście wypad­ ków rozbijania wesel z premedytacją). Stanowiła nawet rodzaj tradycji weselnej, jak mówi muzykant z Rzeszowskiego (Kotula 1979, s. 351): Podczas tańców raz po raz wynikały sprzeczki i bicie „po wszorzach", czyli po łbach. Ale i to należało do obrzędów. 2) Stronami w bójce stawali się mieszkańcy wsi, z których pochodzili nowożeńcy. Kawalerka z obu z nich uczestniczyła w zabawie, zwykle w charakterze nie zaproszonych gości. W razie bójki podział następował więc także wśród weselników; stawali oni po stronie swojej wsi w sporze kto ma się bawić, czytaj: rządzić. Bitka mogła być w takim przypadku kontynuacją „tradycyjnego" antagonizmu między dwiema konkretnymi wsia­ mi, z których kawalerka stykała się często i ścierała na zabawach. Przychodziła też na wesele wykazać swą wyższość: Tak ta wieś chciała się wybić trochę: „No to my im musim zarządzić trochę''. [w23] * Powyższe opisy nie wyczerpują wszystkich okoliczności, w jakich zdarzały się bójki. Zwłaszcza jeśli w grę wchodziła zemsta. Większa bitka na zabawie, weselu bądź w innej sytuacji, z której jedna ze stron wychodziła mocno poszkodowana, mogła stanowić zarzewie długotrwałego konfliktu między kawalerką z dwóch wsi. Jej grupy urządzały wówczas na siebie prawdziwe zasadzki, kończące się zbiorowymi bijatykami. Pozajuż wymie­ nionymi (wszelkie zabawy, odpusty, wesela), za najbardziej sprzyjający po temu uznawano czas po niedzielenej mszy, w której przecież uczestniczyli mieszkańcy całej parafii. To już tak opowiadali, że jak pójdą do kościoła to się będą bili (...) Ci do domu z kościoła, a tamci zaszli, [w 13] Tego rodzaju bójki mogły być wydarzeniami odosobnionymi, bywały jednak przypadki zatargów długotrwałych. Przykładem - konflikt między dwiema kurpiowskimi wsiami (Nowogród i Mątwica) w latach 30. Trwał on około trzech lat i owocował regularnymi bitwami, często właśnie po niedzielnej mszy. Kawa­ lerzy wkładali wówczas na mszę dłuższe ubrania, aby nie widać było spod nich przygotowanych do bicia kociub - drewnianych, okutych na dole lasek. Pamięta się także o regularnych antagoniz­ mach między kawalerkami dwóch wsi, ciągnących się całymi pokoleniami. Powodem bijatyk bywały także akty indywidualnej zemsty. Pobicie lub choćby zaczepienie jednego z kawalerów kończyło się odwetem jego kolegów - na określonej osobie lub na kawalerce wsi, z której ona pochodziła. Zdarzało się zatem, że grupa kawalerów zjawiała się na zabawie (lub wybierała inne dogodne okoliczności) w celu pobicia konkretnej osoby. Jeden z rozmówców określił to jako polunek, co chyba dokładnie oddaje charakter takich zachowań. One także mogły być począt­ kiem dłuższych zatargów, przeradzających się w „tradycję" bójek między dwiema wsiami. Można stwierdzić, że niemal każda wieś (a raczej jej kawalerka) miała swojego zwyczajowego przeciwnika. Co ciekawe, bardzo często bywały to wsie bezpo­ średnio sąsiadujące ze sobą. Przy okazji tego typu sytuacji uwidacznia się swoisty rys bójek wiejskich: nawet w okresie regularnego bijania się młodych ludzi z dwóch wsi (pomijając nie tak częste otwarte „wojny''), konflikt nie przenosił się zwykle na życie codzienne, a przejawiał tylko w specyficznych okolicznościach: podczas zabawy, wesela, krótko mówiąc - przy zetknięciu się grup kawalerów, gdzie konieczne było podkreślenie własnego prestiżu, nieustępliwości, odwagi. Kawalerka prowokowała bójkę, gdyż ona to, posłużmy się słowami Kotuli, dawała najwięcej emocji i zadowolenia. I to 58 obojętne, zwycięska czy przegrana, ale taka prawdziwa, z rzeczy­ wistym przeciwnikiem. Bitka j a w i się więc jako rodzaj współ­ zawodnictwa, rywalizacji. * Bitkom towarzyszyły sporadycznie zabójstwa. Choć częstsze niż obecnie (ajednocześnie o wiele rzadsze niż to deklaruje wielu mieszkańców wsi!), pozostawały wydarzeniami wyjątkowymi, tragicznymi i , z nielicznymi wyjątkami, zdecydowanie potępiany­ mi. Mogły być nie zamierzone, przypadkowe, ale też bywały aktami osobistej zemsty lub niewątpliwego okrucieństwa. W naj­ bardziej typowych bójkach celem rzadko była śmierć przeciw­ nika. Nawet gdy posługiwano się nożami, wielokrotnie były to zwykłe scyzoryki, którymi można było pokrajać kogoś, lecz nie zabić - podkreślało to wielu informatorów. Właśnie powszech­ ność użycia noży podczas bójek przyczyniała się do wielu nie zamierzonych śmierci. Oczywiście zabójstwa bywały planowane jak też dokonywane z zimną krwią i okrucieństwem. Przy majówce, modlili się, modlili, cholera, dwa razy nożem. (...) Bo on miał jakaś był Baranek Boży, a on go pretensja do niego. [wl8] Jest to zdarzenie wyjątkowo drastyczne przez swoje okoliczności, lecz i podczas zabaw zdarzały sie równie nieprawdopodobne: i go kurde we czterech, tymi drutami [kolczastymi - A.P.] okręcili. Pchnęli go, tu, o. Niósł z Klembowa do Paska tak o w ręku, wnętrzności. No i tu gdzieś do Dobczyna doszedł i zmarł. [w2] Tak okrutnym jak powszechnym zwyczajem było też kopanie leżące­ go przez kilku nieraz kawalerów, co mogło skończyć się śmiercią. Jedyną sytuacją, kiedy zabójstwo nie spotykało się z potępieniem, bywała śmierć herszta, bijaka, a więc człowieka, który swoim częstym wywoływaniem bijatyk i awantur nastawiał przeciwko sobie całą społeczność. Za niemal naturalną kolej rzeczy uznawa­ no, że ów zadziorny zostawał w końcu przez kogoś odważnego zabity. * Czynnikiem o niewątpliwie dużym wpływie na charakter i częstość bójek był jak i jest alkohol. Pozostaje rozstrzygnąć, w jakim stopniu jest on „głównym s p r a w c ą " , a na ile czynnikiem sprzyjającym, lecz nie koniecznym dla powstawania bójek. Powszechne mniemanie wydaje się jednoznaczne i daje się streścić w stwierdzeniu: to wódka bije. Tymczasem, jak wynika ze źródeł (także z wypowiedzi moich informatorów) alkohol był dawniej podczas wesel i zabaw używany w stopniu daleko mniejszym niż obecnie (Na weselach tak nie bywało (...) Po kieliszeczku wódki tylko [ w 11 ]). Pito przed zabawą dla „humoru'', dla dodania sobie animuszu, lecz nie upijano się. W latach 1928-1938 ilość spożywanego alkoholu wynosiła od 0,7 do 1,6 litra spirytusu rocznie na osobę. Nie da się tego w żaden sposób porównać tak z okresem największego pijaństwa z lat 40. ubiegłego wieku (9,6 1. spirytusu per capita!) jak i z czasami obecnymi. Ilość spożytego alkoholu pozostaje więc w niezgodzie z twierdzeniami, że największe nasilenie bójek miało miejsce właśnie w okresie międzywojennym. Młodzież zaczęła używać alkoholu w większych ilościach dopiero sporo lat po I I wojnie, a jednocześnie nasilenie i gwałtowność bijatyk istotnie zmalała. Obecna kawalerka określana jest pod tym względem jako „kulturalniejsza", „mądrzejsza". Wydaje się zatem, iż nie istnieje prosta zależność między ilością spożywanego alkoholu a częstotliwością bójek. Najbardziej widoczny wpływ alkohol miał moim zdaniem nie na fakt dojścia do bójki, ale na jej przebieg - jest on w dużej mierze przyczyną gwałtowności bijatyk i ich okrucieństwa. Najpoważniejsze konsekwencje miewały właśnie owe z pijanymi uczestnikami, podczas gdy bitka między trzeź­ wymi kawalerami kończyła się z reguły na siniakach. Upojenie, powodując wzmożoną agresywność i nadpobudliwość sprzyja też powstawaniu zwyczajnych nieporozumień. Wyłania się też inna strona zagadnienia: istnieje w pewnym sensie obowiązek picia. Picie alkoholu jest na pewno sposobem na rozładowanie napięcia, dodanie sobie śmiałości, lecz uznane jest też za warunek dobrej zabawy. Czas zabawy jest czasem wyłączonym z powszedniości, �odrealnionym, a alkohol jest środkiem pomagającym pełnemu włączeniu się w odmienną rzeczywistość zabawy. Pozostawanie trzeźwym może być więc uznane za nieprzestrzeganie obowiązu­ jących aktualnie norm zachowania i prowadzić do odrzucenia: bo pan jest trzeźwy i obcy, a u nas takich biją (Kłosowski 1985, s. 236). Przy czym taki stosunek do trzeźwych dotyczy też swoich, nie tylko nieznajomych. Choć z ostrożnością należy traktować twierdzenia o zanikaniu bójek (nowe badania wykazują, że są one niemal równie częste co dawniej, zmniejszyła się jedynie ich gwałtowność), to szybko rosnące spożycie alkoholu przez młodzież nie wiąże się bezpo­ średnio z ich nasileniem. * Sztylety i noże do kieszeni włożę, Do ładnej dziewczyny zaprowadź mnie, Zabije mnie ktosi, albo ja kogosi, Bo mi sie czupryna na głowie podnosi! Boże! towarzyszy także współczesnym przemianom na wsi. Bywa, że nie mamy już do czynienia z paczkami reprezentującymi wieś czy jej część, ale z t.zw. stacjami, na które podzielona jest młodzież wiejska dojeżdżająca do pracy w mieście. Grupa składa się wówczas z kawalerów z kilku wsi, wsiadających do pociągu na jednej stacji PKP. Pociąg staje się jednym z miejsc urządzania zasadzek na antagonistyczne grupy. Płaszczyzna konfrontacji przenosi się więc z międzywioskowej na poziom nieco wyższy: kawalerzy reprezentują terytorium o nie określonych ściśle granicach, obejmujące kilka sąsiednich wsi. Owo terytorium (okolica), kategoria współtworząca tożsamość mieszkańców wsi jest jednym z elementów wpływających na specyfikę bójek. Jak wynika z poprzednich konstatacji pozostałe kategorie to wieś oraz jej część (np. „ b r z e g " wsi), ale też parafia. Bójki, w których istotną rolę odgrywają owe kategorie są zatem świadectwem istnienia kilku poziomów tożsamości lokalnej, lecz, chciałoby się rzec, także sposobem ich współtworzenia i podtrzymywania. * (Kotula 1962, s'. 245) Bohaterem bójek jest bez wątpienia wiejska kawalerka. Bitki indywidualne nie odgrywały tak wielkiej roli jak zbiorowe - w interesujących nas okolicznościach (zabawa, bójka) młodzie­ niec występował z reguły jako członek grupy kawalerów, zajmij­ my się zatem jej charakterystyką, nie zapominając o innych kategoriach uczestników bądź świadków bitek, wszak i oni decydują o ich specyfice: nie bez znaczenia pozostaje fakt, czy bójka odbywa się przy dziewczętach, kobietach lub starszych mężczyznach. Przedmiotem uwagi będzie zwłaszcza tworzenie się i funkcjonowanie grup kawalerów (paczka, wiara, hebra), obowiązująca w nich silna solidarność wewnętrzna (kolegaństwo), oraz herszty, bijaki, jak, między innymi, zwano bójkowych prowodyrów. Chłopiec zaczynał palić kawalerkę w wieku 16-18 lat, j u ż przedtem jednak bywał na zabawach, podglądał starszych kole­ gów (solidarność grupowa zapewniała w razie bójki bezpieczeń­ stwo także nieopierzonym kawalerom). Z zasady kawalerzy występowali w mniejszych bądź większych grupach, reprezen­ tujących poszczególne wsie bądź ich części (o ile we wsi była więcej niż jedna paczka). Nieczęsto zdarzało się, aby na zabawę do innej wsi szedł kawaler samotnie - właśnie ze względu na łatwość, z jaką mógł się stać obiektem zaczepki. Grupy owe, o zróżnicowanej liczebności (kilku - kilkunastu kawalerów) zwano rozmaicie: były więc kurpiowskie paczki, szajki, ugrupo­ wania, kliki, kupy, rzeszowskie hebry, wiary. Zbierały się one w dni powszednie popołudniami lub po niedzielnej mszy, i uda­ wały na zabawę w okolicy bądź, jak często tudzież trafnie to określano, paradowały (bywało, dążąc do spotkania z inną paczką). Nie jest przy tym żelazną regułą solidarne występowanie wszystkich kup z jednej wsi przeciwko wszystkim z drugiej. Możliwa jest sytuacja, ż e grupa popada w konflikt z innymi z własnej wsi, jednocześnie pozostając w dobrych stosunkach z paczką ze wsi sąsiedniej, bo: cała wioska to nigdy nie była tak w komplecie, żeby wszyscy byli tak zwarci, [w 18] Rzecz jasna, kawalerzy z określonej wsi nie musieli być podzieleni na ściśle wyodrębnione grupy. Do jednoczenia się dochodziło wówczas w „nagłej potrzebie" - w razie bójki, w obronie jednego z kolegów. Taki rodowód mogły mieć, jak wspominałem, długotrwałe konflikty między całymi kawalerkami z dwóch wsi (dosyć typowym schematem jest pobicie chłopaka „chodzącego" do dziewczyny do innej wsi przez tamtejszych kawalerów, za którego mszczą się wszyscy jego koledzy, co powoduje dłuższy zatarg). Przykładem samoistnego tworzenia się grup bitników bywała bójka weselna. Wiadomo, że zapaśni goście nie przy­ chodzili z jednej tylko wsi. W razie bójki potrafili jednak w sposób zwarty przeciwstawić się weselnikom, jeżeli ci nie potraktowali ich uprzednio odpowiednio godnie (co nie wyklucza częstych bitek między samymi nie zaproszonymi gośćmi). Powstawanie nowych sytuacji związanych z tworzeniem się grup bitników Istnieje możliwość, że w materiale źródłowym nie jest w pełni reprezentowana rola bójek indywidualnych, jako słabiej pamięt­ nych. Jednakowoż w obu rodzajach bójek niezmiernie ważną rolę odgrywał czynnik solidarności grupowej kawalerów, zwanej przeze mnie za Kotula, dla wyjątkowej celności terminu, kolegaństwem (Kotula 1962, s. 248). Oznacza ono wierność, braterstwo broni obowiązujące bitników. Szczególnie, oczywiście, w sytua­ cji zagrożenia - zaczepki bądź bójki, przedkłada się dobro całej kawalerki nad własne bezpieczeństwo. Przyładem kolegaństwa są opisywane przeze mnie akty zemsty za jednego z kolegów, fakt częstości grupowych bitek, gdy w grę wchodzi także prestiż, honor wsi. Kolegaństwo obowiązywało bezwzględnie, kto go naruszył, wypadał poza nawias życia wiejskiego (Kotula, op.cit.). Tłumaczył jeden z moich rozmówców komuś, kto odwodził go od przyjścia z pomocą kolegom: ja nie mogę tak zrobić, bo ja później nie wyjdę, na wieś nie wyjdę, nie dadzą mnie że ja stchórzył, uciekł, a ich tam pobili. [w9] Dodać trzeba, że solidarność z kawalerami obowiązuje w razie bitki także starszych mężczyzn (choć trudno tu mówić o kołegaństwie, słowo to określa raczej stosunki między kawalerami). Zwykle czują się oni w obowiązku stanąć po stronie „ s w o i c h " kawalerów nie zaś uspokajać zwaś­ nionych. Obowiązkowa solidarność w razie bitki była niezbęd­ nym warunkiem dla utrzymania równowagi sił na zabawach - każdy z kawalerów miał świadomość, że nie jest osamotniony, ale jednocześnie zdawał sobie sprawę, że jego potencjalny przeciwnik również nie występuje w pojedynkę. Dawało to więc z jednej strony poczucie bezpieczeństwa, a z drugiej studziło zapał co bardziej skorych do bitki młodzieńców. Jednak rola kolegaństwa nie jest tak jednoznaczna, jeżeli chodzi o jego wpływ na charakter bójek. Jemu to zawdzięczamy ich gwałtowność, przewagę grupowych bitek nad indywidualnymi pojedynkami. Stąd zdemolowane domy, ciężko ranni uczestnicy, znęcanie się kilku kawalerów nad jednym przeciwnikiem. * Odrębne miejsce należy się hersztom, bijakom, a więc tym uczestnikom zabaw, odpustów, wesel, ale nie tylko, którzy najczęściej przyczyniali się do powstawania bójek. Istnieje bogactwo określeń odnoszących się do tej kategorii bitników, przy czym j u ż w samym nazewnictwie daje się zauważyć stosunek mówiącego tak do nich jak do bójek w ogóle. Mówiono więc o: - hersztach, - bijakach, - awantunikach (ew. awanturnych), — nożownikach, — rozbójnikach, — zawziętych — zawadyjnych, - zaczepnych, - zadziornych (ew. zadziorach), - gierojach, - asach, - mocnych, - silnych, - przekornych, - bitnych, - wodzirejach. Zdecydowanie pejoratywne określenia to: - łobuz, - chuligan, - grandus. Taka też, niezupełnie jednoznaczna jest ocena bijaków. Chciałbym tutaj wprowadzić od razu konieczne 59 �rozróżnienie. Istnieje zasadnicza różnica między zadziornymi kawalerami, lubiącymi się bić, także choćby dla sportu, a tymi, którzy specjalizowali się w rozganianiu zabaw bądź terroryzowa­ niu wesel. Ich działalność posiada wszelkie cechy rozboju, co nie pozwala ich stawiać w jednym szeregu z wiejskimi bijakami, choćby ci prowokowali częste bijatyki. Obie te kategorie uczest­ ników bójek scharakteryzuję oddzielnie. Skłonność do permanentnego wywoływania bitek przypisuje się powszechnie takiemu a nie innemu charakterowi zadziornych: Ano, są takie charaktery, gdzie pójdzie na zabawę czy na wesele to zaraz bójkę wywołuje i awantury (...). Każda wieś posiadała kilku prowodyrów i z reguły oni też są obarczani (przyznajmy: słusznie) odpowiedzialnością za powszechność bójek, zwłaszcza za ich inicjowanie. Znano całe rodziny, z których kilku braci (nierzadko w towarzystwie ojca) cieszyło się złą sławą gierojów. Lecz, jako się rzekło, bitki z reguły angażowały większą liczbę kawalerów niż tylko owych zawadyjnych. Poza cechami charakterologicz­ nymi wpływ na postępowanie kawalerów miała zatem z pewnoś­ cią postawa naśladownictwa, zwłaszcza jeśli bijak był rodzajem autorytetu. Również omawiana chęć rządzenia, „pokazania s i ę " to czynnik owocujący postawą zadziornego. Konkluzja wydaje się więc taka, że bywali oni rzeczywiście kimś w rodzaju „dowódców", właśnie prowodyrów kawalerki. Swoją zawadyjnością bronili „ h o n o r u " danej wsi. Zwłaszcza w przeszłości ich rola mogła być bardzo zbliżona do opisanej. Kotula pisał o starych bitnikach i ich praktykantach (op. cit., s. 246), przywołując czasy sprzed I wojny. Wtedy było jeszcze miejsce dla hersztów - prawdziwych autorytetów dla dorastających podkawalirków: Natomiast z materiału kurpiowskiego z późniejszego okresu wynika, że prowodyrzy balansowali już wówczas na granicy społecznej akceptowalności, także wśród kawalerki. Oni to najczęściej posługiwali się nożami, rządzili na zabawach (jak do draki dochodziło to nożem od razu bił [ w l ] ) . Skutkiem było kurczenie się ich kręgu towarzyskiego, obawiano się ich nie­ obliczalności, często unikano wspólnych z nimi zabaw nie chcąc uczestniczyć w bitce. Bojąc się też ich zemsty, nie chciano się więc odwoływać do sądów w razie ciężkich pobić. Przyjrzyjmy się drugiej z kolei kategorii prowodyrów bójkowych, a są nimi rozbójnicy (odpowiednik rzeszowskich baciarzy), jak będę ich umownie określał. Ich działalność to już nie bitki, a terroryzowanie zabaw, a zwłaszcza wesel. Podkreśla się ich tężyznę fizyczną, ale też prostackość, chamskość. Indywidual­ nie lub grupowo nawiedzali wesela, zmuszając gospodarzy do częstowania siebie jadłem i alkoholem, muzykantów do przy­ grywania. Jak i w przypadku bijaków, słynne były rodziny, z których pochodziło po kilku rozbójników. Dopiero po upływie długiego czasu zmieniał się jednoznacznie potępiający stosunek całej społeczności - dotychczas snute są jeszcze opowieści o najbardziej znanych rozbójnikach i ich wyczynach, zwłaszcza zaś o zwykle tragicznej śmierci, gdyż: taki był awanturny, dotąd chodził, aż go zabili. Jak już się naprzykrzyło komuś. [w26] Zabójca był rozgrzeszany, śmierć awanturnika przyjmowano właściwie z ulgą (co z całą wyrazistością pokazuje przepaść między bijakiem a rozbójnikiem: śmierć kawalera podczas bitki była prawdziwą tragedią). Bitka, odbywająca się przy osobach postronnych - dziew­ czętach, ludziach starszych, czy tak zwanych krzykacach, ga­ piach, mówi nam nie tylko o ich roli w zdarzeniach, ale też rzuca światło na interesujące aspekty samego zjawiska. Udział ludzi starszych w bójce po stronie swoich kawalerów (miast od­ grywania roli mediatora między bijącymi się) ukazuje bójkę przede wszystkim jako formę rywalizacji między wsiami, jako moment, w którym należy dać wyraz integracji społeczności wioskowej (dodajmy jeszcze krzykacy, a otrzymamy pełne „wido­ wisko"). Dziewczęta nie opuszczały zabawy w momencie rozpo­ częcia bójki - umykały w kąty pomieszczenia bądź na ubocze, lecz nie do domu, gdyż bitka najczęściej była jedynie „przeryw­ nikiem' ' w zabawie, po którym wracano do tańców. Dziewczęta też (a także starsze kobiety) najczęściej występowały w roli 60 rozjemców a nawet obrońców, próbując zwłaszcza chronić swoich bitych krewnych - braci, kuzynów, mężów. Wychodziły też z tego, bywało, niewiele mniej poszkodowane niż sama kawalerka. Dziewczyna mogła wprawdzie uchronić kawalera przed pobiciem (bo to wtedy jak już dziewczyna, to przestają bić [w27]), lecz nie zawsze było mu to w smak - nie jest „honorem" zawdzięczać ratunek w takiej sytuacji kobiecie. * A którnego skalecyli, a sie obalił, to jesce i nogo ligał, [ w l ] Analizując zjawisko bitki nie sposób pominąć tak istotnej kwestii jak b r o ń bójkowa. Pod pojęciem tym, nieco mylącym może, rozumiem wszystkie rzeczy używane do bicia podczas bójek. Obejmuje ono przedmioty przygotowywane specjalnie z myślą 0 bitce („właściwa broń b ó j k o w a " , rzec można) jak też o innym przeznaczeniu, którymi posiłkowano się w bijatykach. Zacznijmy jednak od podstawowej „ b r o n i " , jaką było samo ciało bitnika. Większość bójek ograniczała się bowiem do okładania pięściami, kopania, bicia głową, także - drapania, ciągnięcia za włosy. Bicie pięściami, kopanie etc. - które bywało wstępem do większej bijatyki, kiedy chwytano za przedmioty będące w zasięgu ręki; dominowało w indywidualnych pojedyn­ kach. W końcu - zadowalano się własnym ciałem, gdy jakakol­ wiek inna broń była nieosiągalna (wtedy na pięści, jak nie było nic do ręki wziąść [w27]). Częste było kopanie przeciwnika, cechują­ ce się wyjątkowym okrucieństwem, kopano bowiem z reguły łażących. Robiono to, bywało, do zabicia bądź ciężkiego potur­ bowania. Rolę marginalnego dodatku odgrywało targanie się za czupryny, drapanie (pamiętamy słowa o przedwojennych bój­ kach, po których włosy i zęby „można było grabić"), uważane raczej za sposoby zarezerwowane dla kobiet. Podobnie bicie głową,, ów duński pocałunek, jak pisał Wawrzeniecki (1901, s. 254) było stosowane jedynie sporadycznie. Lecz bardzo często, tak w przeszłości jak obecnie, kawalerzy przychodzili na zabawę wyposażeni j u ż zawczasu w przedmioty do bicia - czy to planując bitkę, czy to chcąc zabezpieczyć się na jej wypadek. Pierwsze miejsce wśród nich zajmuje oczywiście nóż. Jego noszenie bywało swoistą pozą, nawet jeśli nie był używany do bicia; to samo dotyczy opisanych niżej okutych lasek 1 sprężyn. Na Kurpiach (...) 20 do 30 lat temu, to każdy kawaler taki starszy, chodzili w butach skórzanych z cholewami, i każdy miał zatknięty nóż za cholewę. (...) On go nie używał, ale miał. [w24] Liczne są opisy zabójstw dokonanych nożami, równie często jednak wspomina się o używaniu nie długich noży, a scyzoryków, nie mogących być przyczyną śmierci. Stąd być może powszechność określeń w rodzaju pokrajany, poszatkowany jak kapusta. Rzadszą, lecz bardziej interesującą bronią były sprężyny. Trudno stwierdzić, skąd bierze się aż taka ich popular­ ność, jednak pewne jest, że używano ich do bicia w wielu regionach. Były to więc stalowe sprężyny, bywało, osadzone na drewnianej rękojeści; niektóre posiadały też zamocowane na drugim końcu kawałki metalu: odważniki (funty, gwikty), babki do klepania kos itp. Przyrząd z dwoma ciężarkami zwany był dwufuntnikiem (kurpiowszczyzna). W całości broń mogła mieć ok. 25 cm długości. Do rękojeści sprężyny przymocowywano niekiedy rzemienne paski, utrzymujące broń w ręku (wareckie). Sprężyna podhalańska jest krótsza, z dwoma niedużymi kulkami na końcach. Rzeszowska gumszlaga była obciągnięta skórą, z ciężarkiem na końcu. Spokrewnioną ze sprężynami bronią były znane w rozwadowskiem gumoszlaki, kawałki węża gumowego, z ołowianym ciężarkiem z jednego, a skórzaną pętlą z drugiego końca. Równie charakterystyczną bronią były laski: kociuby, kulasy, lachy, lagi. Z bambusa (kupowane) lub dębowe (własnej roboty), okute metalem na dole, były ulubionym atrybutem kawalerki - noszenie ich było rodzajem mody. Kawalerzy „paradowali" z nimi jawnie (zabawa, odpust, niedzielne popołudnia) bądź ukrywali zawieszone na ramieniu pod paltem, jeśli planowali lub �obawiali się bitki. Mimo częstotliwości używania w bitkach i groźnego wyglądu, były kociuby stosunkowo bezpieczną bronią. Marginalną rolę odgrywała podczas bójek broń palna i kastety. Pierwsza pojawiała się rzadko, głównie w okresach bezpośrednio po wojnie. Kastety (boksy - rozwadowskie) były sporadycznie sporządzane przez wiejskich kowali, lecz i ich użycie w bitkach to rzadkość. Oczywiście większość, jaką stanowili ci bitnicy, którzy nie byli zawczasu uzbrojeni, była zdana na przedmioty znajdujące się w zasięgu ręki. To „arsenał" wyjątkowo bogaty, można też mówić o jego specyfice w zależności od miejsca bitki. Najbardziej urozmaicony jest zbiór przedmiotów używanych do bicia podczas muzyk i wesel, gdy bójka rozgrywała się w chałupie i jej otoczeniu. Niemal każdy element wyposażenia gospodarstwa był potencjalną bronią bójkową. A więc ławy, krzesła, talerze, garnki, dzbanki, butelki, tudzież siekacze i tłuczki do ziemniaków, miotły. Na podorędziu znajdowały się też zwykle v. idły, kosiska, młotki, orczyki, kłonice, siekiery. No i , rzecz jasna, słynne sztachety z płotów. Ich sława dorównuje powszechności użycia w bójkach: Płoty tam takie o, z tych sztachetów to nie dostojały. Jeszcze przeważnie tak jak gdzieś zabawy były w pobliżu, to nie dostały, [w 18] Specyfiką weselnych bitek było rozbieranie kuchni i pieców, zdarzające się w momencie, gdy hołocie udawało się wyprzeć weselników z chałupy. Kuchnie ulegały całkowitej destrukcji, ciskano fajerami, kaflami, blatami, cegłami. Swą odrębność zaznaczały bitki podczas majówek, gdzie, prócz innej broni, powszechnie używano desek z rozebranych sal do tańca. Jeżeli majówka odbywała się blisko pastwisk, używano czasem do bicia drągów z ich ogrodzeń. Pozostająjeszcze przedmioty zupełnie przypadkowe, używane w wielu okolicznościach, a więc kamienie, kije, kołki etc. Najpowszechniej posiłkowano się kamieniami, zwłaszcza pod­ czas grupowych bijatyk. W ostatnim przypadku kamienie były wybierane z pełną premedytacją, lecz generalnie przedmiotów tego typu używano z braku innej broni. Zupełne rozczarowanie spotyka badacza w przypadku kwestii potencjalnie bardzo interesującej, jaką są zasady i metody walki. Nie natrafiłem na żadne ślady reguł rządzących biciem. Jeżeli byto coś istotnego w bójce, to z pewnością skuteczność, nie styl walki: bił każdy jak mógł, jak mu się dało. [w27] Deklarowany jest też całkowity brak zakazanych sposobów bicia, na przykład kopania leżącego. Potwierdzenie istnienia pewnych reguł dotyczy miasta, gdzie częstsze były pojedynki między dwoma mężczyz­ nami, kiedy nie wolno było między innymi kopać, nie tylko leżącego. To może być odbiciem przeniesienia elementów sub­ kultury więziennej poza zakłady karne, zauważalnego w dużo większym stopniu w miastach niż na wsi. * Bitka, zjawisko powszechne i mające niebagatelne znaczenie nie tylko dla kawalerki, musiała ulegać do pewnego stopnia formie rytualizacji; być nie tylko zaburzeniem, zakłóceniem, bez reszty spontanicznym, ale nabierać cech „obrzędu" z jego ustalonym miejscem, czasem i następstwem zdarzeń oraz funkcją. Chcąc prześledzić stopień zrytualizowania bójek, zająłem się analizą dostrzegalnych typowych zdarzeń i ich sekwencji w czasie bitek, zwanych przeze mnie dalej scenariuszem bójki. Nie oznacza to oczywiście możliwości prześledzenia krok po kroku całego przebiegu wydarzeń podczas bójki, nawet gdyby udało się ustalić jakąś jej modelową postać. Istniały natomiast powtarzają­ ce się typowe układy zachowań w konkretnych okolicznościach i te z nich, które dają się wyodrębnić, zostaną scharakteryzowane. 1) Gaszenie lampy jako sygnał do bitki, to najczęściej występujący stały element bójki. / pierwszy ruch to potłuczenie lampy naftowej. Zeby ciemno było. [w24] Dotyczy to w głównej mierze muzyk, ale od zgaszenia światła zaczynano bitki także w czasie majówek. Jeśli bójka była zaplanowana, gaszono jednocześnie całe oświetlenie, a robili to „obstawiający" je kawalerzy, bywało, że na okrzyk gaś! Lecz i w razie nagle wybuchłej awantury wołano bić się po ciemku. W zamieszaniu po zgaszeniu światła dostrzec można pewien porządek. Dziewczęta umykały w kąty, na środku pozostawali bitnicy, mimo ciemności dobrze orientujący się, kto jest naprzeciwko kogo. Bójka zwykle nie powodowała przerwania zabawy, po pewnym czasie zapalano światło i wracano do tańców. Tego rodzaju przerywniki mogły mieć miejsce kilka razy w ciągu jednej zabawy - to jest zapewne przyczyną, dla której dziewczęta nie traktowały bitki jako powodu do powrotu do domu. Krótkie bójki po ciemku, bez poważnych następstw i to kilkakrotne w ciągu zabawy, stanowią typ najpowszechniejszy. To właśnie owe bitki dla „honoru", „pokazania s i ę " . Czemu jednak służyło gaszenie światła, skoro kawalerka nie obawiała się otwartych awantur w innych sytuac­ jach? Wiele wskazuje na to, że czyniono to z chęci dalszego ograniczenia negatywnych następstw bójki, choćby zemsty. Bójka miałaby pozostać rodzajem rywalizacji między grupami kawalerów, przynależnym do czasu zabawy, nie zaś do czasu codzienności. 2) Rozbieranie kuchni. Było elementem typowym szczegól­ nie dla bitek weselnych, rzadziej zdarzało się podczas muzyk. Pamiętamy, że powodem bójek weselnych był zwykle konflikt weselników z hołotą, która mogła przyjść z zamiarem wywołania awantury, jak w słowach śpiewki (Kotula 1962, s. 248): Co to za wesele, co tu nie ma bitki, Nie ma tu kto zacząć wrzawy dla rozrywki. Dążyła ona wówczas do wyparcia gości weselnych z izby do tańca. Dochodziło do bitwy na przedmioty ciskane przez drzwi i okna w obie strony. Regułą było, iż „oblężeni" w izbie zapaśni rozbierali kuchnię, używając jej części do bicia. Sytuacja owa trwała i do kilku godzin, kończyła się zaś zwykle rejteradą zapaśnych. Takie ich zachowanie wydaje się na pozór nie­ zrozumiałe: kontynuowanie tańców było właściwie niemożliwe ze względu na nacierających weselników. Poza tym kawalerka, która rozbijała wesele była w danej wsi obca i w ostatecznym rachunku nie mogła liczyć na wygraną. Zważywszy jednak, że bijatyka była planowana, musiano brać pod uwagę jej typowy przebieg i możliwe konsekwencje. Pamiętając przy tym o fakcie, że bójka bywała traktowana jako stały, oczekiwany niemalże (co wcale nie oznacza: pożądany!) element wesela, opisany charak­ terystyczny bieg wypadków staje się jeszcze jednym wariantem scenariusza bójki, traktowanej, mówiąc słowami muzykanta weselnego jako należącą do obrzędów. 3) Niszczenie sal do tańca podczas majówek to zjawisko 0 charakterze analogicznym co rozbieranie kuchni w trakcie bitek weselnych. Potencjalni bitnicy doskonale zdawali sobie sprawę, że w każdej chwili mają pod nogami szybko dostępną broń. Zresztą sprawność, z jaką potrafili rozebrać dechy, zbite bądź co bądź solidnie, świadczy też o daleko posuniętej wprawie. Bitka 1 zniszczenie sali nie musiały być znakiem końca zabawy, co wymownie świadczy o oswojeniu bijatyki jako zjawiska. Jak już wspomniałem, rozebranie sali mogło być poprzedzone zgasze­ niem światła, co rozszerza sferę rytualizacji na kolejną część działań związanych z bitką. Z tego co dotychczas zostało powiedziane, wyłania się obraz zjawiska odmienny od ukształtowanego w potocznym rozumie­ niu: bitka przestaje być fenomenem o całkowicie nieprzewidywa­ lnym toku i finale oraz wywierającym definitywnie destruktywny wpływ na kulturę w jakiej istnieje. Nie obejmuje to całego pola semantycznego określonego pojęciem bójki, a raczej dotyczy jej najpowszechniejszego typu z konieczności noszącego znamiona modelu. Nieświadomej typologizacji bitek dokonują zresztą i sami ludzie wypowiadający się o nich, co widać w zróż­ nicowaniu słownictwa. Opowiadanie o „ z w y k ł e j " bójce nie nastręcza nikomu większych trudności; istnieje bogactwo okreś­ leń na samą bójkę, bicie i bijących się (kwestia terminologii bójkowej, podobnie jak folklor bitkowy, zostały w artykule, ze względu na ograniczoną jego objętość, jedynie zasygnalizowane). Natomiast przedstawienie zdarzeń wyjątkowych, tragicznych, 61 �wymaga też specjalnej terminologii. Należą do niej choćby takie określenia jak krzywda, bandytyzm. Pierwsze nie bywa używane w odniesieniu do konsekwencji zwykłej bitki, tak samo drugie: bitnik mógł być określany jako chuligan, bijak, ale nie jako bandyta. Jednym z celów rozważań nad bitką była chęć określenia jej roli w życiu społeczności wiejskiej, ustalenie charakteru zależności między bójką a funkcjonowaniem grupy. Analiza okoliczności bójek, uczestników i motywów ich postępowania oraz stopnia społecznej akceptacji wskazuje bezpośrednio na kawalerkę jako na głównego aktora wydarzeń i zainteresowanego przedmiotem naszej refleksji. Jej też poświęcę na koniec więcej miejsca. Przedtem kilka zdań tyczących konfliktu i możliwych odniesień tego pojęcia do zjawiska bitki. Rozumiany jest on jako sprzecz­ ność interesów, poglądów, niezgodność, spór. Mówi się też ogólnie, iż powstaje wówczas, gdy istnieje jakieś dobro, które nie może być jednocześnie w posiadaniu wszystkich doń preten­ dujących, a dobrem tym może być stanowisko, rzecz, słuszność, władza lub cokolwiek innego (Reykowski 1984, s. 64). Niepo­ dzielność dobra nie musi być przy tym rzeczywista - wystarczy, że jest ono za niepodzielne uznane. Konflikt jest przyczyną walki o porządane dobro. W jakich okolicznościach bójka jest wynikiem sprzeczności interesowi Pamiętamy, że można tak zakwalifiko­ wać wiele bitek na zabawach i weselach. Dążenie dwóch grup (kawalerów miejscowych i „ o b c y c h " , weselników i hołoty) do opanowania sali do tańca staje się impulsem do walki. To samo dotyczy walki o dziewczęta. Dobrem jest tutaj (w rozumieniu czegoś wykazanego, udowodnionego) „ h o n o r " , „rządzenie", a zatem prestiż. Brakiem „ h o n o r u " byłoby dać wyprosić się z sali do tańca, pozwolić „rządzić" obcym. Lecz, zauważmy, dobro, jakim staje się prestiż, wcale nie musi być explicite uznawane za niepodzielne: bitka dla podkreślenia prestiżu nie powstaje z chęci zagarnięcia dla siebie wyłączności na „rządzenie". Istotą jest okazanie, że jest się „ h o n o r o w y m " , oraz prowokowanie drugiej strony, aby dowiodła swojego prestiżu. Nie mamy tu więc do czynienia ze sprzecznością interesów czy wartości. Rzecz w za­ chowaniu równowagi w dostępie do dobra wspólnego dla rywali­ zujących. Wyróżnia się także typ konfliktu destruktywnego, przebiegają­ cego zgodnie z zasadą „zwycięstwo jest niepodzielne' ', „albo my, albo o n i " (tamże, s. 65). Większość bitek nie pokrywa się z tym schematem. Rzadko mamy do czynienia z dążeniem do znisz­ czenia przeciwnika. Stąd istnienie scenariusza: zabawa - gaszenie światła i bójka - zapalenie światła i dalsza zabawa. Jedynie bójki wywoływane w celu rozbicia zabawy, wesela przez rozbójników, oraz będące aktem zbiorowej zemsty lub bezpośrednią konsek­ wencją picia alkoholu, mieszczą się do pewnego stopnia w wy­ mienionym typie konfliktu. Nie dostrzegamy tutaj owej swoistej gry, rywalizacji, demonstrowanego „ h o n o r u " . Kawalerzy ze­ mszczą się lub zostaną bez litości pobici. Rozbójnik sterroryzuje wesele bądź grozi mu okrutna zemsta, a nawet śmierć. Kawalerka wiejska, jako że awansowała na „głównego win­ nego' ', zasługuje jako taka na odrębną uwagę. Pożyteczne będzie moim zdaniem potraktowanie jej jako grupy wieku, z jej częściową formalizacją, trwałym członkostwem, organizacją wedle kryterium wiekowego. Grupa wieku może mieć swych przywódców, ustaloną hierarchię i strukturę, nazwę, pieśni, odrębny status wobec reszty społeczności. Jej członkowie po­ czuwają się do wspólnoty i odrębności wobec innych grup wieku. Jedynie kwestie sformalizowania i stałego członkostwa mogą budzić tu pewne wątpliwości: w obrębie jednej wsi bywa kilka grup kawalerów, skład ich jest płynny. Określenia kawalerka nie można wprawdzie uznać za nazwę własną grupy, jest ono jednak powszechnie jednoznacznie rozumiane. Oznacza grupę mło­ dzieńców, nie posiadających jeszcze statusu dorosłych, będących w swego rodzaju okresie „przygotowawczym". Pozostałe cechy wymienione w definicji grupy wieku przystają pełniej do kawale­ rki. Istnieje więc rodzaj dyscypliny wewnętrznej, silne poczucie solidarności, zadziorni bitnicy odgrywają sporadycznie rolę auto­ rytetów. Status kawalerki jest zdecydowanie wyodrębniony spo­ śród innych grup społecznych: tolerowane są takie jej działania, niezgodne z normami kulturowymi, które wymagają określonych przywilejów. Śpiewki bitkowe (aspekt pominięty w artykule) służyły dodaniu animuszu oraz prowokowaniu innych paczek, hebr. Potraktowanie kawalerki jako grupy wieku rzuca nowe światło na znaczenie bitek oraz implikuje konieczność zajęcia się kilkoma szczegółowymi kwestiami. Po pierwsze, rola integracyjna bójek. Były one sprawdzianem solidarności i lojalności każdego kawalera. Fakt przynależności do zwartej grupy był w równym stopniu źródłem poczucia bezpieczeństwa w sytuacjach konfliktowych, co przyczyną owych właśnie sytuacji. Jest to mechanizm samonapędzający się: jedna ze stron demonstruje „ h o n o r ' ' i solidarność, druga jest zobowiązana do reakcji analogicznej. Sytuacja bitki uwidacznia też pewien wpływ faktu przynależności każdego młodzieńca w odpowiednim wieku do kawalerki na integrację całej społecz­ ności. Ma to miejsce w przypadku czynnego udziału w bitce starszych mężczyzn, angażujących się po stronie „swoich" kawalerów. Dotykamy tu kwestii pośredniego wpływu bójek na przyszłe dorosłe życie mężczyzn. Zabawy wiejskie, jedna z nieli­ cznych rozrywek, ściśle wiązały się ze sferą życia seksualnego, kojarzeniem się małżeństw. Przy obowiązujących kanonach zachowania w konfrontacji z rywalem, bójka i okoliczności jej towarzyszące stanowiły w pewnym sensie o wartości kawalera. To z kolei wiąże się z problemem nazwanym przeze mnie przymusem bójki. Przynależność młodego mężczyzny do kawa­ lerki była jednym z istotnych elementów pełnego jego uczestnict- Jedno z narzędzi bójek - sprężyna z kulkami 62 �wa w kulturze. Łączyło się to z uczestnictwem w zabawie, koniecznością „ o b r o n y " swojej dziewczyny etc. Nie wynika z tego, iż kawaler musi odznaczać się bitnością - tutaj swoją rolę odgrywali przeróżni bójkowi prowodyrzy. Kawaler był często­ kroć stawiany w sytuacji przymusowej. Zabawa była miejscem bitek, zaś odmowa solidarności nie wchodziła w grę bez ryzyka wyrzucenia poza nawias kawalerki lub społeczności w ogóle. Jest to jedna z istotniejszych przyczyn częstości bójek, ale też wzmiankowanej niechęci do hersztów, stawiających swe otocze­ nie w sytuacjach przymusu. * Od czasu do czasu walą się po ryjach, ale bynajmniej nie o kobiety, tych w Tarnowce nadmiar. Ot, tak z łaski na uciechę i dla podtrzymania tradycji. (...) Bez bitki nie może się obejść, a powstajązbyle powodu, o obrazę honoru, o dziewczynę (...) żeby wieś miała o czym plotkować. Zaś większe bitki przechodzą do historii wsi i tradycji, podobnie jak ilość gości, jadła i napitków (...) wybitych okien, połamanych sprzętów i temu podobnych atrakcji. Ten przydługi cytat to słowa wiejskiego muzykanta-pamiętnikarza z rzeszowszczyzny, Jana Kisały (Kotula 1979), a przyto­ czony został ze względu na poruszoną w nim nader istotną kwestię, mianowicie stopnia społecznej akceptacji bójek. Widzi­ my tutaj nie tylko określenie znaczenia ich dla całej społeczności; więcej - podniesienie bitek do rangi koniecznego elementu obrzędów weselnych, angażującego tak kawalerkę jak ludzi starszych. Inny muzykant, bynajmniej nie entuzjasta bitek (muzy­ kanci byli często tymi, którzy szczególnie od nich cierpieli), mówił o nich, że należały do obrzędów weselnych; w sposób wiarygodny oddają te słowa stosunek do bójek reszty społeczno­ ści. Zatem nie samo bicie się, nie sama bitka są społecznie nieakceptowane, ale w znacznej mierze ich specyfika, określana skutkami. Kulturowy wpływ ograniczający negatywne konsek­ wencje bitek przejawia się nie tylko we względnej izolacji hersztów, ale i w gwałtowności reakcji na zachowanie tych, którzy przekraczają granice, za którymi bitka jest chuligaństwem, gran­ dą. Przy całej ostrożności, z j a k ą należy traktować takie jak przedstawione powyżej deklaracje, można uznać, że czynią one pełniejszym zrozumienie rzeczywistości, uzupełniając spojrze­ niem od wewnątrz zewnętrzny (acz równie zwykle subiektywny) ogląd badającego. WYBRANA LITERATURA Kowalczyk A. 1994 Materiały terenowe do przygotowywanej pracy magisterskiej na temat muzyki disco polo Nawalany J. Bojko J. 1911 Okruszyny z Gręboszowa, Lwów Caillois R. 1973 Żywioł i ład, Warszawa Chętnik A. 1924 Kurpie, Kraków 1971 1908 Gadki Kurpiowskie, Olsztyn 1984 Drozdowska W. 1961 Grupy rówieśnicze w Załęczu Wielkim (podział, obrzędy recep­ cyjne, życie towarzyskie), „Prace i Materiały Muzeum Archeo­ logicznego i Etnograficznego w Łodzi", Seria Etnograficzna nr 5, s. 97-118, Łódź Huizinga J. 1985 Homo ludens. Zabawa jako źródło kultury, Warszawa Kłosowski Z. 1984 Młodzieżowa społeczność zjawisko kulturowe, „Wieś zabawowa na wiejskich zabawach tanecznych, „Kultura i Społeczeństwo", t. 29, s. 223-238 Kotula F. 1962 Z Sandomierskiej Puszczy. Gawędy kulturowo-obyczajowe, Kra­ ków 1979 Muzykanty, Warszawa 1989 „Lud", t. 14, Przeciw urokom, Warszawa Logika walki, Warszawa. Rożenowa H. 1961 Produkcja wódki i sprawa pijaństwa w Królestwie Polskim 1815-1863, Warszawa Rulikowski E. 1879 Zapiski etnograficzne z Ukrainy, „Zbiór Wiadomości do Ant­ ropologii Krajowej", t. 3, s. 124-129 Słomka J. 1983 Wiejskie zabawy taneczne jako Współczesna", t. 28, z. 5, s. 84-88 1985 Opis wesela w Juszczynie (pow. Myślenice), s. 378-396 Reykowski J. Pamiętniki włościanina, Warszawa Starkowski Ks. W. 1879 Materiały do etnografii ludu polskiego z okolic Kielc, „Zbiór Wiadomości do Antropologii Krajowej", t. 3, s. 22-30 Wawrzeniecki M . 1901 Bójki włościan, „Wisła", t. 15, s. 254-255 Wójcicki K. W. 1841 Charakterystyka Mazurów (nie znane miejsce i rok wydania); w przypisie podano: Z rękopisu „dzieje Mazowsza do połącze­ nia z koroną 1526 r.". Bibilioteka KEiAK, sygn. TNW 974 SPIS WYWIADÓW M A R I A N P E R Z A N O W S K I , 55 lat, zair.. O S T R Ó W E K k/WOŁOMINA. A N D R Z E J U C H A L , 45 lat, zam. D U C Z K I k A V O L O M I N A . Pan S K R O D Z K I , 76 lat, zam. G R Z Y M A Ł Y k / N O W O G R O D U . S T E F A N I A S A D O W S K A , 72 lata, zam. Z B Ó J N A k / N O W O G R O D U . Pan RESZYŃSKI, ok. 80 lat, zam. Z B Ó J N A k / N O W O G R O D U . Mężczyzna, 63 lata, zam. Z B Ó J N A k / N O W O G R O D U , ul. Łomżyńska 74. Kobieta, 68 lat, zam. Z B Ó J N A k / N O W O G R O D U , ul. Łomżyńska 55. Z O F I A P E T K I E W I C Z , 78 lat, zam. Z B Ó J N A k / N O W O G R O D U . F R A N C I S Z E K J E S I O N K O W S K I , 75 lat, zam. M Ą T W I C A k/NOWO­ G R O D U , nr 90. [W 16] Dwie kobiety, ok. 30 i ok 70 lat, zam. M Ą T W I C A k / N O W O G R O D U , nr 12. [W 17] Pan P A W E L C Z Y K , 58 lat, zam. K U P I S K I k/ N O W O G R O D U . [W 18] T A D E U S Z JĘDRZEJCZYK, ok. 50 lat, zam. CIĘĆK k/MYSZYŃCA, nr 11. [W10] Pani B R Z Ó Z K A , ok. 70 lat, zam. Z B Ó J N A k / N O W O G R O D U , ul. Łomżyńska. [W U ] JÓZEF K O W A L C Z Y K , 82 lata, zam. Z B Ó J N A k/Nowogrodu, ul. Łomżyńska. [W 23] C Z E S Ł A W B R Z O Z O W Y , ok. 70 lat, zam. KADZIDŁO, ul. Kurpiowska 25. [W 1] [W 2] [W 3] [W 4] [W 5] [W 6] [W 7] [W 8] [W 9] [W 12] Pani O L B R Y Ś , 80 lat, zam. DĘBNIKI k/Nowogrodu, nr 25. [W 13] Mężczyzna, 75 lat, zam. D Ę B N I K I k / N O W O G R O D U , nr 3. [W 14] Pani M O D Z E L E W S K A , 85 lat, zam. G R Z Y M A Ł Y k / N O W O G R O D U , nr 34. [W [W [W [W 19] 20] 21] 22] Mężczyzna, 68 lat, zam. S T A R Y M Y S Z Y N I E C . Pan K R Y C Z K I E W I C Z , ok. 70 lat, zam. M Y S Z Y N I E C , ul. Bema. Pan W O Ł O S Z , ok. 65 lat, zam. K A D Z I D Ł O , ul. I Armii W.P. Pani G N A T K O W S K A , 82 lata; Pan C H R U B I C K I , 77 lat, zamieszkali KADZIDŁO. [W 24] Pan K O N O P K A , ok. 40 lat, zam. K A D Z I D Ł O . [W 25] Dwie kobiety: babcia i wnuczka; 75 lat i ok. 20 lat, zam. W A C H k/KADZIDŁA. [W 26] S T E F A N B Z I U K I E W I C Z , ok. 70 lat, zam. W A C H k/KADZIDŁA. [W 27] Z D Z I S Ł A W KOPCZYŃSKI, 69 lat, zam. W A R S Z A W A ; R O B E R T O T W I N O W S K I , 57 lat, zam. W A R S Z A W A [W 15] Pani N A S I A D K O , 70 lat, zam. M Ą T W I C A k / N O W O G R O D U , nr 7. 63 � https://zbiory.etnologia.uw.edu.pl/files/original/3974c1cdfa19cf28864529c274ff28bd.pdf f484cc254a012138d514d4134f97edd7 Dublin Core The Dublin Core metadata element set is common to all Omeka records, including items, files, and collections. For more information see, http://dublincore.org/documents/dces/. Title A name given to the resource Polska Sztuka Ludowa - Konteksty Text A resource consisting primarily of words for reading. Examples include books, letters, dissertations, poems, newspapers, articles, archives of mailing lists. Note that facsimiles or images of texts are still of the genre Text. Dublin Core The Dublin Core metadata element set is common to all Omeka records, including items, files, and collections. For more information see, http://dublincore.org/documents/dces/. Relation A related resource oai:cyfrowaetnografia.pl:publication:2956 Date A point or period of time associated with an event in the lifecycle of the resource 1995 Identifier An unambiguous reference to the resource within a given context oai:cyfrowaetnografia.pl:2760 Title A name given to the resource "To jest wasze życie" / Polska Sztuka Ludowa - Konteksty 1995 t.49 z.1 Description An account of the resource Polska Sztuka Ludowa - Konteksty 1995 t.49 z.1, s.23-25 Creator An entity primarily responsible for making the resource Baranowska, Małgorzata Language A language of the resource pol. Publisher An entity responsible for making the resource available Instytut Sztuki PAN Format The file format, physical medium, or dimensions of the resource application/pdf PDF Text Text capture metadata for PDF documents Text 9 To jest wasze życie ' Małgorzata Baranowska - Fragmenty 20 V 1980 Ty-siąc k-oni prze-pusz-cza-a-my, a jed-ne-go za-a-a-a-trzyma-a-a-myyy! Dziecko zna smak Losu, który zaraz zetnie uciekającego na literę yyy, napawa się nim, tak jak i my to robiliśmy, ćwiczyliśmy, przerabialiśmy, przebieraliśmy w kole­ gach z podwórka, w rodzeństwie, w gościach. Dzisiaj ból, który ścigał nową cały dzień, a ona zaciskała szczęki, dognał j ą przez sen wpędzając w wycie, które, co pół godziny, podniosło nam włosy na głowie. 21 V 1980 Nowa na trzeźwo znowu panuje nad wyliczanką, to ona górą, ona może wolność dać lub zabrać. 22 V 1980 Duszę także rozpoznaje się zmysłami, kiedy się dowiedzia­ łam, że może ona ma coś wspólnego ze światłem lub płomie­ niem, bałam się, czy aby tajemnica ta nie jest mocno cuchnąca. Nabrałam podejrzeń w kontaktach z fascynującym mnie wtedy karbidem, używanym do oświetlania mieszkań wypalonej War­ szawy. 23 V 1980 I wtedy nastąpiła iluminacja. Zobaczyłam jakiś obrazek, reprodukcję, czego? Szukam go od lat, ale choć obejrzałam już setki świętych Hubertów, tego nie mogę odnaleźć. 26 V 1980 To było trudno ukryć. Tak sądziłam. Byłam pewna, że zarówno moje myśli, j a k i sny zaczęły świecić, że być może ktoś zauważy, odkryje wszystkie moje tajemnice. Bo jeszcze właśnie wtedy śnił mi się jedyny, przez całe życie do dzisiaj, pogodny i kolorowy sen. Poziomki tak pachniały, tylko wiecie, jak trudno coś we śnie zjeść. Niestety, jak sen przyjemny, to pozbawiony całkowicie fabuły. Nic się niby nie działo, aleja czułam, że coś nadzwyczaj ważnego się stało. Niby nie wiedziałam co, niby bez wydarzenia się działo, niby nie chciałam nowych tajemnic zakładać, niby bałam się kłopotów z niezrozumiałością świata, a ciągnęło mnie. I wiedziałam od razu, co się zdarzyło na sennej polanie. Zobaczyłam równie dokładnie, jak w tej chwili widzę łóżko z bloczkami do gimnastyki, które, na szczęście, nie są mi potrzebne. Zobaczyłam, w kolorach, że wydzieliła się moja Osoba, zobaczyłam się z boku z niedźwiedziem. Słyszałam takie słowo, ale nie czułam się dotąd osobą, dopiero kiedy zobaczyłam się z zewnątrz, doszłam do wniosku, że nią jestem. Znowu tyle zachodu, jak to przemyśleć, i bałam się, że to przeze mnie prześwieca. Ciało, dusza, osoba, było nad czym się zastanawiać, niedźwiedź, jeleń, świecący słoń, otaczały mnie same tajemnice i ja otaczałam tajemnice pieczołowitą troską. Nie wiadomo, czy warto było robić tajemnicę, dorośli są tak egocentryczni, że na pewno nie są w stanie widzieć, że świeciłam. Ale sama tajemnica mocniejsza była ode mnie. Dorośli są skrajnie egocentryczni i w dodatku myślą, że wszystko rozgrywa się tylko między nimi. Ale j a j u ż wtedy sprawdziłam, że historia ludzkości zaczyna się między dziećmi. Dorośli to nawet malują, ale tego sami nie widzą. Podglądałam w kościele, mówili sami, i myślą, że się nie rozumie. Przecież ten mały, płaski chłopczyk, co ssał matkę, to dziecko było czy nie? A ten drugi, ubrany w skórę, co później polewał go wodą, też był dzieckiem. A te wszystkie dzieci, które zamordowano, szukając tego, który ssał matkę? 4 VI1980 Dusza nieśmiertelna, a ciało nie, znowu ten podejrzany dualizm, w dodatku coś mówili o ciele, że kiedyś się odnajdzie. Ale które? Takie jak miał jeszcze T. niemowlak czy takie jak moje - j u ż chodziło i mówiło - czy takie jak dorosłych? E! Nie warto było się nad tym zastanawiać, bo ciało istniało, a dusza jeszcze była tajemnicą. Jeszcze! I ciało, ta klucha, niby miało istnieć bardzo? bardziej? 5 VI1980 Najpierw sądziłam, że to drzewa są nieśmiertelne, i to podejrzenie mnie nie opuszcza, mimo wszystkich „racji". Miałam drzewo, na którym sprawdzałam ciągle zarówno nie­ śmiertelność, jak nieskończoność, nieskończoność na liściach, bo ta dwustuletnia topola miała ilość liści niepoliczalną, a że naokoło były inne liście - mnie tyle do nieskończoności wystarczało. 8 V I 1980 Nie mogę powiedzieć, żeby kiedykolwiek ta oś się we mnie zachwiała, a jednak dużo później, mając j u ż pod trzydziestkę, przeżyłam jedno z najsilniejszych wrażeń i zdumień poznaw­ czych mego życia, niewątpliwie związanych z Drzewem i od razu odbitych na mojej osio-topoli, już wówczas uciętej. Było to w Vincennes. Olbrzymia wystawa roślin. Nagle przy wschodnio wyglądającym pawiloniku z małą sadzawką otoczoną przez... uzbrojonych strażników zobaczyłam kilka doniczek, a w nich mit, rósł sobie tam po prostu. To były te japońskie miniatury drzew, miały od czterystu do sześciuset lat, może nawet jedno miało osiemset, j u ż nie pamiętam. Pamiętam natomiast straszne uczucie lodowatego zdumienia, czuję jeszcze, jak obciągam się gęsią skórką i włosy mi się jeżą. Bo nagle znajduję się nad olbrzymem niebotycznym i fascynująco starym, zwęźlonym, korzeniastym, z korą narastającą od wielu pokoleń, z wykrotami pod korzeniami, z olbrzymią ilością urągających mym zmysłom szpilek, przecież widzę, że nawet one nie są młode, po kolorze widzę czy po czym, nie wiem. Całe moje jestestwo nicuje się w parę sekund, bo przecież jestem nad nim, nad olbrzymem, i popełniam świętokradztwo, patrząc okiem Boga. Nigdy, żaden obraz Salvadora Dali ani nic innego, inaczej sztucznego chciałam powiedzieć, nie zrobiło na mnie takiego wrażenia. Nie mogłam się z niego otrząsnąć, wciągało mnie w wizje, w których robiłam się karzełkiem zagubionym w niezmierzonych obszarach doniczki, a za chwilę olbrzymem, który j e d n ą ręką mogło zniszczyć sześćset lat, zniszczyć, byłam bliska przejścia na bałwochwalstwo, zapala­ łam przerażającą, przerażona miłością do tych drzewek. 9 VI1980 W tym samym jądrze fascynacji może najbardziej fas­ cynujące jest to, że owe drzewka nie są karłami, tylk miniatur­ kami olbrzymów. Nie, nie są karłami, nie mają nic nieproporc­ jonalnego w sobie, będąc wybrykiem sztuki ogrodniczej, za­ chowują godność właściwą znającym swe wysokie społeczne miejsce starcom pięknym, spokojnym, ufającym w Przeznacze­ nie, które dało im miejsce w doniczce i stałą pielęgnację. 11 I I 1981 Ustaliły się ścisłe związki ziemi z niebem, tym samym nie wiadomo, czy nie z duszą. 23 �12 I I 1981 Dopiero przy Jakubowej drabinie znów się zachwiało, nie związek, ale odległość. Niby że anioły miały schodzić na dół, ale po co, skoro mogły latać, nie musiały używać drabiny. Z n ó w drabina między niebem i ziemią, jak długa, gdzie się zaczyna i gdzie kończy. M o ż e one, te anioły, nie mogły się przebić przez chmury na dół i B ó g Ojciec wypchał i m drabinę z chmury? Tak by wyglądało na arrasach wawelskich, a wtedy, w Warszawie, co trzeci przedmiot to drabina. Bo jak się dostać na rusztowanie, do domu bez schodów, do gołębnika, do tynku świeżego, do gzymsu, jeśli się kawka zapłacze w słupie, jeśli dzieci zalezą po ułamkach d o m ó w gdzie nie trzeba, jak się dostać do miejsc na obrazy w kościołach, do obrazów, do pożaru nawet też drabina, i tak wszędzie. Warszawa przypominała wieżę Babel z drabin i cegieł starych i nowych. Jakby tak sen zaskoczył Jakuba tutaj, toby te anioły otoczyły go rozsegregowaną przez drabiny ukośną chmurą, byłyby też w piwnicach, suterenach, w jamach, w enklawach wśród cegieł, wylądowałyby na stertach, kupach, zwaliskach, konstrukcjach. Dzieci tutaj by się, zwłaszcza wtedy, zupełnie nie krępowały. Jeszcze jedna drabina? Niebieska? Anielska? T y m lepiej. Niewątpliwie by z niej skorzystały i ta napowietrzna klatka drabin, częściowo i wewnętrzna ziemna, powiązałaby się węzłami dzieci i aniołów. A dusza, czy odnalazłaby się wśród tych klatek, polatywań, wdrapywań, skoro miała się jakoś bez tego unosić, bez skrzydeł, bez motorów, podobno sama? Brak wyraźnej granicy nieba, zasłony ceglane nałożone na przestrzenie rozpościerające się wolno przed mymi oczami, wszystko to oddalało mnie od natrętnego brzęczenia dualizmu przez s w ą dziwną odpowiedniość. Budowle mają ciało i przestrzeń, przecież podpatrzyłam, jak się ona wydostaje na zewnątrz, jak się nie daje ująć w siatkę, nawet Jakubowa. Przezroczyste przestrzenie kamienic zapamię­ tanych w tym mieście wcześniej, na długo przed moim urodzeniem, przez ludzi powracających, powróconych, obudo­ wywały się stale przez ceglane ciało, zaznaczając, niewidzialne dla innych, a dla mnie naturalne, strefy. No tak. Już każdy rozumie, co mnie obchodzi przede wszystkim. Żyję. Wszystkie inne organizmy żywe w przyrodzie także to praktykują. One jednak nie pytają: jak żyć? A przecież prze­ chodzą różne kursy, na przykład: jak szczypać trawę, polować, latać omijać niebezpieczeństwo. Istnieją niebezpieczeństwa, których ani one, ani my, ludzie, nie jesteśmy w stanie ominąć, i żadne kursy czy porady nic w tym nie zmienią. Kiedy już nas to spotka, nie sądzę, byśmy się bardzo różnili od zwierzęcia w potrzasku. Opis choroby i walki z nią, który stosuję na co dzień, nie ma przeszłości ani przyszłości, tylko bardzo zwięzły konspekt teraźniejszości. Całkowicie m i to wystarcza, aż nadto. Zresztą, czy ktokolwiek zdrowy ciągle opowiada, jak żyje. Przeważnie po prostu żyje. Opowiada jednak wydarzenia, ważniejsze fakty, zmiany. A trzeba powiedzieć; że choroba ich dostarcza. Choro­ ba jest bardzo fabularna w znaczeniu takim, jak się pojęcie fabuły najprościej rozumie - jako ciąg zdarzeń. Stało się. Zachorowałam. Zachorowałem. Mój bliski za­ chorował. Większości ludzi narzuca się pytanie: „dlaczego akurat mnie to spotyka?'' Czy popełniłem błąd? Czy to moja wina? Czy spada na mnie kara Boska? Ale za co? Czy zrobiłem coś, co mi po prostu bezpośrednio zaszkodziło? Czy j a w ogóle na coś przedtem chorowałem? Czy ta choroba zdarzyła się j u ż w mojej rodzinie? Takie szukanie m o ż e nas doprowadzić aż do Księgi Rodzaju, ale nie da odpowiedzi na to, co dręczy. W tradycji judeochrześcijańskiej jedynymi ludźmi naprawdę zdrowymi byli Adam i Ewa (do czasu popełnienia tamtego głównego błędu). W i ę c co? Winić za chorobę grzech pierworodny? Trzeba jednak powiedzieć, że wielu ludziom absolutnie konieczne wydaje się jakieś bliższe wytłumaczenie. Mniej biblijne. Wielka szkoda, bo akurat Biblia jest cudownym i sprawdzonym źródłem pytań bez odpowiedzi i odpowiedzi, nim się jeszcze zada pytanie. Sama czuję się zaskoczona - jak j a nagle doszłam do pisania takiej książki. Przyznaję, że się boję. Wprawdzie nikt się chyba po niej nie spodziewa jakichś dokładnych przepisów na życie, bo wszyscy wiedzą, że takie nie istnieją. Ale jednak muszę się pokusić o parę, a może nawet wiele uogólnień mających pewne cechy porad. To odpowiedzialność. W dodatku ta książka ma stronę tak bardzo osobistą. A l e w końcu wiersz i wszystkie inne publiczne wystąpienia zawsze zawierają w sobie pracę naszego ja i m u s z ą je w dużej mierze odsłaniać. Trudno. Dziwne, ale bycie sobą nie należy wcale do stanów jedno­ znacznie oczywistych. Wielu ludziom wydaje się na tym nie zależeć i kiedy przychodzi jakaś poważniejsza życiowa próba, nie są w stanie poczuć się jednostką osobną, wolną, niepo­ wtarzalną. Wyraźnie uświadomione poczucie k i m się jest, będzie państ­ wu szczególnie potrzebne we współżyciu z chorobą przewlekłą, z jej nudą, namolnością, nieustępliwością. Moją dewizą jest: „nie będą m n ą rządzić jakieś chromosomy i jakieś bezrozumne l e k i " - trzeba jednak przyznać, że one w dużej mierze rządzą. Problem w tym, żeby zachować własne rozeznanie w świecie i wolną wolę, nie dać się z d o m i n o w a ć czystej fizjologii choroby i leczenia. Na przykład uznając ozdrowieńczą siłę leków hormonalnych musimy znać i siłę niszczącą - próbować ją opanować (nie rzucając oczywiście leczenia). A tego nie da się zrobić inaczej niż sobą. T r z e b a t y l k o s i e b i e m i e ć . Proszę państwa, j e s t e ś m y w o l n i . Nikt nie zmusza nas do pogrążenia się w żałobie, bo zachorowaliśmy. Nikt nie zmusza nas do pozostawania w samotności, bo zachorowaliśmy. Nie m o ż e m y rozbić wszystkich strasznych ograniczeń przez chorobę spowodowanych. Odwołajmy się jednak do naszej duszy, uczuć, rozumu. T u muszę zacytować okrzyk Marysi Sz. Pewnej nocy, kiedy nowa chora w ostrych bólach zawodziła: „O, j a biedna, o, j a biedna" nagle w ciemnościach rozległ się stanowczy głos Marysi: „Biedny to ino diabeł, bo duszy ni mo". To zdanie j u ż wiele razy kazało m i się mozolnie drapać w górę. Dusza, świadomość, rozum, uczucia zobowiązują do pozo­ stania człowiekiem. Choroba wcale ich nie odbiera. Oprócz wyjątkowych w y p a d k ó w nie odbiera również możliwości na­ wiązywania kontaktów. Ludzie są wszędzie. Ludzi życzliwych znalazłoby się znacznie więcej, niż jakikol­ wiek chory mógłby znieść. Tylko w stosunkach między ludźmi krąży jakaś niedokładna informacja, jakiś niepotrzebny stereo­ typ. Przede wszystkim postuluję powołanie (wynikające natural­ nie z sytuacji, a nie z nadania i przymusu) grup absolutnie nieformalnych. Zwane są one przeze mnie - tylko dla ułatwienia 24 Dusza powoli i nieświadomie nabierała dla mnie charakteru przestrzeni. Znikły dziecinne jej duszy łachotania mnie w gard­ le. Znikła obawa o jej tajemniczy związek z karbidem. Po­ czułam nagle, że podobnie jak kamienice nie są w stanie obmurować powietrza, a są zdolne trwać, rosnąć, zmieniać się tak i j a nie mam j u ż potrzeby bać się o tę przestrzeń, która wyrasta poza mnie albo poza mną. 19 V 1980 Los taki, że lubi, jak się ucieka. Pamiętnik mistyczny (fragmenty) „Czytelnik" 1987 �i skojarzenia z poprzednio omawianym systemem plemiennowymiennym - p l e m i o n a m i otwartymi. Nigdy nie wiadomo, gdzie naprawdę kończy się nasze plemię otwarte i kiedy natkniemy się niespodziewanie na jego liczne (oby liczne) gałęzie. Członkowie plemienia otwartego nie mają żadnych cech obowiązkowo wspólnych, oprócz może przyjaźni dla okreś­ lonego człowieka lub dla każdego spotkanego człowieka (tacy ludzie istnieją, znam ich). Plemię otwarte nie ma żadnych granic. Ktoś może nagle do niego dołączyć, odejść, wpaść na chwilę. Może się ono utworzyć na odległość kontynentów i wśród sąsiadów z jednej kamienicy. Plemię otwarte ma skład zmienny ze skłonnością do powięk­ szania go. Określa się wobec ludzi spoza plemienia pozytywnie, wyrażając natychmiastową gotowość przyjęcia każdego przyja­ znego obcego. Plemię zamknięte odwrotnie. Określa się w stosunku do ludzi spoza plemienia negatywnie - wszystkich uważając za obcych, a więc wrogich, tym samym nie nadających się w żadnym wypadku do przyjęcia do plemienia. Członkowie plemienia otwartego, łatwo przyjmujący między siebie obcych, charakteryzują się także większą łatwością zarówno brania czegoś od innych, jak dawania innym. Bo życie pełne nie polega na tym, że ktoś, kto tego potrzebuje, zostanie obsłużony i tyle. Ono polega na wymianie, niezależnie czy toczy się wśród prawdziwie zdrowych, zdecydowanie chorych, czy ludzi w stanie pośrednim. Nie ma stanu pod słońcem, który by tę wymianę mógł przerwać. Dotyczy to przecież nawet całkowitej nieprzytomno­ ści. To, że ktoś jest chwilowo nieprzytomny, nie znaczy wcale, iż na przykład przestał nagle kochać tego, kto przy nim właśnie siedzi, czekając na polepszenie, a kogo kochał przed utratą przytomności. Ta niezawiniona nieobecność miałaby zerwać wymianę uczuć? Uczynić j ą jednostronną? Dlaczego? Nie jestem w stanie pojąć zarozumiałości ruchliwych ludzi w stosunku do Losu. Czy nie myślą o tym, że sami, nie dochodząc nawet do następnej ulicy, m o g ą na skutek wypadku lub choroby stać się kalekami na całe życie? „Nie, mnie to nie spotka!" - myślą. Ale dlaczego? Doświadczenie uczy, że możemy wszyscy przeżyć życie, wystarczająco ciężkie i bez chorób, jeśli tylko jedni ludzie będą wspierać innych. Chorzy umieją sobie świetnie wyobrazić zagrożenie. Znają niespodzianki Losu. A jednak na przykład, instynktownie mniemają, że nienazwane nie istnieje. Skoro tabu pojawiło się chyba wraz z pojawieniem człowieka na ziemi i do dziś istnieje, trzeba je może po prostu uznać za nieodłączną część życia ludzkiego. Tabu stanowi zarówno część strachu i niewiedzy, jak obrony, a także wiedzy, którą wiedzący ukrywa sam przed sobą. J a k p o w i e d z i e ć - nie jest wyłącznie państwa prob­ lemem. Wiem, że nie zabrzmi to wcale pocieszająco, kiedy powiem, że pierwszy ma z tym kłopot lekarz. Oznajmienie poważnej diagnozy najpierw uderza w lekarza. Ta nieumiejęt­ ność wydaje się charakterystyczna dla naszej cywilizacji, w której śmierć traktowana jest często jak kiedyś trąd. Umiera­ nie zbyt łatwo bywa wyrzucane poza nawias zwykłego życia, do którego przecież przede wszystkim należy. Ludzie boją się wielkich słów, a właściwie pojęć, które w świadomości społecznej znalazły się tak wysoko, że mogą się czasem wydać niedostępne. Do takich pojęć niezwykle waż­ nych dla życia i podstawowych dla naszych tutaj rozważań należy: m i ł o ś ć , t w ó r c z o ś ć , a k t y w n o ś ć . Miłość z pewnością daje od razu inny start w leczenie, w życie po prostu. Miłość przecież jak najściślej łączy się z instynkiem życia. Nie musicie wcale o tym rozmyślać, a ona już działa. Jeśli ona istnieje, a państwo poświęcacie jej wiele świadomej uwagi, tym lepiej. K a ż d y m o m e n t u w a g i poświęcony miłości umacnia waszą obro­ nę. C i e k a w o ś ć i m i ł o ś ć to ż y c i e . Ś m i e r ć to nuda i b r a k u c z u ć . Nuda i brak uczuć najbardziej zagrażają dzieciom, osobom starym i ludziom przewlekle chorym. Zdrowi dorośli! Nie lekceważcie tej wiadomości. Tamci naprawdę po trochu się od tego zapadają. M o g ą po cichu umrzeć na waszych oczach, jeśli tutaj na ziemi ich nie przytrzymacie. Czy może być wypowiedź pełniejsza niż w twórczości? - Jest to działalność naprawdę i jedynie ludzka. Pierwszy Wielki T w ó r c a tchnąwszy w człowieka duszę dał mu również jakiś okruch możliwości twórczych. Dar ten nie zawsze wydaje się łatwy do wykorzystania, ale wbrew pozorom dostępny jest każdemu. Jedynie człowiek obdarzony został wyobraźnią, możliwością projektowania, planowania dalekiej przyszłości. Aby t w o r z y ć , nie trzeba być geniuszem - trzeba być człowiekiem. Działanie objawia się nie tylko wygrywaniem maratonów, lecz czasem podniesieniem głowy. Ż y c i e t o d z i a ł a n i e , czy człowiek nadal jest pilotem odrzutowca, czy nigdy nim nie był. Niezależnie od tego, jak daleko posunęła się lub posunie medycyna, niezależnie od tego, jak bardzo mądry jest akurat wasz lekarz (ja mam pod tym względem wielkie szczęście), musicie, państwo, o jednym zawsze i wszędzie pamiętać. Naprawdę to wy sami odpowiadacie za swoje życie i zdrowie. Lekarz ani nie przymusił was do zwrócenia się do niego, ani różdżką was nie wykrył. Nawet najmądrzejszy lekarz nie zdejmie z was odpowiedzialności. To w a s z e życie. To w a s z a dusza i w a s z e ciało. To wasze zdrowie. Jako humanistka, a przede wszystkim jako człowiek, od­ czuwałam pewne braki w technice tłumaczenia pacjentom ich realnej sytuacji. Wydaje mi się, iż medycyna nowoczesna, kładąc nacisk na naukowość i specjalizację, nie uwzględnia właściwie duszy i osobowości ani lekarzy, ani chorych. Powiecie, państwo, że choroba jest niewolą. W pewnym sensie tak - kto o tym wie lepiej ode mnie, po tylu atakach niedowładów i innych przykrych przygodach. Choroba na pewno stwarza nieraz straszliwe ograniczenia. Ale chciałabym się niezbyt uprzejmie i prosto z mostu zapytać: no to co? To już mamy zapomnieć, że jesteśmy obdarzeni duszą i możliwością myślenia? Spotkałam kiedyś lupuskę, która ma domek, w domu piwnicę, a w piwnicy wszystkie buteleczki po encortonie, jakie zużyła w swoim życiu. Widziałam j ą tylko raz, zdaje się po dziesięciu latach jej leczenia. Był tego podobno spory worek. Ten worek przypomina m i jaszczura z powieści Balzaca Jaszczur. Nie należy igrać ani z malejącym, ani z rosnącym jaszczurem. B ó g przecież widzi nawet te buteleczki, o których my sami zapomnieliśmy. A ludzie - czy należy ich straszyć workiem buteleczek? Niech sobie żyją. M o ż e nigdy nie za­ chorują. Rozumiem, że taki worek to rodzaj pamiętnika, namacalny dowód tej codziennej pracy, j a k ą wkładamy w leczenie. W każdą buteleczkę pakuje się dwadzieścia pastylek. Jak się przemnoży buteleczki przez pastylki, wyjdzie droga życia. Tak naprawdę jednak ludzie żyją nie mechanicznie i matema­ tycznie, tylko, jakby tu to nazwać, powiedzmy - ludzie żyją mniej więcej. Posuwają się trochę po omacku. Nie znając naprzód Losu, wyznaczają sobie kolejne ludzkie cele, starając się utrzymać wobec życia w możliwie dobrej pozycji. Takie rzeczy jak codzienne zażywanie czegoś robią zazwyczaj tylko przymuszeni skrajnymi okolicznościami. Ludzie ze swym ciałem i ze swoją duszą może są przewidywalni, ale w ogólnych zarysach. Naprawdę są nieobliczalni i niepowtarzalni. To właśnie jest piękne. Nie dadzą się zinterpretować wyłącznie przez liczby i nawet, gdy policzymy wszystkie buteleczki z tamtego worka, nie poznamy drogi życia jego posiadaczki. To jest Wasze życie (fragmenty) „Znak" 1994 25 � https://zbiory.etnologia.uw.edu.pl/files/original/b472a31d2c3c91dd631cd6a959e3b45e.pdf d3cdf5c565d5ad652a8005505636ae45 Dublin Core The Dublin Core metadata element set is common to all Omeka records, including items, files, and collections. For more information see, http://dublincore.org/documents/dces/. Title A name given to the resource Polska Sztuka Ludowa - Konteksty Text A resource consisting primarily of words for reading. Examples include books, letters, dissertations, poems, newspapers, articles, archives of mailing lists. Note that facsimiles or images of texts are still of the genre Text. Dublin Core The Dublin Core metadata element set is common to all Omeka records, including items, files, and collections. For more information see, http://dublincore.org/documents/dces/. Relation A related resource oai:cyfrowaetnografia.pl:publication:2957 Date A point or period of time associated with an event in the lifecycle of the resource 1995 Identifier An unambiguous reference to the resource within a given context oai:cyfrowaetnografia.pl:2761 Title A name given to the resource Szkoła przetrwania / Polska Sztuka Ludowa - Konteksty 1995 t.49 z.1 Description An account of the resource Polska Sztuka Ludowa - Konteksty 1995 t.49 z.1, s.26-27 Creator An entity primarily responsible for making the resource Sobolewska, Anna Language A language of the resource pol. Publisher An entity responsible for making the resource available Instytut Sztuki PAN Format The file format, physical medium, or dimensions of the resource application/pdf PDF Text Text capture metadata for PDF documents Text Anna Sobolewska - Szkoła przetrwania „Jeśli chcecie państwo, coś o zniechęceniu, musicie znaleźć inną książkę. Bo choć może ta wydaje wam się chwilami ponura, to ona zakłada chęć do życia i porozumienie między ludźmi (...)" (s. 54) - pisze Małgorzata Baranowska zwracając się do czytelnika za pomocą formy „proszę państwa", zarazem ceremonialnej i poufa­ łej. Czytelnicy traktują jej książkę jak przekaz osobisty. Książka To jest wasze życie znajduje bezpośrednią drogę do czytelnika - poru­ sza w nas jakieś osobiste struny, nadzieje i niepokoje. Zmusza do refleksji nad własnym życiem, a zwłaszcza nad kruchym systemem naszych mechanizmów obronnych, o czym wolimy na co dzień nie myśleć. A przecież każdy z nas był i będzie pacjentem. W kręgach psychologów i lekarzy książka ta cieszy się zasłużoną sławą lektury podnoszącej na duchu, a równocześnie nie omiającej spraw najtrud­ niejszych. Małgorzata Baranowska, chorująca od kilkunastu lat na ciężką postać (lupus, polska nazwa „toczeń") napisała książkę niezwykłą, zawieszoną między pamiętnikiem, poradnikiem a esejem. Dzieli się z czytelnikiem swoim doświadczeniem wielo­ letniego zmagania z chorobą na płaszczyźnie i praktycznej, i ducho­ wej. Choroba dotknęła tym razem osobę zaprawioną w sztuce wyrażania siebie (Małgorzata Baranowska jest poetką i historykiem literatury), dzięki czemu jej doświadczenie pacjentki mogło stać się doświadczeniem wspólnym, dzielonym nie tylko przez inne za­ przyjaźnione „lupuski", ale i przez liczne „plemię" czytelników. Książka Baranowskiej nasunęła mi na myśl opowieści o mod­ nych na Zachodzie „szkołach przetrwania". Uczestnik takiej szkoły, zabrany z zatrutego wprawdzie, lecz bezpiecznego środowi­ ska miejskiej cywilizacji zostaje wrzucony w dziką rzeczywistość dżungli, pustyni czy gór. I musi jakoś sobie radzić. Czy nie podobnie bywa z ciężką chorobą? Choroba dopada nas wtedy, gdy jesteśmy dobrze zabezpieczeni i zakotwiczeni w naszym wygodnym życiu. Choroba niszczy wszelkie zabezpieczenia i wydaje nas na pastwę samotności, bólu, depresji, apatii. Organizatorzy szkół przetrwania wydają książki, w których radzą, jak złowić rybę bez wędki czy jak wydostać się z tonącego lub płonącego samochodu. Książka Małgorzaty Baranowskiej daje czytelnikowi podobną szansę prze­ trwania, przezwyciężenia śmiertelnego niebezpieczeństwa, jakie stwarza groźna choroba. Niebezpieczeństwa utraty własnego „ j a " czy mówiąc staroświecko zatracenia własnej duszy. Autorka prag­ nie nas bowiem przekonać, że nie tylko ciało wymaga obrony w chorobie przewlekłej, ale przede wszystkim dusza. To właśnie dusza jest zagrożona - może popaść w letarg i zapomnieć o swoim powołaniu. Baranowska radzi czytelnikowi, jak być sobą w chorobie prze­ wlekłej. Czy można wytrzymać z ludźmi i z sobą samym, nie tracąc „wątku własnej osobowości"? Jak zachować i rozwinąć swoją własną, „niepowtarzalną formę istnienia"? Obecność lub nieobec­ ność w życiu jednostki tej indywidualnej „formy", uzewnętrz­ niającej się poprzez słowo, to jedna z wielu interesujących hipotez poznawczych tej książki. Silne poczucie własnej indywidualności jest nam potrzebne właśnie w chorobie przewlekłej, która może bezwstydnie ujawnić naszą wewnętrzną pustkę i rozbicie, lęk przed śmiercią i lęk przed życiem. Trzeba więc stać się w pełni sobą póki czas, bo tylko będąc sobą można się oprzeć przeciwnościom losu: „Własny punkt widzenia, świadomość kim się jest, to zasadniczy warunek każdej ukształtowanej osobowości. Dziwne, ale bycie sobą nie należy wcale do stanów jednoznacznie oczywistych. Wielu ludziom wydaje się na tym nie zależeć i kiedy przychodzi jakaś poważniejsza życiowa próba, nie są w stanie poczuć się jednostką osobną, wolną, niepowtarzalną. Wyraźnie uświadomione poczucie, kim się jest, będzie państwu szczególnie potrzebne we współżyciu z chorobą przewlekłą, z jej nudą, namolnością, nieustępliwością'' (s. 53) - konstatuje autorka. Dlatego właśnie Baranowska zachęca czytelnika, by już teraz, nie odkładając niczego na później, na jutro, na lepsze lub gorsze czasy, zdobył się na wysiłek samopoznanie i autoanalizy, prowadzącej do samodyscypliny niezbędnej w sytuacji kryzysu. Niestety, jak zauważyła autorka w naszej świadomości społecznej nie funk­ cjonuje żadna twórcza tradycja autoanalizy: „Prawie nikt w Polsce nie umie powiedzieć, jak czuje się jego psyche, jego dusza, bo przecież na ogół nawet nie słyszał, że coś takiego istnieje, poza może Kościołem, gdzie kwestia duszy traktowana bywa raczej ex cathedra" (s. 49). Czasem dopiero w szpitalu starzejący się mężczyzna, a częściej starzejąca się kobieta „matka-Polka", ma czas zastanowić się, kim właściwie jest. W tym sensie choroba może być wielką szansą dla osobowości, stwarza okazję samopoznania i odnalezienia siebie: „Choroba to również taki rodzaj codzienności, który potrafi niespodziewanie przemienić się w soczewkę skupiającą wszystkie promienie, powiększającą rzeczywistość i oświetlającą nowym światłem całe życie. Nie przegapmy tej soczewki" (s. 112). Tymczasem w życiu bywa odwrotnie. W starciu z chorobą przewlekłą poddajemy się bez walki i bez refleksji, rezygnując z własnego życia i własnego zdania. Właśnie w chorobie często ulegamy cudzej woli. Stąd apel autorki o odwagę i śmiałe próby wyrażania siebie, o własne zdanie w kontaktach z lekarzami i rodziną: „To w a s z e ż y c i e . To w a s z a dusza i w a s z e ciało. To wasze zdrowie'' - podkreśla (s. 27). Postulaty Baranows­ kiej trafiają do czytelnika tym łatwiej, że zostały wyrażone jasnym i prostym językiem. Jej styl jest zwięzły, a nawet aforystyczny, dzięki czemu jej sugestie, wyrażone w atrakcyjnej formie, zostaną dobrze zapamiętane: „Czas choroby jest także czasem życia". „Ból to ból. Służy do tego, by nie dawać spokoju". „Życie nie jest symetryczne. A już uczucia, nawet odwzajem­ nione, są nie tylko niepoliczalne, ale i całkiem niesymetryczne". „Każdy wobec naporu świata ma tylko siebie, ale i aż siebie". „Zupełnie nie musicie się wstydzić. Niech się choroba wstydzi". „Nie można ubóstwiać medycyny, dopóki istnieje śmierć". ^ C i e k a w o ś ć i m i ł o ś ć to ż y c i e . Ś m i e r ć to n u d a i b r a k u c z u ć " . Niezależnie od faktu, że choroba jest szansą dla osobowości, należy ją pozbawić pełni władzy nad naszym życiem i ustawić na właściwym miejscu. Wszyscy doświadczyliśmy, że choroba ozna­ cza życie ograniczone. Tymczasem zamiast życia w ograniczeniu Małgorzata Baranowska proponuje ekspansję, życie czynne, petne wrażeń, ciekawości i niespodzianek: Co nazywam ciekawością? Chodzi mi o ten stan dobrego napięcia, który daje początek nadziei, zainteresowaniu światem, życiem, najbliższym dniem. Ciekawość to sprężyna, która uruchamia mechanizm aktywności. Budzimy się i jeszcze jesteśmy ciekawi, co będzie dalej. Chcemy iść za fabułą życia, chcemy j ą kształtować (s. 72). „Piszę przecież tę książkę, by głosić pochwałę ciekawości życia, blasku przyjaźni, miłości. Ale piszę, bo wydaje mi się, że znam ich cenę czy raczej bezcenność'' (s. 97). Czego można się nauczyć w „szkole przetrwania" Małgorzaty Baranowskiej? Jakie sposoby zdystansowania się wobec choroby i bólu proponuje autorka? Jednym ze sposobów obrony jest kultywowanie uczuć. Znajdziemy tu piękne słowa na temat wiel­ kich pasji, a także „małych form miłości" Jak odruchy życzliwości, solidarności i przyjaźni. Na co dzień lekceważymy „małe formy miłości'' w jałowym oczekiwaniu na wielkie. Naszym sojusznikiem w walce z chorobą może być twórczość - angażująca, twórcza praca czy traktowane poważnie zainteresowania, np. kolekcjonerstwo. Twórczość artystyczna nie tylko dostarcza zajęcia i rozrywki, ale - jak pisze autorka - ma siłę „odbierania grozy odczuciom i wewnętrznym i przenoszenia ich na inny poziom przeżyć. Sztuka może zmienić doznania bolesne i niszczące w doświadczenia „' twórcze" (s. 134-135). Wypróbowanym przez pisarzy i poetów sposobem przetrwania jest gra pamięci i wyobraźni. Ten „proustowski" model życia z chorobą przewkleką jest dostępny dla każdego pacjenta. Mozliwość twórczej pracy nie zawsze jest realna, nie ma natomiast takiej sytuacji, by nie można było ożywić magazynu pamięci czy uruchomić teatru wyobraźni. Autorka wypracowała na własny rz ty „i le ki oi �użytek metodę pracy twórczej, która pozwoliła jej pracować nad książką nawet w szpitalu - nauczyła się opracowywać swoje artykuły czy fragmenty książki notując je w pamięci. Nośnikiem twórczości może być także gra wyobraźni. Baranowska przytacza opowieść o tym, jak Władimir Bukowski w łagrze, a najczęściej w lagrowym karcerze, budował zamki w wyobraźni - od dokład­ nego planu i konstrukcji aż do „architektury wnętrz'", bogatego wyposażenia komnat i biblioteki. Rzecz interesująca, że wszystkie te sposoby zyskania dystansu wobec choroby wcale nie odrywają nas od życia, ale na odwrót - mocno przytwierdzają nas do rzeczywistości. Kryje się tu paradoks, znany z doświadczenia kontemplacji religijnej czy estetycznej: tylko dzięki wewnętrznemu dystansowi możemy być w centrum życia. Wewnętrzny dystans i uczestnictwo warunkują i wzmacniają się nawzajem. Warunkiem przetrwania w sytuacji choroby przewlekłej jest, zdaniem autorki, budowanie wokół siebie „plemienia otwartego". Teoria „plemienia otwartego'' to oryginalna propozycja antropolo­ giczna Małgorzaty Baranowskiej. „Plemię otwarte" to mała społe­ czność nastawiona na życzliwą wymianę i ekspansję - integrowanie nowych członków. Człowiek przewlekle chory wymaga, jak wiado­ mo, stałej pomocy; nie musi to być jednak pomoc przeciążonej rodziny, ale życzliwość szerokiego kręgu przyjaciół, znajomych i znajomych znajomych. W czasie stanu wojennego „system plemienno-wymienny" funkcjonował znakomicie, żyliśmy wów­ czas w ciepłym kręgu „plemienia otwartego". Wokół czyjegoś internowania czy złamanej nogi narastała sieć więzi międzyludz­ kich, opartych na bezinteresownej pomocy czy wymianie usług. Dzisiaj czasy nie sprzyjają integracji. Budowanie „plemienia otwartego" wymaga znacznie większego wysiłku, ale jest tym większym wyzwaniem. Apologia „plemienia otwartego" nasunęła mi na myśl podobne sposoby przetrwania w życiu i twórczości najbardziej cierpliwego pacjenta w literaturze polskiej - Mirona Białoszewskiego. Był on zawsze osią „plemienia otwartego", do którego należała także - punkt równowagi między kurczowym trzymaniem się życia z lęku przed chorobą, bólem i śmiercią (co wcale nie sprzyja zdrowiu) a zniechęceniem i apatią. Tym punktem równowagi jest właśnie wola życia i determinacja w dążeniu do zdrowia, ale bez lęku, bez poczucia krzywdy i poczucia winy, a także bez iluzji. Książka Małgorzaty Baranowskiej jest nie tylko książką o choro­ waniu, ale przede wszystkim książką o życiu. Sztuka chorowania jest tu tylko szczególnym wypadkiem, mieszczącym się w planie sztuki życia. Życie bywa przecież przewlekłym kryzysem, podob­ nym do przewlekłej choroby. Z rozproszonych uwag autorki można by złożyć mały traktat o wolności z akcentem na kwestii wolności wewnętrznej. Usiłuje ona przekonać czytelnika, że w każdej sytuacji, nawet najbardziej niesprzyjającej, można ocalić spójność własnej osobowości i wolność wewnętrzną. Rozważania Baranows­ kiej są polemiką z wiązką obiegowych sądów na temat nieuchron­ nego zniewolenia przez chorobę. Jej zdaniem chorzy sami godzą się na cały system ograniczeń, krępujących ich życie. U nas chorym odbiera się - bez protestu z ich strony - powszechne prawa obywatelskie i odpowiedzialność za własne życie i zdrowie. Tę diagnozę potwierdzają liczne wypowiedzi chorych w naszej prasie (np. wypowiedzi rodzących kobiet o oddziałach położniczych przypominają relacje z więzień i gułagów). Chorzy naprawdę mogą być wdzięczni autorce za obronę ich praw - do prywatności, elementarnej wygody czy indywidualnych potrzeb. Ograniczenie wolności chorego może być dziełem nie tylko bezdusznego per­ sonelu, ale i kochającej rodziny. Chory jest wpychany na siłę w niedojrzałość, karmiony sztucznym optymizmem i tłustym „rosołkiem". Nie ma prawa stanowić o sobie, to inni najlepiej wiedzą, co jest dla niego dobre. „Nikt nam nie obiecywał lekkiego życia" - twierdzi Małgorzata Baranowska (s. 43). Ta książka jest w pewnym sensie przeciwieńst­ wem modnych obecnie poradników, optymistycznych aż do absur­ du, proponujących rozmaite magiczne sposoby przeciwko choro­ bom. Na wszystkich straganach w Warszawie można znaleźć poradniki, jak łatwo zwalczyć wszelkie choroby, nie wyłączając paraliżu i raka. Niestety te optymistyczne książeczki, sugerujące Małgorzata Baranowska. W Zawale, Konstancinie, Listach do „jak uzdrowić swoje życie", kryją w sobie niebezpieczną pułapkę Eumenid („Teksty" 1991 nr 6) kryje się projekt życia czynnego, - pośrednio obciążają nas winą za wszystkie choroby i nieszczęścia. pełnego atrakcji i niespodzianek, nawet na oddziale reanimacji. Skoro wszystko zależy od nas, to jesteśmy także wszystkiemu Obecnie dziełem wysoko cenionym przez chorych jest autobio­ winni. Tak więc rewersem nieograniczonego optymizmu jest graficzna książka Josepha Hellera Nie ma się z czego śmiać, odwieczne przeświadczenie, że choroba jest karą za grzechy. napisana wspólnie z przyjacielem. Heller z dnia na dzień stracił władzę w całym ciele, powalony przez piorunującą odmianę „Pozytywne myślenie" jest wprawdzie cenną umiejętnością, ale paraliżu. Stracił nawet zdolność samodzielnego oddychania. Jego nie może być oparte na infantylnym negowaniu choroby, negowa­ pokój szpitalny z respiratorem stał się wkrótce pierwszym salonem niu rzeczywistości i narcystycznym przeświadczeniu, że wszystko intelektualnym Nowego Jorku, gdzie bohater wraz z przyjaciółmi od nas zależy. Takie negowanie choroby trudno bowiem oddzielić wyśmiewał swoją chorobę aż do szczęśliwego wyleczenia. od fiksacji na chorobie. A choroby śmieją się z egzorcyzmów na ich cześć i działają zgodnie ze swoją naturą: toczeń - toczy, a nieżyt W rozdziale pod prowokującym tytułem Czy chory nadaje się na kiszek - goni. przyjaciela? Małgorzata Baranowska rozprawia się z kompleksami ludzi przewlekle chorych. „Czy to rozsądne tracić poczucie własnej Czytelnik wielu poradników „pozytywnego myślenia" dziwi się, wartości, ponieważ jakieś drobnoustroje opanowały nasz orgaże choroba i śmierć jeszcze istnieją. Naprawiwszy nasze man­ kamenty psychiczne, powinniśmy bowem żyć wiecznie. Autorzy pyta, sprowadzając poczucie mniejszej wartości (s.< tych poradników nie mogąc zapewnić czytelnikowi nieśmiertelno­ do absurdu. Akcent pada tutaj nie na odrzucenie chorego przez świat, ae przez samego siebie. Chorzy często sami ustawiają się na ści, obiecują mu, że przynajmniej umrze zdrowy... Małgorzata Baranowska też proponuje czytelnikowi „przesunię­ pozycji „niedotykalnych". Baranowska wprowadza precyzyjny cie myśli" od zniechęcenia do życia. Nie radzi czekać, aż choroba termin „samotność domniemana", która bywa przyczyną izolacji ustąpi pod wpływem magicznych sztuczek. Zamiast łatwej sztuki chorych częściej niż samotność rzeczywista! Ich brak wiary autosugestii proponuje wysiłek samopoznania i dyscypliny zarów­ w siebie podważa zaufanie do innych. „Co takiego przeszkadza no w życiu praktycznym, jak i duchowym. Czytelnik mógłby komukolwiek mieć przyjaciół?" - pyta. „Kto państwu każe sądzić, że tę książkę napisała osoba obdarzona łaską wiecznego pogrążać się w rozpaczy?" „Dlaczego ludzie chorzy tak często optymizmu i pogody ducha. Czy tak jest w istocie? Nie wiemy. uważają, że tylko oni potrzebują uczuć, wysłuchania, przyjaźni? A może nie łaska pogody ducha jest tu najważniejsza. Autorka Czy zdrowi są jacyś inni?" Autorka nie wierzy chorym, gdy skarżą się na samotność i społeczną izolację. Podejrzewamy wraz z nią, że mówi nam bowiem, że „organizowanie jasnej strony życia" wymaga ogromnego wysiłku: „...ż y c i e z c h o r o b ą p r z e ­ każdy wybiera świadomie lub podświadomie aktywność lub apatię wlekłą może b y ć pełne, ciekawe, związane i samotność. z l u d ź m i . To w s z y s t k o ma j e d n a k s w o j ą c e n ę Chory wcale nie musi być pariasem, przeciwnie - jako człowiek „doświadczony" czy „wypróbowany" przez los może stać się - w i e l k i , n i e u s t a n n y , c o d z i e n n y w y s i ł e k " (s. „wypróbowanym przyjacielem". Potrafi z pewnością odróżniać 97). rzeczy błahe od ważnych. W innym rozdziale, opatrzonym mocnym „Trzeba przemienić w radość wszystko to, czego odmawia nam tytułem Nie ma dnia bez bólu autorka przedstawia obrazowo szczęście. Być może to właśnie nazywa się poszukiwaniem szczęś­ „codzienną nudę gehenny" - życie w oczekiwaniu na ból. Nie cia" - napisał w liście do żony Emmanuel Mounier, filozof, ojciec lekceważąc bólu, który potrafi zniszczyć całą pracowicie budowaną upośledzonej umysłowo dziewczynki. Czy naprawdę można wy­ konstrukcję współżycia z chorobą, Baranowska równocześnie drzeć nieszczęściu wszystkie zdobycze, zamieniając je w żyzne odbiera bólowi jego ostrze. Poszukuje - wraz z czytelnikiem prowincje? 27 � https://zbiory.etnologia.uw.edu.pl/files/original/01266286a46b2bff0c44b4aa63221a0d.pdf 6ee7222cf6802193e6692ef91d08090a Dublin Core The Dublin Core metadata element set is common to all Omeka records, including items, files, and collections. For more information see, http://dublincore.org/documents/dces/. Title A name given to the resource Polska Sztuka Ludowa - Konteksty Text A resource consisting primarily of words for reading. Examples include books, letters, dissertations, poems, newspapers, articles, archives of mailing lists. Note that facsimiles or images of texts are still of the genre Text. Dublin Core The Dublin Core metadata element set is common to all Omeka records, including items, files, and collections. For more information see, http://dublincore.org/documents/dces/. Relation A related resource oai:cyfrowaetnografia.pl:publication:2958 Date A point or period of time associated with an event in the lifecycle of the resource 1995 Identifier An unambiguous reference to the resource within a given context oai:cyfrowaetnografia.pl:2762 Title A name given to the resource Czy metafora może być bajką? / Polska Sztuka Ludowa - Konteksty 1995 t.49 z.1 Description An account of the resource Polska Sztuka Ludowa - Konteksty 1995 t.49 z.1, s.32-39 Creator An entity primarily responsible for making the resource Barański, Janusz Language A language of the resource pol. Publisher An entity responsible for making the resource available Instytut Sztuki PAN Format The file format, physical medium, or dimensions of the resource application/pdf PDF Text Text capture metadata for PDF documents Text Czy metafora może być bajką? Janusz Barański Giambattista Vico, piewca wiary i czucia w dobie kultu rozumu - Oświecenia, tak oto pisał dwa i pół wieku temu 0 interesującym nas tropie: „ Z logiki poetyckiej wynikają wszystkie podstawowe tropy, z których najjaśniejszym, a przez to samo najbardziej potrzeb­ nym i najczęściej używanym jest matafora; jest również najbardziej podziwiana, ponieważ dzięki metafizyce, poprzed­ nio tu rozważanej, użycza rzeczom nieożywionym uczuć 1 namiętności. Pierwsi bowiem poeci nadali przedmiotom byt substancji ożywionych, zdolnych do tego wszystkiego, do czego sami byli zdolni, to znaczy do uczuć i namiętności i w ten sposób stworzyli baśnie. Tak więc k a ż d ą m e t a f o r ę można u w a ż a ć z a k r ó t k ą b a j k ę " (Vico 1966, s. 186; podkr. — J.B.). Nie mylą się ci, którzy stwierdzą, że ostatnie, kluczowe zdanie nie wynika banajmniej z poprzednich z apodyktyczną rzeczywistością. Nie m o ż n a - z drugiej strony - przypisać filozofowi uprawiania logiki, którą uważał on skądinąd za powszechną w twórczym dziele owych „pierwszych p o e t ó w " , logiki opartej na analogii i oboczności. Jeśli bowiem metafora była w powszechnym użyciu przy tworzeniu bajek, nie prowa­ dzi to przecież do wniosku, że m o ż n a j ą do bajki sprowadzić. A jednak to utożsamienie metafory i bajki należy rozumieć nader przenośnie, żeby nie powiedzieć - metaforycznie właśnie, zdaje się sugerować autor w komentarzu. Oto bowiem - twierdzi filozof - dzięki metaforze, która „użycza rzeczom nieożywio­ nym uczuć i n a m i ę t n o ś c i " , powstaje świat bajki pełen „gwiz­ d u " wiatru, „ s z e m r a n i a " morskich fal, ukrytych wodnych i skalnych „ ż y ł " , „ u ś m i e c h u " nieba, ożywionego wina - „krwi winorośli" (tamże, s. 187). Takie wyjaśnienie owej metafizyki uczucia i wyobraźni należy przyjąć z dobrą wiarą, choć drażni kontrast pomiędzy bezwzględną kwantyfikacją zastosowaną w formule, a niejasną eksplikacją. Zachęca to wręcz do sproblematyzowania tak sTormułowanej definicji metafory. Materiał podsuwa „retoryka naszych c z a s ó w " - jak powiada Gui Bousiepe (1985, s. 303) - reklama. Spójrzmy zatem na taki choćby slogan: „Kodak - złodziej k o l o r ó w " . To predykatywne określenie zbudowane według zasady klasycznej analogii, której do dziś obowiązującą regułę podał Arystoteles, wywodzi się z układu korelacji i inwersji o postaci: Kodak : kolory: .-złodziej : rabowanie dobra Treść sloganu zyskuje s w ą formę wskutek zestawienia obu członów korelacji, gdzie ich składowe pozostają w relacji metonimicznej przyległości, zestawienia osiągniętego wyłącz­ nie za pomocą stosowanej wizualnej retoryki obrazu. Kolory są tutaj zatem dobrem zdobytym w sposób w najwyższym stopniu nietypowy - poprzez kradzież. Czy to wszystko, co można o rzeczonym sloganie i jego fabularnym przedstawieniu powie­ dzieć? Jeśli uznalibyśmy go za wyjątkowo oryginalną metaforę, coś na kształt odkrycia nowego, śmiałego tropu, wówczas moglibyśmy uznać go za wytwór wyłącznie indywidualnej fantazji. Jest tu jednak coś, co nasuwa podejrzenie istnienia związku z pewnym, pozornie być może odległym gatunkiem folkloru. Włodzimierz Propp w swoim dziele o bajce pośród jej X X X I funkcji na miejscu X I X umieszcza: „Likwidacja początkowej 32 szkody lub braku'' - „Poprzez tę funkcję opowieść sięga swego apogeum". G ł ó w n y m sposobem likwidacji owego początkowe­ go niedostatku jest „Porwanie obiektu poszukiwań przemocą lub sprytem" (Propp 1976, s. 105). Autor wymienia jeszcze kilka innych sposobów, których skutkiem jest zdobycie po­ szukiwanego obiektu, np. czarodziejskiego pierścienia, utraco­ nego wzroku, złotorogiego jelenia itd. (tamże, s. 106-109). Niech punktem wyjścia poniższych rozważań będzie uznanie metafory „Kodak - złodziej k o l o r ó w " za taką bajkę magiczną w pigułce, gdzie trzech sympatycznych chłopców wykrada paru odrażającym postaciom (podkreślone to zostaje poprzez od­ powiednie do sytuacji ich przedstawienie) przedmiot pożądania - kolor. Historyjce tej nie szkodzi j u ż fakt, że chłopcy zostali ujęci przez policję: początkowy brak został usunięty. Przykład jednego reklamowego sloganu nie może być oczy­ wiście dowodem na to, że fabuła bajki magicznej jest metatekstem wszelkich reklamowych ewokacji. Każdy adresat reklamy - „pani d o m u " , „prawdziwy m ę ż c z y z n a " czy „doświadczony hodowca" - stwierdzi, że to tylko bardziej lub mniej udane chwyty stylistyczne, które nie m u s z ą mieć nic wspólnego z jakością zachwalanego proszku, płynu po goleniu czy karmy dla kocinki. Nie jest to jednak tylko sprawa stylu, swoistej poetyki, lecz mito-poetyki, ponieważ wiele reklamowych przedstawień ukazuje fabułę bajki magicznej, a większość „ociera s i ę " o zbiór typowych dla tego gatunku mitycznorytualnych odniesień. Włodzimnierz Propp wyodrębnił - jak się rzekło - XXXI funkcji bajki magicznej. Byłoby tyleż niemożliwe co i bez­ zasadne usiłowanie wykazania, że istnieje transpozycja wszystkich z nich w przedstawieniach reklamowych. W sposób zmniejszający możliwość pomyłki do minimum można wyka­ zać obecność tylko pięciu z nich, jednak tych, które są kluczowe dla fabuły bajki. Jeśli jednak czas reklamowy nie przekraczi kilku sekund, co zdarza się bardzo często, wówczas możni ' wyodrębnić tylko dwie - otwierającą i zamykającą tę bajkowi J mikro-fabulację lub tylko j e d n ą - ostatnią. Są to zatem na- ' stępujące funkcje: 1 (1) „VIII. Antagonista wyrządza krzywdę lub szkodę człon k o w i rodziny. Określenie: s z k o d z e n i e " (tamże, s. 74). „Jednakże bynajmniej nie wszystkie bajki rozpoczynają się od wyrządzenia szkody. Istnieją inne początki bajek, często nadają­ ce taki sam kierunek rozwojowi wydarzeń jak w bajkach rozpoczynających się od funkcji szkodzenia. Przyglądając się baczniej temu zjawisku m o ż e m y zaobserwować, że w bajkach tych momentem wyjściowym jest sytuacja braku czegoś" (tamże, s. 78-79). (2) „ X I V . Bohater wchodzi w posiadanie magicznego środka, Określenie: p r z e k a z a n i e , o t r z y m a n i e mag i c z n e g o ś r o d k a (...). Jako środki magiczne m o g ą służyć: 1. Zwierzęta: koń, orzeł i inne. 2. Przedmioty, z których wyłaniają się magiczni pomocnicy. np. krzesiwo z koniem lub pierścień z junakami. 3. Przedmioty o magicznej właściwości, jak np. kije, gęśle czj k u l e " (tamże, s. 92). (3) „ X V I . Bohater i jego antagonista przystępują do bezpo- 1 ' I c t * v 2 F > 1 F a s s �średniej walki. Określenie: w a l k a " (tamże, s. 103). (4) „XIX. Likwidacja początkowej szkody lub braku. Określe­ nie: l i k w i d a c j a n i e s z c z ę ś c i a l u b b r a k u (...). Dana funcja tworzy parę z wyrządzeniem szkody lub z nie­ szczęściem występującym w zawiązaniu. Poprzez tę funkcję opowieść sięga swego apogeum" (tamże, s. 105). (5) „XXXI. Bohater zawiera małżeństwo i zostaje carem. Określenie: w e s e l e " (tamże, s. 120). „Czasami zamiast ręki królewny bohater otrzymuje kompensatę pieniężną lub nagrodę w innej formie" (tamże, s. 121). Tak oto przygotowani przez słynnego folklorystę możemy przystąpić do przeglądu reklam. Jest to zbiór siedemdziesięciu reklam telewizyjnych, dotyczących różnych produktów, w jed­ nym tylko przypadku produktu tego samego, choć przed' stawionego przez dwie różne reklamy. Rejestracja reklam miała miejsce w przeciągu kilku tygodni w porze największej oglądal­ ności telewizji. Z tego zbioru około jedna trzecia to: reklamy, które mają kompletną strukturę inwariantu bądź są niekomplet­ ne jeśli chodzi o funkcje „ ś r o d k o w e " , następnie te, które mają tylko funkcje "otwarcia" i „ z a m k n i ę c i a " i na koniec najlicz­ niejsze - te, które mają wyłącznie funkcję ostatnią, którą Propp określił jako „ w e s e l e " . Funkcja ta jest jednak w naszym przypadku chyba nadzwyczaj ważna, skoro pojawia się nawet w reklamie środków do utrzymania czystości... toalety. Zacznij­ my jednak od reklam, które wprawdzie nie kończą się ślubem, są jednak dość kompletne jeśli chodzi o pozostałe funkcje. Fabuła ich niemal zupełnie pokrywa się z zaproponowanym tu zreduko­ wanym inwariantem, ponadto środki wyrazu nie pozostawiają wątpliwości co do konotacji poszczególnych sekwencji. Colgate Tartar Control Na powierzchni gigantycznych zębów robotnicy, noszący stoso­ wne uniformy i używający odpowiednich narzędzi, (1) wznoszą kamienny mur; wtem (2) pojawia się olbrzymia pasta do zębów w opakowaniu, zawieszona jak wahadło, i niczym taran (3) rozprasza robotników; dzieła zwycięstwa dopełniają strugi wody i zgłębnik dentystyczny, które usuwają resztki zło­ wrogiego muru i odsłaniają do końca (4) czyste zęby. SC Johnson Muszlę klozetową beztrosko okupuje (1) silna grupa zarazków, ukrywając się w „najbardziej niedostępnym miejscu"; kiedy jednak (2) nadlatuje kaczor na dwupłatowcu wyposażonym w pokładowy karabin maszynowy zarazki tracą rezon i pisk­ liwymi głosami, tudzież trzęsieniem się, dają wyraz strachu; i mają rację: kaczor (3) wybija wszystkie celnymi seriami, doprowadzając (4) muszlę klozetową do połysku; „Dziękujemy ci SC Johnson" - słyszymy z ust chóru zadowolonych, choć nie pokazanych, pań domu. W jednej z następnych reklam notujemy j u ż brak funkcji drugiej: nie ukazany został mianowicie moment przybycia bohatera mającego usunąć szkodę. Old Spice Sensitive Golący się młodzian doznaje przykrego wrażenia pieczenia wskutek dokonanego zabiegu kosmetycznego, co ukazane zostało przez (1) płomień ogarniający jego szyję; jednak strugi płynu (3) gaszą ogień przynosząc (4) ulgę podrażnionemu ciału; „Po co się męczyć - Old Spice Sensitive zgasi płomień na twej twarzy" głosi slogan, i j u ż wyłącznie przy pomocy wizualnych środków firma zachęca do stosowania jeszcze innych jej produktów, prezentujących się rzędem w morskiej fali. W następnej reklamie brak wprawdzie funkcji trzeciej, a ściślej symbolicznego przedstawiania walki - usuwania szkody, mamy natomiast kolejną personifikację włączającego się do akcji środka. Cillit (1) „Ależ tu brudno" - zauważa z przerażeniem pani domu otwierając drzwi domku działkowego, w którym kuchnia jest wielkości małej sali tanecznej, a podłoga wyłożona nieco zmatowiałymi rzeczywiście kafelkami; pani domu słyszy - za­ skoczona - jakiś zbliżający się głos: „Tutaj może pomóc tylko Cillit, spróbuj t y l k o " ; to mówi - nazwijmy j ą - (2) mała czarodziejka, nadlatująca właśnie na butelce firmowego płynu; dzięki jego zastosowaniu kafelki podłogi (4) błyszczą już nieskazitelnie. Mamy wreszcie inną kategorię. Tutaj pani domu sama stała się bohaterką bajki zakończonej happy endem - trwałym związkiem-w-dziele-utrzymania-czystości. Sunlicht Mówi pani domu: „ D a w n o , dawno temu żyła sobie księżniczka, która musiała p o z m y w a ć górę (1) brudnych naczyń. I (2) zawołała przyjaciela Sunlichta: mój przyjacielu, proszę pomóż m i " ; „ T o t y jesteś tą księżniczką, mamo!" - zgaduje córka pani domu; „Ale tylko (5) z tym czarodziejem" - zgadza się z uśmiechem pani domu, zanurzając talerz w pachnącej pianie. Związek bohaterki z osobą płci odmiennej - czarodziejem Sunlichtem - ma tu zatem charakter przenośny w czystej postaci. Potraktuję tę reklamę jako stopień pośredni pomiędzy reklamami seksualnie nienacechowanymi a seksualnie nacecho­ wanymi. Użycie terminu „ s e k s u a l n y " podyktowane jest tym, że w przedstawionych poniżej reklamach mamy do czynienia z bardzo różnymi odmianami owej funkcji ostatniej - mitologemu wesela. M o ż e to być istotnie ślub, częściej jednak chodzi o romans, randkę czy choćby tylko powodzenie u przed­ stawicieli płci odmiennej. Tak tedy następna reklama ilustruje nie tylko uzdrowienie, ale i rzeczone „ w e s e l e " . Clearasil Tomek i Jacek mają (1) pryszcze; Tomek używa mydła, Jacek - żelu Clearasil (na dole ekranu widzimy napis: „nr 1 na ś w i e c i e " ) ; dalej widać Tomka i jego pryszcze pulsujące bólem i otoczone przez autora reklamy obwódkami; Jacek natomiast po zastosowaniu żelu ukazuje (4) gładką twarz; „Tomek chodzi w kasku na głowie, Jacek (5) chodzi z Karoliną'' - komentuje narrator. Tak oto doszliśmy do grupy reklam najliczniej reprezen­ towanych w naszej „ b a j k o w e j ' ' klasie, które można by uznać za przykład wariantu najuboższego, choć z pewnego punktu widzenia bardzo istotnego. Prawie wyłącznie jedyną funkcją wyrażoną - chciałoby się rzec - expressis signis jest tu owo „ w e s e l e " w różnych jego odmianach. Przyjrzyjmy się kilku przykładom. Tchibo (5) Młoda para stąpająca po schodach świątyni, wokół radosne twarze, tłum ich cały, falujący w rytm falowania przesypującej się kawy pokazywanej przemiennie z obrazem ślubu; sypiące się ziarna kawy i ziarna ryżu, którymi rzuca w kierunku nowożeńców śmiejąca się dziewczynka; chwile czułych spoj­ rzeń panny młodej i starszego pana popijających z filiżanek gorący płyn; „Dajesz innym to, co w życiu najlepsze, kiedy jesteś radosny, zakochany, s z c z ę ś l i w y " - puentuje te wzrusza­ jące obrazy slogan. Stimorol W pustynnym i ekscytującym krajobrazie Arizony lub New Mexico widzimy młodzieńca na motocyklu w stylu HarleyDavidson ściganego przez policyjny wóz; młodzieniec za­ trzymuje się, z oczywistą obojętnością pozwala się obszukać policjantowi, opierając się na masce wozu w sposób przewidzia­ ny wymogami sytuacji, przepisów i dramatycznego zacięcia autorów reklamy; jest czysty: policjant znajduje tylko paczkę gumy; okazuje się, że jest to natomiast wyzwanie dla drugiego funkcjonariusza, którym jest atrakcyjna dziewczyna; do rzuco- 33 �nych jej przez kolegę dokumentów młodzieńca wkłada kartkę z numerem telefonu i nazwiskiem - Johnson i zapewnia wymownym spojrzeniem, że (5) wspólna chwila będzie słodka. Palmolive W malowniczej scenerii tym razem jakiegoś północnego kraju, gdzie sąsiedztwo stromych zboczy i morza przypomina fiord, dwie osoby - matka i kilkuletnia córka - oczekują przybicia promu do długiego drewnianego molo; mężczyzną, który prom opuszcza, okazuje się mąż i ojciec - wraca (5) na łono rodziny; wita się czule z żoną i córką, a ze szczególnym upodobaniem zanurza swe dłonie w niewątpliwie puszystych i lśniących włosach pań swego serca; ,,Palmolive to naturalne p i ę k n o " - zdają się krzyczeć nadmorskie skały; w przyboju morskiej fali stoją na brzegu dwie butelki szamponu. Elseve „Piękno według mnie to przede wszystkim piękne włosy siła protein, energia witamin, połysk j o j o b y " - zachwala z przekonaniem kosmetyki do pielęgnacji włosów młoda dama, wcierając perlisty płyn w swe długie, ciemne włosy; widzimy j ą za chwilę w biurze, w otoczeniu samych mężczyzn, słuchają­ cych jej z zapartym tchem i wpatrujących się w nią z za­ chwytem; jest świadoma swej atrakcyjności: z równą nonszalacją wygłasza istotne racje, jak odgarnia pukle włosów; wie, że (5) ma szalone powodzenie. Domestos „Nawet gdy wszystko wydaje się czyste, groźne zarazki mogą się czaić tam, gdzie wzrok nie sięga; ale teraz mamy nowy środek - Domestos"; w tym oto lakonicznym stylu producent zachwala środek czystości i demonstruje jego zastosowanie w łazience rękoma młodej pani domu; ta opuszczają zamykając drzwi, ale unosi stamtąd (5) małe dziecko na rękach całując je czule w zbliżeniu kamery. We wszystkich przedstawionych przypadkach każda z sek­ wencji kończy się ślubem (Tchibo) lub prefiguracją owego mitologemu „ w e s e l a ' ' pozostającą do funkcji wzorcowej w metonimicznym pokrewieństwie. Mamy zatem zapowiedź randki (Stimorol), obrazy rodziny (Palmolive), powodzenia (Elseve), wreszcie macierzyństwa (Domestos). Przykład ostatniej ze zbioru tych reklam jest szczególnie intrygujący. Oto by uczynić zadość „ b a j k o w y m " oczekiwaniom odbiorcy reklamy, jej autorzy nadają obrazowi fabułę z rozwijającym się łańcuchem symbolizacji opartych na zasadzie opozycji i korelacji: Domestos : Brak Domestosa :: czystość : brud :: doskonałe macierzyństwo : niedoskonałe macierzyństwo. Wskutek takiego oto zabiegu, przy pomocy szczególnego higieniczno-prokreacyjnego meta-kodu, ustanowiono symboli­ czną ekwiwalencję środka czystości i macierzyństwa. Szczęś­ liwą matką będzie ta, która używa Domestosa. Ta natomiast, która go nie używa może dobrodziejstwa macierzyństwa w ogó­ le nie zaznać. Końcowy obraz można zresztą osobno potrak­ tować jako ikonogram konotujący szereg pozytywnych przeko­ nań na temat rodziny i macierzyństwa. Odczytanie podobnych symbolicznych argumentacji, mają­ cych przekonać klienta do kupienia danego produktu, jest j u ż teraz rzeczą prostą, choćby na przykład w reklamie poprzedniej - Elseve, gdzie - zapożyczając się u Umberta Eco (1972, s. 245^16) - możemy wskazać taką oto entymematyczną serię: Każda pani chce mieć powodzenie - mycie włosów szamponem Elseve daje powodzenie - kto myje włosy szamponem Elseve, ten będzie miał powodzenie. Przy czym wnioskowanie to może być „ n i e z a w o d n e " , jeśli na mocy milczącej antonomazji przedstawioną w reklamie panią interpretuje się jako „każdą p a n i ą " . Chwyt ten stosowany jest we wszystkich reklamach „ w e s e l n y c h " , co z łatwością można sprawdzić, aplikując powyższą zasadę deszyfracji do pozostałych przykładów, jak również w wielu obrazach, w których ta funkcja nie występuje. 34 Statystyka naszego skromnego zestawienia wskazuje, że doty funkcja „ w e s e l a " jest elementem najbardziej konsekwentnie „Ko pojawiającym się w rozważanych tu dwudziestu trzech baj- staw kowych fabulacjach. Jest ona nieobecna tylko w czterech zapa przypadkach, choć - j a k sam Propp stwierdza - „czasem szcz zamiast ręki królewny bohater otrzymuje kompensatę pieniężną dran lub nagrodę w innej formie", o czym nieco szerzej w dalszej zdot części. D o d a ć wypada tylko, że jeśli zgodzimy się z poglądem, ków iż obrzęd weselny to ekwiwalent rozwiniętej bajki magicznej rzec (Mieletinski 1981, s. 329), w której małżeństwo jest ostatecz- adpc nym celem rozwoju całej akcji, to będzie to jeszcze jeden i ek argument przemawiający za postawioną tu hipotezą. w zi Oto pełna lista wyranych reklam o fabule i/lub zakończeniu z dr bajki magicznej: odpc pos (4) Likwi­ (2) Otrzy­ (1) a (3) (5) dacja manie Szko­ Walka Wesele (Po dzenie szkody środka em pow Camay przy Elseve potr Sunlicht ku i Clearasil (Ca Fuji Super Tchibo 1 Tchibo 2 Domestos Colgate Tar­ tar Control Wrigley Spermint Stimorol Lenor Mars Margaret Astor SC Johnson Impuls Old Spice Sensitive Head & Shoulders Palmolive Renault Clio Sunsilk Cillit Bounty prze W powyższym zestawieniu uwzględnione zostały tylko te i obi funkcje, których obecność zaznaczona została w odpowiedni P( figuratywny sposób, jak w analizowanych przykładach. Stosów- nasz ne figury pojawiają się oczywiście także w pozostałych przypa- odds dkach: „ m o l e k u ł y " protein wnikające we włosy (Sunsilk), świę mikroskopijne buciki, jak dla niemowlęcia, które wręcza przeje, s. 1: ta młoda dama swemu mężowi (Tchibo 2) czy cała sekwencji ewol reklamy kosmetyków znanej firmy, w której stworzone topicznt kraii pole przywołuje historię brzydkiego kaczątka przemienionego logi; w pięknego łabędzia (Margaret Astor). Nie wystarcza nam znali zatem sama czysto referencyjna konstatacja w rodzaju „Tutaj Ti pomóc może tylko C i l l i t " . Za kryterium uznania danego się c sekwensu jako bajkowej funkcji przyjęliśmy bowiem użycie słyn: stosownego obrazu lub słowa, pozostających w tropicznej char relacji do tejże funkcji. Ta bowiem specyficzna poetyka jes klan nieodzownym elementem tej „bajki naszych czasów". kę, : W r ó ć m y teraz do formy pierwotnej, od której zaczęliśmy li reki; rozważania, sloganu. Takie oto figuraty wne równoważniki zdai sam; typu: „Bounty - smak raju", „Lenor - miłość od pierwszej! kow �dotyku", „Kawa Sati - szczęśliwe c h w i l e " czy wreszcie „Kodak - złodziej k o l o r ó w " to j u ż tylko streszczenia przed­ stawianych bajek, których pełnej treści odbiorca nie musi zapamiętywać. Napięcie semantyczne pomiędzy członami tych szczególnych zawołań wypełnione zostało bowiem pierwotnie dramatyczną czy wzruszającą historią o odkrywaniu, walce, zdobywaniu. Dzięki ciągłej obecności tych „rodowych okrzy­ ków" w tekstach reklamy znawcy tej współczesnej poezji, która rzeczywiście zawitała pod strzechy, na hasło Renault Clio odpowiedzą niechybnie „prosto z raju", a nie „zmysłowe i ekstrawaganckie' '. Mechanizm ten został ukazany explicite w znanej reklamie: wykład w uniwersyteckiej auli; wyrwany z drzemki student na słowa „Pollena 2000" bez wahania odpowiada - „Ociec p r a ć ! " . Zresztą często, jak już wiemy, poszczególne składowe opowieści mają charakter domyślny, a slogan jest taką właśnie pełną znaczeń i treści kapsułką. (Ponadto autorzy reklam skracają nieraz stopniowo długość ich emisji nie tylko z finansowych, ale także psychotechnicznych powodów wskazanych powyżej). Rzecz to wszakże znana przynajmniej od czasów Ernsta Cassirera, że istnieje pewna potrzeba wyjaśniania, która zadowala się wyróżnieniem począt­ ku i końca procesu. Chodzi o głód wyjaśniania typu mitycznego (Cassirer 1953, s. 54). Na początku tej części rozważań przypomnijmy fundamen­ talną zasadę, dotyczącą również problematyki reklamy, że „bajka - mit - rytuał stanowią trzy wierzchołki trójkąta połączone ze sobą związkami odpowiedzialności. Bajka rela­ cjonuje (choć w sposób przekształcony) przebieg rytuału, który odbywa się według scenariusza dostarczanego przez mit, stąd też wynika uzależnienie bajki od m i t u " (Wasilewski 1979, s. 218). Northrop Frye, jeden z badaczy literatury podążający szlakiem wytyczonym przez Vico, wskazuje na kolejny słup milowy, który będzie wyznaczał sposób rozważania obecnej tu problematyki. „ Ś w i a t m i t u j e s t ś w i a t e m to­ t a l n e j m e t a f o r y " (podkr. JB) - napisał w aktualnym do dziś dziele Anatomy of Criticism (1957, s. 136). Ten przedstawiciel krytyki mitograficznej dzieli pogląd wielu in­ nych orędowników łączenia badań nad mitem i literaturą: od Potiebni i Maxa Mullera po współczesnych mu Bachtina czy Maud Bodkin. Postulat badania literatury w ramach tradycji mitologicznych i z uwzględnieniem logiki mitotwórstwa jest w naszym wąskim zakresie szczególnie odporny na zarzuty ignorowania historyczno-społecznego kontekstu dzieła i bio­ grafii autora. Wymogi konwencji gatunku pozwalają bowiem na niewielką inwencję własną w tworzeniu reklamowych tekstów i obrazów, co już wstępnie zostało wykazane. Podążając tropem poszukiwań Frye'a zwróćmy uwagę, że nasze „ready made expressions" mieszczą się w zakresie oddziaływania obrazów i gatunków z rodzaju „mitu apoteozy, świętych zaślubin, odwiedzin w raju" (Mieletinski 1981, s. 138). Niezwykłe nagromadzenie obrazowych i słownych ewokacji opisujących zwycięstwo nad niedoskonałością, rajskie krainy czy spełnienie w miłości, to oczywista poetyka mitologizowania, której najbliższe analogie można by zapewne znaleźć w klasycznych utworach poezji arkadyjskiej. Tak tedy przytoczony j u ż wcześniej slogan kawy Sati pojawia się oczywiście w większej całości, w której dramatis persona, słynna niegdyś aktorka, występuje w podwójnym poniekąd charakterze. Z jednej bowiem strony jest odtwórczynią re­ klamowej roli, w której wspomina siebie jako małą dziewczyn­ kę, z drugiej natomiast wywołuje niewątpliwie u odbiorców reklamy, na przykład pań domu, nostalgiczne wspomnienie ich samych jako dziewczynek, obdarzonych w czasie podwór­ kowych zabaw pogardzaną wówczas rolą psa Szarika. Pani domu wzięta zostaje zatem w krzyżowy ogień perswazji: Pola Raksa, postać rodem z odległej epoki, wprawia w drżenie indywidualne biografie i epatuje tchnącymi niezwykłością zwierzeniami. " N i g d y nie zapomnę tych wspaniałych chwil kiedy ojciec wracał z dalekich p o d r ó ż y " ; dziewczynka zagląda do zdobionej metalowymi okuciami drewnianej skrzynki z napi­ sem „ S a t i " ; „Ojciec mówił, że kryje w sobie wszystkie tajemnice A r a b i i " - wspomina aktorka. Umberto Eco takie oto konotacje przypisałby tej sugestywnej wypowiedzi: „Baśnie z tysiąca i jednej nocy, egzotyka, tajemniczość, magia, haszysz, senne rozleniwienie, przypowieści kalifów, dźwięki wschod­ nich instrumentów, słowem: podróż - archetyp" (Eco 1973, s. 68-69). W taką podróż do cudownych rajskich krain zaprszają również reklamy: Bounty - wyspy szczęśliwe na morzach południowych, Wrigley Spermint - plaże Florydy lub Kalifor­ nii, czy Renault Clio, gdzie współcześni Adam i Ewa zostają skuszeni do wzięcia auta, a nie złowrogiego jabłka. Tu został odwrócony znany porządek - rajski „ o w o c " staje się źródłem radości i spełnienia, jak przystało na ideologię kultury an­ algetyków. W tym symbolicznym modelu świata osiąga się rajską kondycję i rajski czas, co uosabia również poprzez swą polimorficzność Proppowski mitologem „ w e s e l a " bądź owa „kompensata pieniężna lub nagroda w innej formie" - bogact­ wo, światowość, powodzenie. Wydaje się, że nie ma racji Gillo Dorfles, który powiada, iż reklama: „Dzieli na kapsułki, kropelki, puszki, nadając określone wyróżniki, czyli przede wszystkim zamieniając w towar wszelki produkt natury, od­ kryty lub stworzony przez człowieka w sposób przypadkowy" (Dorfles 1973, s. 235). Rzecz jest chyba jednak bardziej złożona i nie da się sprowadzić do takiego jednostronnego eksploaracyjnego aspektu. Afirmacja szczególnej utopii rajskiego „stanu naturalnego' ' jest tak silna, czego dowodem szereg powyższych przykładów, że skłania do poszukania innego wyjaśnienia. Spójrzmy najpierw na charakterystyczną cechę wielu reklam, mianowicie tendencję do zaznaczania od jak dawna istnieje firma, o ile - rzecz jasna - istnieje dłużej niż kilka dziesiątków lat. Dowiadujemy się więc, że „ P Z U - rok zał. 1803", a wiecznotrwałość firmy zobrazowano dodatkowo zmiennymi konturami Polski (w tym Księstwa Warszawskiego i Królestwa Polskiego), z niejaką - chciałoby się rzec - nerwowością przemieszczającej się po mapie Europy Środkowej w ciągu tych niemalże dwustu lat, w odróżnieniu od nienaruszonego PZU. Mamy także „Wedel - od 1851 r . " , który przestał już być napiętnowany tymczasowością 22 lipca. Jeszcze inaczej do odległych czasów nawiązuje Pollena 2000: przy pomocy histo­ rycznej kodyfikacji usiłuje nadać sobie owąż historyczność, a robi to - trzeba przyznać - z dużym rozmachem i ponadto poczuciem autoironii. Wreszcie skromny Proszek E, gdzie autor reklamy podejmuje próbę intensyfikacji historii tego środka czystości, sięgając - podobnie jak w przypadku PZU - do figury wiecznotrwałości i zestawia jego niezmienne walory ze zmiana­ mi mody, muzyki itd, właśnie w ciągu ostatnich kilku dziesiąt­ ków lat. Zabieg jest na tyle udany, iż stylizowana na lata 70. scena prania „ d z w o n ó w " wygląda w czarno-białym kadrze tak odlegle, że - jako żywo - w pierwszej chwili skłonni bylibyśmy jej realizację przypisać braciom Lumière. Ta kolejna odmiana poetyki mitologizowania to nie tylko - jak się rzekło - figury trwałości, ale i odwieczności. W perspektywie ściśle historycznej ta odwieczność jest wpraw­ dzie mocno - naciągana, jednak szczególna stylizacja obrazu i słowa może z powodzeniem doprowadzić odbiorcę reklamy, np. panią domu, do uznania, iż czasy Księstwa Warszawskiego, nie mówiąc j u ż o czasach Kiemliczów, to niemalże owe mityczne praczasy. Dodajmy, że j e d n ą z cech mitu jest wszakże wyjaśnianie istoty przedmiotów poprzez wskazanie ich począt- 35 �ków, czasu pratworzenia. Punkt dojścia jest więc również punktem wyjścia: firma nie tylko wiedzie do osiągnięcia arkadyjskiej pełni, ale i pochodzenie jej produktów należy szukać w ogrodzie Edenu. Aczasowość to jedna z cech rajskiej kondycji. W powyższych przykładach nie tylko firma-demiurg odziana zostaje w szatę odwieczności, ale i same produkty są tak trwałe, że można je uznać za znaki tego, co niezmienne w świecie zmienności. W przywołanej j u ż wcześniej reklamie kawy Sati narratorka obejmuje klamrą wspomnień okres od czasu dzieciństwa do starości; przypominając sobie czas ojcowskich podróży, j u ż jako starsza pani w fotelu, przy kominku, może - podnosząc filiżankę do ust - stwierdzić z przekonaniem: „ H m , zapach, smak wciąż ten sam". Inny obraz to reklama Renault 19, w której pojazd ten staje się niemalże inkarnacją trwałości i niezmienności. Oto jego właściciel podjeżdża - w kolejnych ujęciach - pod urzęd stanu cywilnego z kolejnymi partnerkami; w każdym przypadku towarzyszy temu komentarz: „Karol kilka lat p ó ź n i e j " ; widać zarówno oznaki starzenia się Karola, jak i panie jego serca wydają się coraz bardziej dojrzałe; ale nie wóz: „Nowy Renault 19 - nowy na wiele l a t " . Symboliczna niezmienność jest tu w sposób ukryty wzmocniona poprzez kolejne związki małżeńskie, które kojarzą się zwykle ze zmianami pokoleniowymi idącymi j u ż w setki lat. Rajska rzeczywistość to również harmonia w rozumieniu braku podziałów na to, co naturalne i to, co społeczne, to, co wytworzone i to, co otrzymane. M i t , ta - parafrazując określenie Lévi-Straussa - maszyna do niszczenia sprzeczności, dąży wciąż do odtworzenia owej doskonałości: każe jednym mówić, że są arami, innym natomiast wierzyć, że ich życie zależy od konstelacji ciał niebieskich. Kronikarzem podobnych poszuki­ wań, i to wieńczonych powodzeniem, jest reklama. Opisuje ona bowiem wysiłki przezwyciężenia dychotomii natury i kultury zarówno poprzez „naturalizację działań ludzkich", jak i „uczłowieczenie praw natury" (Lévi-Strauss 1969, s. 332). Oto w myśl pierwszej zasady następuje transfer atrybutów świata natury do świata ludzkich wytworów. Zwolenniczka szamponu Ultra Doux mówi: „Moje włosy potrzebują r o ś l i n " ; chrupki Balsen są „z darów natury" ; dzięki stosowaniu proszku Persil woda staje się „miękka jak deszczówka' ' ; krem Kamille to „naturalna uzdrawiająca moc rumianku". Naturalistyczna ewokacja tego ostatniego wzmożona zostaje jeszcze sensualistycznym obrazem kwiatów rumianku zanurzających się w kre­ mie. Identyczną wizualną figurę zastosowano w przypadku jogurtu Danone: świeże owoce wpadają do gęstego białego płynu. Uczłowieczenie praw natury to z kolei przypisanie cech ludzkich właściwościom produktów, które poprzez te prawa realizują swe funkcje. Szczoteczka do zębów Aquafresh tak doskonale wypełnia prawa mechaniki, że mówi się o niej - „najsprytniejsza wśród szczoteczek"; kotom natura każe miauczeć, jednak „koty Whiskas doskonale wiedzą czego chcą i mają swoje sposoby żeby ci o tym p o w i e d z i e ć " ; Fiat Tempra to „silna o s o b o w o ś ć " , Persilowi „możesz z a u f a ć " , a „Toster grill firmy Tefal to jedyny toster, który potrafi dobrze opiekać' '. Nic więc dziwnego w tym, że zwracamy się czasem do produktów słowami apostrofy: „Drogie Orno" czy „Dziękuje­ my ci SC Johnson". Istotnie, niełatwo przezwyciężyć tę etiologiczną schizof­ renię. Claude Lévi-Strauss tak oto pisał o systemach kastowym i totemicznym również przenikniętych totalizmem myśli nieoswojonej: „należy uznać w systemie gatunków przyrodniczych i w systemie przedmiotów wytwarzanych dwa zespoły pośred­ niczące, którymi człowiek się posługuje, by pokonać opozycję między naturą a kulturą i ująć je obie jako c a ł o ś ć " (tamże, s. 193). Podobnie wypowiadał się wcześniej Cassirer, według którego istnieje fundamentalna potrzeba człowieka do zjed noczenia się z naturą, uwolnienia się od kulturowych ograni czeń, rozpłynięcia się w nurtach uniwersalnego życia, wchłonie cia przez całość natury (Cassirer 1953, s. 188-89). , Jeden z produktów, ukazany w obrazie rozważanego t i gatunku, zbliżył się do ideału w stopniu niemal d o s k o n a ł y n Oto widzimy dwie sceny: jedna rozgrywa się w pustynny^, krajobrazie, druga w górskiej grocie; łączy je obiekt, k t ó r e g niezwykłe stwarzanie odbywa się równocześnie w obu miejs each; na pustyni, w miejscu uderzenia pioruna, pojawia sign karoseria pojazdu, natomiast w grocie z zasłony iskier wyłanigj, się rama konstrukcyjna z pomieszczonym w niej silnikiem; ob_ zespoły zaczynają się przemieszczać po dwóch dzikich, pustyt_ nych drogach, które łączą się w pewnym miejscu, doprowadza jąc także do złączenia się w j e d n ą część stworzonego pojazdu; t „Ford Mondeo - piękno i wewnętrzna s i ł a " . Oto na naszyć fc oczach dokonuje się prawdziwy akt kreacji, stwórcze działani zapładniającej niebiańskiej mocy (piorun) i ziemskiego l o i j (grota). Mondeo zrodzony z tego kosmicznego związku j e kompletnym wcieleniem żywiołów natury: piękna ziemi i sil j niebios. j Mamy tedy zupełnie n o w ą j a k o ś ć . Firma przeprowadź m konsekwentnie ideę status naturae integrae tylko na poziom pQ jakościowo odmiennym i doskonalszym, na poziomie n o w i j naturalności, która jest dziełem człowieka. Nie ma j u ż podział na man-made i nature-made; jest man-made-nature. Natu - niezróżnicowany byt - zostaje przetworzona przez człowiei p , i uszlachetniona w twórczym wysiłku dążenia do ukonstytui ^ wania owego „bytu nie warunkowego". Reklama przyczynia się do powstania takiego oto ogólnej i symbolicznie nacechowanego obrazu: współcześni szamai w białych kitlach dokonują najpierw dezintegracji owoców natury (od roślinnych alkaloidów i nieorganicznych kwasów f - j ^ aromatyczne węglowodory i zonalne kryształy), pokazując g w formie łańcuchów, pierścieni i kul oniemiałej widowni, byj „ następnie zreintegrować w jakościowo doskonałą formę. „Kult j c z k i " protein czy lipolazy w dziełach tej naszej Gebrauchskuit to niczym owe zakrwawione kulki pierza, które czarownic ^ z Północno-Zachodniego W y b r z e ż a wypluwają po „wyssaniu y ich - jako wcielenia choroby - z ciał chorych (Levi-Straui j , 1970, s. 249). Warto m o ż e w t y m miejscu przypomnieć, i „pierwszymi ogłoszeniami, które zaczęły się pojawiać reguła ] nie w prasie amerykańskiej (w połowie X I X wieku) byt g j reklamy patentowanych i , jak twierdzili producenci, cudowi j skutecznych środków medycznych" (Spitzer 1980, s. 381). (j j Strategia reklamy końca X X wieku ma bardziej totalizująi ^ - podobnie jak myśl nieoswojona - charakter. Cudowne są m . , tylko środki lecznicze; cudowność i niezwykłość to atrybut _ przynależne wszystkiemu, co wydostało się z ogranicz! p niegdysiejszej natury lub niegdysiejszej kultury. Express pjc verbis wyrażona niedoskonałość „zwykłego proszku" c; tyf] „zwykłej karmy'' pozwala na relacyjne ustanowienie niezwyl łości. „ N o w y Ajax to istny c u d " , Cliff jest „doskonały", karu ^ Pedigree Pal jest „ k o m p l e t n a " . Niezwykłość właściwości p« j j duktów ukazana może być ponadto poprzez użycie stosowne ^ oksymoronu: czystość naczyń uzyskaną przy pomocy Kop Uli p „widać i s ł y c h a ć " , natomiast producent kawy Jacobs pj ¿ 0 $ klienta - „Czy widzisz ten aromat?". Trzeba wszelako prz , znać, że jeśli ma się możliwość sulfonowania lub przepraw p dzania procesu alkilowania, co oferują nowoczesne technolog: | i uzyskiwania wskutek tego związków heterocyklicznych o pi cio- czy sześcioczłonowych pierścieniach, to zapewnia | o właściwościach produktów przytoczone powyżej nie powił \ budzić podejrzeń. Tylko producenci soków spod znaku kacze ję , Donalda deklarują otwarcie, mając zapewne na uwadze równi j dekonspirację konkurencji: „Donald Duck - my nie poprawi m sa r z s e m] mi za u s m< es o n e s U( m c n a l S w n e n t e n 0 t r w s z a c c z u r a za r o z u 0 T rz 1 w a rz w c o r Z w a z o s �my natury!". Reklama - podobnie do mitu - jako ta „ m o w a " , która mówi samą siebie" (Vergote 1968, s. 1269), opisuje zatem świat rzeczy nadnaturalnych. Określenie to, według Richarda Cha­ se^, innego obecnego w tych rozważaniach literaturoznawcymitografa, może być synonimem znanego polinezyjskiego terminu mana, który oznacza wszystko to, co ma bezosobową magiczną moc i jest dlatego wyjątkowo silne, skuteczne i groźne zarazem (Chase 1966, s. 70). Nadnaturalne produkty kultury analgetyków mogą tylko wzbudzać grozę regularnością z j a k ą głosi się ich magiczną moc: Dixan to „czysta s i ł a " , Pan Proper -„siłai delikatność", Kamili to „uzdrawiająca m o c " , Elseve -„dobroczynna moc", wreszcie Orion wyróżnia się „gigan­ tyczną skutecznością", natomiast Kop Ultra jest oczywiście „ultraskuteczny". „Mana jest par exellence siłą, prawdziwą skutecznością rzeczy, która nie niweczy, ale wzmacnia jej mechaniczne działanie. Ona sprawia, że sieć jest pełna, że dom jest solidny, że czółno dobrze się trzyma na morzu. Na polu jest ona urodzajnością, w medycynie tym, co uzdrawia lub zabija'' -pisze Marcel Mauss (1973, s. 150-51). Moc mana pojmowana jest jako jądro rzeczywistości, które pragnie się osiągnąć (Wheelwright 1954, s. 179), które zapewni dostatek, zdrowie, powodzenie. O ile - rzecz jasna - nabędzie się dobra, których udziałem jest partycypacja w wyliczanych przez reklamę mocach, jakich doznać może wówczas także nabywca. Taka natomiast postawa jest nadzwyczaj ważna, ponieważ „pozycja społeczna jednostek jest bezpośrednio uzależniona od ważności ich mana" (Mauss 1973, s. 147). Retoryka reklamy, ten system analogii międzykontekstowych, nie omija kontekstów społecznych, odciskając swoje piętno na ideach, obyczajach, wartościach, słowem - na światopoglądzie całych grup. Czerpie również z tradycji tych grup, dość wspomnieć historyczno-literacką kodyfikację Pol­ leny 2000. Inscenizowana psychodrama porusza również egzystencjonalno-symboliczne doświadczenie jednostek, którym obiecuje wstęp do klubu pięknych, młodych i bogatych. Przy tym wtajemniczanie to ma cechy inicjacyjnego rytuału, ek­ wiwalentu mitu sporządzonego według mitycznego scenariu­ sza. Przypomnijmy zatem, że postaci pojawiające się w większo­ ści reklam przyjmują wartość antonomastyczną, są uosobieniem członków wymienionego powyżej klubu, a przynajmniej znaj­ dują się w procesie stawania się nimi (por. Eco 1972, s. 248). Wówczas następujące konatywne wypowiedzi w formie: impe­ ratywu - „Podaruj sobie odrobinę luksusu" (Fa), konstatacji - „Dajesz innym to, co w życiu najlepsze" (Tchibo) czy zapowiedzi - „Nowy szampon nadający puszystość odkryje piękno twoich w ł o s ó w " (Sunsilk), obejmują dużym kwantyfikatorem obie strony szklanego ekranu i m o c ą totum ex parte rozdzielają towarzyszące produktom atrybuty pomiędzy wszys­ tkich partycypantów. Dzięki swej persfazyjności te samofundujące się wypowiedzi mogą uczynić z zalecanego produktu kontagialny łącznik z nadnaturalnym światem ukazywanym przez reklamę. Czyż nierzadko dostrzegamy zmianę u osób dosiadających nowego auta czy choćby używających renomo­ wanych kosmetyków? W tak zwanych kulturach tradycyjnych przejście z jednej kondycji społecznej do innej idzie zwykle w parze z uzyskaniem nowej duszy (Cassirer 1953, s. 165). Odbywa się to zwykle w sposób usankcjonowany rytualną konwencją. Wróćmy w tym miejscu ponownie do sloganu, zjawiska językowego wydawałoby się nieskomplikowanego, a jednak ważnego i wciąż obecnego w tych rozważaniach. Określony j u ż został mianem „bajki w p i g u ł c e " i zwrócono uwagę na automatyzm, z jakim się go używa i percypuje. Tę bajkowość sloganu w zgoła odmiennej źródłowej i teoretycznej perspek­ tywie dostrzega Olivier Reboul, gdy pisze, że slogan ignorując podziały na język mówiony i pisany, poezję i prozę itd. cofa nas ku „bardzo dawnemu stadium języka - stadium przysłów, porzekadeł, refrenów, kiedy to, co mówione, co pisane, wiersz i proza, stanowiły j e d n o ś ć " (Reboul 1980, s. 312). Badacz dodaje ponadto, że „slogan nigdy nie jest czytany, jest widziany; nie jest słuchany, jest s ł y s z a n y " . Podobny automatyzm ma również miejsce, gdy slogan wykrzykuje tłum: „Wiadomo, że tłum nie myśli i że wygasza myślenie u wszystkich istot, które się nań składają" (tamże, s. 318). Oto, kontynuując nasze rozważania w perspektywie rytualno-mitycznych odniesień, chcemy wykazać, że slogan, mieszcząc się w owym trójkącie b a j k a - m i t - r y t u a ł , pełni r o l ę j ę z y k o w e g o ekwiwalentu rytuału. A zatem: m e t a f o r a j e s t rytuałem. Niewątpliwie, pewną cechą archaizującą reklamowych sloga­ nów jest równolegle werbalne i wizualne ich występowanie - bywają wypowiadane i napisane równocześnie. Oto dychoto­ mia pisma i mowy ma zostać tu zniesiona: mowa ma udzielić pismu szczyptę osobowości tego, kto j ą wygłasza. Pismo ma tym samym uzyskać samoistną moc niczym tajemna formuła magii, mająca siłę sprawczą po jej zapisaniu. Nawet tak długie slogany, jak: „Twój kot kupowałby Whiskas", „Dzieci także wiedzą co jest dla nich dobre' ' ( M i l k y Way) czy „Zdrowe włosy są tak piękne i l ś n i ą c e " (Panténe Pro-V) towarzyszą swym werbalnym odpowiednikom, a ich zadaniem jest odciśnięcie się w plastycznym tworzywie indywidualnej i zbiorowej wyobra­ źni. Wyobraźmy sobie zatem młodziana (młodą damę) w kręgu świadków i uczestników ceremonii (zabiegi wprowadzające do stowarzyszenia wojowników, grupy mężatek etc). Współplemieńcy krążą dokoła bohatera obrzędu, intonują przewidziane pieśni, wznoszą stosowne okrzyki i czynią odpowiednie gesty. Mistrz (mistrzyni) ceremonii robi młodzianowi usankcjonowa­ ny tradycją tatuaż, przywdziewa młodej damie czepiec, etc. Daje się słyszeć rytm wypowiadanych zaklęć, mających słowem wspomóc zabiegi przeniesienia w stan odmiennej społecznej jakości, czasem monotonny akompaniament bębnów, basetli, etc. Przypomnijmy teraz taki choćby obraz. Telewizyjny ikon denotuje młodziana oddającego się kąpieli pod prysznicem. Komunikat słowny denotuje żel pod prysznic: „Oto Cliff po raz pierwszy; ten Cliff jest nowy, jest doskonały; gdy pieni się na skórze czujesz orzeźwiający chłód; bierzesz więcej, orzeźwia jeszcze bardziej; i wtedy czujesz go, czujesz chłód morza". Teraz pojawia się drugi ikon: młodzieniec skacze z wysokiego klifu w bijące o skały fale. Współdziałanie obu ikonów i komentarza wiodą do takiej konotacji. Analogia metaforyczna (metafora zewnętrzna). młodzian pod prysznicem : żel : : młodzian na klifie : morze przekształca się dzięki całościowej obrazowej syntagmie w metonimiczne utożsamienie Żel : morze : : młodzian pod prysznicem : młodzian na klifie Oba związki dopełnienia są istotne. Z pierwszego związku slogan - ,,Cliff to orzeźwiający chłód spienionego morza" - czyni na powrót metaforę, ale wewnętrzną, w której żel dzieli z morzem wspólną cechę (por. Crocker 1977, s. 558). Z drugiego związku - figurę identyczną, w której młodzian pod prysznicem ma coś w sobie z młodziana na klifie, co więcej, ma też w udziale tó, czego jego odpowiednik doznaje - przygoda, wyspy południowe, spienione fale. Na mocy wyrażonych expressis verbis antonomastycznych zwrotów - „czujesz orzeź­ wiający chłód, bierzesz więcej, orzeźwia jeszcze bardziej" - w pole tego topicznego oddziaływania dostaje się też młodzian przed telewizorem. Nie ma tu wprawdzie owego monotonnego 37 �rytmu, dudnienia bębnów, choć jest zaklęcie, dzięki któremu łatwiej zanurzyć się w inny świat. Wystarczy jeszcze tylko udać się do najbliższej drogerii, odkręcić kurek i . . . Wiele reklam opiera się jednak na wspomnianej rytmiczności wypowiadanych fraz i sloganów, z zastosowaniem odpowied­ niego tła muzycznego. „Stu- Stu-, Stu-, Stu-, Stu-, Studio Life: L ' O r e a l " - słyszymy z ust tańczącej grupy młodych ludzi 0 dziwnych fryzurach utrwalonych żelem do włosów; „Boom-, Boom-, Boomer - super guma'' - intonują dzieci przyglądające się niejakiemu Boomerowi, który rozciąga się tak, że staje się większy od diabelskiego młyna w wesołym miasteczku; wresz­ cie niepozorne - „Mentos to świeżość, Mentos to oddech, Mentos to siła, bo Mentos pełnią życia jest!"; ten zmultiplikowany slogan również wykazuje cechy rytualnych powtó­ rzeń. Tak pisał o rytuale Ernesto de Martino: „Otóż już sam tylko jego charakter powtarzalny, cykliczny, przewidziany w swoim przebiegu, wprowadza u sprawców 1 uczestników stan polegający na ograniczeniu poczucia czujno­ ści i jest warunkiem sprzyjającym kontaktowi ze sferą nie­ świadomości. Ten aspekt aktywnej dehistoryfikacji obecności indywidualnej występuje w rytuale tak dobitnie, że często technika ograniczenia świadomości działa sama przez się, nie mając koniecznie odpowiedników mitycznych; należy tu wy­ znaczenie jakiegoś punktu olśniewającego i oślepiającego, monotonne powtarzanie słów lub zgłosek, dźwięk bębna lub jakakolwiek inna postać zewnętrznej aprobaty techniki mistycz­ nej wszystkich czasów i wszelkich możliwych zakątków globu ziemskiego" (1959, s. 154). W naszym przypadku należy raczej mówić o aparaturze techniki audiowizualnej, choć niewątpliwie mamy do czynienia z „ograniczeniem ś w i a d o m o ś c i " : według statystyk, sprzedaż reklamowanego produktu wzrasta o kilka­ dziesiąt procent. Na zjawisko powtarzania słów, wersów, strof w folklorze zwraca uwagę Jerzy Bartmiński (1983, s. 260) upatrując w tym potrzebę rytualnego zatrzymania czasu. Jest to konstytutywna cecha mitu i zjawisk z nim związanych, co j u ż na rozważanych tu przykładach reklamowanego folkloru wykazywaliśmy. Co więcej, rytm, powtórzenie, rym, aliteracja uchodzą za cechy wypowiedzi magicznej (Weiner 1983, s. 703). Pora więc przyjrzeć się z tej perspektywy bohaterowi niniejszych roz­ ważań - sloganowi. „To nie wizja, to V i z i r " - recytuje tę frazę menadżer firmy demonstrujący skuteczność sprawdzanego właśnie środka - i czyni równocześnie gest wskazania pudełka z proszkiem. W magii słowa i działania zwykle pokrywają się, stanowi to o jej performatywnym charakterze. „Sądy magiczne zawsze poprze­ dzają doświadczenie magiczne, są to przepisy obrzędów czy też łańcuchy wyobrażeń. Doświadczenia są przeprowadzane tylko po to, by je potwierdzić: niemal nigdy ich nie osłabiają'' - pisze Marcel Mauss (1973, s. 169). Wspomniany menadżer zadaje więc najpierw pytanie: „Czy to możliwe aby pranie było jeszcze bielsze niż po użyciu zwykłych p r o s z k ó w ? ' ' . Następnie związa­ na na supeł chusteczka zostaje włożona do kieszeni koszuli, ta zaś do pralki - wydaje się, że to wystarczający próg trudności dla testowanego proszku. Jak łatwo się domyślić odwrotna kolejność czynności ma miejsce po zakończeniu prania - chus­ teczka okazuje się biała. I tutaj dopiero następuje owa ekspresywno-impresywna fraza przytoczona na początku. Identyczny w swej performatywnej strukturze jest test płynu do zmywania naczyń. Po zapewnieniu, że „ N o w y Kop Ultra zmywa każde naczynie do ultra czysta", następuje demonstra­ cja zmywania rękoma pani domu i oczywista konstatacja połączona z prezentacją: „Doskonale czyste, co w i d a ć . . . " (tu błysk gładkiej powierzchni talerza) „...i s ł y c h a ć " (odgłos pisku spod palca pani domu pocierającej tymże po tejże powierzchni). 38 Wreszcie działanie odżywki Slim Fast zaprezentowane zostaje -| ukazaniem szczupłych postaci, co również widać i słychać: „Ja, j Patrick Warwick w y p r ó b o w a ł e m . . . " , „Ja, Isabelle Silverstone wypróbowałam i zobaczcie!". Nasz początkowy „Kodak - złodziej k o l o r ó w " , wiele innych sloganów, które przewijały się w tych rozważaniach czy takie, t które tu jeszcze nie zagościły: „ F a - uczucie delikatnej y ś w i e ż o ś c i " , „ C a m a y - ekscytujący powiew P a r y ż a " , „ Z Wartą s bez obaw!" to sui generis zaklęcia. Nie można i m bowiem n przypisać cech zdań w sensie logicznym: nie spełniają wymo- n gów budowy zdania, a więc nie orzekają o prawdzie lub fałszu, p Eksploatują natomiast figuratywne użycie języka, i na mocy k - wskazanych wcześniej - metaforyczno-metonimicznych prze- p kształceń (podobieństwo - przyległość) dokonują werbalnie r< i mentalnie przemieszczeń atrybutów (por. Tambiah 1973, s n 189). Ich nieasertoryczność wyraża się w zacieraniu granic) n pomiędzy tym, co jest, a co być powinno. „Prawdziwy slogan to k taki, który nie daje przeciwnikowi szansy repliki, który wy klucza możliwość jakiejkolwiek odpowiedzi, jakiegokolwiek o; dialogu i stawia przed alternatywą - milczeć albo powtarzać go Taka jest jego podstawowa funkcja 'fatyczna': nie tylko ściągnąć uwagę, ale kończyć komunikację na niej samej uniemożliwić jakąkolwiek interferencję" (Reboul 1980, s. 309) Olivier Reboul zauważa, że slogan ma tylko postać syntagmj ' (tamże, s. 307) i ma na myśli oczywiście slogan werbalny ' Wydaje się jednak, że m o ż e m y uznać istnienie również slogan wizualnego, a zatem nie tylko ó w Schlagwort, ale i Schlagbili Wobec tak rozumianej syntagmy nie można stosować klasycz b , nych kryteriów prawdziwości, jak i wobec mitu, co niejedno 19 krotnie było podnoszone przez teoretyków. Istnieje taka w micie podobne pomieszanie i intensyfikacja kodów, rozlej Cs łość konotacyjnych słowników, swoista „ m o m e n t a l n o ś ć " myśl | £ mitycznej odmienna od „dialektycznego ruchu m y ś l i " w dys C i 19 kursie teoretycznym. Ś w i a d o m o ś ć mityczna „żyje bezpośred nim wrażeniem, które przyjmuje bez porównywania z czymkol q wiek innym; dla świadomości mitycznej wrażenie nie je! \y bynajmniej czymś względnym, jest czymś absolutnym; wraże­ nie nie jest prawdziwe dzięki czemuś innemu i nie zależy oi czegoś innego jako swego warunku; wręcz przeciwnie: przeja Dc wia się i potwierdza poprzez prostą intensywność swej obecno ^ ści, poprzez nieodpartą siłę, dzięki której zakorzenia sjf Eci w ś w i a d o m o ś c i " - te słowa Cassirera (1953, s. 73-74) ni 19' Frj straciły bynajmniej na aktualności. To właśnie ta świadomoS j , uruchamiana zostaje w obcowaniu ze sloganem, który jawi si q jako jej izomorficzny odpowiednik. Co więcej, uruchamiau 19$ zostaje w obcowaniu z całą reklamową słowno-obrazowi Hu syntagmą, w której ogłoszone podobieństwo staje się wyrazei 19f identyczności istoty w myśl prawa „jedności elementów relacj Le\ 196 w myśli mitycznej" (tamte, s. 64). Lè^ Autorzy reklam nie poprzestają na wskazanych powyżej 197 technikach perswazji pożywiających się fundamentalną ponad historyczną potrzebą mitu. Jeszcze j e d n ą cechą, którą reklam z tymże mitem dzieli jest bowiem nieusuwalna nadwyżk znaczenia czy inaczej - niedobór denotacji. Pojawiają się wij postaci realne: Dusty Fleming - „stylista o międzynarodowi s ł a w i e " (Sunsilk), Connie Selecca - „amerykańska aktorl (Pantene Pro-V) czy wspomniana j u ż wcześniej para szc; liwych kuracjuszy z otyłości. Aron Guriewicz zauważa w pi o kulturze ludowej średniowiecza: „Zwyczajową i najbardzi przekonywającą podstawową prawdziwości informacyjni faktu w tej epoce było powoływanie się na naocznego świat na kogoś, kto zaświadczał o tym lub na przedmiot, z któi związane było dane wydarzenie" (Guriewicz 1987, s. 335). ponadhistoryczna potrzeba mitu nie jest więc stwierdzeniem wyrost: trzeba było w średniowieczu, trzeba także i ta potrząsać niedowiarkami, którzy są zawsze i którzy skloi t u �podejmować, czy aby pokazywany i m świat nie jest światem jednorożców i syren. Pora na małą autointerpretację. Rzecz jest oczywiście nie aż tak prosta i jednoznaczna jak tu pokazano. Tych niedowiarków jest wielu, prawdę mówiąc jest n i m prawie każdy. Przed­ stawiona powyżej analiza reklamy może zostać uznana co najwyżej za nominalny model problemu. Ale też prawdopodob­ nie inna być nie może, nieuleczalnie chora na wszelkie, znane przynajmniej od czasu kopenhaskiej interpretacji mechaniki kwantowej, przypadłości. Jest bowiem tak, że reklamowa prakseologia podpowiada wciąż o konieczności włączenia różnych dyskursów, potrzebie ich dialogu i wzajemnej przemienności. Dyskurs bajkowo-mityczno-rytualny jest tylko jed­ nym z wielu, zredukowany i wyabstrahowany z rozważanej ku kulturowej materii. Pomimo tych zastrzeżeń w mocy pozostaje pogląd, iż reklama oferuje udział w opowiadanej przez siebie bajce: ona to „relacjonuje przebieg rytuału, który odbywa się według scena­ riusza dostarczanego przez m i t " . Spotyka się wprawdzie z częstym przymrużaniem oka, które jest jednak stopniowane, wprost proporcjonalne do „poziomu nasycenia", jaki obraz reklamowy osiągnął. Producent, który chce uzyskać sukces musi wciąż przed groźbą pełnego nasycenia uciekać. Bajkowa akcja trwa wszakże nieustannie: wielu z tych, którzy biorą w niej udział, może wygrać brylant, zagraniczną wycieczkę, a nawet samochód. Johan Huizinga, powołując się na ustalenia etnolo­ gów, zauważa istotną cechę typową dla rytuału i magii: „Obojętne, czy jest się czarownikiem, czy zaczarowanym - jest się zarazem i wiedzącym i oszukanym" (Huizinga 1985, s. 43). Tak też jest w obcowaniu z reklamowym słowem: stosunek do niego zawiera pewien element make-believe również dlatego, ponieważ powstaje ono na mocy reguły mitotwórstwa. Przy­ czyna, która kazała wygłosić słowo reklamowe, „jest doskonale jasna, ale została natychmiast przemieszczona w naturę: nie zostanie więc odczytana jako interesowna pobudka lecz rac­ jonalny p o w ó d " (Barthes 1970, s. 48-49). BIBLIOGRAFIA Barthes, R. de Martino, E. 1970 Mit i znak. Eseje, Warszawa 1959 Mit, religioznawstwo i kultura nowoczesna, „Zeszyty teoretycz- Bartmiński, J. 1983 O rytualnej funkcji powtórzenia w folklorze. Przyczynek do poetyki sacrum, (w:) J. Gotfryd, M . Jasińska-Wojtkowska, S. Sawicki (red.), Sacrum w literaturze, Lublin Bousiepe, G. 1985 Retoiyka wizualno-werbalna, „Pamiętnik Literacki", z. 3, s. 303-309 Cassirer, E. no-polityczne", nr 9 (64), s. 143-160 Mauss, M . 1973 Socjologia i antropologia. Warszawa Micletinski, E. 1981 Poetyka mitu. Warszawa Propp, W. 1953 The Philosophy of Symbolic Forms, vol. 3, New Haven 1976 Morfologia bajki, Warszawa Chase, R. Reboul, O. 1966 Notes on the Study of Myth, in: John B. Vickery (ed.), Myth and Literature. Contemporary Theory and Practice, Lincoln 1980 Kiedy słowo jest bronią, (w:) M . Głowiński (red.), Język i społe­ Crocker, J. Christopher czeństwo, Spitzer, L . 1977 The Social Functions ofThetorical Forma, in: J. David Sapir and J. Christopher Crocker, The Social Use of Metaphor. Essays on the 1980 Amerykańska reklama jako sztuka popularna, (w:) M . Głowiński (red.), Język i społeczeństwo, op. cit. Anthropology of Rhetoric, University of Pensylvania Press Dorfles, G. 1973 Człowiek zwielokrotniony, Warszawa Eco, U. Tambiah, S.J. 1973 Form and Meaning of Magical Acts: A Point of View, in: R. Horton and R. Finnegan (ed.), Modes of Thought. Essays on Thinking in Western and Non-Western Societies, London 1972 Pejzaż semiotyczny, Warszawa Vergote, A. Frye, N. 1968 Mit, wierzenie wyalienowane i wiara teologiczna, „Znak" nr 172 1957 Anatomy of Criticism, Princeton Vico, G. Guriewicz, A. 1987 Problemy średniowiecznej Warszawa kultury ludowej. Warszawa Huizinga, J. 1985 Homo ludens. Zabawa jako źródło 1966 Nauka nowa, Warszawa Wasilewski, J.S. kultury, Warszawa 1979 Podróże do piekieł. Rzecz o szamańskich misteriach, Warszawa Lévi-Strauss, C. Weiner, Annette B. 1969 Myśl nieoswojona, Warszawa 1983 From Words to Objects to Magic: Hard Words and the Boun­ daries of Social Interaction, „Man", vol. 18, s. 690-709 Lévi-Strauss, C. 1970 Antropologia strukturalna, Warszawa Wheelwright, P. 1964 The Burning Fountain, Indiana University Press 39 � https://zbiory.etnologia.uw.edu.pl/files/original/4170c774eea4b2de648678807a98322a.pdf b1eba76f08843bf5e9cde767fff1ed0b Dublin Core The Dublin Core metadata element set is common to all Omeka records, including items, files, and collections. For more information see, http://dublincore.org/documents/dces/. Title A name given to the resource Lud Publisher An entity responsible for making the resource available Polskie Towarzystwo Ludoznawcze Rights Information about rights held in and over the resource Licencja PTL Format The file format, physical medium, or dimensions of the resource pdf Language A language of the resource pol Type The nature or genre of the resource czasopismo Text A resource consisting primarily of words for reading. Examples include books, letters, dissertations, poems, newspapers, articles, archives of mailing lists. Note that facsimiles or images of texts are still of the genre Text. Dublin Core The Dublin Core metadata element set is common to all Omeka records, including items, files, and collections. For more information see, http://dublincore.org/documents/dces/. Relation A related resource oai:cyfrowaetnografia.pl:publication:57 Date A point or period of time associated with an event in the lifecycle of the resource 1951 Identifier An unambiguous reference to the resource within a given context oai:cyfrowaetnografia.pl:48 Title A name given to the resource Wpływ środowiska geograficznego na formy osadnictwa i budownictwa wiejskiego w Polsce/ LUD 1948-51 t. 39 Description An account of the resource LUD 1948-51 t. 39,s.228-252 Creator An entity primarily responsible for making the resource Ciolek, Gerard Language A language of the resource pol Publisher An entity responsible for making the resource available Polskie Towarzystwo Ludoznawcze Format The file format, physical medium, or dimensions of the resource application/pdf application/pdf PDF Text Text capture metadata for PDF documents Text GERARD CIOLEK WPŁYW ŚRODOWISKA GEOGRAFICZNEGO NA FORMY OSADNICTWA I BUDOWNICTWA \VIEJSKIEGO W POLSCE Osadnictwo i budownictwo wiejskie w Polsce, podobnie jak i w innych krajach, wykazuje zróżniczkowanie szeregu ekmentów, układające się według pewnych zasięgów terytorialnych. Suma cech, wyróżniających architekturę \\lsi na pewnym terytorium, stanowi o tzw. typie regionalnym. Zjawisko to zwracał(· IIwagc; badaczy od początku XIX wieku lecz nic podejmowan() wówczas poważniejszych prób określenia przyczyn i podsta\\ ł vv'orzenia się owych odrębności. Tłumaczono to raczej tradycją i obyczajem poszczególnych grup etnicznych, mimo iż niektóre grupy, wywodzące się z tego samego pnia, lecz rozmieszczone w różnych środowiskach geograficznych, odmiennie kształtowaly sw~je osadnictwo i budownictwo. Dopiero w ostatnich dziesiątkach lat, wobec szybkiego zanikania przejawów odrębności kullury ludowej, pod wpływem ogromnego rozwoju techniki, powstał przede wszystkim w krajach skandynawskich, a potem i w Polsce ruch reg-ionalistyczny, dążący do })oznania oraz zachowania tych ('('ch. Stanislaw Pawłowski określił regionalizm, jako ruch. zmic. rzający do wyróżnienia i rozpatrywania przedmiotów i zjawisk, zachodzących na powierzchni ziemi, według przyrodzonych rc,g;ionów, czyli krain ... «\Vszelki regionalizm tkwi w ziemi. I nic może być inaczej, nawet wtedy,l';dy regionalizmem obejmujen;: lylko człowieka, jego zwyczaje lub wytwory» (16). Podobni(' ujmuje lo zagadnienie :\Ilgiebki regionalista, Farquhar<on: ... !t l I "'Architektura posiada charakter regionalny wtedy, gdy do budowy zostały użyte materiały, znajdowane w tym regionie a inne dementy budowli posiadają właściwości danego kraju» (2). Wabu wypowiedziach zarysowuje dążność do przypisywania czynnikom przyrodzonym, środowisku geograficznemu, zasadniczej roli \\' kształtowaniu oblicza wsi. Podjęte u nas od wielu lat badania, \\' szerokim zasięgu terytorialnym, potwierdzają tę zasadę w całej rozciągłości, zwlaszcza w odniesieniu do form starszych, rodzimych. Zakres tematyczny niniejszego opracowania ograniczony zo,tał do analizy wpływów czynników przyrodzonych na osiedle \viejskie, zagrodę i dom, czyli do tych wytworów człowieka, które może w sposób najbardziej bezpośredni wiążą się z pojęciem YOdzimego krajobrazu i są jednym z ważniejszych przejawów kultury materialnej ludu. Zjawisko regionalizmu występuje wprawdzie i w innych formach budownictwa wiejskiego, kształtowanego pod wpływem lub wprost organizowanego przez inne oirodowiska społeczno-gospodarcze, jak kościół, dwór lub miasto, lecz zostały one w niniejszych rozważaniach pominięte, albo potraktowane marginesowo, przez co jednak obraz rzeczywisty nic ulega zniekształceniu. Elementy środowiska geograficznego Już samo położenie Polski na kontynencie europejskim nadaje Jej pewne cechy zróżnicowania wewnętrznego. Na obszarze na~zego kraju przebiegają liczne i ważne granice i rubieże (ryc. l), jak linia Tornquista, tj. rysa geologiczna, oddzielająca płytę azjatycką od formacji europejskiej, przejście od klimatu kontynentalnego do ;lt!antyckiego, granice zasięgów niektórych ważnych drzew (buk, ,osna), granice etnograficzne, antropogeograficzne i inne (8) . N aturalną postać krajobrazu tworzą: rzeźba terenu, geolo;;ia i gleby, nawodnienie, klimat i szata roślinna. Człowiek zmienia ustawicznie krajobraz i jego elementy, tworząc tzw., krajobraz kulturalny. Lasy ustępują mIejsca polom ornym, zmienia się również w nich skład drzcwostanó\y. Bag-na i podmokłe doliny �rzeczne ulegają osuszemu. Obszary 'o naturalnych bogactwach przyrodzonych oraz ważne szlaki komunikacyjne sprzyjają powstawaniu ośrodków przemysłowych i miejskich. Zmiany kraj- \ formacji geologicznych, glebowych, z dziedzinami klimatycznymi itd. Region kurpiow·ski podkreślony jest przez budowę geologiczną terenu (18) . Na stosunki osadnicze Małopolski oddziaływały głównie doliny rzek i pokłady lessu (q). Podhale jest klasycznym przykładem pokrywania się regionu osadniczego i ctnograficzncQ·o w obrębie pewnej jednostki geograficznej (9)· Ryc. Ryc. l. Przez terytorium Polski przebiega granica zasięgu świerka, linia Tornquista i rubież antropogeograficzna. l. Linia Tornquista. 2. Rubież antropogeograficzna. 3. Zasięg świerka. Wg Lencewicza i Romera opracował autor. obrazu pociągają za sobą zmiany w pierwotnej strukturze osad nicz~j i w formach budownictwa wiejskiego (ryc. 2). Czynniki przyrodzone stanowią podstawowe warunki db właściwego rozwiązywania zagadnień osadniczych i budowlanych wsi. Zależność ta w przeszłości była bardzo silna i jej to wynikiem jest pokrywanie się pewnych regionów etnograficznych z zasięgiem 2. Deformacja wsi łallcuchówki w okręgu przemysIowym. Okolice Woclzisławia na Górnym Śląsku. \Vg mapy l: 25000 opracował autor. Wpływ ukształtowania terenu Pod względem ukształtowania pionowego wyróżniają się na obszarze Polski trzy wielkie krainy geograficzne: niż, wyżyna, i góry. Wśród tych zasadniczych krain wyodrębnia się szereg drugorzędnych regionów, jak pojezierza, doliny, kotliny, płyty, pasma i łańcuchy górskie. Przy rozpatrywaniu wpływu ukształtowania terenu na osadnictwo występują pewne trudności wyodrębnienia go od wpływu innych czynników jak gleby, wody, klimat, lasy itd. Dopiero �wspólne oddziaływanie tych elementów daje pełny obraz kształtowania się układów osadniczych (26). Do rozwinięcia się tej lub innej formy i rozmiarów osiedla w terenie płaskim może skłania{ obecność wody, żyzność gleb, bliskość lasów, komunikacja itd. (28) w każdym razie przy sprzyjających innych warunkach teren Ryc. Równomierne rozmieszczenie w okolicach ł,owicza. osadnictwa vVg mapy .' :1'yc. 4). Wchodzą one na płaszczyzny'i 'łagodne stoki, na 'tarasy j dna szerokich dolin, trzymają się jednak miejsc suchych i nie ulegających zalewom. Karczowanie zalesionych ongiś stoków dołinnych i konieczność prowadzenia dróg, poprzecznych do osi dołiny, były podstawą do powsta\'lania typu planistycznego osiedla, tańcuchówki. 3. R~·c. 4. na równinach. Kolonie sznu!"o\\',· J :25000 opracowal autor. równinny jest najbardziej dogodny dla kształtowania jednostek i zespołów osadniczych. Rozmieszczenie osadnictwa na równinach jest stosunkowI' równomierne (ryc. 3). Łatwy dostQP do wody gruntowej POW(Iduje uniezależnienie się nowszych osiedli od sieci wód płynących. Przeważają prostolinijne układy planów osiedli: wsi przydrożnych, u'icówek, kolonii sznurowych (25). \V terenie wyżynnym, pagórkowatym rzeiba podłoża i dostęp do \\'ody ;.;ą zasadniczymi wskaźnikami rozmieszczenia osiedli :Układ osiedli \V krajobrazit: w\'żvnnym, "'sit' pr)ydrożn(' Olkusza. \\'g- map'" l: 2.'),000 opracował a litO!" \V okolicach Zależność oc! terenu najdobitniej zarysowuje się w górach, 'C!;cl.zie osadnictwo zwarte kieruje się zasadniczo dolinami, a jeśłi wy.śtępuje na stoki, rozprasza się w samotnie (18). Zarówno stro~ /.bocza, zwłaszcza usuwiste, jak i wąskie dna dolin oraz wyniosłe ~TZbiety górskie są przez osadnictwo omijane (ryc. 5). Górny -pułap dla osadnictwa stalego wyznacza na Podhalu rzędna 1000 m npm, w Czarnohorze r 300 m (1'2 . Osadnictwo sezonowe, paster,kic, ~ięga w Tatrach \\'ysokośc ok. J 700 m, do górnej gr;l111t'\' hal. �Również w okolicach a urozmaiconym ukształtowaniu terenu wybierane są sytuacje o małych spadkach, nasłonecznione i osłohięte od wiatrów. \V przeciwieństwie do równin, gdzie stosowany bywa schemat układu zagrody, na stokach gór rozwiązania bywają indywidualne, choć ogólnie przestrzega się zasady, aby kalenica dachu biegła równolegle do warstwic (6), i aby dom zajmował najwyższe miejsce w zagrodzie, dla zabezpieczenia gr' od spływu wody z obszaru podwórza. Wpływ gleb Pola orne z"ljmowały w Polsce około 53 % ogólnej powierzchni kraju (20), w związku z tym dominującym jest w niej kraj- ,. 1. \ ~ .. .•. • .-.••• ~ ","., .r : •. r ...... . ·":'. ;. ~... .• ..... : .. .' l'-' .." >· ::: I ·'" '. l'.. •••. .... L~' Ryc. 5. Zwartość i rozproszenie osiedli w zależności od form terenowych w górach. Okolice Zakopanego. "Vg mapy I: 25.000 opracował autor. Odosobniony, lecz charakterystyczny przykład wyzyskania rzeźby terenu dla celów mieszkalnych, niewątpliwie stanowią istniejące współcześnie domy w dolinach Jury Krakowsko-Wiełuńskiej, wbudowane we wnęki skalne (ryc. 6). Znane były również ziemianki, grzebane w ścianach lessowych w Sandomierskim, jako mieszkania zastępcze, w wyniku zniszczeli wojennych. Ryc. 6. \Vbudowanie domu we wnękę skalną w Prądniku Kierzkowskim. Okolice Ojcowa, Ze zbiorów Zakladu .\rchi tektury Polskiej Pali techniki \Varszawskicj nr 240. Opracowal autor. ' •• ..... : • " . ::' O,. ", " -. " ...,... '0, 0,° ~ 'O' . ,. '. , .' '. . ," '., .... , • If 2: .: : •• f'~ .:' • •• t' ••• " . _ Ryc, 7. Na glebach żyznych osadnictwo przyjmuje formy zwarte (I. okolice Miechowa), na glebach lichych jest ono rozproszone (2. okolice SUo. walk). J Wg map I: 100.000 opra-· eowal autor obraz kultur rolnycl1. ~a stopień rolniczego użytkowania ziemi wpływa nie tylko jakość gleby, ale i poziom gospodarczy rolnika. Gleby żyzne sprzyjają powstawaniu osiedli skupionych, podczas gdy gleby liche powodują rozproszenie pojedynczych gospodarstw (26) (ryc. 7)' Bielice i lessy uległy wcześniejszemu opa- �nowaniu przez pierwotnego osadnika, gdy brak odpowiedniclt narzędzi rolniczych oi!;raniczal możliwości uprawy gleb ciężkich, ilastych i gliniastych (18). Stosunki gospodarcze i społeczne decydował w XV-XVII wieku o wprowadzeniu gospodarstw fol- .. .. ... :·"··tJ·· .. • !' .': .' ::.'0 ..:'0 •. :.. ... :.... :.::: o • ......~ •.••.•.•. 'Wpływ :.'. ..... ." .'. . .. .' •. ., " •. ,0 20 10 o Ryc. 8. Zagrody na glebach urodzajnych cechuje rozwinięcie zabudowal'l go-;podarczych. \Vieś Hyża \V Zamoj,kim. Zbiory ZAP. nr 75. Opracował autor. Noteci i Warty ciągną w XVII i XVIII wieku koloniści holenderscy i niemieccy, a z nimi nowe formy osadnicze (rzędówka bagienna), przystosowane do gospodarki na gruntach niskich j wilgotnych, oraz nowe typy zabudowań o piętrowych stodołach i oborach (II). Na urodzajnych czarnoziemach kujawskich występują za-, grody o dużych, rozwiniętych dziedzińcach, otoczonycb licznymi i obszernie zalożonymi budynkami gospodarczym:. Przewag<: funcji gospodarczych nad mieszkalnymi wykazują zagrody na i'zarnoziemach stepowych Zamojszczyzny i Hrubieszowskiego (ryc. 8), natomiast ubogie ziemie poleskie i podlaskie charakteryzują zagrody o wąskiej działce, wzdłużnej zabudowie, bezpodwórkowe. Obejście małorolnego chłopa w Beskidzie środkowym lI~ranicza się niejednokrotnie do jednego tylko budynku, mieszkalnego i inwentarskiego zarazem (ryc. 9) . 20 10 Ryc. 30~ 9. jcdnobudynkowa zagroda na ubug-ich glebach Podgó:za. Wieś Urzejowice \I' Rzeszowskim. Zbiol'\' ZAP. nr 1:3;-,. Opra,owal autor. warcznych, a co za tym idzic i typóv,' osiedli wiejskich związanych z ustrojem PaIlszczyźnianym. Na pszenicznych ziemiach --;andomierskich istnieje już w XV wieku punad 80'::, wsi folwarcznych, podczas gdy na ciężkich glinach Sądeczczyzny by)o ich \I'ówczas tylko 33~:, (21). \Vzdłuż urocłza,in\'ch m<tcl \Visł)", nawodnienia W pierwotnym osadnictwie większe rzeki byly ważnymi 'izlakami komunikaqjnymi, a w czasach nowożytnych wyzna(za!y wraz z glebami strefy gospodarstw pańszczyźnianych - ze względu na spław zboża do portów. Naogół rzeki nie stanowiły w Polsce granic, a niskość działów wodnych ułatwiała przenikanie wpływów do innych zlewisk. Wyjątkiem w tej mierze była szeroka i bagnista dolina Noteci lub basen, które tworzyły przeszkody., lrudne do przebycia i sprzyjające tworzeniu sic;:odrębności sąsiadujących krain. Podobną granicę tworzył pas pojezierza mazur,kiego. Zaborski tormułujc stosunek osieclIi do wód płynących \\' sposób następujący: «\Vsie dawne zdradzają ogólną tendencję· aby spośród miejsc, które mają do wyboru, osiedlić się na najniż,"zych, lecz położonych powyżej mokradeł, względnie obszaró\v~ lagrożonych powodzią» (26). Rzeki i strumienie nadają kierunek pasmom osiedłi (ryc. 10), a stawy i sadzawki powodują skupienie się\\:si nad ich brzegami (17). 'Wielkopolskie i pomorskie owalnice są właśnie takimi wsiami, okalającymi sadzawki i stawy �(ryc. II) . Na nizinach zależność osiedli od ,.•. ·ód plynących jest naogół nieznaczna, wobec łatwego stosunkowo dostępu do wód gruntowych, natomiast w górach osadnictwo rozmieszcza sic DiemaI wyłącznic w sąsiedztwie wód powierzchniowych, o ile- pozwala na to ukształtowanie dna doliny. 'VIr krajobrazie stepowym wsie skupiały siQ pierwotnie w jarach, wzdłuż rzek i strumieni, tworząc szeroko rozbudowane wielo,drożnice, a na wierzchowinach stepu osad nie zakładano z uwagi Ryc. podmokłych. Względy obronności lokowały niektóre wsie na przesmykach i pólwyspach. \"'1 dolinach nadrzecznych, podlegających częstym powo<:!ziom, budynki bywaly wznoszone na palach. Również stogi siana układane bywały na wysoko uniesionych pomostach paloworusztowych. 10. Rzeki i strumienie nadają kierunek pasmom osiedli, często niezależnie od przebiegu dróg. Wieś Ratułów na Podhalu. Zbiory Zakładu Architektury Polskiej Polit. Warsz. nr 370. Opracował autor. . 'na brak wody. Dopiero dzięki ulepszonej technice wiercenia 'studni, dokonało się w ostatnich dziesiątkach lat rozproszenie ~icdlisk rolnych na wierzchowinie (10). Tereny bagienne i podmokłe powodują konieczność rozproszenia osiedli i lokowania ich na miejscach wyniosłych, suchych a leżących jednocześnie w pobliżu obszarów rolnych i łąk. Z powyższych względów (Jbszar zabudowy bywał ograniczany i gęsto zasiedlony (14)' Osadnictwo samorodne stworzyło tam przysiółki i zaścianki, rezultatem osadnictwa zakładanego były zwarte ulicówki. Nad morzem i jeziorami osiedla zbliżają się do wody przy brzegach płaskich, lecz suchych, unikają natomiast wybrzeży urwistych Ryc. II. Owalnice skupiają się nad sadzawkami. vVieś Chłapowo na Kaszubach. Zbiory Zakładu Arch. Pol. Polito Warsz. nr 468. Opracował autor. Wpływ klimatu Najważniejsze znaczenie dla klimatu Polski ma jej poło:;?,eniew strefie umiarkowanej chłodniejszej, pomiędzy oddziaływaniem Atlantyku i kontynentalnymi wpływami Eurazji oraz ukształtowanie pionowe kraju, w którym zasadniczą rolę odgrywają Karpaty i Sudety. Klimat ten charakteryzuje przewaga wiatrów zachodnich na zachodzie i wschodnich na wschodzie kraju, oraz spadek temperatur średnich, idących z zachodu na wschód przy jednoczesnym wzroście amplitud rocznych (8) �2fo tempera(ryc. 12). Elementami klimatu są: nasłonecznienie, tura, wiatry i opady atmosferyczne, występujące w różnym nasikniu w każdej z dziedzin klimatycznych kraju. I'vch okolicach wsi słońce bardzo szybko zasuwa się za widnokrąg i' tylko w rannych godzinach oświetla teren» (7). Na Mazowszu powszechnie spotykane jest ustawianie domów szczytem do słońca, ale dłuższym tylni m bokiem do kierunku panujących zachodnich wiatrów (ryc. 13). Ma t0.na celu za- .... ~ .. .... •. . .. . •. •. :. ..:-:.:' ~ • ':. .•.• •. .. .. . .:: : ' ..... ,' . .... . : . . ". "o : •• .• " ••• 0 •• .. .' , •. : ... .......... '. II--- O Ryc. IQ. Rozmieszl.'I.cmc wy,;okości opadóv-,' atmo:;[<.:rycznych i limowych \\' Polsce. [.4.')0---;:)00 mm. 2. :joo'-600 mm. .j. joo·· ..·l:)oo mm. 5. 800-goo mm. 6. gOO-IOOO mm. 7. zimowc. \Vg Romeł-a opracował dr G<'rarn .średnich izotcrll 3. 600"700 mm. Średnie izoterm\ Ciolek. Zależność ud -słońca jest na Podhalu prawidłem, górującym ponad wszystkim.' Sytuo\,,:anie domów licem do słorica odbyw;ł się bez względu na stosunek do kierunku granic parceli i przebiegu drogi (13). «\V Zawoi ... dawniej wszystkie domy zwracały sit frontem na wschód łub południowy wschód ... ponieważ w niektó- 10 10 30"" Ryc. 13. Zabudowania. chronią podwórze zagrody od wiatrów zachodnich. \Vid Stawowice w Opoczyńskirn . Zbiory ZAP. nr 331. Opracował autor. !l"' O . . .' . ' 0 •.• . ...• II----t-I 10 : -----ł. 10 30"" Ryc. 14. Zagroda podhalańska, osłonięta od zachodnich i północnych wiatrów. Wieś Trybsz na Spiszu. Zbiory ZAP. nr I I. Opracował autor. równo zabezpieczenie' otworów dymnikowych przed wpadaniem wiatru, jak i osłonięcie podwórza i otworów okiennych i drzwiowych (5). Na Podhalu domy byvITająustawiane od północy a szopy od zachodu (rye. 14) w ten sposób podwórze zabezpieczone jest od wiatrów z tych kierunków (13). Lud, l. XXXIX 16 �Bardzo istotny wpływ czynników klimatycznych przejawia siQ \v samym budownictwie. Względy termiczne zmuszają do wznoszenia ścian, których grubość znacznie przekracza wymagania statyczne. Z uwagi na swe walory ciepłochronne, drzewo staje się niezastąpionym materiałem budowlanym, łatwym do osiągnięcia i obróbki, nie wymagającym skomplikowanych zabiegów izolacyjnych. Zabezpieczanie ścian wieńcowych przed przewiewem wykonywane bywa zapomocą wyżłobiCl'l płazów albo uszczelniania szpar mchem, gliną, warkoczami słomy, wiór itp. Przeciętne grubości biel wian w ścianach wieńcowych mniejsze są na zachodzie aniżeli na wschodzie kraju i w górach: . dziedzina klimatyczna tempera tura naj niższa średnia grubość bierwion średnia '1-t=C-1 środkowa wschodnia karpacka -18°C -2SoC -25°C 22 cn1 14cm 24cm Ze zjawiskiem niskich temperatur zimowych łączy się zaiM ~~ '·V'"N" iW gadnienie ogrzewania wnętrz mieszkalnych' przy pomocy piecó\\' i ogrzewaczy, nie znanych budownictwu cieplejszych stref klimatycznych. Dążność do ekonomicznego wyzyskania urządzeń ogrzewalnych wpłynęła na rozwój bardzo interesującego układu Ryc. IS. planistycznego \v regionach półPlan chałupy podlaskicj z piecem nocnych i wschodnich, opartego i kominem, odsuniętym od ścian na prostokącie, zbliżonym do zewnętrznych. Wid Zuzany w Biakwadratu, z piecem i kominem, lostockim. Zbiory Zakładu Arch. ustawionym na skrzyżowaniu Polskit-j Polito Warsz. nr 78. Opracował autor. wewnętrznych ścian dzialowych (ryc. 15)' Pomiędzy wysokością opadów atmosferycznych (w stosunku rocznym) a nachyleniem dachów istnieje zależność prosta: im większe opady, tym bardziej strome dachy (ryc. 16). Strzechy słomiane są naog-ól bardziej strome, niż da,hy drewniane w tej .~amej okolicy. Podobnie istnieje niewątpliwa współzależność między wielkością opadów a wielkością wysunięcia okapu 500"'_ SLOMA! 700 '00 l I I I ! I I , l KOżAWlll!DEK ,, I JlISKa/lCZE STA/łfILA KOZIOWA ł/"lECOWONICE <'ZARNĄ. .'ll'RZA SlCHlE ! I CONT : ZĄIVADA Ryc. Pomiędzy poda- 16. wysokością opadów atmosferycznych a nachyleniem istnieje zależność prosta. Opracował autor. dachów chowego (ryc. 17). Ochroną przed deszczem jest bielenie ścian polepianych oraz uszczelnień w ścianach wieńcowych. Vv okolicach zagłębi naftowych używa się do tego celu również ropy luh wosku ziemnego (19). Ganki, podcienie przyłapy, tworzące niejednokrotnie pełne malowniczości a nawet monumentalności zespoły architektoniczne w dawnym budownictwie wiejskim (2) (ryc. 18) powstały pierwotnie dla oslony wejścia od deszczu i wiatru. Podobne znaczenie mają w drewnianych kościołach okapy i podcienie, których zadaniem jest nietylko osłona wiernych przed słońcem i deszczem" ale przede wszystkim ocbrona dolnych partii zrębu od niszczącego działania wpływów atmosferycznych (ryc. 19). Wpływ budulca Na budowę mieszkania we wszelkich jego postaciach, człowiek użytkujc przede wszystkim materiały przyrodzone, znajdo16· ..........- .=. =-~..'...•.• "' _---------~ �245 wane w najbliższej okolicy, a więc drzewo, glinę i kamiel). Budulec jest zatym jednym z podstav.:owych tworzyw odrębności regionalnych. Wśród kilku stref budO\·vlanych Europy najbardziej rozległa obejmuje półwysep Skandynawski, wschodnią część P·)lski oraz północną i środkowa część Rosji, wyroznlając Sic;' przc\\-agą drewna, jako materiału budowlanego. PO\\'szechnośt; tego budulca pozostaje \v stosunku prostym do pO\vicrzchni leśnych wymienionej strefy (4:1. Obserwowane w tym obszarze pewne przesunięcia w użyciu m;\- I i 4-+-r_BIELE 1ft'" 4 5U'- 500 1L.l-+-+-_NIEDtWIEDt 5S0 -60U o I CB OWE 600-650 4-+-I-+-+-+-- i l Ryc. ++-H_D 10 •..• 5 18. l\1onumentalne podcienie domów wiejskich os!<niają wejście przed' dCtiz(.zem i wiatrem. Wieś Sudragi IV Płockim. Zbiory ZAP. nr 52. Opracował autor. Al ot [A. £VA 650 - 700 Ryc. \Iapa I. 0-- 20. zalcsidl w Polsce \\' % IV stosunku do powierzchni. \\g stanu z J93~t r. JO~-6' 2. J 0-3°%, ;l. :10-- :)o\}~.--t. ponad :-)0<1". ,,'g Rornera oprilCO\\-:l! aulor. ~-I-+-4+- I I I J S'TEBNA 9UO-1000 i Ryc. 17. Wysunięcie, okapów dachowych roś.lic w miarę wzrastana opadów atmosferycznych ,,' stosunku rocznym. Opracował autor. Ryc. 19. \V drewnianych kościołach małopolskich zrąb jest chroniony przed wpływami atmosferycznymi okapami dachów i podcieni lmi. Wieś Sękowa w Gorlickim. Wg Kopery i Lepszego. Opracował autor. (crialów bud()\\'lanych, jak np. pochód eegl" lub dachówki z Z;tchodu na wschód ~~ wynikiem procesu cywilizacyjnego. Dzi~iejszy stan zalesienia kraju (ryc. 20), wynoszący 22,5~, Ilgółnej powierzchni, nie pokr)\\'a ~ic;' ;Jlli zasi~'~ic;m ani pod \VzgI~dem skladu drze\vostanów z lasami j puszczami w prze"złości. '\Vojcwództ\\o \l'arwawskie pn,iacLtI,) najniższy procenl �zalesienia (15,9%), choć leży w obrębie strefy budowlanej Polski, v,;yróżniającej się w r. 1928 cyfrą 70-100 % budynków drewnianych na wsi. Granica zachodnia tej strefy (ryc. 2 I J biegnie po ",ię na ów patos i monumentalność, cechujące regiony budowlane Podhala, Śląska lub puszczy Kurpiowskiej (ryc. 22). Natomiast obszary, ubogie dawniej w lasy szpilkowe, pokrywają się w znacznej mierze z występowaniem oszczędnych konstrukcji, o drobnych przekrojach, oraz stosowaniem wielorakich materiałów zastępczych (ryc. 23). Poziom techniki ciesielskiej jest w związku z tym o I Ryc. t:..•. o •• t ! Ryc. 2 I. Rozmieszczenie budynków drewnianych i glinobitych na wsi. I. Budynki g-linobite (przewaga). Budynki drewniane: 2. 0-2:)°;). 3. 2.')-500~. {. :ło---7-,'\) .. l. 7j-95%· 6. 95-100%. Wg Onllickiego opracował autor na podstawie materiałów sprzed 1935. linii Cic.~z\'Jl-Kraków-Wieluń-Łódź-Płock-Mlawa (22). Budownictw'o na terenach, obfitujących kiedyś w dobry budulec "osnowy i świerkowy, posiada znamię pewnego rodzaju rozrzutności w użyciu drewna, wyrażające się w dużych przekrojach elementów konstrukcyjnych, bogatym zdobnictwie, przy jednoczesnym jakgd"by prymitywiźmie techniki ciesielskiej, co w rezultacie składa 22. Budownictwo regionów obfitująq;ch w budulec cechuje wysoki poziom ciesiolki i rozrzutność materiału. Wieś Zuzany na Kurpiach. Zbiory ZAP. nr 78. Opracował autor. Ryc. 23. W okolicach bezleśnych budownictwo jest oszczędne pod względem użycia drzewa i chętnie stosuje inne materiały budowlane. Wieś Swarzewo na Kaszubach. Zbiory ZAP. nr 243. Opracował autor. "yższy, bardziej racjonalny i celowy. Rozróżniamy w Polsce trzy zasadnicze rodzaje konstrukcji ścian drewnianych: wieńcową, sumikowo-Iątkową i ryglową czyli szkieletową (ryc. 24J Ta ostatnia jest pochodzenia obcego, już w XVII w. określana jako «mos pruthenicum», podczas gdy dwie pierwsze są rodzime, bliżej nieokreślone co do pierwotności. Wieńcówka występuje zasadniczo na obszarze całego kraju w budynkach starszych, konstrukcja łątkowa ma natomiast rozmieszczenie wyspowe, zgodne naogół z obszarami o słabszym zalesieniu, zwłaszcza szpilkowym. o �Glin<t jako materiał budowlany wyst~puje li nas wszQdzic, ale jej użycie w budownictwi~ wiąże się ści~le z terenami bezleśnymi alho nie posiadającymi ()dpowiedniego budulca. Domeną budownictwa glinianego są <'tepo\,,"c obszary Podola i Ukrainy, 100 I Uznic kamienia kopalnego lub narzutowego w budownictwie \\'icjskim nic stanowi zja'.viska !)owszechnego. Wobcc naszyd1 warunków klim<ltycznych, walory termiczne oraz izoiacyjne na,"Zych kamieni budowlanych są nieodpowiedn;e. ~ielicznc stosun-· 20(11(", I ~-- .~ ~lllllll~ . 1 ;Z 3 Ryc. 24. ~,rapa rozmieszczenia typów konstrukcji drewnianych ścian. l. Konstrukcj', wieńcowa. 2. Konstrukcja słupowa (łątkowa). 3. Konstrukcja ryglowe' Opracował autor. nas występują one na Kujawach i Kaszubach, jako forma dominująca, w sąsiednich regionach, jako domieszka budownictw" drewnianego. Fakt rozmaitego użycia gliny, w stanie surowym lub po wypaleniu jej na cegłę jest w pewnej mierze wskaźnikieJl\ różnic cywilizacyjnych regionów. Przewaga budownict\va ceg!;l!lego wyst\,pujc na ziemiach zachodnich. li Ryc. 25. :vI:apa rozmieszczenia pokrycia dachowego w Polsce. j dranice. 3. Dal' h.:i\\·ka ceramiczna i cementowa. Sloma. Opracował I. 2. Gont autor kowo budynki mieszkalne z wapienia spotykamy w Kicleekirrl i Lubelskim, natomiast w górach coraz większc zastosowanie :majdllje lupek pia:-:kowcO\vy, tzw. flisz karpacki. Narzutow) ~anit używany jest przede wszystkiem na fundamf'nty domó\\ drewnianych i murowanych oraz na ściany budynków gospodarczych, o~rodzcnia i piwnice, \" obrębie zasi\,gu rlrug-ie~o zlodo\"acenia (28\, �Zgodnie z rolniczym charakterem kraju, panującym materiałem do krycia dachów jest słoma (ryc. :25), posiadająca ogromne zalety ciepłochronności, taniości i łatwości użycia. Pochód rolnictwa w góry pociągnął za sobą pokrycie słomiane dachów, dochodzące w Beskidzie środkowym i w Bieszczadach do 1000 m npm. Wobec wysokich opadów atmosferycznych dachy na tych terenach są niebywale strome, dzit;ki czemu nic utrzymują na sobie wody i śniegu. Zabudowania, leżące nad brzegami jezior i stawów, użytkują również trzcinę jako poszycie dachowe. Krycie dachów gontem i dranicami ogranicza si\ zasadniczo do obszarów górskich, a na wyżynie małopolskiej występuje również wzdłuż pasma świętokrzyskiego ryc. 25)' Jedynie w budownictwie sakralnym i dworskim zasięg gontu obejmuje cały kraj, niezależnie od stanu zalesienia. Omówione uprzednio elementy nic są oczywIsCle jedynymi 'czynnikami, kształtującymi strukturt; i oblicze \ysi. Obok przyrody i jej wpływów, występuje również cywilizacyjne i kulturalne oddzialywanie, człowieka jako jednostki i jako grupy społecznej. O ile pod \vpływem przyrody regiony różniczkują sil.: \'" przestrzeni, działalność człowieka wprowadza ich wewnętrzne przemiany w czasie oraz jest przyczyną migracji pewnych form i typów. Stwierdzić należy, iż w przeszłości cechowała człowieka znajomość praw naturalnych środowiska i podporządwanie się im przez tworzenie logicznych i zgodnych z podłożem ukladó\\' przestrzennych i architektonicznych. 'Weszło to z czasem w obyczaj i tradycję twórczą wsi, trwającą nawet przy zmienionych warunkach lub po ich ustąpieniu. \Vymienione czynniki tracą jednak swoje zastosowanie w okresie socjalistycznej celowej i planowej go~podarki wiejskiej. ŹRÓDL\ I. Zakład ·'I-awskiej.-Zbiory II. Zbiory Architektury Polskiej i Historii pomiarów inwentaryzacyjnych i notatki autora. Sztuki Politechniki Warbudownict\l'a \I'icjskiegll. RĘKOPISY I. C i o ł ck Gtcrard. - Region y budownictwa wiejskiego w Polsc(', II. P i a ś c i k Franciszek. --, Budownictwo w Puszczy Kurpiowskiej. BIBLIOGRAFIA '- Bayger J. AL, Powiat trcmbowdski. Szkic gco,gTalJczno-histol etnograficzny. Lwów 1899. 2. Ciołek G., Cha lupy podcieniowI' Tla Pomorzu. Biul. Hist. Szt. Kult., \Varszawa 1939. 3· Farą uharson AL, Regionalizm W \Vielkicj Brvtanii. Ruch regionalistyczny w Europie. Warszawa 1934. 4· Gorzuchowski St., Osiedla miejskie w Polsce i ich matt'rial IJudowlany w zależności od czynnik(J\v przyrody. \Varszawa 1936. S, Grisebach H., Das polnische Baucrnhaus. Berlin 1~)I7. 6. Hupka St., Ossowski F., Ta beński St., Budownictwo ludowe \I' powiecie ropczyckim 'v ,Małopolsce. Kraków '935. 7· Ku trze bianka A., Budownictwo ludowe wZawoi. Kraków 193'. 3. Lcncewicz St., Polska (\VieJka geografia powszechna) \,y'ariZawa 1937. 9· Leszczycki St., Region Podhala. Podstawy geograficzno~c)spoclarcze planu regionalnego. Kraków '938. 'o. Lisikiewiczówna ]., O rozproszeniu osad na Podolu. Czasopismo Geograficzne. Lwów 1934. I I. Luclkiewicz Zdz., Osady holt'lldcrskic na nizinie sartawickonowskiej. Toruń '934. 12. l\1ackiewicz<Jwna J" Ze stuclió,,' osadniczych w dolinie g()rneg'o Prutu. Czasopismo Geograficzne, Lwów {9:J4. '3· NIa tlakpwski \VI., Budownict\l'o ludowe na Podhalu. KrahiW ,892. '4. :\iezb.rzycki J ... Polesie. Opis \,'oj,kowo-geograficzny i studium ['']'CllU, \Varszawa 1930. 'S, Ormicki \Y .. Ze"'n<,:trzllC "hlicz.· wsi polskiej. \Viadomości (;eograficznc. \Varszawa 'S)2(j. ,6. Paw!()\I'ski St., Rcgionalizm gcograficzny ijego rozwój" Polsce . Ruch rcgionalistyczn\' w EUl'fJpic. \-\'ar'zawa IC134. Ij. Persowski Fr .. Osady na prawic ruskim. polskim, niemieckim i \I'o!oskim \I' zir'mi lwowskiej. Sturliu rn l. dziejów osadnictwa. Lw()\v '927. 18. Pia ści k lOr., Osadniu\\o \\ !'n'zC/y Kurpiowskiej. "'ar'la Il'a I CJ:39. Ig. Rl'infuss R .. Lcmko\\'ic, Opi, '·llIngraliczlll'. \\'inchy. Krak.)", I CJ36, ryCł'.n)' . ,, �Rocznik Staty,ryczu\'. \\'arszawa '947. Rul!u)\vski J., Zarys gospodarcz\lh dziej'",· Polski ,,' czasach przedrozbiorowych. Pozna 1'1 1 ~P3· 22. Sochaniewiczówna, ~lat('f'ia! buC!o\\]an\' wsi polskiej. Czasopismo geograficzne. Lw6w 1928. 23. Sosnuwski O .. Lżycie kamienia budowlancg'o \\' zależ Ilości od lego zasięg6w geologicznych. Zasi'~g buC!ow'Ii, zawil'raj,!C\'Ch granit. Biul. Hisl. Szt. i Kult. Warszawa '935· 21. Szymal'lski T, Kilka drobnych przyczynków do znajomości kutliny życlaczowsko-stryjskiej. Czasopismo Gf'ograficzne. Lwów 1934· 25. \Vojskowy Instytut Geogl'atlcznv, ~Japa taktyczna Polski :.10. ~1. l : 2j.OOU i 1 : 100.0UO. 2G. Za borski Kraków 1926. 27. Żukowski llidwem luclO\\·vm. B., O kszlaltach J.. J-Iucubzczyzna. \ \'arszawa I 'J:.lJ. w'si \I' Polsce Przyczvnki i ich rozmieszczeniu. do badal] nad budo\\'- <;TEFA.:\ ;\'OSEK 'PRZEDHISTORYCZNE BUDOWNICTWO ~A ZIEMIACH POLSKICH Rdcrat wygłoszony lIa \\'ainym i':gromadz~nil1 P. T. L. * MIESZKALNE w Toruniu 19+9 L) J. \Vstęp. - II. Budownictwo mieszkalne w mlodszej epoce kamiennej .. -_ HI. Budownictwo mieszkalne kultury łużyckiej. IV. Buoownictwo mie,;zkalne w okresie lateńskim i wpływów rzymskich. - V. Buoownictw() mieszkalne prapolskie. -- VI. Stan baclari nad budownictwem mieszkalnym i kształtem osiedli \\' czasadl prz('rlhistorycznyrh na ziemiach polskkh. I -Jednym z najbardziej interesujących zagadniell w badaniach nnd przedhistoryczną kulturą materialną ziem polskich jest "prawa osadnictwa, a l.właszcza budownictwa mieszkalnego. Jak wiadomo badania nad kształtem osiedli i budownictwem mieszkalnym należą w prehistorii do stosunkowo nie dawnych. Nikłe. często trudne do stwierdzenia ślady) «nieefektowne» materiah ''iprawiły,że zwrócono na nie uwagę dopiero po wydoskonaleniu J wysubtelnieniu metod badawczych terenowych, przy podejmowaniu badań na większą skalę już przez fachowo przygotowanych archeologów. Trzeba także pamiętać i o tym, że ślady osiedli 1tllegająo wiele szybci~j «zatarciu» ze względu na to, iż występują f(me(;zęsto płytko pod powierzchnią dzisiejszą terenu, płyci~i, :aniźeli groby, które wkopywane były zwykle znaczniej głębiej '\~. ziemię. Poza tym groby zawierają bardziej «efektowny» maoli< ~lliejscowości z poza grani, Polski, :;.z.:zeg,óln;one są w spisie na kOI1cU pracy. ,ylowane przykładowo, wy- � https://zbiory.etnologia.uw.edu.pl/files/original/7df16f7612ae8c42cf7b6a3b5448085b.pdf ddd203900649fa851059ed8ffb3b242e Dublin Core The Dublin Core metadata element set is common to all Omeka records, including items, files, and collections. For more information see, http://dublincore.org/documents/dces/. Title A name given to the resource Polska Sztuka Ludowa - Konteksty Text A resource consisting primarily of words for reading. Examples include books, letters, dissertations, poems, newspapers, articles, archives of mailing lists. Note that facsimiles or images of texts are still of the genre Text. Dublin Core The Dublin Core metadata element set is common to all Omeka records, including items, files, and collections. For more information see, http://dublincore.org/documents/dces/. Relation A related resource oai:cyfrowaetnografia.pl:publication:2681 Date A point or period of time associated with an event in the lifecycle of the resource 1998 Identifier An unambiguous reference to the resource within a given context oai:cyfrowaetnografia.pl:2492 Title A name given to the resource Podróże, miejsca mityczne, przedmioty / Polska Sztuka Ludowa - Konteksty 1998 t.52 z.3-4 Description An account of the resource Polska Sztuka Ludowa - Konteksty 1998 t.52 z.3-4, s.3-4 Creator An entity primarily responsible for making the resource Benedyktowicz, Zbigniew Language A language of the resource pol. Publisher An entity responsible for making the resource available Instytut Sztuki PAN Format The file format, physical medium, or dimensions of the resource application/pdf PDF Text Text capture metadata for PDF documents Text Podróże, miejsca mityczne, przedmioty (Wprowadzenie do numeru) Zbigniew Benedyktowicz literaturą, fragmentami powieści (Francois Augieras - Podróż na Podróże - miejsca mityczne - rzeczy - to trzy tematy, trzy głów­ górą Atos, Michał Aj vaz, Sklep na ulicy Maisla - i już choćby w tych ne wątki tego numeru. Poprzedza je odrębny rozdział pos'wiecony dwu przykładach widać jak splatają się trzy nasze główne wątki, jak twórczości Jacka Malczewskiego. Ale i w wypowiedziach wywoła­ trudno byłoby je od siebie oddzielić, jak tworzą jedność, bo jest nych ukazaniem się książki Teresy Grzybkowskiej Świat obrazów w nich i podróż, i miejsce mityczne i rzeczy, jak owe dziwne Jacka Malczewskiego, którymi rozpoczynamy ten numer odnaleźć przedmioty u Ajvaza: Potrzebuję czegoś, co byłoby na zewnątrz możemy obecność tych trzech głównych tematów, motywów, wąt­ lśniąco łuskowate, przynajmniej we czwartek albo w piątek, i chciał­ ków, wokół których rozrastał się zbiór zebranych tu tekstów. Odna­ bym, żeby wewnątrz chrzęściły małe, metalowe graniastosłupy, ale leźć możemy miejsca wspólne. Ze wszystkich tu zgromadzonych te­ nie za bardzo gotyckie.). Eseje antropologiczne przełożyliśmy im­ kstów, autonomicznych przecież i mających swój własny przedmiot, presjami i esejami o literaturze (Jan Gondowicz: o mapach, powstała tkanina złożona. Pisane od siebie niezależnie, wchodzą tu podróżach, ludziach drogi - Kartografia a niektórzy pisarze; Marek z sobą w dialog czy wręcz polilog, łączą się wieloma wewnętrzny­ Oziewicz, Co można znaleźć w szafie - o światach równoległych mi, nieraz zaskakującymi, tajemniczymi połączeniami, przez które w Kronikach narnijskich CS. Lewisa), fragmentami i zapisami przechodzić możemy od jednych do drugich. Czy można kusić się z dziennika (Krystian Lupa, Miejsca i podróże mityczne - o podróży wobec tak złożonej materii o jakiś' wyraźniejszy podział - te są do dawnej szkoły, o Stalkerze), wspomnieniem o przedziwnej, prze­ 0 podróżach, te zaś o miejscach mitycznych, tamte znów o rzeczach rażającej rzeczy z dzieciństwa - (Krzysztof Lipka, Szrukoj). - budować jakiś rodzaj przewodnika, tworzyć mapę, wysnuwać z nich i dawać do ręki Czytelnika nić przewodnią, by mógł śmiało Czyi można się dziwić, że antropologia nie po raz pierwszy, 1 z ochotą wkroczyć w ten swoisty labirynt? Gdzie miałyby - owa a ostatnio wręcz coraz częściej zerka w stronę literatury, wprowa­ nić, mapa, przewodnik - swój początek? Można i trzeba by nań dzając w swój obręb różne jej gatunki? Dwa lata studiowania archeo­ wskazać, odsyłając Czytelników do poprzedniego numeru (to zna­ logii, poznawania precyzyjnych i skomplikowanych systematyk czy ściślej: do zeszytu sprzed dwu poprzednich numerów): do nu­ i typologii lateńskich, rzymskich, celtyckich fibul, zakończone peł­ meru poświęconego antropologicznemu postrzeganiu świata („Kon­ nym surowych wymagań egzaminem nie pozostawiło we mnie naj­ teksty" nr 3-4/1997), bo tam właśnie wyłania się ów motyw podróży mniejszego śladu w pamięci, a co tu dopiero mówić o emocji. Wszy­ za sprawą przywołanego Levi - Strauss'a, rozstrząsającego tak klu­ stko to było niczym w porównaniu z opisem, na który natrafiłem, czowy i bolesny dla antropologicznej roboty problem: „W jakich który dopadł mnie znacznie później, kiedy zdążyłem już o wszyst­ czasach byłoby najlepiej podróżować?" - Pragnąłbym żyć w epoce kim zapomnieć, opisem, w którym rzecz rozbłysła, nabrała czaru, prawdziwych podróży - a także bolesny problemat opisywania świa­ znaczenia, wagi, sensu. Ten blask rzeczy zawdzięczam Heinrichowi ta i rzeczy, problemat rzeczy, rzeczy, które znikają z naszego (współ­ Bóllowi, który nie pozbawijąc jej swoistego surowego uroku, zaraz czesnego) świata, owe wątki właśnie tam zaczynają się pojawiać na pierwszych stronach swego Dziennika Irlandzkiego, notatnika (por. Widzieć więcej. Antropologia wizualna i wizualność w antropo­z podróży do Irlandii, poświęcając jej cały rozdział potrafił przy po­ logii. /Wprowadzenie do numeru/, tamże). mocy tej fibuli: a g r a f k i (bo o niej tu cały czas mowa) spiąć ze sobą - przechodząc przez dzieje i historię, i pokazując jej miejsce Ale można by i zacząć od końca - od jakiegoś czasu, na ostatnich w kulturze - odległą starożytność ze współczesnością. Literatura stronach każdego zeszytu, a zwłaszcza w „tematycznych numerach" i „literatura przedmiotu". Jakże wiele może od nich zależeć. Czyż jak ten, zamieszczamy informację, jak dany temat pojawiał się już na rzecz nie ma się podobnie w przypadku naszych, etnograficznych tych łamach w poprzednich numerach. Czytelnik może sobie wyo­ systematyk i typologii? Naszego stosunku, sposobu podejścia do brazić (tak jak my, w gruncie rzeczy, nie zdawaliśmy sobie zrazu z te­ rzeczy, jej postrzegania i opisywania? Czy nie ulegamy zbytnio na­ go sprawy), jakże trudne może być to zadanie w tym przypadku. szym „dyscyplinarnym" przyzwyczajeniom, schematom? Jak oddać „Podróże - miejsca mityczne - przedmioty". - Jesteśmy przecież za rzecz żywą? Jak docierać do jej istoty i sedna? ich sprawą w samym centrum antropologii kultury. To z nich się ona cała „składa". Można sobie wyobrażać, ileż stron musiałby zająć ta­ Już zaledwie ta wstępna próba opisu i zarysowania struktury te­ ki zestaw: „w poprzednich numerach". I jakże długa musiałaby być go numeru pokazuje, jak trudna to sprawa. Wyprowadziła nas, znio­ to lista - Krainy, góry, jeziora, morze, rzeki, las, drzewa, budowle, da­ sła w jedną tylko z splątanych tu i ściśle splecionych ze sobą uliczek chy, miasta, progi, gościńce, ludzie wędrowni, wozy, sanie, buty, na­ - w kierunku rzeczy. Dlatego nie mam innej rady, a wręcz zachęcał­ rzędzia, zabawki, pieczęcie, pierścienie, ozdoby, amulety, kościane bym gorąco Czytelników do takiego eksperymentu, by czytali zgro­ grzebienie, fibule, hubki, ubrania, stroje, kufry, skrzynie, szafy, szu­ madzone tu teksty, jak to się mówi za koleją rzeczy, czy też według flady, krzesła, łoża, kanapy, fotele, klamki, hamaki, stoły, zdjęcia, fo­ spisu rzeczy, tak jak zostały ułożone: podług spisu treści. Wracajmy tografie, dzienniki, nóż do papieru, kartki z podróży, pamiątki, po­ więc do początku. cztówki... Listę tę moglibyśmy przedłużać w nieskończoność, wpisu­ Zacznijmy od podróży. Pojawia się ona już w bloku tekstów jąc coraz to bardziej wyszukane i wyspecjalizowane przedmioty, o Malczewskim. Obok „miejsca mitycznego", związanego z dzieciń­ o których może nie wiedzieliśmy dotąd, nie przypuszczaliśmy nawet, stwem artysty - stawu w Wielgiem (Maria Janion, Staw w Wielgiem, że takie istnieją. Taką listą moglibyśmy przebić długość słynnej wy­ czyli pomiędzy śmiechem a śmiercią). - Oto lęk przed podróżą i nie­ liczeniowej, etnologicznej definicji kultury Tylora. chęć Malczewskiego do podróży, by nie ulec formom i wpływom światowego, zachodniego malarstwa, by nie oderwać się od czystych - „Podróże - miejsca mityczne - przedmioty", zwłaszcza źródeł, które jedynie zapewnić mogą realizację powziętego twórcze­ przedmioty i rzeczy. - sprawiają, że znaleźliśmy się w samym sercu go programu: „..chcę malować świat żyjący, a on nie malowany kultury. Tymczasem żeby rzecz jeszcze bardziej skomplikować, rzeczywistość, prawdę" (por. Witold Dobrowolski, Mitologia Malteksty bardziej czy mniej naukowe i antropologiczne przełożyliśmy 3 �o zwierciadle (Leonida Stołowicza), rentgenie, chirurgii i mikrosko­ czewskiego). I jakże inny stosunek do podróży, rozpoznanie jej wagi i znaczenia dla własnej tworczos'ci, u Ibsena: ,Mogę powiedzieć z do­ pie (Jurija Cywjana), gdzie nawet zwierciadło i jego potencje znacze­ świadczenia: wiem, jaka możliwość rozwoju znajduje się w podróży ".niowe w sztuce rozpatrywane są w perspektywie, jaki dawać im mo­ że kontekst nowych środków wyrazu - fotografii, filmu, telewizji. Podróż jako punkt zwrotny i moment przełomu: podróżowałem przez Niemcy, Austrię i przekroczyłem Alpy 9 maja (...) nagle znale­Dalej mamy ciało, jako przedmiot fotografii (Andrzej Pilichowski źliśmy się w Mira Mare, gdzie piękno Południa, cudownie jasne świa­Ragno, O fotografiach Mapplethorpa), radiografii i jej magii, a tak­ tło, świecące jak biały marmur, objawiło mi się nagle i wpłynęło na że jako przedmiot ćwiczeń kulturystycznych (Tomasz Rakowski). całą moją późniejszą twórczość." (Lech Sokół, Henrik Ibsen - mit Dochodzi tu lista najnowszych, najbardziej współczesnych osobisty). Po Rzymie Ibsena, idąc dalej za autorami i bohaterami ko­ przedmiotów - ktoś powiedziałby: gadżetów - rzeczy i zjawisk, które lejnych tekstów odwiedzimy Toskanię, Sycylię, poznając miejsca mi­ autorzy tekstów im poświęconych, starają się uchwycić i opisać nie­ tyczne Syrakuz: „miasta Wielkich Kobiet" - (Aretuzy, Artemidy, Św. jako in statu nascendi, tak jak się one pojawiają, które znaczą i ważą Łucji), za rysunkami ze szkicownika Jana Potockiego podążymy do tak bardzo wiele w obrazie i ikonosferze naszej współczesnej kultu­ Maroka, a za współczesnym zapisem do legendarnego miasta Kano ry. Znajdziemy tu więc: Komputer i Internet (Magdalena Radkowska, w Afryce. Potem odwiedzimy Wiedeń i Lizbonę, by przez wspomnia­ ...projektnetnologii), „Walkmen" (Krzysztof Cibor), gitarę elektrycz­ ne już fragmenty i wątki literackie przejść do podróży po Polsce ną (Tomoho Umeda) Rower, narty, buty (Wiesław Szpilka), a nawet (Grzegorz Graff - Cuda Polski...). Jakże jednak mylącym czy niepeł­ spokrewnionego z ogrodowym krasnalem i piramidą zwierząt „ogro­ nym byłby taki przewodnik po podróżniczej części tego numeru, gdy­ dowego konia arabskiego" - rzeczy które wiążą się jak najściślej by nie opatrzyć go konieczną w tym miejscu uwagą, że nie tyle z „podróżowaniem", ze współczesnym doświadczeniem „podróży". podróże są tutaj głównym bohaterem ile m i t. Mit narodowy i mit Charakterystyczne i znamienne, że w opisie i interpretacji tych indywidualny artysty, patologia mitu (Teresa Grzybkowska, Jacka „najnowszych" rzeczy: komputera, internetu, supermarketu i in. Malczewskiego „Finis Poloniae, „Rewolucja 1905" czy wyznanie mi­ sprzymierzeńcami okazują się być ...proza Brunona Schulza i poezja łosne), antyczne, greckie, wątki mitu „oswojone" i przetworzone Leśmiana (Por. Magdalena Radkowska, Przedmiot, podróż..., Maciej w indywidualnym dziele artysty (Zygmunt Kubiak Hellenizm Jacka J. Dudziak, Mikro-makromarket...,Tomasz Rakowski, Trzy miesią­ Malczewskiego; Witold Dobrowolski, Mitologia Malczewskiego). ce...). Jakby na potwierdzenie słów autora Sanatorium pod klepsydrą, Bohaterami są tu uważane za lokalne, słowiańskie, a w istocie grec­ że „życie nieustannie głosowane jest przy pomocy mitu i poezji." ko-rzymskie, źródła folkloru; Leśmianowska zasada „jedności świa­ I nie dla zachowania równowagi wobec tych „najnowszych" rze­ ta i zas'wiata", jaka jest obecna w micie, oraz twórczość polegająca na czy i zjawisk (w tym dla New Age'owskich podróży i turystycznego „roztajemniczaniu własnego bytu za pomocą przeniesienia go w kra­ poruszania się po rzeczywistości współczesnej kultury z bedekerami inę mityczną, baśniową", w świetle których interpretowana jest, przy­ Baumana i Baudrillarda w ręku) - przywołujemy tu dwa wiersze jęta przez artystę strategia, prowadząca nie tylko do zmieszania „fan­ zmarłego w tym roku Zbigniewa Herberta, który na innym miejscu tastyki" i „realizmu", ale i do zajmowania ustawicznie ironicznej po­ tak pisał: stawy („transcendentalna bufoneria"), która pozwala osiągnąć abso­ „co dzień odnawiam spojrzenie lutną wolność tworzenia. (Maria Janion, Staw w Wielgiem czyli po­ co dzień narasta mój dotyk między śmiechem a śmiercią). Bohaterami są tu: mit osobisty, mit Ita­ łaskotany bliskością tylu rzeczy" lii, mit Toskanii widzianej oczami trzech różnych podróżników: Mu(Trzy wiersze z pamięci, Warszawa 1973 s.10) ratowa, Lawrence'a, Camusa (Dariusz Czaja, Toskania. Trzy podró­ Czynimy to w przekonaniu, że w obu przytoczonych wierszach że; Lech Sokół, Henrik Ibsen - Mit osobisty), zarysowany w tych tego Mistrza trudnej ironii dochodzi najpełniej do głosu obecność dwu ostatnich tekstach mit Północy i mit Południa (tamże), zmitoloowej cechy poezji, o której mówił Arystoteles (i od tłumaczenia gizowana na użytek turystów wersja Wiednia (Jarosław - jot Drużycktórego to fragmentu rozpoczyna tu swój esej Zygmunt Kubiak ki, Miasto, jego osobliwości i ich zbieracze), filmowy mit miasta Wi- por. - Zygmunt Kubiak, Hellenizm...) - „Poezja więc jest czymś bar­ ma Wendersa (Sławomir Sikora, W Lizbonie jak na wsi). Jednym sło­ dziejfilozoficznymi bardziej serio [wyższym, głębszym, bardziej rze­ wem bohaterem głównym jest tu: m i t i geografia m i t y c z czywistym] niż historia , bo raczej przedstawia to co ogólne, a ta n a. Owe niezwykłe doświadczenie podróży, w którym niezwykłość druga, co poszczególne." - i na tym to polega - dochodzi do głosu w zwykłym doświadczeniu Znacząca obecność i ilość odwołań w zgromadzonych tu te­ podróżowania: kstach do Schulza, Leśmiana, znacząca obecność prozy Schulza, po­ „Czy może mi Pan powiedzieć, jak się idzie do źródeł Aretuzy" ezji Leśmiana, Baczyńskiego, Herberta pozwala myśleć już nie tyl­ - zapytałem właściciela małego baru, gdzie się posilałem bułką z se­ ko o projekcie „literackiej" ale i „poetyckiej etnologii", w której rem i kawą, a pytając miałem dziwne uczucie jakiejś osobliwej właściwą, ostateczną miarą rzeczy jest poezja. nadrealności. O źródle Aretuzy ciągle czytam w hellenistycznych Pora więc już na koniec tylko przywołać raz już kiedyś potrąco­ i łacińskich poematach. Ale żeby można było do niego dojść zwykłą ną strunę* ulicą: I jeszcze o to pytać przy bułce z serem i kawie? - 'Ależ jest Ów fragment z IX Elegii Duinejskiej Rainera Marii Rilkego: pan przy źródle Aretuzy, ono jest przed moim barem.' - I z miesza­ niną dumy i rozbawienia ciągnie mnie za rękę. Obmurowano je ka­ Przecież wędrowiec ze stoku góry znosi w dolinę mieniami i biegnącą dokoła balustradą, o którą można się oprzeć nie garść ziemi, niewysłowionej dla wszystkich, lecz tylko i patrzeć w dół, jak ono ciągle pulsuje i płynie." (Zygmunt Kubiak, jedno zdobyte słowo, czyste, żółtą i błękitną gencjanę Jak w zwierciadle, Warszawa 1985 s. 36) Jesteśmy tu może tylko po to, by powiedzieć: dom, most, studnia, brama, owocowe drzewo, okno Jeśli zaś idzie o rzeczy, to tak się złożyło w tym numerze, że nie najwyżej: kolumna, wieża... Ale powiedzieć, zrozum, licząc rzeczy starychf?) i dostojnych(?), jak ów kieliszek szampana o, powiedzieć tak, jak nawet samym rzeczom w ręku filozofa, objaśniającego czym jest fenomenologia i nie licząc nie marzyło się nigdy. (...) kija mistrza, podróżnego kostura mędrca, laski filozofa (Stanisław Cichowicz, Problemat Sartre 'a; Koan Zenona) oraz monet, krążków zakupionych na ułan-batorskim bazarze (Jerzy Sławomir Wasilewski, Tajna historia przedmiotów) przeważają tu zdecydowanie rzeczy no­ * (por. Zbigniew Benedyktowicz, O niektórych zastosowaniach me­ we. Tę sekwencję rzeczy otwiera cykl tekstów rosyjskich semioty­ tody fenomenologicznej w studiach nad religią symbolem i kulturą w: ków (obok ogólnego, teoretycznego i syntetyzującego artykułu Al­ „Etnografia Polska" t. X X I V z. 2, 1980, s. 9-47; IX Elegia Rainera Ma­ berta Bajburina, Semiotyczne aspekty funkcjonowania rzeczy), teksty rii Rilkego w tłumaczeniu Mieczysława Jastruna) 4 � https://zbiory.etnologia.uw.edu.pl/files/original/73ab80f4b8b5f426256877beda379dae.pdf acd0bef1876177110f8781c10cc4388c Dublin Core The Dublin Core metadata element set is common to all Omeka records, including items, files, and collections. For more information see, http://dublincore.org/documents/dces/. Title A name given to the resource Polska Sztuka Ludowa - Konteksty Text A resource consisting primarily of words for reading. Examples include books, letters, dissertations, poems, newspapers, articles, archives of mailing lists. Note that facsimiles or images of texts are still of the genre Text. Dublin Core The Dublin Core metadata element set is common to all Omeka records, including items, files, and collections. For more information see, http://dublincore.org/documents/dces/. Relation A related resource oai:cyfrowaetnografia.pl:publication:2677 Date A point or period of time associated with an event in the lifecycle of the resource 1998 Identifier An unambiguous reference to the resource within a given context oai:cyfrowaetnografia.pl:2490 Title A name given to the resource Summary of articles; Noty o autorach / Polska Sztuka Ludowa - Konteksty 1998 t.52 z.2 Description An account of the resource Polska Sztuka Ludowa - Konteksty 1998 t.52 z.2, s.112 Language A language of the resource pol. Publisher An entity responsible for making the resource available Instytut Sztuki PAN Format The file format, physical medium, or dimensions of the resource application/pdf PDF Text Text capture metadata for PDF documents Text SUMMARY OF ARTICLE Stanisław Cichowicz Ignorabimus. Anthropological Notes Obviousness of appearance is the starting point of this brief philosophical essay. Taken from B . Chmielowski's famous 17-th century encyclopedia Nowe Ateny (New Athens), a definition of a horse reads: ..Everybody sees what a horse looks like". Set against Pontius Pilate's words about Jesus Christ „Ессе Homo" (Behold the man), the definition becomes the basis for a survey of miscellaneous definitions of man, formulated with reference to both Greek and Biblical tradition. But they all seem to fail. Who is man? Ignorabimus. THEATRE A N D ANTHROPOLOGY * ** The Fool. From the Perspective of a Few Worlds. Khalid Tyabji Talks Not Only About Theatre with Jola Cynkutis, Dagnoslaw Demski and Sławomir Sikora When at college, Khalid Tyabji, who is a Hindu joined a theatre troupe run by European Barry John in Delhi. The group performed both Hindu and European plays. This was when Tyabji made his first contact with a world of local tribesmen. Tyabji also studied anthropology and arrived in Poland to take the Ph.D. in anthropology. He began to collaborate with actors whose roots were in Grotowski's Laboratorium theatre. Tyabji tells about his theatre education, own theatrical vision, mingling with members of tribal communities and life among the people, and about gradually abandoning the attempt of scientific cognition towards cognition trough common life. He began to produce spectacles in which he made use of the character of a fool (e.g. Genaral Tomfoolery, Foolsong) The character turned out to be close to his nature and allowed him, without being „tom between" to participate and live in different worlds. He has also acted in the films Kamasutra and Hanuman. Henryk Jurktjwski Puppets in Ritual The autor present a panorama of puppets participating in the different kind of rituals mainly in Africa, Asia and America. In his enumeration readers can find reports on such primary customs as cult of ancestors connected with funeral rituals, fertility rituals and all other use of the magical puppets in the primary medicine men or in the acts of devinations. He opposed the pure African or American ritual to the so called Asian theatres. Asian puppet theater shadow ones and those with three dimensional figures have not served in fact to communion with god by repetition of his deeds and life (classic definition of ritual) executed in the collective manner but had the individual, narrative character, executed by one puppeteer-priest (dalang, pulavar) and besides many practical functions (exorcism, fertility targets, supplication). The Author try to respond the question how does it happen that the Asian theatre although presenting developed stories remained instruments of the humans relationship with gods. He found the answer in different origins of the European and Asian puppet theatre. The first started from the "pure" ritual giving initiative to the coryphaeus who became stage characters; the second (Asian) had its origins in acts of shamanns, who retained till now their leading functions as the narrator of the still sacred shows. However the Author is aware that his classification has only a model value because the ritual and theatre are full of hybrid phenomena. Monika Sznajderman The Jester. The Birth and Structure of a Myth This text comprises an attempt at describing the fundamental structure of the mythical thought which gave rise to the archaic and contemporary universal figure of the jester, both "literal" and "metaphorical", which we encounter on all levels of culture: from "low", folk, and popular to "high", from the circus and fairground theatre to the cinema, painting, and music. Tracing the history of the jester via the etymology of this concept in assorted languages, his fate in the circus, the theatre, and literature, as well as the history of his costume, the author allows us to perceive the bond which links thoroughly contemporary literary or film figures, whose features of a jester, at first glance not at all obvious, are discovered by us only after careful analysis, with their mythological ancestors, originating in Greek, Roman or Hindu culture. Death in Mass Media The articles collected in the section Death in Mass Media were presented at session organized by students of the Department of Ethnology and Anthropology of Culture of Warsaw University in Spring 1998. The areas the young authors devote their attention to include: film, TV, newspapers and popular periodicals, women's magazines and tabloids, reporter's photography, cartoons, advertizing and a world of computer cyberspace. You will find here reflections on the presence and absence in the media of death, of playng with death, and commercialization of death. The articles speak a lot about a state of contemporary culture dominated by the media. And about seriousness and insignificace of the culture, and its peculiar exhibitionism. Bronisław Malinowski A Diary This issue continues the publication of the early diares kept by the renowned anthropologist Bronisław Malinowski. The diaries are preceded by an introduction by Grażyna Kubica-Heller. NOTY O AUTORACH Iwona Chodorowska - studentka K E i A K UW, uczestniczka badań terenowych w Widzach na Białorusi, por. „Konteksty" Nr 1/1998 Krzysztof Cibor - student K E i A K UW. Stanisław Cichowicz - filozof, tłumacz, edytor, poeta, artysta. Autor książki Fi­ lozof i istnienie. U podstaw teodyceii G. Leibniza, PWN 1970, Est modus in Rehus, Tow. Muzyki Współczesnej 1987, Moje ucho a księżyc. Diagnozy i dy­ wagacje, Wyd. Słowo, Obraz i Terytoria 1966, Czy można przesadzić rzepak? 67 haiku, Wyd. BWA 1966. Jola Cykunlis - przez jedenaście lat pracowała ze Zbigniewem Cynkutisem, czo­ łowym aktorem Teatru Laboratorium. Po jego śmierci kontynuuje i rozwija metodę pracy teatralnej, jako aktorka, reżyser, prowadząc warsztaty w Polsce, Annglii, Niemczech, Włoszech, USA. Ostatnio wspótprowadzila międzynaro­ dowy projekt Quo Vudis (Unia Europejska, 1997) oraz współpracowała przy powstawaniu spektaklu Człowiek Serce Khalida Tyabji. Dagnosław Demski - etnolog (studia U W ) . Praca doktorska na temat ludowego hinduizmu. Pracuje w Zakładzie Etnologii I A E PAN. Prowadzi! badania tere­ nowe w Indiach, Pakistanie i na Białorusi. Zuzanna Grębecka-Ćwick - studentka K E i A K UW. Dorota Hall - studentka K E i A K UW. Kirsten Hastrup - s'wiatowej sławy antropolog, profesor w Instytucie Antropologii w Kopenhadze. Autorka licznych artykułów i książek. Ostatnio wydała (wraz z P. Hervikiem) książkę Social Experience and Anthropological Knowledge (1994). Hennryk Jurkowski - ur. 1927, teatrolog, profesor w Akademii Teatralnej w Warszawie Wydział Lalkarski w Białymstoku. Teoretyk i historyk teatru la­ lek. Również prace z zakresu folklorystyki, semiologii, antropologii. Krytyk teatralny publikujący swe prace w czasopismach „Literatura Ludowa", „Sce­ na", „Teatr", „Dialog" i inne. Dramaturg i tłumacz. Do najważniejszych prac historycznych należą: trzytomowe Dzieje teatru lalek (PIW 1970-1984); do prac teoretycznych: Szkice z teorii teatru lalek ( P O L U N I M A - Ł ó d ź ) , do dzieł dramatycznych Tryptyk staropolski wystawiony w Teatrze Lubelskim (1972). Szeroka działalność zagraniczna głównie w Międzynarodowym Stowarzysze­ niu Tatrów Lalek U N I M A (sekretarz generalny, prezydent, prezydent honoro­ wy). Stalą współpraca ze szkołami teatralnymi (w charakterze profesora go­ ścinnego) w Londynie, Stuttgarcie, Charleville-Mezieres, i Pradze czeskiej. Adrianna Kabza - studentka K E i A K UW. Angieszka Kamińska - studentka K E i A K UW. Agnieszka Kirchner - studentka K E i A K UW. Grażyna Kubica-Heller - jest pracownikiem Zakładu Antropologii w Insytucie Socjologii UJ. Jest autorką książki Luteranie na Śląsku Cieszyńskim oraz współredaktorką tomu Malinowski Between Two Worlds, CUP 1988. Interesuje się pro­ blematyką mniejszości religijnych oraz biografią i twórczością Bronisława Ma­ linowskiego. Mieszka w Krakowie i Ustroniu. Barbara Myerhoff - zmarła profesor antropologii. Autorka m.in. Number Our Days. Peyote Hunt. Draginja Nadazdin - studentka K E i A K UW. Magdalena Radkowska - studentka K E i A K UW. Tomasz Rakowski - student K E i A K UW. Sławomir Sikora - etnolog (studia U W ) . Zajmuje się antropologią filmu i foto­ grafii Krzysztof Strachota - student K E i A K UW. Tomasz Strączek - etnograf, studia UW. Kierownik Muzeum Uniwersytetu War­ szawskiego. Wykłada w K E i A K UW. Monika Sznajderman - etnolog (studia UW), studia doktoranckie w Instytucie Sztuki PAN. Napisała pracę doktorską poświęconą postaci błazna w kulturze. Autorka książki Zaraza. Mitologia dżumy, cholery i Aids. Khalid Tyabji - studiował antropologię, od czasów collegee'u związany z tea­ trem, m. in. współpracował z aktorami wywodzącymi się z teatru Laboratorium Grotowskiego. We własnych przedstawieniach odwołuje się do postaci błazna, z jego bogatą tak hinduską jak i europejską symboliką. Postać ta - jak twierdzi - pozwala mu funkcjonować na granicy wielu światów (Europa, Indie, świat społeczności plemiennych). Tomoho Umeda - student K E i A K UW. Anna Wróbel - studentka K E i A K UW. Marceli Zygała - student K E i A K UW. SPROSTOWANIA W poprzednim numerze (nr 1/1998) autorami fotografii na stronie 12 i 13 jest p. Krzysztof Furmanek, a na stronie 15 Władysław Kaleta. Autorów serdecznie przepraszamy za pominięcie ich nazwisk. Przepraszamy również serdecznie p. Grażynę Kubicę-Heller za zniekształcenie jej nazwiska w nocie o autorce. 112 �W poprzednich numerach „Kontekstów" - Problematyce antropologii teatru poświęcone były numery 3-4/1991, 2/1993 oraz 2/1995 - Antropologii śmierci numer 1-2/1986 WARUNKI P R E N U M E R A T Y 1. Wpłaty na prenumeratę prowadzoną przez „Ruch" przyjmowane są na okresy kwartalne. Cena prenumeraty w 1998 roku wynosi 4,50 zł za numer (w 1999 - 5 zł). Prenumerata ze zleceniem dostawy za granicę jest o 100% droższa. Wpłaty na prenumeratę przyjmują: - na terenie kraju - jednostki kolportażowe „Ruch"; istnieje również możliwość prenumeraty „pod opaską". Wpłaty od osób i instytucji z miejscowości, w których nie ma jednostek kolportażu „Ruch" należy wnosić do Ruch SA Oddz. W-wa, ul. Towarowa 28, konto jak niżej: - na zagranicę - Zakład Kolportażu Prasy i Wydawnictw 00-958 Warszawa, konto P B K S A , X I I I Oddział W-wa 11101053-16-551-2700-1-67. Dostawa zamówione prasy następuje: - przez jednostki kolportażowe „Ruch" - w sposób uzgodniony z zamawiającym. - przez urzędy pocztowe - pocztą zwykłą na wskazany adres, w ramach opłaconej prenumeraty z wyjątkiem zlecenie dostawy na zagranicę pocztą lotniczą do odbiorcy zagranicznego, której koszt w pełni pokrywa prenumerator. Terminy przyjmowania prenumeraty na kraj i zagranicę - do 20 X I na I kwartał roku następnego, do 20 II - na II kwartał, do 20 V na III kwartał, do 20 VIII na I V kwartał. 2. Prenumeratę „Kontekstów" prowadzi także firma AMOS, Warszawa, ul. Zuga 12, 01-806 Warszawa (tel. 34 65 21). Wpłaty na okre­ sy półroczne (dwa zeszyty lub jeden podwójny) i roczne przyjmowane są na konto: AMOS, VIII Oddział P K O BP, Warszawa Nr 10201084-77578-270-1-111. 3. Cena prenumeraty rocznej przez „Ruch" lub AMOS wynosi 18 zł (w 1999 - 20 zł). Prenumerata za półrocze: 9 zł (w 1999 - 10 zł); numer pojedynczy 4,50 zł (w 1999 - 5 zł). 4. Zeszyty bieżące oraz niektóre dawne można kupować w Instytucie Sztuki PAN, Warszawa, ul. Długa 28 (hall). 5. Prenumerata zapewnia otrzymywanie pisma w cenie wyżej podanej, niezależnie od tego, o ile droższy będzie w sprzedaży numer. Wydawnictwo Instytutu Sztuki Polskiej Akademii Nauk, publikuje książki i czasopisma z zakresu sztuki, teatru, filmu, muzyki, folkloru Stałą sprzedażą książek i czasopism Wydawnictwa IS PAN, prowadzi Dział Wydawnictw Instytutu Sztuki 00-950 W-wa, ul. Długa 28. tel. 831-32-71 do 79 w. 274, 258 oraz następujące księgarnie: Gdańsk Warszawa - Gdańska Księgarnia Naukowa, Łagiewniki 56 - Antykwariat „Bibliofil", Szpitalna 19 Księgarnia Akademicka, ul. Anny 6 Księgarnia Naukowa „Elefant", ul. Podwale 6 Kraków - - Główna Księgarnia Naukowa im. Bolesława Prusa Krakowskiego Przedmieście 7 Księgarnia ORPAN, Pałac Kultury i Nauki Księgarnia ORPAN BIS, ul. Twarda 51/55 S.C. Księgarnia Ossolineum „Litera" ul. Jaworzyńska 4 Księgarnia Uniwersytecka „Liber" Krakowskie Przedmieście 24 Księgarnia w Centrum Sztuki Współczesnej Pałac Książąt Ujazdowskich Księgarnia „Reprint", Krakowskie Przedmieście 71 Księgarnia „Odeon", Hoża 19 Księgarnia „Odeon" II, ul. Bagatela 14 Księgarnia „Czytelnik", ul. Wiejska 14 Galeria „Zachęta", Plan Małachowskiego 3 - Księgarnia Ossolineum, Rynek 6 - Łódź - Księgarnia Ossolineum, Piotrkowska 181 - Bestseller, Wrocławska 16 Księgarnia Koala, Ratajczaka 39 Księgarnia Uniwersytecka, Zwierzyniecka 7 - Księgarnia Literacka „Ossolineum" ul Gen. Sikorskiego 7 - Poznań Szczecin Wrocław Ciągłą sprzedaż hurtową publikacji Wydawnictwa IS PAN prowadzi: 1. Akademia Klon s c . Hurtownie Książek. 01-217 W-wa, ul. Kolejowa 15/17, tel. 632-55-91 2. Skład Księgarski „centrum" sp. z o.o. 01-217 W-wa, ul. Kolejowa 5П tel. 631-86-93 Numer liczy 14 ark. druk. Fotoskład: „Iskra", Warszawa, ul. Ratuszowa 11; tel. 18-94-24 Druk: inż. Piotr Włodarski, ul. Ksawerów 21; tel. 43-14-71 w. 240 Nakład 1200 egzemplarzy � https://zbiory.etnologia.uw.edu.pl/files/original/264f67b003bc309e2de46d70c236cbeb.pdf 133e7beffbe9dfc374785cff3257bc87 Dublin Core The Dublin Core metadata element set is common to all Omeka records, including items, files, and collections. For more information see, http://dublincore.org/documents/dces/. Title A name given to the resource Polska Sztuka Ludowa - Konteksty Text A resource consisting primarily of words for reading. Examples include books, letters, dissertations, poems, newspapers, articles, archives of mailing lists. Note that facsimiles or images of texts are still of the genre Text. Dublin Core The Dublin Core metadata element set is common to all Omeka records, including items, files, and collections. For more information see, http://dublincore.org/documents/dces/. Relation A related resource oai:cyfrowaetnografia.pl:publication:2680 Date A point or period of time associated with an event in the lifecycle of the resource 1998 Identifier An unambiguous reference to the resource within a given context oai:cyfrowaetnografia.pl:2491 Title A name given to the resource Spis treści / Polska Sztuka Ludowa - Konteksty 1998 t.52 z.3-4 Description An account of the resource Polska Sztuka Ludowa - Konteksty 1998 t.52 z.3-4, s.1-2 Language A language of the resource pol. Publisher An entity responsible for making the resource available Instytut Sztuki PAN Format The file format, physical medium, or dimensions of the resource application/pdf PDF Text Text capture metadata for PDF documents Text P O L S K A N ^ J ^ T ' ' U К A L U D O W KONTEKSTY A N T R O P O L O G I A 1998 K U L T U R Y rok LII n r 3 - 4 (242-243) E T N O G R A F I A indeks 369403 cena S Z T U K A 1 0 zł Świat obrazów Jacka Malczewskiego Teresa Grzybkowska, Witold Dobrowolski, Maria Janion, Zygmunt Kubiak ^ Podróże - miejsca mityczne - rzeczy Michał Ajvaz, Francois Augieras, Albert Bajburin, Zbigniew Benedyktowicz, |У| Krzysztof Cibor. Stanisław Cichowicz. Dariusz Czaja, Jurij Cywian, „I Maciej J. Dudziak, Krystyna Duniec, И Р Daniel Gerould, Marzena Gierga. Jan Gondowicz, Grzegorz Graff, Zuzanna Grębecka-Ćwiek, Dorota Hall, Zbigniew Herbert, Irena Huml, * * Jarosław jot-Drużycki, Anna E. Kubiak, | %J1 ^ •Л j i Krzysztof Lipka, Krystian Lupa, Marta Miskowiec, Marek Oziewicz, Andrzej Pilichowski-Ragno, Magdalena Radkowska, Tomasz Rakowski, Sławomir Sikora, Lech Sokół, Leonid Stołowicz, Wiesław Szpilka, Tomoho Umeda, Elżbieta Waga, Jerzy S.Wasilewski, Jerzy Wojciechowski, Tomasz Żukowski Bronisław Malinowski Dzienniki A �SPIS TREŚCI Zbigniew Stanisław Benedyktowicz Cichowicz Podróże, miejsca mityczne, przedmioty Problemat Sartre'a (Rzecz) JACEK MALCZEWSKI Teresa Grzybkowska Witold Dobrowolski Maria Janion Zygmunt Kubiak Jacka Malczewskiego Finis Poloniae, Rewolucja 1905 roku czy wyznanie miłosne? Mitologia Malczewskiego Staw w Wielgiem czyli pomiędzy s'miechem a s'miercia Hellenizm Jacka Malczewskiego Zbigniew Herbert Tomasz Żukowski Podróż, Elegia na odejście pióra, atramentu lampy (z tomu Elegia na odejście) Abym jak wiór ognisty spłonął w oddechu nocy - okupacyjne dos'wiadczenie s'wiata w poezji Krzysztofa Kamila Baczyńskiego Lech Sokół Dariusz Czaja Marzena Gierga Jerzy Wojciechowski Marta Miskowiec Jarosław jot - Druzycki Sławomir Sikora Jan Gondowicz Francois Augieras Marek Oziewicz Krystian Lupa Grzegorz Graff Maciej J. Dudziak Albert Bajburin Stanisław Cichowicz Jerzy Wasilewski Leonid Stolowicz Jurij Cywjan Tomasz Rakowski Magdalena Radkowska Maciej J. Dudziak Magdalena Radkowska Michał Ajvaz Krzysztof Cibor Wiesław Szpilka Tomasz Rakowski Andrzej Pilichowski-Ragno Tomoho Umeda Zuzanna Gręhecka-Cwiek Dorota Hall Anna E. Kubiak Krzysztof Lipka Irena Huml Henrik Ibsen - mit osobisty Toskania. Trzy podróże Tajemnicze miejsca greckiej Sycylii. Syrakuzy miasem wielkich kobiet (cz. I) Szkicownik Jana Potockiego z jego podróży do Cesarstwa Marokańskiego Kano. Koszmarny upal, zmęczenie i kurz Miasto jego osobliwości i ich zbieracze W Lizbonie jak na wsi Kartografia a niektórzy pisarze Podróż na Górę Atos Co można znaleźć w szafie? Światy równoległe Kronik narnijskich C S . Lewisa (cz. I) Miejsca i podróże mityczne Cuda Polski - mityczna przestrzeń, mityczne dzieje Etnografie Brunona Schulza. Próba antropologicznego ujęcia Ulicy Krokodyli jako analizy miasta Semiotyczne aspekty funkcjonowania rzeczy Koan Zenona Tajna historia przedmiotów Zwierciadło jako model semiotyczny, epistemologiczny, aksjologiczny Rentgen, chirurgia, mikroskop w semiotyce wczesnego kina Ciało prześwietlone - Radiografia i jej magia Przedmiot, podróż, miejsce mityczne. Projekt neurologii Mikro-makro market. Przyjemność i groza ponowoczesnego rynku Przyszła do mnie z wizytą sprzedaż bezpośrednia Sklep na ulicy Maisla Ten który wędruje. Historia pewnego przekaźnika, teraźniejszość pewnego przekazu Rower, narty, buty Trzy miesiące w fitness klubie O fotografiach Roberta Mapplelhorpa Gitara elektryczna Jak żywy? Końska dawka hiperrealności Pielgrzymka do starej-nowej ziemi świętej Brudne misie czystych relacji, czyli rzecz o nostalgii w kulturze Szrukoj Kulturotwócza rola warszawskiej Akademii Sztuk Pięknych w mieście i w kraju - wybrane zagadnienia Ibsen w Teatrze Telewizji Ikonozofia wieczysta Krystyna Duniec Elżbieta Waga BRONISŁAW MALINOWSKI Bronisław Malinowski Daniel Gerould Bronisław Malinowski Dzienniki 1908-1913 zeszyt I I I Podróż Witkacego do tropików: itinerarium cejlońskie Dziennik 1914 ROMAN REINFUSS Lech Sokół Pożegnanie . . . Nasz Profesor . Summary of the Articles Noty o Autorach Na Na o k ł a d c e : Jacek Królak, Podróże, miejsca mityczne, rzeczy, kolaż s t r o n i e t y t u ł o w e j : Piramida zwierząt, Brema, Plac Targowy © Copyright by „Konteksty". Przedruk za zgodą redakcji Numer dotowany przez Ministerstwo Kultury i Sztuki i Fundację im. Stefana Batorego 2. 34 42 5" 6, 64 6' 7 7 8> 9) 98 10' 109 118 120 124 128 131 13' ]<* 1< V U 15 15. 15' 15 16 16 Ib/ 171 1 1 1 �POLSKA SZTUKA LUDOWA KONTEKSTY ANTROPOLOGIA KULTURY ETNOGRAFIA SZTUKA nr 3/4 -1998 INSTYTUT SZTUKI POLSKIEJ AKADEMII NAUK �CONTENTS Zbigniew Benedyktowicz Stanisław Cichowicz Journeys, Mythical Places, Objects (Introduction to the Issue) The Sartre Problem 3 5 JACEK MALCZEWSKI Teresa Grzybkowska Witold Dobrowolski Maria Janion Zygmunt Kubiak Finis Poloniae and The 1905 Revolution by Jacek Malczewski or a Confession of Love? The Malczewski Mythology The Pond in Wielgie, or Between Laughter and Death The Hellenism of Jacek Malczewski Zbigniew Herbert Tomasz Żukowski A Journey, An Elegy on the Passing Away of a Pen, Ink, a Lamp 22 May I be Consumed by Fire Like a Wood Shaving Ablaze in the Breath of the Night. The Occupation-era Experiencing of the World in the Poetry of К. K. Baczyński 25 Henrik Ibsen—a Personal Myth 29 Tuscany. Three Journeys 34 Syracuse—The Town of Great Women 42 The Sketchbook of Jan Potocki from His Journey to the Moroccan Empire 57 Kano. Dreadful Heat, Exhaustion and Dust 61 The Object, the Journey and the Mythical Place 64 In Lisbon as in a Village 68 Cartography and Certain Writers 73 A Journey to Mount Athos 74 What's to be Found in a Wordrobe? Parallel Worlds of C.S. Lewis's Chronicles of Namia (Part I) 80 Mythical Places and Journeys 91 Miracles of Poland—Mythical Space, Mythical History 98 The Ethnographies of Bruno Schulz. An Attempted Anthropological Interpretation of 77te Crocodile Street as an Analysis of the Town 105 Semiotic Aspects of the Functioning of Objects 109 Zeno's Koan 118 The Secret History of Objects 120 The Mirror as a Semiotic, Epistemological and Axiological Model 124 The X-ray, Surgery and the Microscope in the Semiotics of the Early Cinema 128 The X-rayed Body—the Magic of Radiography 131 The Object, the Journey and the Mythical Place 134 Micro-and Macro Markets. Sketches from the Anthropology of a Confrontation 140 Direct Sale on a Visit 144 Shop on Maisel Street 146 The Walkman. A History of a Certain Transmitter—the Present of a Certain Transmission 148 Bicycle, Skis, Boots 151 Three Months in a Fitness Club 153 On Robert Mappelthorp's Photography 156 The electric guitar 158 A Lifelike Nail? An Equine Dose of Hyperrealism 161 A Pilgrimage to the Old-New Holy Land 164 Dirty Teddies of Pure Relations, or on Nostalgia in Culture 167 "Shrukoy" (Szrukoj) 170 The Culture-creating Role of the Academy of Fine Arts in Warsaw in the Town and on a National Scale. Select Problems. Inauguration Lecture at the Warsaw Academy of Fine Arts. Academic Year 1998/1999 . . . 173 Ibsen in Television Theatre 176 Eternal Iconosophy 179 Lech Sokół Dariusz Czaja Marzena Gierga Jerzy Wojciechowski Marta Miskowiec Jarosław jot-Druzycki Sławomir Sikora Jan Gondowicz Francois Augieras Marek Oziewicz Krystian Lupa Grzegorz Graff Maciej J. Dudziak Albert Bajburin Stanisław Cichowicz Jerzy Wasilewski Leonid Stołowicz YuriyTsivyan Tomasz Rakowski Magdalena Radkowska Maciej J. Dudziak Magdalena Radkowska Michał Ajvaz Krzysztof Cibor Wiesław Szpilka Tomasz Rakowski Andrzej Pilichowski-Ragno Tomoho Umeda Zuzanna Grębecka-Ćwiek Dorota Hall Anna E. Kubiak Krzysztof Lipka Irena Huml Krystyna Duniec Elżbieta Waga 8 11 13 19 BRONISŁAW MALINOWSKI Bronisław Malinowski Daniel Gerould Bronisław Malinowski Diary 1908-1913, Copybook I I I Witkacy's Journey to the Tropics: a Ceylonese Itinerary Diary 1914 183 190 195 Farewells Our Professor 216 217 ROMAN REINFUSS Lech Sokół Summary of the Articles 224 Notes about the Authors 220 R e d a g u j ą : Zbigniew Benedyktowicz (redaktor naczelny), Aleksander Jackowski, Sławomir Sikora (sekretarz redakcji), Danuta Benedyktowicz, Dariusz Czaja, Czesław Robotycki Doradzają i w s p ó ł p r a c u j ą : Jerzy Bartmiński, Antoni Kroh, Ludwik Stomma, Roch Sufjma; Zofia Bisiak Tłumaczenia: Korekta: Projekt okładki Redaktor Adres Aleksandra Rodzińska-Chojnowska Barbara Sawów redakcji: " Д (|11Ш01Ш]И i strony techniczny: ш tytułowej: Jacek Królak \V ^Yf <УТМУ ч ) о Р Krzysztof Nalewajko Instytut Sztuki PAN, ul. Długa 28, 00-950 Warszawa, skr. poczt. 994, tel. 831-32-71/4 wew. 243; fax 831-31-49 � https://zbiory.etnologia.uw.edu.pl/files/original/e2e244b4ea4f45cf8a808e34e6f4d2a3.pdf 1841e3fe41dc51eecafb281361828494 Dublin Core The Dublin Core metadata element set is common to all Omeka records, including items, files, and collections. For more information see, http://dublincore.org/documents/dces/. Title A name given to the resource Polska Sztuka Ludowa - Konteksty Text A resource consisting primarily of words for reading. Examples include books, letters, dissertations, poems, newspapers, articles, archives of mailing lists. Note that facsimiles or images of texts are still of the genre Text. Dublin Core The Dublin Core metadata element set is common to all Omeka records, including items, files, and collections. For more information see, http://dublincore.org/documents/dces/. Relation A related resource oai:cyfrowaetnografia.pl:publication:2683 Date A point or period of time associated with an event in the lifecycle of the resource 1998 Identifier An unambiguous reference to the resource within a given context oai:cyfrowaetnografia.pl:2494 Title A name given to the resource Jacka Malczewskiego "Finis Poloniae", "Rewolucja 1905" czy wyznanie miłosne? / Polska Sztuka Ludowa - Konteksty 1998 t.52 z.3-4 Description An account of the resource Polska Sztuka Ludowa - Konteksty 1998 t.52 z.3-4, s.8-10 Creator An entity primarily responsible for making the resource Grzybkowska, Teresa Language A language of the resource pol. Publisher An entity responsible for making the resource available Instytut Sztuki PAN Format The file format, physical medium, or dimensions of the resource application/pdf PDF Text Text capture metadata for PDF documents Text z przybytkami laski i miłości. Przygotował grunt dla nowego traktatu o namiętnościach, który czerpałby natchnienie z prawdy tak oczywistej i tak bardzo zapoznanej przez na­ szych pięknoduchów: kochamy kobietę, ponieważ jest miła." Była de Beauvoir miła i Sartre wybrał ją. Rzecz intencjonalnie wyosobniona, mentalnie wyodręb­ niona ze swego fizycznego tła, sensualnie wyrwana ze swego percepcyjnego otoczenia, potraktowana w sposób emocjonal­ ny lub estetyczny, a nie wyłącznie praktyczny lub epistemiczny zostaje zawieszona w swoim byciu-w-świecie i wyzwala się z radykalnej absurdalności egzystencji, znamionującej rzeczywistość, jak to głosi początkujący filozof w ostatnich zdaniach Wyobrażenia z roku 1939: „W tym wypadku każdy może w sobie skonstatować coś w rodzaju odwroiu od przedmiotu konteplowanego, który prześlizguje się do nico­ ści. Gdyż od tego momentu już nie jest postrzegany; funkcjo­ nuje jako analogon samego siebie, a oznacza to, iż nierzeczy­ wiste wyobrażenie tego, czym jest, objawia się nam przez je­ go aktualną obecność. (...) Przedmiot podający się za taki, jak gdyby był za samym sobą, staje się niedotykalny, jest poza naszym zasięgiem; stąd ten bolesny brak zainteresowania w stosunku do niego. W tym też sensie można powiedzieć: niezwykła piękność tej kobiety zabija pożądanie, jakie się względem niej odczuwa. Nie możemy się bowiem zaraz umieścić w płaszczyźnie estetycznej, gdzie jawi się to nieza­ wisłe 'ona sama', które podziwiamy, i w płaszczyźnie urze­ czywistniającej fizycznego posiadania. By jej pożądać, trze­ ba zapomnieć, że jest piękna, gdyż pożądanie jest pogrąża­ niem się w sercu egzystencji, w tym, co ma ona najbardziej przypadkowego i absurdalnego." Te stwierdzenia „piękność tej kobiety zabija pożądanie", „by ją pożądać, trzeba zapomnieć, że jest piękna", najlepiej po wzięciu w nawias wiarygodności filozofa uważać s i ł ą r z e c z y za własne. JACEK MALCZEWSKI Jacek Malczewski, Na jednej strunie. 1908 7 �99 Jacka Malczewskiego Finis Poloniae", „Rewolucja 1905 czy wyznanie miłosne? Teresa G r z y b k o w s k a Jacek Malczewski prawie nigdy sam nie nadawał tytułów swoim obrazom, czynili to przyjaciele oraz późniejsi interpretatorzy jego dzieł. Artysta zostawiał wszystkim wolną rę­ kę, nigdy niczego nie prostował. Jego postępowanie pozwala wnioskować, że pilnie strzegł tajemnicy ich prawdziwego przesłania. Pytany po wielekroć o znaczenie obrazów, odsy­ łał najczes'ciej rozmówcę do profesora Jana Bołoz-Antoniewicza, organizatora wystaw oraz autora katalogów. Ten histo­ ryk sztuki nadawał tytuły pojedynczym obrazom i całym ze­ społom. Podobnie nieco później czynił Jerzy Mycielski. Wy­ myślane przez tych uczonych tytuły narzucały pojęcia, które mogły skrywać rzeczywistość. W 1914 roku w Lusławicach w rozmowie z dziennika­ rzem S. Nowińskim artysta powiedział: „moje wizje to moje życie... Najlepiej malować dla siebie i nikomu nie pokazy­ wać... pisz pan tak: Jacek jest zdrów, ma się dobrze i maluje historyjki, których nikt nie rozumie. Artysta strzegł pilnie istotnych treści swoich obrazów, nie chciał ujawniać ukry­ tych w nich uczuć będących tajemnicą jego życia. A to, że malował uczucia, wiemy także z jego deklaracji złożonej w liście do ojca pisanym z Paryża wiosną 1876 roku: „... swo­ je uczucia będę pokazywał publiczności". Tak więc obrazy stawały się dobrem publicznym, ale przemilczane znaczenia pozostawały nadal jego osobistą własnością. Również obraz noszący dwie daty: przed sygnaturą 1905, a po niej 1906, nie zyskał autorskiego komentarza. Znajdują­ ce się obecnie w warszawskich zbiorach prywatnych płótno było fotografowane mniej więcej z czasem powstania. Foto­ grafię podpisano: Wśród drogi. W katalogu wystawy jubile­ uszowej w 1925 roku obraz zatytułowano Rewolucja 1905 ro­ ku. Jako Finis Poloniae zaś figurował na wystawie w 1977 ro­ ku w paryskim Grand Palais. W katalogu tej ekspozycji ro­ mantyzmu polskiego jej autor Marek Rostworowski dał pa­ triotyczną eksplikację obrazu. Zdaniem tego wybitnego orga­ nizatora wystaw płótno miało przedstawiać alegorię upadku, odrodzonej rewolucją 1905 roku nadziei na odzyskanie przez Jacek Malczewski, Portret hrabiego Aleksandra Wielopolskiego. 8 1903 �Jacek Malczewski. Finis Połoninę zwana też Rok 1905 (1906). czy też Apoteoza artysty i jego M«;v? Polskę niepodległości. Zdaniem Rostworowskiego artysta prowadzi ku wolnos'ci kobietę symbolizującą Polskę i białego Pegaza. Ale ich marsz powstrzymują dwie kobiece harpie personifikujące Prusy i Austrię, które niegdyś' - wspólnie z Rosją - rozgrabiły Polskę. Tłem tej sceny jest rozległy pej­ zaż od Tatr po Morze Bałtyckie. Już Agnieszka Ławniczakowa odnosiła się sceptycznie do tej interpretacji. Ta zasłużona badaczka twórczości Mal­ czewskiego uznała, że nie ma powodu, by w dwóch nagich harpiach widzieć symbole zaborczych państw, dostrzegła w nich raczej figury libido-uwodzącej mocy zmysłów, rado­ ści i pokus życia, siły antagonistycznej wobec duchowego posłannictwa artysty. Biały Pegaz może wyrażać inspirację twórczą artysty płynącą z całej polskiej ziemi. Patronuje ca­ łości smutna Muza, a nie Polonia. W konkluzji Ławniczako­ wa uznała, że obraz wyraża „romantyczny konflikt wartości ukazany w obrazie opozycji: życie prywatne-społeczne obo­ wiązki". Sugestia tej patriotyczno-społecznej tradycyjnej interpre­ tacji była tak silna, że ulegając jej, zamieściłam obraz w dziale Ojczyzna w moim Świecie obrazów Jacka Malczew­ skiego. Jednak ponowne, długie i dokładne przyjrzenie się obrazowi, jego studiowanie zmusiło mnie do rewizji daw­ nych poglądów. Wydarzenia roku 1905 na pewno oddziałały na wrażliwe­ go artystę. Jednak nie powstało w związku z tym żadne wy­ bitne dzieło. Natomiast właśnie wówczas Malczewski nama­ lował kilka najlepszych swoich płócien, w których główną bohaterką była zmitologizowana postać Marii Balowej. Prze­ życia osobiste chyba tym razem zdominowały politykę, bo­ wiem przyglądając się interesującemu nas płótnu nie dostrze­ gamy w nim śladu jakichkolwiek patriotyczno-rewolucyjnych aluzji. Natomiast w tym wypadku polityczna interpreta­ cja sygnalizuje to, co Joseph Campbell nazywa patologią mi­ tu - wykorzystaniem sfery duchowej, jaką jest mit, do celów politycznych. Obraz jest bliski kompozycyjnie powstałemu trzy lata wcześniej Portretowi Aleksandra Wielopolskiego z Muzeum Narodowego w Warszawie, nazwanego też w ra­ mach tej samej patologii „Hamletem Polskim". Ostatnio Witold Dobrowolski przekonywająco udowodnił dawną sugestię Kazimierza Wyki, określającego Wielopol­ skiego jako Heraklesa na rozstajnych drogach. Przyjaciel ar­ tysty stał się współczesnym Heraklesem-bohaterem mitologiczno-moralizatorskiej opowieści znanej z fragmentów Wo­ ra/ Polikleta z Kos zacytowanej przez Ksenofonta. Wielopol­ ski, jak niegdyś Herakles, stoi w rozległym pejzażu między dwoma kobietami. Młodą, kuszącą rozkoszą Eudajmonią i starszą, poważną Arete-Cnotą. W obrazie z 1906 roku miejsce Wielopolskiego zajął sam artysta. Stoi pośrodku rozległego pejzażu, też między dwoma kobietami. Obie są piękne i młode. Malczewski przyciska le­ wą dłonią do piersi jakby własną głowę, bo nie jest to cza­ szka. Gest jednak jest teatralny: artysta jak Hamlet trzyma ową głowę niczym czaszkę Yorika. Głowa ta została pokaza­ na z góry tak, że oglądamy lśniącą łysinę, starczący nos z roz­ dętymi chrapami. Drugą dłonią malarz trzyma za uzdę stoją­ cego tuż za nim Pegaza. Obok skrzydlatego konia melancho­ lijna Muza w wieńcu na głowie obejmuje czułym gestem łeb narodzonego z krwi Meduzy zwierzęcia. Po obu bokach arty­ sty, na tle ogromnych skrzydeł Pegaza, stoją dwie ujęte do pa­ sa nagie kobiety. Po chwili orientujemy się, że obie są jedną i tą samą osobą - zmultiplikowanym wizerunkiem Marii Ba­ lowej. Pióro we włosach upodabniają do wizerunku z 1905 roku, na którym została pokazana jako Chimera strzegąca Za­ trutej Studni. Wygięte niczym pręty barokowej kraty węże uj­ mują nagie piersi kobiety w mocne sploty. Gady tworzą orna­ ment zarówno na ciele kobiety, jak i w przestrzeni wokół niej. Jeden z węży dotyka piersi artysty. Tak wyeksponowane wę9 �Jacek Malczewski. Rusałki. Opętany. że stają się atrybutem kobiety. Oba wcielenia Marii Balowej dominują nad artystą, który, niższy, został dosłownie zam­ knięty w uścisku ich ciał. Kobiety spod spuszczonych powiek patrzą z góry na zadumanego malarza, ich twarze są łagode, piękne, spokojne. Artysta ukazał siebie nie tyle jako zdomi­ nowanego przez kobietę, ile widzianego z jej perspektywy. W małym skrawku pejzażu oglądamy kwintesencję ziemi: niebo, wodę, góry. Na tym obrazie więc Malczewski prowadzi przez świat ukazany w sumie żywiołów Pegaza i Muzę. Przeciska się z tymi towarzyszami przez swoistą Skyllę i Charybdę, ale w przeciwieństwie do mitu nie grozi mu z ich strony niebez­ pieczeństwo. Maria Balowa, której podwojone ciało stwarza specyficzną szczelinę, ukazana została jako piękna Chimera lub równie piękna Meduza-matka Pegaza. W tym kontekście można też zastanawiać się nad pozytywną interpretacją węży, które były również atrybutami Asklepiosa-patrona sztuki le­ karskiej. Węże reprezentowałyby tu dynamikę życia. Wąż zrzuca skórę, by się odrodzić, co symbolizuje samą istotę ży­ cia. Dotyk węża w sztuce greckiej oznaczał wyleczenie. Wąż symbolizował więc energię wewnętrzną, przekształcanie ży­ cia. A wszak miłość nie tylko zmienia życie ale także leczy. Kobiety, czy raczej Maria Balowa, zajmują najwięcej miejsca w obrazie, podobnie jak na powstałym rok później płótnie Chwila tworzenia. Harpia we śnie. I tu Balowa wy­ pełnia swoją postacią cały świat artysty. Stała się zarówno je­ go Eudajmonią, jak i Arete. W każdym razie te przeciwień­ stwa mają dla niego jedną twarz ukochanej kobiety. Ta śmiała kompozycja zamknięta w ciasnym kadrze stło­ czonych postaci przypomina monumentalnym rozmachem weneckie freski z XVIII wieku, zwłaszcza Tiepola. Efekt ten wzmaga jasny, radosny koloryt i cienko, „freskowo" kładzio­ na farba. Sporo w tym obrazie innych nawiązań do malar­ stwa włoskiego, również XV i X V I wieku. Naga opleciona wężami Maria Balowa dominująca w pejzażu na tle nieba w oczywisty sposób narzuca skojarzenia ze znanym portre­ tem Simonetty Vespucci Pierra di Cosima z Chantilly. Wąż układający się w delikatny biżuteryjny klejnot na ciele flo­ renckiej piękności oplata Balową stalowym splotem. Nato­ miast sama postać sławnej z urody modelki Malczewskiego, charakterystyka jej ciała, a zwłaszcza włosów, falujących, spiętych modą findesieclową, obfitych, ciężkich nad kar­ kiem, wywodzi się z tradycji jasnowłosych bogiń stworzo­ nych przez Tycjana, Tintoretta i Tiepola. Bohaterowie 10 1887 płócien Tintoretta posłużyli artyście za model własnej posta­ ci. Mężczyzn o czaszkach łysych, gładkich i lśniących zna­ my choćby z wiedeńskiej grupy Zuzanny i starców. Schemat kompozycyjny - umieszczenie głównej postaci pośrodku z adorantami po bokach - nawiązuje do najpopularniejszego renesansowego tematu Sacra Conversazione spełnianej w idealizowanym pejzażu. Schemat ten zastosował Mal­ czewski po raz pierwszy w portrecie Wielopolskiego jako Heraklesa, a wykorzystywał potem wielokrotnie. Zwłaszcza w autoportretach z nagimi kobietami, najsławniejszy z nich powstał w 1916 roku. Z biegiem lat kobiety utraciły rysy Marii Balowej, pozostając jednak nosicielkami erotycznej życiodajnej energii, strzegły studni, z których artysta czerpał wodę życia. Obrazy Malczewskiego, jak wiele dzieł malarzy renesan­ sowych i barokowych pracujących dla dworów królewskich, nie poddają się jednoznacznej interpretacji. Uniwersalny ję­ zyk mitologiczny pozwalał na skrywanie pod pretekstem ale­ gorii politycznych osobistych emocji władcy, a czasem same­ go artysty. Na zamku hradczańskim w Pradze na zlecenie ce­ sarza Rudolfa I I tworzono liczne apoteozy tego władcy. Odzianego monarchę, najczęściej zakutego w zbroję, otacza­ ły nagie niewiasty personifikujące różne cnoty. Ich mitolo­ giczne imiona pozwalały na spełnienie ważnej roli w propa­ gandzie politycznej. „Patologia mitu", jak widać, ma długą tradycję. Obrazy oficjalnie głoszące pochwałę męstwa i spra­ wiedliwości cesarza jednocześnie zadowalały jego erotyczne gusta łagodną pornografią. Wiele obrazów Malczewskiego nie różni się w swym istot­ nym przesłaniu od tych dzieł manierystycznych. Mitologiczne postacie na wielu płótnach artysty służyły politycznej propa­ gandzie. Można jednak sądzić, że interesujący nas obraz jest od niej wolny, można to płótno nazwać Apoteozą artysty i je­ go Muzy. Oglądamy tu obok samego malarza mitologiczne personifikacje sztuki-Pegaza, Muzę-idealną służebnicę Apollina oraz współczesną kobietę-Muzę artysty-źródło bezpośre­ dniej inspiracji twórczej. To właśnie dzięki tej Muzie, objętej szczególną opieką skrzydeł Pegaza-symbolu sztuki, dokonała się w tym obrazie apoteoza artysty i jego Muzy. To dzięki Mu­ zie sztuka artysty osiągnęła doskonałą pełnię. Mitologia, która spełniała w twórczości Malczewskiego fundamentalną rolę, po raz kolejny okazała się inspiratorką jego sztuki. Mit bo­ wiem pozwolił artyście ponownie spojrzeć na życie jak na po­ ezję, w której sam uczestniczył. � https://zbiory.etnologia.uw.edu.pl/files/original/c039b1fd067ca2f9005aa163e899caf1.pdf 392417ef9626b08fb9128cb7bf6c1d6f Dublin Core The Dublin Core metadata element set is common to all Omeka records, including items, files, and collections. For more information see, http://dublincore.org/documents/dces/. Title A name given to the resource Polska Sztuka Ludowa - Konteksty Text A resource consisting primarily of words for reading. Examples include books, letters, dissertations, poems, newspapers, articles, archives of mailing lists. Note that facsimiles or images of texts are still of the genre Text. Dublin Core The Dublin Core metadata element set is common to all Omeka records, including items, files, and collections. For more information see, http://dublincore.org/documents/dces/. Relation A related resource oai:cyfrowaetnografia.pl:publication:3222 Date A point or period of time associated with an event in the lifecycle of the resource 1987 Identifier An unambiguous reference to the resource within a given context oai:cyfrowaetnografia.pl:3019 Title A name given to the resource Poza społeczeństwem - w pobliżu boskość. Orzyczynek do rozważań nad symboliką włosów / Polska Sztuka Ludowa - Konteksty 1987 t.41 z.1-4 Description An account of the resource Polska Sztuka Ludowa - Konteksty 1987 t.41 z.1-4, s.169-176 Creator An entity primarily responsible for making the resource Tomicki, Ryszard Language A language of the resource pol. Publisher An entity responsible for making the resource available Instytut Sztuki PAN Format The file format, physical medium, or dimensions of the resource application/pdf PDF Text Text capture metadata for PDF documents Text I I . 1. Ojcioc z p i ę c i o l e t n i m i s y n a m i Ryszard Tomicki POZA SPOŁECZEŃSTWEM - W POBLIŻU BOSKOSCI. PRZYCZYNEK D O ROZWAŻAŃ N A D SYMBOLIKĄ W Ł O S Ó W S y m b o l i k a w ł o s ó w jest zagadnieniem i n t r y g u j ą c y m względu na powszechność przypisywania włosom w tak ze ogóle, a dhiżanio, modolowanio). Niejednorodność ludzkiego owło' sienią, ze w z g l ę d u na w y s t ę p o w a n i o u obu lub jodnoj t y l k o p i c i ' w ł o s o m r o s n ą c y m na głowie w szczególności, r ó ż n o r a k i c h zna­ czas p o j a w i a n i a się i t d . , s k ł o n i ł a go z kolei do czeń w ż y c i u s p o ł o c z n y m , w o b r z ę d o w o ś c i , m i t o l o g i i , folklorze, w istnienie jodnego ź r ó d ł a i jednakowej w y k ł a d n i j a k r ó w n i e ż — a m o ż o n a w e t przodo w s r y s t k i m — z u w a g i na s y m b o l i c z n y c h manifestacji rzucającą n i ę t a z o s t a ł a toza d o t y c z ą c a w y ł ą c z n i e w ł o s ó w r o s n ą c y c h się w oczy p o w t a r z a l n o ś ć p o w n y c h z n a c z e ń w róż­ n y c h epokach i w najbardziej o d d a l o n y c h od siobio miejscach włosów. Na tej powątpiewania różnorakich podstawio rozwi­ s t ę p u j ą od urodzenia, a p o n a d t o są „ b a r d z o odpowiednio na globie z i e m s k i m . J a k t r u d n o w s z a k ż e d o k o n a ć goneralizacji t y c h p o d o b i e ń s t w , na głowio j a k o t y c h , k t ó r o s t a n o w i ą w s p ó l n ą c e c h ę o b u p i c i , w y ­ (tak j a k i odzienie) do w y r a ż a n i a zmian czy r ó ż n i c w r y t u a l e 4 w statusio s p o ł e c z n y m " . H a l l p i k e no ź r ó d ł o , w y k a z a ł a dyskusja t o c z ą c a się przoz l a t a w z y c j i : w ł o s y k r ó t k i e / w ł o s y d ł u g i e oraz na istocie p r z e j ś c i a m i ę ­ wisku antropologów brytyjskich. E . l i . Loach p u b l i k u j ą c a r t y k u ł Magical tam seksualistyczna w y k ł a d n i a środo­ Zapoczątkował ją w 1 hair . symboliki 1958 Zaprezentowana włosów, stwem, o b c i ę c i e w ł o s ó w r ó w n a się k o n t r o l i s p o ł e c z n e j , p r z y c z y m jako p o ż y t e c z n ą p ł a s z c z y z n ę odniesienia dla interpretacji tropologicznych wywołała an­ po w i o l u latach nador o ż y w i o n ą w s t o s u n k u do p r o p o z y c j i Loacha krótkio wczesnochrześcijańskich D y s k u s j a , nie d a j ą c kładni symboliki żadnej ludzkich intelektualistach, ostatecznoj, uniworsalnoj, w ł o s ó w , p r z y n i o s ł a wiolo wy­ interesu­ w społeczeństwie; Mówił zarówno o anaclioretach, hippisach to p r z y k ł a d y , indyjskich jak też zachodnich oraz ... europejskich kobietach. U ż y c i e o k r e ś l e n i a „ w j a k i m ś sensie" b y ł o faktycznie n i e z b ę d n o . W g r ę w c h o d z i ł o b o w i e m z jodnoj strony częściowo lub jednak motywowane dokonywać tu rozbioru poszczogólnych n i e z b ę d n y , g d y b y m zuink<rzai p o d j ą ć stanowisk; problematykę i o k o w i t e o d s u n i ę c i e się od roguł r z ą d z ą c y c h ż y c i o m on jakimi sannyasinach jących spostrzeżeń i pomysłów interpretacyjnych. Nie chciałbym byłby fry­ H a l l p i k e w l a ś c i w i o nie s p r e c y z o w a ł , co oznacza „ b y ć poza r r e t t w 1973 г., P. H o r s h m a n w 1974 г., R . F i r t h w 1975 r. i M . 2 bycio s p o l o c z o ń s t w o m " . N i e p o z w a l a ł y m u na się p o s ł u g i w a ł . r. . znamionują zowanie s t a n o w i ć m o ż e niekiedy e k w i w a l e n t o b c i ę c i a . i reakcję. włosy Glos zabiorali k o l e j n o : C. R . H a l l p i k e w 1969 г., J . D . M . D e H o l m e s W i l l i a m s o n w 1979 brzmiała: traktował Loach ogół k r y t y c z n ą dzy t y m i d w o m a s y t u a c j a m i . Zasadnicza jego teza opo­ d ł u g i e w ł o s y s ą znakiem b y c i a w j a k i m ś sensio poza s p o ł e c z e ń ­ wspiorana przez intorprotaejo psychoanalityczne, k t ó r e na r. s k o n c o n t r o w a ł się na lub u s t a l i ć ich w s p ó l n y m i a n o w n i k , w s k a z a ć ich owontualno w s p ó l - różnymi podleganie n i e k t ó r y m czynnikami, z tych roguł z drugiej cał­ społocznym, natomiast ze w z g l ę d u na nie- posiadane od p o d s t a w . Alo j u ż sam f a k t , iż n i e m a l k a ż d y z w y m i e n i o n y c h cechy, j a k to m i a ł o miojsco — zdaniem H a l l p i k e — w p r z y ­ autorów p a d k u europejskich oporował „własnym" materiałom otnograficznym kobiot związanych bardziej a b y p o d w a ż y ć o g ó l n i e j s z e tozy p o p r z e d n i k ó w — z w y k l e z po­ domowym niż z funkcjonowaniem wodzeniem — i bardziej r z ą d z ą c y c h się emocjami niż m ę ż c z y ź n i . o d s t r ę c z a od j a k i e j k o l w i e k próby mówienia o symbolico w ł o s ó w w ogóle, w s z ę d z i e i zawsze. O d s y ł a j ą c zatem wszystkich zainteresowanych i bardziej wanej bibliografii, sam pragnę odważnych wybrać do cyto­ podejście przyczyn - karskie i obarczono s p o r ą d o z ą s u b i e k t y w i z m u . Subiektywizm przejawia zentowanej przez C. R . się w Hallpiko'a j a k o najbardziej zapre­ interesu­ j ą c e j i godnej dalszych d o c i e k a ń . H a l l p i k e , k t ó r y —• o ilo w i e m — b y ł pierwszym k r y t y k i o m Magical 3 hair , przyjął przemyśleń Leaelią wyłożonych zdroworozsądkowy w gruncie w rzeczy c z ę s t o z j e d n ą c e c h ą — z w i e r z ę c o ś c i ą . H a l l p i k e proponuje r ó w iness) obfitemu owłosieniu •— zwiorzęcości i przytacza serię p r z y k ł a d ó w dzających to asocjacjo. Z w i e r z ę c y towarzysze czarownic, w ł a ­ i k a n i b a l i z m u z p r z e d ł u d z k ą , p r z e d s p o l e c z n ą fazą ż y c i a w m i ­ tologii afrykańskich L u g b a r a , wreszcio szereg p r z y k ł a d ó w za­ s n ą c y c h n a l u d z k i m cięło, u z n a ł żo swojo miejsce w r y t u a ł a c h of folk zawdzięczają w na manipulacje (skracanie, wy- {hair­ potwier­ dza a u a c h o r o t ó w n a d d z i k i m i bestiami, skojarzenie k o s m a t o ś c i c z e r p n i ę t y c h z B i b l i i (z E z a w e m na czele) oraz z podatności całości D ł u g i e wlosjr s ą zatem znakiem — bycia częściowo lub cał- p u n k t w y j ś c i a . B i o r ą c p o d u w a g ę n a t u r a l n o cechy w ł o s ó w r o ­ one ogniskiem kowicio — poza s p o l o c z e ń s t w e m . S t a n ten k o j a r z o n y jost z a ś nanio: bycie poza s p o l o c z o ń s t w e m w y b o r z e koncepcji z społeczeństwa jako literature rozważaniach Motif-index J. S m i t h - T h o m p s o n a . D o d a ć trzeba, że Hallpike'a kilkakrotnie powraca choć skojarzonie 169 �niejszych k o n t e k s t a c h i z w y r a ź n i e z w i ę k s z o n ą częstotliwością w tekstach, k t ó r o c h o ć spisywane r ę k ą Hiszpana oparte b y ł y na systematycznych świadczy, relacjach żo w ł o s y m u s i a ł y azteckich. Już sam ton stanowić przedmiot stałej fakt uwagi Azteków. Obraz j a k i w y ł a n i a się z t y c h rozproszonych danych jost zaiste n i o z w y k l y . G d y b y c h c i e ć s k o r z y s t a ć z o k r e ś l e n i a C. L ó v i Straussa, k t ó r y nazwał Azteków ludem 8 maniakalnie opę­ t a n y m przez k r e w i t o r t u r y , m o ż n a by p o w i e d z i e ć , żo t a k ż e o p ę t a n i na punkcie f r y z u r y . J a k daleko m o ż e b y ć posu­ n i ę t e z r ó ż n i c o w a n i e fryzur byli w j e d n y m s p o ł e c z e ń s t w i e ? Teore- t y e r . j o rzecz b i o r ą c nie m a ono granie, wszak w ł o s y są dosko­ nałym obiektem do manipulacji. Taka nuta pobrzmiowa w st w.cedzeniu l v . F i r t l i a , że ezłt.wiok jest i s t o t ą p o m y s ł o w ą z b i ­ jające, d u ż y s p o ł e c z n y k a p i t a ł z niewielkich ś r o d k ó w , j a k i e m u dostarcza w ł a s n e cia'o (miał n a t u r a l n i e na myśli 9 w ł o s ó w ) . G r a n i c y nio s p o s ó b u s t a l i ć a priori, symbolikę g d y ż jośli koa­ f i u r y s p e ł n i a j ą f u n k c j ę o m b l e m a t y c z n ą wobec p r z e d z i a ł ó w spo­ ł e c z n y c h , to s t o p i e ń ich z r ó ż n i c o w a n i a z a l e ż y o d togo, ile przod z i a l ó w jost w y r ó ż n i a n y c h w d a n y m s p o ł e c z e ń s t w i e i w 11. 2. M a t k a z pięcioletnią, c ó r k ą sto­ s u n k u do i l u s p o ś r ó d nich r o l ę d y s t y n k c j i przyznaje się formie uczesania. W p r z y p a d k u A z t e k ó w odnosi się w r a ż e n i e , ż e nie było długich włosów (użyć wypada czy też obfitego lego p o j ę c i a , owłosienia gdy mowa zjawiskach j a k r u c h N a z a r e j c z y k ó w o zo sferą tak sacrum odmiennych z jednej s t r o n y , a m i t y ­ czni herosi oraz d i a b ł y , d u c h y i demony z drugiej), to j o d n a k 5 ostatocznie w y m y k a się ono z jego pola w i d z e n i a . T a k z grubsza s t r e ś c i ć m o ż n a t o k rozumowania t ' . R . Hal- wymiaru uniwersalnego nio t w i e r d z i ł , że p r z y joj pomocy da się w y j a ś n i ć k a ż d y p r z y p a d e k . G d y b y m y ś l a ł inaczej, p o p a d ł b y w sprzecz­ założeniami. Dlaczego g o t ó w jestem u z n a ć t ę k o n c e p c j ę za szczególnie w a r t o ś c i o w ą ? O t ó ż s ą d z ę , że p o m i m o d o ś ć w y r a ź n y c h u p r o s z c z e ń i pownoj j e d n o s t r o n n o ś c i (przcsocjologizowania), u w y p u k l a ona bardzo istotno elomeuty, k t ó r o o t w i e r a j ą d r o g ę — w ' j r o w mnie­ maniom samego a u t o r a nadawanych przez ludzi mego przekonania jest fakcie, do — do głębszych włosom koncepcja Hallpiko'a jakich doszedłem zajmując, mitami o pokładów takim. bezsporny. Opioram iż azjatyckimi jako się stworzeniu znaczeń Subioktywizm jo w y ł ą c z n i e koresponduje na z ustaleniami słowiańskimi i północno- 6 ludzi , z w i ą z a n y c h z szeregiem w y r y w k o w y c h oraz ua i n t u i c j a c h danych z i n n y c h k u l t u r , k t ó r y c h n>o z n a m dostatecznie i n i g d y z p e w n o ś c i ą nie p o z n a m . Nio jest t o podstawa w y s t a r c z a j ą c a aby c z u ć się p e w n y m swego. Nio z a c h ę c a toż do ujęć g l o b a l n y c h . Dlatego, m a r k u j ą c jodynio w t y m miejscu m ą w i a r ę w istnienie archetypowej włosów, chciałbym skonfrontować zasadniczo m i ę d z y jednostkami, której symboliki tozy brytyj­ nie sygnali­ K i l k a p r z y k ł a d ó w , d o b r a n y c h p r z y p a d k o w o i obarczonych wszystkimi mankamentami XVI-wiocznych źródoł, najlepioj p r z y b l i ż y k o l o r y t s p o ł e c z e ń s t w a azteckiego: K o b i e t a (w p r z e c i w i e ń s t w i e f Ipiko'a. D o d a j m y , iż nio n a d a w a ł on swej koncepcji ność z własnymi w s t ę p n y m i takiej r ó ż n i c y z o w a ł a b y — z w y k l e oboli s t r o j u i o z d ó b — odmienna k o a f i u r a . zaczesano i u p i ę o w o k ó ł D z ie w с do mężczyzny): włosy gładko 1 0 głowy ; у n a (prawdopodobnio — j u ż nie dziocko, jeszczo nie m ę ż a t k a ) : obcinano j o j w ł o s y z jednej s t r o n y głowj-, z dru­ 1 1 giej p o z o s t a w i a j ą c dlvgio ; D •/, i o w с z у n a dzeniach przebywająca żeńskich: „jak w tylko przy świątynnych wstępowały, zgroma­ natychmiast je 1 2 strzyżono" ; P r o s t у t u t к a (w p r z o c i w : e ń s t w i o do i n n y c h k o b i o t ) : włosy spadają l u ź n o , rozczesano przez ś r o d e k , „jej podkręca so­ 1 3 bie k o ń e o w ł o s ó w " ; m a w zwyczaju „ r o z p u s z c z a ć w ł o s y w e k s z o j u r o d y i czasom m i e ć p o ł o w ę rozpuszczonych, a p o ł o w ę za uchom albo zarzuconych na dla drugą ramię, i zaplatać wło­ 4 sy i p o d n o s i ć jo solve na c z u b k u g ł o w y n i c z y m r ó ż k i " ' ; P a n o w i e , warsiwa wyższa (lud: mężczyźni z ludu nosili w ł o s y podcie'e p o n i ż o j uszu.) w ł a d c y i c a ł a w a r s t w a w y ż s z a — 1 5 p o d c i ę t e r ó w n o z r a m i o n a m i „ n a znak w ł a d z y " ; Władca: podczas k o r o n a c j i „ s t r z y g l i (mii) w ł o s y n a modłę 1 6 królewską" ; M ł o d z i e ń c y zgromadzeni p r z y świątyni Huitziłopochtli, spełniający posługi k a p ł a ń s k i e : mioli wystrzyżono tonsury, po bokach w ł o s y s p a d a ł y do p o l o w y uszu, z t y l u g ł o w y k o s m y k 17 skiego antropologa z m a t e r i a ł o m e t n o g r a f i c z n y m nio w y k o r z y s t y ­ wanym dotąd p.zoz badaczy s y m b o l i k i w ł o s ó w , c h o ć mógłby on s t a ć się k o r o n n y m a r g u m e n t o m w niejednej potyczce into- szeroki na 4 palco o p a d a ł na plecy (czasem go z a p l a t a n o ) ; M 1o d z ioń су 18 lektualnoj. Cel, j a k i m i p r z y ś w i e c a , jest p r o s t y i m i n i m a l i s t y czny — d o p i s a ć glosę, do koncepcji H a l l p i k e ' a , w s k a z a ć taką m o ż l i w o ś ć jej z m o d y f i k o w a n i a , k t ó r a otwiera przed n i ą nowo Material, chodzi i z który częściowo powstałych po będzio podboju dotyczy głównie Azteków tu przedstawiony, Meksyku po­ źródeł pisanych (w szorokim sensie tej nazwy ). 7 Nio jest ani w y c z e r p u j ą c y , a n i z a d o w a l a j ą c y , j a k k a ż d y p r z y ­ padkowy g ł a d k a j a k jicara zbiór d a n y c h etnograficznych. N i k t w X V I wioku świątyni Huitziłopochtli, z k ó ł k i e m o k r ą g ł y m j a k kaczan k u k u r y d z y " ; w ł o s y bardzo k r ó t k o Najbardzioj drogi perspektywy. zgromadzeni p r z y s p o l n i a j ą c y funkcjo pomocniczo: z w a n i clocuatecomame „ g ł o w a 19 o s t r z y ż o n o , na ś r o d k u g ł o w y t o n s u r a . może przemawiający prowadzącej chłopców do do objęcia wyobraźni jest wyższych stanowisk w o j s k o w y c h i — co się z t y m w i ą z a ł o — u r z ę d ó w opis państwo­ 2 0 wych : C h ł o p c y do l a t 10: bardzo k r ó t k o o s t r z y ż o n i ; C h ł o p c y od 10 r o k u w ł o s ó w na k a r k u ; ż y c i a : rozpoczynali zapuszezanio pasma o h i s t o r i i i k u l t u r z e l u d ó w m e k s y k a ń s k i c h , nie zwracali szcze­ M ł o d z i e ń c y o d 15 r o k u ż y c i a , k t ó r z y zaczynali u c z e s t n i c z y ć w w o j n a c h : z w a n i cuexpalchieacpol „ t o n , k t ó r y m a w ł o s y n a karku"; gólnej zdarzało Mlodzionioc, k t ó r y w z i ą ł j e ń c a do s p ó ł k i z k i m ś : obcinano m u się, że j a k i ś misjonarz d o s t r z e g ł , iż w ł o s y s t a n o w i ć m o g ą o b i e k t w ł o s y z t y l u g ł o w y , p o z o s t a w i a j ą c j o d y n i o pasmo p r z y k r y w a ­ nic i n t e r e s o w a ł się s p o c j a ł n i e a z t e c k i m i w ł o s a m i . N a w e t ludzie, którzy z t a k i c h czy u w a g i na innych p o w o d ó w gromadzili indiańskie koafiury. wiadomości Czasem t y l k o n a g a n n y c h p r a k t y k i w i e r z e ń . M i m o wszystko w ź r ó d ł a c h znaj- j ą c e p r a w o u c h o ; fryzura p r z y n o s z ą c a zaszczyt; dujo się z a s k a k u j ą c o traktowa­ M ł o d z i e n i e c , k t ó r y po raz w t ó r y w z i ą ł j e ń c a niosamodzielnio: najprzeróż­ m u s i a ł z a p u s z c z y ć drugie pasmo w ł o s ó w , po lewej stronie g ł o w y , d u ż o informacji nia w ł o s ó w przoz I n d i a n . P o j a w i a j ą 270 o sposobach się one w w �co u p o d o b n i a ł o go do d z i o w c z y n y ; f r y z u r a p r z y n o s z ą c a Mlodzionioe, który iro zdołał wziąć jońca: wstyd; pozostawiano m u w ł o s y s p a d a j ą c e na k a r k i dodatkowo w y c i n a n o t o n s u r ę ; b y ł a to fryzura przynosząca h a ń b ę ; wyjście z sytuacji stanowiła rezygnacja z k a r i e r y wojskowej i awansu społoeznego — w ó w c z a s o b c i n a ł sobio w ł o s y s p a d a j ą c e na N i c nio w i e m y kark. o zmianach f r y z u r y lach hiorarchii w o j s k o w o j , na kolejnych szczob- aż do m o m o n t u , gdy w o j o w n i k samodzielnie 4 j e ń c ó w , k i o d y „ o b c i n a n o ujął m u włosy jak kapi­ tanowi". Najdzielniejsi wojownicy s t a w a l i się c z ł o n k a m i swogo dzaju z a k o n ó w rycerskich. N a t y m poziomio f o r m y ro­ uczesania u z a l e ż n i o n o b y ł y d o d a t k o w o o d pochodzenia s p o ł e c z n e g o . O d r ę ­ b n y zakon t w o r z y l i w o j o w n i c y w y w o d z ą c y się z l u d u — znakiem p r z y j ę c i a do niego b y ł o m . i n . p o d c i ę c i e w ł o s ó w p o w y ż e j uszu. Lepiej urodzeni przechodzili przoz dwa szczoblo zakonne: te- quih.ua c h a r a k t e r y z o w a ł się czubem z w ł o s ó w zebranych na czu­ bku g ł o w y , przeplecionych w s t ą ż k ą do k t ó r e j przymocowany b y l p i ó r o p u s z ; z czuba s p a d a ł na plecy sznur z p o m p o n a m i 11. Я. -Matka z siedmioletni;; c ó r k ą informującymi o liczbie bohaterskich l o n y " miał głowę wygoloną czynów; cuachic „ogo­ nożem i pomalowaną w połowie na niebiesko, w polowio n a czerwono ł u b ż ó ł t o ; t y l k o z lewej s t r o n y , nad uchom, pozostawiono m u k o s m y k g r u b o ś c i k c i u k a , 2 1 przepleciony k o l o r o w ą Nie ma taśmą . potrzoby k o n t y n u o w a ć azteckich k o a f i u r można tego wyliczania. Katalog b y znacznie p o w i ę k s z y ć , c h o ć wiele z n i c h jest zaledwie sygnalizowanych w z m i a n k ą o obcinaniu w ł o s ó w w t a k i e j l u b innej s y t u a c j i . 0 n i e k t ó r y c h b ę d z i e jeszcze mowa. Teraz, k i o d y otarliśmy się o otnograficzny w a r t o p o s t a w i ć p y t a n i o : w j a k i e j mierzo koncopcja konkret, Hallpiko'a przystaje do naszych r e a l i ó w ? M y ś l ę , że p o b i e ż n y nawet p r z e g l ą d jących w spoleczeństwio azteckim form uczesania uzmysławia istnio- względność kategorii „włosy k r ó t k i e " , „włosy długie". Wprawdzie wśród w y m i e n i o n y c h p r z y k ł a d ó w dalob}' się w y s z u k a ć t a k i e , k t ó r o od biedy m o g ł y b y ilustrować zasadę „ i m krótszo włosy, t y m większa k o n t r o l a s p o ł e c z n a " , lecz w y r a f i n o w a n i e f o r m n i e k t ó r y c h k o a f i u r w ogólo u n i e m o ż l i w i ł o b y t a k ą ich i n t e r p r e t a c j ę . M o i m zdaniom, f o r m u ł u j ą c s w ą t o o r i ę , H a ł l p i k o u l e g ł czarowi p o w i e r z c h o w n y c h a n a l o g i i , co z n a l a z ł o w y r a z w p r ó b i e o b j ę c i a j e d n y m schematem interpretacyjnym zarówno anachoretów, jak intelektualistów i europejskie k o b i e t y . S t ą d wziął się nacisk n a „ d ł u g i e w ł o s y " i obdarzanie k w a l i f i k a c j i „ b y c i e poza, s p o ł o c z o ń s t w e m " n i e z b ę d ­ n y m d o o k r e ś l e n i c m „ w j a k i m ś sensie". M a t e r i a ł aztecki, u k a z u j ą c w i e l k i e z r ó ż n i c o w a n i e f o r m uczesania i r o z m a i t o ś c i s p o s o b ó w for­ m o w a n i a f r y z u r , pozwala w s z a k ż e s t w i e r d z i ć , że zasadniczo zna­ czenie m a nio t y l e d ł u g o ś ć w ł o s ó w , ile sama c z y n n o ś ć obcinania w ł o s ó w i m o d e l o w a n i a ich w o d m i e n n y niż poprzednio s p o s ó b . W ż a d n y m s p o ł e c z e ń s t w i e nio m a t a k i e j s y t u a c j i , żo abso­ l u t n i e wszystkie n o r m y i w z o r y d o t y c z ą k a ż d e j j o d n o s t k i bez w z g l ę d u na jej p l e ć , wiek, pozycjo, s p o ł e c z n ą , polnione w grupie role. Ta banalna p r a w d a i m p l i k u j e dwa dalszo t r u i z m y : w ż a ­ d n y m s p o ł e c z e ń s t w i e nic m a jednej i j e d n a k o w e j dla w s z y s t k i c h kontroli społecznej; w k a ż d y m społeczeństwie jednostka znaj­ duje się w n i e u s t a n n y m r u c h u p r z e c h o d z ą c przoz r ó ż n o sfery i poziomy życia społecznego, k t ó r y m dzaje i formy kontroli Wśród Azteków rakich odpowiadają różno ro­ społecznej. obcinanie w ł o s ó w i nadawanie i m różno­ k s z t a ł t ó w stanowiło nieodłączną cechę społecznego ist- nionia. W ł a ś n i e s p o ł e c z n e g o , a więe takiogo, z k t ó r y m ł ą c z y się k o n t r o l a s p o ł e c z n a . B y ł o c e c h ą istnionia dynamicznego, znakiem przechodzenia jodnostki przez kolejne społecznego, zmienności ról pełnionych b ę d z i e przesady jośli p o w i o m y , klasy w wioku, awansu trakcie ż y c i a . żo obcinanie w ł o s ó w w Nie społe­ c z e ń s t w i e a z t e c k i m zdaje się b y ć w ogólo w y r ó ż n i k i e m czło­ w i e c z e ń s t w a . Po raz pierwszy obcinano w ł o s y dziecku w k r ó t c e po narodzeniu, gdy poddawano on b y ł o r y t u a l n e m u obmyciu kojarzonemu wprost z d r u g i m i , ale t y m razom j u ż o s t a t e c z n y m i I I . 5. Cztornastolenia dziewczynka narodzinami. 22 Dziecko otrzymywało wtedy połne „wypo- 171 �I I . 6. Nauczyciel k a r z ą c y k i l k u n a s t o l e t n i e g o c h ł o p c a 11. 7. Czternastoletni c h ł o p i e c ; i l . 8. M ł o d y m ę ż c z y z n a s a ż e n i e a n i m i o z n o " w ł a ś c i w e c z ł o w i o k o w i " oraz i m i ę . kosmyk skrzętnie chowano. Г о raz ostatni człowiekowi z m a r ł e m u . Wprawdzie w t y m w y p a d k u jemy tylko świadoctwom nie m a p o w o d ó w włosy dysponu­ d o t y c z ą c y m warstw w y ż s z y c h , b y s ą d z i ć , żo l u d p o s t ę p o w a ł więc zanim p r z y s t ą p i o n o Obcięty obcinano inaczej. do k r e m a c j i c i a ł a , z m a r ł e m u i k t ó r e b y ł y przechowywano, umioszczano w skrzynco m a j ą c e w środku 2 w y m a l o w a n o postacie d e m o n a " * . D o d a j m y t u je­ szcze j e d n ą w a ż n ą i n f o r m a c j ę : „ A k i e d y k t ó r y ś (z p a n ó w — locz K T ) u m i e r a ł , z w y k l i o n i m p o w i a d a ć , żo jost j u ż teotlcm, co zna­ Tak czy, żo jest j u ż m a r t w y aby s t a ć się duchem l u b b o g i e m " . obci­ nano z czubka g ł o w y k o s m y k , „ w k t ó r y m — j a k p o w i a d a l i — 2 5 M a m y zatem do czynienia z s y t u a c j ą d o ś ć j a s n ą . Pierwsze i ostatnie obcięcio w ł o s ó w t o s p o ł e c z n e n a r o d z i n y i s p o ł e c z n a p o z o s t a w a ł a p a m i ę ć jego duszy oraz dnia jego narodzin i ś m i e r ­ ś m i e r ć c z ł o w i o k a . M i ę d z y j e d n y m i d r u g i m r y t u a ł e m k a ż d y wie­ c i ; w ł o s y te, razem z t a m t y m i , k t ó r e m u o b c i ę t o g d y się u r o d z i ł l o k r o t n i e p o d d a w a n y j e s t p o s t r z y ż o n o m , zmienia f o r m ę uezosa- 172 �10 Tl. i). N o w o ż e ń c y ; i l . 10. Starzec <E> Tl. 11. D o j r z a ł y mężczyzna �nia, ale jost to j u ż t y l k o z n a k i o m z m i o n i a j ą e y c h się relacji po­ m i ę d z y j e d n o s t k ą a r e s z t ą g r u p y ; jest d y s t y n k c j ą wownątrz- sj'stemowa. * W s p o ł e c z e ń s t w i e a z t e c k i m znany b y ł jeszcze jeden, szcze­ g ó l n y s p o s ó b t r a k t o w a n i a w ł o s ó w , o k t ó r y m d o t ą d nio wspo­ m n i a ł e m a b y nie z a c i e m n i a ć d y s k u s j i z tozami H a l l p i k o ' a . T e n sposób traktownia włosów stanowi odpowiednik hallpiko'owskich „ w ł o s ó w d ł u g i c h " , a m ó w i ą c bardzioj precyzyjnie — jest l o ­ gicznym przeciwieństwom czynnościami przypadek, się ze w którym sobą oglądanym prowincji obcinania wownątrzspolecznymi. i dysponujemy relacjami Hiszpanów, to będących zarazem wieloma, jedyny pokrywającymi najwyraźniej zjawiskiem: „ A następnie (...) m i e l i bardzo fryzowania, Jest zdumionych p r z y b y l i papas z całej d ł u g i e w ł o s y , t a k zmiorzwione, ż e nio s p o s ó b icli r o z c z e s a ć bez obcięcia, i p e ł n o k r w i spływającej i m z uszu p o k ł u t y c h tego dnia w ofierze (...) m i e l i toż bardzo d ł u g i e paznokcie o w i papas u p a l c ó w r ą k ; s ł y s z e l i ś m y j a k m ó w i o n o , żo uważani b y l i za z a k o n n i k ó w i ł u d z i ż y j ą c y c h cno­ 2 6 tliwie" . Kim sku b y l i m e k s y k a ń s c y papce'i „ p u p i o ż " . Papas słuwo to p r z e s z ł o in Słowo papa liczba m n o g a . t o po h i s z p a ń ­ Ale w rzeczywistości (io .słownictwa p r z e b y w a j ą c y c h w Meksyku Uiszpa-.ów z języka nahnatl i było zniekształceniem papahua „ l e n , k t ó i y n i ; , d ł u g i e w!osy". Fonetyczna zbieżność hiszpań­ skiego papa m i a ł a boz w ą t p i e ­ oraz n a l m a t l a ń s k i e g o papahua nia s w ó j u d z i a ł w s z y b k i m upowszechnieniu się w ś r ó d k o n k w i s t a ­ I I . 13. K a p ł a n n i ż s z e j rangi (tlamacazqui) d o r ó w , a n a s t ę p n i e k r o n i k a r z y , t e r m i n u papas w znaczeniu „ i n ­ d i a ń s c y k a p ł a n i (w o g ó l o ) " albo j a k o o k r e ś l e n i a w y ż s z y c h rang w hierarchii k a p ł a ń s k i e j . hiszpańskimi, a nie Używanie indiaYiskimi, go zgodnie spowodowało szanie; ź r ó d ł a pisane a ż r o j ą się od papas, czy wszyscy o n i f a k t y c z n i e b y l i papahaague z kryteriami sporo zamie­ lecz nie m a p e w n o ś c i (1 n i n . od papahua). Nic m a w ą t p l i w o ś c i t y l k o co do jednego — że w s p o ł e c z e ń s t w i e a z t e c k i m i s t n i a ł a droga ż y c i o w a , d o s t ę p n a w y ł ą c z n i e d ł a m ę ­ żczyzn, k t ó r ą m o ż n a Wlaśnio nazwać nieobcinanych, włosów papatłi „drogą gdyż sama nieobcinanych nazwa kapłanom 27 na kapłańskich o niezwykło celu m a k s y m a l n ą lecz o „ k u d ł y " w ł a ­ — n i g d y nic obcinane, nio podcinane, nie czesane . D r o g a t a r o z p o c z y n a ł a szkołach włosów". kapłańskich — z a ś w i a d c z a , iż nie c h o d z i ł o t u o j a k i e ­ k o l w i e k d ł u g i e w ł o s y , bo te zwano tzontli, ściwe t y l k o tych się w ostrym mającym jednostki, oderwanie i podporządkowanie wyłącznie deindywidualizację jej od ś w i a t a pozaklasztornego przyświątynnyeh reżymie s ł u ż b i e bogom. W s t ą p i e n i e na t ę d r o g ę p o c i ą g a ł o za s o b ą cał­ kowitą zmianę istnienia". powierzchowności, Młodzieńcy osobowości rozpoczynający oraz „sposobu karierę kapłańską na­ t y c h m i a s t zapuszczali d ł u g i e w ł o s y , nie pielęgnując, ich w ż a ­ den s p o s ó b , i p o k r y w a l i sobie cało c i a ł o , w ł ą c z n i o z g ł o w ą i w ł o ­ sami, c z a r n y m s m a r o w i d ł e m , k t ó r e m u p r z y p i s y w a n o nio zna­ ne n a m bliżej nadnaturalne w ł a ś c i w o ś c i . B y ł y to s t a ł e a t r y b u t y papahuague. Najprawdopodobniej obcinania p a z n o k c i . dzić, że papahuaque dzeniem, z którym ludzi. Te 28 obowiązywał Hiszpanio s k ł o n n i byli także zakaz ponadto twier­ nie m y l i s i ę , co m o g ł o b y ć j e d y n i e z ł u ­ c h o ć w s p ó ł b r z m i z kompleksem z a c h o w a ń żałobnych, k o j a r z ą s i ę nieuchronnie liczne cechy tej k a t e g o r i i 2 9 zewnętrzne żałobne w o g ó l n e j s y t u a c j i papahuaque. asocjacje, znajdują uzasadnienie O t ó ż z p u n k t u widzenia s p o ł e ­ cznego b y l i oni m a r t w i . I to w d w o j a k i m sensie. l ' o pierwsze dlatego, iż p o d s t a w o w y m icli o b o w i ą z k i e m b y ł o d ą ż e n i e do m a ­ ksymalnej c z y s t o ś c i , co a u t o m a t y c z n i o w y k l u c z a ł o Zakaz utrzymywania kontaktów fizycznych z prokroaeję. kobietą miał charakter b e z w z g l ę d n y , a jogo z ł a m a n i e p o c i ą g a ł o za s o b ą ś m i e r ć nie t y l k o winnego, lecz t a k ż e jogo k r o w n y c h i w s z y s t k i c h , k t ó r z y o w y s t ę p k u wiedzieli i m i l c z e l i . Nio jest b y ć m o ż e bez znaozo11. li>. Stara kobc-la 174 1 nia f a k t , że p r z y ł a p a n e g o na o d s t ę p s t w i e od celibatu papahua �uśmiorcano potajomnio. sio poza 30 J o ś l i ta kategoria społeczeństwem, s p o ł e c z n e j ; co n a j w y ż e j nie p o w i n n i ludzi znajdowała oni p o d l e g a ć kontroli ściej widywali podczas długotrwałych postów i umartwień 3 5 b y ł a „ g ł o w a z d ł u g i m i w ł o s a m i " . C h c ą c nie c h c ą c p r z y p o m i ­ n a j ą się w t y m momoncie czarownicy bar i u B o r o r ó w , stano­ boskiej. U n i k a n i e j u ż nie t y l k o s t o s u n k ó w , alo wszolkieh k o n t a k t ó w w i ą c y — j a k p i s a ł C. L ó v i - S t r a u s s — „ k a t e g o r i ę i s t o t ż y w y c h , czystości, k t ó r e nie n a l e ż ą całkowicio a n i do ś w i a t a n a t u r y , a n i do ś w i a t a k t ó r e j i d e a ł p o l e g a ł — j a k się wydaje — na zabiciu w sobie s p o ł e c z e ń s t w a " , lecz p o ś r e d n i c z ą m i ę d z y n i m i ; oraz ś w i a t d u ­ z kobietami było jednym z warunków dążonia do tomu c h ó w , z k t ó r y m i bari s ą z w i ą z a n i — „ o w ł o s i o n y c h , z d z i u r a m i dłu­ w g ł o w a c h (...) p o t w o r ó w p o w i e t r z n y c h , k t ó r o w y d z i e l a j ą deszcz gotrwale posty, zmiana r y t m u snu i czuwania, a przede wszyst­ przez oczy, nozdrza l u b niozmiornio długio w ł o s y i paznokcie; kim jednonogich, wszelkich społeczno-biologicznych s ł u ż y ł y ograniczenia instynktów. alimentacyjne, Celowi będące stelą normą, niezwykle nasilonio p r a k t y k p o k u t n y c h p o l e g a j ą c y c h na kaleczeniu c i a ł a , o k t ó r y c h pewien tekst aztecki m ó w i : ,,Po to w ł a ś n i e przepchniesz (trzcinowy p r ę t przoz j ę z y k — R T ) : nic z d u ż y m i brzuchami i ciałami obsypanymi pu­ 36 chem j a k n i o t o p e r z o " . Aztockich nieobcinanych w ł o s ó w nio da się jednak sprowa­ t y l k o a b y się z a s ł u ż y ć , lecz ż e b y z r z u c i ć p r o c h , b r u d . U m o ­ dzić do uproszczonej czysz p r ę t y w k r w i , przobijesz d u ł n ą część j ę z y k a , od drugiej na m a n i p u l a c j e " . G d y b y t a k b y ł o , j a k i sens m i a ł o b y zapusz- s t r o n y je wciśniosz... W ton s p o s ó b p o z b ę d z i e s z się swoich grze­ czanio c h o r y m dzieciom 3 1 formuły „ w ł o s y z n a c z ą , bo s ą p o d a t n e włosów a la papahua z c h ó w , swoicli z ł y c h u c z y n k ó w , swoich w a d . . . " . W i e l u papa- że w y z d r o w i e j ą ? Dlaczego m i a n o b y p r z y p i s y w a ć hiiaquc sobio włosów protoplastom „aby nie p o d d a ć się j a k i e j ś słabości, rozcinało przez ś r o d e k m ę s k i e c z ł o n k i i c z y n i ł o t y s i ą c e rzeczy, ż o b y s t a ć 3 2 się i m p o t e n t a m i i nie u r a z i ć swoich b o g ó w " . Papahuague n i e m Tzornpachtli b y l i m a r t w i w sensio s p o ł o c z n y m r ó w n i e ż dla­ tego, żo nio w y k o n y w a l i ż a d n e j p r a c y w szerokim tego s ł o w a z a r z ą d z a n i e i wojowanie. K i e m o g l i obejmującym o n i polnie ż a d n e j funkcji chociaż dostojnicy niektóro czynności lata był papahua państwowej świeccy mogli wykonywać kapłańskie. Jednak miał pozostając możliwość kapłanami i człowiek, objęcia znaczonia wykonywali który wysokich przez stano­ dynastii p a n u j ą c e j c z y ź n i e zwanemu Tzontecomatl nadzieją, nieobcinanie w Tetzeoco — męż­ — „ G ł o w a " oraz kobiecie imie­ — „ W ł o s y z t r a w y " , k t ó r z y mieli ciała o d r a m i o n w g ó r ę , poruszali się tylko skokami niczym wróblo, pło­ d z i l i p o t o m s t w o , k i e d y m ę ż c z y z n a w s u w a ł j ę z y k w usta k o b i e t y , j e d l i surowo m i ę s o i mieszkali w jaskiniach? rozumieć fakt, żo z a r ó w n o Jak nalożaloby odlogli przodkowie A z t e k ó w , jak zbieracko-łowieckie ludy z północnego Moksyku, kwalifikowane j a k o b a r b a r z y ń c y , dzicy ludzio, nic p r a k t y k u j ą c y w ogólo ob­ cinania w ł o s ó w , o k r e ś l a n i b y l i w s p ó l n y m m i a n o m zawierającym stwa. oznaczający takżo — jak już widzioliśmy — „ d u c h a " zmarłego, Przedtem wszakże obcinano nrn w ł o s y i z m y w a n o z ciała p o k r y w a j ą c e smarowidło. ceremonialnie długie je d o t ą d s t a ł o czarne człon teoehiehimeca wisk w hierarchii w ł a d z y , a t y m s a m y m p o w r o t u do s p o ł e c z e ń ­ teotl t ł u m a c z o n y z w y k ł o j a k o „ b ó g " , ale a d o d a t k o w o n a d n a t u r a l n ą moc p o s i a d a n ą przoz r ó ż n o i s t o t y nieludzkie ? 3 3 Z a s t r z e g ł e m się na w s t ę p i e , iż szkic ten b ę d z i o wyłącznie p r z y c z y n k i o m , glossą do pewnej koncepcji. Dlatogo nio p o d e j m ę p r ó b y szukania odpowiodzi na p o w y ż s z o p y t a n i a . T r o p wskazany przez C. R . H a l l p i k e o k a z a ł się więc praw­ Najprawdo­ podobniej w y m a g a ł o b y to b o w i e m w y j ś c i a poza m a t e r i a ł aztecki, d z i w y w w y p a d k u A z t e k ó w . Opozycja: obcinanie w ł o s ó w — n i e - spojrzenia n a s y m b o l i k ę w ł o s ó w w szerszej p o r s p o k t y w i o , u w ­ obcinanio w ł o s ó w i człowie­ z g l ę d n i e n i a s k o j a r z e ń a n i m a l n y c l i wskazanych j u ż przez H a l l p i - sensie, co ke'a a zapewne r ó w n i e ż z d u m i e w a j ą c y c h analogii, j a k i e i s t n i e j ą czeństwa. wyznacza Papahuague potwierdzają nie świadectwa granicę byli społeczeństwa ludźmi w mówiące, ścisłym iż u w a ż a n o ich za ś w i ę t y c h . W t y m o k r e ś l e n i u miości się z a r ó w n o s p o s ó b ludzi życia, j a k i przokonanio, że s ł o w a „ c h c ę , ż o b y ś u m a r ł " w y p o w i e d z i a ­ 34 no przoz k t ó r e g o ś z nich m a j ą moc z a b i j a n i a . że w n a j o g ó h i i o j s z y m pokonali ludzkioj planie papahuague byli ludźmi, bariery o d g r a n i c z a j ą c e z w y k ł e g o sfory ś w i a t a . I c h b o z p o ś r e d n i e W y daj o się, człowieka kontakty z którzy m i ę d z y d b a ł o ś c i ą o k a z y w a n ą przoz A z t e k ó w o b c i ę t y m włosom i paznokciom, w i a r ą I n k ó w w i c h ścisły z w i ą z o k zo z m a r t w y c h ­ wstaniem 37 i nieomal i d e n t y c z n y m p r z e ś w i a d c z e n i u n o t o w a n y m w ś r ó d c h ł o p ó w z E u r o p y wschodniej. W y m a g a ł o b y w postawienia p y t a n i a o a r c h e t y p o w ą s y m b o l i k ę w ł o s ó w końcu samych o d poza- w sobio (jak t o u c z y n i ł E . R . Leach s z u k a j ą c y i l u m i n a c j i w głę­ najświę- b i n a c h ludzkiej p o d ś w i a d o m o ś c i ) , k t ó r a b y ć m o ż e s t w o r z y ł a b y tszj-mi miojscami na ziemi, j a k i m i b y ł y pomioszczonia, w k t ó ­ podstawę r y c h s t a ł y f i g u r y b ó s t w , o z n a c z a ł y t o samo co bycie w k o n t a k c i e c z ą c y c h r ó ż n y c h p o z i o m ó w zjawiska — i n t e r p r e t a c j i p a r t y k u ­ z s a m y m i i s t o t a m i n a d n a t u r a l n y m i . I rzocz Jodyna znana m i w z m i a n k a m ó w i ą c a charakterystyczna. bardziej konkretnie o k o m u n i k o w a n i u się z z a ś w i a t a m i powiada, iż t y m co n a j c z ę ­ do pogodzonia pozornio sprzecznych l a r n y c h . A to j u ż s ą kwestio przed p o d j ę c i e m — bo których doty­ warto z a s t a n o w i ć się n a d s ł o w a m i , j a k i m i d i a b e ł p r z e m a w i a ł do E w y : eritis sicut dii — „ b ę d z i e c i e j a k o bogowie"... I I . 14. W y k o n a w c y w y r o k ó w sądowych 175 �II. 15. D o w ó d c a w o j s k o w y wysokiej rangi (ticociahuacatl) z f r y z u r ą t y p o w ą dla tequiliaquaque — dzielnych P R Z Y P I S Y 1 E . R . Leach, Magical hair, „ J o u r n a l o f the R o y a l A n t h r o p o ­ logical I n s t i t u t e o f Great B r i t a i n a n d I r e l a n d " , v o l . 88, 1958, P a r t I I , s. 147—164 *C.R. H a l l p i k o , Social hair, „ M a n " , v o l . 4, 1909 N o 2, s. 256—264; J . D . M . D e r r e t t , Religious hair, „ M a n " v o l . 8. 1973 N o 1, s. 100—103; P. H e r s h m a n , Hair, sex and dirt, „ M a n " v o l . 9, 1974 N o 2, s. 274—298; R . F i r t h , Symbolic, public and private, L o n d o n 1975; M . H o l m e s W i l l i a m s o n , Powhatan hair, „ M a n " v o l . 14; 1979 N o 3, s. 392—413 E . R . Leach z a j m o w a ł się w ł o s a m i j a k o p r z y k ł a d e m „ n i e ­ c z y s t o ś c i " t a k ż e w i n n y c h , p ó ź n i e j s z y c h pracach, z k t ó r y m i d y s k u t u j e P. H e r s h m a n , op. c i t . , s. 292 n . C R . H a l l p i k o , op. c i t . , s. 259 Por. t e ż : C R . H a l l p i k o , Some Problems in Cross-cultural Comparison [ w : ] The Translation of Culture. Essays to E.E. Evans-Pritchard, ed. Т . О . B e i d o l m a n , L o n d o n 1971, s. 136. Nadaje on t a m swoj koncepcji p o s t a ć : d ł u g i e w ł o s y / k r ó t k i e w ł o s y ; natura/społeczeństwo; zwierzęcość/istota społeczna; wolność/ /kontrola. R . T o m i c k i , Ludowe mity o stworzeniu człowieka, „Etno­ grafia P o l s k a " t . X X I V , 1980 z. 2, s. 49—119 A z t e k o w i e w ś c i s ł y m sonsie t o w y ł ą c z n i e m i o s z k a ń c y Tenocht i t l a n u i Tlatelololco. U ż y w a się j e d n a k toj n a z w y na o k r e ś l e n i e wszystkich m i e s z k a ń c ó w t z w . i m p o r i u m azteckiego, na podobnej zasadzio j a k m ó w i się czasem Rosjanio o m i e s z k a ń c a c h Z S R R lub Anglicy o obywatelach Wielkiej B r y t a n i i . W y b i e r a m ten naganny s k ą d i n ą d uzus aby nio k o m p l i k o w a ć t e k s t u m a ł o co k o m u m ó w i ą ­ c y m i n a z w a m i bardziej p o p r a w n y m i . С Levi-Strauss, Smutek tropików, Warszawa 1964, s. 360 R . F i r t h , op. c i t . , s. 298 A . de M o l i n a , Vocabulario en lengua castellana у mexicana у mexicana у castellana (1571), Mexico 1977, s. 22 ' Ibidem ' T . M o t o l i n i a , Memoriales e Historia de los indios tle la Nueva Европа, M a d r i d 1970, s. 223 A . L ó p o z A u s t i n , Cve.rpo humano e ideologia. Las concepciones de los anliquos nahtias, Mexico 1984, t . I I , s. 276 B . do Sahagun, Historia general de las cosas de Nueva Espana, Mexico 1979, s. 562 D . D u r a n , Historia, de las Indias de Nueva Espana e Islas de la Tierra Firme, Mexico 1967, t . I , s. 116 D . D u r a n , op. c i t . , t. I T , s. 475 D . D u r a n , op. c i t . , t . I , s. 24 Czarka w y k o n a n a z t y k w y . D . D u r a n , op. c i t . , t . I , ś. 25 C a ł y p o n i ż s z y opis p o d a j ę za B . de Sahagim, op c i t . , s. 478—480 D . D u r a n , op. c i t . , t . I , s. 114—115 A . M . Garibay K „ Códice Carolina, „ E s t u d i o s de C u l t u r a N ó h u a t l " v o l . V I I ; 1967, s. 10—11 N a j o g ó l n i e j m ó w i ą c , ehodzi t u o k i l k a „ d u s z " czy j a k m ó w i A . Lópoz Austin „ b y t ó w animicznych", k t ó r y c h harmonijne w s p ó ł i s t n i e n i e i w s p ó l d z i a a de u m o ż l i w i a ż y c i e c z ł o w i e k o w i ; A . L ó p o z A u s t i n , op. c i t . , t . I , s. 231 i i n . Т . M o t o l i n i a , op. c i t . , s. 131 B . de Sahagun, op. c i t . , s. 611 B . D i a z del Castillo, Historia verdadera de la conquista de la Nueva Espana,, M a d r i d 1975, s. 150 A . de M o l i n a , op. eit., s. 22, 79—80; A .Ma. Garibay K . , op. cit., s. 10, 12 O p r ó c z B . Diaza dcl Castillo (patrz p r z y p . 26) p o ś w i a d c z a t o t a k ż o T . M o t o l i n i a , op. eit., s. 24 Z n a k i ż a ł o b y t o rozpuszczone w ł o s y , nie czesanie ich, nie mycie t w a r z y , nic zmienianie u b r a n i a , p o w s t r z y m y w a n i e się o d s t o s u n k ó w p ł c i o w y c h , s p o ż y w a n i e t y l k o jednego p o s i ł k u dzien­ nie. Z n a m i e n n y jest f a k t , iż podczas radosnego ś w i ę t o w a n i a z w y c i ę s t w a na wojnie k a p ł a n i uczestniczyli w u r o c z y s t o ś c i a c h m a j ą c w p l e c i o n ą we w ł o s y c z e r w o n ą n i ć , n a t o m i a s t podczas o g ó l n e j ż a ł o b y , k i e d y i n n i p o w i n n i m a n i f e s t o w a ć odpowiednie z n a k i , oni w y s t ę p o w a l i po p r o s t u ze s w y m i n a t u r a l n i e rozpusz­ c z o n y m i w ł o s a m i , D . D u r a n , op. c i t . , t . I I , s. 291 Historia de los mexicanos por sus pinturas, w: Teogonia e historia de los mexicanos. Trcs opusculos del siglo XVI, od. A .Ma. Garibay K . , Mexico 1979, s. 76 A . L ó p e z A u s t i n , op. c i t . , t . I , s. 439 D . D u r a n , op. c i t . , t . I , s. 55 D . D u r a n , op. c i t . , t . I , s. 68 G. Fernandez de O v i c d o , Sucesos у dialogo de la Nueva Espana, Mexico 1946, s. 28 T . M o t o l i n i a , op. c i t . , s. 38 С Levi-Strauss, op. c i t . , s. 216—217 P. D u v i o l s , La destrucción de las religiones andinas (Conguista у Colonia), Mexico 1977, s. 79 3 4 5 6 7 8 9 1 0 1 2 1 3 1 4 1 5 1 0 1 7 1 8 1 9 2 0 2 1 2 3 2 3 2 4 2 5 2 6 2 7 2 8 2 9 3 0 3 1 3 2 3 3 3 4 3 5 3 0 F r y z u r y azteckie w g Codex Mcndoza, p o l . X V I w., rys. A n n a Wiclochowska-Olszak 176 I 3 7 � https://zbiory.etnologia.uw.edu.pl/files/original/a7bed130ec820fbf60e40dc7762eb525.pdf 878b664f2acc477ab86b5686310da37d Dublin Core The Dublin Core metadata element set is common to all Omeka records, including items, files, and collections. For more information see, http://dublincore.org/documents/dces/. Title A name given to the resource Polska Sztuka Ludowa - Konteksty Text A resource consisting primarily of words for reading. Examples include books, letters, dissertations, poems, newspapers, articles, archives of mailing lists. Note that facsimiles or images of texts are still of the genre Text. Dublin Core The Dublin Core metadata element set is common to all Omeka records, including items, files, and collections. For more information see, http://dublincore.org/documents/dces/. Relation A related resource oai:cyfrowaetnografia.pl:publication:3221 Date A point or period of time associated with an event in the lifecycle of the resource 1987 Identifier An unambiguous reference to the resource within a given context oai:cyfrowaetnografia.pl:3018 Title A name given to the resource Lew i Święty / Polska Sztuka Ludowa - Konteksty 1987 t.41 z.1-4 Description An account of the resource Polska Sztuka Ludowa - Konteksty 1987 t.41 z.1-4, s.167-168 Creator An entity primarily responsible for making the resource Stomma, Ludwik Language A language of the resource pol. Publisher An entity responsible for making the resource available Instytut Sztuki PAN Format The file format, physical medium, or dimensions of the resource application/pdf PDF Text Text capture metadata for PDF documents Text I Ludwik Stomma LEW I ŚWIĘTY zwanego k a z a ć jego zdecydowanie. A w i n i o n jest k i j o m , wypowiedzenie ,,sprowadzonia K r z y ż a k ó w do P o l s k i " ) o b w o ł a n a zostaje w Pary­ W marcu 1226 (a w i ę c d o k ł a d n i e w dniach l a k w o j n y m a r c h e w k ą . B l a m a ż wojsk k r ó l e w s k i c h jost bez znaczenia, ż u kolejna k r u c j a t a a u t y k a t a r s k a . „ L ' a p o s ( o l o f i l m a n d e r m i r o y g d y ż chodzi — p o w t ó r z m y — o d e m o n s t r a c j ę do Franco que, par D i o u , i l allast a Tlioulouso" — „ N a m i e s t n i k a nio siły, k t ó r ą m o ż n a z ł a t w o ś c i ą w z m o c n i ć w razio p o t r z e b y . 1 zdecydowania, C h r y s t u s o w y u p o w a ż n i ł k r ó l a F r a n c j i , b y w i m i ę B o ż e r u s z y ł na T a k zwano „ k a p i t u l a c j e " Carcasorme, A l b i ot eonsortes nie s ą T u l u z ą " . L u d w i k V I I I w y p o w i a d a wiec uroczyści© wojno wszyst­ n i o z y m i n n y m (historycy u w i e l b i a j ą eufemizmy i terminologiczne kim, heretyków. igraszki), j a k r o z e j m o w y m i p o r t r a k t a c j a m i , na k t ó r y c h miasta te W m i o s i ą c p ó ź n i e j a r m i a k r ó l e w s k a wyrusza z Bourges i m i n ą w s z y którzy wspioraliby, ochraniali lub ukrywali z r e s z t ą doskonale w y c h o d z ą . T u l u z a zostajo osamotniona i o d c i ę t a L y o n kieruje się, brzegami R o d a n u , na p o ł u d n i e . Jest t o dziwna od ś w i a t a . Caliors, A l b i i Carcasonne, a z drugiej s t r o n y Aragonia, w o j n a , na k t ó r ą n i k t n a p r a w d ę nie m i a ł o c h o t y . Ryeerzo L u d w i k a k t ó r a toż podejmuje p e r t r a k t a c j o z L u d w i k i o m V I I I , opanowawszy bez w a ł k i p a r ę pomniejszych miast u t y k a j ą , pod wszystkie p r o w a d z ą c e do nioj drogi handlowe. Po cóż m i a ł b y ryglują m u r a m i A w i n i o n u , gdzie w ś r ó d n i e m r a w y c h s z t u r m ó w i hucznych w i ę c k r ó l F r a n c j i w y k r w a w i a ć swoje o d d z i a ł y w walce z przeciw­ biesiad szybko m i j a c z t e r d z i e ś c i d n i koniecznych, ale i wystarcza­ n i k i e m politycznie, j ą c y c h dla k r z y ż o w c ó w do uzyskania o d p u s t u z u p e ł n e g o . H r a b i a skoro w y s t a r c z y ł o c z e k a ć w p a r y s k i c h wygodach na n i e u n i k n i o n ą strategicznie i ekonomicznie w y k o ń c z o n y m , T h i b a u d ze s w o j ą d r u ż y n ą powraca do rodzinnej Szampanii. Nie i r z e c z y w i s t ą t y m razem k a p i t u l a c j ę p r z e g r a n y c h . M y l i się w i ę c m a dnia, aby pojedyncze p o c z t y nie w y m y k a ł y się z o b l ę ż n i c z e g o Zbigniew obozu. A l o w l a ś n i o w t y c h dniach r o z k ł a d u , gdy s ł a b o ś ć i zad»- wyniszezonia k r a j u c h ę c o n i o jego wojsk ukazuje się jaskrawo c a ł e m u ś w i a t u , p r z y j ­ że R a j m u n d muje Ludwik VIII jedne po drugich H o r b o r t p i s z ą c , iż „ t y l k o p e r s p e k t y w a kompletnego i śmiortolne znużenie m o g ą V I I , z w y c i ę z c a M a n t f o r t a i ten, wytłumaczyć, k t ó r y u g i ą ł się kapitulacje potężnych przed k r ó l o m F r a n c j i , twierdz o d l e g ł y c h nieraz, j a k A l b i , czy Сагсаяоппо, o kilkesot z a w i e r a j ą c y w a r u n k i , j a k i e z w y k ł o się n a r z u c a ć sromotnie po­ podpisuje w r o k u 1228 t r a k t a t w M a u x , 3 k i l o m e t r ó w o d areny w a l k i . Gdy wreszcie, w l i p c u , z a ł o g a A w i ­ konanemu przeciwnikowi." nionu T u l u z a ani z n u ż o n a , ani wyniszczona. U g i ą ł się R a j m u n d V I I poddaje sie na w z g l ę d n i e h o n o r o w y c h w a r u n k a c h , k r ó l zadowala się demonstracyjnym przemarszem przoz Bćzicrs, Carcasomio, Pamiers, Castcbuiudary „ o n p a i x sa'rs guerre fairo jusques a quatro łieuz asses pres de T h o u l o u s e " — „ w tejżo Tuluzie — g n i e ź d z i o horezji i g ł ó w n e m u colowi wyprawy L u d w i k V I I I nie p r ó b u j e nawot z a g r o z i ć , a pozostawiwszy część o d d z i a ł ó w swemu k u z y n o w i Iml^ert de Beaujeu udaje się w d r o g ę p o w r o t n ą do Paryża. przez L u d w i k a niebieskim, iż w y p o - wiedzenio w o j n y jest samo w sobio dowodem n a j g l ę b s z o j p r z y ­ VIII. N i e s t e t y , ten o s t a t n i nio d o c z e k a ł c h w i l i swojego triumfu. Z m a r ł w Montjiensier, podczas z w y c i ę s k i o g o p o w r o t u do stolicy. Naoczny ś w i a d e k w y d a r z e ń — k a n o n i k do Puylaurens — dajo nam o s o b l i w ą p r z j - c z y n ę zgonu m o n a r c h y . Oto L u d w i k , który od p o c z ą t k u k r u c j a t y nie spal z k o b i o t ą , z a p a ś ć m i a ł na d z i w n ą chorobę Leszek K o ł a k o w s k i stwierdza w Kluczu 1228 nie b y ł a to jeszcze przed n i e u b ł a g a n ą l o g i k ą p o l i t y c z n ą n a r z u c o n ą o m a l bezkrwawo pokoju, boz toczenia w a l k , a ż na cztery w i o r s t y o d T u l u z y " . Ale w ł a ś n i e W roku spowodowaną tą wlaśnio abstynencją. Tłumaczenie z a d z i w i a j ą c e w ustach e z ł o w i o k a K o ś c i o ł a , t ł u m a o z e n i o w p e ł n i za to pasujące do charakteru króla, o k t ó r y m powszoelmie 2 j a ź n i . N i e p o r u s z a m y się w aż t a k wysokich sforach ( K o ł a k o w s k i e ­ m u chodzi b o w i e m o w o j n ę w y p o w i e d z i a n ą przoz J e h o w ę k r ó l o w i Salomonowi), by deklaracje m i h t a r n o p r z y b i e r a ł y dla nas metafi­ zyczne a ż w y m i a r y . N i e s p o s ó b j e d n a k nie z a u w a ż y ć , żo r ó w n i e ż w ziomskich Warunkach a k t ó w m a swojo specyficzno i bardzo p r a k t y c z n e znaczenie. O t ó ż realne d z i a ł a n i a o r ę ż n e p o d j ę t e bez ich uprzedniej deklaracji m o g ą zawsze, i historia u d o w o d n i ł a to n i e s k o ń c z o n ą ilość razy, z o s t a ć uznano za n i o b y ł o , bez względu na ilość ofiar, zniszczenia i p o ż o g i . — J a k a w o j n a ? — J a c y za­ b i c i ? Ś m i e c h u w a r t o ! To t y l k o n i e p o s ł u s z n a w a t a h a , nieporozu­ mienie, b r a k k o o r d y n a c j i . . . N a t o n r a i t wypowiedzenie wojny, i nio m a najmniejszogo znaczenia, czy n a s t ę p u j ą po n i m , czy t e ż nio (jak w p r z y p a d k u L u d w i k a V I I I i T u l u z y ) , j a k i e k o l w i e k dzia­ ł a n i a zaczepno, przenosi p r o b l e m na p ł a s z c z y z n ę p r a w n ą . Stan w o j o n n y nio m o ż e b y ć p e r m a n e n t n y , j a k o żo l u d z k o ś ć (a p r z y ­ m ó w i o n o , iż „ b o n crestien estoit et t a n t comme i l fu en v i o , on no t r o u v o pas que i l oust oncques a fairo a femmo, fors a celle que i l p r i s t en mariago" — „będąc dobrym chrześcijaninem, przez cało życio nio m i a ł do czynienia z k o b i o t ą , z w y j ą t k i e m t e j , k t ó r ą p o j ą ł za m a ł ż o n k ę " . P r ó c z j u r n o ś c i , wysoko cenionej w owoj opoco, nio m ó g ł toż L u d w i k V I I I z a i m p o n o w a ć swoim p o d d a n y m p o s t u r ą — w z r o s t u niskiego, cherlaw}', bladej cery, z p o d k r ą ż o n y m i oczyma... I oto t e m u w ł a ś n i e w ł a d c y — s k r o m n o m u , p o b o ż n e m u i s ł a b e g o zdrowia n a d a l i w s p ó ł c z e ś n i d u m n y przydoraok „łe L i o n " — „ L o w " . Jest w t y m g ł ę b o k a m ą d r o ś ć , zrozumienie, iż p r a w d z i w i e l w i majestat o s i ą g a się przez pokazanie p a z u r ó w w o d p o w i e d n i m miejscu i czasio, a nio przez n a z b y t c h ę t n e nurzanie ich wo k r w i . Z a ś lwie spojrzonio jest zimno i t w a r d e , lecz nie spopiola go r o z p a l a j ą c a n a m i ę t n o ś ć , a n i m ą c i szaloństwo fanatyzmu. n a j m n i e j jej j u d o o - c h r z o ś c i j a ń s k a część) u m ó w i ł a się, b y za nor­ m a l n y i w ł a ś c i w y u w a ż a ć stan p o k o j u . W o j n a m u s i w i ę c k i e d y ś , c h o ć b y i po stu wypowiedziana l a t a c h , ulec zakońozoniu. N i e s t e t y , nasza o p o w i o ś ć na t y m się nie k o ń c z y . Po ś m i e r c i L u d w i k a V I I I L w a t r o n F r a n c j i o b j ą ł jego pier­ W t y m sonsie samo j u ż wypowiedzenie w o j n y jost wezwaniom w o r o d n y syn do r o z e j m u , c z y l i —- o d w r a c a j ą c s ł y n n e powiedzenio Clausewitza w y r u s z a j ą z n ó w na poludnio. P o d ich o s ł o n ą o d b y w a się w upo­ — jest korzonej Tuluzio synod p o ś w i ę c o n y zwalczaniu k a t a r s k i o j herezji. 1226 staje się ani o d w o ł a n i a . Uchwalone s t a t u t y p r z e w i d u j ą k a r a n i e niewiernych nieuniknionym przodłużoniem wojny wypowiedzianoj dyplomacja. Teraz dopiero przebieg dziwnej w o j n y r o k u dla nas L u d w i k I X Święty. W k r ó t c e wojska francuskio T y m razom nio m a wypowiodzenia w o j n y , nio m a p e r t r a k t a c j i , z r o z u m i a ł y . K r ó l , wezwawszy swych k m ą b n y c h wasali z p o ł u d n i a do r o z m ó w (wypowiedzenie w o j n y w P a r y ż u ) , rusza pod ś m i e r c i ą , pozbawienie mienia u k r y w a j ą c y c h najsurowszymi represjami A w i n i o n , gdzio w b r e w w o l i m i e s z k a ń c ó w g r o d u , k t ó r z y —• j a k d o n o s i c i e ł s t w a . W k r ó t c e (maj podajo Nicolas do B r a y — od pierwszych c h w i l p r o p o n o w a l i tury, przeprowadza otwarcie b r a m , dokonuje domonstracji m i l i t a r n e j teraz „propagatorami mającej wy­ się wszystkim, horetyków, którzy grożą odmawialiby 1252) zalegalizowane z o s t a j ą t o r ­ zorganizowaną grzesznej m i ł o ś c i " obławę na trubadurów. zwanych Liczba 167 �historyka browohiio o p u ś c i ć ) . K r ó l o w i o — L w y nio w i d z ą p o w o d ó w , b y a l b i g e n s ó w — Napoleona P e y r a t — nawet m i l i o n a . Ś l e p y t e r r o r z d o b y w a ć miasta, k t ó r o i t a k się p o d d a d z ą ; z a b i j a ć l u d z i , z k t ó r y c h rodzi rozpaczliwy o p ó r , t e n z n ó w staje się pretekstom do spo­ m o ż n a u c z y n i ć p o d d a n y c h ; p a l i ć na stosie k o b i e t y , k t ó r e m o ż n a tęgowania z g w a ł c i ć l u b i n n y m na to p o z w o l i ć ; r u j n o w a ć budowlo, n a d a j ą c o z a b i t y c h sięga sotek tysięcy, a p o d ł u g zaslużonogo okrucieństw. 16 marca 1244 w ręco królowskich h u f c ó w dostajo się ś w i ę t y zamok k a t a r ó w M o n t s ó g u r . O d d a j m y się do w y k o r z y s t a n i a . N a t o m i a s t glos H o r b o r t o w i : „ U p o d n ó ż a g ó r y na miejscu, k t ó r e nazywa o d s y ł a do ideologii, do o k r e ś l o n e g o p o r z ą d k u m i t y c z n e g o . O zie­ samo j u ż p o j ę c i e świętości się d z i ś Cramatchs (od los c r ś m a t s — spaleni), ż o ł n i e r z e w z n o s z ą m i ę , p o d d a n y c h , bogactwa, k o b i e t y m o ż n a się t a r g o w a ć , m o ż n a p o t ę ż n y stos. O tej porze r o k u suchego drzewa jest m a ł o , więc d o k o n y w a ć m a c h l o j e k l u b k o m p r o m i s ó w . M i t jest l u b go n i e m a . zamiast rusztowania, przetykanego M i t — j a k p o u c z a j ą m i s l r z o w i o ze s z k o ł y T a r t u — jest t e k s t e m g a ł ę ź m i i p a l i , do k t ó r y c h przywiązani bywali skazańcy, budują wpędzają zakutych albigensów. ota­ i j a k o t a k i pozostaje niepodzielny i j e d y n i o p r a w d z i w y . Gdzie­ zagrody k o l w i e k więc lejo się k r e w n i e w i n n y c h i nie s t a w i a j ą c y c h o p o r u , zwycięzcy palisadę c z a j ą c ą s p o r ę w a r s t w ę chrustu. D o tej m a k a b r y c z n e j Źródła podają cyfrę dwustu gdzie p ł o n ą m ę c z e ń s k i e stosy, szukajcie m i t u . Szukajcie „ ś w i ę t y c h o s ó b — kobiet i m ę ż c z y z n . P a l i s a d ę podpala się z czterech s t r o n . spraw", R a n n y c h i chorych wrzuca się do ś r o d k a . Ż a r jest t a k w i e l k i , żo o j c ó w " . R o l a n d Barthos w a m się k ł a n i a . ś w i a d k o w i e m u s z ą odejść" o d stosu. Ś p i e w y d u c h o w n y c h i k r z y k i umierających mieszają się zo s o b ą . (...) Ciężki, m d l ą c y schodzi na d o l i n y i rozwiewa się po h i s t o r i i . " Antropolog zadumany pragmatyczna. 4 i świętego. słusznego światopoglądu", „wiary waszych K o l u m n y a k t u a l n o ś c i w gazetach s ą w y s t a r c z a j ą c y m argu­ m e n t o m dla otnologa, b y nie m u s i a ł t ł u m a c z y ć , że etnologia nio jest a r e h o o l o g i ą k u l t u r y i że j e j o b i e k t nio zanika nawet w Mac n a d k a r t a m i h i s t o r i i nie jest czony t y m p o r ó w n a n i e m d z i a ł a ń Lwa dym „jedynie zasko­ Natura L o u h a n o w s k i c h elektronicznych wioskach. Z s y m p a t i ą i w z r u ­ jest szeniem czyta t e ż etnolog dzieła swych wiołkich p o p r z e d n i k ó w , L e w , j a k o zwiorzę, zabija w i ę c , a b y się n a j o ś ć , k t ó r z y — j a k B r o n i s ł a w M a l i n o w s k i — w i e r z y l i w racjonalny r o z s z e r z y ć swojo t e r y t o r i u m łowieckie ( k t ó r e o d d a ć m u m o ż n a pragmatyzm bez w a l k i ) , o d e b r a ć s a m i c ę ( k t ó r ą t a k ż e m o ż n a dla niogo do- ś w i ę t y c h nadal r o ś n i e , l w y s ą z a ś g a t u n k i o m na wymarc i u . kultury, l w a nosili w herbie. Niestety pogłowie P R Z Y P I S Y 1 „ t a k zwanego", g d y ż chodzi w r z e c z y w i s t o ś c i o p r z y w i l e j n a d a j ą c y w i o l k i m m i s t r z o m Z a k o n u na torenie Prus u p r a w n i e n i a k s i ą ż ą t Rzeszy, n a d a n y przez F r y d e r y k a I I bez w o l i i wiodzy K o n r a d a Mazowieckiego. 1 2 L . K o ł a k o w s k i , La ctef des ciea.v, Paris 1986, p . 97 3 Z . H o r b e r t , Barbarzyńco 4 t a m ż e , s. 244—245 w ogrodzie, Warszawa 1973, s. 216 � https://zbiory.etnologia.uw.edu.pl/files/original/8d2c929279e31f3ebb512bae88aa5dd2.pdf c4eb44e20b637cc4100056d0c95c9228 Dublin Core The Dublin Core metadata element set is common to all Omeka records, including items, files, and collections. For more information see, http://dublincore.org/documents/dces/. Title A name given to the resource Polska Sztuka Ludowa - Konteksty Text A resource consisting primarily of words for reading. Examples include books, letters, dissertations, poems, newspapers, articles, archives of mailing lists. Note that facsimiles or images of texts are still of the genre Text. Dublin Core The Dublin Core metadata element set is common to all Omeka records, including items, files, and collections. For more information see, http://dublincore.org/documents/dces/. Relation A related resource oai:cyfrowaetnografia.pl:publication:3218 Date A point or period of time associated with an event in the lifecycle of the resource 1987 Identifier An unambiguous reference to the resource within a given context oai:cyfrowaetnografia.pl:3015 Title A name given to the resource Klejnot i reklama / Polska Sztuka Ludowa - Konteksty 1987 t.41 z.1-4 Description An account of the resource Polska Sztuka Ludowa - Konteksty 1987 t.41 z.1-4, s.155-158 Creator An entity primarily responsible for making the resource Robotycki, Czesław Language A language of the resource pol. Publisher An entity responsible for making the resource available Instytut Sztuki PAN Format The file format, physical medium, or dimensions of the resource application/pdf PDF Text Text capture metadata for PDF documents Text Czesław Robotycki KLEJNOT I REKLAMA 1 Możliwości m e c h a n i z m ó w m i t y z u j ą c y c h d z i a ł a j ą c y c h w k u l ­ tego m o ż o b y ć p l a k a t Tub grafika książkowa. Równoczośnie R o l a n d a Ba.rthes'a, nieograniczone. jednak w i n n y c h j o j g a ł ę z i a c h k r ó l u j e u r z ę d o w o zatwierdzona T o w a r z y s z ą c y m i t y z a c j i proces degradacji i przeniesienia z n a c z e ń b y l e j a k o ś ć , zła k o m p o z y c j a , brudno k o l o r y , niski poziom w y k o ­ (Barthes'a słowo skradziono i z w r ó c o n o ) d o t y c z y ć m o ż e k a ż d e g o nania i b r a k p o m y s ł ó w na opakowania, n a l e p k i , z n a k i firmowe, turze masowej są, wodlug elementu kultury. 1 To zuaue tezy o d n o s z ę j u ż na wstępie, d r u k i reklamowe i t p . S t ą d m o ż e m a m y n o w ą „ g r a f i c z n ą " p o l s k ą u p r z o d z a j ą c inno interpretacjo, do s z c z e g ó l n y c h z n a k ó w , k t ó r e s p e c j a l n o ś ć : „ e t y k i e t ę z a s t ę p c z ą " oraz a m a t o r s k i kicz. c z ę s t o w y k o r z y s t u j e się w r ó ż n y c h rodzajach g r a f i k i u ż y t k o w e j . w y n i k a j ą c e z takiej s y t u a c j i nie są. s p r a w ą b ł a h ą . Granico togo Wnioski M y ś l ę o herbach w ich formie poprawnej heraldycznie lub w w y ­ co estetyczne s ą p ł y n n o . Nie b ę d z i e m y n i g d y p e w n i co myślonej k s z t a ł t u j e zbiorowy gust, galerie s z t u k i czy codziorme otoczenie stylizacji. Występują r o z m a i t y c h w y r o b ó w , na one w nieprzeliczonej opakowaniach, e t y k i e t a c h , masie szyldach i formy użytkowe. lopioj 3 i w r e k l a m a c h . W bogatej, t a k zwanej europejskiej k u l t u r z e kon­ Polska z l i t e r y p r a w a i p r a k t y k i s p o ł e c z n e j jest p a ń s t w e m sumpcyjnej dobra materialne są t ą sferą z e w n ę t r z n o ś c i , o k t ó r ą e g a l i t a r n y m . J u ż k o n s t y t u c j a m a r c o w a (1921) pierwsza w odro­ p o d p r e s j ą m o d y stale się zabiega, b o w i e m posiadanie n o b i l i t u j e . d z o n y m p a ń s t w i e w a r t y k u l e 96 s t a n o w i ł a , iż p a ń s t w o polskie nie W sferze t a k i c h z a c h o w a ń herby na w i e l u p r z e d m i o t a c h z n a c z y ć b ę d z i e u z n a w a ł o ż a d n y c ł i h e r b ó w , t y t u ł ó w i p r z y w i l e j ó w dzie­ m o g ą p o s t a w ę n a z y w a n ą w literaturzo fachowej „ m i e ć j a k o b y ć " . P o r z u c a j ą c europejski w y m i a r zjawiska r o z o j r z y j m y się w o k ó ł dzicznych. siobio. Z mojej k r a k o w s k i e j p e r s p e k t y w y z a u w a ż y ł e m na p r z y k ł a d : niem wina owocowe, m a r k o w e nazwane Radwan państwa Lubicz. Poraj, Spotkalom Nowina, też Dołęga. restauracje i Lcliwa, sos p i k a n t n y z zawołaniom w nazwie: Polskie g o d ł a rodowe p o j a w i a j ą się też w k o m p o z y c j a c h d r u k ó w r e k l a m o w y c h , na opakowaniach i na naklejkach. 2 Wykorzystywanie wzorców rodzimej heraldyki to w skali polskioj s z t u k i i obyczaju sprawa marginesowa, p r o ­ p o n u j ę j e d n a k nie t r a c i ć jej z oczu i p r z y j r z e ć się z j a w i s k u bliżej Najnowsze przekształcenia egalitarystyczno, które d o k o n a ł y się formalnio i p r a k t y c z n i e po r o k u 1945 w r a z z nasta­ demokracji ludowej, stanowego. W i e l u zlikwidowały badaczy ostatecznie relikty dostrzega j e d n a k wciąż pewien h i s t o r y c z n y fenomen, s t w i e r d z a j ą c , że w sferze obyczajo­ wej wo współczesnym ludowym państwie przetrwały pewne w z o r y k u l t u r y s z ł a c h e c k i o j . S p o ł e c z n ą b a z ę ich istnienia t w o r z ą dzisiaj przedstawiciele w s z y s t k i c h środowisk bez względu na w a r s t w o w ą g e n e a l o g i ę . S ą to na t y l e w a ż n e części s k ł a d o w e p o l kiego othosu, żo ten etnologiczny f a k t c h ę t n i e e k s p o n u j ą i roz­ w k o n t e k ś c i e p e w n y c h osobliwości s t a ł e obecnych w naszej k u l ­ ważają turze. D w i e z t y c h o s o b l i w o ś c i trzeba n a j k r ó c e j , c h o ć b y , o m ó w i ć , obyczaju i dzisiaj p r o b l e m m a bardzo b o g a t ą l i t e r a t u r ę . * historycy, historycy literatury, socjologowie, znawcy b o w i e m s ą one w a ż n e dla sygnalizowanego t u p r o b l e m u . Jedna D o ł ą c z o n e t u p r z y k ł a d y i l u s t r u j e o b y d w i e o m ó w i o n e osobli­ d o t y c z y k u l t u r y plastycznej w naszym k r a j u , druga — t r a d y c j i . w o ś c i . W p r z y p a d k u w i n a b i a ł e g o , owocowego, m a r k o w e g o ( i l . 3) Grafika użytkowa w niektórych dziedzinach reprezentuje w Polsce bezspornie w y s o k i p o z i o m profesjonalny a p r z y k ł a d e m s t y l i z o w a n y rysunek g ł o w y w h e ł m i e z p r z y ł b i c ą n a t l e sztandaru w białoozerwoną szachownicę jednoznacznie o d w o ł u j e się do 155 �3 rycersko-szlacheckiej t r a d y c j i . Całość w oryginale u t r z y m a n a jest bliżej n i e o k r e ś l o n e g o „ w y r o b u w d a w n y m s t y l u " oraz w t o n a c j i b i a l o - r ó ż o w e j i czerwonej z c z a r n y m l i t e r n i c t w e m . r e k l a m u j ą c e g o warsztat u s ł u g o w y ( i l . 6 i 7) p o s ł u ż y l i się w k o m ­ Przepisu na p i k a n t n y sos p o l s k i o nazwie herbowego g o d ł a afisza Lubicz p o z y c j i p o p r a w n y m i heraldycznie h e r b a m i p o l s k i m i . P o z o s t a ł e nie z n a l a z ł e m a n i w k s i ą ż k a c h k u c h a r s k i c h warszawskiej L u c y n y elementy k o m p o z y c j i t o r ó w n i e ż polska wspomniana o s o b l i w o ś ć . Cwierciakiewiczowej i w galicyjskiej M a r i i Monatowej a n i t e ż N a o p a k o w a n i u jest n i ą rozmazany m o t y w k w i a t o w y n i e o k r e ś l o ­ w „ s t a r o p o l s k i e j k u c h n i " . E t y k i e t a skomponowana jest z b a r w nej b a r w y „ r z u c o n y " na czarne t ł o . Afisz r e k l a m o w y jest d w u - stosowanych w polskiej heraldyce: srebrnej, czerwonej i niebies- b a r w n y . Czarny d r u k i rysunek umieszczono na j a s n o z i e l o n y m skiej. W s t ę g a z n a z w ą sosu n a w i ą z u j e f o r m ą do w s t ą g z dewizami p o d ł o ż u . T a k z w a n y „ s e l e d y n " t o b a r w a kanoniczna w Polsce, h e r b o w y m i ( i l . 5). Technicznie lepiej dopracowana ś w i a d c z y j a k b y j a k m o ż n a b y s ą d z i ć s p o g l ą d a j ą c na t y n k i i ś c i a n y w mieszkaniach, o s w o i m polsko-zagranicznym zapleczu. A u t o r z y k l a t k a c h schodowych, u r z ę d a c h i gabinetach. opakowania I I . 1. R e k l a m a p i w a z Niemiec Z a c h o d n i c h , z herbem k s i ą ż ę c y m ; i l . 2, 3. W z o r y zatwierdzone u r z ę d o w o I I . 4. Opakowanie szwajcarskiej c z e k o l a d y ; i l . 5. P r o d u k t f i r m y polonijno-zagranicznej 'Scbokr Maurtnus Ałpenrahm-Nue-Scho!«?iatJc, 156 �N o w o k o n t o k s t y , w k t ó r y c h u ż y t e z o s t a ł y herby l u b i c h n a z w y nio n a w i ą z u j ą do polskiej t r a d y c j i . W p r z e s z ł o ś c i sposoby wania herbu b y ł y gwarantowane przywilejami obwarowane p r a w o m . R o z w ó j o d n a j d u j e m y we w s p ó ł c z e s n o ś c i , k i e d y m ó w i się o inteligencji, uży­ postawach l u b charakterze n a r o d o w y m P o l a k ó w . Z j a w i s k a te s ą i rygorystycznie d u ż o trwalsze n i ż prawno regulowania u s t a n a w i a j ą c e l u b z n o s z ą c e i stosowanie w p r a k t y c e odpo­ w i e d n i c h „ k o n s t y t u c j i " — j a k nazywano k i e d y ś postanowienia przywileje społeczne. 5 H e r b b y ł z n a k i e m t o ż s a m o ś c i . H e r b y polskio w s k a z y w a ł y na sejmów — strzegących stanowych przywilejów i odrębności w y ­ z w i ą z k i rodowe. J e d n y m horbem p o s ł u g i w a ł o się n a w e t tworzyły dziąsiąt rodzin. M o t y w y godeł b y ł y w większości z czasem b o g a t ą obyczajowość, hierarchię wartości i n o r m y — c z y l i t o , co n a z y w a się ethosem szlacheckim. H i s t o ­ r y c y nieraz p r ó b o w a l i z r e k o n s t r u o w a ć t e n ethos n a kilka- pochodzenia 6 r o d z i m e g o . T e n r o d o w y charakter h e r b ó w oraz s p o s ó b i c h u ż y c i a podstawie j a k i z a c h o w a ł się w sztuce (ozdoby architektoniczno, p o r t r o t y , odpowiednich ź r ó d o ł i l i t e r a t u r y . M i s t r z e m w t e j m a t e r i i b y ł r z e ź b a , n a g r o b k i ) z d e c y d o w a ł y , ż e s t a ł y się one c z ą s t k ą h i s t o r i i . J a n S t a n i s ł a w B y s t r o ń i w s p ó ł c z e ś n i e i d ą c y jego t r o p a m i Janusz Ale s ą dziedzictwem szczególnym. T a z b i r . A u t o r z y ci wskazali na c h a r a k t e r y s t y c z n y s p o ł e c z n y r y s czesnym kultury szlacheckiej. herby pozostały jako znaki, k t ó r y c h treść została chodziło o stale zabiegi szlachty b y z a c h o w a ć w społeczeństwie. W postawionej Praktyka t u kwestii społeczna heraldycznej swoją pozycję weryfikowała jednak u s t a w o d a w s t w o . W relacjach m i ę d z y w a r s t w o w y c h , j a k w k a ż d y m braku znajomości P r z y powszechnym heraldyki (szezegółowogo współ­ kodu) zapomniana. Z a c h o w a ł y n a t o m i a s t p e w n ą f u n k c j ę oznaczania — s t a ł y się one emblematami historii lub historycznośei. R e k l a m a k o r z y s t a z p e w n y c h c h w y t ó w r e t o r y c z n y c h (meta­ s p o ł e c z e ń s t w i e , t a k ż o i w p o l s k i m , d o c h o d z i ł o p r z e c i e ż przez w i e k i fora, m e t o n i m i a ) . Przekaz do m u s i m i e ć p o j ę c i o w o u c h w y t n e znaczenie — pisze jeden ze zna­ sytuacji konfliktowych powstałych na różnym tle — od reklamowy musi być semantyczny, gospodarki po w y z n a n i e . P o j a w i a ł y się n o w e w a r s t w y s p o ł e c z n e , nych autorów. w z r a s t a ł o przechodzenie etykieta) możo b y ć k a m u f l a ż e m , przesadą, m i m i k r ą . l u d z i ze s t a n u do s t a n u . K a ż d a sytuacja prawna strzegąca barier s p o ł e c z n y c h r o d z i ł a ich to obchodzenia. Budziło u s t a w o d a w c z ą , co p r o w a d z i ł o kolejną szlachecką więc sposoby inicjatywę do p o s t a n o w i e ń s p o ł e c z n i e niere­ 7 Reklamowy zewnętrzny wystrój (opakowanie, 8 Przykłady polskiej g r a f i k i u ż y t k o w e j s t o s u j ą c e j h e r b y l u b ich n a z w y j a k o elementy kompozycyjne podlegają t y m ogólnym H i s t o r y c z n o ś ć polskiego h e r b u w ł ą c z o n a w szeregi prawidłom. semantyczne a l i s t y c z n y c h a coraz bardziej s z c z e g ó ł o w y c h . P r a w o r e g u l o w a ł o d e g r a d u j ą c e j k u l t u r y masowej ł a t w o o s i ą g a p o z i o m b a n a ł u w y ­ w i ę c n a w e t f o r m y u b i o r u , z a k a z y w a ł o szlachcie o k r e ś l o n y c h za­ r a ż o n y , na p r z y k ł a d , w j ę z y k u p o t o c z n y m n a z w ą w o d ó w i c z y n n o ś c i (handel, r z e m i o s ł o ) , m ó w i ł o o utracie k l e j n o t u , Leliwa". dziedziczeniu o b c y c h t y t u ł ó w i t d . Postanowienia t a k i e p r a k t y k a życiowa zamieniała w s z c z e g ó ł obyczajowy, l i t e r a t u r ę , folklor i n o r m y p o s t ę p o w a n i a , k t ó r o w specyficznych przetworzeniach „ j a b c o k —• P o z o s t a j ą c p r z y tej s k r o m n o j ilości p r z y k ł a d ó w , k t ó r o zgro­ m a d z i ł e m j a k o s y g n a ł zjawiska, u m y ś l n i o p o m i n ą ł e m „importy' — t o jest h e r b y i i c h stylizacje niepolskie z n a j d u j ą c e się na przed 11. 6. Opakowanio w y r o b u f i r m y r z e m i e ś l n i c z e j „ w d a w n y m s t y l u " ; i l . 7. P r y w a t n a , a m a t o r s k a r e k l a m a u s ł u g r z e m i e ś l n i c z y c h >Dohr/,e wiedzieć [ by skor/yslu< << • o"•"•> "o i siei ilp. ttmph, кетчп • t * « w » e ~ - •*><•»<><» IJXTO, О,- , . 1 Л ><тщЛ W|W»kj« * " A r i e t o * wlavipck » po«wn»»r<*> «XI ll*«em,- «>ub РЯГМН'К* i piu.,.4jbie<slw itjHl|№til»it||Ut» >* toś««* *8(«!iKKh SPECJALISTYCZNY Z A M AD USŁUO М ! Ш К А № 0 » У С Н ADAM KAROL KOCZANOWSKI u l ^ w U m i l w g t 4 (kdo KooMtiiritwjJ JGtCSZENIA W GODZINACH i . . Z. 7Ш.П • 31-127 O D 10.00 D O 18.08 1 MO 157 �I m i o t a c h p o c h o d z ą c y c h z t a k zwanego „ z a c h o d u " . T y c h jest t a k w t y m w t ó r n y m u ż y c i u m o ż e też b y ć z n a c z ą c e w ś w i e t l e polskiej wiele, ż e t r u d n o jo zliczyć. Ł a t w i e j tradycji. funkcję też p r z y p i s a ć im oznaczania dobrogo g u s t u u ż y t k o w n i k a , l u b wtórną wysokiej j a k o ś c i w y r o b u . T o , żo t a k niewiolo r o d z i m y c h h e r b ó w pozostaje W s z y s t k i o te kwestie ledwo t u d o t k n i ę t e wymagają n a m y s ł u etnologa w s p ó ł c z e s n o ś c i , b ę d z i e w i ę c c z y m zapełniać n u m e r y „ S z t u k i L u d o w e j " — jeżeli redakcja p o z w o l i . P R Z Y P I S Y 1 R o l a n d Barthes, Mit dzisiaj (w:) t e g o ż a u t o r a , Mit i znak — w y b ó r e s e j ó w , Warszawa 1970, s. 30—49 J a k w i a d o m o w heraldyce polskiej o b o k znamienia wzroko­ wego (godła i k l e j n o t u ) w y s t ę p o w a ł r ó w n i e ż znak s ł u c h o w y - — z a w o ł a n i e . Z o b . n p . Słownik terminologiczny sztuk pięknych, red. Stofan K o z a k i e w i c z , Warszawa 1976, s. 174—177 Zobacz na ten t e m a t na p r z y k ł a d : P i o t r K r a k o w s k i , O sztuce nowej i najnowszej, Warszawa 1984; A l i c j a K u c z y ń s k a , Wzory modne w życiu codziennym, Warszawa 1983; Reno K o e n i g , Potęga i urok mody, Warszawa 1979 * Janusz Tazbir, Kultura szlachecka — struktura i wzorce oby­ czajowe, (w:) Narodziny i rozwój nowoczesnej kultury polskiej, W r o c ł a w 1976, s. 9—36; t e n ż e , Kultura szlachecka w Polsce, Warszawa 1978; Swojskość i cudzoziemszczyzna w dziejach kultury polskiej (pr. zb., red. Zofia Stofanowska) W a r s z a w a 1973; Tradycje szlacheckie w kulturze polskiej (pr. zb., red. Z o f i a Stefanowska), Warszawa 1976. Zobacz t e ż prace K a z i m i e r z a W y k i , J a r e m y 2 3 Pot.: Maciszewskiego, Tadeusza Ł e p k o w s k i e g o , Bohdana Cywińskiego i wielu innych. Jerzego Jedlickiego, 5 Jan S t a n i s ł a w B y s t r o ń , Dzieje obyczajów w dawnej Polsce, t . 1 i 2, Warszawa 1976; Janusz Tazbir, prace cytowane w y ż e j ; J ó z e f C h a l a s i ń s k i , Społeczna genealogia inteligencji polskiej, Warszawa 1946. W a r t o w t y m miejscu p r z y p o m n i e ć t a k ż e z b i ó r z n a k o m i t y c h e s e j ó w o g ł o s z o n y c h w t o m i e : Polaków portret własny, (red. Marok R o s t w o r o w s k i ) , K r a k ó w 1979, w y d a n y j a k o suple­ m e n t do w y s t a w y p o d t a k i m s a m y m t y t u ł e m . 6 D z i a ł o się t a k w p r z e c i w i e ń s t w i e do t r a d y c j i zachodnio­ europejskiej, gdzie k a ż d a rodzina m i a ł a s w ó j herb. Z o b . Gert Oswald, Lexikon der Heraldik, L e i p z i g 1984, s. 310, h a s ł o : Połnische Heraldik. 7 Giłlo Dordles, Człowiek s. 242—243 8 t a m ż e , s. 284—287 Z. Pijak zwielokrotniony, Warszawa 1973, � https://zbiory.etnologia.uw.edu.pl/files/original/e80bbc7c3ce805a6ea62fb8ffd690525.pdf 3cf4aedbee0ad3759409ec768b1d6612 Dublin Core The Dublin Core metadata element set is common to all Omeka records, including items, files, and collections. For more information see, http://dublincore.org/documents/dces/. Title A name given to the resource Polska Sztuka Ludowa - Konteksty Text A resource consisting primarily of words for reading. Examples include books, letters, dissertations, poems, newspapers, articles, archives of mailing lists. Note that facsimiles or images of texts are still of the genre Text. Dublin Core The Dublin Core metadata element set is common to all Omeka records, including items, files, and collections. For more information see, http://dublincore.org/documents/dces/. Relation A related resource oai:cyfrowaetnografia.pl:publication:3217 Date A point or period of time associated with an event in the lifecycle of the resource 1987 Identifier An unambiguous reference to the resource within a given context oai:cyfrowaetnografia.pl:3014 Title A name given to the resource Etnologiczne i etnograficzne rozumienie kategorii "kultura". Szkic antymetodologiczny / Polska Sztuka Ludowa - Konteksty 1987 t.41 z.1-4 Description An account of the resource Polska Sztuka Ludowa - Konteksty 1987 t.41 z.1-4, s.151-154 Creator An entity primarily responsible for making the resource Węglarz, Stanisław Language A language of the resource pol. Publisher An entity responsible for making the resource available Instytut Sztuki PAN Format The file format, physical medium, or dimensions of the resource application/pdf PDF Text Text capture metadata for PDF documents Text Stanisław Węglarz ETNOLOGICZNE I ETNOGRAFICZNE ROZUMIENIE KATEGORII „KULTURA" SZKIC ANTYMETODOLOGICZNY N a j o g ó l n i e j rzocz u j m u j ą c w e d ł u g pozytywistycznego para­ d y g m a t u n a u k i : obdarzony a u t o n o m i ą p o zn a w с zą — R o f o r u j ą c wizję poznania w aktualnej refleksji metanaukowoj o d w o ł a m się do klasycznogo j u ż dziola T.S. K u h n a rewolucji badacz, p o s ł u g u j ą c się n s u k n w ą poprzedza j u ż p r z y j ę c i e czegoś w rodzaju p a r a d y g m a t u " . Para­ m o t o d ą. k t ó r a stanowi naukowych, Struktura t z n . n i e z a l e ż n y od swojej s y t u a c j i biograficznej w świoeio - — w k t ó r y m autor piszo, żo „ s a m ą p e r c e p c j ę 8 rejestruje d y g m a t — w znaczeniu opistemologiozirym — c z y l i s t r u k t u r a l i - ,,nagie" —• a więc oczywiste, c a ł k o w i c i e wiarygodno i nie obcią­ z u j ą c y zdarzenia wzorzec, jest w stosunku do obsorwacji u p r z e d n i ucielośnienio ,,naturalnoj" racjonalności żone interpretacją — f a k t y o d k r y c i a ludzkiej, oraz d r o g ą i n d u k c j i dochodzi do p r a w . U z y s k i w a n a w ton s p o s ó b wiedza n a u k o w a jest racjonalna, w p o l n i o b i e k t y w n a i uniwersalna, c z y l i bez­ dzisiejszej jedynie kakofonię dźwięków i b a r w g d y b y nie ten swoisty „ f i l t r i n t e l e k t u a l n y " , k t ó r y czyni o b s e r w a c j ę z r o z u m i a ł ą , s e n s o w n ą . K a ż d e p o s t r z o ż e n i e s k ł a d a się wice z nierozerwalnie sprzecznie p r a w d z i w a . W i o k r e ś l a s p o s ó b percepcji zjawisk. Ж r u m i e ń d o ś w i a d c z o n i a sta­ nowiłby nauce p o d w a ż o n o k o n c e p c j ę a u t o n o m i i poz­ empi- Percepcja nie jest o d b i o r o m „ c z y s t y c h " d a n y c h e m p i r y c z n y c h , pretensje lecz k o n s t r u o w a n i o m f a k t u . Dlatego t e ż „ u c z o n y nie r o z p o r z ą d z a nawczej p o d m i o t u , zanegoWii.no stanowisko radykalnego r y z m u oraz — w konsekwencji — zakwestionowano z w i ą z a n y c h ze s o b ą e l e m e n t ó w : d o ś w i a d c z a l n e g o i teoretycznego. n a u k i do dostarczania wiedzy absolutnej, b o z w z g ł ę d n i e p r a w d z i - jodnoznacznio woj i c a ł k o w i c i e pewnej, o r z e c z y w i s t o ś c i i jej p r a w a c ł i . Zdecydo­ t o w a ć " . T y m s a m y m u p a d a j ą tezy t r a d y c y j n e j filozofii n a u k i ustalonymi faktami, któro mógłby reintorpro- w a ł y o t y m t r z y — j a k s ą d z ę — zasadnicze e l e m e n t y : o „nagich faktach", „ c z y s t y m doświadczeniu", „języku proto­ 1 o d k r y c i a d o t y c z ą c e ludzkiej percepcji; k o l a r n y m " i t d . , a potwierdza się p o g l ą d Poppora o n i e m o ż n o ś c i 9 wydzielenia t e r m i n ó w obserwacyjnych i teoretycznych. W świotlo 2 w n i o s k i z metanaukowoj refleksji, a w t y m : — k r y t y k a noopozytywistycznoj w i z j i n a u k i , przedstawionej — k r y t y c z n a rointerpretacja danych h i s t o r i i n a u k i ; okazuje się f a ł s z y w ą a n t y t e z ą , g d y ż ż a d o n badacz nie jest w stanie 3 w y n i k a j ą c a m . i n . z o s i ą g n i ę ć n a u k e t n o ł o g i c z n y c h —. r e l a t y ­ wizacja m o ż l i w o ś c i poznawczych c z ł o w i e k a (również reprezen­ t a n t ó w nauki). Fundamentalna charakter — tooria" teorii. S p o ś r ó d filozofów n a u k i najdalej i d ą c e konsekwonoje z tego twierdzenia, w y c i ą g n ą ł t w ó r c a koncepcji p l u r a l i z m u epistemologicznego oraz anarchizmu metodologicznego —• P . K . 10 teza Gostaltpsychologie g ł o s z ą c a , iż m y ś l c n i o postaciowy „empiria F o y e r a b e n d . N a w i ą z u j ą c do h i p o t e t y z m u Poppora i r o z w i j a j ą c t o w a ł y n o w y rodzaj samowiedzy n a u k i obecnej doby. ma antynomia p r z e d s t a w i ć f a k t ó w w o l n y c h od balastu ostatniego O m ó w i ę p o k r ó t c o owo t r z y g r u p y c z y n n i k ó w , k t ó r o u k s z t a ł ­ gnoseologii, o z n a c z a ł a , żo l u d z k a poreopcja polega na odbieraniu oddzielnych w r a ż e ń s k ł a d a j ą c y c h nie się na pewne jego idee, p o d j ą ł on połomikę z popporowską o d k r y ć n a u k o w y c h " . Foyerabend „logiką poddał druzgocącej krytyce p o g l ą d y Poppera na t o m a t istnienia s t a ł y c h n o r m „ r a c j o n a l n e g o p o s t r z o ż e n i o , lecz na uchwycenie postaci zjawisk, g d y ż „ p o z n a ­ krytycyzmu", j e m y zjawiska o t y l e t y l k o , o ile u c h w y c i l i ś m y ich p o s t a ć ; inaczej nauki określających oraz z a p e w n i a j ą c y c h progresywny charakter ciągłość wiedzy z rozwoju poszczególnych p o z o s t a j ą dla nas c h a o s e m ' . Byle to holistyczne ujęcie ludzkiego e t a p ó w . W oparciu o w n i k l i w ą a n a l i z ę p o r ó w n a w c z ą k o l e j n y c h poznania, opozycyjne wobec t r a d y c j i asocjacjonistycznej wielkich 1 w psy­ teorii fizycznych Foycrahend n i o p o r o w ii у w a 1 n e zawszo jost nierozerwalnie z w i ą z a n a z i n t o r p r e t a e j ą , z n a c z e ń w y k o r z y s t y w a n y c h przez nie p o j ę ć ; ponieważ zo stwierdził, chologii. S t ą d p o z o s t a w a ł j u ż t y l k o k r o k do p o g l ą d u , że percepcja względu na „ w r a ż e n i a z m y s ł o w o budowane s ą przez system n e r w o w y w t a k i odpowiednich t w i e r d z e ń s p o s ó b , żo automatycznie p o j ę ć : wreszcie n i e w s p ó ł m i e r n o ś ć c a ł y c h z a w i e r a j ą w sobie i n t e r p r o t a e j ę tego, 2 co jost widziane, s ł y s z a n e czy o d c z u w a n o " . Nowoczesna sformułowanych iż s ą one niowspólmiornośe niewspółmierność przy pomocy takich teorii, k t ó r y c h twior- psy­ dzenia te s ą s k ł a d n i k a m i . T a k i e n i e w s p ó ł m i e r n e teorie s ą e m p i - chologia u w z g l ę d n i ł a t y m samym c z y n n ą rolę c z ł o w i e k a w procesie piryeznio n i e p o r ó w n y w a l n e ze s o b ą , w konsekwencji czego nie poznania w y k a z u j ą c , iż „ n i e jest b i e r n y m o d b i o r c ą b o d ź c ó w p ł y ­ można n ą c y c h ze ś w i a t a z e w n ę t r z n e g o ale w zupolnie k o n k r e t n y m sensie konkurencyjnymi zastosować eksperymontów rozstrzygających alternatywnio wykorzystane m . i n . przez m e t o d o l o g ó w . W . W h e w e l l , w w y d a n e j n a u k i j a k o stopniowego i systematycznego p o s t ę p u , w 1940 r o k u pracy Philosophy tycznego p r z y b l i ż a n i a się do P r a w d y . R ó w n i e ż i n n i w s p ó ł c z e ś n i Science, powątpiewał teorii wyklucza daną dziedzinę of Inductive Niewspółmierność pomiędzy ujmującymi t w o r z y on swój ś w i a t " . O d k r y c i a p s y c h o l o g ó w z o s t a ł y r y c h ł o 3 zjawisk. teoriami, model asympto­ 1 1 w istnienie t z w . nagich f a k t ó w w nauce, a K . R . Popper w p r o s t filozofowie n a u k i — K u l m , Lakatos, T o u l m i n , P o l a n y i — o d ­ z a n e g o w a ł m o ż l i w o ś ć j ę z y k a czysto obserwacyjnego w o ł u j ą c się do k o n k r e t n y c h p r z y k ł a d ó w z joj h i s t o r i i 4 iż „zdania protokolarne" wszelka obserwacja krytyka (Neurath) są stwiordzając, konwencjonalne; 5 z a l e ż n a jest o d t e o r i i . Nawiasem empirystyoznoj koncepcji w i e d z y naukowej że mówiąc — wodlo k t ó r e j u m y s ł teoretyczny obcuje b e z p o ś r e d n i o ze z n i e w a l a j ą c y m i żo w b r e w dotychczasowym mniemaniom, nie wykazali, istnieją jakioś c z y n n i k i metodologiczne, k t ó r e g w a r a n t o w a ł y b y o d k r y c i e w a ż ­ nych praw, sformułowanie przełomowych teorii i t p . J e ż e l i zgodzimy się z p o g l ą d o m , iż twórczość, n a u k o w a jest go f a k t a m i — s t a n o w i ł a n o v u m w refleksji n a u k o w e j , lecz na „nioustannym gruncie filozofii n o w o ś c i ą nie b y ł a . N a wszystko co poprzodnicy uznali za najlepsze i najpownii jszo —. po t o , b y charakter założeń tooretyczuycli zwracał przonikający już bowiem uwagę K a n t , j a k r ó w n i e ż p ó ź n i e j s i zwolennicy kantowskiogo k o n s t r u k ­ tywizmu. 6 poddawaniem w wątpliwość togo wszystkiego, samemu dojść do w ł a s n y c h i o c z y w i ś c i e lepszych (wo wdasnym 1 2 przekonaniu), pewniejszych p r a w d n a u k o w y c h " , to wówczas T a k ż o i n n i m y ś l i c i e l e z p r z e ł o m u X I X i X X stulecia m e t o d y naukowe b ę d ą c e ś w i a d o m y m w y p o s a ż e n i o m d z i a ł a l n o ś c i ' W h i t e h o a d , James, D o w e y , Bergson, Husserl), w p e w n y m sensie naukowej s p r a w i ł y b y , żo w b a d a n y c h zjawiskach d o s t r z e g a ł o b y '.aprzeczali i s t n i e n i u „ n a g i c h " f a k t ó w w s k a z u j ą c , że f a k t y siadają zawsze w e w n ę t r z n y i z e w n ę t r z n y h o r y z o n t jyjny. 7 po­ interpreta- się t y l k o t o , co daje się u j ą ć z p o m o c ą t y c h m e t o d ; reszta po­ zostawałaby w cieniu i zamiast p o w i e l a ł o b y się j e d y n i e ustalenia odkrywania nowych prawd, p o p r z e d n i k ó w . Wskazuje to 152 �na w e w n ę t r z n ą antynomiczność nowożytnego pojęcia metody n a u k o w e j : jeżoli z z a ł o ż e n i a jest ona b o w i e m sposobem na u z y s k i ­ t a k ą też n a l e ż y u z n a ć „ k u l t u r ę " — j e d n ą z c e n t r a l n y c h k a t e g o r i i dyscyplin humanistycznych. wanie w i e d z y n i e p o d w a ż a l n e j , t o nie m o ż o j e d n o c z e ś n i e u m o ż l i ­ Bogata i doskonale znana l i t e r a t u r a p r z e d m i o t u zwalnia m n e w i a ć eksploracji o b s z a r ó w dotychczas niezbadanych i z a p e w n i a ć z o b o w i ą z k u u d o w a d n i a n i a , że p o j ę c i e „ k u l t u r a " b y ł o — histo­ ich w y j a ś n i e n i e . W y m ó g ł ą c z n e g o s p e ł n i e n i a t y c h d w ó c h , w g r u n ­ r y c z n i e rzecz r o z p a t r u j ą c —• w y k o r z y s t y w a n o c z ę s t o j a k o n a r z ę ­ cie rzeczy sprzecznych p o s t u l a t ó w , m o ż n a p o r ó w n a ć z ż ą d a n i e m dzie e t n o c e n t r y z m u . W y k a z a ł a a b y c h o d z ą c ciągle po jednej i w c i ą ż tej samej ścieżce, d o c i e r a ć do k o w s k a w s w y c h pracach miejsc z u p e ł n i e n o w y c h i nieznanych. N i e c a ł k i e m bezzasadnie Profesor n a p i s a ł w i ę c P. Medewar, iż ,,nie istniejo nic takiego, j a k metoda n i a " , w e d ł u g k t ó r e g o „ k u l t u r a jest to w z g l ę d n i e n a u k o w a . N i e m a ż a d n e j procedury f o r m a l n e j , ż a d n e g o ustalonego c a ł o ś ć o b e j m u j ą c a zachowania l u d z i p r z o b i e g a j ą c o w o d l u g w s p ó l ­ z b i o r u r e g u ł , za p o ś r e d n i c t w e m k t ó r y c h m o ż n a b y r o z w i ą z y w a ć n y c h dla z b i o r o w o ś c i spolecznoj w z o r ó w w y k s z t a ł c o n y c h i p r z y ­ nowe p r o b l e m y l u b k t ó r o m o g ł y b y z a p e w n i ć p o p r a w n ą interpre­ K ł o s k o w s k a jest a u t o r k ą 2 0 M e t o d a p o j ę t a j a k o g o t o w y i uniworsalny wzorzec do n a ś l a ­ dowania jest b y ć m o ż e odpowiednia dla „ s t r a ż n i k ó w p r a w d y " , lecz na pewno nie jest do p r z y j ę c i a dla „ ś w i a d k ó w p r a w d y " — 1 4 naukowców . A. Kłos19 tomu zagadnioniu . „antropologicznego określe­ zintegrowana swajanych w t o k u i n t e r a k c j i oraz z a w i e r a j ą c a w y t w o r y t a k i c h zachowań" . 13 tację danych w nowych dziedzinach" . to d o b i t n i e c h o ć b y poświęconych Sądzi ona, że n a j i s t o t n i e j s z ą właściwością tak zdefiniowanego p o j ę c i a k u l t u r y jost jego uniworsalistyczny cha­ rakter. Przy c z y m przez określenie „uniwersalizm" rozumie a u t o r k a c e c h ę p r z e c i w s t a w n ą stanowisku w a r t o ś c i u j ą c e m u c z y l i 2 1 oceniającemu . Stanowisko Kloskowskiej posłuży m i jedynie za pretekst do egzemplifikacji tezy, żo u źródol nawot najbardziej N i e m n i e j k a ż d o badanie w y m a g a p r z y j ę c i a j a k i e g o ś p u n k t u widzenia, t e o r i i p o z w a l a j ą c e j o d r ó ż n i ć t o , co w e d ł u g o k r e ś l o n y c h k r y t e r i ó w jest i s t o t n e , od togo, co nio m a istotnego znaczenia. Trzeba j e d n a k ż e p a m i ę t a ć , iż na. w y b ó r t e o r i i k s z t a ł t u j ą c e j apcrc e p c j ę w p ł y w a j ą nie t y l k o c z y n n i k i racjonalne (metodologiczne), lecz r ó w n i o ż pozaracjonalne: fizyczne, biologiczne, l i n g w i s t y c z n e , historyczne, s p o ł e c z n e , k u l t u r o w e . . . K a ż d a teoria osadzona jost w warstwie sub teoretycznej, s t a n o w i ą c e j j e j 1 5 „infrastrukturę" . sejontystycznie b r z m i ą c y c h doklaracji t k w i ą akcoptowano c h o ć niouświadamiane wartości. „ A n t r o p o l o g i c z n e o k r e ś l e n i e " n a l e ż y do d o m i n u j ą c e g o w socjo­ logii oraz i n n y c h naukach h u m a n i s t y c z n y c h t y p u definicji k u l ­ t u r y , p o d k r e ś l a j ą c y c h j e j s p o ł e c z n y charakter. Szczególnie do- b i t n i o a k c e n t o w a ł to S. Czarnowski p i s z ą c m . i n . : „ K u l t u r a jest d o b r o m z b i o r o w y m i z b i o r o w y m d o r o b k i e m , owocem t w ó r c z e g o i p r z e t w ó r c z e g o w y s i ł k u nieliczonych p o k o ­ Stwierdzenie istnienia swoistej „ o p t y k i k u l t u r o w e j " nio jest l e ń " . K u l t u r a to „całokształt zobiektywizowanych elementów w naukach etnologicznych o c z y w i ś c i e n i c z y m n o w y m . E . Sapir d o r o b k u spolecznogo..." ; „ W s z y s t k o w c z ł o w i e k u m a p o c z ą t e k j u ż p o n a d p ó l w i o k u t e m u z w r ó c i ł u w a g ę , iż j ę z y k w n o s i w cha­ s p o ł e c z n y i s p o ł e c z n i e jest o k r e ś l o n e , poza t y m j o d y n i e , co w y n i k a r a k t e r y s t y k ę r z e c z y w i s t o ś c i powne t r e ś c i teoretyczne, nio w y s t ę ­ b e z p o ś r e d n i o z jego u s t r o j u p s y c h o f i z y c z n e g o " ; pujące w danych doświadczalnych-. Pisał on m . i n . : „widzimy, ś r o d o w i s k i e m , w k t ó r y m ludzie s ą , rzec m o ż n a , zatopioni i k a ż d y s ł y s z y m y i w ogóle d o ś w i a d c z a m y t a k j a k d o ś w i a d c z a m y , w d u ż e j m i ę d z y n i m i stosunek o k r e ś l o n y jest przoz k u l t u r ę danej zbio­ mierze dlatego, że zwyczaje j ę z y k o w e naszej s p o ł e c z n o ś c i prefe­ rowości" ; 16 r u j ą pewne w y b o r y i n t e r p r e t a c y j n e " . 23 24 2 5 k u l t u r a jost i n d y w i d u a l n a t w ó r c z o ś ć jest s p o ł e c z n i e u w a r u n ­ 2 6 k o w a n a i przebiega w społocznio u s t a l o n y c h f o r m a c h " . U w i k ł a n i e badacza w k u l t u r z e nio ogranicza się z r e s z t ą jedynie do z a l e ż n o ś c i o d s t r u k t u r j ę z y k o w y c h , 2 2 albowiem w procesie P r z y j ę c i e metodologicznej zasady, wedle k t ó r e j k u l t u r a to ponadorganiczna i ponadindyw idualna c a ł o ś ć , jest ściśle skore­ socjalizacji otoczenie w p a j a k a ż d e m u c z ł o n k o w i s p o ł o c z o ń s t w a — lowane poprzez t y s i ą c e ś w i a d o m y c h i n i e ś w i a d o m y c h b o d ź c ó w — z ł o ż o n y s z ą c e j , że podstawowe n o r m y i d y r e k t y w y m e t o d Jogiczne s ą system kryteriów dotyczących wyboru oraz oceny z akceptacją tezy n a t u r a l i z m u metodologicznego gło­ wartości, w s p ó l n e dla n a u k p r z y r o d n i c z y c h oraz d y s c y p l i n s p o ł e c z n o - h u - m o t y w a c j i , c e n t r ó w z a i n t e r e s o w a ń i t d . , k t ó r e trzoba u z n a ć za manistycznych. K u l t u r a w t y m ujęciu — n a z w ę j ą socjokulturą nieusuwalne d e t e r m i n a t y — to b y t ( l u b proces) sui generis, w k t ó r y m z a c h o d z ą systema­ poznania. J a k o się r z e k ł o o d k r y c i a te p o d w a ż y ł y koncepcjo a u t o n o m i i poznawczej podmiotu, uzasadniającoj uzyskiwanie wiodzy tyczne prawidłowości; obdarzony 27 w p e ł n i o b i e k t y w n e j , w a ż n e j zawsze i w s z ę d z i e , n i e z a l e ż n i o o d jednostek . jego u s y t u o w a n i a m . i n . w świecio k u l t u r y . -humaiiistycznych z socjokulturą P o s t a w i ł o to p o d znakiom z a p y t a n i a „ w y r ó ż n i o n y pod t y m w z g l ę d e m charakter n a u k i j a k o s z c z e g ó l n e g o rodzaju w i o d z y i szczególnej drogi do­ prawami U t o ż s a m i a n i e przedmiotu b a d a ń nauk dywidualizmem oraz społeczno- ł ą c z y się z r e g u ł y z a n t y i n - metodologicznym, dokonania eksplanacyjnej mości społocznej 1 7 chodzenia do p r a w d y " . własnymi f u n k c j o n u j ą c y n i e z a l e ż n i e od z a m i a r ó w czy w o l i p o s z c z e g ó l n y c h który przeczy możliwości r e d u k c j i zjawisk z zakresu do zjawisk z zakresu świado­ świadomości indywi­ 2 8 Obecnie k s z t a ł t u j e się n o w y rodzaj samowiedzy n a u k i : eksplikowanie — c z ę s t o g ł ę b o k o u k r y t y c h założeń dotyczących n a u k i samej, człowieka, i nieuświadomionych społeczeństwa, świata k t ó r e d e c y d u j ą o akceptacji o k r e ś l o n o g o — oraz dualnej . Podstawowymi n a r z ę d z i a m i analizy tak pojmowanej sfery socjokultury s ą takie pojęcia j a k : wzór, norma, model, struktura, ideału system i t p . Celem i c h jest ujęcie t y c h zjawisk s p o ł e c z n o - k u l t u r o ­ n a u k i , w y b o r z e teorii n a u k o w y c h czy stanowisk poznawczych, w y c h , k t ó r e c e c h u j ą się w y s o k i m stopniem r n w a r i a n t n o ś c i , sys- jest dzisiaj o b o w i ą z k i e m n a u k o w c ó w . temowości, powtarzalności, 1 8 O c z y w i ś c i e nio j e s t e ś m y w stanie u j a w n i ć i p o d d a ć k r y t y c e t r w a ł o ś c i . . . Stwarza to możliwość zastosowania m e t o d i l o ś c i o w y c h , n a d z i e j ę m a t e m a t y z a c j i , reali­ w s z y s t k i c h z a ł o ż e ń naszej w i e d z y , ale dociekania n a d u w a r u n ­ z a c j ę p o s t u l a t u ścisłości i t p . , a w i ę c spełnionio w a r u n k ó w n a u k o ­ k o w a n i a m i poznania p o w i n n y d o p r o w a d z i ć do o s i ą g n i ę c i a ele­ w o ś c i rozumianej j a k o p r z e d s i ę w z i ę c i e nomotetyczne. m e n t u r e l a t y w i z m u wobec w ł a s n y c h p r z e k o n a ń . wzięcie I chyba więcej o s i ą g n ą ć nie m o ż e m y , g d y ż nasza interpretacja nic świata zawsze b ę d z i e l u d z k a , a n t r o p o m o r f i c z n a i m i t y c z n a . P r ó b y dezantropomorfizacji nauki przypominają wysiłki barona Mun- nomotetyczne czyli nie opisywanio Przedsię­ osobliwości locz formułowanie praw. Nomologiczny ideał Hempla-Poppera) wyjaśniania naukowego (tzw. z a k ł a d a , ż e wiedza n a u k o w a p o w i n n a model mieć chausena, c i ą g n ą c e g o się za w ł a s n y harcap, a b y w y d o s t a ć się charakter o g ó l n y . Jeden z a p o l o g e t ó w t a k i e j w i z j i n a u k i n a z t r z ę s a w i s k a . Istnienie n i e m o ż l i w e g o do w y e l i m i n o w a n i a oraz gruncie zrelatywizowanego k o n i e c z n o ś c i dokonania opisu k u l t u r y j a k i e j k o l w i e k g r u p y spo­ do otoczenia przyrodniczego i społeczno- 2 9 etnologii napisał kiedyś, żo badacz „stojący wobec -kulturowego w s p ó ł c z y m i i k a humanistycznego, jest w a ż n ą c e c h ą łecznej charakterystyczną istotne od d r u g o r z ę d n e g o , b y n a s t ę p n i e z a r y s o w a ć p a r o m a kres­ wszelkiego poznania. Oznacza t o m . i n . , ż e podobny jest karykaturzyście muszącemu oddzielić kategorie poznania humanistycznego s ą z k o n i e c z n o ś c i r e l a t y w n e kami i w a r t o ś c i u j ą c e , a nie sensu s t r i c t o uniwersalistyczne i „ c z y s t o " Dlatego też p o s t a w ę t a k ą o k r e ś l i ł e m m i a n e m „ e t n o l o g a - k a r y k a - opisowe. W dalszej części a r t y k u ł u b ę d ę c h c i a ł w y k a z a ć , iż za t u r z y s t y " . N a c z y m polega specyfika tej p o s t a w y ? P o s ł u g u j ą o 152 t o , co charakterystyczne, zasadnicze, najważniejsze" 3 0 �się w i z u a l n ą m e t a f o r y k ą m o ż n a o d p o w i o d z i o ć , żo na oryginalnej czorpania o p t y c e : „ o t n o l o g - k a r y k a t u r z y s t a " z w y k ł p a t r z o ć na k u l t u r ę — model w y j a ś n i a n i a nomologicznego nie s p e ł n i a ł b y wszolkich okoliczności wyjaśnianego stanu j a k o p r z e d m i o t s w y c h b a d a ń — z daleka. Ostatecznym rzoczy, nakładanych zadaniem n a ń w a r u n k ó w , g d y ż p r a w a z definicji s ą t w i e r d z e n i a m i d o t y c z ą ­ h o ł d u j ą c e g o t a k i e j w i z j i n a u k i etnologa, jost poznanie i o s ą d z e n i e c y m i w l a ś n i o klasy z d a r z e ń . N a o g r a n i c z o n o ś ć naturalistycznogo c z ł o w i o k a z t a k o d l e g ł e g o p u n k t u widzenia, k t ó r y i d e a ł u w i e d z y n a u k o w . ' j , u p a t r u j ą c e g o w d ą ż e n i u do o d k r y w a n i a pozwalałby u e z y n i ć t o w o d e r w a n i u o d cech u z n a n y c h t u za p r z y p a d k o w o , 3 1 a u z a l e ż n i o n y c h od o k r e ś l o n e j „ o p t y k i k u l t u r o w e j " . Abstra­ 3 7 l u b konstruowania p r a w cel swego poznania — z w r a c a ł j u ż u w a g ę m . i n . Hegol w s k a k u j ą c , że pojęcie p r a w a zawiera wewnętrzną h u j ą c j u ż o d tego, ż e realizacja takiego zadania z p e w n y c h za­ s p r z o c z n o ś ć : nio m o ż e w y r a ż a ć j e d n o c z e ś n i o powszochnoj sadniczych w z g l ę d ó w , o k t ó r y c h w c z e ś n i e j b y ł a m o w a , jost co n o ś c i i r ó ż n o r o d n e j k o n k r e t n o ś c i ; z y s k u j ą c na o g ó l n o ś c i , t r a c i na najmniej w ą t p l i w a , n a l e ż y s t w i e r d z i ć , iż t a k i e widzonio przed­ konkretności . m i o t u b a d a ń nie o b y w a się bez p o w n y c h k o s z t ó w . Patrzenie w y ł ą c z n i e z d u ż o g o dystansu powodujo n i o m o ż n o ś e d o s t r z o ż o n i a ogól­ 3 8 Postawa b a d a j ą c e g o w y ł ą c z n i e s o c j o k u l t u r ę „etnologa-kary­ k a t u r z y s t y " jest s z c z o g ó l n y m p r z y p a d k i e m t r w a j ą c y c h od d w u ­ coch i n d y w i d u a l n y c h , k t ó r e n a d a j ą obrazowi b a r w y . A l b o w i e m dziestu p i ę c i u w i e k ó w d ą ż e ń do zdobycia w i o d z y niekwestiono­ „ k r a j o b r a z b a r w n y z bliska staje się szary na horyzoncie. L u d z i e , w a n e j , pewnej i doskonalej o r z e c z y w i s t o ś c i i j o j p r a w a c h . Staro­ 3 2 ż y t n y idoał epistome — w i o d z y z a w i e r a j ą c e j twierdzenia pewno D ą ż o n i e za w s z e l k ą c e n ę do ścisłości, p o w a o ś c i , o b i e k t y w i z m u o p r a w d a c h koniecznych i o g ó l n y c h , k t ó r e u m o ż l i w i a ł y b y doduk- i t p . powoduje, ż e poznanie stajo się n a z b y t abstrakcyjne i sche­ cyjne wyprowadzonio n o w y c h t w i o r d z o ń matyczne. badań, czy i s t o t ę rzeczy — o d n o w i o n y w n o w o ż y t n y m ideale wiedzy k t ó r e g o zachowanie jest z koloi najistotniejszym celem „ o t n o - n a u k o w e j , zakwestionowany z o s t a ł przoz o d k r y c i a samoj n a u k i . grafów-portrecistów''. P o d a m dwa p r z y k ł a d y z dy.so3'plin otoczonych a u r ą szczególnej na k t ó r y c h p a t r z y się z daleka, s t a j ą się szarym Traci ó w i n t y m n y tłumom". k o n t a k t z przedmiotom O d w o ł u j ą c się do znanej m o t a f o r y Lovi-Straussa, o k r e ś l a j ą c e j etnologię mianem astronomii nauk spoloczao-humanistyeznyoh 33 tłumaczących doskonałości. W fizyce w s p ó ł c z e s n e j d a w n y , d e t e r m i n i s t y c z n y obraz przo- m o ż n a rzec, iż ludzie ż y j ą nie t y l k o na planocio Ziemi łożącej biogu w s z y s t k i c h zjawisk, z o s t a ł z a s t ą p i o n y obrazom w lecz ministycznym. pod powności; prawa Układzie Słonecznym pośród i n n y c h ciał niebieskich, t a k ż e na p e w n y m j e j s k r a w k u z n a j d u j ą c y m się r ó w n i e ż naturę Pojęcio prawdopodobieństwa mająco charaktor niedetor- wyparło absolutny i pojęcie nieodwołalny c h m u r a m i . C h o ć b y z tej p r z y c z y n y t r u d n o się z g o d z i ć z p o g l ą d o m , z o s t a ł y z a s t ą p i o n o przez p r a w i d ł o w o ś c i żo j e d y n i e wiedza „ a s t r o n o m i c z n a " jost dla c z ł o w i e k a t y c z n y m i t d . T y m sposobom n a u k i przyrodnicze u t r a c i ł y n i m b intoro- 39 o charakterze statys­ s u j ą c a ; zapewne nie m n i e j w a ż k i e p o w o d y m a o n do tego, a b y doskonałości. z a j m o w a ć się z j a w i s k a m i „ m e t e o r o l o g i c z n y m i " . o g r a n i c z e ń m e t o d y dedukcyjnej u d o w a d n i a j ą c , żo w bogatszych Uczestnictwo w ż y c i u s p o ł e c z n y m nio t y l k o u n i f i k u j e , u n i formizuje l u d z i oraz t y p i z u j e i c h zachowania, ale równioż w y z w a l a t e n d e n c j ę do i n d y w i d u a l i z a c j i jednostek l u d z k i c h . Człowiek nie jest w y ł ą c z n i e b i e r n y m „ u ż y t k o w n i k i e m " k u l t u r y , j e j t w ó r c ą , nio t y l k o m y ś l i lecz alo i w y m y ś l a . . . J ę z y k takżo myślonia, logika, o b r z ę d y i zwyczaje, m i t y i wierzenia i t d . , i t p . , boz w ą t p i e ­ W logico K . Godol W y k a z a ł istnicnio ważkie!] systomaoh a k s j o m a t y c z n y c h z n a j d u j ą się zdania, k t ó r y c h praw­ dziwości n i o da się u d o w o d n i ć na gruncio p r z y j ę t y c h a k s j o m a t ó w (twierdzenie o n i e z u p o ł n o ś c i ) . U d o w o d n i ł o n t a k ż o twierdzenie o n i e s p r z e c z n o ś c i o r z e k a j ą c o , iż nio m o ż n a w y k a z a ć n i e s p ó j n o ś c i bogatszych s y s t e m ó w dedukcyjnych. 40 Twierdzenia Godela u k a z u j ą w a ż n ą b a r i e r ę , k t ó r e j nie m o ż n a n i a m a j ą charakter s p o ł e o z n y , ale zawsze naznaczone s ą p i ę t n e m p r z o k r o c z y ć w procesie intelektualnego poznania indywidualności, subiektywności, J e d n ą z konsekwencji togo jest u ś w i a d o m i e n i e , żo zakres systemu intymności. Jak nie p o d l e g a j ą c e j n a p i s a ł M . de U n a m u n o : dyskursowi „(...) jednostka — rzeczywistości. p o j ę c i o w e g o danej t o o r i i — podobnio j a k wszelkich s y s t e m ó w b ę d ą c a w pewnej mierze s p o ł e c z e ń s t w o m — i s p o ł e c z e ń s t w o — f o r m a l n y c h — jest ograniczony t a k , iż pewne m o ż l i w e do sfor­ b ę d ą c e zarazem j e d n o s t k ą •— j a w i ą się p o ł ą c z o n e w jedno i za- mułowania p r o b l e m y p o z o s t a n ą poza jego z a s i ę g i e m . p ł a d n i a j ą s i ę w z a j e m n i e . . . " . „ S p o ł e c z n e " oraz „ i n d y w i d u a l n e " s ł o w y , wszystkie systemy teoretyczne, m e t o d y czy w k u l t u r z e t o d w a bieguny, k t ó r e rozdzielić m o ż n a poznaw cze 34 w celach a n a l i t y c z n y c h . P r z y p o m n ę w t y m miejscu jedynie postulat Sapira, m ó w i ą c y o t y m , iż „ w a r t o się z m u s i ć do spojrzenia na r naznaczone s ą p i ę t n e m ograniczenia, Innymi stanowiska cząstkowości, f r a g m e n t a r y c z n o ś c i . W s z y s t k i e p r z e d s i ę w z i ę c i a teoretyczne na­ znaczone s ą p e w n ą i d e a l i z a c j ą , m o d e l o m p r z e d s t a w i a j ą c y m , inter­ d o w o l n ą l u d z k ą c z y n n o ś ć z o b u p u n k t ó w widzenia, w a r t o się pretującym lub wyjaśniającym p r z e k o n a ć o jałowośoi takiej klasyfikacji postępków, w i s t o ś c i . K a ż d y z t y c h a s p e k t ó w zawiera p r a w d ę c h o c i a ż jest ona znaczenio w z g l ę d n a . W z w i ą z k u z t y m trzeba się z g o d z i ć z istnieniem wielu która zakłada, ż e i c h jednostkowe stanowi właściwość i m m a n e n t n ą " . 3 5 albo ludzkich spoloczno Bez z n a j o m o ś c i tego, co t y l k o n i e k t ó r e a s p e k t y rzeczy­ równoważnych systemów pojęciowych, w których można i należy w k u l t u r z e — zobiektywizowane, s t a n o w i ą c e dorobek z b i o r o w y , a r t y k u ł o w a ć n a s z ą w i e d z ę o r z e c z y w i s t o ś c i (niozalożnio od tego, z e w n ę t r z n e wobec jednostek, t r a d y c y j n e — nie m o ż n a z r o z u m i e ć j a k i jest j e j status o n t y c z n y ) . W a ż n ą tego, co w niej i n d y w i d u a l n e , niepowtarzalne. I vice versa: p e ł n o d o b y — w y n i k a j ą c ą z u ś w i a d o m i e n i a sobie t y c ł i k w o s t i i — jest 4 1 zrozumienie k u l t u r y w y m a g a u w z g l ę d n i e n i a „ w y m i a r u antropo­ „bezdogmatyczność", logicznego", s u b i e k t y w n o ś c i p r z e ż y t e g o d o ś w i a d c z e n i a ; poglądów. inwencji „otwartość", cechą nauki sprzeciw wobec obocnoj unifikacji twórczej, oryginalności, a więc a s p e k t ó w heurystycznych dzia­ łalności kulturowej; p r o b l e m ó w związanych z egzystencją ludzi cepcja p l u r a l i z m u epistomologicznogo Feyerabenda. P r z y p o m n ę w k o n k r e t n e j r z e c z y w i s t o ś c i . Zagadnienia k o n s t y t u u j ą c e zakres raz jeszcze, iż w y k a z a ł on dobitnie, żc wbrew zasadzie a u t o n o m i i owej „ h u m a n i s t y c z n e j i d i o k u l - z a k ł a d a j ą c e j n i e z a l e ż n o ś ć f a k t ó w o d t o o r i i , „ n i e t y l k o opis k a ż d e g o t u r y . Jej badanie leży w gestii „ e t n o g r a f a - p o r t r e c i s t y " , z pie­ p o s z c z o g ó l n e g o f a k t u z a l e ż y od j a k i e j ś t e o r i i " , locz „ i s t n i e j ą r ó w ­ t y z m e m p o d c h o d z ą c e g o do s z c z e g ó ł ó w . I d i o k u l t u r a nie m o ż e b y ć nież f a k t y , k t ó r e m o g ą b y ć o d k r y t e t y l k o i w y ł ą c z n i e za p o m o c ą 36 m e t o o r o l o g i i " n a z w ę sforą przedmiotem zainteresowań akceptującogo nauki „etnologa-karykaturzysty". n o m o t o t y c z n y ideal Wyjaśnienie typu nomolo- gicznego t r a k t u j e b o w i e m zawsze w y j a ś n i a n y p r z y p a d e k element klasy z d a r z e ń analogicznych i dlatego —• bo w y j a ś n i a ć nie m o ż e — i n d y w i d u a l n y c h cech nie jako T e n s t a n ś w i a d o m o ś c i motodologicznej dobrze w y r a ż a kon­ r teorii a l t e r n a t y w n y c h w stosunku do t e j , k t ó r a podlega spraw­ d z e n i u ; s t a j ą się ono n i e d o s t ę p n o , jeżeli t y l k o w y k l u c z y się takie alternatywne 4 2 teorio" . W ujęciu Feyerabenda różnorodność wyjaśnia o p i n i i w nauce nie jest j e d y n i e w s t ę p n y m s t a d i u m wiedzy, k t ó r o konkretnego k i e d y ś w p r z y s z ł o ś c i zostanie z a s t ą p i o n o przez J e d n ą P r a w d z i w ą zdarzenia, w y r ó ż n i a j ą c y c h go s p o ś r ó d j e m u p o d o b n y c h . W y j a ś ­ T e o r i ę , lecz m e t o d o l o g i c z n ą k o n i e c z n o ś c i ą . nianie przez p r a w a p o m i j a z z a ł o ż e n i a specyficzne cechy danogo r a l i z m s t a n o w i b o w i e m conditio sine qua non wszelkiej wiedzy zjawiska zgłaszającej traktując je j a k o „nieistotne", „naddane", „irrole- w a n t n e " . W t y m sensie „ n i e k o m p l e t n o ś ć " tego rodzaju w y j a ś ­ n i a n i a jest nie do u n i k n i ę c i a , a l b o w i e m w p r z y p a d k u p r ó b y w y - 43 Teoretyczny pretensje do o b i e k t y w n o ś c i oraz jost plu­ najbardziej zgodny z h u m a n i s t y c z n y m p o g l ą d e m na ś w i a t . Parafrazując s ł o w a Lovi-Straussa m o ż n a p o w i e d z i e ć , iż na 153 �p e w n y c h otapuch b a d a ń n a u k o w y c h jest p o s t a w ą z d r o w ą u w a ż a ć , -hermeneutyczno s p e ł n i a j ą --• j a k j u ż w s p o m n i a ł e m — w a r u n k i żo p r z y d a n y m stanie w i e d z y t y l k o jedna interpretacja m o ż o przedstawiane a l t e r n a t y w n y m t e o r i o m , z p u n k t u widzenia zasad w ł a ś c i w i e z d a w a ć s p r a w ę zo w s z y s t k i c h zjawisk p o d l e g a j ą c y c h p l u r a l i z m u epistemologicznego. S ą one b o w i e m : b a d a n i u . B ł ą d polega na rezygnacji z u s i ł o w a ń 1 niezgodne w dziedzinach, w k t ó r y c h się p o k r y w a j ą . do p r z e z w y c i ę ż e n i a Wracając tego. zmierzających 44 kładowo: strukturaliści wyjaśniają do „ e t n o l o g a - k a r y k a t u r z y s t y " — uznającego za (Przy­ t o , co znane przez t o , co nieznane; c z y l i t o , co b e z p o ś r e d n i o dane t ł u m a c z ą t y m , co t y l k o i s t o t n ą dla b a d a ń sferę s o c j o k u l t u r y , a k c e p t u j ą c e g o naturalis- ,,obsorwowalno", t z n . u k r y t e g ł ę b o k o p o d w a r s t w ą fenomenal­ t y c z n y ideal n a u k i i model w y j a ś n i a n i a nomologicznego — oraz n ą . H e r m e n e u c i n a t o m i a s t s p r o w a d z a j ą , t o , co nieznane „ o t n o g r a f a - p o r t r o c i s t y " — b a d a j ą c e g o i d i o k n l t u r ę i nie t r a k t u j ą ­ tego, eo znane, a w i ę c dane w d o ś w i a d c z e n i u b e z p o ś r e d n i m ) ; cego n a u k i j a k o p r z e d s i ę w z i ę c i a nomototyeznego — m o g ę teraz 2 n i e w s p ó ł m i e r n e — o p e r u j ą systemami p o j ę c i o w y m i , k t ó r e s ą s t w i e r d z i ć , żo s ą t o postaw3' r ó w n o w a ż n e p o d r ó ż n y m i w z g l ę d a m i , 46 wzajemnie n i e r e d u k o w a l n e . a w i ę c a l t e r n a t y w n e . Te dwa, s p o ś r ó d w i e l u m o ż l i w y c h p o d e j ś ć W t y m u j ę c i u postawa zapatrzonego w y ł ą c z n i e w s o c j o k u l t u r ę do badania k u l t u r y , c e c h u j ą się d i a m e t r a l n y m p r z e c i w i e ń s t w e m : ,, e t n o l o g a - k a r y k a t u r z y s t y " jawi l e ż ą c y c h u ich podstaw p r z e s ł a n e k t e o r e t y c z n y c h , w y z n a w a n y c h swojogo postawy wizji potwierdzają n a u k i oraz samych koncepcji k u l t u r y jako przedmiotu do zaprzeczenia s i ę one — się j a k o tlo konstytutywne „etnografa - portrecisty": wzajemnio i wzajomnio sobie przeczą. b a d a ń . E g z e m p l i f i k a e j ą o w y c h postaw w naukach etnologieznych S ą d z ę , że ł ą c z n e stosowanie t y c h d w ó c h postaw p o z w o l i ł o b y n a d n i a dzisiejszego s ą orientacje strukturahio-somiotyczna i fono- uwydatnieni*! t r u d n o ś c i z w i ą z a n y c h z k a ż d ą z n i c h z menologiczno-hermeneutyczna, rozumiano j a k o pewno całościowe i j e d n o c z e ś n i e d o s t a r c z y ł o b y ś r o d k ó w do i c l i r o z w i ą z a n i a . oraz w z g l ę d n i e s p ó j n e formacjo i n t e l e k t u a l n e . osobna O p o w i a d a m się w i ę c za stworzeniem w naukach etnologiez­ W k o n t e k ś c i e tego, co z o s t a ł o powiedziano, w i d a ć w y r a ź n i e , n y c h takiego p a r a d o g m a t u , dla k t ó r e g o charakterystyczna b y ł a b y żo toczony n i e g d y ś na ł a m a c h czasopism etnograficznych s p ó r postawa p a r a d o k s a l n a , p o m i ę d z y z w o l e n n i k a m i o b u t y c h postaw ( L . S t o m m ą i Z . Bone- niacji przeciwieństw; p o l e g a j ą c a na r ó w n o c z e s n e j bezpośrednim zderzeniu dwóch afirstron d y k t o w i c z o m ) , ze w z g l ę d u n a b r a k n i o z b ę d n e g o w t y m colu s p r z e c z n o ś c i — w s p ó l w y s t ę p u j ą e y c h i r e l a t y w i z u j ą c y c h się wza­ consensus o m n i u m — m . i n . w s p ó l n i o a k c e p t o w a n y c h r e g u ł za­ jemnie — p o m i ę d z y k t ó r y m i nie m o ż e b y ć m e d i a c j i . 45 dowalającego wyjaśniania — jest 4 7 Najbardziej ś w i a d o m e stanowisko s a n k c j o n u j ą c e t ę p o s t a w ę nicrozstrzygalny. Obydwie m e t o d y s ą w równym s t o p n i u naukowo — o c z y w i ś c i e t y l k o w ra­ formułował m a c h akceptowanego przez siebie i d e a ł u n a u k i — i empiryczno. p o r s p o k t y w i z m u n a u k i ora.z dialogiczności m y ś ł o n i a . równoczesnej deprecjacji postawy k o n k u r e n c y j n e j , w y n i k a ć wynika m o ż e j e d y n i o z c z y n n i k ó w estetycznych, psychologicznych czy i uwzględnienia ideologicznych, a nie stricte metodologicznych. ności, k t ó r e u m y k a j ą strukturalno-semiotyczne oraz fonomenologicznoI' R Z I W . T a t a r k i e w i c z , Historia filozofii, t . 1.11, Warszawa 1959, s. 396 .1. B r o n o w s k i , Źródła wiedz// i wyobraźni. Warszawa 1984, в. 50 L . u r n B e r t a l a n f l y , Ogólna teoria systemów. Podstawy, rozwój, zastosowanie. Warszawa 1984, s. 231 z o b . : K . R . Popper, The Logie of Scientific Diseoci ry, L o n d o n 1959, s. 107 et passim ( w y d . p o l s k i e : Logika odkrycia na iikoirego. Warszawa 1077) z o b . : W . W h c w o l l , Philosophy aj Induetire Scicn-v. L o r d o n 1940, s. 39—49 * n p . E . Cassircr zdecydowaniu p r z e c i w s t a w i a ł s;ę tezie nol n i n a ł i s t y c z n e g o e m p i r y z m u , p r z y z n a j ą c e j piorwot.ność logiczną w poznaniu elementarnym wrażeniom, k t ó r e jakoby miały b y ć n a s t ę p n i e konstruowane w c a ł o ś ć . p o r . : A . Sehutz, Potoczna i naukowa interpretacja ludzkiego działania, ( w : ) Kryzys i schizma, 1, Antyscjcntystyczne tendencje w socjologii współczesnej, W a r s z a w a 1984, s. 139 u . T.S. K u l m , Struktura rewolucji naukowych. Warszawa 1968, s. 137 i 129 t a m ż e , s. 137 z o b . : P . l v . Feyorabend, Jak być dobrym empirystaj, W a r ­ szawa 1979, t e g o ż , Again"/, Method, Outline of Anarchistic Theory of Knowledge. L o n d o n 1975 per.: Fe\ r r a b e n d , Jak być..., s. 227 n . \ V . Z o n n , Nauka a sztuka ( I I , Naiwny pitagureizm) ( w . ) W . Z o n n , A . F i n k e l s z t c i n , 0 nauce. Warszawa 1977, s. 1 0 1 ; p o r . t a k ż e : B r o n o w s k i , Źródłu..., s. 10(5 n . P. Medewer, Tła; Suture of Knowledge, ( w : ) The, Encyklopedia of Ignorance, Pergamon Press 1977, s. 15 ( c y t . za: J . Ż y c i ń s k i , Język i metoda, K r a k ó w 1983) p o r . : B r o n o w s k i , Żródla.... s. 130 p o r . : A . W . Gouldner, Tcorel.yczicy kontekst socjologii ( w : ) Kryzys i. schizma, s. 112 n . E . Sapir, Kultura, język, osobowość. W a r s z a w a 1978, s. 89 p o r , : S. A m s t e r d a m s k i , Między historią a metodą. Spory o racjonalność nauki, W a r s z a w a 1983, s. 92, 118 n . t a m ż e . s. 26 n . z o b . : A . K l o s k o w s k a , Kultura masowo. Krytyka, i obrona, Warszawa 1980; t e j ż e , Z historii i socjologii kultury, Warszawa 1009; t e j ż e , Socjologia kultury. Warszawa 1984 K l o s k o w s k a , Kultura musowo..., s. 40 tamże S. Czarnowski, Kultura ( w : ) Dzieła, i I . Warszawa 1956, s. 13 a 3 4 5 7 8 9 1 0 I I 1 2 1 3 1 4 1 5 1 6 1 7 1 8 1 9 2 0 2 1 2 2 ją również koncepcje Propozycja zajęcia postawy paradoksalnej w badaniach n a d kulturą Metody alo w y r a ż a j ą 4 8 Opowiedzenie się po stronie k t ó r e g o ś ze stanowisk poznawczych, przy Feyorabend, chęci zo złożoności zjawisk społeczno-kulturowych wielorakich a s p e k t ó w ludzkiej działal­ zdogmatyzowanym teoriom, absolutyzu­ j ą c y m swoje p a r t y k u l a r n e p e r s p e k t y w y . P I S Y 2 3 t a m ż e , s. 20 t a m ż o , s. 15 t a m ż e , s. 14 t a m ż e , s. 23 nie ulega w ą t p l i w o ś c i , żo t a k i o p o j m o w a n i e k u l t u r y jest wytworem określonych w a r u n k ó w społeczno -historycznych; por.: A . W . Gouldner, Teoretyczny kontekst..., s. 123 p o r . : J . K m i t a , Szkice z teorii poznania naukowego, W a r ­ szawa 1976. s. 20 n . p o r . : A m s t e r d a m s k i , Między historią..., e. 47 n . L . S t o m m a , Determinanty polskiej kultury ludowej XIX wieku, „ P o l . Szt. L u d . " , R . X X X I I I , 1979 n r 3, s. 131 p o r . : C. Levi-Strauss, Smutek tropików, Warszawa 1964, s. 51 A . K ę p i ń s k i , Schizofrenia, Warszawa 1974, s. 49 z o b . : O. Levi-Strauss, Antropologia strukturalna, Warszawa 1970, s. 4S2 u . ; t e g o ż , W prowadzenie do twórczości Marcela Maussa, ( w : ) „U. Muuas, Socjologia i antropologia, Warszawa 1973. s. L V I I M . de U n a r u u n o , O poczuciu tragiczności życia wśród ludzi i wśród narodóie, K r a k ó w — W r o c ł a w 1984, s. 168 Sapir, К u Hura..., s. 149 p o r . : Levi-Strauss, Antropologia..., s. 465; t e g o ż , Wprowa­ dzenie..., s. X X X ; B . Suchodolski, Wstęp ( w : ) Levi-Strauss, Antropologia.... s. 46 n . p o r . : A m s t e r d a m s k i , Między historią..., s. 47 n . p o r . : G . W . Hegel, Fenomenologia ducha, Warszawa 1963, s. 172 n . p o r . : Ż y c i ń s k i , Język..., s. 6 n . t a m ż o , s. 212 n . p o r . : v o n B e r t a l a n f f y , Ogólna..., s. 116 n . Feyorabend, Jak być..., s. 41 t a m ż e , s. 25 п . , 47 п . , 108 п . p o r . : Levi-Strauss, Antropologia..., s. 154 zob.: Z . B e u e d y k t o w i c z , O niektórych zastosowaniach metody fenomenologicznej w studiach nad religią, symbolem i kulturą, „ E t n o g r a f i a Polska", t . X X I V , z. 2, s. 9—47; L . S t o m m a , Magia dzisiaj. Ituzicażaniu. o metodzie, „ P o l . Szt. L u d . " , R . X X X I I , 1978 nr 3—4, s. 136 n . 2 4 2 5 2 6 2 7 2 8 2 9 3 0 3 1 3 2 3 3 3 4 3 5 3 6 3 7 3 8 3 9 4 0 4 1 4 8 4 3 4 4 4 5 4 6 4 z o b . : Feyerabond, Jak być..., ' p o r . : l v . P o m i a i i , Człowiek s. 68, 81 u . 4 e s. 133 n . pośród rzeczy, Warszawa 1973, z o b . : W . B i b l e r , Myślenie jako dialog, Warszawa J . L i t w i n , Nieokreślenie i człowiek, Warszawa 1976 1982; �Czesław Robotycki KLEJNOT I REKLAMA 1 Możliwości m e c h a n i z m ó w m i t y z u j ą c y c h d z i a ł a j ą c y c h w k u l ­ tego m o ż o b y ć p l a k a t Tub grafika książkowa. Równoczośnie R o l a n d a Ba.rthes'a, nieograniczone. jednak w i n n y c h j o j g a ł ę z i a c h k r ó l u j e u r z ę d o w o zatwierdzona T o w a r z y s z ą c y m i t y z a c j i proces degradacji i przeniesienia z n a c z e ń b y l e j a k o ś ć , zła k o m p o z y c j a , brudno k o l o r y , niski poziom w y k o ­ (Barthes'a słowo skradziono i z w r ó c o n o ) d o t y c z y ć m o ż e k a ż d e g o nania i b r a k p o m y s ł ó w na opakowania, n a l e p k i , z n a k i firmowe, turze masowej są, wodlug elementu kultury. 1 To zuaue tezy o d n o s z ę j u ż na wstępie, d r u k i reklamowe i t p . S t ą d m o ż e m a m y n o w ą „ g r a f i c z n ą " p o l s k ą u p r z o d z a j ą c inno interpretacjo, do s z c z e g ó l n y c h z n a k ó w , k t ó r e s p e c j a l n o ś ć : „ e t y k i e t ę z a s t ę p c z ą " oraz a m a t o r s k i kicz. c z ę s t o w y k o r z y s t u j e się w r ó ż n y c h rodzajach g r a f i k i u ż y t k o w e j . w y n i k a j ą c e z takiej s y t u a c j i nie są. s p r a w ą b ł a h ą . Granico togo Wnioski M y ś l ę o herbach w ich formie poprawnej heraldycznie lub w w y ­ co estetyczne s ą p ł y n n o . Nie b ę d z i e m y n i g d y p e w n i co myślonej k s z t a ł t u j e zbiorowy gust, galerie s z t u k i czy codziorme otoczenie stylizacji. Występują r o z m a i t y c h w y r o b ó w , na one w nieprzeliczonej opakowaniach, e t y k i e t a c h , masie szyldach i formy użytkowe. lopioj 3 i w r e k l a m a c h . W bogatej, t a k zwanej europejskiej k u l t u r z e kon­ Polska z l i t e r y p r a w a i p r a k t y k i s p o ł e c z n e j jest p a ń s t w e m sumpcyjnej dobra materialne są t ą sferą z e w n ę t r z n o ś c i , o k t ó r ą e g a l i t a r n y m . J u ż k o n s t y t u c j a m a r c o w a (1921) pierwsza w odro­ p o d p r e s j ą m o d y stale się zabiega, b o w i e m posiadanie n o b i l i t u j e . d z o n y m p a ń s t w i e w a r t y k u l e 96 s t a n o w i ł a , iż p a ń s t w o polskie nie W sferze t a k i c h z a c h o w a ń herby na w i e l u p r z e d m i o t a c h z n a c z y ć b ę d z i e u z n a w a ł o ż a d n y c ł i h e r b ó w , t y t u ł ó w i p r z y w i l e j ó w dzie­ m o g ą p o s t a w ę n a z y w a n ą w literaturzo fachowej „ m i e ć j a k o b y ć " . P o r z u c a j ą c europejski w y m i a r zjawiska r o z o j r z y j m y się w o k ó ł dzicznych. siobio. Z mojej k r a k o w s k i e j p e r s p e k t y w y z a u w a ż y ł e m na p r z y k ł a d : niem wina owocowe, m a r k o w e nazwane Radwan państwa Lubicz. Poraj, Spotkalom Nowina, też Dołęga. restauracje i Lcliwa, sos p i k a n t n y z zawołaniom w nazwie: Polskie g o d ł a rodowe p o j a w i a j ą się też w k o m p o z y c j a c h d r u k ó w r e k l a m o w y c h , na opakowaniach i na naklejkach. 2 Wykorzystywanie wzorców rodzimej heraldyki to w skali polskioj s z t u k i i obyczaju sprawa marginesowa, p r o ­ p o n u j ę j e d n a k nie t r a c i ć jej z oczu i p r z y j r z e ć się z j a w i s k u bliżej Najnowsze przekształcenia egalitarystyczno, które d o k o n a ł y się formalnio i p r a k t y c z n i e po r o k u 1945 w r a z z nasta­ demokracji ludowej, stanowego. W i e l u zlikwidowały badaczy ostatecznie relikty dostrzega j e d n a k wciąż pewien h i s t o r y c z n y fenomen, s t w i e r d z a j ą c , że w sferze obyczajo­ wej wo współczesnym ludowym państwie przetrwały pewne w z o r y k u l t u r y s z ł a c h e c k i o j . S p o ł e c z n ą b a z ę ich istnienia t w o r z ą dzisiaj przedstawiciele w s z y s t k i c h środowisk bez względu na w a r s t w o w ą g e n e a l o g i ę . S ą to na t y l e w a ż n e części s k ł a d o w e p o l kiego othosu, żo ten etnologiczny f a k t c h ę t n i e e k s p o n u j ą i roz­ w k o n t e k ś c i e p e w n y c h osobliwości s t a ł e obecnych w naszej k u l ­ ważają turze. D w i e z t y c h o s o b l i w o ś c i trzeba n a j k r ó c e j , c h o ć b y , o m ó w i ć , obyczaju i dzisiaj p r o b l e m m a bardzo b o g a t ą l i t e r a t u r ę . * historycy, historycy literatury, socjologowie, znawcy b o w i e m s ą one w a ż n e dla sygnalizowanego t u p r o b l e m u . Jedna D o ł ą c z o n e t u p r z y k ł a d y i l u s t r u j e o b y d w i e o m ó w i o n e osobli­ d o t y c z y k u l t u r y plastycznej w naszym k r a j u , druga — t r a d y c j i . w o ś c i . W p r z y p a d k u w i n a b i a ł e g o , owocowego, m a r k o w e g o ( i l . 3) Grafika użytkowa w niektórych dziedzinach reprezentuje w Polsce bezspornie w y s o k i p o z i o m profesjonalny a p r z y k ł a d e m s t y l i z o w a n y rysunek g ł o w y w h e ł m i e z p r z y ł b i c ą n a t l e sztandaru w białoozerwoną szachownicę jednoznacznie o d w o ł u j e się do 155 �3 rycersko-szlacheckiej t r a d y c j i . Całość w oryginale u t r z y m a n a jest bliżej n i e o k r e ś l o n e g o „ w y r o b u w d a w n y m s t y l u " oraz w t o n a c j i b i a l o - r ó ż o w e j i czerwonej z c z a r n y m l i t e r n i c t w e m . r e k l a m u j ą c e g o warsztat u s ł u g o w y ( i l . 6 i 7) p o s ł u ż y l i się w k o m ­ Przepisu na p i k a n t n y sos p o l s k i o nazwie herbowego g o d ł a afisza Lubicz p o z y c j i p o p r a w n y m i heraldycznie h e r b a m i p o l s k i m i . P o z o s t a ł e nie z n a l a z ł e m a n i w k s i ą ż k a c h k u c h a r s k i c h warszawskiej L u c y n y elementy k o m p o z y c j i t o r ó w n i e ż polska wspomniana o s o b l i w o ś ć . Cwierciakiewiczowej i w galicyjskiej M a r i i Monatowej a n i t e ż N a o p a k o w a n i u jest n i ą rozmazany m o t y w k w i a t o w y n i e o k r e ś l o ­ w „ s t a r o p o l s k i e j k u c h n i " . E t y k i e t a skomponowana jest z b a r w nej b a r w y „ r z u c o n y " na czarne t ł o . Afisz r e k l a m o w y jest d w u - stosowanych w polskiej heraldyce: srebrnej, czerwonej i niebies- b a r w n y . Czarny d r u k i rysunek umieszczono na j a s n o z i e l o n y m skiej. W s t ę g a z n a z w ą sosu n a w i ą z u j e f o r m ą do w s t ą g z dewizami p o d ł o ż u . T a k z w a n y „ s e l e d y n " t o b a r w a kanoniczna w Polsce, h e r b o w y m i ( i l . 5). Technicznie lepiej dopracowana ś w i a d c z y j a k b y j a k m o ż n a b y s ą d z i ć s p o g l ą d a j ą c na t y n k i i ś c i a n y w mieszkaniach, o s w o i m polsko-zagranicznym zapleczu. A u t o r z y k l a t k a c h schodowych, u r z ę d a c h i gabinetach. opakowania I I . 1. R e k l a m a p i w a z Niemiec Z a c h o d n i c h , z herbem k s i ą ż ę c y m ; i l . 2, 3. W z o r y zatwierdzone u r z ę d o w o I I . 4. Opakowanie szwajcarskiej c z e k o l a d y ; i l . 5. P r o d u k t f i r m y polonijno-zagranicznej 'Scbokr Maurtnus Ałpenrahm-Nue-Scho!«?iatJc, 156 �N o w o k o n t o k s t y , w k t ó r y c h u ż y t e z o s t a ł y herby l u b i c h n a z w y nio n a w i ą z u j ą do polskiej t r a d y c j i . W p r z e s z ł o ś c i sposoby wania herbu b y ł y gwarantowane przywilejami obwarowane p r a w o m . R o z w ó j o d n a j d u j e m y we w s p ó ł c z e s n o ś c i , k i e d y m ó w i się o inteligencji, uży­ postawach l u b charakterze n a r o d o w y m P o l a k ó w . Z j a w i s k a te s ą i rygorystycznie d u ż o trwalsze n i ż prawno regulowania u s t a n a w i a j ą c e l u b z n o s z ą c e i stosowanie w p r a k t y c e odpo­ w i e d n i c h „ k o n s t y t u c j i " — j a k nazywano k i e d y ś postanowienia przywileje społeczne. 5 H e r b b y ł z n a k i e m t o ż s a m o ś c i . H e r b y polskio w s k a z y w a ł y na sejmów — strzegących stanowych przywilejów i odrębności w y ­ z w i ą z k i rodowe. J e d n y m horbem p o s ł u g i w a ł o się n a w e t tworzyły dziąsiąt rodzin. M o t y w y godeł b y ł y w większości z czasem b o g a t ą obyczajowość, hierarchię wartości i n o r m y — c z y l i t o , co n a z y w a się ethosem szlacheckim. H i s t o ­ r y c y nieraz p r ó b o w a l i z r e k o n s t r u o w a ć t e n ethos n a kilka- pochodzenia 6 r o d z i m e g o . T e n r o d o w y charakter h e r b ó w oraz s p o s ó b i c h u ż y c i a podstawie j a k i z a c h o w a ł się w sztuce (ozdoby architektoniczno, p o r t r o t y , odpowiednich ź r ó d o ł i l i t e r a t u r y . M i s t r z e m w t e j m a t e r i i b y ł r z e ź b a , n a g r o b k i ) z d e c y d o w a ł y , ż e s t a ł y się one c z ą s t k ą h i s t o r i i . J a n S t a n i s ł a w B y s t r o ń i w s p ó ł c z e ś n i e i d ą c y jego t r o p a m i Janusz Ale s ą dziedzictwem szczególnym. T a z b i r . A u t o r z y ci wskazali na c h a r a k t e r y s t y c z n y s p o ł e c z n y r y s czesnym kultury szlacheckiej. herby pozostały jako znaki, k t ó r y c h treść została chodziło o stale zabiegi szlachty b y z a c h o w a ć w społeczeństwie. W postawionej Praktyka t u kwestii społeczna heraldycznej swoją pozycję weryfikowała jednak u s t a w o d a w s t w o . W relacjach m i ę d z y w a r s t w o w y c h , j a k w k a ż d y m braku znajomości P r z y powszechnym heraldyki (szezegółowogo współ­ kodu) zapomniana. Z a c h o w a ł y n a t o m i a s t p e w n ą f u n k c j ę oznaczania — s t a ł y się one emblematami historii lub historycznośei. R e k l a m a k o r z y s t a z p e w n y c h c h w y t ó w r e t o r y c z n y c h (meta­ s p o ł e c z e ń s t w i e , t a k ż o i w p o l s k i m , d o c h o d z i ł o p r z e c i e ż przez w i e k i fora, m e t o n i m i a ) . Przekaz do m u s i m i e ć p o j ę c i o w o u c h w y t n e znaczenie — pisze jeden ze zna­ sytuacji konfliktowych powstałych na różnym tle — od reklamowy musi być semantyczny, gospodarki po w y z n a n i e . P o j a w i a ł y się n o w e w a r s t w y s p o ł e c z n e , nych autorów. w z r a s t a ł o przechodzenie etykieta) możo b y ć k a m u f l a ż e m , przesadą, m i m i k r ą . l u d z i ze s t a n u do s t a n u . K a ż d a sytuacja prawna strzegąca barier s p o ł e c z n y c h r o d z i ł a ich to obchodzenia. Budziło u s t a w o d a w c z ą , co p r o w a d z i ł o kolejną szlachecką więc sposoby inicjatywę do p o s t a n o w i e ń s p o ł e c z n i e niere­ 7 Reklamowy zewnętrzny wystrój (opakowanie, 8 Przykłady polskiej g r a f i k i u ż y t k o w e j s t o s u j ą c e j h e r b y l u b ich n a z w y j a k o elementy kompozycyjne podlegają t y m ogólnym H i s t o r y c z n o ś ć polskiego h e r b u w ł ą c z o n a w szeregi prawidłom. semantyczne a l i s t y c z n y c h a coraz bardziej s z c z e g ó ł o w y c h . P r a w o r e g u l o w a ł o d e g r a d u j ą c e j k u l t u r y masowej ł a t w o o s i ą g a p o z i o m b a n a ł u w y ­ w i ę c n a w e t f o r m y u b i o r u , z a k a z y w a ł o szlachcie o k r e ś l o n y c h za­ r a ż o n y , na p r z y k ł a d , w j ę z y k u p o t o c z n y m n a z w ą w o d ó w i c z y n n o ś c i (handel, r z e m i o s ł o ) , m ó w i ł o o utracie k l e j n o t u , Leliwa". dziedziczeniu o b c y c h t y t u ł ó w i t d . Postanowienia t a k i e p r a k t y k a życiowa zamieniała w s z c z e g ó ł obyczajowy, l i t e r a t u r ę , folklor i n o r m y p o s t ę p o w a n i a , k t ó r o w specyficznych przetworzeniach „ j a b c o k —• P o z o s t a j ą c p r z y tej s k r o m n o j ilości p r z y k ł a d ó w , k t ó r o zgro­ m a d z i ł e m j a k o s y g n a ł zjawiska, u m y ś l n i o p o m i n ą ł e m „importy' — t o jest h e r b y i i c h stylizacje niepolskie z n a j d u j ą c e się na przed 11. 6. Opakowanio w y r o b u f i r m y r z e m i e ś l n i c z e j „ w d a w n y m s t y l u " ; i l . 7. P r y w a t n a , a m a t o r s k a r e k l a m a u s ł u g r z e m i e ś l n i c z y c h >Dohr/,e wiedzieć [ by skor/yslu< << • o"•"•> "o i siei ilp. ttmph, кетчп • t * « w » e ~ - •*><•»<><» IJXTO, О,- , . 1 Л ><тщЛ W|W»kj« * " A r i e t o * wlavipck » po«wn»»r<*> «XI ll*«em,- «>ub РЯГМН'К* i piu.,.4jbie<slw itjHl|№til»it||Ut» >* toś««* *8(«!iKKh SPECJALISTYCZNY Z A M AD USŁUO М ! Ш К А № 0 » У С Н ADAM KAROL KOCZANOWSKI u l ^ w U m i l w g t 4 (kdo KooMtiiritwjJ JGtCSZENIA W GODZINACH i . . Z. 7Ш.П • 31-127 O D 10.00 D O 18.08 1 MO 157 �I m i o t a c h p o c h o d z ą c y c h z t a k zwanego „ z a c h o d u " . T y c h jest t a k w t y m w t ó r n y m u ż y c i u m o ż e też b y ć z n a c z ą c e w ś w i e t l e polskiej wiele, ż e t r u d n o jo zliczyć. Ł a t w i e j tradycji. funkcję też p r z y p i s a ć im oznaczania dobrogo g u s t u u ż y t k o w n i k a , l u b wtórną wysokiej j a k o ś c i w y r o b u . T o , żo t a k niewiolo r o d z i m y c h h e r b ó w pozostaje W s z y s t k i o te kwestie ledwo t u d o t k n i ę t e wymagają n a m y s ł u etnologa w s p ó ł c z e s n o ś c i , b ę d z i e w i ę c c z y m zapełniać n u m e r y „ S z t u k i L u d o w e j " — jeżeli redakcja p o z w o l i . P R Z Y P I S Y 1 R o l a n d Barthes, Mit dzisiaj (w:) t e g o ż a u t o r a , Mit i znak — w y b ó r e s e j ó w , Warszawa 1970, s. 30—49 J a k w i a d o m o w heraldyce polskiej o b o k znamienia wzroko­ wego (godła i k l e j n o t u ) w y s t ę p o w a ł r ó w n i e ż znak s ł u c h o w y - — z a w o ł a n i e . Z o b . n p . Słownik terminologiczny sztuk pięknych, red. Stofan K o z a k i e w i c z , Warszawa 1976, s. 174—177 Zobacz na ten t e m a t na p r z y k ł a d : P i o t r K r a k o w s k i , O sztuce nowej i najnowszej, Warszawa 1984; A l i c j a K u c z y ń s k a , Wzory modne w życiu codziennym, Warszawa 1983; Reno K o e n i g , Potęga i urok mody, Warszawa 1979 * Janusz Tazbir, Kultura szlachecka — struktura i wzorce oby­ czajowe, (w:) Narodziny i rozwój nowoczesnej kultury polskiej, W r o c ł a w 1976, s. 9—36; t e n ż e , Kultura szlachecka w Polsce, Warszawa 1978; Swojskość i cudzoziemszczyzna w dziejach kultury polskiej (pr. zb., red. Zofia Stofanowska) W a r s z a w a 1973; Tradycje szlacheckie w kulturze polskiej (pr. zb., red. Z o f i a Stefanowska), Warszawa 1976. Zobacz t e ż prace K a z i m i e r z a W y k i , J a r e m y 2 3 Pot.: Maciszewskiego, Tadeusza Ł e p k o w s k i e g o , Bohdana Cywińskiego i wielu innych. Jerzego Jedlickiego, 5 Jan S t a n i s ł a w B y s t r o ń , Dzieje obyczajów w dawnej Polsce, t . 1 i 2, Warszawa 1976; Janusz Tazbir, prace cytowane w y ż e j ; J ó z e f C h a l a s i ń s k i , Społeczna genealogia inteligencji polskiej, Warszawa 1946. W a r t o w t y m miejscu p r z y p o m n i e ć t a k ż e z b i ó r z n a k o m i t y c h e s e j ó w o g ł o s z o n y c h w t o m i e : Polaków portret własny, (red. Marok R o s t w o r o w s k i ) , K r a k ó w 1979, w y d a n y j a k o suple­ m e n t do w y s t a w y p o d t a k i m s a m y m t y t u ł e m . 6 D z i a ł o się t a k w p r z e c i w i e ń s t w i e do t r a d y c j i zachodnio­ europejskiej, gdzie k a ż d a rodzina m i a ł a s w ó j herb. Z o b . Gert Oswald, Lexikon der Heraldik, L e i p z i g 1984, s. 310, h a s ł o : Połnische Heraldik. 7 Giłlo Dordles, Człowiek s. 242—243 8 t a m ż e , s. 284—287 Z. Pijak zwielokrotniony, Warszawa 1973, � https://zbiory.etnologia.uw.edu.pl/files/original/1b72ecead7a5926ec0ed37814fae7b9d.pdf 6a41dbe5d66925fec7e160025792f560 Dublin Core The Dublin Core metadata element set is common to all Omeka records, including items, files, and collections. For more information see, http://dublincore.org/documents/dces/. Title A name given to the resource Polska Sztuka Ludowa - Konteksty Text A resource consisting primarily of words for reading. Examples include books, letters, dissertations, poems, newspapers, articles, archives of mailing lists. Note that facsimiles or images of texts are still of the genre Text. Dublin Core The Dublin Core metadata element set is common to all Omeka records, including items, files, and collections. For more information see, http://dublincore.org/documents/dces/. Relation A related resource oai:cyfrowaetnografia.pl:publication:3220 Date A point or period of time associated with an event in the lifecycle of the resource 1987 Identifier An unambiguous reference to the resource within a given context oai:cyfrowaetnografia.pl:3017 Title A name given to the resource Bratanki / Polska Sztuka Ludowa - Konteksty 1987 t.41 z.1-4 Description An account of the resource Polska Sztuka Ludowa - Konteksty 1987 t.41 z.1-4, s.164-166 Creator An entity primarily responsible for making the resource Kroh, Antoni Language A language of the resource pol. Publisher An entity responsible for making the resource available Instytut Sztuki PAN Format The file format, physical medium, or dimensions of the resource application/pdf PDF Text Text capture metadata for PDF documents Text Antoni Kroh BRATANKI Szwendam się po S ł o w a c j i , naiaioj l u b bardzioj systematycznie, w i e d z i a ł w s p o s ó b wiolcc c h a r a k t e r y s t y c z n y : „ N i e b r o ń i c h , bo od dwudziestu k i l k u l a t . Z j e ź d z i ł e m ton k r a j autostopom, rowo- nie rozumiesz w c z y m rzecz. W y , Polacy, lubicie W ę g r ó w , bo ich kilo­ nio znacio. N i e z a z n a l i ś c i e ich na w ł a s n e j s k ó r z e . " Tymczasem m e t r ó w p i e c h o t ą . P a r ę r a z y w y j e ż d ż a ł e m t a m za p a ń s t w o w o pio- rem, t r o c k o na nartaoh, samocbotlami p r z y j a c i ó ł , sporo k t o ś , c h c ą c z a ł a g o d z i ć n a s t r ó j , z a i n t o n o w a ł czardasza. Ś p i e w a l i ś ­ n i ą d z o — j a k o etnograf i j a k o t ł u m a c z ich prozy. M i a ł e m t a m m y c h ó r e m , j a k to jest p r z y j ę t e w tamtejszych lokalach i z n o w u znajomych z n a j r ó ż n i e j s z y c h k r ę g ó w . W czasach, g d y w y j a z d do b y ł o dobrze. W ogóle S ł o w a c y bardzo p i ę k n i e ś p i e w a j ą . Czardasz C z e c h o s ł o w a c j i n i e s t a n o w i ł takiogo p r o b l e m u j a k obecnie, b y ł e m b y l , w przekonaniu gospodarzy, absolutnie s ł o w a c k i — alo t ę d o ś ć o s ł u c h a n y z r ó ż n y m i s ł o w a c k i m i d i a l e k t a m i , a sam m ó w i ł e m z ł o ś l i w ą u w a g ę z a c h o w a ł e m j u ż dla siebie. na tyle biegle, że b r a l i m n i o za swojaka. S t a r a ł e m się w ó w c z a s Potem s z l i ś m y n o c n ą B r a t y s ł a w ą , o d p r o w a d z a l i ś m y k o l e ż a n k i , p r o w o k o w a ć r o z m o w y na t e m a t y polskie, b y o g l ą d a ć m ó j k r a j mieszkające w domu akademickim i m . A . Suworowa; odrobinkę z b o k u , oczyma s ą s i a d ó w . Z takiej p e r s p e k t y w y w i d z i się nie­ w y p i l i ś m y , w i ę c s n u ł e m g ł o ś n e dywagacjo, j a k b y to b y ł o , g d y b y k i e d y rzeczy z d u m i e w a j ą c o , a ż człowiek n i o w i o , czy ś m i a ć s i ę , nasz warszawski a k a d e m i k p r z y u l . L u d w i k a K i c k i e g o n a Pradze ezy z ż y m a ć . TJczucio n i e p o r ó w n y w a l n e z n i c z y m . t a k ż o b y l i m i e n i a Suworowa, ale k t o ś p o w i e d z i a ł m i z u p e ł n i o G d y b y m teraz m ó g ł p o s t a w i ć na stole j a d ł a i n a p i t k i , k t ó r y m i m n i o w c i ą g u t y c h dwudziestu p a r u lat na Słowacji wj'dalbym u c z t ę , nio g o r s z ą od niejednego s ł u s z n i e , ż e b y m b y l cicłio. ugoszczono, g ó r a l s k i e g o wosola. ' l a k o t o , na swój p r y w a t n y u ż y t e k , p r z e s u n ą ł e m o kilkaset k i l o m e t r ó w na p o ł u d n i e g r a n i c ę terenu, gdzio b y ł e m u siebie w domu. Mój przyjaciel W ę g i e r , r ó w n i e ż humanista, z r e s z t ą c z ł o w i e k wybitnie królów węgierskich; Koszyce to koronacyjne Kassa, B a r d i ó w — B a r t fa, a cala S ł o w a c j a — t o dla niogo zwyczajnie g ó r n o W ę g r y . L e ż ą Słowaków t a m w grobach jego bliscy, s t o j ą t a m z a b y t k i — ś w i a d k o w i e jego bardzo wiele na t e m a t W ę g r ó w . Same najgorsze rzeczy. N i e zna­ n a r o d o w y c h d z i e j ó w . Istnienie narodu s ł o w a c k i e g o jest f a k t o m , W c i ą g u tego calogo czasu n a s ł u c h a ł e m się od lazł się, p r z y n a j m n i e j w m o i m t o w a r z y s t w i e , j a k i ś w s p ó ł c z e s n y k t ó r y m ó j w ę g i e r s k i p r z y j a c i e l w zasadzie p r z y j ą ł s ł o w a c k i Szwejk, k t ó r y s t w i e r d z i ł b y pojednawczo: „ n i e m o ś c i , bo cóż m i a ł r o b i ć , ale stara się tej informacji raczej nio każdy Madziar w i n i e n t e m u , że M a d z i a r " ; n a t o m i a s t i owszem, raz po złota m y ś l sapera W o d i c z k i : „krótko m ó w i ą c , M a d z i a r z y to h o ł o t a " . A jeżcłi k t ó r y ś W ę g i e r c z y m ś się w s ł a w i ł , zapewniano do wiado­ rozpowszechniać. raz, w n a j r ó ż n i e j s z y c h w a r i a n t a c h i kontokstach p r z e w i j a ł a się Po 1918, g d y z a w a l i ł y się madziarskio d ą ż e n i a mocarstwowe, a k r ó l e s t w o W ę g i e r z o s t a ł o drastycznie okrojono, t r a c ą c n i e m a l dwie trzecie swego t e r y t o r i u m na rzecz C z e c h o s ł o w a c j i , R u m u n i i , m n i e , żo z p e w n o ś c i ą nie b y ł to W ę g i e r : P e t ó f i m i a ł s ł o w a c k i c h J u g o s ł a w i i , a n a w o t Polski i A u s t r i i , dla n a r o d u r o d z i c ó w , K o s s u t h s ł o w a c k i e nazwisko ( k o ś ń t to w gwarach po- n a s t a ł y bardzo t r u d n e chwile. N a drzwiach m i e s z k a ń p o j a w i ł y się ł u d n i o w o s l o w a c k i c h k a p ł o n — cóż za pole do w s p a n i a ł y c h k o n ­ porcelanowo N i e ! N i g d y ! ) . W czasach stalinowskich wielo z nich w y t ł u e z o n o , — c h o r w a c k i i t d . I n t e r e s u j ą c o , że ludzie, k t ó r z y mnie o t y m prze­ wiele dla b e z p i e c z e ń s t w a pochowano, ale jeszcze n i e k i e d y m o ż n a konywali je z o b a c z y ć . Ł a t w o na t e n t e m a t d o w c i p k o w a ć , p a t r z ą c z b o k u ; (również historycy, etnografowio, literaci) zawszo, tabliczki nietrudno Rusinów, Rumunów, C h o r w a t ó w , S ł o w e ń c ó w , k t ó r z y z g o ł a nie p r a g n ę l i węgierskiej lepiej s ł y s z e ć . P r ó b o w a ł e m opieki i starali się spod niej u w o l n i ć , a skoro i m się to wreszcie ale Słowaków, N e m ! Soha!" ( N i e ! sili glos. Widocznie t o , co m ó w i l i , t a k i m się p o d o b a ł o , że chcieli parę razy d y s k u t o w a ć , racje „Nom! ilekroć rozmowa zeszła na W ę g r ó w , o d r o b i n k ę za bardzo podno­ nawet przedstawić z napisem węgiorskiego c e p t ó w ! ) , H u n y a d y b y ł R u m u n e m , Teleki t o r ó d serbski, Z r i n y i d a w a ł e m s p o k ó j . „ N i o rozumiesz, bo j e s t e ś P o l a k i e m " — m ó w i o n o u d a ł o , p ł a k a l i zo szczęścia. M o ż n a t a k ż e w y k a z a ć (post f a c t u m , m i w t a k i c h p r z y p a d k a c h i ton argument m n i e p r z e k o n y w a ł , bo naturalnie) n i e u c h r o n n o ś ć p r o c e s ó w h i s t o r y c z n y c h , k t ó r e dopro­ rzeczj-wiśeie nio r o z u m i a ł e m i r z e c z y w i ś c i e jestem P o l a k i e m . w a d z i ł y do u p a d k u h i s t o r y c z n y c h W ę g i o r . Na temat kultury w ę g i e r s k i e j w i e m niewiole, s t y k a ł e m się Co nie zmienia f a k t u , że w wiejskich gospodacli o d Tatr z n i ą w y r y w k o w o , j ę z y k a niestety nie z n a m , w Budaposzeio b y ł e m i p r z e ł ę c z TJżoeką po A d r i a t y k w c i ą ż jeszcze u s ł y s z e ć m o ż n a w ę ­ wszystkiego jedon raz. M i m o to na Słowacji nieustannie gierskie p r z e k l e ń s t w a , a na cmentarzach o d c z y t y w a ć w ę g i e r s k i e rzucały m i się w oczy p r z e r ó ż n e węgiorskio śkuby — w k u l t u r z o ludowej, n a g r o b k i . (Mniej więeej co trzeci W ę g i e r mieszka poza g r a n i c a m i j ę z y k u , sztuce i s t u i n n y c h dziedzinach ż y c i a . G d y b y m więeej p a ń s t w a w ę g i e r s k i e g o ) . W n i e k t ó r y c h okolicach, n p . na p o ł u d ­ w i e d z i a ł o W ę g r z e c h , z p e w n o ś c i ą d o s t r z e g ł b y m t y c h ś l a d ó w bez niowej S ł o w a c j i , m n i e j s z o ś ć w ę g i e r s k a s t a n o w i a b s o l u t n ą w i ę k ­ p o r ó w n a n i a w i ę c e j . Jest to rzecz lutwo w y t l u m a c z a l n a : W ę g r z y s z o ś ć , t a k ż e dzieci s ł o w a c k i o , c h c ą c b a w i ć się z r ó w i e ś n i k a m i , r z ą d z i l i S ł o w a c j ą przez m u s z ą n a u c z y ć się po w ę g i e r s k u . Podobnie jest na t y s i ą c l a t , nie r z ą d z ą dopiero od l a t s i e d e m d z i e s i ę c i u , jasne w i ę c , że na Słowacji wielo k a m i e n i i w i o l u ludzi mówi po węgiersku, choćby nieświadomie Siedmiogrodu, obocnio w granicach znacznych Rumunii. albo F a s c y n u j ą mnio zarówno odruchy Słowaków, k t ó r z y wbrew o c z y w i s t y m f a k t o m w y p i e r a j ą się w ę g i e r s k i c h w p ł y w ó w na s w o j ą t y m b a n a l n y m s p o s t r z o ż e n i c m ze S ł o w a k a m i , r ó w n i o ż (a m o ż o k u l t u r ę i s t a r a j ą się, czasom w ż a ł o s n y s p o s ó b , z a c i e r a ć po nioj przodo ś l a d y , j a k o d r u c h y W ę g r ó w , k t ó r z y w c i ą ż się d z i w i ą , żo S ł o w a c y wszystkim) z humanistami. nawot przestrzeniach i w b r e w w ł a s n y m i n t e n c j o m . O t ó ż nic daj B o ż o podzielić się G d y przed laty, siedząc, w w i n i a r n i z g r u p ą m ł o d y c h b r a t y s ł a w s k i c h e t n o g r a f ó w zwiorzy- d a j ą sobio j a k o ś boz nich r a d ę , a życie po 1918 r o k u toczy się łom się m i m o c h o d e m , żo bardzo m i brakuje z n a j o m o ś c i j ę z y k a dalej i r o d z ą się w c i ą ż nowo pokolenia. Ogromnie to ciekawe dla w ę g i o r s k i o g o , z m r o z i ł e m eało t o w a r z y s t w o . „ A na co ci węgier­ Polaka, bo m o ż e p r z y j r z e ć się k a ż d e m u s k i ? " „ B o człowiek p o w a ż n i o i n t e r e s u j ą c y się S ł o w a c j ą nie m o ż o aberracji z osobna, p o n i e w a ż u nas o b y d w a te g a t u n k i w y s t ę p u j ą nie z n a ć w ę g i o r s k i e g o . " M ó j s ą s i a d r ó w n o c z e ś n i e : j e s t e ś m y „ S ł o w a k a m i " wobec N i e m c ó w i „ W ę g r a ­ lekko p r z y b l a d ł . „Taras, rodzajowi narodowoj s o m ń r ! " (pieprzysz, oślo!) z a w o ł a ł w p a t r i o t y e z n o - a l k o h o l o w y m m i " woboc U k r a i ń c ó w , B i a ł o r u s i n ó w i L i t w i n ó w . N i e trzoba się uniesieniu. A skoro z a p y t a ł e m go n a j u p r z e j m i e j , czy w i e , ile u źródeł do d z i e j ó w S ł o w a c j i pisanych jost po w ę g i e r s k u , d o w o d z i ć z ogniem w o k u , żo na Ś l ą s k u nio m a absolutnie ż a d n y c h 164 I i n t e l i g e n t n y , p a t r z y na te sprawy cokolwiek z innoj s t r o n y . B r a t y s ł a w a t o dla niego Pozsony, miasto odpo­ nas wiele n a c h o d z i ć , a b y spotkać człowieka, k t ó r y będzie �p o z o s t a ł o ś c i k u l t u r y n i e m i e c k i e j . N i o p o w i n n o się r ó w n i o ż u ż y w a ć P a w ł a z Lowoczy, na p r z y k ł a d . O wiolo j o d n a k słów t a k i c h j a k r y n o k albo szuflada, bo to g o r m a n i z m y . Ś w i o t n i o , gdy spojrzy się z b o k u , jost m y ś l e n i e k a t e g o r i a m i n a r o d o w y m i t y l k o j a k m a m to z r o b i ć , skoro od czasu do czasu m u s z ę iść na o p r z y r o d z i e : m a ł o co mnie t a k ś m i e s z y , j a k z w r o t y t y p u „ z ł o t a r y n e k albo zajrzeć do szuflady * G d y o p o w i o d z i a ł o m k i e d y ś w t z w . polska j e s i e ń " , „ p o l s k i k s i ę ż y c " , „ w l o s k i o n i e b o " , „ g e r m a ń s k i o kulturalnym d ę b 3 ' " ( m o g ą t e ż b y ć s ł o w i a ń s k i e albo litewskie), „ c z e s k i o l i p y " , t o w a r z y s t w i o a n e g d o t k ę o p r ó b i e śląskiej o r k i e s t r y zabawniejsze, g ó r n i c z e j ( K o l e d z y ! A e h t u n g ! T r u m p e t y do m u n t ó w ! Z a c z y n a m y , „ r o s y j s k i o b r z o z y " i t d . O f i a r ą tego dziwacznego przyrodniczego ajns, cwaj, d r a j : Jeszczo Polska nie zginyylaa...) u s ł y s z a ł e m , że nacjonalizmu p a d ł y m . i n . t a t r z a ń s k i e s z a r o t k i ; za c z a s ó w gali­ jest to h i s t o r y j k a co p r a w d a zabawna, ale m o ż e b y ć w y k o r z y s t a n a cyjskich zrywano je masowo i przylepiano do k a r t e k z napisem przez w r o g ó w , jest w i ę c szkodliwa i nie n a l e ż y jej p o w t a r z a ć . — „ z polskich g ó r i polskich s k a ł p o l s k i g ó r a l dla nas r w a ł " , a b y Dlaczogo ? — zawolalom n a i w n i e — przecież t a anegdota w y ­ k r z o p i ł y narodowego ducha. Cóż to m u s i a ł b y ć za dochodowy chwala polski p a t r i o t y z m Ś l ą z a k ó w , a w p ł y w niemczyzny interes! na g w a r ę ś l ą s k ą to f a k t bezsporny! N i e b ę d ę o p i s y w a ć , co m i na to odpowiedziano, bo to bardzo smutno. To na zachodzie. A na wschodzie... P r z y k ł a d pierwszy z brzegu: reporterka znanego warszawskiego Po 1918 r o k u , g d y E u r o p a wschodnia z o s t a ł a poszatkowana g ę s t ą siocią granic, s t a n ą ł t r a g i k o m i c z n y p r o b l e m , k t ó r y tygodnika wybraV, się na . L i t w ę . Zawieziono j ą do wzorowego k o ł c h o z u , w k t ó r y m wszystko nęka nas do d z i s i a j : j a k r o z p a r c e l o w a ć m i ę d z y licznych a k ł ó t l i w y c h spadkobierców wspólny majątek Austro-Węgier, kulturę ? Do k t ó r e j n p . z n a r o d o w y c h l i t e r a t u r z a l i c z y ć Franza K a f k ę , praskie­ b y ł o zmechanizowane, a k r o w y o d z n a c z a ł y się r e k o r d o w ą mlecz­ go Ż y d a , p i s z ą c e g o po uiomiecku? A l b o J ó z e f a n o ś c i ą , lecz d z i e n n i k a r k ę z a i n t e r e s o w a ł o przede w s z y s t k i m t o , p r z y k ł a d zagadnienia, k t ó r e g o niepodobna r o z w i ą z a ć , g d y ż jest że absurdalnio przewodniczący nazywał się Billevicius, więc go zaczęła postawione. raczej Stawiano w ó w c z a s wielo kategorycznych Oto podobnych p r z e p y t y w a ć na o k o l i c z n o ś ć , czy nie jest a b y k r e w n y m O l e ń k i zagadnień, B i l l e w i o z ó w n y ? S p o j r z a ł t r o s z k ę spode ł b a i o d p o w i e d z i a ł na sprzecznych, a w s t r a s z l i w y m r e j w a c h u , j a k i w y b u c h n ą ł na stypie wszelki w y p a d e k , że nie. Dalsza rozmowa na t e m a t osiągnięć koł­ po nioboszczeo A u s t r i i i w c i ą ż joszczo t r w a , n i k t j a k o ś nie d o r w a ł chozu j a k o ś n i e z b y t się k l e i ł a . a Rotlia? stwierdzeń wzajemnie się do g ł o s u , b y p o w i e d z i e ć , że k u l t u r a jost niepodzielna, z a ś M y ś l ę , że g d y b y m dzisiaj w y b r a ł się rowerom od Huculszczyz- dzielenie tego co niepodzielne grozi schizofrenią. Czy Slowaoy m a j ą c o p y r i g h t na Janosika? J e ż o l i t a k , to co n y a ż do samych I n f l a n t , n o c u j ą c po s t o d o ł a c h i j e d z ą c po gospo­ (przedo p o c z ą ć z Janosikiem p o l s k i m , czy s k o n f i s k o w a ć ? Czy k r a k o w s k i w s z y s t k i m j ę z y k o w ą ) , u s ł y s z a ł b y m o P o l a k a c ł i w i ę c e j i gorzej, a r t y s t a , k t ó r y m a l o w a ł b o d i a k i na stepie, s t a ł się przez to mala­ dach i chałupach, zachowując maksymalną mimikrę niż n a s ł u c h a ł e m się na Słowacji o W ę g r a c h ; a g d y p i s n ą ł b y m rzem u k r a i ń s k i m ? A jeśli do tego m i a ł c i o t k ę na Polesiu, k t ó r a s ł ó w k i e m , żo Polacy ostatocznio coś tam- dobrego w k o ń c u uczy­ w chwilach uniesienia w o l a ł a „ s z c z o b tebo ł y c h o " ? (Nie. s ł y s z a ł e m , nili, również na tamtych teronach, spotkałbym się zapewne b y k t o ś z a s t a n a w i a ł się n a d t y m , czy Aleksander Giorymski, m a l u j ą c S e k w a n ę , sfrancuzial). z r e a k c j ą w r o d z a j u : taras, somar! M y ś l ę r ó w n i e ż , żo p a t r z y ł b y m na m i j a n ą okolicę, nie m a j ą c Żył w X I X w i e k u na M i ń s z c z y ź n i e o b y w a t e l ziemski, p a n c h w i l i o d p o c z y n k u od'swojej p o l s k o ś c i : wszystko k o j a r z y ł o b y m i W i n c e n t y Marcinkiewicz h e r b u D u n i n . P i s a ł po p o l s k u ( z r e s z t ą się z l o k t u r a m i , k t ó r y m i n a s i ą k ł e m od d z i e c i ń s t w a j a k impregna­ nienadzwyozajnio) i po miejscowomu, m . i n . p r z e t ł u m a c z y ł tem, b i a ł o r u s k i „ P a n a Tadeusza". P r z e k ł a d t e n , w y d a n y w W i l n i e , n p . z Trylogią., wydarzeniami z -opowieściami historycznymi. L i t w o ! rodzinnymi, z wielkimi Ojczyzno m o j a ! — jak na t ę p i o n y b y ł przez c a r s k ą p o l i c j ę zo s z c z e g ó l n ą z a c i e k ł o ś c i ą , po­ pisał p o l s k i p o o t a o B i a ł o r u s i . Moja r ó w n i e ż , c h o c i a ż n i g d y w ż y c i u n i e w a ż zapisany tam alfabetu używać wielkiej psychicznej ojczyzny, w k t ó r e j t a k mocno t k w i ę , że m i to Postawa narodowa u n i o m o ż l i w i a zwyczajno postrzeganie b u d z ą w i ę k s z y c l i w ą t p l i w o ś c i : p r z e s i e d z i a ł się w w i ę z i e n i u nio b y ł e m . mam intoresować Ukraina, Białoruś, osiągnięciami Litwa — regiony mojej r z e c z y w i s t o ś c i . J a k ż e się kołchozu znad rzeki skoro w i e m że Neris to W i l i j a , a W i l i j a to p r z e c i e ż Neris, „naszych Możo b y ł o b y z u p e ł n i e inaczej, m o ż e w ł a ś n i e okazja popatrzenia obecną rzeczywistość naszych dawnych kresów będą łacińskim Białorusini, i poglądy a kwestia, dopiero się którego rozstrzygała. polityczne Marcinkiewicza nie za rozprowadzanie w ś r ó d c h ł o p ó w ( w ó w c z a s na o g ó l n i e p i ś m i e n n y c h z r e s z t ą ) ulotok w j ę z y k u b i a ł o r u s k i m , pieanych alfabetem ła­ c i ń s k i m , a g i t u j ą c y c h za Powstaniem S t y c z n i o w y m . Marcinkiowicz s t r u m i e n i rodzica, dno m a złociste i niebieskie lica"? na by] alfabetom oczyma b y ł d u s z ą miejscowego ś r o d o w i s k a k u l t u r a l n e g o , p r z y j a ź n i ł się między i n n y m i z Syrokomla i Moniuszką i b y ł t a k i m samym Biało­ ukraińskimi, b'a'oruskimi i litewskimi pozwoliłaby m i dojrzeć rusinem j a k ci d w a j , to znaczy b y ł t a k samo B i a ł o r u s i n e m , j a k rzoezy w ich n o w y m w y m i a r z e , z a s k a k u j ą c y m dla m n i e , a oczy­ K a z i m i e r z Przorwa-Totmajor Podhalaninem, J ó z e f K o r z e n i o w s k i w i s t y m dla s ą s i a d ó w ? Z a ś zostawienie o b u t y c h w i z j i o d s ł o n i ł o b y Hucułem, Adolf Dygasiński Pińczowianinem. Gdyby ktoś zapytał nowe h o r y z o n t y poznawczo. G d y b y t a k p r z y j r z e ć się swojej pol­ pana Marcinkiewicza, k i m się bardziej czujo, B i a l o r u s o m czy skiej duszy nic t y l k o od ś r o d k a , ale r ó w n i o ż z k i l k u punktów P o ł a k i o m , biedak nie p o j ą ł b y sensu takiego p y t a n i a i r o b i ł b y m i n ę z e w n ę t r z n y c h -— cóż b y to b y ł a za niesamowita k w a d r o w i z j a ! jak Z oczywistych w z g l ę d ó w u k r a i ń s k i , b i a ł o r u s k i i l i t e w s k i p u n k t kochasz, m a m u s i ę czy tatusia ? W i n c e n t y D u n i n - M a r c i n k i e w i c z dziocko, napastowane przez g ł u p i o c i o t k i : kogo bardziej widzenia b y ł b y znacznie bardziej w z b o g a c a j ą c y niż czeski; ze zwany jost dzisiaj „ o j c e m l i t e r a t u r y bialoruskioj". Podobnie do w s c h o d n i m i s ą s i a d a m i b y l i ś m y p r z e c i e ż o wiele mocniej zrośnięci l i t e r a t u r y b i a ł o r u s k i e j zaliczany jest przez naszych wschodnich s ą s i a d ó w S y r o k o m l a ; Moniuszko u w a ż a n y jost za k o m p o z y t o r a i bardziej z a l e ź l i ś m y sobio za s k ó r ę . G d y b y t a k z e s t a w i ć stosunek S ł o w a k ó w , S ł o w e ń c ó w , R u m u ­ n ó w , C h o r w a t ó w do w ę g i e r s k i e g o w k ł a d u w ich k u l t u r ę , P o l a k ó w i C z e c h ó w — do niemieckiego w k ł a d u w ich k u l t u r ę , U k r a i ń c ó w , p o l s k o - b i a ł o r u s k i e g o , g d y ż niomalo c z e r p a ł z miejscowego folk­ loru. O t ó ż r ó ż n i c a m i ę d z y obecnym n a r o d o w y m statusem D u n i n - B i a ł o r u s i n ó w i L i t w i n ó w — do polskiogo w k ł a d u w ich k u l t u r ę , -Marcinkiewicza a statusem Przerwy-Tetmajera p o w s t a ł a b y rzocz dla naszej samowiedzy bardzo p o ż y t e c z n a , a dla ich o d m i e n n y m s a m o o k r o ś l e n i u , lecz na t y m , że Podhalanie nie p r z y s z ł y c h p o k o l e ń arcyzabawna, g d y ż m y ś l e n i e o k u l t u r z e w ka­ w y o d r ę b n i l i się w n a r ó d , z a ś B i a ł o r u s i n i t a k . N i k t nie nazwio tegoriach n a r o d o w y c h , obecnie jakże często w naszym kącie nio polega Tetmajera pisarzem p o l s k o - p o d h a l a ń s k i m , natomiast E u r o p y , b ę d z i e zapewno k i e d y ś t r a k t o w a n e z t ą s a m ą ż y c z l i w ą m o ż n a nazwać kompozytorem polsko-białoruskim w y r o z u m i a ł o ś c i ą , z j a k ą m y dzisiaj odnosimy się do muzyki suporna- na Moniuszkę (jośli wpływ bialoruskioj na jego t w ó r c z o ś ć jest u d o w o d n i o n y , nio ukowogo zagadnionia d a w n y c h s t u l e c i : ilo a n i o ł ó w m i e ś c i się na znam się na t y m , ale bardzo m o ż l i w e ) , g d y ż B i a ł o r u s i n i w c i ą g u k o ń c u s z p i l k i ? D a w n a i niedawna historia r z ą d z i r ó w n i e ż naszym X I X w i o k u s t a l i się o d r ę b n y m narodem w nowoczesnym rozumie­ poczuciem h u m o r u i po prostu nio m a m y d o ś ć siły, a m o ż o o d w a g i , n i u tego s ł o w a . by z u ś m i e c h o m p o t r a k t o w a ć s p ó r w k w e s t i i p o ł s k o ś c i - n i o i u i e c kości Wita Stwosza i słowackości-węgierskości jego ucznia, D z i w n e t o widowisko, g d y k t o ś fałszywie postawi p r o b l e m , a i n n i bez c h w i l i zastanowienia p r z y j m u j ą owo b ł ę d n e z a ł o ż e n i e 165 �i s t a r a j ą się j a k n a j m ą d r z o j , j a k najrzotolnioj r o z w i ą z a ć k w e s t i ę z e s p ó l „ M a z o w s z e " ś p i e w a ł „ K u k u l o c z k ę " , a że p o c i ą g n ą ł za s o b ą z n a t u r y swojej n i e r o z w i ą z y w a l n ą i b i e d z ą się s t r a s z l i w i e Jeszcze k o l e g ó w , b y ł a z tego g r o m k a afera). Niwelacja p o d o b n y c h nastro­ dziwniejsze, gdy w i ę k s z a grupa ludzi z o c h o t ą p r z y j m u j e b ł ę d n e j ó w w znacznym s t o p n i u n a s t ą p i ł a , g ł ó w n i e z p r z y c z y n y rewo­ z a ł o ż e n i e dlatego t y l k o , żo d o t y c z y ono ich n a r o d u i odsuwa na l u c j i s p o ł e c z n e j , w y ł a n i a n i a się k o l e j n y c h p o k o l e ń bok logikę, a b y p o p r a w i ć sobie samopoczucie. P r z y g l ą d a ł o m się 0 robotniezo-chlopskim rodowodzie i t d . , alo przocież c z t e r d z i e ś c i z c i e k a w o ś c i ą , a i z l e k k i m rozbawieniem, g d y s ł o w a c c y przyjacielo l a t to z b y t m a ł o , b y k w e s t i ę t ę calkowicio z e p c h n ą ć w p r z e s z ł o ś ć . w bardzo p r y n c y p i a l n y s p o s ó b s t a w i a l i k w e s t i ę , na ile S ł o w a k i e m Dawny b y l L a s z l ó M o d n y a n s z k y , w y b i t n y malarz, p o t o m e k szlacheckiego raz po raz daje o sobie z n a ć . J e s t e ś m y u w a r u n k o w a n i h i s t o r i ą podział r-a n a r o d y „historyczne" i „niohistoryczno" r o d u w ę g i e r s k i o g o znanego od ś r e d n i o w i e c z a , k t ó r y s p o r ą część 1 nie m a co tego f a k t u i g n o r o w a ć , t y l k o s p o j r z e ć na rzecz z pow- ż y c i a s p ę d z i ł n a r o d z i n n y m Spiszu, m a l u j ą c tamtejszo pojzażo r.ego dystansu — t o znaczy n i e w y p i e r a ć się swoich u c z u ć i o d ­ i t y p y ludowo. Co m n i o przede w s z y s t k i m u b a w i ł o , to zapalczy- r u c h ó w , ale d o d a ć do n i c h z d r o w y r o z s ą d e k i s z c z y p t ę poczucia w o ś ć , k t ó r a d y s k u t a n t o m m y l i ł a się z p a t r i o t y z m e m , oraz oczy­ humoru. w i s t a niekonsekwencja w p o g l ą d a c h : ci sami, k t ó r z y g o t o w i b y l i u z n a ć Mednyanszkiego za p ó ł - S l o w a k a , p o n i e w a ż m i e s z k a ł na Kwest >a „ p s y c h i c z n e j o j c z y z n y " , aczkolwiek t r u d n a do zde­ finiowania, przocież istnieje. M o j ą p s y c h i c z n ą o j c z y z n ą s ą nio Spiszu i b y ł s ł a w n y m a r t y s t ą , norwowo zaprzeczali w ę g i e r s k i m t y l k o tereny, na k t ó r y c h r o z g r y w a się Tryłogia, w p ł y w o m na k u l t u r ę swojogo n a r o d u . Jasne, żo istnienie wiolkiego i wiele i n n y c h ks.in.zek, k t ó r o wo i n n i e w r o s ł y , alo i S ł o w a c j a ; Pan Tadeusz z i o m k a , c h o c i a ż W ę g r a , p o p r a w i a ł o i m samopoczucie, л p o n i e w a ż parę b y l i z niego d u m n i , w i ę c chcieli go j a k o ś o k i e ł z n a ć , d o s t o s o w a ć p a t r z a ł e m na T a t r y z jednej s t r o n y i bardzo p r a g n ą ł e m z o b a c z y ć lat dzieciństwa spędziłem w Bukowinie Tatrzańskiej, do swoich potrzob. Jedne f a k t y z ż y c i a Mednyanszkiego n a d a w a ł y je z drugiej, alo nie b y ł o m i to w ó w c z a s dane. S ł o w a c j a się do tego celu, inne nie. W i ę c t a p r z e r a ż a j ą c a ł a t w o ś ć , z j a k ą dla natychmiast posortowano fakty na przydatno i mnie tajemniczym przedłużeniom Podhala, była romantyczną, nieprzydatne p r z e b o g a t ą k r a u i ą , i s t n i e j ą c ą g ł ó w n i e po t o , a b y nasi w s p a n i a l i i w z a l e ż n o ś c i od tego p ó ź n i e j jo t r a k t o w a n o . T a k oto dzięki Sło­ z b ó j n i c y m i o l i gdzio r a b o w a ć . W s p o m i n a m dzisiaj z u ś m i e c h o m w a k o m z o b a c z y ł e m k o m p l e k s y polskie, alo po raz pierwszy w ż y ­ to naiwno spojrzenie dziocka, ale t o m o ż o d z i ę k i n i o m u u k a z a ł o ciu z dystansu, boz w s p ó ł u c z e s t n i c t w a . się po latach k i l k a t o m ó w s ł o w a c k i e j p r o z y w m o i m p r z e k ł a d z i e . Po m i e s i ą c u w r ó c i ł e m do P o l s k i : t r a f oh ciał, że a k u r a t w sam Historiografia używa S ą d z ę , ż e m a m p r a w o n a z w a ć się przyjacielem S ł o w a k ó w i m i ­ ł o ś n i k i e m ich k u l t u r y , szczerze l u b i ę ich j ę z y k , a przocież ś m i e s z y ś r o d o k s z a l e ń s t w a kopernikowskiego. niekiedy t e r m i n ó w . „Nerudy histo­ m n i e nieustannie, c ó ż na t o p o r a d z ę , g d y bohaterowie kostiumowego, subtelni a r y s t o k r a c i z Pustelni ostrożnością Woroszycki p r z y k ł a d , m ó w i ą do siebie po s ł o w a c k u ; r o b i to na m n i o w r a ż e n i e , zagadnienia j a k g d y b y o r d y n a t M i c h o r o w s k i p r o w a d z i ł p r z y stolo k o n w e r s a c j ę i licznymi zasti z e ż o n i a m i , w swej z n a k o m i t e j k s i ą ż c e Pod berłem Henryk Habsburgów, „ N a r ó d historyczny" to taki, k t ó r y mial żywą i d e ę p a ń s t w o w ą , historyczne prawo publiczne, terytorium, na­ rodowe symbolo — s ł o w e m t a k i , k t ó r y b y ł p o d m i o t e m h i s t o r i i gwarą Parmeńskiej filmu r y c z n o " i ,,niohistorycz.no". O k r e ś l o n i a te stosuje, zo z r o z u m i a ł ą narodowościowe. na podhalańską. Obecne r ó ż n i c e m i ę d z y d a w n y m i n a r o d a m i „historycznymi" a „ n i o h i s t o r y c z n y m i " to f a s c y n u j ą c y t e m a t badawczy, n i e k i e d y p o l i t y c z n e j . N a r ó d „ n i e h i s t o r y c z n y " to n a r ó d bez t r a d y c j i p a ń ­ t r a g i k o m i c z n y , n i o k i e d y p a t e t y c z n y i groteskowy zarazem, zu­ stwowej lub z t r a d y c j ą t a k o d l e g ł ą , żo a ż l e g e n d a r n ą (np. W i e l k i e p e ł n i e n i e t k n i ę t y przez e t a t o w y c h n a u k o w c ó w , mocno d r a ż l i w y rzeczy­ i na ogół n i o c e n z u r a ł n y , c z y l i c o ś dla prawdziwego smakosza. wistej siły p o l i t y c z n e j , n a r ó d boz wykrystalizowanego poczucia D o p r a w d y t r u d n o orzoc, gdzio opracowanie takiego t o m a t u w y ­ t o ż s a m o ś c i , niezdolny do p r ó b sterowania w y d a r z e n i a m i na s w o j ą w o ł a ł o b y ż y w s z e reakcjo — czy p o ś r ó d i n t e l o k t u a l n o j e l i t y naro­ korzyść. du, k t ó r y joszczo sto p i ę ć d z i e s i ą t l a t t e m u b y ł w p o r ó w n a n i u Morawy, R u ś Kijowska), Decydując aktualnio się na znaczne nie stanowiący uproszczenie powiedzioć m o ż n a , ż e w naszej części E u r o p y w pierwszoj p o ł o w i e X I X w i o k u do s ą s i a d ó w pariasem, istniał ale proces ten nio z d ą ż y ł joszczo u c u k r o w a ć się w psychice zbio­ wyraźny podział na narody „historyczne" (Niomcy, a teraz ich „ d o ś c i g n ą ł i prześcignął", Polacy, W ę g r z y , Rosjanie) i „ n i o h i s t o r y c z n e " ( S ł o w a c y , R u s i n i , rowej, czy t e ż w narodzie, k t ó r y przed w i o k a m i s t a n o w i ł euro­ S ł o w e ń c y i i n n i ) . F o r m ę p o ś r e d n i ą m i ę d z y narodem p e j s k ą p o t ę g ę , a obecnie t w o r z y niewielkie p a ń s t w o , z a ś z nio- „historycz­ n y m " a „ n i o h i s t o r y c z n y m " przoz pewion czas stanowili Czesi. M n i e j w i ę c e j od czasu W i o s n y L u d ó w , z r ó ż n y m n a t ę ż e n i e m i w r ó ż n y m tempie, n a r o d y „ n i o h i s t o r y c z n e " p r z e i s t a c z a ł y się w „historyczno". W roku 1918 w i ę k s z o ś ć s p o ś r ó d n i c h dobiła się p a ń s t w o w o ś c i . W y t y c z e n i e n r ę d z y n i m i s p r a w i e d l i w y c h , nie­ carstwowości pozostały mu tylko wspomnienia i ziomkowie z obcym obywatelstwem ? To w s p a n i a ł o , że jestem a k u r a t P o l a k i o m , g d y ż u nas kwestia ta przedstawia się n a j c i c k a w i e j ; s y n d r o m bijącego i bitego, k o m p l e k s y niższości i w y ż s z o ś c i t a k misternie s p l o t ł y się ze s o b ą , p o d w a ż a l n y c h granic, u w z g l ę d n i a j ą c y c h racje gospodarcze, histo­ że t y l k o s t a n ą ć i p o d z i w i a ć . M a m y w s p a n i a ł o t r a d y c j e o b r o n y ryczne i etnograficzne wszystkich zainteresowanych p o l s k o ś e i przed z a b o r c ą i p o c h o d z ą c e z tej samej epoki t r a d y c j e niemożliwo. Terytoria mieszące stanowiły stron b y ł o regułę, kryteria 1 historyczne n a j c z ę ś c i e j stał ." w s p r z e c z n o ś c i z e t n i c z n y m i . dziło Zro­ to liczne k o n f l i k t y , n i e w y g a s ł o w ludzkiej ś w i a d o m o ś c i po zgoła odmienne. P r z y k ł a d pierwszy z brzegu — dzioci z W r z e ś n i , bite za t o , żo uparcie m o d l i ł y się po p o l s k u ; a iluż o b y w a t e l i najjaśniejszej Rzeczypospolitej było bitych za t o , że m o d l i l i s ę n i l , po polsku? Dzieci r ó w n i e ż . . . dziś dzioii. Po I I w o j n i e ś w i a t o w e j p a ń s t w a E u r o p y ś r o d k o w e j i p o ł u d ­ W X I X w i e k u Polacy stanowili n a r ó d w y z y s k u j ą c y i w y z y s k i ­ niowo-wschodniej, k t ó r y c h wzajemne stosunki jeszcze przed k i l ­ w a n y j e d n o c z e ś n i e Co w i ę c e j , oba to aspekty znakomicie w s p ó ł ­ k o m a l a t y pchli! b y ł y spraw spornych, b u d z ą c y c h silne emocjo, i s t n i a ł y w zbiorowej m o n t a l n o ś c i i n i k o g o to nio d z i w i ł o . F a k t , z o s t a ł y zintegrowano j e d n y m systemem społeczno-politycznym i gospodarczym. P o c i ą g n ę ł o t o za s o b ą k o n i e c z n o ś ć unifikacji żo p o l s k o ś ć b y ł a m i a ż d ż o n a , a nie d a ł a się z m i a ż d ż y ć , bo w jej obronie zdobywaliśmy s i ę na największe ofiary, znany jest ś w i a d o m o ś c i s p o ł e c z n e j n a r o d ó w o o d m i e n n y c h , c z ę s t o sprzecz­ każdemu. n y c h t r a d y c j a c h , m a j ą c y c h wobec siebie wciąż, n i e w y g a s ł o pre­ dziedziny — m i a n o w i c i e , ż e Polacy woboe U k r a i ń c ó w , B i a ł o r u ­ tensje. Zabrano się do tego z w i e l k ą e n e r g i ą , o b i e c u j ą c Pozostaje do stwiordzonia d r u g i fakt z tej samej sobie s i n ó w i L i t w i n ó w b y l i narodem w y z y s k u j ą c y m . Niepodobna w y ­ z b y t wiele w z b y t k r ó t k i m czasie. ( N p . W ę g r o m u s i ł o w a n o prze­ m i e n i ć t u t a j w s z y s t k i c h p r z y c z y n , d l a k t ó r y c h t r u d n o jest n a m b u d o w a ć ś w i a d o m o ś ć , głosząc w ś w i ą t e k i p i ą t e k , żo ich k u l t u r a p r z y j ą ć ten f a k t do w i a d o m o ś c i ze w s z y s t k i m i tego konsekwencja­ b y ł a b y n i c z y m boz w p ł y w ó w s ł o w i a ń s k i c h . I r r a c j o n a l n e n a c i s k i m i , ale jedno w y d a j e się p e w n o : d o p ó k i się z t ą k w e s t i ą psychicznie wywołują irracjonalne reakcje, i tak m ó j węgierski przyjaciel j a k o sztubak demonstracyjnie w y s z e d ł z k i n a , g d y na ekranio 1 inteligentów nie u p o r a m y , s ł o w a „ L i t w o ! Ojczyzno m o j a ! " , wypowiadane w obecnych w a r u n k a c h , b ę d ą b r z m i e ć o d r o b i n ę dziwnie. � https://zbiory.etnologia.uw.edu.pl/files/original/66bcf794243235b3dee824411e2d32aa.pdf 6d580f3d211ab61a5716d9361b6e9a90 Dublin Core The Dublin Core metadata element set is common to all Omeka records, including items, files, and collections. For more information see, http://dublincore.org/documents/dces/. Title A name given to the resource Polska Sztuka Ludowa - Konteksty Text A resource consisting primarily of words for reading. Examples include books, letters, dissertations, poems, newspapers, articles, archives of mailing lists. Note that facsimiles or images of texts are still of the genre Text. Dublin Core The Dublin Core metadata element set is common to all Omeka records, including items, files, and collections. For more information see, http://dublincore.org/documents/dces/. Relation A related resource oai:cyfrowaetnografia.pl:publication:3213 Date A point or period of time associated with an event in the lifecycle of the resource 1987 Identifier An unambiguous reference to the resource within a given context oai:cyfrowaetnografia.pl:3010 Title A name given to the resource ..."Leć listeczku w drogę, bo ja iść nie mogę." Kilka uwag o wierszowanych listach miłosnych / Polska Sztuka Ludowa - Konteksty 1987 t.41 z.1-4 Description An account of the resource Polska Sztuka Ludowa - Konteksty 1987 t.41 z.1-4, s.126-129 Creator An entity primarily responsible for making the resource Kolbuszewski, Jacek Language A language of the resource pol. Publisher An entity responsible for making the resource available Instytut Sztuki PAN Format The file format, physical medium, or dimensions of the resource application/pdf PDF Text Text capture metadata for PDF documents Text Jacek Kolbuszewski LEĆ LISTECZKU W DROGĘ, BO JA IŚĆ NIE M O G Ę " . KILKA U W A G O WIERSZOWANYCH Bohater n o w e l i Feliksa G w i ż d ż ą Urlop ze z b i o r u Obrazy LISTACH MIŁOSNYCH na w a n y c h ustoreotypizowane f o r m u ł y otwarcia t ę n i e z w y k ł ą w a ż n o ś ć szkle (1926) o t r z y m a w s z y w r. 1917 s w ó j pierwszy po trzech latach p o d k r e ś l a j ą nieraz z jeszcze w i ę k s z ą m o c ą . B y w a t a k , że a u t o r — w o j o w a n i a w a u s t r i a c k i m m u n d u r z e u r l o p n i m d o t a r ł do c h a ł u p y nadawca l i s t u — w r ę c z p o w o ł u j e się w n i c h na o t r z y m a n y magicz- swoich o j c ó w w k t ó r o j ś z p o d t a t r z a ń s k i c h wiosek, z a s z e d ł do n y , n i o z w y k ł y —• s y m b o l i c z n y , czasom nawet b o s k i znak, k a r c z m y , b y s i ę n a p i ć w ó d k i , k i e d y z a ś się joj n a p i ł , p o c z u ł k a z u j ą c y m u napisanie l i s t u : w sobie o g r o m n ą siłę i zdjęła go c h ę ć , b y się z k i m s p r ó b o w a ć , „Przyleciał słowiczek ale że nikogo na drodze a k u r a t nie b y ł o , przeto z a b r a ł się do S i a d ł m i na stoliczek s ł u p ó w telegraficznych i o b a l i ł ich siedem, co Przyniósł m i nowinę, przerwanie łączności wywołało alarm spowodowawszy w jednostce wojskowej na­ Że m a m p i s a ć do ciebie w d a l e k ą k r a i n ę w p o b l i s k i m miasteczku. W k r ó t c e s p r a w c ę c a ł e g o zamieszania A n i k u k u ł e c z k a t a k p i ę k n i e nie k u k a , u j ę t o , p r z e s ł u c h a n o , nie t a j ą c , ż e za t e n s a b o t a ż o c z e k i w a ć m o ż e J a k moje serduszko do twojego p u k a k a r y ś m i e r c i i z a m k n i ę t o . W celi T o m e k , ś w i a d o m swej s y t u a c j i , Siadam p r z y s t o l i k u m y ś l a ł n a j w i ę c e j o J a d w i s i i „ p o s t a n o w i ł do niej n a p i s a ć . O s t a t n i W swojem p o k o i k u m o ż e list. C h o ć b y i p r z y s z ł a do niego, t o nie z d ą ż y p o w i o d z i o ć Stolik się k o ł y s z e jej wszystkiego... A j a liścik p i s z ę ( . . . ) " ; 2 U s i a d ł na w y r k u , p o r w a ł zostawiony m u p o d s t ę p n i e papier i o ł ó w e k i z a c z ą ł z w o l n a u s t a w i a ć słowo obok s ł o w a . . . Do stołu papier „ W i e l c e Szanowna P a n i ! ! ! P r z y l e c i a ł słowiczek siad na m ó j stoliczek i t a k ś p i e w a w y szpiewuje ze P a n i ode m n i e l i s t u oczekuje. Sziadam do s t o l i k a siadam, i t a k sobie m y ś l ę j a k b y go n a p i s a ć ż e b y b y ł o grzecznie i j a k rozkładam. I m i e n i e m M a r i i i Joj syna b y go z ł o r z y ć ż e b y P a n i r ą c z k i c h c i a ł y go r o z ł o ż y ć , i usta prze­ w i t a m się z t o b ą , j e d y n a — c z y t a ć i z P a n i ą p i ę k n i e się p r z y w i t a ć . ( . . . ) " ; 3 „ B ł a n k e n s e e 24.2.15 spośród tysięcy wybrana, w y b r a n a i ukochana. Najmilsza i n a j u k o c h a ń s z a Z T o b ą się J a d w i ś W pierwszych s ł o w a c h mego pisania: witam, Stefciu! o t w o j e zdrowie p y t a m , W n i e d z i e l ę r a n i u t k o s ł o n e c z k o świeciło, 0 t w o j e zdrowie i powodzenie, U s n ą ć m i nie d a ł o j e n o m i ę b u d z i ł o , moje t y , moje B y ci liścik z a c z ą ć p i s a ć t a k do m n i e m ó w i ł o . ( . . . ) " * ; pocieszenie... Przez wszystkie g ó r y i g ó r p a g ó r k i , „ P a t t e n s e n dnia 2 marca zielone ł ą k i i b i a ł e c h m u r k i , 1915 Szanowna K a s i u ! przez k w i a t p a c h n ą c y , r ó ż ę c z e r w o n ą , W n i e d z i e l ę rano, n a d s a m y m p o r a n k i e m , p r z y s z e d ł do m n i e leluję z ł o t ą w halach z ł o c o n ą , s t r ó ż a n i o ł ze z i e l o n y m w i a n k i e m i t a k m i p o w i e d z i a ł , b y m se przez wszystkie noco, d n i i m i e s i ą c e , nie z a s p a ł a , żebym 1 przez to r o k i , w o j n ą rano krwawiące, przez m i ł o ś ć , co się sama s p r a w i ł a , raniusieńko, do ciebie, K a s i u , liścik n a p i s a ł a . ubrałam się b i e l u s i e ń k o , wzięłam Wstałam kawałek p a p i e r u b i a ł e g o , zaczynam list p i s a ć do serduszka twego. ( . . . ) " * ; p y t a m , c z y ś jeszcze t a , coś b y ł a . „ K o h a n a Zośu T o m e k g o r z a ł . R ę k a m u się t r z ę s ł a , l i t e r y wielkie, poprzegibano Przysed m i p o w i e d z i e ć sam Paniozus z nieba ze ci n a ten na r ó ż n o s t r o n y nio u m i a ł y się ł ą c z y ć w s ł o w a , k t ó r o k ł ę b i ł y się liścik j u z o d p i s a ć trzeba. M i a ł a m ci n a p i s a ć n a listeczku r u ż e w n i m i r o z ł a z i ł y p o d o ł ó w k i e m . (...) T o m e k nie p i s a ł z d a ń , jono w i a t r m i liścik z e r w o ł piszom na papierze. B i o r ę się za p i ó r o te i owo s ł o w a , s ł o w a konieczno i n a j w a ż a i o j s z o (...)." 1 mocze w atramencie d y j a liścik pisze w i e c z o r n y m momencie. G d y b y nowela G w i ż d ż ą o n i e f o r t u n n y m c.k. u r l o p n i k u do­ W i a t r h m ó r y rozgania m o j a g ł u w k a umenczona n a d l i s t e m sie s t ą p i ł a reedycji na p r z y k ł a d w „ B i b l i o t e c e N a r o d o w o j " , komen­ s k ł a n i a . H o e i a ż g ł ó w k a umenczona i oczy się m r u ż ą h c i a ł a m ci t a t o r t e k s t u zapowne nio o m i e s z k a ł b y z a z n a c z y ć , żo ó w l i s t , cłioć n a p i s a ć k a r t e c z k ę n i e d u ż ą k a r t e c z k ę nie d u ż ą terograniastowom nosi na sobie ś l a d y dyskrotnej literackiej stylizacji, posiada bardzo ż e b y ś so w i o d z i a ł a zo tensknio za t o b o m . ( . . . ) " . wiele z n a m i o n rzetelnego a u t e n t y k u i napisany z o s t a ł z d o b r ą 6 W t y c h f o r m u ł a c h o t w i e r a j ą c y c h pisanie, list j a w i się j a k o Znajomością reguł rządzących ludową epistolografią. A u t o r dał c z y n n o ś ć szczególnie p o d n i o s ł a i uroczysta nie t y l k o dlatego, ż e t u nio t y l k o d o w ó d sporej w i e d z y psychologicznoj, ale w i d o m i o jest s p o ł n i e n i e m magicznego j a k i e g o ś , n i e m a l t a k ż e s p o ż y t k o w a ł j a k i e ś d o ś w i a d c z e n i a w ł a s n o c z ł o w i o k a pocho­ polecenia danego przez „ s ł o w i c z k a " i „ s ł o ń c e " , a n a w o t przoz d z ą c e g o ze w s i , syna n i e z a m o ż n y c h g ó r a l i z O d r o w ą ż a n a Pod­ a n i o ł a s t r ó ż a i samego Pana Jezusa, ale t a k ż e dlatego, ż e jest t o halu, w czasie wielkiej wojny żołnierza legionów. Wiodział, nadprzyrodzonego c z y n n o ś ć w s z c z e g ó l n y s p o s ó b r y t u a l i z o w a n a , co w i d a ć w j e d n y m m u s i a ł w i e d z i e ć , j a k i e l i s t y i j a k g o r e j ą c pisali jogo f r o n t o w i z przykładów kolodzy. W i o d z i a ł t e ż , ż e ó w list s p r a w i a ć m o g ą c y na n i e w t a j e m ­ a u t o r k i l i s t u , wyborze „ p a p i o r u b i t ł e g o " — l u b t y l k o papieru niczonym zawiera czytelniku wrażenie „słowa najważniejsze d o s y ć ubogiego i konieczne"! w informacje, Solidna wiedza w doborze stroju („ubrałam się bielusieńko") z r a c j i n i e m o ż n o ś c i pisania „ n a listeczku r u ż e " . H i e r o f a n i z a c j i podlega t a k ż e pora pisania l i s t u , j a k ż e się t u b o w i e m mocno p o d ­ a u t o r a o k u l t u r z e ludowoj znajduje t u w y r a z t a k ż e w fakcio, żo k r e ś l a , że list pisany jost w n i e d z i e l ę b ą d ź w „ w i e c z o r n y m m o ­ T o m o k s w ó j list pisze w a r e y w a ż n o j s y t u a c j i ż y c i o w e j . Zastoso­ mencie", w a n a przez T o m k a f o r m u ł a o t w a r c i a , o p i s u j ą c a proces zabierania k t ó r a w istocie rzeczy jest j e d y n y m czasem w o l n y m c i ę ż k o pra­ się do pisania jest pierwszym sygnałem ważności c h ę c i zaakcentowania ważności tej pory, owej c u j ą c e g o c z ł o w i e k a ! Sens t y c h w a r t o ś c i u j ą c y c h z a b i e g ó w o d s ł a n i a , sytuacji i f a k t u . Znamienne jost, żo w l u d o w y c h listach wierszo­ z r e s z t ą n i e p r z y p a d k o w o , fragment drugiego z w y ż e j danych p r z y - 126 listu jakby w �k ł a d ó w , skierowanego do „ W i e l c e Szanownej P a n i " ( z w r o t ton s p e ł n i e n i a jego estetycznych o c z e k i w a ń , j a k tego dowodzi frag­ podobnio j a k apostrofy do „ K o c h a n e j Z o s i " czy „ S z a n o w n e j K a s i " m e n t jednego z l i s t ó w Genowefy K . z Podsarnia, wprowadzone z o s t a ł y j u ż do „ ś r o d k o w e j " — ściśle informacyjnej części l i s t u : ,,(...) „ z z o w n ą t r z " , spoza k o n w e n c j i ludowej przynależny liet i nie w i e m czy ci jesce t a k i e l i s t y p i s a ć cy c i fię podoba c y nie u t r a f i ł w oczekiwania adresatki, b y b y ł p i ę k n y t a k ż e w swojej bo nie w i e m cy ci sie bodobajo cy ci się nie z n u d z i ł o c y t a ć t a k i e materialnej l i s t y troho z wierszem bo j a k nie lubis t a k i e c z y t a ć t o cię bardzo epistolografii): autorka postaci, listu daje uzyskanej wyraz pragnieniu, b y przez misterne, wielokrotne przepraszam złożonie p a p i o r u . O t ó ż sens i w a ż n o ś ć o w y c h magicznych z n a k ó w •— p o l e c e ń 1 1 zo c i t a k i e piszem j a k nie lubisz ( . „ ) " , W p r z y ­ t o c z o n y m p r z y k ł a d z i e m a m y do czynienia z w i e d z ą o k u l t u r o w e j nadawcy i n n o ś c i adresata, ale troska o w y p e ł n i e n i e o c z e k i w a ń odbiorcy l i s t u , lecz na s z c z e g ó l n y m p o d k r e ś l e n i u w a ż n o ś c i osoby adresata l i s t u p o j a w i a się t a k ż o i w t o d y , g d y n a l e ż y o n do tego samego j a k o t a k w a ż n e j , ż e p a m i ę t a j ą , o niej s y m b o l i c z n y s ł o w i c z e k , s ł o ń ­ k r ę g u , co nadawca. polega nie n a d o w a r t o ś c i o w y w a n i u osoby a u t o r a — ce, A n i o ł S t r ó ż i n a w e t sam P a n Jozus. Co w i ę c e j , f o r m a ekspresji I n n y m w a ż n y m olomentom f o r m u ł y o t w a r c i a l i s t u jest p o w i ­ u c z u ć p e ł n i t u rolę i d e n t y c z n ą m i a r y wielkości czy t o szacunku tanie — ono b o w i e m oznacza rzeczywiste n a w i ą z a n i e k o n t a k t u czy siły z w i ą z k u uczuciowego ł ą c z ą c e g o n a d a w c ę z adresatem. m i ę d z y n a d a w c ą i adresatem. P o w i t a n i e t o u t r z y m a n e m o ż e b y ć Znamiennie d o w o d z ą tego c z ę s t o p o j a w i a j ą c e się w t y c h formu­ w bardzo r ó ż n y c h konwencjach, o d p e ł n e g o p a t o s u szacunku a ż łach o t w a r c i a l i s t u elementy m o t a l i t e r a c k i o . F o r m u ł a o t w a r c i a po ś w i a d o m ą l u d y c z n o ś ć . N i e m a ż e l a z n e j r e g u ł y w y z n a c z a j ą c e j s ł u ż y zatom t a k ż e do jawnego okazania w i e l k o ś c i s t a r a ń w ł o ż o ­ miejsce p o w i t a n i a w s t r u k t u r z e l i s t u . T a m jednak, gdzie m a m y nych w wykoneypowanio listu, t a k ż e wtody, gdy autor niepiś­ do czynienia z f o r m u ł ą r o z b u d o w a n ą , p o j a w i a się ono m i e n n y k o r z y s t a ł z p o ś r e d n i c t w a osoby u m i e j ą c e j p i s a ć , j a k o t y m ś r e d n i o po zasygnalizowaniu magicznego ś w i a d c z y list zapewno j a k i o j ś dziewczyny p r z e b y w a j ą c e j sezono­ k o n i e c z n o ś ć napisania l i s t u i wprowadzenia refleksji wo n a tycznej. N a p r z y k ł a d : robotach robrych w Niomczeeh, d a t o w a n y w Zobten ( S o b ó t c e ) 1 marca 1915 r o k u : znaku S i a d ł na m ó j stoliczek bo t y l k o sam P a n B ó g wie, j a k j a cię m i ł u j ę ! Przynosi m i nowinę Zachodzi s ł o n e c z k o za coniajskim d w o r o m , Ż e m a m p i s a ć do ciebie w d a l e k ą k r a i n ę p i s z ę j a ten liścik w n i e d z i e l ę wieczorem, A n i k u k u ł e c z k a t a k p i ę k n i e nie k u k a bo moje oczy t r z y nocy nie s p a ł y , J a k moje serduszko do twojego p u k a 7 t y l k o do ciebie, siostrzyczko, liścik u k ł a d a ł y . ( . . . ) " . „ A u t o t e m a t y z n i " ludowogo l i s t u w y r a ż a te samo t r o s k i , Siadam p r z y s t o l i k u które W swojem p o k o i k u b y ł y u d z i a ł o m w i e l k i c h p o o t ó w , g d y p r z e d m i o t e m i c h starania Stolik się k o ł y s z o b y ł o , a b y j ę z y k t o w y r a z i ł , co m y ś l i g ł o w a — z t ą w s z a k ż e (może) A j a liścik p i s z ę r ó ż n i c ą , iż nadawca ludowego l i s t u m a stale na uwadze skon­ P o d a j ę ci r ą c z k ę przoz wysokie drzewa kretyzowanego personalnie adresata — k o n k r e t n y o b i e k t d z i a ł a ń W i t a m się z t o b ą t a k j a k się w i t a ć trzeba p e r s w a z y j n y c h , m a j ą c y c h go p r z e k o n a ć o a u t e n t y c z n o ś c i i sile O j , t ę s k n o m i t ę s k n o , siostrzyczko za t o b ą przekazywanych Że się c a ł y roczek nie w i d z i a ł a m z t o b ą tycznych w uczuć. autotema- „ P r z o l e o i a ł słowiczek p i s z ę j a t e n liścik i sama d y k t u j ę , mu bezpo­ zwiastującego Funkcja elementów formule o t w a r c i a ludowego polega na u j a w n i e n i u w i e l k o ś c i s t a r a ń listu autotema- wierszowanego włożonych w napisanie B o ż o m ó j , B o ż e m ó j , zbliżo tej c h w i l i Ż e b y ś m y razem z t o b ą p o m ó w i l i , l i s t u oraz n a p o d k r e ś l e n i u o b i e k t y w n y c h p r z e s z k ó d s t o j ą c y c h n a Ż e b y m j a się s t a ł p t a k i e m , te g ó r y p r z e l e c i a ł zawadzie (oczy m r u ż ą c e s i ę ze z m ę c z e n i a , c z ę s t o k o ł y s z ą c y pię A m o j e j siostrzyczce ,dobra noc' p o w i e d z i a ł s t o l i k ) . Czasami (ale t o bodaj rzadziej) element autotematyczny Toraz się w i t a m z t o b ą niejako wyznacza s k a l ę w a r t o ś c i estetycznej i emocjonalnej l i s t u , Jako r y b k i z w o d ą j a k b y w c h ę c i w m ó w i e n i a adresatowi, ż e o t r z y m u j e l i s t p r a w d z i ­ N i e c h serca m y ś l e n i a k u m n i e oię z a w i o d ą w i e p i ę k n y , z w y k l e j e d n a k zdarza s i ę t o w k o n t e k ś c i e — ściśle P o z d r a w i a m cię siostro przez k w i a t k i na łąco, z r e s z t ą z t a k i m a u t o t e m a t y c z n y m elomontem p o w i ą z a n y c h —• P r z y j m i j t o pozdrowionio m o j o k o c h a j ą c e deklaracji uczuciowych: P o z d r a w i a m c i ę , siostro, przez kwiateczek r ó ż y „(...) Zaświociło s ł o n e c z k o na w y s o k i m uiebio A b y c i Pan B ó g dal zdrowia j a k najdłużej P i s z ę j a t e n liścik, K o c h a n a K a s i u , do ciebie P o z d r a w i a m c i ę , siostro przez t e n liścik k r ó t k i P i s z ę j a t e n liścik, serduszko d y c h t u j o A b y ś nio p i j a ł a z c h ł o p a k a m i w ó d k i B o j a c i ę K a s i u n i u serdocznie P o z d r a w i a m cię siostro przez p a c h n ą c e fiołki miłuję J a do ciebie K a s i u n i u p i s z ę n i p i ó r e m n i a t r a m e n t e m B o j e s t e ś t a k ł a d n a j a k w niebio a n i c ł k i T y l k o szczerym sercom j a k b y d y a m e n t e m K o c h a n a siostrzycko, d o w i a d u j ę się o t w o j e m m i ł e m z d r o w i u A n i s ł o w i c z o k t a k p i ę k n i e nie ś p i ó w a i powodzeniu e t c . " 1 2 8 J a k się moje sorce do twego o d z y w a ( . . . ) " . Najczęściej ó w element refleksji autotomatycznej Inny przykład — pochodzący z lat sześćdziesiątych: pojawia s i ę w z w i ą z k u czy t o z r z e c z y w i s t y m i o b a w a m i o s p o s ó b p r z y j ę c i a l i s t u , czy t o s w o i s t y m „ u d a w a n i e m " t a k i c h obaw, co z o d ­ biorcy listu czyni obiekt szczególnych zabiegów o pozyskanie jogo p r z y c h y l n o ś c i : „ W i e l c e Szanowna Pani!!! P r z y l e c i a ł słowiczok siad na m ó j śtóliczok i t a k szpiewa w y szpiowujo ze P a n i odomnie l i s t u oczekuje. Sziadam do stolika i t a k sobie m y ś l ę j a k b y go n a p i s a ć ż e b y b y ł o grzecznio i j a k „ J u ż b y s t r a j u t r z o n k a w o s z ł a p o n a d m o j ą głowo b y go z ł o r z y ć ż e b y P a n i r ą c z k i c h c i a ł y go r o z ł o ż y ć , i u s t a ргг.е- ja z t o b ą , Kochana Manciu, zaczynam c z y t a ć i z P a n i ą P i ę k n i e się p r z y w i t a ć . N i o w i t a m się r o n c z k o m lecz nie w i e m j a k m a m rozmowę zaczynać bo ronczka z a k r ó t k a t y l k o s ł o w i c z k a m i m o j a P a n i s ł o t k a . D n - ż e b y cię w c z y m nio r o z g n i o w a ć w i a d u j o m się o P a n i z d r o w i u oraz powodzeniu bo jośli chodzi c h o ć b y m j a z loszczyny listeczek u r w a ł a o m n i e to j a jestem zdrowa ( . . . ) " t o b y m j a n a n i m p i s a ć nie u m i a ł a lecz p i s z ę n a b i a ł y m Nie ma jednak papierze wyraźnoj l ł normatywnej reguły, która by określała w rygorystyczny sposób kolejność poszozególnyoh t y c h 9 ż e c i ę , M a n c i u , k o c h a m szczerze ( . . . ) " . e l e m e n t ó w f o r m u ł y o t w a r c i a , m o g ą się one w i ę c p o j a w i a ć w zu- O b a w a p r z ó d „ g n i e w e m " adrosata l i s t u ( „ P i s z e j a t e n liścik nie połnio n n y m uszorogowaniu: elemont p o w i t a n i a zaczyna j e d n a k w i e m j a k z a c z y n a ć zeby cię w t y m liście s ł u w k i e m nie pognie­ l i s t bodaj t y l k o w t e d y , g d y jest on o p a t r z o n y apostroficznym 1 0 w a ć " ) w i ą ż e s i ę z r e s z t ą bodaj przede w s z y s t k i m z pragnieniem n a g ł ó w k i e m , k o n k r e t y z u j ą c y m o s o b ę adresata: 127 �I „Kohana Zośu Jak przyjedziesz, l i s t k u , pod p r ó g , u p a d n i j m e m u m ę ż u do n ó g i m ó w przez usta moje Pierwsze s ł o w a mego pisania w y c i o n g a m ronczke do p r z y w i ­ tanie przez g ó r y i gajo ronczke ci podaje podaje bardzo n i e ś m i a ł o Niech b ę d z i e p o c h w a l o n y Jezus Chrystus i spodziewam bo nie w i e m czy c i się tego l i s t u c y t a ć bendzie h c i a ł o h c i a ł nie eię, k o c h a n y m ę ż u , żo m n i e odpowiesz h c i a ł o bo k i o d y m z a c z ę ł a p i s a ć t o się m i p i ó r o z ł a m a ł o ś w i a t ł o Na wieki wieków z g a s ł o m o j o m pisareckom do ł ó z e c k a t r z a s ł o . Pisze j a ten liścik 1 9 Amen" . T a k ż e i t e n element w formule o t w a r c i a l i s t u m o ż e ulec p e w n e m u serce m i się s m u c i j a k go t y nieprzyjmies gdzie się o n o b r ó c i . r o z b u d o w a n i u , p o l e g a j ą c e m u czasem na swoistej „ f a b u l a r y z a c j i " N i e piszo go p i ó r e m a n i a t r a m e n t e m ale j a go pisze z g ł o w y losów l i s t u , raz zjadanego przez m y s z y , d r u g i raz upuszczonego zdrowiu do g ł ę b o k i e j w o d y przez niebacznogo g o ł ą b k a - p o s ł a ń c a . Zapewne oraz powodzeniu bo jeżeli c i hodzi o m n i e t o j a jostem zdrowa w tej obrazowej formie a u t o r z y l u d o w y c h l i s t ó w metaforycznie dijamentem. Kohana Zośu dowiadujem sio o t w o i m u s k a r ż a l i się n a zjawiska i n a m dzisiaj znane, a w y n i k a j ą c e (...)"'•. „Kohana ze złego funkcjonowania p o c z t y . Wprowadzonie j e d n a k t a k i c h elo- Zośu D r ó g i o '-łowa mogo l i s t u nioch bendzio p o h w a l o n y Który s t w o r z y ł ś w i a t zielony k t ó r y s t w o r z y ł n m i o i ciebio Jezus H r y s t u s co jest w niebie I M a r i a M a t k a jego k t ó r a godna s ł o w a togo. K u s t o ł u siadam p i ó r o r o n k o m h w y t a m a s t o b o m Zosinko ser­ decznie się w i t a m . H o ć j a się nio w i t a m w ł a s n y m i r o n k a m i ale j a się w i t a m w liścio l i t e r a m i 1 5 (,..)" . W a ż n o ś ć elomontu p o w i t a n i a w formule otwarcia l i s t u polega m e n t ó w bardziej b y ł o u z a l e ż n i o n e od autorskiej i n w e n c j i niż o d sposobu d z i a ł a n i a p o c z t y . W p r o w a d z e n i e t a k i c l i e l e m e n t ó w , po­ dobnie j a k r o z b u d o w y w a n i e j e d n y c h p r z y r e d u k c j i l u b c a ł k o w i t y m o m i n i ę c i u i n n y c h m o ż l i w e b y ł o d z i ę k i t o m u , żo f o r m u ł a otwiera­ j ą c a list nie m i a ł a c h a r a k t e r u n o r m a t y w n o g o i r y g o r y s t y c z n i o skodyfikowanego, żo m i a ł a p o s t a ć s t r u k t u r y o t w a r t e j i nie b y ł a limitowana t a k ż e w sonsie o b j ę t o ś c i o w o - p r z o s t r z o n n y m . L i s t l u d o w y m ó g ł — acz nie m u s i a ł — po owoj formule otwar­ w z n a c z n y m s t o p n i u i na t y m , iż jest ono — rzec b y się c h c i a ł o : m a g i c z n ą —- f o r m ą p o k o n a n i a przestrzeni. Ś w i a d o m o ś ć z a ś w i o l - cia z a w i e r a ć , nioraz bardzo s k ą p ą , część i n f o r m a c y j n ą (ściślo „ z a ­ k o ś c i toj przestrzeni rozdziolającoj tyle sadniczą"), z reguły pisaną prozą i z reguły w wyraźny sposób elomentom k o n w e n c j o n a l n y m p o o t y k i l i s t u , ile w y z n a c z n i k i e m o d d z i e l o n ą przez j a k i e ś w s k a ź n i k i delimitacyjne od części otwie­ jego l u d z k i o j , psychologicznej p r a w d z i w o ś c i . O d d a ł o n i e od blis­ r a j ą c e j (w j e d n y m z l i s t ó w jest t o na p r z y k ł a d zdanie: „ D o s y ć k i c h i o d s t r o n r o d z i n n y c h na r ó w n i b o l i wielkiego p o e t ę i prostego jóż b ę d z i e p i s a ć s ł o w a m i Trzeba o d m i e n i ć i n n y m i w i e r s z a m i " , bliskie osoby jest nie a po n i m n a s t ę p u j e pochwalenie Jezusa Chrystus galicyjskiogo l e b o t n i k a sezonowogo: „Kochana w a ż n i e j s z y c h informacji). Kasiu! nastę­ p o w a ł a f o r m u ł a z a m k n i ę c i a , p o z d r o w i e ń i p o ż e g n a n i a , z n ó w wier­ W y s z e d ł e m na g ó r ę w y s o k ą I i g a r s t k a naj­ Po owej części informacyjnej szowana, niejednokrotnie t a k ż o r o z b u d o w y w a n a , acz bardziej j u ż chciałem widzieć krainę daleką, z p u n k t u widzenia s t r u k t u r y t r e ś c i usterootypizowana, sprowa­ Lecz nic nio słyszę d z a j ą c a się b o w i e m do l i c y t a c j i r y m o w a n y c h p o z d r o w i e ń , nioraz 1 6 t y l k o do ciebie, K a s i e n i u , p i s z ę ( , . . ) " . Gest p o w i t a n i a j a k b y symbolicznie n e u t r a l i z o w a ł owo n o g ą t y w n e d z i a ł a n i e przestrzeni — gost p o w i t a n i a „ p r z e z wysokie d r z e w a " , „ p r z e z g ó r y i gaje", g d y „ r ą c z k a " do jego w y k o n a n i a jest z b y t k r ó t k a , nadajo s ł o w u i literze moc m a g i c z n ą . T o z a ś sprawia, ż e list zaczyna b y ć t r a k t o w a n y j a k o b y t samoistny, j a k o symbo­ bardzo trafnie dostosowanych do s y t u a c j i adresata — t a k na p r z y k ł a d A n d r z e j L u d w i k o w s k i do K a t a r z y n y J a n i k m i o s z k a j ą c e j p o d koniec r o k u 1914 w „ C . K . B a r a k a c h Galicyjskich uciekiewi- c z ó w " w o s t a t n i m z d a n i u l i s t u n a p i s a ł : „ J e s z c z e cie p o z d r a w i a m przez k u p e k r z a k ó w . Ż e b y ś w y j o c h a ł a najprędzej z baraków. 2 0 licznie personalny, a w i ę c obdarzony p e w n y m i cechami fizyczny­ m i , p o s ł a n i e c , m a j ą c y do p o k o n a n i a d ł u g ą , t r u d n ą , nioraz nie­ b e z p i e c z n ą a czasom p e ł n ą pokus d r o g ę . A u t o t e m a t y z m ludowego l i s t u zyskuje -wskutek togo n o w y z u p o ł n i o sens i w y m i a r : f o r m u ł a T w ó j K o c h a j ą o A n d r z e j Pa P a ! " . Najbardziej znamienne dla owej f o r m u ł y z a m k n i ę c i a b y ł o w wierszowanych listach l u d o w y c h wprowadzenie p o z d r o w i e ń przez p r z y w o ł y w a n i e r ó ż n y c h r o k w i z y t ó w , m o g ą c y c h m i e ć znaczenio magiczne: skierowanych „ J a cię pozdrawuje przez g a ł ą z k ę w i ś n i j a k m i nio odpiszosz do samego l i s t u , j a k się m a po drodze s p r a w o w a ć , co r o b i ć i czego, t o się m i h o ć p r z y ś n i . P o z d r a w ó j o m j a cio przoz g o ł o m b k i siwe b r o ń B o ż e , nio r o b i ć . S t ą d w formule o t w a r c i a p o j a w i a j ą się ze b y ś m i a ł a dla m n i e serce l i t o ś c i w e . Teraz cie p o z d r a w i a m n a w e t f o r m u ł y magiczne o b o k z w y c z a j n y c h p o n a g l e ń . Oto od­ przez tysioncy r ó ż y ż e b y ś nie m i a ł a do m n i e ż a d n e j złej u r a z y . robotników Teraz cie przepraszam za mojo bazgranie bo b y ł list p i s a n y o t w a r c i a bardzo c z ę s t o zawiera szorog w s k a z a ń powiednie p r z y k ł a d y w y b r a n o z l i s t ó w galicyjskich w i e c z ó r na kolanie. N a t y m k o ń c z ę swe pisanio Pa Pa sezonowych z czasu pierwszej w o j n y ś w i a t o w e j : „ N a wysokim dębie drobniutki J a w i ą c się j a k o t r ó j d z i e l n a s t r u k t u r a list l u d o w y , I d ź ż e t y listeczku, gdzie jest m ó j syneczek, 1 7 Powiedz m u , d z i e ń d o b r y W o j t u s i u ode m n i e ( . , . ) " ; nad informacyjną f u n k c j i ostetycznoj. M o ż n a domi­ odnieść upra­ formuł, ilo i n w e n c j i w ł a s n e j , niowielo sobie m i e l i do przokazania, d ą ż y l i i wody głębokie, natomiast do o s i ą g n i ę c i a e f e k t u „ ł a d n o ś c i " l i s t u , n a w e t kosztem przez d o ł y i lasy, a ż e b y ś t a m nio z a b a w i ł bardzo d ł u g i o czasy; i nio idź t a m gdzio w ó d k ę p i j a j ą , w części. I s t o t n i e list l u d o w y autora znajdują trafił, nie sprawia w r a ż e n i a przejawu w n i m w y r a z na m i a r ę m o ż l i w o ś c i n a d a w c y . I s t o t n i o t e ż funkcja estetyczna o d g r y w a w tworzonej przez t a k i blisko, list t o u k ł o ń się nisko sytuacji komunikacyjnoj rolę niezwykle przez f a k t , iż swoiście n o b i l i t u j e i stanij u progu, p o c h w a l Pana B o g a : Nioch b ę d z i e o t o . " jego semantycznej p o j e m n o ś c i . Ale s ą d t a k i p r a w d z i w y jost t y l k o l i t e r a t u r y stosowanej, istotnio a r t y s t y c z n e , t w ó r c z e ambicje jogo bo b y ś m i się opił, 1 8 „ W imię Ojca i Syna i D u c h a ś w i ę t e g o . 128 f o r m u ł y z a m k n i ę c i a , sprawia w r a ż e n i o t w o r u o w y r a ź n i e nującej wiali, w k ł a d a j ą c w nią tyleż znajomości odpowiednich bez g ó r y wysokie a gdy będziesz składająoy w r a ż e n i o , że ludzie, k t ó r z y tego rodzaju k o r o s p o n d e n c j ę bo j a iść nie m o g ę , 2 1 najczęściej bardzo m a ł e j , części informacyjnej oraz wierszowanej A ż zajdziesz do W o j t u s i a w zielone ogrody. to b y ś do mojej familio nie Pa." się z trzech c z ę ś c i : wierszowanej f o r m u ł y o t w a r c i a , w ł a ś c i w e j , T y l k o się u w i j a j przoz łączki i w o d y , „ L e ć listeczku, w d r o g ę , Konanie K o h a n a Zosinko mocno ś c i s k a m i całóje cię Gienia Pa listeczek, istotną, choćby adresata t e k s t u jako w p e ł n i z a s ł u g u j ą c e g o na owe autorskie w y s i ł k i t w ó r c z e . Nieskodyfikowana a przecież jawnie n o r m a t y w n a estetyka P o j e d ź l i s t u prosto do m ę ż a , sorca kochanego f o l k l o r u stawia w i ę c l i s t o w i bardzo wysokie w y m a g a n i a i oczekuje J e d ź l i s t k u , w d r o g ę , bo j a iść nie m o g ę o d niego o z d o b n o ś c i , olegancji, u r o d y , e f e k t y w n o ś c i f o r m y . W l i ­ J e d ź , l i s t k u , przez g ó r y przoz lasj' przez teraturze u ż y t k o w e j od l i s t u , t r a k t o w a n e g o j a k o gatunek litera­ śnieżne doliny i p r o s t ą drogą. t u r y stosowanej, nie oczokuje się w a r t o ś c i estetycznych i jośli te �• pojawiają. to stanowią, swoistą wartość „nathlaną", bez ' t ó w j pojawienia się list m o ż e j e d n a k spełnić doskonale swoje " d a n i a . T-iet l u d o w y , ^diz ttI w i d a ć z przeprowadzonych m oczekiwaniami. O z d o b n o ś ć , e f e k t o w n o ś ć , p i ę k n o są 1 , ontologieznymi ceohanvi, z a ś pisanie l i s t u p r z y b i e r a p o s t a ć ' ^ c o s u t w ó r c z e g o , w y k o r z y s t u j ą c e g o istnienie f o r m u ł , V wyżej r z ą d z i sie i n n y m i p r a w a m i i s p o t y k a z i n n y m i w y m a g a - '* i'oraz f l l M jak umiojęt- - wzbogaconych, poszerzonych i m o d y f i k o w a n y c h w zależności j lotrzob. Oznacza t o k o n i e c z n o ś ć uznania l i s t u ludowego za Die s t r ó ż a n i o ł ze zielonym тятю, r a n i u s i o ń k o , u b r a ł a m tej l i t e r a t u r y l u d o w e j . t o n list p i s z ę w e wielkiej potrzebie. M u s i a ł a b y ś t y b y ć serca kamiennogo, ż e b y ś m i nie o d p i s a ł a liścika jodnego. P i s z ę j a S t a d zaś w y n i k a w s p o s ó b oczywisty C a ł y t y d z i e ń j a m po nocach nie s p a ł a , t y l k o m w c i ą ż o t o b i e m y ś l a ł a i n a d e s z ł a chwila w k t ó r e j c i list k r e ś l ę , a ż m n i e g ł o w a b o l i co j a so p o m y ś l ę . C h c i a ł a b y m n a p i s a ć p a r ę słów do ciebie, komentarzem l i i y l k o anegdotycznym". ^ Z a r a z e m jednak z d u ż ą o s t r o ż n o ś c i ą t r a k t o w a ć trzoba pozornio n i k ł e j -semantycznej p o j e m n o ś c i t a k u s l r u k l i s t ó w . Zdanie, że a u t o r z y togo r o d z a j u listów W i e l o sobie mieli do przekazania jest z g r u n t u biedne. L i s t l' Iowy jest bowiem n a s t a w i o n y przede w s z y s t k i m na budowanie t w i " ssków' uczuciowych i przekazywanie s y g n a ł ó w Awiadcząeycłi " я ' | е z w i ą z k ó w uczuciowych, a zatem jego n a j w a ż n i e j s z y m d>iiiem jest budowanie odpowiedniej atmosfery dopomóż mi Boże i t K t ó r y j e s t e ś w niobie, d o p o m ó ż m i , M a t k o , D u c h u ś w i ę t y , ż e b y b y l odemnie t e n liścik p r z y j ę t y . P i s z ę 'a t e n liścik K a s i u ń i u , de ciebie, b y ś se nie m y ś l a ł a , żo nie d b a m «Гciebie P i s z ę j a ten liścik d r o b n y m i s ł o w a m i , n a d k a ż d ą l i t e r ą bardzo w y s o k ą i t a k sobie m y ś l ę * g ó r o m o j a góro z n i ż m i się b l i ż e j , t o s i ę m o i a K o l e ż a n k a c h o ć jodua p r z y b l i ż y W e s z ł o m i s ł o n e c z k o na p o ś r o d L ' 'b' t o mi nocka zaszła liścik p i s a ć trzeba. J a d o swojej K o l e ż a n k i trz-twi lirfcik pinzę K t ó r y j u i tftk dawno w m o i m f*rc\i P za- 3 я m u l o ń k i (tklv kwiat a f u n d o w d ł i t o mojo т у й U K i e r u j ę , pisa- emocjonalnej. List t a k i nie e h i ż y do „ z a W w i a n i a s p r a w " , ale do n a w i ą z a n i a k o n t a k t u uczuciowego i w y w o ł y w a n i a w z r u s z e ń , frzebu zatem na jego s e m a n t y k ę s p o g l ą d a ć t a k . j a k się p a t r z y na znaczenia Wiersza, nu znaczenia p i e ś n i ten liścik zo szczerej" m i ł o ś c i , ale se nie m y ś l i j , ż e t o z o b ł u d n o ś c i . T ' t e - ' p o r v okazjonalnie t y l k o o g ł a s z a n y m i d r u k i e m i o p a f r y - ' jralizowaiiveh kawałek żatośliwie p ł a c z e . F i s z ę j a ten liścik, K o n i k n ó ż k ą grzebie, bo j a " T w o ś ć prowadzenia systemai y c z u y c h b a d a ń n a d t y m i l i s t a m i , n'Vt Wstałem wzięłam w i d z i a ł o . T i s z ę j a t o n liścik, r ę k a m i dygoce, b o moje sorduszko % i e liścik n a p i s a ł a . się bielusioriko, m i p i s a ł o , serduszko p ł a k a ł o , że s i ę z t o b ą . K o c h a n a K a s i u , nio ' ciekawych i w a ż n y c h p r z e j a w ó w literatury ludowej, ioden '"„"-.cza t a k ż e k o n i e c z n o ś ć w,.mwadzetiia go d o r ó ż n e g o rodzaju ° ^ t v c z n y c h i gatunkowych" s y s t e m a t y k f o l k l o r u , a w k a ż d y m * i t a k m i p o w i e d z i a ł , b y m ее p a p i e r u b i a ł e g o , zaczynam list p i s a ć do serduszka t w e g o . P i ó r o > 32 wiankiem nie z a s p a ł a , ż o b y m do ciebie, K a s i n , ludowej i t r z e b a się wczytywać 'alej, lubym dacj, ae dzona. zamiast oi 1 nie ż a ł u j ę pióru. """ ' "J" ° b ę d z i e d o s y ć pisania a uoga, J ; w > .. 1 0 t0 i . t ) a i f t n ( | j j р 1 а д с a p o c h w a l i ć Boga p i i e Q naj- ków — s y m b o l i przestrzennych, r o ś l i n n y c h i favmicznyeb, a w ó w ­ w y ż s z e g o . Nioch B . P . J . C b . ' P i s z ę do cielne, K o c h a n a K a s i u , czas o k a ż e się. żo list t a k i przekazuje ogromnie wiele t r o ś n , k r y j e m i l o m z d r o w i u i powodzeniu, bo j a , d z i ę k i B o g u , jestem z d r o w a , w sobie ogromno bogactwo z n a c z e ń na m i a r ę cc logo ludzkiego w życia, na m i a r ę u c z u ć i p r z e ż y ć n a j w i ę k s z y c h . _ T u j u ż n a tego rodzaju a n a l i z ę b r a k ł o miejsca, m a j . y ji>dna< ś w i a d o m o ś ć takiego sposobu istnienia ludowego l i s t u , p o j ą ć m o ż n a g ł ę b o k ą t r a f n o ś ć k o m ej n t a r z a , jjaakkiim m G w i ż d ż w swoj nowe i o p a t r z y ł list biednego T o m k a , p i s z ą c , ż e ton w y b i e r a ! s ł o w a a powodzouie moje d o ś ć dobre, p i s z ę c i , że u nas niema w i e l k i e j w jego s y m b o l i k ę , r e k o n s t r u o w a ć znaczenia u ż y t y c h w n i m zna­ 2 4 „konioezno i n a j w a ż n i e j s z e " . , , . . , Takich też słów k o n i e c z n y c h i n a j w a ż n i e j s z y c h u ż y w a ł a b ofania Świercz p i s z ą c z Pattensen kolo Hannoveru do swojej przyjaciółki 2 m a r c a 1915 r o k u , p o ł o ż y w s z y n a kopercie dopisek: „ C z o m a k u r a b i a ł e jajka niesie p o z d r a w i a m togo pana co t o n list poniesie". Ten Ust Stefanii Świercz jest b o w i e m s w o i s t y m arcy­ dziełem l u d o w e j epistolografii i w bardzo t r a f n y s p o s ó b i l u s t r u j e te wszystkie p r a w i d ł o w o ś c i , o k t ó r y c h m o w a b y ł a w n i n i e j s z y m szkicu: i dowiaduję się twojom w y b i e r a m y ś t e e h l o n g ę , w p o l u zaczęli m y w y b i e r a ć w p o p i e l c o w ą ś r o d ę . P r o s z ę cię, kochana K a s i u , napisz m i k t ó r o , dziolohy p r z y j e c h a ł y z Prus i czy K ą ś a n k i i W i k t a Juskówna p r z y j e c h a ł y , t o m i napisz i k t ó r e c h ł o p a k i nie poszli do w o j s k a i co robisz w d o m u i K ą ś a n k a Stefcia co r o b i t o m i opisz w s z y s t k o i czy j u ż jest s p o k ó j i k l ó r e c h a ł u p y są z m a r n o w a n e . W i ę c e j c i n i c m a m co p i s a ć , t y l k o m i odpisz zaraz, t o c i w d r u g i m liście co więcej opiszę. P o z d r a w i a m cię, K a s i u , przez b i a ł e f i r a n k i , ż e b y ś nio c h o d z i ł a do innej k o l e ż a n k i . P o z d r a w i a m K ą ś a n k ę przoz zegar n a ś c i a n i o , o k t ó r y m sobie m y ś l i , niech się jej dostanie. P o z d r a w i a m t a t u s i a twojego przez pszeniczny k w i a t u bo s ą ł a d n y wdowiec, s ł u ż y i m c a ł y ś w i a t . P o z d r a w i a m Jasio przez g a ł ą z k ę c h r ó s t u , ż e b y sobie w y b r a ł d z i e w c z y n ę do gustu. P o z d r a w i a m t y c h mniejszych przez dziesięć t y s i ę c y , j a k m a ł o , t o jeszcze w i ę c e j . P r o s z ę cię odpisz ..Szaiiowm: K a s i n ! W niedziele m u o , i m d s a m y m p o r a n k i e m , p r z y s z e d ł do rnnio n i zaraz. Twoja" K o l e ż a n k a Stefania Świercz"" P R Z Y P I S Y L i s t Gonowofy K o z a k do Z o f i i K o ł b u s z e w s k i e j , ok. 1960 ' • • A b i o l i i , s. 11--13 , „ и I n t Genowefy K o z a k d o M a r i i Kolhuszewakioj, ok. 19h2 ' * L i s t GonowofV K o z a k do Z o f i i K o ł b u s z e w s k i e j , o k . 1960 L i s t Genowefy K o z a k do Z o f i i K o ł b u s z e w s k i e j , o k . I 9 6 0 W h i c i e K a t a r z y n y Ż y w i o ł z A r n s h o f z r . 19U- do o s ó b blia.i,. S m u t n o m i "jest. s m u t n o ehrzestnyojcze i w y chrzeatnom a t k o ' i K a s i u i R ó z i u za w a m i , ale c ó ż m a m r o b i ć , me m o g ę b v ć z w a m i : przez g ó r v i gajo r ą c z k i w a m podaje i w i t a m s i ę z w a m i j a k a n i o ł z a n i o ł e m p r z e d b o ż y m k o ś c i o ł e m " ; L L , s. 180 L L , s. 184 " I . L , s. 175 L L , s. 179 • A b i c h t , s. 7 * ° L L , s. 184 *' L i s t Genowefy K o z a k do Z o f i i Kolbuszowskiej, ok. 1900 " P o r . n p . W . Gusiow, Estetyka folkloru, W r o c l a w 1974, 1 1 1 К G w i ż d ż Ohm-J ,.„ sM,: Nowelo, P o z n a ń 1926, s. 3 8 — 3 9 'Mi Abicht' - i * , , tirirhu galitiachen ,Sai»»mrbeit*r, rkps, я ) ! - - I ' R u d o l f A h i c b t (185(1—1921), slawista i polonista, nrofe -ur u n i w e r s y t e t u wo W r o c ł a w i u (od 1912), w czasie pierwszej W i t , у ś w i t o w e j r - l n i ł o b o w i ą z k i cenzora i dla swoich c e l ó w , , . . . , . • „ ; , h a d i w z y . t i bodaj iezvkowiaweeycb. s p o r z ą d z i ł w y p i s y z ! z v i i . i y ' l t ó w •zcremadz.V.e w zeszycie p o d w y ż e j w y m i ę .H..„Vm tVt,',l.iUi." I )atvj i » o z m v - w . i , - tego r ę k o p i s u skrót;. A b i c b t . t'zi^e o w y c h l i s t ó w o g ł o s i ł e m p t . Listy chłopów polskich «• notatn',kaeh"lłn<Jt>lfn Abichtd. „ L i t e r a t u r a L u d o w a " HI78, n r 4- •<>, s. 171 -184 (dalei oznaczam s k r ó t e m Ł L ) . W pisowni w s z y s t k i c h „.,,..,,„„.„.' y . v l i o w v n o łokcie tekstu p o d a n ą przez A b i c h t a . '» L i s t Genowefy K o z a k z Podearnia do M a r i i KolbuMtewukiej wo W r o c ł a w i u , ok. 1962; oi-yginal w m o i m posiadaniu - - i t u t a k ż e zachowiino pisownia i i . t e r p u n k c j ę o r y g i n a ł u . 1 4 I . L . K . IN3 A h i c h t , s. 13 . .... „ , " L i s t Gonow.'fy Kozak z Podsamift na Oraw .o do Z o l u I t o i busz..wMkii'(. olc. Р Ж » : o r y g i n a ł w m o i m posintlnnm. L L , s'. 178 Abit-ht, s. ii A b i c h t , s. 19 L i s t Genowefy K o z a k do Z o f i i Knlbus7.ew*kiej, ok. u e u 5 1 8 9 1 0 n Ł 1 5 k i l 1 0 1 8 g Й ^Zob^rp I - U i l " I X , s. 188—189; X , s. 40—33, 337—338; X I V в - > 7 6 ' ' X X I I I , S . 137—146; X X X I V , s. 294 «* Nawiasem m ó w i n c ca'a ta afera s k o ń c z y ł a się dla b o l i a t e r a p o m y ś l n i e : z o s t a ł o d e s ł a n y do p u ł k u n jego w y c z y n p o k r y t y został milczeniem... - L L , я. 176—177 s 129 � https://zbiory.etnologia.uw.edu.pl/files/original/7f396dcac4fc14071f31a5e53f3005e3.pdf 284fbdbcc4e277cf4d499f9a3d730796 Dublin Core The Dublin Core metadata element set is common to all Omeka records, including items, files, and collections. For more information see, http://dublincore.org/documents/dces/. Title A name given to the resource Polska Sztuka Ludowa - Konteksty Text A resource consisting primarily of words for reading. Examples include books, letters, dissertations, poems, newspapers, articles, archives of mailing lists. Note that facsimiles or images of texts are still of the genre Text. Dublin Core The Dublin Core metadata element set is common to all Omeka records, including items, files, and collections. For more information see, http://dublincore.org/documents/dces/. Relation A related resource oai:cyfrowaetnografia.pl:publication:3216 Date A point or period of time associated with an event in the lifecycle of the resource 1987 Identifier An unambiguous reference to the resource within a given context oai:cyfrowaetnografia.pl:3013 Title A name given to the resource "Skuś baba na dziada". Przyczynek do powinności przemyśleń perypatetycznych / Polska Sztuka Ludowa - Konteksty 1987 t.41 z.1-4 Description An account of the resource Polska Sztuka Ludowa - Konteksty 1987 t.41 z.1-4, s.142-150 Creator An entity primarily responsible for making the resource Olędzki, Jacek Language A language of the resource pol. Publisher An entity responsible for making the resource available Instytut Sztuki PAN Format The file format, physical medium, or dimensions of the resource application/pdf PDF Text Text capture metadata for PDF documents Text I Jacek Olędzki „SKUŚ BABA NA D Z I A D A " PRZYCZYNEK D O POWINNOŚCI PRZEMYŚLEŃ PERYPATETYCZNYCH W bardzo interesującej lewskiego (Podróże k s i ą ż c o Jerzego S ł a w o m i r a do piekieł. Bzecz o szamańskich Wasi­ misteriach, wowego ź r ó d ł a , a zarazom — j a k w i a d o m o —• k o p a l n i w i a d o m o ś c i 0 naszych archaizmach kulturowych. Indeks dotyczący gier Warszawa 1979) znajduje się pewne s p o s t r z e ż e n i e , k t ó r e zainspi­ 1 zabaw, s k ł a d a j ą c y się a ż z 12 h a s e ł nie u w z g l ę d n i a a n i g r y r o w a ł o m n i e do napisania niniejszego t e k s t u . Oto co z a u w a ż y ł in klasy, a n i w chłopka . i zarazom — t e n niezwykle f r a p u j ą c y etnolog — z i n t e r p r e t o w a ł : u s z c z e g ó ł o w i o n y c h , t a k i c h j a k A d a m a C h ę t n i k a , rzecz przodsta- „ W s p o m n i e l i ś m y j u ż , iż z a r ó w n o d z i e c i ę c a 1 W monografiach regionalnych, najbardziej literatura bajkowa, w i a się i d e n t y c z n i e . Ogromna r o z m a i t o ś ć gier, a w ś r ó d nich ż a d n a t a k t e ż gry i zabawy o p i e r a j ą się w znacznym s t o p n i u na archa­ nie p r z y p o m i n a „ s k a k a n i a p o m i ę d z y p i e k ł o m i n i o b o m " . Dlacze­ i c z n y m zapleczu w i c r z e n i o w o - r y t u a l n y m . A b y nie b y ć gołosłow­ go ? W y d a j e s i ę , żo jodno jest w y t ł u m a c z e n i e I n t e r e s u j ą c e nas g r y 3 n y m , p r z y t o c z m y r y z y k o w n y , lecz k u s z ą c y ze w z g l ę d u na symbo­ nio m a j ą , j a k dopuszcza Jerzy S ł a w o m i r Wasilewski „ a r e h a i c z n o - likę w ę d r ó w k i J.O.) go zaplocza w i e r z e n i o w o - r y t u a l n e g o " . W i n n y c h częściach swej p r z y k ł a d : gra w klasy. Czy skakanio p o m i ę d z y (ipieklom i a ((nio­ k s i ą ż k i a u t o r u ż y w a podobnie dosadnych i jednoznacznych o k r e ś ­ bom » nie jost p o g ł o s o m j a k i o j ś o b r z ę d o w e j p o d r ó ż y w te regiony ? leń Z w a ż m y , że skakanie na jednej nodze (podobnie j a k k u l a w o ś ć ) i t d . ) , w s k a z u j ą c t y m s a m y m na p r a s t a r ą m e t r y k ę sensu zjawisk kojarzono jest powszoełinio z d i a b e l s k o ś c i ą , ze sferami p o d z i e m i . w y ł o w i o n y c h z ocoanu k u l t u r y w z a ś w i a t y Czy z r e s z t ą k r o ś l o n a t u k r o d ą figura ( p o d k r e ś l e n i o moje (podkr. J.O.) « l u d a » nie p r z y p o m i n a c h o ć b y („transformacja wzorów pradawnych", „wielowiekowych" świata. schematyczna Stoję na stanowisku, że „ s k a k a n i e m i ę d z y pioklein a n i o b e m " szamańskiogo w grzo ic kłosy nie jost p o g ł o s e m archaicznych m i t ó w m ó w i ą c y c h b ę b n a , o k s z t a ł c i e c z ł o w i e k a z m o n s t r u a l n ą g ł o w ą albo malowane­ uchwytu 0 w ę d r ó w c e w z a ś w i a t y . Ora w klasy ściśle się w i ą ż e z p e w n y m go na modolem e d u k a c j i podstawowej, k t ó r y to model j u ż w swojej jogo powierzchni antropomorfieznego drzewa kosmicz­ 1 nego?" . istoeio W y d a j e się, żo autor celowo m ó w i c z y m k r e ś l o n y jest ó w zakłada ćwiczenie osobliwych, nieraz karkołomnych u m i e j ę t n o ś c i , u m o ż l i w i a j ą c y c h pokonanio k o l e j n y c h w tej edu­ „ l u d " , a b y d o m y ś l n y c z y t e l n i k j u ż sam sobie d o p o w i e d z i a ł : acha, kacji k r e d ą . T a k ! B i o l u w i e l u l u d ó w oznacza ś m i e r ć . . . w czasio samej g r y s t a n o w i ą odwzorowanie idei takiego rodzaju etapów. D i a g r a m y rysowane na ziemi, reguły przyjęto W t e n s p o s ó b m o ż e m y wszystko w y j a ś n i a ć i o b j a ś n i a ć , nie odukaeji. M o ż n a b y te g r y k ą ś l i w i e n a z w a ć odwzorowaniem staro- w y k l u c z a j ą c sensu c h o c i a ż b y pierwszych drapaczy c h m u r i t y c h świockioj s z k o ł y podstawowej, s t a r o ś w i e c k i c h m e t o d nauczania o s t a t n i c h , najnowszych, w y s m u k ł y c h , ponad c z o r y s t o m o t r o w y c ł i . 1 w y c h o w y w a n i a dzioci. Wszak s ą t o , po p r o s t u , nioantropomorfiezno drzowa kosmiczne, „osio ł ą c z ą c o g ó r ę i d ó l " (czy r ó w n i o ż drzewa ż y c i a , j a k obsesyjnie t y m t e r m i n o m p o s ł u g u j e s i ę w i e l u badaczy?). Nie wiem, czy O d A r g e n t y n y (zaczynam J u l i o Cortazara Grę w klasy), od tego k r a j u aby uhonorować poprzez E u r o p ę , część A z j i , a ż po C h i n y w y s t ę p u j ą o d p o w i e d n i k i i n t e r e s u j ą c y c h nas gier. O d d r u - P a ł a c K u l t u r y i N a u k i n a ł o ż y z a l i c z y ć do drzew k o s m i o z n y c h , gioj p o l o w y X I X w . rozwija się t e ż na świecio idea na powno j e d n a k pierwszy, n a j w y ż s z y d o m w Polsco (obecnio e d u k a c j i . W pierwszej k o l e j n o ś c i k o r z y s t a j ą z niej dzieci miejskie. H o t e l „ W a r s z a w a " ) . N i e tez p o w o d u — z a u w a ż m y — n a z y w a ł P ł y t y chodnikowe wprowadzono w t y m czasio, j a k o nawierzchnia się „ P r u d e n t i a l " . spocjalnycli p r z e j ś ć d l a pieszych, t o f a k t P o w i e m o d r a z u : s w ó j szczery z a c h w y t dla s t r u k t u r a l i s t j c z n o -semiotycznych czasio z refleksją anali? kultury symbolicznej ł ą c z ę po jakimś k r y t y c z n ą , a ż po ś w i a d o m o ś ć f a k t u , że ułoglom powszochnej o j a k i m nie sposób z a p o m i n a ć , z a s t a n a w i a j ą c się n a d g e n e z ą i rozwojem g r y , k t ó r e j podstawą ( i l . 1—7). jest 4 goometryczny diagram wyznaczony na ziemi W Warszawie te m o d e r n i z u j ą c e miasto zabiegi p r z y ­ urzoezoniu m i s t r z o s t w o m s a m y m w sobio (niczym w kontakcie zo p a d a j ą na konioc X I X i p o c z ą t e k X X w . W r ó ć m y j e d n a k do samej s z t u k ą prestidigitatora), z k t ó r y m s z k o ł y z t a m t y c h l a t . O t ó ż , j a k w i a d o m o , b y ł a i jest t o i n s t y ­ to urzoer.oniem badacz nic w s p ó l n e g o m i o ć nio p o w i n i e n , lecz t r a c ą c ten status i zamie­ tucja kojarząca n i a j ą c się w a r t y s t ę ( k a ż d y coś w sobie posiada z a r t y s t y ) , wielo zwanycli u nas k l a s a m i , a w w i e l u krajach ś w i a t a , wzorom angiel­ m i e ć n a ł o ż y . P r o p o n u j ę zatom C z y t e l n i k o w i l e k t u r ę s p o s t r z e ż e ń s k i m , p o k o j o m s z k o l n y m (schoolroom). Pomieszczonia to p o s i a d a j ą w ł a s n y c h o grze w klasy i chłopka, k t ó r y c h t o s p o s t r z e ż e ń nio na drzwiach suohe oznaczenia cyfrowe, w E u r o p i e arabskie l u b sposób powiązać z k t ó r ą ś głośną m o t o d ą b a d a w c z ą , strukturalis- r z y m s k i e J a k daloj p r z e k o n a m y s i ę t e n d r o b n y szczegół nie po­ t y e z n o - s e m i o t y c z n ą , czy Powtarzam, Podróżom fenomenologiczną. zainteresowałem do piekieł. się k a ż d e m u ze s t o s o w n ą ilością pomioszczeń z o s t a ł zbagatelizowany w r y s u n k a c h dzieci. 2 się g r a m i d z i e c i ę c y m i dzięki P r z y z n a m , że w swej p o d ś w i a d o m o ś c i prze- A zatom, gra w klasy to gra, k t ó r a nie p o j a w i ł a się na wiejskich pastwiskach, czy t e ż wiejskich b e z d r o ż a c h lecz w m i e ś c i e . Po­ c h o w y w a ł o m liczne obrazy s z t u k i dzieci (najświeższej d a t y , nie j a w i ł a się stosunkowo p ó ź n o , w niedalekiej p r z e s z ł o ś c i . W Polsce z c z a s ó w d z i e c i ń s t w a ) , s z t u k i o jakiej wraz z rozwojem szkolnictwa, k o n t a k t ó w wsi z miastem wspomina W a s i l e w s k i . Obrazy le z a w d z i ę c z a m s k ł o n n o ś c i o m do sane.tnictwa, perypate- t y z m u i p o l o ż o n i u w o s t a t n i m ć w i e r ć w i e c z u mego d o m u kolo z r e j o n ó w miejskich do wiejskich. Istniojo ogromna trafiła ilość w s i w k r a j u , w k t ó r y c h dzioci przed d r u g ą w o j n ą ś w i a t o w ą n i o z n a ł y O g r o d u K r a s i ń s k i c h . W Ogrodzie; t y m po zaasfaltowaniu ż w i r o ­ gry wych powstał dzieciom, j a k o jedna z naj.'oztropniojszyeh r o z r y w e k . W ocze­ p r a w d z i w y raj dla b a z g r z ą c y c h po ziemi. Zazwyczaj — d o d a j m y k i w a n i u na autobus po s k o ń c z o n y c h leki j ; . c h , g r a j ą przed p r z y ­ — d u ż y m paluchom nogi, а j a k nie palcem to p a t y k i o m . W m o i m s t a n k i e m w klasy, czy chłopka alejek, w czasach w i e l k i c h w Polsco d o k o n a ń , p a i k u stworzono m o ż l i w o ś c i swobodnego p o s ł u g i w a n i a się k r e d ą (nawet k r e d k a m i ) , ale j a k sic o k a ż e , najwspanialsze powstały przy użyciu ułamka z ziemi kamienia, a nawet cegły, jakiegoś spróchniałego kijka, który o asfalt pozostawia ś l a d b r u n a t n y , a nieraz Przystępując realizacjo wygrzebanego potarty brunatno-żóltawy. do w s t ę p n o g o rozeznania p r z e d m i o t u naszych z a i n t e r e s o w a ń z a j r z a ł e m do indeksu rzeczowego „ L u d u " , podsta­ 142 w klasy. N a t o m i a s t obocnie s ł u ż y c z ę s t o w t y c h wsiach ( i l . 7). B u ł g a r s k a gra w klasy ( k w a d r a t podzielony d w o m a p r z e k ą t ­ n y m i ) przechowuje p a m i ę ć s z k o ł y czteroklasowej ( i l . I a ) . K w a ­ d r a t u z u p e ł n i o n y z o s t a ł z czasem o dwa d o d a t k o w e pola i osobne miojsco s t a r t u , co t y m s a m y m z n a c z y ł o , że w s z k o ł a c h b u ł g a r s k i c h z w i ę k s z o n o ilość o l i o w i ą z u j ą c y c h l a t nauczania. D i a g r a m c h i ń skioj g i y w klasy, nazywanej zajmowaniom pokoi (być możo jest t<i n a w i ą z a n i e do a n g l o j ę z y c z n e j n o m e n k l a t u r y w c h i ń s k i c h �I I . 1. D i a g r a m y g r y w klasy, a — z Sofii, b — L o n d y n u , с — P e k i n u (Tiao F a n d z : skakanie po p o k o j a c h ) szkolaeh), w swojej istoeio jost p r a w i o i d e n t y c z n y j a k nasze, N o więc w l a ś n i o , c z y m jest t o n nasz, osobliwy diagram ? Czy zbudowane z szościu t y l k o p ó l . G ó r n a ,,przypomnioniem — j a k piszo Wasilewski — c h o ć b y u c h w y t u część w t y m c h i ń s k i m diagramio nio jest z a o k r ą g l o n a . S t ą d nie s z a m a ń s k i e g o b ę b n a , o k s z t a ł c i e człowioka z m o n s t r u a l n ą g ł o w ą k o j a r z y się od razu z f i g u r ą l u d z k ą ( i l . l c ) . albo malowanego na jogo powierzchni antropomorficznogo drze­ n a j p r y m i t y w n i e j s z e chłopki Gra reguł klasy to przomieszozanio się graczy w e d ł u g ustalonych Podróży do piekieł) w a kosmicznego?" Raczej nio, l u b zdocydowanio n i e ! J e ś l i t a k autor to r ó w n i o ż „ ś w i ę t y c h 7 d u z i m i m o r d a m i " , j a k to c z ę s t o się zdarza po powierzchni ziomi w granicach w y r a ź n i e w figurach r z e ź b y clilopskioj, n a l e ż a ł o b y w ł ą c z y ć do pradawnego (nio t y l k o s k a c z ą c na jednej nodzo, j a k sugeruje miejsca m i t u p o g a ń s k i e g o o w ę d r ó w c e w z a ś w i a t y , obsesyjnego zagadnie­ o r ó ż n y m znaczoniu w grze. B a d a n i a s o n d a ż o w e w y k a z a ł y , żo nia e t n o l o g ó w n i e g d y ś d o s t r z e g a j ą c y c h w s z ę d z i e treści falliczne, na toienio w s p ó l e z o s n e j P o l s k i , p o w t a r z a j ą się przemiennie dwa drzowa ż y c i a , a obocnio esio kosmiczne i ponownio drzewa ż y c i a . ustalonogo diagramu, mającego wyodrębnione swojo d o s y ć zasadniczo r ó ż n i ą c e się w z o r y owego d i a g r a m u : pierwszy w z ó r t o p r o s t o k ą t podzielony na sześć k w a d r a t ó w . Nawot najprostsze zostawionio samych kwadratów, jak Łukowato w diagramie c h i ń s k i m , m o ż e osobie z w y o b r a ź n i ą ł a t w o s k o j a r z y ć p r z y l e g a j ą c o do pierwszogo k w a d r a t u ( I klasy) pole startowo nio- się z f i g u r ą l u d z k ą . Wszak ó w zestaw posiada p o d s t a w ę (nogi) k i e d y nazywane jest p i o k l o m . D r u g i w z ó r , t o k r ą g p r z y l o g a j ą c y i z a k o ń c z o n i o (głowę). Pierwsze od d o ł u w y s t a j ą c e na b o k i k w a ­ do zospolu mniejszej l u b w i ę k s z e j ilości k w a d r a t ó w , k o m p o n o ­ d r a t y m o g ą t e ż u c h o d z i ć za r a m i o n a . P o l s k i d i a g r a m , w a n y c h t y l k o szeregowo, albo s z e r e g o w o - k r z y ż o w o ( i l . 3, 6). T e n w p r o w a d z e n i u k r ę g u (owogo n i e g d y ś nieba, a t r u d n o ż o b y niebo drugi lub b y ł o kanciaste) posiada zdecydowanie cechy aby D o d a m , żo forma w s p ó ł c z e s n y c h warszawskich chłopków diagram chłopem. nazywany jest p r u w i o zawsze chłopkiem M a t e r i a ł y z j a k i c h k o r z y s t a ł e m nie p o t w i e r d z i ł y w grze w k l a s y korzystano z n a z w y lud, d o p . luda.' między najprymitywniejszą Jest r z e c z ą szalenie c h a r a k t e r y s t y c z n ą , że w ostatnich latach jakby zanikło piekło, niebo. p r z y grach w klasy p o s ł u g i w a n i e się s ł o w a m i Przed kilkuna t u laty w S p o t k a ć m o ż n a b y ł o chłopków Ogrodzie Krasińskich z wypisanym na głowie słowom niebo. Obecnie dzieci g r a j ą c e w chłopka nie w i e d z ą , że takie po- jęcio w tej grze c o ś znaczy. O g ó l n y sehomat g r y a nawet bujnie fię rozwija pod względom przetrwał, ikonograficznym, z prymitywnych dzięki antropomorfiezno. oscylujo postacią rysunku dziecięcego, o k r e ś l o n e g o m i a n e m g ł o w o n o g ó w ( i l . 2, 3), a gro­ t e s k o w y m p a j a c y k i e m ( i l . 4). Z d a r z a j ą się toż w elitarniojszych dzielnicach chłopki wioloramionno o monstrualnie w y d ł u ż o n y c h t u ł o w i a c h , a nie monstrualnie p o w i ę k s z o n y c h g ł o w a c h . W s z y s t k o w t y m diagramio p o m y ś l a n e z o s t a ł o t a k , a b y s k o m p l i k o w a ć g r ę ( i l . 2, 5). Podobnio działo s i ę — m o i m zdaniem — p r z y powsta­ waniu formy najprostszej, skrzyżowania czteroch kwadratów s k o m p l i k o w a n i a r e g u ł i gracji poruszania się po p o s z e z o g ó l n y c h ( u m o ż l i w i a ł o t o l ą d o w a n i e и p o d s k o k u na rozkraczonych nogach, polach a nawet podskolc, o b r ó t i takież, l ą d o w a n i e ) . ( i l . 7 ) . N a t o m i a s t z a n i k ł a zawarta w całości z a c h o w a ń z w i ą z a n y c h z g r ą —• idea t r u d u , czy wprost m o z o ł u przoehodzenia P r z y p r ó b i e w y j a ś n i a n i a a n t r o p o m o r f i z m u drugiego wzorca z klasy do k l a s y , o d najtrudniojszej, czy najgorzoj wspominanej, polskiej g r y w k l a s y b i o r ę pierwszej — P I E K Ł A , po o s t a t n i ą — N I E B A . Wszak od c z a s ó w , czy k i l k u n a s t o l e t n i c h dzieci, c z ę s t o m a j ą c y c h w y o b r a ź n i ę plas­ k i e d y p o w s t a w a ł y g r y w klasy coś się w s z k o ł a c h z m i e n i ł o . Z m i e n i ł t y c z n ą , t a k ą j a k ą dzisiaj s p o t y k a m y p r z e w a ż n i e u c a ł k i e m m a ­ pod u w a g ę u d z i a ł w tej grze k i l k u się s p o s ó b nauczania i t r a k t o w a n i a u c z n i ó w . Z a n i k ł y k a r y cielesne, ł y c h dzioci ( n i e g d y ś m o g ł o to s t a n o w i ć r e g u ł ę ) . N a p i s a ł e m prze- wymyślno znaczenia w a ż n i o , p o n i o w a ż spocjalnio prowadzone przez 5 l a t ć w i c z e n i a ocon, potępianie szczególnio w i n o w a j c y , czy demonizacja t o ż niopomiornie plastyczno z d z i e ć m i w M u r z y n o w i e w y k a z a ł y , ż e u n i e k t ó r y c h o g ó l n y poziom u m y s ł o w y dzieci. S t ą d m i ę d z y i n n y m i m o j e za­ niedostatecznych. Wzrósł dzieci w tej w s i (chociaż bardzo nielicznych), w y o b r a ź n i a j a k ą fascynowanie ż y w o t n o ś c i ą d o s y ć j u ż starej g r y , n i e z w y k ł o ś c i ą z w y k l i ś m y ł ą c z y ć z obrazowaniem z w a n y m glowonogami, kon­ f o r m a l n ą . w y k r e ś l a n y c h z p a s j ą d i a g r a m ó w chłopka. Czy nio jost serwuje s i ę w postaci nieco przetworzonej znacznie d ł u ż e j n i ż to wspaniale, żo z nastaniem w i o s n y p o j a w i a s i ę niezliczona ilość u dzieci miejskich, b y w a żo do 9—11 r o k u ż y c i a a nie do 5—-7 r o k u chłopków ż y c i a , j a k zazwyczaj to się zdarza w ś r o d o w i s k a c h m i e j s k i c h . w c e n t r u m samej Warszawy, nieopodal I S P A N , gdzio m i e ś c i s i ę szanowna, obchodząca d o s t o j n y s w ó j jubileusz ro- Z a t o m m o ż n a p r z y j ą ć , żo osoby w w i e k u z pierwszych klas dawnej dakcja „ P o l s k i o j S z t u k i L u d o w o j " ? N a do niedawna zasypanych s z k o ł y , k i e d y kroślily swojo t y l k o nioco zmieniono ś n i e g i e m alejach, obok n i o u p r z ą t n i ę t y c h jeszcze z jesieni zwalisk g r y w k l a s y (ciągło się ono z m i e n i a j ą ) , p o p e ł n i a ł y stale grzoch liści i b r u d u , chłopki, chłopki i jeszcze raz d ł u g o ś c i fi s t ó p i d ł u g i e a ż na 36 s t ó p . chłopki. Krótkie, diagramy „ g ł o w o n o g o w a t o ś c i " . Dostrzogam to r ó w n i e ż dzisiaj z c a ł ą w y ­ r a z i s t o ś c i ą , a n a l i z u j ą c d i a g r a m y chłopków rysowano przoz dzieci 143 �z rodzin już miejskich, tradycyjnie miejskich, inteligenckich i również Jaki z tyłu lecz niedawno p r z y b y ł y c h zo wsi do miasta, czy toż dzieci miojskich z dziolnic, a raczej d o m ó w „ u p o ś l e d z o n y c h " . W a ż n i o j s z e j o d n a k jost t o , ż e klasy t o gra w ś r o d o w i s k a c h miejskich przedo w s z y s t k i m dziewczynok. W d u ż y c h czy Ma numerek W p i e r w s z y m i d r u g i m p r z y p a d k u podana liczba jest odliczana i wyznacza o s o b ę r o z p o c z y n a j ą c ą g r ę . A l e t ę r y t u a ł i z a c j ę (sta­ tylko wanie w k r ę g u , wskazywanie l u b d o t y k a n i o , czy kłucie palcem) w i ę k s z y c h miastach c h ł o p c y я zasady p o g a r d z a j ą t ą d z i e w c z y r i s k ą m o ż n a jeszcze bardziej u w z n i o ś l i ć . S ł u ż y t o m u w ó w c z a s w y l i c z a n ­ z a b a w ą . I w t y m miojscu niech ł a s k a w y Czytelnik zochce sam k a p r z y k t ó r e j pada p y t a n i e nie o l i c z b ę locz o kolor. Osoba na sobio d o p o w i e d z i e ć , j a k i e znaczenie ten f a k t m ó g ł m i e ć p r z y po- k t ó r ą w y p a d ł o ostatnio s ł o w o , podaje kolor, lecz m u s i zarazem jawioniu w y l e g i t y m o w a ć się p r z o d m i o t e m o w s k a z a n y m się i stosunkowo d ł u g i m j u ż t r w a n i u diagramu gry w klasy p o d p o s t a c i ą o k r e ś l a n ą maskulinarnie (chłopek lecz nie W p a d ł a b o m b a do baba, c h o c i a ż i babopodobna). W s k a k i w a n i e na chłopka, skakanie N a p i s a ł a na t a b l i c y po n i m , rozkraczanie się nad n i m , spacerowanie p r z e z e ń z w y ­ myślną galanterią, wreszcio zeskakiwanio. S K U Ś list J a k i m k o l o r e m ona go p i s a ł a NA J a k o d y g r e s j ę p o t r a k t u j m y u w a g ę , żo w togo rodzaju w y l i c z a n ­ D Z I A D A , S K U Ś , S K U Ś , S K U Ś , t o t o w a r z y s z ą c o grze w w i o l u k a c h u p a m i ę t n i a j ą c y c h w o j n ę , p o j a w i a się coś, co p r ó b o w a ł b y m 6 miejscach k r a j u osobliwe z a w o ł a n i e . BABA kolorzo: piwnicy D o p e ł n i a ono zrozumienio sensu s z c z o g ó l n e g o r o d z a j u g r y w chłopka. n a z w a ć surrealistycznym o s ł a b i e n i e m odczucia t r a g i z m u : W y d a j e m i s i ę , żo pior- N a u l i c y Reja w o t n i o z a c h ę c a ł o do p o d n i e c a j ą c y c h w y o b r a ź n i ę z a c h o w a ń . Zapew­ Z ł a p a l i złodzieja ne to za d u ż o powiedziane — p o d n i e c a ł o — m o ż e n a l e ż a ł o b y po­ A t o n złodzioj b y ł czarodziej s z u k a ć innego, trafniejszogo o k r c ś l o n i a . W k a ż d y m razie z a w o ł a - I powiodzial t a k : N i e m c y m a j ą nio, p o d k r e ś l a m to jeszcze raz, p i e r w o t n i e z a c h ę c a ł o do g r y . A l o A Polacy, cacy, oacy w toj osobliwej z a c h ę c i e u k r y w a ł o się od p o c z ą t k u przewrotne od- psy I wychodzisz t y wracanio u w a g i gracza od p r e c y z y j n o ś c i samych d z i a ł a ń zdocydo- Podobnio rzecz się przedstawia jeśli chodzi o najnowsze t r a g i z m y wanio m o t o r y c z n y c h (na p r z y k ł a d chodzenie z z a d a r t ą g ł o w ą , t a k w świecie d o r o s ł y c h : a b y nio w i d z ą c t r a f i ć w odpowiednie pole nie n a s t ę p u j ą c na l i n i ę ) . D y l u , d y l u na Z czasom t e ż skuś baba na dziada u z y s k a ł o sons c a ł k i o m niodopin- P i o r d y k n ę ł o w Czornobylu g u j ą c y , przeciwnie, s ł u ż ą c y z m y l o n i u . Dzisiaj zredukowane zo­ Raz s t a ł o do s ł o w a skucha l u b kucha, I wychodzisz t y co znaczy p o m y ł k a , pomylonie T się w grzo. Z m \ l e n i u p a r t n e r a w grze s ł u ż ą inne jeszcze z a w o ł a n i a i d z i a ł a n i a , o c z y m dowio się Czytelnik na k o ń c u mego w y p r a ­ cowania- dwa badylu trzy E w e n t u a l n i e : Promieniujosz t y ! S ą to w y l i o z a n k i , k t ó r e na w i o ś p r z e n i k n ę ł y z miasta, w p r z y ­ p a d k u M u r z y n o w a g ł ó w n i e z P ł o o k a , alo t a k ż e z W a r s z a w y . A b y w p o l n i p r z e j ą ć się u r o d ą i sensom zamioszczonych obok N a w i ę k s z ą u w a g ę z a s ł u g u j o w y l i c z a n k a , k t ó r e j t r o ś ć jost zdu­ w y k r e s ó w , p o w s t a ł y c h czy t o na w y j o ż d ż o n e j t r a k t o r a m i szosio, m i e w a j ą c o „ d o j r z a ł a " , j a k b y j u ż z innego niż dziocięcy ś w i a t a : n i g d y nie s p r z ą t a n e j , czy w s c h l u d n y m p a r k u , gdzio o b o w i ą z u j e Na ulicy Kopernika swoisty konwonans d y s t y n g o w a n y c h z a c h o w a ń ( „ r z u ć t o n p a t y k S p o w i a d a ł a się M o n i k a bo się p o b r u d z i s z " — m ó w i cicho t a t u ś w garniturzo do synoczka j a k laleczka; „ K a r o l i n a , K a r o l i n a , P r o s z ę k s i ę d z a , j a nie k ł a m i ę w y d z i o r a się m a t k a do c ó ­ W y j a d ł a m cukier m a m i o reczki, k t ó r a o d e s z ł a na p i ę ć k r o k ó w , a na co t a t u ś , p r z e s t a ń w r z e s z c z o ć , bo j a k cię h u k n ę w b a n i ę " ) , n a ł o ż y Jeszcze t r o c h ę się p o d u c z ę spenetrować I u k r a d n ę k s i ę d z u klucze jeszcze o b r z o ż e g r y w klasy, j a k i m i s ą joj w a r i a n t y regionalne, w t y m w y l i c z a n k i , p o p r z e d z a j ą c e g r ę , b ę d ą c o rodzajom rozgrzew­ P o c h o d z ą c a r ó w n i e ż z P ł o c k a w y l i c z a n k a , k t ó r ą za c h w i l ę zacy­ k i , lecz nie w znaczeniu z a c h o w a ń z a w o d n i k ó w s p o r t o w y c h , locz t u j ę , przedstawia się j a k o j a w n e szyderstwo z t r e ś c i r e l i g i j n y c h , rozgrzewki tajomniczego, lecz ś w i ę t e g o j ę z y k a ł a c i ń s k i e g o : umyslowoj. P r z y b y s z k a z W a r s z a w y na wakacjo do Siodloc szczyci się swoją warszawskością i wyliczanką: mija K r e t ma ryja A lis nore Entliczek, pętliczok Czerwony stoliczek Dzioci miojscowe nie p o z w a l a j ą warszawianco s k o ń c z y ć jej p i s u . W y ś m i e w a j ą n a i w n o ś ć przedstawionej w y l i c z a n k i . nują K r a kre po­ Propo­ b y z r o z u m i e ć sons tego szyderstwa n a l e ż y w y r e c y t o w a ć wyli­ c z a n k ę boz rozdzielania p o s z c z e g ó l n y c h s ł ó w . A więc t a k : 'Kra- kremijs', 'Kretmaryia', 'Alirnoro'. b y ł y p r z o d m i o t e m licznych swoją: 7 Profanacje tego prac J a n a S t a n i t ł a w a rodzaju Bystronia. 8 Eno, duo rabo D z i ę k i n i m w i o m y , ż o wiele c'zisiaj n i e z r o z u m i a ł y c h s ł ó w w w y l i - K o t wyp... żabę c z a n k r c h , t a l ich, j a k ene, due, Eno, duo resz ł a c i ń s k i e raz, d w a i j e d y n y B ó g . I w t y m m i "jscu m j ż n a K o t w y p . . . wosz w ą t p l i w i o o d n a l o ź ć j a k i o ś starszo — n i ż d z i e w i ę t n a s t o w i e c z n e — czy eus deus, to zniekształcone nio- P o d a ł e m p r z y k ł a d najbardziej drastyczny j a k i znam, zdorzenia zaplocze i n t e r e s u j ą c y c h nas zabaw. Sugeruje się z w i ą z k i z k u l t u r ą się r ó ż n y c h w a r t o ś c i k u l t u r o w y c h s t a r o p o l s k ą , s o w i z d r z a l s k ą , ciosem ucznia, ż a k a : (zgodnie z t e o r i ą owolucjonis- tyczną o zapożyczeniach, akulturacji itd.). E n o , due, r i k o , fako, Torbo, borbo, ó s m ? smake Zdarzonie z Siodloc to historia sprzed p ó l w i o k u . A l o r ó w n i o ż dzisiaj w p o d o b n y m d u c h u r y w a l i z a c j i w s z y s t k i m rywalizacja) k s z t a ł t u j ą (gra w klasy Eus Deus kosmateusz t o przode się k o n t a k t y dzioci Baks pocho­ d z ą c y c h z r ó ż n y c h ś r o d o w i s k . W M u r z y n o w i o k o ł o P ł o c k a prze­ Dzisiaj ta jawnie obrazoburcze w y l i c z a n k a nawet dla ś w i a t ł y c h trwała wyliczanka: o s ó b nic jest z r o z u m i a ł a . Nie dziwota w i ę c , że z w r ó c i ł a u w a g ę Jodzio k a r e t a nawet... p s y c h i a t r ó w . D z i ę k i t o m u dysponujomy Dzwonek na t e n t e m a t u w a g a m i samego A n t o n i e g o K ę p i ń s k i o g o . W swoj dzwoni Policz panno g ł o ś n e j Schizofrenii Tle k o n i czanki w wersji k r a k o w s k i e j , podaje p r z y k ł a d znakomitymi naszej poprzedniej wyli­ w k t ó r e j p i e r w o t n y sens calkiom W y l i c z a n k o t ę u z u p e ł n i a w toj samej wsi worsja u w s p ó ł c z e ś n i o n a , z a n i k ł , c z y n i ą c j ą rzoczywiście dowodem istnienia „ r o z k o j a r z o - k t ó r ą p o s ł u g u j ą się p r z o w a ż n i o c h ł o p c y : nego s t y l u " w toj osobliwoj t w ó r c z o ś c i 144 litorackiej: Jodzio rowerek Ene, due, r i k e , fake, N a spacorok Torba, borba, osme, smake, ��146 �Deus, deus, kosmakeus n y c h . A ł e jest t o j a w n o ś ć pozorna. Najlepiej j ą w y r a ż a f a k t n a s t ę ­ i morele b a k f ! p u j ą c y . W Ogrodzie K r a s i ń s k i c h bez t r u d u , szczególnie z p o c z ą t ­ stwierdzając, k i e m wiosny, n a t r a f i a m y n a ś l a d y g r y w postaci pozostawionych że t a k a w y l i c z a n k a funkcjonuje w ś w i a d o m o ś c i dzieci na szczegól­ w alejkach w y k r e s ó w . A l e trzeba m i e ć p r a w d z i w e szczęście a b y Antoni Kępiński mial oczywiście w pełni rację n y c h p r a w a c h , z b l i ż o n y c h do t y c h j a k i e t o w a r z y s z ą chociażby z o b a c z y ć m o m e n t powstawania chłopka i s a m ą g r ę . N i e ulega n a j ­ nie mniejszej w ą t p l i w o ś c i , że t u , w ś r o d k u Warszawy, dzieci s t r z e g ą m o ż n a z a p o m i n a ć , że obok t y c h n i e z r o z u m i a ł y c h wyliczanek k o ­ swej pasji, w y s z u k u j ą c miojsca „ b e z l u d n e " i t a k i e j c h w i l i , k i e d y rzystano nie m a i n t r u z ó w . B y w a j u ż , ż e z r e z y g n u j ą z samoj g r y , poprze­ wypowiadaniu zupełnie niezrozumiałych zaklęć. J e d n a k ż e zawsze z t a k i c h , k t ó r y c h sens b y ł jasny, o c z y w i s t y ( p r z y k ł a d Spowiadała się Monika). A l o nie r e z y g n u j m y z u w a g dociekliwego znawcy zagadnienia: „Nasuwa się s p o s t r z e ż e n i e , s t a j ą c na n a r y s o w a n i u tego, co w i c h ś w i a d o m o ś c i stanowi wspom­ nienie w s p ó l n e j zabawy z czasów wakacji, w innej zupełnio że t a zabawa (wcześniej a u t o r m ó w i ł o pasji t w o r z e n i a przez jogo sceuorii i z osobami z n a n y m i , p r z y j a z n y m i , t a k i m i s a m y m i j a k nioktórych pacjentów ono a nie to obco, k t ó r e się zaledwie dostrzega w otoczeniu. W n o o l o g i z m ó w w p l a t a n y c h do m o w y po­ tocznej, p r z y p . J.O.) z r ę c z n y m i k o n s t r u k c j a m i s ł o w o t w ó r c z y m i , grze w klasy, swoista i r o n i a i absurdalny h u m o r , spotykane u n i o k t ó r y c h cho- w y l i c z a n k i , u a s t ę p u j o mocne zintegrowanie i j a k w k a ż d e j grze ehorych, c z y n n i k i s ł a b s z e j l u b silniejszej omocjonahiie r y w a l i z a c j i pozwalają wyodrębnić w «stylu schizofatycznym» s t y l « h e b o f r e n i c z n y » (Heb o — uosobionio wiocznoj m ł o d o ś c i , p r z y p . J.O.). Ten ostatni własne mogą tej zabawie n a d a ć sons p o w a ż n y , p o g ł ę b i o n y do granic p o j ę t e j się słowami swoiście k o m u n i i . D o s t ą p i o n i o do niej w y m a g a t e ż o k r e ś l o n e j p o s t a w y e m o e j o n a ł n o j , c h a r a k t e r u i u m i e j ę t n o ś c i , k t ó r o to cechy bawienie w o ś c i m o w y dzieci, n p . w y l i c z a n k i , k t ó r y c h t r e ś ć jost niezrozu­ m i a ł a , n a t o m i a s t s c a l a j ą je r y t m i r y m y " . Z w i ę z ł a f o r m a , swobodne się poprzez «nursory rhymes », osobli­ przypomina Rabelais'go, angielskie nonsonsowno p o c z y n a j ą c o d zapoznawania kojarzenie nie k a ż d y posiada. Najważniejsze, że cech t y c h nie potrafią u j a w n i a ć d o r o ś l i . Zapewne k a ż d e l u b prawie k a ż d o z g r a j ą c y c h 9 słów, c h o c i a ż p r z y p o r z ą d k o w a n y c h rymowi, a najważniejsze zawsze charakterystycz­ n e m u r y t m o w i , p o z w o l i ł a K ę p i ń s k i e m u z n a l o ź ć dla t a k i e j struk­ t u r y literackiej w y l i c z a n k i analogio nie t y l k o w t w ó r c z o ś c i R a ­ belais'go, w u t w o r a c h poezji „ n u r s e r y r h y m e s " , czy w tekstach w klasy dziecko czujo t ę p r z e p a s t n ą r ó ż n i c ę , s t w a r z a j ą c ą o s o b l i w ą s z a n s ę o d c i ę c i a s i ę . o d zgrodowskiogo ś w i a t a i odnalozienia c z e g o ś z p r z y j a ź n i wo w s p ó l n o c i e r ó w i e ś n i c z e j ; w ś r ó d w y b r a ń c ó w , osob­ n i k ó w p r o s t o l i n i j n y c h , spontanicznych, szczerych i t d . P ł a s k i k a m i e ń , k a m y k , u ł a m e k szyby, n a z y w a n y sowizdrzalskich, lecz t a k ż e w programowej d z i a ł a l n o ś c i dada- l u b plitką, szkiełkiem czy kafelek, t o n i e z b ę d n y p r z e d m i o t w grze. Osoba i s t ó w i s u r r e a l i s t ó w . W y l i c z a n k a n o b i l i t o w a n a z o s t a ł a przoz w y ­ rozpoczynająca w o ł a n i e t a k i c h nazwisk, j a k Gerard N e r v a l , F r y d e r y k H ó l d e r l i n , chłopkiem, A n t o n i A r t a u d , czy James Joyce. K o n k l u z j a K ę p i ń s k i e g o spro­ t r a f i ć w piekło wadza się do c h a r a k t e r y s t y k i m o w y osobniczej w j e j przejawach i u t r a t ę k o l e j k i w grze. Z a l e ż n i e o d miojsca i s t r o n y k r a j u r e g u ł y schizoidalnych. g r y s ą m n i e j l u b bardziej skomplikowane, a s p o s ó b ich realizo­ Charakterystyka ta, korzystająca z ustaleń grę, stojąc przed w y r y s o w a n y m i klasami lub m u s i n i m c i s n ą ć w o k r e ś l o n e polo, u w a ż a j ą c a b y nio czy n a linię. Uznaje s i ę t o za b ł ą d (skuchę, kuchę) M . Lorenza, wskazuje ż e m o w a t a k a s ł u ż y nie p o r o z u m i e w a n i u wania się z l u d ź m i , locz przeciwnie, o d c i ę c i u się o d otoczenia. W y d a j e J e d n ą z najprostszych f o r m u ł s t o s u j ą dzieci z W ę g r o w a w Siod- się, ż e K ę p i ń s k i wnika t u w sedno c z y n n i k ó w sprawczych, odpowiednio wyszukany, czy całkiem niowyszukany. leckiem. W p r a w d z i e k o r z y s t a j ą z o b y d w u d i a g r a m ó w , chłopka k s z t a ł t u j ą c y c h zjawiska w r o d z a j u naszej w y l i c z a n k i , l u d y s t y c z - i klas, nogo m e n t l o w a n i a . t y l k o do jednego ć w i c z e n i a , skakania na jednej nodze z p r z e r w ą , Jeszcze bardziej przekonywujące okazują się stwierdzenia Lorenza i K ę p i ń s k i e g o , k i e d y p r z e d m i o t e m proponowanej analizy staje się pewien rodzaj przekazu o charakterze j e d n a k ż e w p o k o n y w a n i u i c h przestrzeni o g r a n i c z a j ą się s t a n i ę c i a n a d w ó c h nogach, podskoku-obrocie i k o n t y n u o w a n i u skakania, kuśtykania. 1 2 plastycznym. Samo skakanie na jednej nodze nie w s z ę d z i e w y g l ą d a t a k sa­ M a m t u na m y ś l i prawie nio r o z p o z n a n ą d z i e d z i n ę k o m p o n o w a n i a m o . W W ę g r o w i e s k a c z ą c nie przesuwano k a m y k a w kolejne pola. na ziemi, u k r y w a n y c h i o d s ł a n i a n y c h t y l k o dja wybranego p r z y ­ N a t o m i a s t w okolicach G ą b i n a czy Ł o m ż y t a k i zwyczaj n a l e ż a ł jaciela sekretów, do p o s p o l i t y c h w y m o g ó w g r y . W Z y w i e c k i e m , K i e l e c k i e m , Ł o m ­ środkowej widoków, klejnotów. Zjawisko t o znane m i jest zo P o l s k i . Oto s z e ś c i o l e t n i R o b e r t w i d z i a n y przez z M u r z y n o w a , nio n i k o g o , w ogrodzie p o d s t o ł e m u k ł a d a ł swój ż y ń s k i e m i w okolicach G ą b i n a , P ł o c k a i w s a m y m P ł o c k u e k w i l i b r y s t y k a poruszauia się w wyznaczonych obrysem chłopka lub sekret. W y k o r z y s t y w a ł w abstrakcyjnej z u p e ł n i e dla nas k o m p o ­ kłas z y c j i k a m y k i , u ł a m k i s z k ł a , s k o r u p y z m a l o w a n y c h n a c z y ń oraz p o s z c z e g ó l n y c h p ó l {fruwanie inne p r z e d m i o t y znaleziono n a d brzegiem W i s ł y . Całość starannio z k a m y k i e m na g ł o w i e , n a r a m i e n i u i przedramieniu, poruszanie p r z y k r y w a ł warstwa, p i a s k u . N i k o m u z r ó w i e ś n i k ó w , z k t ó r y m i się na śłepaka, u t r z y m y w a ł t y l k o konieczno k o n t a k t y , j a k t e ż n i k o m u z r o d z i n y , obskoczenie, nawet babci, nie o d s ł a n i a ł swego sekretu. Ceremonia o d s ł o n i ę c i a n i e s p e ł n a m i n u t ę , ale m o g ł o się p r z e d ł u ż a ć — s z c z e g ó l n i e k i e d y wymagała całkowitego k t o ś nie m i a ł szczęścia — w „ n i e s k o ń c z o n o ś ć " . Obskików odnalezionia osoby godnej zaufania. W o ł a ł j ą do s t o ł u i o d g a r n i a ł p i a c h . Zaskoczenie widza o d b i e r a ł z wyraźną satysfakcją. 1 0 W B i a ł o b r z e g a c h k o ł o Zegrza u k ł a d a ­ n i e m t a j e m n y c h k o m p o z y c j i , n a z y w a n y c h widokami, widoczkami z a j m u j ą się w y ł ą c z n i e d z i e w c z y n k i . R y t u a ł się p o w t a r z a . U j a w ­ nienia t a j e m n i c y widoczku d o s t ę p u j o najbardziej z a s ł o n i ę t e g o na ziemi w a r s t w ą p i a s k u zaufana koleżanka. na r o z p o s t a r t y m liściu l u b p o z ł o t k a c h Widoczki u k ł a d a się dopuszczała: skakanie żabką, przeskakiwanie a ł b ó latanie), chodzenie na sztywnego c z y l i z z a m k n i ę t y m i oczyma i inne. Jednorazowe zwano w Łomżyńskiem obskikiem, mogło trwać fun­ dowano sobie k i l k a czy k i l k a n a ś c i e , a ł e r ó w n i e ż czy t o na u l i c y N a b i e l a k a w Warszawie, czy w Ż y j o n i k o ł o R a j c z y , k i l k a d z i e s i ą t , a nawet p o w y ż e j s e t k i . S p ó j r z m y wreszcie na t o , co w t y m t e k ś c i e jest dla m n i e n a j ­ w a ż n i e j s z e , na d i a g r a m y kłas i chłopka, j a k o z n a k i plastyczne, tworzone z i n w e n c j ą , k t ó r e j cech f o r m a l n y c h z d e f i n i o w a ć , a t y m słodyczy. bardziej p o d r o b i ć nie s p o s ó b . M u s i m y z a d o w o l i ć się n i e d o k ł a d ­ W y s z u k i w a n e s ą specjalne s k o r u p k i z c z y t e l n y m w z o r k i e m , r ó ­ n y m i p r z e r y s a m i . P r ó b o w a ł e m s k o r z y s t a ć z p o m o c y nieocenione­ ż y c z k ą . Obok k w i a t ó w , k a m y k ó w i s z k i e ł e k s t a n o w i ą t w o r z y w o go Wojciecha Marchlewskiogo, lecz p r ó b a nie do k o ń c a s i ę p o ­ tych kompozycji. z opakowań granicach Całość, n i m zostanie p r z y k r y t a piaskiem, na­ k r y t a zostaje k o l o r o w y m i s z k ł a m i . 1 1 w i o d ł a . Rzecz p o ł o g a na t y m , ż e z w y k ł y przerys (kreska czarna Krasińskich na b i a ł y m tle) z n i e k s z t a ł c a i s t o t ę k o l o r y s t y c z n ą i w a l o r o w ą i n t e ­ klejnocikami. r e s u j ą c y c h nas o b r y s ó w . P o n i e w a ż M a r c h l e w s k i znakomicie opa­ R ó w n i o ż z a j m u j ą się t y m t y l k o d z i e w c z y n k i . W a ż n y m t w o r z y ­ n o w a ł t e c h n i k ę drzeworytnicza, s ą d z i ł e m , ż e k o r z y s t a j ą c z j e j ukryte układanki nazywane W Ogrodzie s ą klejnotami czy w e m o b o k k w i a t k ó w i ś z k i o l e k s ą metalowe, z ł o t a w e wąsy, jakie możliwości uzyska się bardziej zbliżony do oryginału efekt. o d s t a j ą z k r a w ę d z i z a k r ę t e k od flaszek.. N i e s t e t y d r z e w o r y t pomaga o d d a ć i s t o t ę całości z n a k u , lecz jego G r y w klasy od p o c z ą t k u do k o ń c a s ą c a ł k i e m j a w n e . Wszak gra s i ę w nie demonstracyjnie na oczach i n n y c h , n a p o d w ó r k a c h , na p r z o j ś c i a c h - c h o d n i k a e h , w p a r k a c h i p r z y drogach publicz­ charakterystyczne cięoia zniekształcają (utwardzają) miękki, swobodny biog k r e s k i . Z a c z n i j m y w i ę c o d tej w ł a ś n i e k r e s k i . J e ś l i k r e ś l o n a jest na ziemi p a t y k i e m , czy k a n t e m k a m y k a ł u b 147 �ptitlci uzyskuje z u p e ł n i e i n n y charakter, a n i ż e l i w ó w c z a s k i e d y sobów może zostać w y k o r z y s t a n y . Czy z w y k ł e powstaje z r y s o w a n i a k a m i e n i e m , c e g ł ą czy wreszcie k i e d ą n a skuś, t w a r d y m p o d ł o ż u p ł y t y chodnikowej w z g l ę d n i e asfaltu. lepiej s i ę r o z ś m i e s z a ł o " ) : Łączy skuś, j e d n a k te r ó ż n i ą c e się sposoby p o w t a r z a j ą c a s i ę z a m a s z y s t o ś ć , S k u ś babko, u t r w a l o n y ś l a d d z i a ł a n i a dokonywanego w p o ś p i e c h u , j a k t o s i ę nieraz m ó w i —• z I nerwem. D a m ci słodkie jabłko. Z t e k s t e m t y m blisko koresponduje t e ż , p r z y p a t r u j ą c się j a k prowadzone s ą kreski-linie, do­ skandowanie czy r o z ś m i e s z a n i e . . . M i a ł o je w y w o ł a ć najlepiej ( „ n a j ­ inny, pochodzący chyba z Węgrowa: strzegamy, ż e o p r ó c z p o w t a r z a j ą c e j się z a m a s z y s t o ś c i , d a j ą z n a ć S k u ś babo d z i e c i ę , 0 sobie dwie t e c h n i k i rysowania, zarazem j a k b y dwie p o s t a w y W y r z u ć je n a ś m i e c i e . t w ó r c z e . Pierwsza t o c h ę ć o d razu opanowania całości d i a g r a m u , W K a l w a r i i i G r ó j c u , w okolicach W a r s z a w y , z a c h o w a ł się o k r z y k , prowadzenie j a k n a j d ł u ż s z y c h , c i ą g ł y c h l i n i i . M o ż n a t a k i efekt k t ó r y p r z e r o d z i ł się w o d r ę b n ą g r ę z p i ł k ą . M o ż n a p r z y p u s z c z a ć , u z y s k a ć w p r z y p a d k u zaznaczenia t u ł o w i a chłopka c i ą g n ą c za 1 3 że ó w o k r z y k t o w a r z y s z y ł grze w klasy i p o w t a r z a n y po t r z y k r o ć , s o b ą p a t y k po ziemi, czy k r e d ę l u b u ł a m e k cegły po t w a r d e j po­ albo w i e l o k r o ć , m i a ł o d w r ó c i ć u w a g ę o d w y p e ł n i a n y c h w i e r z c h n i asfaltu i c h o d n i k a . L i n i a rysowana t a k i m gracza z a d a ń : sposobem n i g d y nie jest sucha, s z t y w n a . R ó ż n e jej n a t ę ż e n i e , falistość Holi, holi, 1 nagłe załamania czynią j ą miękką, żywą. T ę samą technikę H o l i , holi, przez z d r a d z a j ą „ g ł o w y " w y k r e ś l a n e zaledwie d w o m a p o c i ą g n i ę c i a m i , Miasteczko się p o l i . a nieraz c h y b a t y l k o j e d n y m . N a t o m i a s t d r u g a postawa, t o b u ­ W całej Polsce znane jest p r z y grach w k l a s y skandowanie dowanie całości j a k b y z k l o c k ó w , rysowanie oddzielnie k w a d r a ­ masło, prasło, masło, prasło, masło, prasło... P R A S Ł O , P R A S Ł O , t ó w czy w y d ł u ż o n y c h p r o s t o k ą t ó w , s t a n o w i ą c y c h na koniec o d ­ PRASŁO. powiednio ponumerowane nie skleciło s i ę , c z y l i się nie u d a ł o . W czasie u b i j a n i a ś m i e t a n y pola. 1 4 — Słowo p r a s ł o — j a k się w y d a j e — znaczy rozlecieć się, W t y c h s k o m p l i k o w a n y c h nieraz diagramach linie nie zawsze w masielnicy (Deszczyk p a d a s ł o ń c e świeci, B a b a Jaga m a s ł o się s t y k a j ą , t a m gdzie p o w i n n y się z e t k n ą ć . T o z n ó w nieoczekiwa­ kleci...), m o ż e się o k a z a ć , ż e c a ł a praca p o s z ł a na marne. Piana nie p r z e c i n a j ą s i ę . I n n e z o s t a ł y u z u p e ł n i o n e d o d a t k o w y m i , bo p r z y otworze w o k ó ł d r ą ż k a o k a z a ł a się t y l k o p i a n ą . M a s ł o się przy nie s k l e c i ł o . rysowaniu przerwały się. Wszystkie te w z b o g a c a j ą formalnie c a ł o ś ć z n a k u , j a k i m jest niedokładności chłopek. P o z n a l i ś m y zatem n i e z ł y scenariusz t e a t r u - o b r z ę d u . K o r z y s ­ W Ogrodzie K r a s i ń s k i c h w Warszawie p r z y bogactwie roz­ t a n o w n i m z wyszukanej scenerii (na p r z e j ś c i u , na ś r o d k u j e z d n i , m a i t e j r o ś l i n n o ś c i , t w o r z ą c e j w c a ł o ś c i pewien m o n o t o n n y m o n o l i t , p r z y p ł o c i e i k o ł o f o n t a n n y ) , sugestywnego u z u p e ł n i o n y j e d n o s t a j n o ś c i ą ciemnej p o w i e r z c h n i alejek, a stano­ plastycznego i cyrkowo-tanecznych d z i a ł a ń . Stroje s ą zawsze w y ­ w i ą c y c h p o s p o ł u ś w i a t p a r k u , pojawienie s i ę z c a ł k i e m innej rze­ szukane, n i g d y n i e d b a ł o . W s z y s t k o p r z y p o r z ą d k o w a n o c z y w i s t o ś c i z n a k ó w , r o d z i o c z y w i ś c i e odczucie naruszenia ł a d u . t o w n e j d r a m a t u r g i i . J u ż sam p r o l o g w w y l i c z a n k a c h u j a w n i a ł Odczucie t o m o ż e n i e p o k o i ć do pierwszego deszczu, k t ó r y z m y j e m o ż l i w o ś c i przebiegu a k c j i . O d p o c z ą t k u do k o ń c a nic nie b y ł o — d o k u m e n t n i e b r u n a t n e m a l u n k i . P ó k i one s ą u d a j ę s i ę n a spacer j e d n a k — w i a d o m e . Wszak t o gra. N i c z y m ż y c i e , c h o c i a ż ? z radością. Odnajduję korzystną, kontrastującą sytuację w owym Sama z a ś gra m o g ł a p r z e b i e g a ć w t a k i m zderzeniu, k i e d y jeden rodzaj w a r t o ś c i w z m a c n i a znaczenie d r u ­ — tajemniczego k n u c i a , r o z b u d z a j ą c e g o l ę k , gich; — wywoływania g d y c a ł k o w i c i e pierzcha nuda drzemiąca w sztucznym pejzażu. poprzez kunsz­ nastroju: paniczne okrzyki (holi, holi, holi...), Wreszcie chłopka przerażenia niezwykle znaku obok — pobudzania do s k r y t y c h u c z u ć i o g ó l n e g o pomieszania (roz- r y s u n e k psa. M a o n zaznaczone t o , co p r z e k r e ś l o n e zo­ podczas k t ó r e j ś z przechadzek kojarzenia) d w u z n a c z n y m i t e k s t a m i i i m p o d o b n y m zacho­ s t a ł o k i l k a k r o t n i e k r z y ż e m . P r z y i n n y c h chłopkach zaskakuje sam k r z y ż y k t ! — potęgowania Czarny k r z y ż , skandując O c z a r u j ę ciebie d z i ś ! skucha), M a m y w i ę c j u ż p r z y b l i ż o n y obraz tego dziecięcego t e a t r u —• o b r z ę d u . K t ó r e ś z dzieci p r ó b u j e p r z e j ś ć przez chłopka n i a j ą c skuchy, waniem), Czary, m a r y , nie p o p e ł ­ z a ś inne pragnie — j a k t y l k o p o t r a f i — przeszko­ d z i ć i o d p r a w i a czary mary. I s t n i o j e potwierdzenie z wioski poczucia trudności, słowo-zaklęcie demonizowania (prasło, — r o z ś m i e s z a n i a , c z y l i sposobienia prasło..., albo zadania, skueha, do utraconia s a m o k o n t r o l i w stopniu zupełnym. M o ż e m y z a t e m p o w r ó c i ć do pochopnie k r y t y k o w a n e j tozy Jerzego S ł a w o m i r a Wasilewskiego. Zgadza się wszystko. Gra M i c h n y k o ł o Stawisk w Ł o m ż y ń s k i e m , ż e t o z a k l ę c i e w y p o w i a d a n o w klasy, s z c z e g ó l n i e w odmianie g r y w chłopka, w i e l o k r o t n i e , a w y p o w i a d a j ą c a , p r z y k u c n ą w s z y obok w y r y s o w a ­ w i e „ a r c h a i c z n e zaplecze r y t u a l n e " . Czy w t y m e a k a p i ź m i e nio nego d i a g r a m u k r e ś l i ł a do r y t m u ó w „ c z a r n y k r z y ż " . W wiosce zawiera s i ę definicja p o w r o t u ? A m ó w i ą c inaczej, czy w t y m tej znano inno jeszczo z a k l ę c i a i sposoby powodowania m i l c z e n i u (po s k o ń c z o n e j grze) nie m a jej epilogu? skuchy. odsłoni niewątpli­ D l a t e g o , p r z e d r o z p o c z ę c i e m g r y , u m a w i a n o się k t ó r y z t y c h spo­ P R Z Y P I S Y 1 O p . c i t . , s. 225—226 Z b i g n i e w B e n e d y k t o w i c z w ł ą c z y ł m n i e do „ n i e ś w i a d o m y c h f e n o m e n o l o g ó w " . Zgadzam s i ę , ż e n i e ś w i a d o m y . A l e czy feno­ menolog? J e ś l i b y ł b y m ś w i a d o m y , t o nie p o t r a f i ł b y m w g ó r a c h s a j a ń s k i c h s f i l m o w a ć , u k r y w a j ą c e g o się w d o z w o l o n y m teatrze, szamana. O n i z a ś u m i e l i (szamani) „ p o s k l e j a ć " n a w e t r o z b i t ą przez ś c i n a n e drzewo na siedem części k o s t k ę . W ś r ó d 102 gier d z i e c i ę c y c h n a terenie K u r p i o w s k i e j Puszczy 2 3 148 Zielonej nie m a do 1967 r o k u g r y w klasy. Por. A d a m C h ę t n i k Życie puszczańskie Kurpiów, W a r s z a w a 1971, s. 78—92 W L o n d y n i e skakanie po p ł y t a c h c h o d n i k o w y c h datowane jest n a koniec X I X w . Por. R o b e r t Craig Maclagan, The garna diversions of argyłeshire, L o n d o n 1901, s. 133—134 K o r z y s t a m z d a n y c h dostarczonych m i przez s t u d e n t k i i s t u d e n t ó w : K a t e d r y Etnologii i Antropologii Kulturowej ora! Z a k ł a d u Geografii Regionalnej i Z a k ł a d u D y d a k t y k i i K r a j o 4 s �I I . 7. G r a w klasy przed przystankiem P K S k o ł o s z k o ł y , Czermno, gm. G ą b i n , 1986 znastwa TJW. Moim r o z m ó w c o m p r z e k a z u j ę w t y m miejscu po­ dziękowanie. J a n K a r ł o w i c z , Słownik gwar polskich, K r a k ó w 1907, t. V , s. 165: Skusić = »zwieść «, d o ś w i a d c z y ć : » k ę s ś w i a t a p o z n a ł e m «. J . K a r ł o w i c z , A d a m K r y ń s k i i W ł a d y s ł a w N i e d ź w i e d z k i , Słow­ nik..., Warszawa 1915, t. V I , s. 188—199; Skusić 1. skłonić do czego, 2. d o ś w i a d c z y ć , p o p r ó b o w a ć , 3. z w i e ś ć , „ K i e j diabeł s. nie m o ż e , to b a b ę p o ś l e , i baba skusi". W jednym i drugim słow­ niku nie m a „ s k u ś baba n a dziada". Słownik Staropolski, t. V I I I , z. 4 (51), Ossolineum 1980, s. 265, podaje takie znaczenia s k u s i ć : 1. d o ś w i a d c z y ć k o g o ś , p o d d a ć próbie, w y p r ó b o w a ć c o ś , sprawdzić. 2. w y d o s k o n a l i ć , w y ć w i c z y ć , w p r a w i ć się w c z y m ś . 3. przesłuchać k o g o ś , w y p y t a ć . Słownik języka polskiego, P W N Warszawa 1981, Т. I I I , s. 251:1. »kusząc skłonić do c z e g o ś ; p o c i ą g n ą ć , z w a b i ć * 2. >yw j ę z y k u dzieci: p o m y l i ć się w n i e k t ó r y c h grach, z w ł a s z c z a 6 R y s . i fot.: r. w p i ł k ę «. A j a nos t r ę ; 'Ajanostre'. Jest to dodatkowa fraza w tej wyliczance, lecz p o c h o d z ą c e j ze S t a n i s ł a w o w a k o ł o Grodziska Mazowieckiego. W i a d o m o ś ć t ę z a w d z i ę c z a m pani Sylwi Orawskiej. J a n S t a n i s ł a w B y s t r o ń , Tematy, które mi odradzano, P I W 1980, s. 109—168. Ponadto, K r y s t y n a Pisarkowa, Wyliczanki polskie, Ossolineum 1976, s. 26 Op. cit., s. 74—76 Z d a r z y ł o się to w 1981 roku. W i a d o m o ś ć z a w d z i ę c z a m pani E w i e W i ś n i e w s k i e j . W i a d o m o ś ć z a w d z i ę c z a m pani Barbarze Rogowskiej. Przypomnienie pani H a n n y Szewczyk, za k t ó r e bardzo serdecznie dziękuję. W i a d o m o ś c i te z a w d z i ę c z a m panom: M a ć k o w i Sosnowskie­ m u oraz Ryszardowi Ciarce. 7 8 9 1 0 1 1 1 2 1 3 1 4 W . Marchlewski, il. 5, 7; J . Olędzki, il. 1—4, 6 149 �Aleksander J a c k o w s k i z d y r . Krzysztofem M a k u l s k i m n a tle jednej zo ścian w P a ń s t w o w y m Muzeum Etnograficznym w Fot. Mirosław Krajewski Warszetwie Jego g a b i n e t u � https://zbiory.etnologia.uw.edu.pl/files/original/972f201ce2caf26d77fd620d09ed7bbd.pdf b7ea64d132b02747d439c699d9a2b5f6 Dublin Core The Dublin Core metadata element set is common to all Omeka records, including items, files, and collections. For more information see, http://dublincore.org/documents/dces/. Title A name given to the resource Etnografia Polska Subject The topic of the resource etnografia, etnologia Description An account of the resource czasopismo Date A point or period of time associated with an event in the lifecycle of the resource 1958- Rights Information about rights held in and over the resource Licencja PIA Format The file format, physical medium, or dimensions of the resource pdf Language A language of the resource polski Creator An entity primarily responsible for making the resource IAiE PAN ( d.IHKM PAN) Publisher An entity responsible for making the resource available IAiE PAN Text A resource consisting primarily of words for reading. Examples include books, letters, dissertations, poems, newspapers, articles, archives of mailing lists. Note that facsimiles or images of texts are still of the genre Text. Dublin Core The Dublin Core metadata element set is common to all Omeka records, including items, files, and collections. For more information see, http://dublincore.org/documents/dces/. Relation A related resource oai:cyfrowaetnografia.pl:publication:6428 pol Rights Information about rights held in and over the resource Licencja PIA Date A point or period of time associated with an event in the lifecycle of the resource 2009 Subject The topic of the resource teodycea ludowa religijność ludowa Identifier An unambiguous reference to the resource within a given context oai:cyfrowaetnografia.pl:6001 Title A name given to the resource O teodycei ludowej / ETNOGRAFIA POLSKA 2009 t.53 Description An account of the resource Etnografia Polska 2009 t. 53 s.175-186 Creator An entity primarily responsible for making the resource Jankowski, Jakub Publisher An entity responsible for making the resource available Instytut Archeologii i Etnologii PAN Type The nature or genre of the resource czas. Format The file format, physical medium, or dimensions of the resource application/pdf PDF Text Text capture metadata for PDF documents Text „Etnografia Polska”, t. LIII: 2009, z. 1-2 PL ISSN 0071-1861 JAKUB JANKOWSKI Warszawa O TEODYCEI LUDOWEJ WOKÓŁ KOŚCIOŁA Podczas badań terenowych, prowadzonych w latach 2006-2007 przez grupę laboratoryjną1 Kamili Baranieckiej-Olszewskiej, zająłem się zagadnieniem ludz­ kiego nieszczęścia. Interesowało mnie przede wszystkim, czy i w jaki sposób mieszkańcy lokalnej społeczności interpretują napotkane na swej drodze przeciw­ ności losu. A także jaką rolę w owej interpretacji odgrywa wiara chrześcijańska. Moimi rozmówcami byli głównie mieszkańcy wsi Kadzidło. Głównym budynkiem tej blisko pięciotysięcznej miejscowości, i to zarówno ze względu na wielkość, jak i rolę odgrywającą w życiu mieszkańców, jest kościół parafialny (pod wezwaniem Świętego Ducha). Stoi on na wzniesieniu i widoczny jest z każdego niemal miej­ sca wsi. Dlatego też wyznaczał mi on kierunki podróży w poszukiwaniu rozmów­ ców. W odniesieniu do niego dzieliłem Kadzidło na poszczególne obszary, które potem kolejno odwiedzałem z dyktafonem. Podział wsi na obszary nie był elementem metody badawczej, a jedynie prak­ tycznym uporządkowaniem, które miało mi pomóc w przeprowadzeniu badań. W każdej, spośród czterech wyróżnionych przeze mnie części, spotykałem osoby o różnym stopniu zaangażowania religijnego. Ludzie wątpiący lub niewierzący stanowili niewielki odsetek moich rozmówców i, podobnie jak pozostali, nie byli przypisani do konkretnego obszaru. Podczas badań starałem się jak najbardziej zróżnicować grupę moich responden­ tów - pod względem wieku, wykształcenia, zawodu, jak też statusu materialnego. Zależało mi na tym, aby mieli oni różne zainteresowania i czerpali inspiracje (zwłaszcza podczas odpowiedzi na moje pytania) z różnych zakresów otaczającej ich rzeczywistości. Najogólniej wyrażone pytanie, jakie im stawiałem, brzmiało: dlaczego na świecie istnieje cierpienie (nieszczęście)? Podczas czterech wyjazdów terenowych przeprowadziłem ponad trzydzieści roz­ mów. Tylko w jednym przypadku moim respondentem okazała się osoba manifes­ tująca zwątpienie w boską moc. Przeważnie rozmówcy akcentowali swoje przy­ wiązanie do zasad wiary i silny związek ze wspomnianym kościołem w Kadzidle. 1 Wyjazdy odbyły się w ramach badań terenowych, prowadzonych i finansowanych przez Instytut Etnologii i Antropologii Kulturowej Uniwersytetu Warszawskiego. Grupa badawcza, która składała się z uczestników laboratorium „Religijność współczesna: od obrzędu do performance”, była w „tere­ nie” czterokrotnie na przestrzeni półtora roku. �176 JAKUB JANKOWSKI Większość z nich brała udział w jego gruntownym remoncie, który - niczym w powieściach Franza Kafki - nigdy nie był wykonany zadowalająco. Udział ów był dla nich powodem do dumy, satysfakcji i uzasadnionego poczucia przy­ należności2 do parafii. NIESZCZĘŚCIE JAK BUMERANG Mieszkańcy wsi Kadzidło przyczynili się do odbudowy Domu Bożego3. Domu, w którym, wedle jednej z rozmówczyń, przepych jest wskazany choćby dlatego, że Pan Bóg nie może mieszkać we własnym domu gorzej niż człowiek. Jeśli by tak było, mógłby poczuć się urażony i stracić swoje zamiłowanie do Kurpiów - których tradycyjnie (zgodnie zresztą z ich własnym przekonaniem) przedsta­ wia się jako ludzi bogobojnych i poczciwych4. Można się tylko domyślać, z jaką intensywnością odcisnęłoby się piętno boskiego rozczarowania na społeczności dotąd tak wielce mu oddanej. Nieszczęście sprowadzone przez Boga byłoby o wiele gorsze od tego, które na co dzień może spotkać na swej drodze każdy z nas - zarówno ze względu na skalę, jak i natężenie. Zdaniem części moich rozmówców, objęłoby ono wielu ludzi na­ raz w mniej więcej tym samym czasie. Dotknięci zostaliby zarówno wierzący, jak i niewierni. Ludzie dotknięci zarazą, chorobą umysłową lub ginący w niespodzie­ wanych wypadkach zrozumieliby, czym jest wola boska i jakie są konsekwencje obrócenia jej przeciw samym sobie. Byłoby to nieporównywalne z dotychczaso­ wymi doświadczeniami człowieka. Obecne, codzienne nieszczęścia i pojedyncze ludzkie tragedie są (według najpopularniejszego spośród wyjaśnień podawanych przez rozmówców) boskimi przestrogami. Mają jedynie naprowadzić człowieka na myśl, że coś robi źle, wskazać mu konieczność poprawy oraz zadośćuczynienia. Przyjmując to rozróżnienie zgodnie z lokalną wykładnią starałem się - oprócz znalezienia przykładów poddających ją w wątpliwość - przyjrzeć się, w jaki sposób mówią o niej respondenci. Do kogo i na jakiej podstawie upodabniają tak działają­ cego Boga. W pamięci miałem również plastyczną sugestię Michaela Herzfelda, który pisze, że „istoty ludzkie potrzebują zawsze kogoś lub czegoś, co mogłyby 2 Gdy zdarzało mi się wychodzić poza Kadzidło, do okolicznych wsi, często natrafiałem na ludzi, którzy choć formalnie przynależeli do nowopowstałej parafii w miejscowości Lelis, w dalszym ciągu chodzili do kościoła kadzidlańskiego. Była to ich forma sprzeciwu wobec odseparowania ich od świątyni, którą odrestaurowali własnymi rękoma. 3 Kościół, jak opowiadali moi rozmówcy, miał nierówną podłogę i skromne wnętrze, ławy po­ kryte były grubą warstwą kurzu, a otoczenie zaniedbane. Degeneracja postępowała na przestrzeni lat, po śmierci owianego legendą proboszcza Mieczysława Mieszki. Ksiądz ten uchodzi w okolicy za budowniczego-wizjonera. Ks. Mieszko przepędził z okolic świątyni przekupniów, na miejscu straganów stawiając fontannę z ławkami, podupadłą świątynię odbudował (niemal w trzy dni) wy­ mieniając dach, drzwi, okna, malując ściany. Do życia powołał orkiestrę i Spółdzielnię Przemysłu Ludowego i Artystycznego „Kurpianka”. Po jego śmierci nastały jednak lata chude - 38 lat stagnacji, której kres położył dopiero obecny proboszcz. 4 Informacje na temat kurpiowskiej religijności znaleźć można np. w dziełach Oskara Kolberga, czy Adama Chętnika. �O TEODYCEI LUDOWEJ 177 obarczać winą i odpowiedzialnością tak, by nie brać na siebie winy za kondy­ cję naszego świata i móc wytłumaczyć małe i wielkie tragedie nas dotykające” (Herzfeld 2004, s. 279). Wydaje się, że kurpiowskiemu obrazowi Boga - na pierwszy rzut oka - najbli­ żej było do archetypu ojca. Osoby bliskiej, pełnej miłości i wyrozumiałej. Kogoś, kto widząc błąd człowieka, cierpliwie czeka, aż ten się poprawi. A gdy nie może się doczekać, zniecierpliwiony wymierza karę. Dobrym zobrazowaniem tej tezy jest często powtarzane przez moich rozmówców powiedzenie: bez Boga daleko do proga dojść. Wskazuje ono na ojcowską opiekuńczość Stwórcy, jego cierpliwość i wytrwałość w ochronie jednostki przed niebezpieczeństwami świata doczesnego. Podkreśla także, jak mały jest człowiek w starciu z rzeczywistością i jak niebez­ pieczne potrafi być nawet najbliższe otoczenie, jeśli nie ma w nim Boga. Obraz ten był przytaczany w wypowiedziach rozmówców, jako znakomity wy­ bieg od moich coraz bardziej niezręcznych pytań o cierpienie. Z czasem pozwalał na zbycie problematycznych kwestii lakonicznym stwierdzeniem: to dla naszego dobra. Stwierdzeniem, które sugerowało zarazem niepojętą moc, siłę i złożoność boskiego planu. Kategorię wyjaśnień, które dotyczyły niezrozumiałego, lecz za­ sadnego nieszczęścia, określiłem jako ‘kategorię cierpienia słusznego’. ZASADNOŚĆ CIERPIENIA Kategoria cierpienia słusznego była motywem przewodnim prawie wszystkich rozmów, jakie przeprowadziłem podczas swoich badań terenowych. Zakłada ona winę cierpiącego, którą ten musi odpokutować fizycznie lub psychicznie (by spłacić dług wobec miłościwego Boga) lub wystawienie na próbę jednostki, tak by ta udo­ wodniła siłę swej wiary. Człowiek z natury rzeczy jest istotą grzeszną i za swoje niegodne czyny winien Boga przepraszać. Jeśli tego nie robi, doświadcza cier­ pienia mającego wymiar kary. Jeśli zaś oddaje Stwórcy cześć, jego traumatyczne doświadczenia są efektem udzielonej mu przez Boga łaski próby - Pan sprawdza w ten sposób gorliwość jego wiary. Nie da się ukryć, że dla moich rozmówców cierpienie jest zasadniczo złe. Jego występowanie na świecie wydaje się przeważającej większości ludzi faktem trudno akceptowalnym i niepotrzebnym. Ze zrozumiałych względów budzi ono dezapro­ batę także samych chrześcijan. Ich problem polega na tym, że muszą dodatkowo, oprócz wyrażenia sprzeciwu wobec cierpienia, rozpatrzyć kwestię współistnienia boskiej (nieskończonej) dobroci i zła. Przyjmując tę pierwszą (dobroć) za nieza­ przeczalną, pozostaje im nadać cierpieniu takie cechy, które zdejmowałyby z Boga jakiekolwiek podejrzenia o „niegodziwość”. Przyczyną cierpienia nie może być zatem boska wola, lecz jedynie ludzkie działanie. To ono, niejako wymusza, na Stwórcy reakcję. Bóg musi ukarać człowieka - nie dlatego, że chce, ale dlatego, że człowiek sam go do tego zmusza swoimi czynami. Cierpienie w oczach moich rozmówców musi być zasadne - inaczej nie mieściłoby się w ich religijnym świato­ poglądzie, bo obciążałoby swoim występowaniem Boga. �178 JAKUB JANKOWSKI Łaska próby może być zatem rozpatrywana w kategorii cudu, daleko bardziej aniżeli w kategoriach cierpienia. Nieszczęście wyjaśniane w taki sposób staje się wówczas najwyższego rodzaju dowodem na istnienie Boga. Takie ujęcie zagadnie­ nia, do którego większość rozmówców prędzej, czy później w rozmowie dochodziła stało się dla mnie głównym impulsem do badań nad pojęciem ‘teodycei ludowej’. Podczas badań dość szybko doszedłem do wniosku, że niezależnie od tego, jak starałbym się ukierunkować rozmowę, w końcu i tak wpadałem na jakiś życiowy zakręt rozmówcy. To, że istnieje nieszczęście i, że dotyka ono każdego na jakimś etapie jego życia jest na tyle oczywiste, że nie poddawałem tego faktu żadnej refleksji. O wiele bardziej zastanowiło mnie to, że nawet, gdy nie prowokowałem swoich rozmówców do opowiadania o nieprzyjemnych wydarzeniach z ich życia, w rozmowie stopniowo zanurzali się we własnej krzywdzie. Zanim więc skupiłem się na samych technikach towarzyszących uzasadnieniu życiowych niepowodzeń, musiałem pochylić się nad problemem samoistnego ukierunkowywania rozmowy. Uznałem, że wynikało ono z palącej potrzeby rozmówcy wytłumaczenia się z zaistniałych zdarzeń przed samym sobą, a jednocześnie utwierdzenia się w prze­ konaniu, co do sensowności własnych wniosków. Także z chęci choćby częściowej rehabilitacji niegdysiejszych nieszczęśliwych kolei losu. Z pomocą przychodziły mi tu, po raz kolejny, konstatacje Michaela Herzfelda, który wskazuje na „istnienie pewnego zestawu idei na temat przyczynowości, pozwalających jednostce uniknąć bezpośredniej odpowiedzialności za skutki podejmowanych przez siebie działań (bądź też niepodejmowania żadnego działania)” (Herzfeld 2004, s. 280). Jak się wydaje, owe idee były dla moich rozmówców ważnym impulsem do podejmowa­ nia prób wyjaśniania. Ich pokusa, by w obecności obcego człowiekiem spróbować odkryć sens własnych nieszczęść, zdominowała dalszy przebieg moich badań. THEOS DIKE Teodycea to termin rozumiany we współczesnej nauce przede wszystkim jako koncepcja religijno-filozoficzna, której zadaniem jest wykazanie za pomocą rozu­ mu religijnego albo rozumu filozoficznego, że zło w świecie, w sferze biologicz­ nej i ludzkiej, nie znosi naturalnego, filozoficznego albo religijnego przekonania o istnieniu świętego, nieskończenie doskonałego i dobrego Boga. Zazwyczaj zwraca się uwagę na etymologię słowa od greckiego theós - bóg + dike - użycie, prawo, zastosowanie5. Usprawiedliwieniem użycia przeze mnie terminu „teodycea” niech będzie wyra­ żane przez moich rozmówców niezrozumienie zasad funkcjonowania otaczającego ich świata i próba wytłumaczenia sensowności pewnych, negatywnych w odczuciu rozmówców, zjawisk pod względem udziału w nich Boga. Staje się On, w pewnym sensie, zmuszony do zesłania cierpienia wskutek okrutnych poczynań człowieka - można by jakoś porównać, że Pan Bóg jakoś karze człowieka, ale człowiek musi 5 ( 2002). Definicja opracowana na podstawie Leksykonu teologii fundamentalnej ks. Mariana Ruseckiego �O TEODYCEI LUDOWEJ 179 sobie powiedzieć, że to jest doświadczenie jakieś raczej... to nie jest kara, ale za tyle, za taki piękny glob, jaki Pan Bóg dał, a za tyle zła, jakie my czynimy, ludzie, no to to w sumie razem musi być to cierpienie jakieś (mężczyzna, 70 1., Kadzidło). Z kolei ludowość teodycei nie jest de facto wyrazem mojego przekonania jakoby istniała jedna, uniwersalna metoda wyjaśniania sensu cierpienia wśród całej spo­ łeczności wiejskiej. Byłoby błędem powracanie do zdezaktualizowanych koncepcji kultury ludowej w Polsce, które niegdyś postulowały taki stan rzeczy. Bliższy jestem, w tym względzie, wizji kultury typu ludowego zgodnej z ideą Ludwika Stommy (2002). Unikam jednak zarówno wyrażenia „teodycea typu ludowego”, jak również „teodycea na sposób ludowy”. Pierwsze z nich ma w sobie element nienatu­ ralnej swojskości - jak, np. Wesele kurpiowskie6 - drugi: zakłada pewną przekładalność terminu „teodycea” na język gwarowy danej społeczności67. Mija się z celem wykazywanie, że to, co wyniknęło z moich rozmów jest właśnie teodyceą, tylko, że wyrażoną gwarą lub ubraną w stroje ludowe. Używając wyrażenia „teodycea ludo­ wa” mam zawsze w pamięci sformułowanie: „swoistego rodzaju” - tak, jak graffiti jest swoistego rodzaju sztuką, a piłka nożna swoistą religią, tak wyjaśnienia moich rozmówców dlaczego cierpienie ma sens, są swoistego rodzaju teodyceą ludową. Z punktu widzenia terminologicznego dookreślenie ludowy jest zatem zasadne, o ile pamiętamy, że nie ma ono charakteru uniwersalistycznego, a symboliczny8. Jednak jeśliby poprzestać na tym wyjaśnieniu, to zasadnym byłoby uznanie, że rów­ nie uprawnione jest użycie, po prostu, określenia: „swoistego rodzaju teodycea”. Jako ludowe zdefiniowałem to zjawisko ze względu na pewne cechy dystynktywne, które przypisywało się niegdyś kulturze ludowej. Były one kojarzone z tradycjonalizmem, a w znakomitej większości, znalazły swe odzwierciedlenie w świadomie kształtowanej kulturze typu ludowego. Cechy te są właściwe także innej kategorii -potoczności związanej z geertz’owską „myślą potoczną” (Geertz 2005, s. 81-100). „Myśl potoczna” - jest systemem kulturowym, który zakłada, że nadrzędną rolę w systemie myślowym ma zdrowy rozsądek. Zasady konstrukcji systemu my­ ślowego są w jakiś sposób logiczne, a zatem zdroworozsądkowe, zaś relacje kul­ turowe nie muszą być tożsame z wyobrażeniem społeczności. Istotne jest odtwo­ rzenie mechanizmów myślenia, nie zaś ich sens oceniany z pozycji badacza. Myśl potoczną cechuje: naturalność, praktyczność, niemetodyczność (brak logicznego, 6 Przed samym słowem „wesele” należałoby wstawić, w takiej sytuacji, wyrażenie: „nieprawda, że”. Wesele kurpiowskie to coroczna inscenizacja „dawnego obrzędu”, rodzaj przedstawienia folklo­ rystycznego, choć zdarzało się, że był podczas niego zawierany prawdziwy ślub. Lecz każdy z uczestników tego wydarzenia wie, że tak naprawdę, wszystko, co robi jest na pokaz, stanowi przedstawienie podlegające ściśle określonemu scenariuszowi. Brak tu nie tylko jakiejkolwiek spon­ taniczności, lecz także najprostszego, z semantycznego punktu widzenia, aspektu wesela, mianowi­ cie: weselenia się. Osoby przebrane w tradycyjne stroje ludowe odgrywają określone role uzyskując w zamian konkurencyjną cenę usług proboszcza i gratulacje od wójta gminy za promocję tejże. 7 Kojarzy się tym samym raczej z wyrażaniem jakości, zawartych w teorii filozoficznej, za pomocą znaków i uproszczeń tak, by były zrozumiałe dla zdefiniowanej grupy odbiorców. 8 Ludowy w rozumieniu związanym z tradycyjnością i swojskością- ludowy, jako powszechny, typowy, powtarzany i prosty. �180 JAKUB JANKOWSKI z punktu widzenia badacza europejskiego, związku przyczynowo-skutkowego), przezroczystość i dostępność (każdy uznawany w danej społeczności za dysponu­ jącego zdrowym rozsądkiem, może konstruować komunikat) - są to tzw. „cechy stylistyczne” (Geertz 2005, s. 92). Myśl potoczna, „podobnie jak Król Lear, Nowy Testament i mechanika kwantowa składa się z opisów rzekomo trafiających w sedno spraw” (tamże). Zdaniem Teresy Hołówki myślenie potoczne „unika jakiegokol­ wiek zaangażowania ontologicznego - pomija problem, czy istnienie bólu głowy, drzewa za oknem, podejrzliwości sąsiada i mentalnego obrazu płonącego miasta jest tym samym rodzajem istnienia, istnieniem różnego typu, czy istnieniem raz «realnym», a kiedy indziej «pozomym»” (1986, s. 30). Jednak koncepcja Clifforda Geertza służy badaniu kultury jako takiej. Jest zatem - w założeniu - stosowalna w szerokim kontekście antropologicznym. Jej zadaniem jest wytłumaczenie kultury nie w skali lokalnej, lecz przede wszystkim w jej wymiarze globalnym. Pomijając fakt, w jaki sposób radzi sobie ona z tym drugim zadaniem, należy podkreślić, że użycie określenia „potoczna” w kontekście samej teodycei nadawałoby jej zbyt uniwersalny charakter odbierając elementy lokalne właściwe samej Kurpiowszczyźnie, a mające swoją rację bytu w podtekście wyrażenia „ludowa”. DLACZEGO CZŁOWIEK MUSI CIERPIEĆ? W samym procesie badawczym zasadniczym problemem, jaki przedstawiałem pytanym przeze mnie osobom, była kwestia nieszczęścia w wymiarze ogólnoludz­ kim. Pytałem: Dlaczego właściwie człowiek musi cierpieć? Czy nie mógłby żyć bez cierpienia? A jeśli już muszą istnieć nieszczęścia, to dlaczego jednej osobie przytrafia się ich mniej a drugiej więcej? Moi rozmówcy znajdowali przeróżne odpowiedzi na te pytania. Przede wszyst­ kim wskazując: 1. złe uczynki człowieka, za które karą jest właśnie cierpienie - całe życie się nie modlą, a ja k jakaś choroba wypadnie, to wtedy i znajdą Matkę Boską, Pana Jezusa i wtedy się modlą i wtedy się modlą, a tak że z dobroci to on się nie nawróci, tylko ja k mu się jakaś choroba stanie, to on wtedy wie o Matce Boskiej, o Panu Bogu (kobieta, 70 1., Kadzidło); 2. docenienie zdrowia poprzez zaznanie cierpienia - żeby docenić szczęście, to trze­ ba być najpierw nieszczęśliwym, jeśli nie byłbyś szczęśliwy, to... znaczy nie, chcesz być szczęśliwy, to musisz doświadczyć trochę nieszczęścia, bo byś nie wiedział co to jest szczęście, a co to jest nieszczęście (mężczyzna, 35 1., Kadzidło); 3. cierpienie jako formę sprawdzenia siły wiary człowieka - j a kiedyś myślałam, że Bóg mnie karze (...), ale teraz to ja wiem, że Pan Bóg mnie nie ukarał, że Pan Bóg dał mi takiego męża może po to... żebym ja wiele rzeczy zrozumiała, bo ja też może bym tu za mocno fruwała, nie? takie... (...) za mało pokory we mnie było (kobieta, 45 1., Kadzidło); 4. krzyż w życiu - a ja k się przyjrzeć, to wszyscy mają, każdy ma jakiś tam swój krzyż naznaczony, jakieś nieszczęścia (mężczyzna, 70 1., Kadzidło). �O TEODYCEI LUDOWEJ 181 Dysponując już pewnym zbiorem założeń na temat ogólnej przyczyny cier­ pienia, starałem się wyjaśnić zasadność tychże w oparciu o konkretne przykłady wykluczające lub chociaż poddające w wątpliwość ustalone już wyjaśnienia, np. skoro cierpienie jest formą sprawdzenia wiary człowieka, to dlaczego cierpiał Jan Paweł II? Tu spotykałem się z sugestią, że było to celem usankcjonowania jego osiągnięć jako głowy Kościoła Rzymskokatolickiego - kościół i on dokonał dużo, a może to przez te cierpienia... może dzięki tym cierpieniom mu się udało... pojed­ nać tyle wiar, mamy prawosławnych razem, mamy wszystko... kto kiedyś słyszał... żeby tak było (mężczyzna, 60 1., Kadzidło). Dla innych rozmówców było to po­ twierdzeniem jego człowieczeństwa - dlaczego cierpiał, że mimo wszystko nie jesteśmy idealni, że ten ciąg grzechu w jakiś sposób się ciągnie, zresztą to jest kwestia nie tylko złego postępowania, to jest też jakieś pomyślenie, czasami nawet nieświadome i może to było oczyszczenie... też był człowiekiem, nikt nie jest dosko­ nały (mężczyzna, 60 1., Kadziło). Jako przyczynę wskazywano także potrzebę dania przykładu zwykłym ludziom - takiemu przeciętnemu śmiertelnikowi ja k my, to ja k papież miał i musiał też się z tym pogodzić, to... że wola Boża jest taka i no do końca, że musiał cierpieć i no do końca jeszcze cierpiał (mężczyzna, 60 1., Lipniki). Wyraziwszy wątpliwość, co do sensu dawania takiego przykładu, dowia­ dywałem się przeważnie, że każdy cierpi. Zatem, aby nie odwrócić się od wiary w ciężkich czasach, należy mieć w pamięci papieża. Rozmówcy odrzucali możli­ wość sprowadzania nieszczęść na ludzi z powodu „złej woli” Boga-je s t to trudne i na pewno, gdyby spotkało to mnie, byłoby mi trudniej wypowiedzieć się i wtedy być może nie potrafiłabym tak spokojnie wypowiedzieć tego, że... no... dlaczego to się dzieje, przy Jego mądrości i doskonałości (kobieta, 50 1., Lipniki). CIERPIENIE DZIECI Innym, bardzo trudnym zagadnieniem, była kwestia nieszczęścia spotykającego istoty, jak głosi Kościół, niewinne - dzieci. Temat ten był przeze mnie poruszany niechętnie, stanowił dość drastyczny przykład nieodgadnioności wyroków boskich. Podczas jednej z wizyt rozmówcy z bólem opowiadali o utracie swego czteroletnie­ go wnuczka - myśmy na przykład to doznali... 4 lata 3 miesiące i... na nowotwór... i ksiądz... przyprowadził mu biskupa, bo on nie widział biskupa i chciał zobaczyć i biskup przyszedł, zamiast go pocieszyć, to... zdenerwował go... a on wiedział sam, tylko on nie chciał nas martwić, prawda? (mężczyzna, 60 1., Lipniki). Przeważnie, dla moich rozmówców, choroba dziecka była przykładem winy rodziców, których grzechy miały być okupione cierpieniem ich dzieci (ale przecież jednocześnie tym większym bólem ich samych). Nie stanowiło to jednak zasady - niektórzy się rodzą i umierają od razu, niektórzy żyją 90 lat, niektórzy żyją 20, tutaj na to nie ma reguły no... ja myślę, że tak powinno być, nie może być wszystkim równo, ten świat by był bez sensu, gdyby wszystkim było po równo (mężczyzna, 35 1., Kadzidło). Bardzo ciekawym aspektem, wypowiadanych przez moich rozmówców sądów na temat przyczyn nieszczęścia, było pojęcie zadośćuczynienia. Nieszczęście miało niekiedy dla pytanych przeze mnie osób wyjątkowo oczywistą przyczynę: Bogu �182 JAKUB JANKOWSKI należało, po prostu, zadośćuczynić za czyny popełniane przez ludzi - za stan, do którego ludzie doprowadzili ten świat. Wedle dość powszechnego osądu nie może być tak, jak jest, dlatego, że jest niezgodnie z wolą boską - ludzie nie realizują boskiego planu zbawienia. Bóg zatem, w odpowiedzi na zbłądzenie człowieka, zsyła cierpienie i nieszczęścia. W tym względzie nie jest okrutny. Przeciwnie, próbuje On poprzez zesłanie nieszczęść odkupić świat, przybliżając tym samym ów rzeczywisty, pozbawiony cierpienia, który będzie dopiero po śmierci - każdy, kto chce się do niego dostać, musi wpierw na to zasłużyć - człowiek musi wejść w swoje sumienie i przyznać się do tego, przynajmniej przed Panem Bogiem, że będę niósł krzyż, a ty mi kiedyś po prostu, wymażesz, wymażesz moje grzechy... i wtedy człowiek jest szczęśliwy... nawet kiedy cierpi (kobieta, 50 1., Lipniki). Jeśli wstęp do Nieba nie prowadziłby przez cierpienie, byłoby za łatwo - tak się mówi... u nas, że jeżeli ktoś ma takie cierpienia, że Jezus go bardzo kocha, że tę osobę bardzo ukochał, nie wiem, a może na podobieństwo swoje, a może daje na taką próbę, też, żeby trwać przy nim i wtedy jest coś dla każdego (kobieta, 50 1., Kadzidło). Respondenci podkreślali także ryzyko zapomnienia o Bogu - jego chwale, mocy, dobroci i prawości - Na dowód tego, że Pan Bóg nas kocha rzeczywiście, to... chce, żebyśmy byli blisko niego, to musi wiedzieć, czy wytrwamy, czy się nadajemy (kobieta, 50 1., Kadzidło). ŹLE JEST PO PROSTU... Paradoksalnie mimo, że sam Bóg, jak i jego poczynania oraz „system graty­ fikacji” uważane były przez moich rozmówców za elementy idealnie ułożonego dobrego świata - co wynika chociażby z przemyślnie dobranych uzasadnień cier­ pienia - to odpowiedź na pytanie: „Jak Pan/i sądzi, czy na świecie jest dobrze?”, brzmiała przeważnie: nie. Źle, żle, żle... właśnie ten homoseksualizm... ta trefność, co się porobiło z ludźmi, co się porobiło z ludźmi? Ja myślę, że ta sytuacja u nas, to tak... to w naszym kraju... ta sytuacja, to ludzie niewierzący przecież... z czego to wynika? Czyżby rzeczywiście to zło chciało tak nas wykończyć i tak do końca zniszczyć i tak wszystko miesza, żeby... nie wiem, no nie jest dobrze, no nie jest dobrze (mężczyzna, 60 1., Kadzidło). Zdaniem innego rozmówcy, nieco poiryto­ wanego moim pytaniem, nie może być dobrze na tym świecie, taka jest natura tego świata, czy masz tu gdzieś dobrze, jeden zżera drugiego, kurwa, tak musi być po prostu (mężczyzna, 35 1., Kadzidło). Było to ostatnie pytanie, jakie zadawałem podczas rozmów. Odpowiedź na nie wydawała mi się szczególnego rodzaju paradoksem przyprawiając mnie począt­ kowo o zaskoczenie. Gdy już przyzwyczaiłem się do tej sprzeczności, postanowi­ łem poszukać przyczyn takiego stanu rzeczy. W ten sposób doszedłem do związku teodycei ludowej z myślą potoczną w wymiarze praktycznym. Zgodnie z przytaczaną już geertz’owską koncepcją „myślenia potocznego”, moi rozmówcy wplatają niezrozumiałe dlań zdarzenia ze swego życia w system myś­ lowy. Konstruują wytłumaczenie, które w ich mniemaniu ma wszelkie dane po temu, by być zdroworozsądkowym, choć, z punktu widzenia obserwatora zewnętrznego, �O TEODYCEI LUDOWEJ 183 przeważnie takim nie jest. W związku przyczynowo-skutkowym rozmówcy łączą elementy wykluczające się wzajemnie lub nie mające dla badacza większego sensu. Często przy tym nadają wolę materii nieożywionej, bądź odwołują się do trans­ cendencji. W przypadku prowadzonych przeze mnie badań tak rozwiązywany jest kluczowy dla chrześcijaństwa problem współistnienia we wszechświecie Opatrz­ ności Bożej i wolnej woli człowieka. Opatrzność Boża stanowi w oczach moich rozmówców fakt. Jej totalny charakter nie podlega wątpliwości - to ona decyduje, że na świecie jest dokładnie tak, jak jest. Z jej powodu dzieją się rzeczy dobre i rzeczy złe, ponieważ są zapisane w boskim planie. Jednocześnie rzeczy, których nie da się wytłumaczyć wynikającym z nich dobrem - np. zabójstwa, dewiacje seksualne księży, gwałty, czy zwykłe kradzieże - są jednak raczej wynikiem złej, acz wolnej, woli człowieka aniżeli Boga. Zatem zdaje się (odkładając na chwilę boską wszechwiedzę na bok), że Bóg, choć wszystko z góry zaplanował i wie jak będzie, mimo wszystko... nie wie jak będzie. A to dlatego, że w jakimś sensie człowiek może go zaskoczyć. Czy w takiej sytuacji Bóg jest niedoskonały, nie ma wszechwiedzy? - absolutnie ma! - odpowiadają moi rozmówcy. Ma, ponieważ on i tak z góry wie, co człowiek uczyni i godzi się na to, nawet, jeśli czyny te stoją w sprzeczności z Jego nakazami. Przedstawiony powyżej problem teodycei, jest wpisany w historię myśli chrześ­ cijańskiej niemal od początku jej istnienia. Na przełomie IV/V wieku n.e. zrodził się on, jako konsekwencja doktryny filozoficznej świętego Augustyna (który, nawia­ sem mówiąc, toczył spór o tę kwestię z uznanym za heretyka Pelagiuszem). Sprawy nie udało się rozwiązać Augustynowi, ani św. Tomaszowi, ani Pascalowi, ani też późniejszym wielkim filozofom. Z pewną ostrożnością można jednak oświadczyć, że społeczności kurpiowskiej ze wsi Kadzidło ta sztuka się jednak udała...9 DIABEŁ Z PUDEŁKA Do rozstrzygnięcia pozostaje jeszcze jedna kwestia - gdzie w tym wszystkim tkwi diabeł? Zdaniem moich rozmówców, ma on bezsprzecznie swój udział w życiu codziennym człowieka. Stara się nakłonić do zła poprzez podszepty - odwoływanie się do ludzkich instynktów, pragnień, nadziei, czy naiwności, nieustannie próbuje nagiąć ludzką wolną wolę. Jego instrumentarium jest niebotyczne, podobnie jak determinacja w dążeniu do osiągnięcia celu - ale zobaczcie... co się dzieje, dlaczego ten diabeł jest mocny... i on ma też swoich różnych, prawda? Większych, mniej­ szych, prawda? I on w zależności od świadomości przysyła, prawda, i te pokusy są prawda coraz większe, coraz, coraz (kobieta, 50 1., Lipniki). Jeśli to prawda, to słabość człowieka, wynikająca z grzechu pierworodnego, stanowi diabelski casus beli, który oczywiście stara się szatan skrzętnie wykorzystać przeciw ludzkości. To za jego sprawą na ziemi jest tyle zła i grzechu nieuzasadnionego - jest on 9 Oczywiście samo wyjaśnienie jest, jak wskazywałem za Geertz’em, logiczne i zasadne jedynie na poziomie lokalnej społeczności, która je skonstruowała. �184 JAKUB JANKOWSKI odpowiedzialny za każde nieszczęście, którego nie można wpleść w paradygmat „swojego krzyża”, jak również za te zdarzenia, których sprawcą jest ewidentnie człowiek lub są zbyt miałkie, by dotyczyć majestatu boskiego. Także na skutek jego działań rodzi się przytaczany często przez rozmówców rozkład moralny wśród księży. Cel poczynań diabła jest jasny - zbałamucić. Nie wiadomo, niestety, czym uzasadnić jego apostazję i pragnienie zaszczepienia tejże w człowieku. Pozostaje zatem zwrócić uwagę przede wszystkim na jego spryt, niespotykaną wręcz przebiegłość - to jest tak cwana bestia... inteligentna bestia, to się będzie wciskała, gdzie się tylko da i będzie się wciskała, tak, żeby wyczuć słabość (kobieta, 50 1., Lipniki). Przed ową cwanością chronić może jedynie silna wola i boska pomoc uzyskana wskutek gorliwej modlitwy. Diabeł czy szatan (jakby go nie nazwać) jest zasadniczą przyczyną występowania zła na świecie jako manipu­ lator wolnej woli człowieka. Istnieje ono, ponieważ Bóg dał człowiekowi prawo do samostanowienia o sobie dopuszczając także, by ten wyrządzał zło bliźniemu101. Oznaczałoby to, że Bóg pozostawia pewne pole działania dla szatana, by ten, niczym ambitny „copywriter”, mógł zaszczepiać człowiekowi coraz to ciekawsze nowinki. Taki system zależności należałoby uznać za co najmniej skomplikowany - jego złożoność wydaje się stanowić barierę nie do przebicia dla pytającego (o czym przekonałem się osobiście). Szatan, w jakimś sensie zostawał w tym momencie rozmowy swoistego rodzaju powiernikiem Boga. To przy jego współ­ udziale stawała się rzecz najważniejsza i niezbędna dla katolika - zyskiwał on swój życiowy krzyż. Brzmi to nieco paradoksalnie, ale w systemie stworzonym przez moich roz­ mówców całość współgrała w jak najlepszy sposób. Bóg z założenia wiedział o wszystkim, ponieważ dawno nakreślił swój plan. W planie były już przygotowane elementy składowe życiowego krzyża każdego rozmówcy. Jego wielkość i kształt nie były jednak do końca ustalone, gdyż zależały jeszcze od ustosunkowania się wobec działań diabła. Ten z kolei mógł skłonić jednostkę do czynienia zła wobec drugiego człowieka (a zarazem wobec siebie). Ulegając pokusom diabła człowiek wyrządzał zło, którego nie czynił Bóg, ale na które pozwalał w ramach wolności jednostki. Sam wyrządzający owo zło wystawiał się na ryzyko kary, a zatem także zwiększenia swojego krzyża. W tych zawiłościach Opatrzność Boża, nieznana człowiekowi, tworzy mieszankę z, w przekonaniu moich rozmówców, relatywnie wolną wolą, której dopełnieniem jest pomysłowe działanie szatana (diabła)11 - też dostałam, no, ale dlaczego to jest... mi w zasadzie ten kop to się przydał i wyszło mi zupełnie na dobre, on był, teraz wiem, że on był mi konieczny, konieczny! (...) 10 A wszystko, jak już wcześniej wspomniałem, zgodnie z planem, w którym role każdego czło­ wieka są teoretycznie rozpisane na całe jego życie. Człowiek, niczym na autodromie, może sobie wybrać kierunek jazdy (słuchając lub nie siedzącego obok diabła), ale to Bóg decyduje, kiedy osta­ tecznie wyłączyć mu prąd. 11 Rola diabła w schemacie boskiego planu jest trudna do wyrażenia ze względu na kłopoty sa­ mych rozmówców z określeniem jego zakresu działania. W rozmowach, co oczywiste, była ona bez­ względnie negatywna. Trudno jednak ocenić, jakie było jej konkretne miejsce w świecie. Łatwo zaś popaść w swoistego rodzaju dualizm manicheistyczny, o który jednak nie chodzi w całym wywodzie. �O TEODYCEI LUDOWEJ 185 gdyby Duch na mnie działał, no to ja bym sobie myślała: jaka ja jestem mądra, o kurcze, ja mam syna, ale się ustawiłam, nie? ja bym tak myślała, to JA byłoby. No i co by z tego wyszło?... niedużo (...) i byłam na etapie, że myślałam: Boże, dlaczego? No jesteś, przecież widzisz. Ja nie wiedziałam, ja w tym momencie nie wiedziałam, że on zrobił to celowo i myślę, że to właśnie tak działa Bóg, on widział te moje lata, to co się działo i widział, że ja sama nie poradzę sobie, a ja działałam po swojemu... (kobieta, 45 1., Kadzidło). PODSUMOWANIE U moich rozmówców istniała duża potrzeba wytłumaczenia napotkanych nie­ szczęść we własnym (lub dostrzeżonych w czyimś) życiu. Potrzeba ta wydaje się dotyczyć każdego człowieka, niezależnie od potencjału intelektualnego jednostki. Jej przyczynami są zarówno duże nieszczęścia, jak i drobne niepowodzenia życio­ we. Na skutek tych niepowodzeń człowiek zaczyna kontestować rzeczywistość roz­ ważając przy tym sensowność zaistniałych w jego życiu zdarzeń. Wówczas - zgod­ nie z tym, co przedstawiłem - rodzi się potrzeba uzasadnienia zaistniałego stanu rzeczy w kategoriach zdroworozsądkowych. Prowokuje ona tworzenie teodycei. Jednak tworzenie to nie jest ani celem, ani środkiem samym w sobie. Rozmówcy nie mają intencji usprawiedliwiać Boga, gdyż za nic go nie winią. Działanie to jest odpowiedzią człowieka na jego własną potrzebę zrozumienia otaczającej go rze­ czywistości. Celem jednostki jest nadanie sensu zaistniałym wydarzeniom i wy­ tłumaczenie sobie, za co lub w jakim celu miały one miejsce. Jednocześnie, choć nie jest to, jak sądzę, intencją moich rozmówców, tworzą oni teodyceę - na swój własny, nienaukowy, lokalny, „ludowy” sposób. Ten proces, nie jest efektem prze­ myślanych działań, a jedynie wynika z refleksji nad przyczynami nieszczęścia. Teodycea ludowa zawiera w sobie elementy myśli filozoficznej, które wyrażane są w nienaukowy sposób i w lokalnej skali. Towarzyszy im przemieszanie kate­ gorii, a także tworzenie wyjaśnień na własny użytek. Cechy te prowokują odwołanie do kategorii „myśli potocznej” Clifforda Geertz’a. Pojęcie to jest jednym z naj­ ważniejszych aspektów powyższej pracy. Nie jest wszakże jedyną inspiracją. Samo wykorzystanie terminu „teodycea” w analizie materiałów antropologicznych wy­ nika z inspiracji nowatorskim podejściem Michaela Herzfelda (2004). Mając już ustaloną kategorię interpretacyjną podjąłem próbę zrozumienia spo­ sobu, w jaki rozmówcy dochodzą do ostatecznych wniosków i jak, w związku z tym, nadają cierpieniu sens. Wskazałem też pewną dwoistość w rozumieniu nieszczęść stojących na drodze człowieka i sposobów ich wartościowania. Zgodnie z tym, co zauważyłem, moi rozmówcy nadawali cierpieniom sens, wskazując przede wszystkim na wyższą konieczność i mądrość Boga, jak również na krzyż życiowy, którego posiadaczem miał być każdy człowiek. Sens jego istnienia w ludzkim życiu był jasny: miał on być sprawdzianem dla człowieka i ewentualnym „paszportem” do Nieba. Jeśli cierpienia miały mniej metafizyczny wymiar lub gdy po prostu wynikały ze zła, ich sprawcą stawał się człowiek pobudzany przez �186 JAKUB JANKOWSKI diabła bądź po prostu sam szatan. Takie przewartościowanie uniemożliwiało oskar­ żenie Boga o „złośliwość”. Ostatecznie więc wskazałem, że cierpieniom, z którymi człowiek sobie nie radzi, potrzebuje on nadać sens. Czyni to w kategoriach religij­ nych, starając się pogodzić niejednokrotnie trudne do zestawienia ze sobą elemen­ ty światopoglądu chrześcijańskiego. Z pomocą przychodzi mu teodycea ludowa, która potwierdza, że cierpienie ma sens. LITERATURA G e e r t z C l i f f o r d 2005, Wiedza lokalna, Wydawnictwo Uniwersytetu Jagiellońskiego, Kraków. H e r z f e l d M i c h a e l 2004, Antropologia. Praktykowanie teorii w kulturze i społeczeństwie, Wy­ dawnictwo Uniwersytetu Jagiellońskiego, Kraków. H o ł ó w k a T e r e s a 1986, Myślenie potoczne: Heterogeniczność zdrowego rozsądku, Państwowy Instytut Wydawniczy, Warszawa. R a k J ó z e f , G r ę b e c k a - C w i e k Z u z a n n a 1998, Kara opatrzności jako cud, Polska Sztuka Ludowa. Konteksty, nr 1, s. 51-54. R u s e c k i M a r i a n 2002, Leksykon teologii fundamentalnej, Wydawnictwo M, Lublin-Kraków. S t o m m a L u d w i k 2002, Antropologia kultury wsi polskiej X IX wieku, Wydawnictwo Dopierała, Łódź. JAKUB JANKOWSKI ON FOLK THEODICY Key words: Kurpie, religiosity, misfortune, local theodicy The article focuses on the issue of explanations of everyday misfortunes by members of a local community. Its goal is to show that a finał result of such explanations is creation of complex philosophical system strongly dependent on the idea of God. The author describes process, in which his interlocutors “justify” their misfortunes and sufferings. In that way they construct a local theodicy - a wide system of meanings and explanations that makes all unexpected situations valid in a broader religious context. Results of author’s research show that, above all, using paradigm of local theodicy helps his interlocutors defend God from accusations of being unjust. Such attitude serves them to build a kind of epistemological structure in which great and good God can exist simultaneously with yiolence, suffering and pain which are, in conseąuence, seen as a part of different order. What is wrong and bad thus, must have some kind of sense even if one cannot understand it himself. Without constructing this local form of theodicy, the interlocutors could not share Christian values and be a part of a community based on these values. Conducted research has shown that some aspects of inter­ locutors’ lives, would be very difficult to explain without a concept of local theodicy and if this idea did not exist, their faith would be seriously challenged. J.J. Adres Autora: Jakub Jankowski e-mail: Jakub.deg@gmail.com � https://zbiory.etnologia.uw.edu.pl/files/original/554c6626ac14ac16bc5985e7ecc45387.pdf 864d8626b17648dd2c14ed61530663cd Dublin Core The Dublin Core metadata element set is common to all Omeka records, including items, files, and collections. For more information see, http://dublincore.org/documents/dces/. Title A name given to the resource Etnografia Polska Subject The topic of the resource etnografia, etnologia Description An account of the resource czasopismo Date A point or period of time associated with an event in the lifecycle of the resource 1958- Rights Information about rights held in and over the resource Licencja PIA Format The file format, physical medium, or dimensions of the resource pdf Language A language of the resource polski Creator An entity primarily responsible for making the resource IAiE PAN ( d.IHKM PAN) Publisher An entity responsible for making the resource available IAiE PAN Text A resource consisting primarily of words for reading. Examples include books, letters, dissertations, poems, newspapers, articles, archives of mailing lists. Note that facsimiles or images of texts are still of the genre Text. Dublin Core The Dublin Core metadata element set is common to all Omeka records, including items, files, and collections. For more information see, http://dublincore.org/documents/dces/. Relation A related resource oai:cyfrowaetnografia.pl:publication:6427 Rights Information about rights held in and over the resource Licencja PIA Date A point or period of time associated with an event in the lifecycle of the resource 2009 Subject The topic of the resource antropologia religii Identifier An unambiguous reference to the resource within a given context oai:cyfrowaetnografia.pl:6000 Title A name given to the resource Apokalipsa nie według świętego Jana/ ETNOGRAFIA POLSKA 2009 t.53 Description An account of the resource Etnografia Polska 2009 t. 53 s.157-174 Creator An entity primarily responsible for making the resource Gawrysiak, Sylwia Language A language of the resource pol Publisher An entity responsible for making the resource available Instytut Archeologii i Etnologii PAN Type The nature or genre of the resource czas. Format The file format, physical medium, or dimensions of the resource application/pdf PDF Text Text capture metadata for PDF documents Text „Etnografia Polska”, t. LIII: 2009, z. 1-2 PL ISSN 0071-1861 SYLWIA GAWRYSIAK Warszawa APOKALIPSA NIE WEDŁUG ŚWIĘTEGO JANA Koniec świata może wydawać się tematem nie na czasie, wszak z rokiem 2000 minęła milenijna gorączka. Nie oznacza to jednak kresu fatalistycznych nastrojów. Apokalipsa jest bowiem jednym z kulturowych lejtmotywów, przykładem tematu, którym ludzie fascynują się niezależnie od momentu historycznego. Zaintereso­ wania te nie wynikają jedynie z odwiecznego dążenia człowieka, aby poznać przy­ szłość, lecz mają również prowadzić do lepszego zrozumienia teraźniejszości. Przedmiotem poniższych rozważań są apokaliptyczne scenariusze konstruowa­ ne przez moich rozmówców - mieszkańców Kurpiów. Pod pojęciem tym rozu­ miem mniej lub bardziej spójną opowieść dotyczącą końca świata, opartą o infor­ macje z różnych źródeł. Na kształt takiego scenariusza mają wpływ indywidualne doświadczenia danej osoby, które determinują nie tylko posiadane przez nią wia­ domości, lecz również sposób ich interpretacji. W artykule dokonuję dekonstrukcji przekazywanych mi scenariuszy. Odbywa się to na dwóch poziomach. Po pierwsze analizuję podstawy ich konstrukcji tzn. światopogląd rozmówców, po­ tencjalne źródła i historie wzorcowe oraz wizję czasu. Interesuję się więc tym, skąd moi rozmówcy czerpią wiedzę na temat końca świata oraz jak z niej korzy­ stają, aby stworzyć jego spójny obraz. Zajmuję się również tym, w jaki sposób interpretują teksty biblijne i przepowiednie w kontekście współczesnych wyda­ rzeń, a także jaki wpływ na ten sposób rozumienia mogą mieć media. Po drugie staram się usystematyzować wiadomości dotyczące poszczególnych wydarzeń wchodzących w skład apokaliptycznego scenariusza. Opisuję rozważa­ nia na temat daty, znaków i przebiegu apokalipsy. Skupiam się głównie na dwóch koncepcjach: końca świata jako wydarzenia nadprzyrodzonego oraz końca świata jako racjonalnej i logicznej konsekwencji ludzkich działań. Jednocześnie zwracam uwagę na zmienność i otwartość wiedzy apokaliptycznej. Jest ona nieustannie aktualizowana, a poszczególne elementy na nowo definiowa­ ne w coraz to innych kontekstach. Obok treści związanych z nauczaniem Kościoła Katolickiego oraz opowieści przekazywanych w danym środowisku z pokolenia na pokolenie, mogą w jej obręb być włączane nowe zjawiska społeczne i wydarze­ nia historyczne oraz wizje zaczerpnięte ze współczesnej kultury popularnej. W SERCU PUSZCZY ZIELONEJ - BADANIA Świat wierzeń apokaliptycznych odtwarzam na podstawie narracji zebranych podczas badań etnograficznych na Kurpiach. Głównym źródłem informacji wyko­ rzystanych w tym artykule są rozmowy z mieszkańcami Kadzidła i jego okolic. �158 SYLWIA GAWRYSIAK Moimi rozmówcami zostały osoby w podeszłym wieku, głównie kobiety. Starszych ludzi powszechnie uważano za ekspertów, od których można dowiedzieć się naj­ więcej. Spotkane przeze mnie osoby były wierzące i gorliwie praktykujące swoją wiarę. Duża część należała do kółek różańcowych lub innych temu podobnych organizacji. Wiele kobiet słuchało Radia Maryja, niektóre oglądały telewizję TRWAM. Nie oznaczało to jednak zamknięcia w kręgu informacji stricte kościel­ nych, wręcz przeciwnie. Wiele z tych osób znało na przykład treść przepowiedni Sybilli1, które jeszcze przed wojną stały się bardzo popularną wersją wizji apoka­ liptycznych. Ważną role pełniły też informacje zaczerpnięte z radia i telewizji. Jak już wspomniałam, w związku z zaangażowaniem religijnym moich roz­ mówców źródłem wiedzy i czynnikiem mającym znaczny wpływ na ich ogląd świata było nauczanie Kościoła. Swoją wiedzę opierali często na tym, co słyszeli w czasie mszy świętej. Kościół określał ich pojmowanie etyki i moralności. W dużym stopniu wpłynął też na sposób, w który postrzegali otaczającą rzeczywis­ tość. Mam tu na myśli na przykład wiarę w kreacyjną moc modlitwy, związaną z przekonaniem o wszechmocy Boga. Świadomość tych faktów odcisnęła swe piętno na postrzeganiu przyczynowości w świecie. Owa świadomość, jak i ogólna wiedza na temat końca świata stwarza pewne stałe dyspozycje do interpretowania określonych zjawisk w kategoriach religijnych (w tym apokaliptycznych), nada­ wania im na przykład etykiety boskiej kary czy przestrogi. Z instytucją Kościoła wiążą się publikacje religijne. Zdarza się, że niektóre z nich są odbierane jako alternatywa dla wiedzy propagowanej przez Kościół, niekiedy uznawane za równie autentyczne jak Pismo Święte. Literatura religijna zawierająca treści różnych objawień, staje się podstawą do krytyki przeprowadza­ nia niektórych obrzędów - a nawet prowadzi do prób narzucania innego zacho­ wania w czasie mszy świętej, niż to, które jest ogólnie przyjęte12. Na światopogląd ludzi wyraźny wpływ mają również media. „Środki przekazu mają kolosalne możliwości formującego lub deformującego wpływu na człowieka: nie tylko na pojedyncze decyzje czy chwilowe samopoczucie lub wiedzę, lecz na jego stan zdrowia, osobowość, relacje z innymi, aktywność, twórczość” (Rekłajtis 1 Sybilla to postać występująca w mitologii greckiej i rzymskiej, trudniąca się przepowiada­ niem przyszłości, która w wierzeniach ludowych zyskała zupełnie nowe znaczenie. Mitologiczna postać rzymskiej wieszczki sprzedającej księgi ze swoimi przepowiedniami królowi Tarkwiniuszowi Pysznemu została skontaminowana z biblijną królową Saby (nazywaną błędnie królową Sabą), przy­ bywającą do króla Salomona i dodatkowo obdarzoną imieniem Michalda. W wyniku tych przekształ­ ceń również w świadomości moich rozmówców funkcjonuje ona jako chrześcijańska święta o trojgu imion Sybilla-Saba-Michalda, stosowanych właściwie zamiennie. Dodatkowo mianem Sybilli określa się również zbiór jej proroctw na temat przyszłych losów świata. Zatem, w zależności od kontekstu, Sybillą może być nazywana zarówno osoba, jak i księga. Proroctwa Michaldy obejmują dzieje świa­ ta od czasów następujących w Izraelu po śmierci króla Salomona, poprzez zapowiedź przyjścia Mesjasza, postępującą mimo to degenerację ludzkości, po ostateczną wojnę i koniec świata. 2 Przykładem może być przedsoborowy, podkreślany w objawieniach prywatnych (np. w przeka­ zach z Oławy), nakaz przyjmowania komunii klęcząc: Pan Jezus prosi, że ci kapłani, którzy podają ciało moje na stojąco, będą za to odpowiadać. Będą później pokutować, będą chodzić i będą chcieli, żeby ktoś ukląkł i jemu dać tą komunię, ale nikt nie będzie ich widział (kobieta, ok. 70 1., Kadzidło). �APOKALIPSA NIE WEDŁUG ŚWIĘTEGO JANA 159 1997, s. 28). I nie mam tu na myśli jedynie znacznych wpływów Radia Maryja, z którego słuchaczami spotykałam się dość często. Pamięć ludzka pełna jest doniesień medialnych. Rozmówcy często powoływali się na to, co czytali w gazetach lub widzieli w telewizji. Na przykład na pytanie o datę końca świata, jeden z nich odpowiedział: To ju ż i w gazecie pisali, że to ju ż wtedy, wtedy będzie (mężczyzna, ok. 65 1., Kuczyńskie). Według rozmówców sensa­ cyjne treści z mediów zastąpiły fascynujące opowieści, przekazywane sobie w cza­ sie długich wieczornych rozmów: Kiedyś telewizorów nie było, radiów nie było, to się ludzie schodzili (kobieta, ok. 80 1., Tatary). Zamiast słuchać opowiadań o stra­ chach, wystarczy obejrzeć któryś z serwisów informacyjnych. Zaspokaja to ludzką potrzebę niezwykłości. W czasie badań spotkałam jednak wielu ludzi, którzy funkcjonowali zarówno w rzeczywistości przedmedialnej, jak i tej zdominowanej przez nowoczesne środ­ ki przekazu, a teraz dążą „do jednolitego obrazu świata, paradoksalnie, poprzez łączenie elementów z różnych kontekstów” (Kirchner, Radkowska 1998, s. 58). Oznacza to, że pamięć dawnych opowieści pozostała i funkcjonują one razem z medialnymi przekazami. Nie doszło do zupełnej erozji starego światopoglądu. Mamy raczej do czynienia z ciągle trwającą modyfikacją. APOKALIPSA ZAKTUALIZOWANA - PROBLEM BADAWCZY Człowiek ma skłonność do wyznaczania granic. Nieograniczoność i niepoznawalność są atrybutami Boga. W ludzkim świecie „aby poznać istotę czegoś, na­ leży to coś ograniczyć, uwyraźnić granice, odróżniając od tego, czym nie jest” (Tokarska-Bakir 2000, s. 101). Nic więc dziwnego, że ludzie przy swojej skłon­ ności do porządkowania świata, stawiają sobie również pytania o kres ziemskiego życia i nadejście dies irae. „Lęk przed końcem świata, a zarazem oczekiwanie końca jako naturalnej konsekwencji upadku, wyznacza granice ludowej czasoprze­ strzeni” (Tokarska-Bakir 2000, s. 115). Również „życie religijnej wspólnoty na Kurpiach nie ograniczało się tylko do wymiaru doczesnego” (Ozorowski 2004, s. 163). Nie mogę jednak stwierdzić, że „koniec świata to ulubiony motyw” (Tokarska-Bakir 2000, s. 115) badanej przeze mnie społeczności. Główny nurt rozważań eschatologicznych dotyczył bowiem śmierci i życia pozagrobowego w ich jednostkowym wymiarze. Apokalipsa indywidualna i zbiorowa Należy pamiętać, że „z religijnego punktu widzenia istnieją dwa eschatony klu­ czowe: rzeczywistość, jaka czeka na każdą jednostkę po śmierci (...), oraz rze­ czywistość, jaka czeka na całą ludzkość na końcu czasów, w Dniu Ostatecznym” (Kaźmierczak 2006, s. 274). Zainteresowania eschatologii są więc dwojakiego ro­ dzaju. „Eschatologię ze względu na przedmiot (...) zwykło się dzielić na: 1. jednost­ kową, czyli indywidualną, która traktuje o losach pośmiertnych każdego człowieka; �160 SYLWIA GAWRYSIAK 2. powszechną - odnoszącą się do całej ludzkości, a potem do całego wszechświata” (Jankowski 2007, s. 15). W związku z tym wyróżnić można dwa rodzaje apokalipsy - indywidualną (prywatną, jednostkową) oraz uniwersalną (zbiorową). Apokalipsa prywatna jest zdarzeniem o jednostkowym wymiarze, sprawą indywidualną każ­ dego człowieka, wiąże się z jego śmiercią i późniejszymi losami duszy. Apokalipsa zbiorowa zaś dotyczy losów świata pojmowanego jako całość złożona z natury i ludzi. Zawiera w sobie wyobrażenie końca świata i Sądu Ostatecznego. Nie ozna­ cza to jednak, że nie wiąże się z indywidualnymi losami jednostki. Powyższe rozróżnienie nie jest oczywiście powszechnie rozpatrywane i arty­ kułowane przez rozmówców, jednak uwidacznia się w czasie rozmów na tematy eschatologiczne. Nie ulega wątpliwości, że „apokalipsa jednostkowa w postaci sądu szczegółowego stoi bliżej centrum egzystencji niż apokalipsa zbiorowa” (Kaźmierczak 2006, s. 276). Wiedza na jej temat jest bardziej rozpowszechniona, ludzie więcej o niej mówią, budzi ona prawdziwe emocje. Nie powinno to szcze­ gólnie dziwić, skoro w świadomości człowieka wierzącego funkcjonuje ona jako fakt nieunikniony i dotyczący jednostki bezpośrednio. Apokalipsa indywidualna staje się przedmiotem refleksji człowieka zdecydowanie częściej niż apokalipsa zbiorowa. A na temat tej ostatniej ludzie czerpią wiedzę z najróżniejszych źródeł i na podstawie uzyskanych z nich informacji konstruują swoje własne scenariu­ sze końca świata. Prawomocność apokaliptycznej wiedzy Wśród źródeł apokaliptycznej wiedzy znajdują się przede wszystkim Sybilla, przepowiednie, objawienia, Biblia, czasem pieśni, obrazy, sny. Są one uznawane za nośniki wiedzy danej przez Boga. Powszechne jest przekonanie, że wiedza na ten temat musi pochodzić od Boga, gdyż jedynie On zna tę Wielką Tajemnicę (kobieta, ok. 65 1., Kadzidło). Przekazywana jest ona człowiekowi tylko z Jego woli i to On decyduje, ile człowiek może się dowiedzieć. Poza tym są oczywiście spo­ soby pozyskiwania wiedzy sprzeczne z Bożą wolą, uznane za nieuprawnione. Na­ leżą do nich przede wszystkim wróżby i wywoływanie duchów, powszechnie uzna­ wane za grzech. Nie oznacza to jednak, że rozmówcy nigdy nie korzystali z tych możliwości. Co więcej, są osoby, które mimo deklaracji, że wróżby są grzechem, przyznają, iż coś musi w tym być, bo kiedyś im się sprawdziły. Jednocześnie jed­ nak rozmówcy nie potrafią określić, skąd wróżki czerpią wiedzę na temat przy­ szłości. Nie jest ona z pewnością Bożym darem, gdyż w takim wypadku byłaby uznana za prawomocną (tak jest, na przykład, w wypadku pobożnych osób mają­ cych dar jasnowidzenia). Nie oznacza to jednak, że pochodzi od diabła. Nie z tego powodu wróżby są grzechem. Są one nim raczej dlatego, że wróżąc człowiek uzur­ puje sobie prawo do wiedzy przynależnej tylko Bogu. Wynika to z hierarchii bytów, w której Bóg jest na pierwszym miejscu. Próba poznania przyszłości jest aktem przekraczającym ludzkie kompetencje, próbą postawienia się na miejscu Boga. Tak, jak tylko przez Boga mogło dokonać się zbawienie, tak też tylko Bóg ma określone prawa, wyłączność w decydowaniu o pewnych sprawach. �APOKALIPSA NIE WEDŁUG ŚWIĘTEGO JANA 161 Zapomniane objawienie Janowe Najdziwniejsze, biorąc pod uwagę, że spotykałam się z osobami głęboko wie­ rzącymi było to, że prowadziłam z nimi rozmowy o apokalipsie bez Apokalipsy. Nikt z zapytanych przeze mnie rozmówców nie wspominał o Objawieniu Św. Jana. Funkcjonują w ich opowieściach, co prawda, pojedyncze motywy (trąby, pieczę­ cie), nie są jednak kojarzone z treścią Biblii, lecz wyrwane z kontekstu. Narracja, skierowana do siedmiu Kościołów wczesnochrześcijańskich, prezentująca wizję Boga zasiadającego na tronie oraz Baranka (czyli Jezusa) otwierającego tajemniczą księgę, opieczętowaną siedmioma pieczęciami, jest zupełnie nieznana. Otwieranie kolejnych pieczęci, podobnie jak następujące po nich dźwięki siedmiu trąb, mają swoje konsekwencje w postępującym na ziemi dziele zniszczenia, które swą kul­ minację ma w siedmiu ostatecznych plagach. Ta wizja, podobnie jak inne elementy Janowego Objawienia (bestie, niewiasta i smok), nie pojawiają się w opowieściach rozmówców na temat końca świata. Nieznajomość tych treści wynika z pewnością z niepełnej znajomości Pisma Świętego (dopiero w ostatnich czasach, między innymi w związku z pojawieniem się w Kadzidle Odnowy w Duchu Świętym, zaczęto kłaść większy nacisk na czy­ tanie Biblii), no i oczywiście ze stopnia trudności symbolicznej tekstu. W takiej sytuacji jednym z powszechniejszych źródeł wiedzy o czasach osta­ tecznych stała się Sybilla. Prawie każdy słyszał o jej istnieniu, wiele osób znało jej treść z opowieści lub lektury. Co dziwne jednak nie zaliczali jej do przepowiedni. Być może wynikało to z faktu, że funkcjonowała w wyobraźni jako książka, nawet jeżeli jej treść przekazywana była ustnie. Tymczasem przepowiednie („przy­ powieści” - jak mówią niektórzy rozmówcy) to dość nieostra kategoria bliżej niezidentyfikowanych i, co ważne, przekazywanych ustnie informacji na temat przyszłości. Przepowiadać w rozumieniu moich rozmówców często znaczy tyle co opowiadać. Przepowiednie nie dają więc wiedzy pewnej. Aby uwiarygodnić swoje słowa rozmówcy wolą mówić o tym, co sami lub ktoś czytał w jakiejś książce lub gazecie. „Jest bowiem tak, że historie ustne opierają się na słowie drukowanym i nim się uzasadniają. To, co zapisane, a później jeszcze wydrukowane, wydaje się być bardziej wiarygodne od tego, co usłyszane” (Kurowski 2003, s. 206). Świadomość eschatologiczna Fenomenolog Karol Tarnowski stwierdza, że istnieje „pewna wiedza, oparta przede wszystkim na rozmaitych środkach masowego przekazu, ale nie tylko na nich, wiedza o nieograniczonych możliwościach zła, o nieznającej żadnych zapór woli niszczenia” (Tarnowski 1995, s. 49). Ta wiedza, spotęgowana jeszcze przez kreowaną przez media wizję złego świata, powoduje kształtowanie się przekona­ nia o życiu w czasach ostatecznych. Tarnowski nazywa tę wiedzę świadomością eschatologiczną (tamże). Wiąże się z nią stała dyspozycja do interpretowania pew­ nych zdarzeń w kategoriach apokaliptycznych. Należą do nich przede wszystkim wojny i katastrofy, o których co chwila słyszy się w serwisach informacyjnych. �162 SYLWIA GAWRYSIAK Media, wychodzące z założenia, że zło jest bardziej atrakcyjne, przyczyniają się do kształtowania w ludzkiej świadomości wizji złego świata. W zetknięciu z bi­ blijną zapowiedzią pojawienia się Antychrysta i narastania zła, czy zapisanym np. w Sybilli stwierdzeniem o dewaluacji czasu ludzie zyskują wrażenie spełnia­ jącej się w historii apokalipsy. Z odnoszeniem „historii świeckiej do historii świętej, jako że dopiero w per­ spektywie tej ostatniej empiryczna rzeczywistość staje się zrozumiała” (Czaja 1999, s. 85) spotykałam się bardzo często. Dla wielu rozmówców zło i nieszczęścia, cały współczesny świat staje się mniej przerażający dopiero, gdy okazuje się on częścią Bożego planu. Niejednokrotnie wielkie katastrofy interpretowane są jako słuszne boskie napomnienie lub sprawiedliwa kara. Jednocześnie jednak, o czym pisała Joanna Tokarska-Bakir: „Czytelnik Sybilli dokonuje natychmiastowej aktualizacji tekstu: Świat przedstawiony miesza się nierozróżnialnie ze światem czytelnika, który się w nim rozpoznaje” (2000, s. 107). Treści przepowiedni stają się naprawdę jasne dopiero w momencie, gdy zaczynają się spełniać: No tak, tak mówią stare ludzie, a je kto tam te lasy pozamykał na kłódkę, ja k to może być w ogóle, nie mogę sobie wyobrazić tego, ja k czytali te książkę, żeby to lasy wszystkie na kłódkę pozamykać. I jest tak, pozamykane są (mężczyzna, ok. 65 1., Tatary). Z powyższymi procesami wiąże się zmiana w postrzeganiu apokalipsy. Jak pisał Daniel Wójcik: „Do niedawna koniec świata był interpretowany jako znaczące i ponadnaturalne wydarzenie, pociągające za sobą unicestwienie i odnowienie ziemi przez bóstwa lub boskie moce. (...) Wynalezienie, a w szczególności roz­ powszechnienie broni nuklearnej fundamentalnie zmieniło współczesne spekulacje apokaliptyczne, podsycając obawy przed globalnym unicestwieniem i wywołując powszechny pesymizm dotyczący przyszłości ludzkości” (Wójcik 1996, s. 297). Apokalipsa przestaje być już opisywana jako wydarzenie ponadnaturalne. Poja­ wia się przekonanie o ludzkiej samodestrukcji, o tym, że ludzie sami sobie mają zgotować ten los. Świadomość taka wiąże się zarówno z postępującą degradacją naturalnego środowiska, jak również z rozwojem techniki: Według tych obecnych wierzeń, ta technika, to mówią, że to siarczysty ogień będzie niszczył, te atomy to będzie siarczysty ogień, to zmiecie z powierzchni ziemi (kobieta, 80 1., Kadzidło). Broń nuklearna zajmuje w tych rozważaniach szczególne miejsce. Bardzo często jest wymieniana jako siewca apokaliptycznego zniszczenia. Skojarzenia te są oczy­ wiście potęgowane przez pojawianie się motywu broni atomowej w telewizji, filmach, propagandzie. Jest ona współczesnym przykładem niepojętej siły. „Od połowy lat czterdziestych wierzenia ludowe i wybrane tradycje religijne zaczęły rozważać pogląd, że wynalezienie broni nuklearnej stanowi spełnienie boskich przepowiedni. Perspektywa nuklearnego unicestwienia została bez problemu włą­ czona w różne systemy wierzeń apokaliptycznych i zmitologizowana jako znaczące wydarzenie, które jest nieuchronną częścią ustalonego planu odkupienia świata” (Wójcik 1996, s. 297). Potwierdzają to moi rozmówcy: Ale mówią, że teraz to koniec świata to tak, że ludzie sami sobie zrobią podobno koniec świata, bo to produkują te bomby i mogą rozpylić (mężczyzna, 65 1., Kuczyńskie). Nie mamy tu do czynienia jedynie z silnie podsycanym przez propagandę, ale jednak realnym, �APOKALIPSA NIE WEDŁUG ŚWIĘTEGO JANA 163 zagrożeniem. Bronią atomową mogą władać ponadnaturalne siły: Wie pani, to sza­ tan wszystkim działa. Gdyby się ludzie więcej modlili, to może by tego szatana nie dopuścili do tej bomby (kobieta, ok. 70 1., Kadzidło). SYBILLA NAM MÓWI ŚWIĘTA - PRZEPOWIEDNIE APOKALIPTYCZNE Źródła, z których korzystali moi rozmówcy przy konstrukcji swoich opowieści, były przeróżne. Nie sposób ich wszystkich wymienić. Co więcej, trudno je nawet dokładnie zidentyfikować. Zdarzało się bowiem tak, że wiedza na temat końca świa­ ta pochodząca, według moich rozmówców, z bliżej nieokreślonych przepowiedni, tak naprawdę miała swoje źródło w Biblii. Z Ewangelii według św. Mateusza często czerpano opis Dnia Pańskiego, który przyjdzie jak złodziej (Mt 24, 43—44) oraz wizję Sądu Ostatecznego (Mt 25, 31-46), z Apokalipsy zaś motyw trąb i pieczęci (Ap 6, Ap 8). Do najczęściej przytaczanych źródeł wiedzy należą, jak już wspo­ minałam, proroctwa Sybilli. Bardzo ważne są również opowieści przekazywane moim rozmówcom przez starsze pokolenie. Wymieniany był również, fragment Tryptyku Rzymskiego, dotyczący fresku w Kaplicy Sykstyńskiej oraz opis dzieła Michała Anioła. Poza tym bardzo często mówiono o (nie zawsze uznanych przez Kościół) objawieniach prywatnych. Przykładem tych ostatnich może być przepowiednia ojca Pio, której kopię otrzymałam od jednej z rozmówczyń, a także po części pieśń maryjna „Ja Maryja was proszę ze łzami” (również kserokopia) oraz pieśń pogrzebowa „Posłuchajcie proszę was o straszliwym sądzie” (tekst przepisany ręcznie). Osoby, które mi je przekazały, raczej nie pamiętały dokładnie ich tekstu, ale dobrze orientowały się w tematyce, stąd nie bez powodu mnie do nich odsyłały. Znajomość treści tych tek­ stów daje wzór, wedle którego można chronologicznie i spójnie przedstawiać ostat­ nie dni. Wszystkie trzy teksty podkreślają bliskość końca czasów, opisują przebieg dies irae, a jednocześnie podają metody na uchronienie się przed bożym gniewem. Należy zaznaczyć, że rozmówcy dość swobodnie korzystali z całego zasobu wiedzy na temat apokalipsy. Przekazywane informacje nie ograniczały się do jed­ nego ze źródeł. Często okazywały się złożoną kompilacją różnych tekstów. Autorytet Sybilli Wśród przepowiedni apokaliptycznych szczególnym autorytetem cieszą się pro­ roctwa Sybilli. Księga, nazywana tak od imienia legendarnej autorki przepowiedni Sybillą (Sybilią), była ważnym i powszechnie znanym źródłem wiedzy. Swą popu­ larność zawdzięcza książkom, które krążyły po całej Polsce, a na Kurpiach poja­ wiły się jeszcze przed II wojną światową. Znaczna część moich rozmówców nie miała okazji ich przeczytać, znała je natomiast z opowieści. Ci, którzy czytali, twierdzili, że znane im publikacje, przeważnie niewielkich rozmiarów, były jedynie skróconymi jej wersjami. Dawne, pełniejsze wersje miały zaginąć w zawierusze wojennej. Sybilla funkcjonuje bowiem w wyobrażeniach jako stara, gruba książka. Jednocześnie, ze względu na treść, miała ona być bardzo droga: tyle co kosztowała dobra czy dwie krowy kiedyś tam przed wojną (mężczyzna, 69 1., Kuczyńskie). �164 SYLWIA GAWRYSIAK Rozmówcy znają historię jej powstania z opowieści, dlatego też trudno ustalić jednoznaczną wersję. Autorka, nazywana jest świętą Sybillą gdyż „zgodnie z logiką symbolicznych transformacji w kulturze ludowej uchodzi ona za chrześcijańską świętą” (Zowczak 2001b, s. 352-353). W niektórych przypadkach utożsamiana jest też z królową Saby (nazwa starożytnej krainy została uznana za jej imię i moi rozmówcy zwą ją królową Sabą). Wówczas władca, z którym rozmawiała, nazy­ wany jest Salomonem. Sybilla przybywa do króla, aby sprzedać mu swoje proroc­ two dotyczące dziejów ludzkości. Spotkałam kilka wariantów negocjacji pomiędzy Sybillą a królem. W zależności od wersji, ksiąg z przepowiedniami było dwanaście, a ocalało sześć, trzy bądź jedna, lub ksiąg było dziewięć i ocalały trzy. W każdej z opowieści Sybilla zażą­ dała wysokiej ceny za wszystkie księgi, a gdy król nie chciał ustąpić, paliła po jednej lub po trzy księgi, aż król za cenę początkową zdecydował się kupić pozo­ stałe. Tak czy inaczej proroctwa miały obejmować całość dziejów ludzkości, od początku do końca świata. Utrata znacznej ich części powoduje, że wiedza, jaką dysponujemy, jest niepełna, a pewna jej część zarezerwowana wyłącznie dla Boga. Poza tym pojawia się też pogląd, iż jak przystało na tajemną księgę, aby dobrze zrozumieć Sybillą należy ją czytać a rebours: To nie było napisane, że tak i tak ma być, tylko trzeba było odwrotnie rozumować (kobieta, ok. 65 1., Kadzidło). Co ważne, panuje przekonanie o tym, że Sybilla sprawdza się w teraźniejszości. Przykładem są tutaj wynalazki techniczne - żelazne ptaki, których realizacją są samoloty, czy piece na polach, czyli traktory. W obecnych czasach realizuje się również część proroctwa dotycząca kataklizmów: No to niby to wszystko się pełni, to co w Sybilii pisało. To się pełni. (...) Bo w tej Sybilli pisało, że takie straszne wody, szkodliwe będą, że naprawdę, te kataklizmy różne, no i tak się dzieje, tak jest (kobieta, ok. 65 1., Kuczyńskie). Nadrzędna rola Sybilli wiąże się również z przekonaniem, że inne przepowied­ nie są po prostu jej urywkami, które niektórzy pościągali z Sybilli (kobieta, ok. 60 1., Tatary). To na jej podstawie buduje się inne przekazy o charakterze proroczym, na przykład wspominaną przeze mnie pieśń „Ja Maryja was proszę ze łzami”: Ale mnie się wydaje, że Kościół tej pieśni nie układał, to ktoś jakiś starszy człowiek ułożył, który miał Sybilię czy czytał Sybilię (kobieta, 64 1., Kadzidło). Sybilla może więc sprawiać wrażenie jedynej księgi zawierającej prawdziwe proroctwa, konku­ rencyjnej nawet dla Biblii. Objawienia prywatne Kolejnym, niezwykle istotnym źródłem, z którego rozmówcy czerpali wiedzę na temat końca świata, są objawienia prywatne. Wiąże się z tym „tendencja do traktowania Maryi jako wieszczki” (Turner, Turner 1978, s. 209). Według Victora i Edith Turnerów, począwszy od La Salette, maryjne objawienia i związany z nimi ruch pielgrzymkowy nabierają takiego właśnie apokaliptycznego tonu: „(...) prze­ słania zawierają wezwanie do skruchy - i czasem groźbę, jeżeli ludzie nie odpo­ wiedzą. Groźbą jest albo lokalne nieszczęście (takie jak zniszczenie upraw ziem­ niaków i pszenicy przepowiedziane w La Salette) albo światowa katastrofa” (tamże, �APOKALIPSA NIE WEDŁUG ŚWIĘTEGO JANA 165 s. 221). Wzrost ilości tego rodzaju zjawisk wiązał się z końcem tysiąclecia. Jak pisze Hubert Czachowski: „pod koniec XX wieku znacznie częściej pojawiały się w tek­ stach orędzi maryjnych wizje apokaliptyczne. Nasilenie takich tendencji wiązało się z ostatnimi latami kończącego się tysiąclecia” (2003, s. 17). Objawienia są ważnymi źródłami wiedzy. Wizjonerzy przez swój kontakt z sa­ crum zyskują wyjątkowy autorytet, stają się specjalistami w sprawach kontaktu ze świętością, sposobu życia i zachowania. Stają się też ekspertami od apokalipsy. Waga objawień prywatnych może wynikać również z ich aktualności, gdyż oprócz tych powszechnie znanych i uznanych przez Kościół, krąży wiele opowieści 0 wizjonerach, którzy mieli objawienia w latach 1990. i na początku XXI wieku. Poszukiwanie wzoru Apokaliptyczne scenariusze częściowo opierają się na szkielecie zaczerpnię­ tym z eschatologii katolickiej. Konstruowane są często na podstawie niezwiązanych z tą tematyką fragmentów Pisma Świętego. Mamy tutaj do czynienia z czymś w rodzaju biblijnych historii wzorcowych. Pierwszą z nich jest opowieść o Kainie i Ablu (Rdz 4, 1-16), gdyż bratobójstwo ma być jedną z oznak zbliżania się czasów ostatecznych. Według innej wersji przed końcem świata ma być siedem lat urodzaju, a po nich nastąpi siedem lat głodu. Wyraźne są tutaj analogie do Księgi Rodzaju, historii Józefa, syna Jakuba 1 snu faraona o kłosach i krowach, będącego zapowiedzią siedmiu lat urodzajnych i takiego samego okresu nieurodzaju (Rdz 41, 1-57). Do Starego Testamentu bardzo często ludzie nawiązują też wskazując na potop (Rdz 6-9), zwany przez nielicz­ nych pierwszym końcem świata. Choć ta historia powtórzyć się nie może, bo Bóg zawierając z Noem przymierze obiecał, że już nigdy nie będzie karał ludzi poto­ pem, to według moich rozmówców, kolejny koniec świata może mieć podobny przebieg. Grupa ludzi prawych przeżyje katastrofę i na nowo zaludni ziemię. Tylko oni dostrzegą znaki zbliżania się apokalipsy, reszta pozostanie niewzruszona. Pojawiła się też wątpliwość, czy ludzie, którzy dożyją dni ostatecznych będą musieli umrzeć, czy po prostu ulegną jakiejś cudownej przemianie. Wzorem stało się tutaj przemienienie Jezusa na górze Tabor (Mt 17, 1-8, Mk 9, 2-8, Łk 9, 28-36). Przemieniony Chrystus, j ego postać jaśniejąca niezwykłym blaskiem, została uzna­ na za wzorzec cielesności w niebiańskich warunkach, odpowiedź na pytanie, jak ludzie mogą wyglądać po zmartwychwstaniu. Innym przykładem, jaki był brany za wzór dni ostatecznych, jest moment śmierci Chrystusa i następujące wtedy trzę­ sienie ziemi, zaćmienie słońca oraz wychodzenie umarłych z grobów (Mt 27, 45-53, Łk 23, 44M6). Mówiąc o apokalipsie niektórzy wspominali również biblijny opis paruzji Chrystusa3, choć nie zawsze identyfikowali go z tekstem Ewangelii. 3 Np. Mt 24, 29-31: Zaraz też po ucisku owych dni słońce się zaćmi i księżyc nie da swego blasku; gwiazdy zaczną padać z nieba i moce niebios zostaną wstrząśnięte. Wówczas ukaże się na niebie znak Syna Człowieczego, i wtedy będą narzekać wszystkie narody ziemi; i ujrzą Syna Czło­ wieczego, przychodzącego na obłokach niebieskich z wielką mocą i chwałą. Pośle On swoich anio­ łów z trąbą o głosie potężnym, i zgromadzą Jego wybranych z czterech stron świata, od jednego krańca nieba aż do drugiego. �166 SYLWIA GAWRYSIAK JAK BĘDZIE DRUGI KONIEC ŚWIATA - ROZWAŻANIA NA TEMAT CZASU „W biblijnej chronologii świata historia ludzkości jest historią utraty i odzyska­ nia idealnej rzeczywistości” (Kowalski 1993, s. 107). W „ludowej” chronologii wygląda to trochę inaczej. Sytuacja upadku i odrodzenia się świata może następo­ wać wiele razy. Mamy tu do czynienia ze złożoną wizją czasu, zakładającą nastę­ powanie po sobie kolejnych światów, których istnienie oddzielone jest katastrofami. Każdy kataklizm oznacza oczyszczenie ziemi. Jest ono jednak tylko tymczasowe, bo zło przenika do nowego świata i prowadzi do jego upadku. Jednocześnie w następujących po sobie światach ludzie są coraz słabsi. W ten sposób mamy do czynienia z połączeniem dwóch koncepcji czasu: cyklicznej z linearną. Wizje czasu W moich rozmowach często pojawiało się stwierdzenie, że świata koniec nie będzie, tylko będzie koniec ludzi (kobieta, 84 1., Kadzidło), ziemi nikt nie zniszczy, ziemia była, jest i będzie (kobieta, 67 1., Kadzidło). Wiąże się to z przekonaniem, że „w wierzeniach ludowych dostrzec można połączenie dwóch koncepcji czasu: linearnej z cykliczną, według której kolejne «światy» bądź «narody» przemijają, ustępując miejsca następnym” (Zowczak 2001a, s. 129). Te zaś po jakimś czasie również upadają pod względem moralnym i giną. W tej sytuacji końców świata w historii ludzkości może być kilka, a kataklizmy końca świata mają funkcję nisz cząco-oczyszczającą. Bo w rzeczywistości świat jest dobry, tylko są ludzie na nim, są głupie i niedobre (kobieta, ok. 70 1., Kadzidło). Wymaga on więc jedynie oczyszczenia, tak samo jak dusze wymagają oczyszczenia w czyśćcu. Z podobnym pojmowaniem czasu spotkałam się u moich rozmówców. Cykliczność czasu przejawiała się w przekonaniu, że apokalipsa nie jest definitywnym kresem istnienia życia na ziemi, a jedynie przełomowym wydarzeniem, po którym nastąpi nowa era. Jak pisze Magdalena Zowczak „Według Biblii jest to kres czasu; wierzenia ludowe wskazują tu raczej kolejny początek” (Zowczak 2001a, s. 133). Panuje powszechne przekonanie, że koniec świata przeżyje garstka ludzi cnotliwych, którzy się zmieszczą pod klonowym listkiem (kobieta, 67 1., Kadzidło). Będzie ich tak mało, że jak jeden człowiek zobaczy ślady drugiego, to będzie je całował. I ta grupka zaludni od nowa ziemię tak jak Adam i Ewa, czy jak to się stało po potopie. Początkowo ludzie będą się szanować i żyć w zgodzie. Ale nadal będzie istniał diabeł. Drugich ludzi będzie kusił (mężczyzna, ok. 65 1., Tatary). Co w efekcie doprowadzi do kolejnego „końca świata”. Na tę cykliczną koncepcję czasu nakłada się druga - linearna. Dotyczy to zwłaszcza malejącej perspektywy światów (por. Zowczak 2001a, s. 129): Coraz młodsze pokolenie to ju ż coraz to gorsze (mężczyzna, ok. 65 1., Tatary). Przykła­ dem może tu być zmniejszający się wzrost człowieka, obrazujący „powszechne (...) wyobrażenie dziejów, według którego ludzie stopniowo się degenerują, «wyradzają»” (Zowczak 2000, s. 88). Objawia się to również w długości życia ludz­ kiego. Jak mówią rozmówcy: Kiedyś ludzie żyli i po 900 lat i 400 (kobieta, 64 1., �APOKALIPSA NIE WEDŁUG ŚWIĘTEGO JANA 167 Kadzidło). Ludzkość teraz jest więc i pod tym względem ułomna. Skrócone ma być nie tylko ludzkie życie, ale również dni, noce i godziny. Pogarszanie się stanu człowieka, tak fizycznego, jak i moralnego, wiąże się z rozwojem techniki oraz coraz większym dobrobytem. Wszystko to jest według rozmówców działaniem diabła, który zarządza nowoczesnością. Nowinki technicz­ ne, ale i nowe obyczaje, są - zdaniem rozmówców - szatańskim pomysłem, stop­ niowo przedstawianym ludzkości i pogarszającym jej kondycję moralną. Ostatnia dawka takiej negatywnie pojmowanej „nowoczesności” oznaczać ma całkowity upadek ludzkości, a co za tym idzie koniec świata. Czas nieokreślony Panuje też przekonanie, że nikt prócz Boga nie może znać daty końca świata, bo boskiej mocy to nie znają prorocy (kobieta, ok. 501., Kadzidło). Nawet aniołom w niebie ta tajemnica nie została wyjawiona. Tym bardziej więc ludzie nie mogą znać tej daty. Mimo to spekulacje na jej temat ciągle trwają. Chociaż wiedza taka może być szkodliwa, bo gdyby to wiedział koniec świata, to jeden by się modlił, a drugi by to wszystko przekreślił (kobieta, 66 1., Kadzidło). Przede wszystkim ludzie żyją ze świadomością, że „bliskie jest Królestwo Niebieskie”. I nie zmienia tego fakt, że w każdym pokoleniu ju ż ludzie o tym mówili, że ju ż wtedy (kobieta, 71 1., Kadzidło). Wrażenie życia w czasach ostatecznych potęgowane jest przez zakorzenioną już w umysłach wizję złego świata. Kształtowana jest ona przez przekazy medialne: Te media to są tak ustawione, że nie pokazują nic dobrego. (...) My jesteśmy karmieni złem (kobieta, ok. 55 1., Kadzidło). Według rozmówców istnieje coraz więcej zła na świecie: zanika chrześcijaństwo, coraz mniej jest ludzi w kościele, nie chcą oni słu­ chać Boga, księża nie postępują tak, jak przystoi, dzieci nie szanują rodziców, syn zabija matkę, matka dziecko, panuje rozpusta i nierząd. Podkreślane są zwłaszcza ostatnie czynniki, jako analogiczne do wydarzeń w Sodomie i Gomorze, które Bóg za takie grzechy doszczętnie zniszczył. Obserwacje takie prowadzą do przekonania, że teraz to ju ż można mówić, że diabeł to ma większą moc niż Pan Jezus (kobieta, 64 1., Kadzidło). Bardzo rzadko spotykałam się z przeciwnym zdaniem. Przekonanie o zbliżającej się apokalipsie wiązało i wiąże się z próbami wska­ zania odpowiadających jej konkretnych momentów w dziejach. Takim sposobem określania czasu końca świata było wyznaczanie daty na podstawie dopełnienia się jakiegoś warunku, np.: jak góra z Hiszpanii do nas dotrze, to będzie koniec świata. Ciągle pojawiają się również próby wyznaczania konkretnych dat. Naj­ częściej wymieniana była niespełniona przepowiednia lokująca koniec świata w 2000 roku. Padały również lata 2012, 2017, 2030. Spośród tych dat rok 2012 był wymieniany najczęściej4. 4 Rozmówcy nie potrafili uzasadnić, dlaczego podają właśnie tę datę. Prawdopodobnie jest to echo, popularyzowanej między innymi przez Patricka Geryla, koncepcji, że koniec świata nastąpi wraz z końcem kalendarza Majów, czyli 21 grudnia 2012 roku. �168 SYLWIA GAWRYSIAK Nawet jeśli konkretna data się nie sprawdza, jak to miało miejsce z rokiem 2000, to znajduje się na to wytłumaczenie, ponieważ data końca świata tak na­ prawdę jest ruchoma. Zależy od ludzkiej kondycji, więc zgodnie z powtarzanym mi nieraz przez rozmówców powiedzeniem: „jak będzie poprawienie, to będzie przedłużenie, jak będzie pogorszenie, to będzie skrócenie”. Taki mechanizm mógł, według moich rozmówców, zadziałać w przypadku roku 2000. Wiele zależy więc od ludzkiego postępowania. Nawrócenie się ludzi może od­ dalić zagładę. Zadziwiająca jest moc przyznawana ludzkości, nadanie jej przez Boga nadnaturalnej władzy samodestrukcji. Wielkie znaczenie ma w tej kwestii modlitwa. Ludzie, którzy się modlą powstrzymują Boży gniew. Kiedy takich roz­ modlonych osób zabraknie, będzie koniec świata. Dlatego Matka Boska w swoich licznych objawieniach prosi o modlitwę, zwłaszcza o różaniec, którym ludzie mają przepraszać jej Syna za grzechy i tym samym załagodzić Jego słuszny gniew. Maryja jest postacią szczególną, ochraniającą ludzkość przed gniewem swego Syna. Jako matka wszystkich ludzi okazuje im swoją opiekę i czułość, a jednocześ­ nie jako istota bliska Synowi Bożemu, ma do niego większy dostęp i wiele może wyprosić. Stąd przekonanie o tym, że Maryja powstrzymuje nadejście dies irae. 0 cudownych interwencjach Maryi świadczyć może przytoczona mi opowieść: Wnuczka moja była w Medjugorie. I też tam ktoś tam szli, jakoś jechali do domu. 1 jakiś chłop dał chustkę zakrwawioną i mówił tym ludziom, ja k jechali w samo­ chodzie, że ja k będzie najbliższa rzeka, żeby tą chustę wrzucili do tej rzeki. No i oni przyobiecali, że tak zrobią. Ale mówi, tam ju ż tak niedaleko było tej rzeki i taka kobieta zatrzymała ich, w czarnym ubrana. No i że tam ją wzięli chyba w ten samo­ chód podwieźć ją i o tą chustę się upominała. A oni, że nie mają. Mówi, że macie tę chustę czerwoną. A oni nie chcieli je j dać. A ona wtenczas mówiła, że to mój był syn ijeśli wrzucicie tą chustkę do rzeki, to już koniec świata będzie. Że to je j syn był. To takjakby to Matka Boska była, a to je j Syn dał tą chusteczkę czerwoną. I mówi, że jakjuż wrzucicie, to koniec świata będzie. I tą chustę jej oddali. Jak oddali chustę, to ona wtenczas wysiadła z tego samochodu i poszła (kobieta, ok. 80 1., Tatary). Problematyka czasu w apokaliptycznych rozważaniach jest bardzo złożona - od ustaleń związanych z historią całej ludzkości po spekulacje dotyczące daty końca świata. Ta ostatnia kwestia jest ciągle otwarta. Tym bardziej, że Bóg zawsze ostrzega ludzi, dając im znaki i szansę na poprawę. DZIEŃ PAŃSKI NIE PRZYJDZIE JAK ZŁODZIEJ - ZNAKI Zapowiedzi końca czasów nie są kwestią nieokreślonej przyszłości. Z moich rozmów wynika, że można je spotkać już dziś i to niemalże na każdym kroku. Wiele rzeczy może zostać zinterpretowanych jako znak Bożego gniewu i zbliża­ jącej się apokalipsy. Jak pisze Augustyn Jankowski: „Ogólnym symptomem czasów ostatnich ma być rozpanoszenie się zła moralnego” (Jankowski 2007, s. 45), szczególnie zaś odcho­ dzenie ludzi od wiary. Według moich rozmówców ta grupa znaków już występuje. �APOKALIPSA NIE WEDŁUG ŚWIĘTEGO JANA 169 Jednocześnie stanowią one słuszny powód Bożego gniewu i nie tylko oznaczają nadejście kary, lecz jeszcze je przyśpieszają. Kolejnym znakiem jest zachwianie odwiecznego porządku. Jego objawem jest na przykład nienawiść w rodzinie, czy wrogość w sąsiedztwie. Podobnym prze­ mieszaniem kategorii i naruszeniem porządku świata ma być fakt, że kobiety nie rozpozna od chłopa5 (kobieta, ok. 75 1., Kadzidło), bo podobnie się ubierają, za­ chowują. Takie samo zachwianie ma nastąpić w przypadku pór roku: I teraz pory roku mieszają się. I tam było napisane tak, że pójdą łudzie siano grabić, to będzie padał śnieg6 (mężczyzna, 69 1., Kuczyńskie). Kolejnym wydarzeniem wbrew naturze, które według moich rozmówców się nasiliło, jest umieranie dzieci i mło­ dych ludzi. Jako inny przykład może posłużyć przekonanie, że przed końcem świata słonko i księżyc wzejdzie z drugiej strony (kobieta, 64 1., Kadzidło). Inną grupę stanowią znaki dane ludziom ku przestrodze. Należą do nich wspom­ niane objawienia maryjne, w których Matka Boska prosi ludzi, żeby ludzie prze­ praszali Boga i ostrzega ludzkość przed bożym gniewem. W podobny sposób -ja k o Boskie napomnienie - przywołanie ludzi do porządku, interpretowane są najprzeróżniejsze choroby, katastrofy i klęski żywiołowe. Mimo iż rozmówcy doskonale znają mechanizmy ich powstawania, traktują je jako znaki od Boga. Dużo mówi się też o znakach, które ukażą się na niebie. Mają się na nim pojawić świetlisty krzyż lub słupy światła. Niektórzy wręcz twierdzą, że już mieli okazję je obserwować. Miało to, według moich rozmówców, miejsce w okolicach ważnych wydarzeń historycznych - przed drugą wojną światową były trzy słupy światła na wschodzie, dwa ukazały się w momencie zamachu na Word Trade Center. Pojawiały się również przykłady innych znaków na niebie: Bo widziałam takie ja k słonko się trzęsło, a później z tego słonka się zrobiła Matka Boża, głowa Matki Boskiej. Innym razem widziałam takie ogniste kułe leciały z nieba na ziemię, a później okropne pło­ mienie (kobieta, ok. 75 1., Kadzidło). Do tej kategorii znaków należą również zać­ mienie słońca i księżyca, latające obiekty, spadające gwiazdy, dziwny wygląd chmur. Zwiastunem końca świata może też być pojawienie się w historii świata jakiejś osoby: Jeden znak to jest nawet i nasz Ojciec Święty. I święta Faustyna (kobieta, ok. 75 1., Kadzidło). Wskazówki dotyczące dnia ostatecznego często wiążą się z osobą Ojca Świętego. Ludzie mówili więc, że jeszcze tylko ten papież i następny i będzie koniec świata. Innym razem znów, że koniec świata nastąpi dopiero po tym, jak będzie jeszcze drugi raz Polak papieżem. Mowa jest też o antypapieżu, który będzie dręczył ludzi przed końcem świata. NAWET WODA BĘDZIE SIĘ PALIŁA - SCENARIUSZE ZAGŁADY Scenariusze apokaliptyczne są wynikiem twórczego podejścia moich rozmów­ ców do różnych źródeł wiedzy i samodzielnego konstruowania przez nich ory­ ginalnych narracji oraz nadawania im nowych znaczeń. Powstają na podstawie 5 Przepowiednie Sybilli. 6 Przepowiednie Sybilli. �170 SYLWIA GAWRYSIAK wiedzy zaczerpniętej z opisywanych wcześniej przeze mnie źródeł, aktualizowa­ nej i na nowo interpretowanej, w kontekście współczesnych wydarzeń, osobistych przeżyć i przemyśleń. (Samo?) destrukcja Przyglądając się apokaliptycznym scenariuszom, a konkretnie fragmentom doty­ czącym samej zagłady można dostrzec dwie splatające się często ze sobą koncep­ cje. Jedna postrzega apokalipsę w kategoriach boskiego wydarzenia, dokonanego przez siły natury. Zgodnie z nią człowiek, oprócz swojej grzeszności, przez którą zasłużył sobie na karę, nie będzie miał żadnego wpływu na rozwój tych wydarzeń. Istnieje jednak, i w związku z rozwojem techniki jest coraz bardziej popularna, wersja o ludzkiej samodestrukcji. Wynika ona z uświadomienia sobie potęgi czło­ wieka, który dzięki swoim wynalazkom może zarówno tworzyć, jak i niszczyć. W tym wypadku katastrofa nadal ma się wydarzyć z Bożej woli, ale jednak jest naznaczona wolną wolą człowieka nie tylko na poziomie etycznego postępowa­ nia i przestrzegania zasad religii, lecz również na etapie tworzenia technologii, wykorzystywania ich do różnych celów oraz eksploatacji ziemi, która może się człowiekowi odpłacić zniszczeniem za zniszczenie. Najczęściej te dwie wersje splatają się i uzupełniają nawzajem. Jak już wcześniej pisałam treść przepowiedni jest na nowo interpretowana w kontekście współczesnych wydarzeń - spełnia się w teraźniejszości, uwiarygodnia i uaktualnia. Jednocześnie przepowiednie oferują kontekst do interpretowania współczesnych wydarzeń. Apokalipsa nadprzyrodzona Według tradycyjnej wizji koniec świata rozpatrywany jest jako nadnaturalne, cudowne wydarzenie. Boska wola pokieruje działaniem żywiołów, które unices­ twią ludzkość. Będzie to straszny dzień, że gwiazdy mają spadać, że ziemia się ma palić (kobieta, ok. 75 1., Kadzidło). Co więcej - nawet woda będzie się paliła (kobieta, ok. 70 1., Kadzidło). Nie będzie w ogóle świeciło słońce, będzie padał krwawy deszcz (kobieta, 64 1., Kadzidło). Gdy zapadną ciemności, zgodnie z prze­ powiednią ojca Pio, potrzebna będzie gromnica i poświęcone zapałki, gdyż jedy­ nie takie zapałki można będzie zapalić, a jedynym światłem, które nie zgaśnie będzie właśnie gromnica. Nastąpią trzęsienia ziemi, rozpęta się nawałnica, silne wiatry, gromy i gradobicia. Ludzie stracą dorobek życia, poumierają ze strachu, albo wpadną w szał, brat od brata zginie (kobieta, ok. 65 1., Kuczyńskie). Rozpętają się wojny. Będą leżały ludzie ja k snopki na polu (kobieta, ok. 65 1., Kuczyńskie). Apokalipsa zracjonalizowana Koniec świata rozpatrywany jest również jako realne zdarzenie wynikające z rzeczywistych zagrożeń, choć one również pojawiają się z Boskiej woli. Pan Bóg czy wojny da, czy choroby i zginą ludzie (mężczyzna, ok. 65 1., Tatary). Dzieci �APOKALIPSA NIE WEDŁUG ŚWIĘTEGO JANA 171 się nie będą rodzić (kobieta, 64 1., Kadzidło), wzrośnie śmiertelność, pojawią się nieuleczalne choroby takie jak AIDS, to tak pomaleńku, pomaleńku, ale ludzie sami wyginą (kobieta, 64 1., Kadzidło). Zatem wytłumaczalne w sposób racjonalny wydarzenia również mogą zostać zaliczone do cudownych. Świat został odczaro­ wany, ale tylko pozornie. Współistnienie sprzecznych dla nas porządków (wiary i wiedzy, ponowoczesności i przednowoczesności) Tokarska-Bakir nazywa „podwójnością” lub „świadomością rozszczepioną” (por. Tokarska-Bakir 2000, s. 83-87). W takiej sytuacji „(...) artefakty kultury technologicznej zostają włą­ czone w obręb kultury tradycyjnej nie niszcząc jej” (Grębecka 2006, s. 56). Z Ameryki będą uciekać do Polski Według relacji moich rozmówców, w czasie ostatecznego unicestwienia naj­ bezpieczniej będzie w Polsce. W ogóle naszemu krajowi, w coraz gorszych cza­ sach dla świata, wróży się dobrobyt. Już teraz Polska nie jest tak doświadczana przez Boże kary i napomnienia. Rozmówcy podkreślają opiekę Matki Boskiej nad Polską, której jest przecież Królową. Według nich nasz kraj już teraz jest wyjąt­ kowy i taki ma być również pod koniec czasów. Wyjątkowa sytuacja Polski ma wynikać ze szczególnej religijności Polaków: W Polsce jest wierzących ludzi dzie­ więćdziesiąt procent jeszcze z końcówką. A w Niemczech dwadzieścia pięć procent jest ludzi wierzących. W innych krajach są niewierzące. Jedna ta Polska po prostu (kobieta, 72 1., Kadzidło). Będzie ciasno tu, w Kadzidle - zmartwychwstanie Zmartwychwstanie to wyjątkowo kłopotliwy fragment przedstawianego przez moich rozmówców scenariusza apokalipsy. Pojawiała się przede wszystkim wąt­ pliwość, czy powstanie z martwych w ogóle nastąpi. Argumentów, niestety sprzecznych, dostarczała sama Ewangelia. Z jednej strony za zmartwychwstaniem wszystkich przemawiało zmartwychwstanie Jezusa. Z drugiej jednak strony Pan Jezus ja k on przyszedł do tych uczniów, to też w Ewangelii mówi się, że były drzwi pozamykane i okna i Pan Jezus stanął po środku. No to jednak prawda, ciała chyba nie będzie (kobieta, ok. 80 1., Tatary). Kolejnym problemem było, czy wszyscy ludzie połączą się ze swoim ciałem, czy też może tylko dobrzy, którzy na to zasłużą, a ludzie z piekła nie zmartwych­ wstaną. Wiązało się to z pytaniem, czy zmartwychwstanie ma nastąpić przed czy też po Sądzie Ostatecznym, który podzieli ludzi na dobrych i złych, a co za tym idzie tych, którzy dostąpią i nie dostąpią zmartwychwstania. Przeważnie jednak uważano, że wszyscy powstaną z martwych. Kolejne wątpliwości dotyczyły tego, w jakim stanie Bóg każdemu odtworzy jego ciało. Panuje przekonanie, że Bóg nie pozwoli na życie przez całą wieczność z ułomnościami fizycznymi. Wszyscy powstaną więc w swej najlepszej postaci, nie będzie cierpienia, kalectwa, bólu. Bardzo mało osób uważało, że ciało będzie w takim wieku, w jakim dany człowiek umarł. Powszechny jest pogląd, że wiek �172 SYLWIA GAWRYSIAK i status wszystkich zostanie zrównany. Dodatkowo wiek wszystkich ludzi ma zys­ kać wymiar symboliczny - według niektórych będzie to bowiem wiek Pana Jezusa - 33 lata. Dowodów na tę młodość dostarcza przykład Matki Boskiej: No Matka Boża ja k zmarła, znaczy zasnęła, to miała chyba siedemdziesiąt dwa łata, a ukazuje się młodziutka (kobieta, ok. 75 1., Kadzidło). Wynika z tego, że „na tle całości zbawczego planu Boga powszechne zmartwychwstanie ciał nie jest powrotem do stanu rajskiego pierwszego Adama, lecz udoskonalonym stanem człowieczeństwa” (Jankowski 2007, s. 114). Gdy diabeł straci moc - Sąd Ostateczny Wizja Sądu Ostatecznego, pojawiająca się w scenariuszach apokaliptycznych, w znacznym stopniu opiera się na opisie z Ewangelii. Jezus zasiadający na tronie gromadzi wokół siebie wszystkie narody i jako sprawiedliwy sędzia oddziela ludzi dobrych od złych, stawiając jednych po swojej prawicy, a drugich po lewicy. Pierwszych błogosławi, drugich przeklina. Scenerię dla tych wydarzeń wyznacza tradycja: Tam jest powiedziane, że na dolinie Józefata wszyscy się zobaczą. To tak w takich różnych pieśniach przepowiadają, że to tam będzie ten sąd (kobieta, 80 1., Kadzidło). Jak pisze Zowczak „jest to miejsce początku i końca, miejsce narodzin Jezusa” (Zowczak 2001a, s. 132). Pan Bóg będzie wtedy sądził żywych i umarłych. Nie będzie można wtedy liczyć na Boże Miłosierdzie, nie będzie przebaczenia, tylko sprawiedliwość. Bóg będzie wtedy wyliczał każdemu jego grzechy. Na Sądzie Ostatecznym diabeł straci moc. Jednak obok tego dominującego nurtu, opartego na biblijnym przekazie prze­ biegu końca świata, pojawiają się wątpliwości: Jakoś trudno mi to wyobrazić, że to będzie sąd, że coś tam... Bo miłość Boga jest taka wielka. Tak samo ja myślę tak według siebie, ja k ja mam dzieci swoich. Nawet któryś by z nich i żle robił, prze­ cież ja bym nie mogła go skazać na jakieś tortury, bo to jest mój syn (kobieta, ok. 50 1., Tatary). Czy pokrewne temu stwierdzenia o apokatastazie: A może wszyst­ kich Pan Bóg wybawi (kobieta, ok. 65 1., Kadzidło). Nowe niebo i nowa ziemia - epilog Na koniec scenariusza pojawiają się bardzo lakoniczne stwierdzenia o losach ludzi po Sądzie Ostatecznym. Powstanie dla nich nowy świat, nowe niebo, nowa ziemia. Może być też tak, że „tradycyjny obraz apokaliptycznego zniszczenia nie musi oznaczać unicestwienia kosmosu materialnego i nowego aktu stworzenia” (Jankowski 2007, s. 176): Może tam na tych różnych planetach Pan Bóg osadzi znów pojedynczo (mężczyzna, 69 1., Kuczyńskie). Ma być „jako w niebie, tak i na ziemi” więc ludzie będą nadal pracować. Ta wersja przeczy zdecydowanie prezentowanej wcześniej cyklicznej wizji czasu, w której zniszczona ziemia miała być pozostawiona garstce ocalałych z katakliz­ mu ludzi, nie zaś stawać się mieszkaniem dla tych zmartwychwstałych. Dlatego też jest to wersja mało popularna, bo burząca spójność scenariusza. �APOKALIPSA NIE WEDŁUG ŚWIĘTEGO JANA 173 PODSUMOWANIE Współczesność nie uwolniła się, jeśli nie od lęku, to przynajmniej od zaintere­ sowania apokalipsą. Choć koniec świata uznawany jest przez moich rozmówców za jedną z największych tajemnic wiary, starali się jednak odpowiedzieć na moje pytania. Aby udzielić mi informacji korzystali z najróżniejszych źródeł, tworzących bogaty system wiedzy. Czerpali z różnych porządków (religijnego, naukowego), nie widząc pomiędzy nimi sprzeczności - przeciwnie - uznając je komplementarne. Jest to zabieg charakterystyczny przy konstruowaniu wiedzy nie tylko eschato­ logicznej. Pojawiają się, z jednej strony, próby racjonalnego wyjaśniania nadnatu­ ralnych faktów, z drugiej zaś włączanie realnych zdarzeń w strefę sakralną. Z tych dwóch zabiegów zwłaszcza „pseudoracjonalizacja dokonywana w odniesieniu do sfery religijnej jest w gruncie rzeczy narzędziem, które ma ocalić spójność świata” (Kirchner, Radkowska 1998, s. 58). Proces ten jest nawet bardziej dynamiczny, gdyż niejako równolegle, tym samym tropem racjonalizacji wątku religijnego, podążają współcześni twórcy. Motyw apo­ kalipsy już dawno wykroczył poza ramy systemu religijnego. Poza klasycznie wią­ zanymi z nim źródłami wiedzy, takimi jak Biblia, objawienia prywatne, prze­ powiednie czy ludowe opowieści, pojawia się szereg artystycznych transformacji tego motywu. Apokalipsa nie jest już jedynie kwestią wiary, ale również przed­ miotem twórczości literackiej czy filmowej, która wyznacza pewne drogi interpre­ tacyjne. Te z kolei mogą być wtórnie włączane w system religijny. W wypadku prezentowanych przeze mnie badan, tego rodzaju wpływ kultury popularnej na wiedzę apokaliptyczną jest jednak właściwie niezauważalny. Wiąże się to z pewnością z wiekiem rozmówców, wśród których znajomość choćby współczesnego kina, coraz częściej sięgającego po wątek globalnej katastrofy, jest raczej znikoma. W prezentowanych scenariuszach apokaliptycznych brakuje odniesienia do artystycznych interpretacji motywu końca świata, zawierają za to własne refleksje i próby interpretacyjne dotyczące tego wątku. Należy pamiętać, że wiedza na temat apokalipsy ciągle ewoluuje i bardzo róż­ ne fakty mogą powodować jej uaktualnianie. Biorąc pod uwagę tę dynamikę, musimy być świadomi, że opis i interpretacja również wymagają aktualizacji. Wi­ zje apokaliptyczne są przykładem tematu, którym można się zajmować do końca świata, a może i dłużej. LITERATURA B i b l i a 2007, Pismo Święte: Stary i Nowy Testament w przekładzie z języków oryginalnych, red. M. Peter, M. Wolniewicz, Księgarnia Świętego Wojciecha, Poznań. C z a c h o w s k i H u b e r t 2003, Cuda, wizjonerzy i pielgrzymi, Oficyna Naukowa, Warszawa. C z a j a D a r i u s z 1999, Lekcje ciemności. Dwa spojrzenia na Apokalipsę, Polska Sztuka Ludowa. Konteksty, nr 4, s. 80-86. G r ę b e c k a Z u z a n n a 2006, Słowo magiczne poddane technologii. Magia ludowa w praktykach postsowieckiej kultury popularnej, Nomos, Kraków. �174 SYLWIA GAWRYSIAK J a n k o w s k i A u g u s t y n 2007, Eschatologia Nowego Testamentu, Wydawnictwo WAM, Kraków. K a ź m i e r c z a k Z b i g n i e w 2006, Między eschatologiczną grozą a eschatologiczną rozrywką, [w:] Apokalipsa: symbolika, tradycja, egzegeza, t.l, red. K. Korotkich, J. Ławski, Instytut Filologii Polskiej Uniwersytetu w Białymstoku, Białystok, s. 273-282. K i r c h n e r A g n i e s z k a , R a d k o w s k a M a g d a l e n a 1998, Eklektyczny obraz świata (w kontekście tradycyjnej religijności), Polska Sztuka Ludowa. Konteksty, nr 1, s. 54-58. K o w a l s k i P a w e ł 1993, Raj utracony i odzyskany - wyobrażenie światów doskonałych, Polska Sztuka Ludowa. Konteksty, nr 3-4, s. 107-109. K u r o w s k i K a r o l 2003, Apokalipsa ludowa, [w:] Podole i Wołyń, red. Ł. Smyrski, M. Zowczak, DiG, Warszawa, s. 205-219. O z o r o w s k i M i e c z y s ł a w 2004, Rozumienie prawd wiary w kulturze kurpiowskiej. Studium teologiczno-obrzędowe, [w:] Kultura religijna Kurpiowszczyzny, red. M. Ozorowski, Wydaw­ nictwo Wszechnicy Mazurskiej, Olecko, s. 23-172. R e k ł a j t i s E l ż b i e t a 1997, Człowiek w świecie mediów i techniki, [w\~\ Religia a mass media. Znaczenie środków społecznego przekazu w kulturze religijnej Polski, red. W. Zdaniewicz, Apostolicum, Ząbki, s. 28-37. T a r n o w s k i K a r o l 1995, Człowiek i transcendencja, Znak, Kraków. T u r n e r V i c t o r , T u r n e r E d i t h 1978, Image andpilgrimage in Christian culture. Anthropologicalperspectives, Columbia University Press, New York. T o k a r s k a - B a k i r J o a n n a 2000, Obraz osobliwy. Hermeneutyczna lektura źródeł etnogra­ ficznych. Wielkie opowieści, Universitas, Kraków. W ó j c i k D a n i e l 1996, Embracing doomsday: faith, fatalism, and apocalyptic beliefs in the nuclear age, Western Folklore, vol. 55, no. 4, s. 297-330. Z o w c z a k M a g d a l e n a 2000, Biblia ludowa. Interpretacje wątków biblijnych w kulturze ludo­ wej, Funna, Wrocław. SYLWIA GAWRYSIAK APOCALYPSE NOT ACCORDING TO ST. JOHN Key words: apocalypse, eschatology, Doomsday, end of the world, prophecy, Marian revelation The main goal of this paper is presentation and interpretation of contemporary apocalyptic narratives which have been collected in the Polish Catholic community. Those narratives are called apocalyptic Scripts in the article. The author focuses on the multiple sources of apocalyptic knowledge based on yarious Systems (e.g. religious, scientific) and ways of its interpretation in the constantly changing context. On the one hand, apocalyptic beliefs are being modified and supplemented with current information from media. On the other - such information may obtain new meaning of perceived in the light of apocalyptic prophecies. The article analyzes also the way of thinking about the time as a separate category in the chosen community in terms of both linear and cyclic conceptions of time. It also deals with speculations about the datę and sings of forthcoming apocalypse. The author presents information about the Doomsday which characterize apocalypse in two different categories: as a miraculous event or a rational conseąuence of human actiyity (e.g. nuclear war). Finally, also beliefs concerning resurrection and Finał Judgment are presented in this article. S.G. Adres Autorki: Sylwia Gawrysiak e-mail: sylwia.gawrysiak@gmail.com � https://zbiory.etnologia.uw.edu.pl/files/original/02979e65a99f445cc2735ebaf1eafe55.pdf 2bf009f4f0222a1840965626dfd5db8d Dublin Core The Dublin Core metadata element set is common to all Omeka records, including items, files, and collections. For more information see, http://dublincore.org/documents/dces/. Title A name given to the resource Etnografia Polska Subject The topic of the resource etnografia, etnologia Description An account of the resource czasopismo Date A point or period of time associated with an event in the lifecycle of the resource 1958- Rights Information about rights held in and over the resource Licencja PIA Format The file format, physical medium, or dimensions of the resource pdf Language A language of the resource polski Creator An entity primarily responsible for making the resource IAiE PAN ( d.IHKM PAN) Publisher An entity responsible for making the resource available IAiE PAN Text A resource consisting primarily of words for reading. Examples include books, letters, dissertations, poems, newspapers, articles, archives of mailing lists. Note that facsimiles or images of texts are still of the genre Text. Dublin Core The Dublin Core metadata element set is common to all Omeka records, including items, files, and collections. For more information see, http://dublincore.org/documents/dces/. Relation A related resource oai:cyfrowaetnografia.pl:publication:6433 Rights Information about rights held in and over the resource Licencja PIA Date A point or period of time associated with an event in the lifecycle of the resource 2009 Subject The topic of the resource recenzje Identifier An unambiguous reference to the resource within a given context oai:cyfrowaetnografia.pl:6006 Title A name given to the resource Recenzje/ ETNOGRAFIA POLSKA 2009 t.53 Description An account of the resource Etnografia Polska 2009 t. 53 s.249-266 Creator An entity primarily responsible for making the resource Szynkiewicz, Sławoj Kabzińska, Iwona Szalbot, Maria Królewski, Jarosław Publisher An entity responsible for making the resource available Instytut Archeologii i Etnologii PAN Type The nature or genre of the resource czas. Format The file format, physical medium, or dimensions of the resource application/pdf PDF Text Text capture metadata for PDF documents Text R E C E N Z J E „Etnografia Polska”, t. LIII: 2009, z. 1-2 PL ISSN 0071-1861 Wojciech Olszewski, Tożsamość kulturowa Kresów w humanistycznym nurcie polskiej myśli etno­ logicznej do roku 1939. Studium z zakresu antropologii stosowanej, Wydawnictwo Uniwersytetu Mikołaja Kopernika, Toruń 2007, ss. 326 Publikacja Wojciecha Olszewskiego to przydatna pozycja traktująca o historii polskiej etnologii w okresie jej dynamicznego rozwoju, nacechowanego dużą samodzielnością. Dyscyplina była już uformowana, a w wieloetnicznej Polsce działy się procesy o zróżnicowanych wektorach rozwo­ jowych od nacjonalizmu państwowego po próby hamowania go, które wychodziły ze środowisk badawczych. Ten etap formowania się myśli naukowej w etnologii, uległ niesprawiedliwemu zapom­ nieniu po II wojnie światowej zarówno z powodu reorientacji ideowej i metodologicznej, jak też zauroczenia Bronisławem Malinowskim. W cieniu tych zjawisk znalazły się osiągnięcia polskich badaczy nie należących do szkoły funkcjonalistycznej. Ich dorobek niekiedy odkrywamy w obcych zasobach archiwalnych dzięki utrwalonej za granicą (w krajach ich działalności) pamięci o ich dokonaniach, jak to ma miejsce, np. z Eugeniu­ szem Frankowskim. Wojciech Olszewski zajął się jednak badaczami procesów zachodzących na terenie Polski, dokonania których i ich recepcja zostały drastycznie przerwane katastrofą II wojny. Przerwę w tradycji intelektualnej i naukowej pogłębił dodatkowo zwrot ustrojowy w czasach PRL. Tej wcześniejszej perspektywie i jej rozpoznaniu poświęcona jest recenzowana publikacja. W jej centrum znalazły się postacie Floriana Znanieckiego i Józefa Obrębskiego, których dokonania były już wcześniej omawiane w różnych publikacjach. Jeden z walorów rozprawy polega na tym, że przy okazji wydobywa ona z zapomnienia grupę badaczy, intelektualnie lub instytucjonalnie związanych z J. Obrębskim. Grupa ta skupiała się na studiowaniu stanu etnicznego i jego przemian na kresach Polski, głównie wschodnich. Proweniencja teoretyczna tych badaczy mieściła się w założeniach szkoły etno-socjologicznej F. Znanieckiego, stanowiła jednakjej polski nurt, wyrażony silniej niż za granicą, gdzie nie zdołał się on wyraźniej ukonstytuuować, mimo że obaj wspomniani uczeni tam też wykładali. Ambicją autora jest umieszczenie prac owego kręgu uczonych w tradycji historycznej polskiej etnologii, jak też wskazanie na ich ciągle inspirujące oddziaływanie. Tak sformułowany cel stanowi też zasadniczą tezę pracy. Założeniem publikacji jest przekonanie, że spora część etnologów międzywojnia pozostawiła dorobek nadal aktualny w sferze możliwości interpretacyjnych i dający się włączyć do dzisiejszych teorii etniczności. Zatem ich myśl jest żywa, choć wyrosła w innych warunkach i dla innych po­ trzeb. Teza ta nie musi być przekonująca dla wielu czytelników. Dobrze napisany Wstęp nie tylko uzasadnia podjęcie tematu, ale też ujawnia emocjonalne zaanga­ żowanie autora, dla którego wcześniejszy okres historii dyscypliny etnologicznej w Polsce stanowi jeden z głównych problemów w sferze jego zainteresowań badawczych. Rozdział II (w istocie pierw­ szy merytoryczny) jest dla rozprawy najważniejszy, analizuje bowiem podstawy myśli teoretycznej polskich badań nad tożsamością etniczną, rozpisane na poszczególnych autorów. Stanowi on rezul­ tat żmudnej rekonstrukcji hipotez i postulatów badawczych, które nie były wprost ujawniane przez większość spośród owych autorów. W rozdziale III zostały syntetycznie scharakteryzowane kon­ kretne studia nad mniejszościami obszarów pogranicznych. Zakończenie kontynuuje wątki podjęte wcześniej, zwłaszcza w aspekcie obecnej przydatności poszczególnych koncepcji i propozycji teore­ tycznych wysuwanych w latach 1920-1930. Książkę zamykają noty biograficzne o pięciu bada­ czach zaliczonych do nurtu tożsamościowego w etnologii międzywojennej. Bibliografia jest ostatnią częścią książki i należy tylko żałować, że zabrakło w niej indeksów. Osią opracowania jest wyodrębnienie nurtu podmiotowego w studiach nad etnicznością, to zna­ czy akcentującego świadomość nosicieli tożsamości etnicznej. Autor nazywa go humanistycznym, �250 RECENZJE podtrzymując nazwę nadaną przez F. Znanieckiego. Odróżniał się on od popularniejszego nurtu przedmiotowego, który analizował dystrybucję sztywnych, bo arbitralnie ustalanych przez uczonych, wskaźników czy elementów kultury, mających przesądzać o przynależności etnicznej ludności. Tendencja do obiektywizacji wyznaczników etniczności była podówczas powszechna i jest nadal popularna u wielu polskich badaczy, za granicą zaś rozpowszechniona zwłaszcza w kręgu dawnej nauki radzieckiej. Charakterystyczne, że towarzyszy ona z reguły politycznej walce o potencjał po­ szczególnych narodowości współzawodniczących ze sobą o wpływy lub dominację w ramach jednej struktury państwowej. Wynika to stąd, że „obiektywnymi wskaźnikami” można manipulować także na bazie materiału etnograficznego. Niedawno obserwowaliśmy takie zjawisko w ośrodkach naukowych Białorusi, Litwy czy Ukrainy, gdzie chodziło o minimalizację znaczenia tzw. żywiołu polskiego. Takie postępowanie może być spóźnioną odpowiedzią na zaangażowanie niektórych między­ wojennych ośrodków, które wspomagały administrację państwową w realizowaniu polskiej koncepcji narodowej, sprowadzającej się do rozszerzonego traktowania etnizmu i zmierzającej do absorbcji ludności o zakłóconej świadomości kulturowej. W. Olszewski zresztą wskazuje na polityczną usługowość części badań etnologicznych, która krępowała właściwe funkcje nauki. Takie działania, jak i ich przeciwieństwo, czyli właściwe rozpoznanie sytuacji, które dostarczałoby państwu narzędzi do sprawnej interwencji mogą być użyteczne w praktyce administracyjnej i noszą nazwę „antropologii stosowanej”, chociaż w Polsce międzywojennej była ona mało skuteczna. Nazwa ta znalazła się w podtytule recenzowanej publikacji przede wszystkim dlatego, że celem badaczy nurtu „humanistycznego” było rzeczowe rozpoznanie sytuacji etnicznej na kresach, aby móc uniknąć błędnych reakcji. Obejmowało ono zarówno charakterystykę cech tożsamościowych, ich uwikłania społeczne, jak też ustalenie liczebności poszczególnych grup. U przedstawicieli tego nurtu autor odnajduje też próby dokonania uściśleń statystycznych w dążeniu do znalezienia rzeczywistych proporcji demograficznych mniejszości w II RP, a polegających na reinterpretacji danych spisów po­ wszechnych. Z reguły uściślenia te polegały na zwiększeniu liczebności niepolskich grup kresowych. Szczególną konsekwencją w defalsyfikacji danych oficjalnych wykazywał się Leon Wasilewski. Podejście humanistyczne akcentuje zintemalizowane składniki tożsamości. Jest ono dziś kano­ nem badawczym, chociaż po I wojnie światowej rozwijało się ono nieśmiało i niekonsekwentnie, także poza Polską. Nie uzyskało też ono w owym czasie wyraźnej wykładni teoretycznej, co sprawi­ ło, że m.in. Obrębskiemu przypisywano sztywną i przedmiotową definicję grupy etnicznej. Nie było to nadużyciem, gdyż podmiotowe podejście nie ujawniło się jeszcze jako wyraźne założenie teore­ tyczne. Autor recenzowanej publikacji stawia sobie zadanie odtworzenia pierwocin podmiotowości wśród badaczy polskich pograniczy (s. 27). O powodzeniu tego zadania przesądza zatem to, czy czyni to z należytą ostrożnością i czy unika projekcji dzisiejszych metod postępowania i teorii. Zespół badaczy pograniczy II RP nie tworzył grupy o wspólnych założeniach badawczych, ani tym bardziej szkoły naukowej, mimo że jego centralną postacią była osoba J. Obrębskiego i niemal wszystkich łączył związek z Instytutem Badań Spraw Narodowościowych. Na dodatek nie wszyscy oni prowadzili badania terenowe. Ogranicza to pokusę przypisania Obrębskiemu roli sprawczej w rozwoju polskiej etnologii. Mimo, że funkcjonował on w pamięci profesjonalnej, to szersza wiedza 0 jego dokonaniach pojawiła się dopiero w pierwszej dekadzie XXI wieku wraz z publikacją wzno­ wionych jego prac wcześniejszych. Rozdział II stanowi skrupulatną i pożyteczną egzegezę poglądów Znanieckiego, Obrębskiego 1trzech innych badaczy na to czym jest grupa etniczna. Zmienia ona stereotypową interpretację tego pojęcia spotykaną w polskiej literaturze etnologicznej, która utrwaliła reistyczne pojmowanie tej grupy jako bytu społecznego, ograniczonego lokalnie i podrzędnego taksonomicznie wobec narodu etnicznego. Autor nie zajmuje się tym nieporozumieniem, przypuszczalnie dlatego, że musiałby pod­ dać krytyce żyjących autorów. Istotne jest to, że praca wykazuje pionierskość myśli Znanieckiego i Obrębskiego o etnizmie. W. Olszewski nie odwołuje się wprawdzie do uznanej za przełomową w tej dziedzinie publikacji Fredrika Bartha Ethnic boundaries z 1969 roku, ale dowodzi tego, że kilkadziesiąt lat wcześniej obaj polscy uczeni wprowadzili dwa elementy definicji grupy etnicznej, powszechnie potem przy­ pisywane Barthowi. Są to mianowicie warunek odbicia w świadomości członków grupy przekona­ �RECENZJE 251 nia o własnej odrębności (w recenzowanej pracy omówiony na s. 87) oraz warunek dostrzegania w sąsiedztwie przynajmniej jednej podobnej grupy, stanowiącej punkt odniesienia lub też opozycji (por. s. 89). Co ciekawe, Obrębski posługuje się popularnym dziś terminem „grupa wyobrażeniowa” (w znaczeniu „wyobrażona”), czyli istniejąca w przekonaniu społecznym i poza jakimkolwiek bytem konkretnym. Tymczasem określenie to zrobiło wielką karierę, gdy znalazło się w tytule pracy Benedicta Andersona, wydanej w 1983 roku. Umieszczenie etniczności w wyobrażeniach człowieka o sobie i sobie podobnych było bardzo istotną konstatacją teoretyczną. Wynikało z niej pośrednio, bo Obrębski tego nie sformułował, że grupa etniczna nie jest żadnym konkretem społecznym (poza sytuacjami konfliktowymi). Podobnie jest ze „świadomością etniczną”, który to termin powtarza się dziś często w druku i w wystąpieniach z katedry. Odnosi się on do dostrzeżonej w samoocenie odrębności, równorzędnej przekonaniu 0 tożsamości z pewnym zespołem ludzi, których zwyczajowe zachowania są akceptowane. To ostat­ nie jest obserwacją Obrębskiego, podobnie jak jego udane określenie, że jednostka pozostaje wobec owego zespołu w stanie „adekwatności kulturalnej” (dziś powiedzielibyśmy: kulturowej). Gdyby Obrębski był konsekwentny w swoim myśleniu o etniczności, musiałby wprost zakwestionować jej pochodzeniowe (biologiczne) źródła. Obrębski różni się zasadniczo od Bartha uznaniem grupy etnicznej za kategorię odmienną niż naród etniczny, hierarchicznie od niego niższą. Tym samym posiadałaby ona zawsze status mniej­ szości etnicznej. Gwoli ścisłości należy powiedzieć, że Obrębski na ten temat jasno nie wypowiadał się, ale takie stanowisko przypisano mu w późniejszym okresie. Nie jest to zgodne ze współcześnie dominującym rozumieniem tego terminu, zgodnie z którym grupy etniczne nie podlegają hierarchi­ zacji ze względu na ich liczebność, poziom rozwoju, stan otwartości lub zamkniętości oraz złożoności ich struktury. Jako grupy społeczne mogą one podlegać rangowaniu ze względu na miejsce zajmo­ wane w strukturze państwa, lecz w sensie etnicznym są równe etnosowi dominującemu. Dokonana w rozdziale II analiza poglądów pięciu etnologów stara się odtworzyć teoretyczne przesłanki leżące u podstaw ich założeń badawczych. Stwarzało to poważne trudności wskutek ich niekoherentności, a niekiedy wprost ich braku. Zastrzeżenie to nie dotyczy jedynie F. Znanieckiego. W analizie tej występują jednak pewne potknięcia, o czym wspomnę na koniec. Rozdział III jest odmienny od poprzedniego tym, że podsumowuje stan wiedzy w okresie mię­ dzywojennym na temat wszystkich pograniczy, podczas gdy przedstawiciele nurtu humanistycznego interesowali się głównie Kresami wschodnimi. Wspomniana odmienność wynika również z dwu innych przyczyn. Po pierwsze na pozostałych granicach etnolodzy nie prowadzili intensywniejszych badań terenowych, nie sformułowali zatem dla nich metodologicznych podstaw, które mogłyby być zweryfikowane w trakcie obserwacji. Po drugie, cel analiz na materiałach z granicy niemieckiej lub czeskiej miał służyć obronie polskich interesów politycznych o nacjonalistycznym zabarwieniu. Autor ograniczył się zatem do prezentacji ich tez merytorycznych, porządkując przy okazji stan wiedzy o sytuacji etnicznej na tym obszarze. Merytoryczne znaczenie publikacji mieści się moim zdaniem przede wszystkim w próbie od­ tworzenia założeń teoretycznych omawianych autorów, graniczącego z przypisaniem im takowych. Nie stawia ona sobie zadania przywrócenia polskiej etnologii postaci Józefa Obrębskiego, chociaż jest ona centralną w przedstawionej rozprawie. Obrębski doczekał się przypomnienia przede wszyst­ kim artykułami Anny Engelking publikowanymi w ciągu trzech lat poprzedzających wydanie książki Olszewskiego. Wniosły one wiele nowego do rozumienia dorobku Obrębskiego. Istota rozprawy polega na tym, że dwaj wybitni uczeni międzywojnia wraz z trzema innymi badaczami przedstawieni zostali jako inicjatorzy nowego i ożywczego kierunku interpretującego pro­ cesy etniczne w sposób wcześniej w nauce światowej nieuprawiany. Jednakże umieszczenie Alfonsa Krysińskiego, Stanisława T. Orsini-Rosenberga i Leona Wasilewskiego we wspólnocie teoretycznej z Obrębskim i Znanieckim może wywoływać zastrzeżenia, gdyż tym ostatnim nie udało się stworzyć własnej szkoły analizy etniczności. Ponadto, pozostała trójka badaczy różniła się między sobą zasadni­ czo, także w postawach politycznych, co musiało wyrazić się w ich ocenie zjawisk etnicznych. Nazwa kierunek humanistyczny, akcentując świadomość, pośrednio indywidualizuje tożsamość 1 odrębność etniczną. W literaturze anglojęzycznej został on odkryty znacznie później i dopiero �252 RECENZJE wówczas stał się popularny. Z kolei polscy jego twórcy oddziaływają wciąż na obecne pokolenia naszych badaczy swoimi publikacjami z lat 1930., ale bardzo często bez uzupełnień wniesionych przez ogólny rozwój wiedzy. W zakończeniu książki autor podejmuje interesującą dyskusję nad rolą państwa narodowego i jego relacji wobec nacjonalizmu. Zajmuje w niej wyraźne stanowisko optując na rzecz istnienia i rozwoju takich państw raczej niż federalizacji czy zacierania granic państwowych. Przedkłada on interesy „narodowowyzwoleńcze” ponad rozwiązania wieloetniczne. Jednocześnie wykładając swój pogląd gubi czasem - jak się wydaje - różnicę między państwem narodowym i obywatelskim. W zakończeniu znalazła się też sugestia, że tradycje polskiej myśli teoretycznej w studiach nad etnicznością mogą i powinny być wykorzystane współcześnie ze względu na ich aktualność. Opinia ta wydaje się zbyt optymistyczna nie tylko z powodu słabego usystematyzowania tej myśli, ale zwłaszcza ze względu na znaczne zaawansowanie światowych studiów empirycznych i teoretycz­ nych w ostatnich trzech dekadach. Przedstawiony został również pogląd, że tzw. „grupy buforowe” mogą być współcześnie analizowane zgodnie z interpretacją Obrębskiego. W istocie, ważne to zja­ wisko opisał Obrębski chyba jako pierwszy, co jednak nie oznacza, że wskazał użyteczne obecnie metody jego analizy i wykorzystania praktycznego. Na koniec też podniesiona została kwestia wyważenia aspiracji większości i mniejszości w pań­ stwie wieloetnicznym, szczególnie ważna dzisiaj na obszarach licznego występowania ludności na­ pływowej. Ich często sprzeczne postawy i nadmierna ustępliwość ze strony większości bywają szko­ dliwe dla zrównoważonego i właściwego funkcjonowania państwa. W tym kontekście autor podnosi fakt, że polscy „humanistyczni” badacze znacznie wcześniej ostrzegali przed naruszeniem harmonii społecznej w wyniku zbyt daleko posuniętej tolerancji wobec żądań mniejszości, chociaż Wasilewski był od takiej oceny daleki. Przestrogi te można uznać za wysoką zdolność przewidywania skutków takiej tolerancji, z projekcją na czasy współczesne. Natomiast aktualne wówczas ostre konflikty na tle etnicznym w Polsce bynajmniej o tolerancji nie świadczyły. Doszukiwanie się tu wzoru dla współ­ czesnego świata byłoby raczej nadużyciem. Wspominałem już o dwuznacznej interpretacji terminu „grupa etniczna” przypisywanej J. Obrębskiemu. Autor nie ułatwia uporania się z tym problemem, gdyż Obrębski posługiwał się trzema bliskoznacznymi - grupa etniczna, lud, naród. Pierwsze dwa z nich były dla niego często (choć nie zawsze) synonimiczne, co zresztą w pracy zostało podkreślone. Otóż jeśli autor zajął się bliżej poję­ ciem grupy etnicznej, to zaniedbał (lub nie udało mu się) prześledzenia niuansów towarzyszących słowu „lud”, co utrudnia rozwianie nieporozumień wokół aparatu terminologicznego Obrębskiego. Sam Obrębski winien jest brakowi jasności w rozumieniu jego spuścizny. Za przykład niech po­ służy zwrot „beznarodowa masa ludowa, czyli grupa etniczna” (cyt. za omówieniem W. Olszewskiego, na s. 97/98). Pojawia się w związku z tym pytanie: czy, lub w jakich warunkach, członkowie owej „masy ludowej” wyobrażają siebie jako zespół wyróżniający się specyfiką kulturową, co uzasadnia­ łoby nazwanie jej grupą etniczną. Jeśli zaś owa „masa” traci poczucie odrębności i aspiruje do zlania się z sąsiadami (jest to stan, jaki Obrębski przypisuje Poleszukom), to czy można nazywać ją jeszcze grupą etniczną, czy już bezetniczną ludnością. Taka ludność bez określonej tożsamości i uznania granic z otoczeniem nie może też być zwykłą grupą społeczną. Autor nie zaproponował czytelni­ kowi próby rozwikłania tego problemu, być może dlatego, że jego konsekwencją byłoby uznanie, iż Obrębski pozostawił niedopracowaną koncepcję grupy etnicznej, zaś sam Olszewski nie był dość odważny, by taką możliwość przyjąć. Na dodatek autor zdaje się przyjmować niejasne sformułowania międzywojennych badaczy etniczności, kiedy operuje we własnej analizie takimi określeniami, jak np. „grupy ludowe w sensie etnicznym” (s. 109). Pozostając w sferze terminologii należałoby wytknąć błąd, kiedy etnicznie mie­ szane związki małżeńskie nazywa się w książce „związkami rodowymi”, opatrując je objaśnieniem, że chodzi o endogamię (s. 94). Tej ostatniej jednak nie odnosimy do rodów (poza pewnymi społe­ czeństwami muzułmańskimi), lecz właśnie do tradycyjnych grup etnicznych. Innym przykładem braku rygoryzmu terminologicznego jest traktowanie Orawian jako jednej odrębnej grupy etnicznej, niezależnie od tego czy deklarują oni tożsamość polską, czy też słowacką. Olszewski odnosi tę sytuację do współczesności, czyli do stanu, gdy po obu stronach powstały �RECENZJE 253 stosunkowo klarowne, choć niekonsekwentne, postawy narodowe i Orawianie w większości już opo­ wiedzieli się po jednej z nich (s. 219). Autor niekiedy popada w reifikację bytów świadomościowych, jak np. „naród”, pisząc o nim „gru­ pa narodowa akceptuje”, „naród przyjmuje” aspirującą do niego zbiorowość, itp. (s. 96 i in.). Czyni to z pewnością dla potoczystości wykładu, ale odpowiednie zastrzeżenie należało gdzieś umieścić. Wątpliwości wzbudza również przyjęcie wizji Obrębskiego o stanie umysłowości Polaków za­ mieszkujących Polesie, rzekomo odczuwających zagrożenie wchłonięciem przez obce i odrzucane otoczenie Poleszuków (s. 100, 129). Wydaje się jednak, że postawa obronna nie dotyczyła więk­ szości Polaków. Wysyłani tam do pracy nauczyciele i funkcjonariusze państwowi (poza osadni­ kami wojskowymi) przyjęli z dobrą wiarą narzuconą im misję szerzenia kultury polskiej i przycią­ gania do narodu polskiego. Pełnili oni swoje funkcje zgodnie z syndromem Siłaczki, a przypadki utraty entuzjazmu i izolowania się kończyły się szybkim powrotem na tereny etnicznie polskie. Podkreślana przez Obrębskiego lojalność Poleszuków wobec państwa nie mogła wywoływać reak­ cji zagrożenia, co zresztą potwierdzają wspomnienia inteligencji z owych terenów. Misja inteli­ gencji wśród Poleszuków z założenia miała wywołać ich akces do polskości i żadna ze stron nie wykształciła na tym tle mazu. Zaskakuje także ujawniona w książce aprobata dla tezy, iż bunty chłopstwa ukraińskiego w cza­ sach II RP były „formą agresji innego państwa” (s. 109, za Orsinim-Rosenbergiem). Wydawałoby się, że historycy przekonująco uzasadnili pogląd, że to właśnie niezręczna i represyjna polityka władz państwowych sprzyjała recepcji rosyjskiej propagandy komunistycznej w pewnych środowis­ kach ukraińskich, a po części także białoruskich. Dopatrywanie się we własnych błędach manipulacji rosyjskich ciąży stale na naszym oglądzie relacji ze wschodnim sąsiadem. Wydaje się, że W. Olszewski myli kwestię kształtowania tożsamości etnicznej lub narodowej z objawami nacjonalizmu szowinistycznego, gdy krytykuje tych autorów, którzy obawiali się wy­ buchu takiego nacjonalizmu po upadku ZSRR. Jego przejawy uznaje on bowiem za dowód rewitali­ zacji tożsamości lub godne aprobaty tendencje narodowowyzwoleńcze. Krytyka ta sięga również zachodnich autorów (np. Dietera Lange-Weischego), którym bezzasadnie przypisuje „nostalgię” za czasami komunizmu (s. 278). Zbyt pochopne wydaje się utożsamianie nacjonalizmu z odradzaniem tożsamości i wynoszenie go do wartości pozytywnej, niezależnie od tego czy działa jako siła twórcza, czy też niszcząca, jak to było np. w Jugosławii. Niepotrzebnie też autor używa idealistycznej koncepcji F. Znanieckiego o zjednoczonej Europie jako tarczy ochronnej dla instytucji narodu (por. s. 279). Jeśli bowiem ktoś nawet uprawia krytykę państwa narodowego jako koncepcji politycznej, nie jest to równoważne odrzuceniu prawa do toż­ samości etnicznej lub narodowej. W wywodzie autorskim często występują niejasne fragmenty. Nie wiemy np. jak rozumieć zdanie o „braku zdolności do własnej, «twórczej» ekspansji kulturowej, nawet na jej tradycyjnych, histo­ rycznych kierunkach” w byłych państwach bloku komunistycznego, co przypisuje osłabieniu tożsa­ mości narodowych (s. 281). Domyślamy się, że autor nie podziela postaw ksenofobicznych ani ekspansjonistycznych, ale wyrażenie „własna twórcza ekspansja kulturalna” może brzmieć niepokojąco. Sławoj Szynkiewicz Jacek Schmidt, Nowe tożsamości w czasach transformacji europejskich. Imigranci z Polski w Niemczech, Wydawnictwo NEWS - Witold Nowak, Poznań 2009, ss. 197 Książka stanowi podsumowanie wieloletnich, systematycznych prac badawczych przeprowa­ dzonych przez Autora wśród imigrantów z Polski w Niemczech, określanych w pracy terminem „późni wysiedleńcy” (niem. Spataussiedler). Ukazano w niej różne oblicza migracji, jej mechanizmy, przyczyny i następstwa, procesy wrastania imigrantów w nowe środowisko i wybierane przez nich strategie adaptacyjne. Wiele miejsca poświęcono modelom tożsamości i procesom ich konstruowa­ nia w warunkach imigracyjnych. �254 RECENZJE Terminem Spataussiedler określane są w Niemczech osoby, które od połowy lat 1970. emigro­ wały z Polski i osiedlały się na terenie tego kraju. Autor zdaje sobie sprawę z kontrowersji, jakie określenie „późni wysiedleńcy” budzi po polskiej stronie granicy z Niemcami, a także z jego „nieprzystawalnoś[ci] do typu opisywanej [...] migracji, mającej charakter dobrowolnych przemiesz­ czeń ludnościowych [...]” (s. 6, przyp. 2). Nasuwa się pytanie o sens oraz merytoryczną zasadność świadomego stosowania w pracy naukowej terminu nieprzystającego do opisywanej rzeczywistości. Moim zdaniem, wystarczyłoby zasygnalizować terminologiczne rozbieżności występujące w języku polskim i niemieckim, pozostając przy neutralnych terminach: ‘imigranci’, ‘emigranci’, ‘migranci’. W podtytule książki badana grupa określona została mianem imigrantów, w tekście natomiast Autor posługuje się najczęściej kontrowersyjnym terminem „późni wysiedleńcy”, konsekwentnie - co trzeba przyznać - opatrując go cudzysłowem. Jacek Schmidt informuje, że interesująca go fala migracji ma charakter dobrowolny (s. 6, przyp. 2), w tej sytuacji, jak sądzę, trudno mówić o wysiedleniach. Kojarzą się one bowiem przede wszystkim z przymusem, odgórnymi nakazami, brakiem alternatywy. W przypadku członków badanej grupy decyzje o emigracji były podejmowane samodzielnie, najczęściej z przyczyn ekonomiczno-politycznych. Zawiera się w nich wprawdzie, dostrzeżony przez Autora, element przymusu (poczu­ cie braku perspektyw i niskiej jakości życia, negatywne oceny ustroju socjalistycznego), nie ma to jednak nic wspólnego z przymusem występującym w przypadkach wysiedleń, o których z reguły arbitralnie decydują inne osoby. Użycie terminu „późni wysiedleńcy” może sugerować, że Autor podjął próbę spojrzenia na imi­ grantów z Polski z perspektywy Niemców, sugestia ta jest jednak myląca. Najważniejsza jest per­ spektywa imigrantów. Na podstawie cytowanych w pracy materiałów biograficznych można wpraw­ dzie wnioskować o stosunku ludności niemieckiej do przybyszy z Polski, informacje na ten temat ukazują jednak wyłącznie punkt widzenia samych imigrantów, a nie członków grupy dominującej. Jacek Schmidt nie wyjaśnia, jaki jest stosunek przybyszy z Polski do niemieckiego nazewnictwa. Czy odgórna klasyfikacja: Spataussiedler ma dla nich jakiekolwiek znaczenie? Z cytowanych w książce wypowiedzi wynika, że członkowie badanej grupy uważają się przede wszystkim za imigrantów. Terminem „wysiedleńcy” posłużyły się jedynie dwie osoby. Jedna z nich użyła określenia polskiego (s. 138), druga, pochodząca z rodziny śląskiej o niemieckiej identyfika­ cji, zastosowała terminologię niemieckąAussiedler (s. 155, 156), nie Spataussiedler. Brak odniesień do kategorii „późnych wysiedleńców” w wypowiedziach rozmówców jest, moim zdaniem, kolej­ nym argumentem wskazującym na nietrafńe, w przypadku recenzowanej pracy, użycie tego terminu. Z materiałów zgromadzonych przez Autora wynika, że dla osób, które wyjechały z Polski i osiedliły się w Niemczech niezwykle ważne znaczenie, poza świadomością bycia imigrantem, ma przynależność do mniejszości. Fakt ten nierzadko staje się bodźcem do podjęcia starań o zniwelo­ wanie różnic między własną grupą odniesienia i większością, upodobnienie się do niej, a ściślej - do tej jej części, do której z różnych względów aspirują przedstawiciele mniejszości. Autor zwraca uwagę na asymetrię w relacjach między mniejszością i grupą dominującą. Podkreśla też, że „racjonalizacje o podłożu etnicznym, dokonywane przez «późnych wysiedleńców)) podczas budowania autowizerunku, noszą często znamiona reakcji na dominację zewnętrzną. Uzewnętrznia się to między innymi w [...] sztywnym rozdzielaniu przez nich sfer aktywności publicznej i prywatnej (tożsamość manifestowana us tożsamość odczuwana), postawie powstrzymywania się od aktywności na forum publicznym i funkcjonowaniu w sferach autonomicznych względem dominującego otoczenia społecznego, a wielokrotnie też w jego zakamuflowanej krytyce i trwaniu przy dawnych wzorach” (s. 146). Zjawiska te zostały bardzo dobrze ukazane w recenzowanej pracy. Badania terenowe stanowiące podstawę książki przeprowadzono na obszarze Nadrenii Północ­ nej - Westfalii. Informacje o objętych nimi miejscowościach oraz liczbie zamieszkujących je osób znajdują się w Tabeli 2 (s. 36), brak natomiast danych na temat liczby wywiadów/rozmów zrealizo­ wanych w poszczególnych ośrodkach. Autor przyznaje, że wnioski płynące z jego badań są „nieistotne statystycznie” (s. 38). Uwagę tę można odnieść generalnie do badań etnologicznych o charakterze jakościowym, także tych, jak w przypadku recenzowanej pracy, opartych na analizie materiałów biograficznych. O wiele waż­ �RECENZJE 255 niejsze byłoby, moim zdaniem, wyjaśnienie czy materiały źródłowe zgromadzone podczas badań pozwalają mówić o tzw. nasyceniu, tj. osiągnięciu stanu, w którym dalsze rozmowy nie przy­ noszą już istotnych danych na temat badanych zagadnień (o zjawisku tym pisali m.in. Antonina Kłoskowska i Daniel Bertaux). W przypadku recenzowanej pracy o częściowym „nasyceniu” można sądzić (pośrednio i z dużą ostrożnością) na podstawie informacji o tym, że satysfakcjonujące Autora materiały, „wystarcza­ ją c e ] do kompleksowej analizy i zabiegu tworzenia modeli” tożsamości regionalnej, pochodzą jedynie z rozmów z imigrantami ze Śląska. W narracjach imigrantów z Wielkopolski lub Mazur natomiast nie odnalazł on „tak spektakularnych i jednoznacznych opcji regionalnych, jak w materiale «śląskim»” (s. 146, przyp. 92). Nie wydaje mi się jednak, by mogło to stanowić przeszkodę w skon­ struowaniu odrębnego modelu tożsamości regionalnych uwzględniającego tę część rozmówców. Przybyszy z Polski mieszkających w Niemczech łączy m.in. kraj pochodzenia, funkcjonowanie przez część życia w warunkach PRL, status imigranta, konieczność adaptacji do nowej dla nich sytuacji i określenia własnego stosunku do Polski. Różnią ich osobiste doświadczenia, sytuacja rodzinna (w kraju pochodzenia i w nowym miejscu zamieszkania), wątki biograficzne i narracja 0 nich. Odmienne są też sposoby „konstruowania siebie” w nowym miejscu zamieszkania (ter­ min „konstruowanie siebie”, adekwatny do opisywanych sytuacji, został użyty przez Autora m.in. na s. 169 i 170). Na podstawie badań terenowych J. Schmidt stworzył sześć modeli tożsamości, w tym trzy modele dwuwariantowe. Ich egzemplifikacją są przedstawione w książce obszerne fragmenty biografii dzie­ więciu osób. Ukazują one znakomicie proces budowania nowych tożsamości w warunkach migracyj­ nych, konieczność pokonywania barier i przyjęcia określonych strategii adaptacji. Postawy cechujące osoby reprezentujące poszczególne typy tożsamości zostały określone przez Autora trafńymi termina­ mi: „neofita” (lub „neofita etniczny”), „frustrat” i „realista” (postawa ta dominuje w badanej grupie). Jacek Schmidt przyznaje, że prezentowane przez Niego „modele nie wyczerpują złożoności 1 różnorodności form autopercepcji imigrantów” (s. 168). Wynika to m.in. z celowego pominięcia w badaniach trzech grup: dzieci poniżej dziesiątego roku życia, które wyemigrowały do Niemiec wraz ze swymi rodzinami, osób, które „nie były skłonne do uzewnętrzniania swoich doświadczeń biograficznych” oraz „imigrantów zaangażowanych w działalność na forum polonijnym” (tamże). Nieobecność osób należących do drugiej z wymienionych grup nie wymaga wyjaśnień, nie wia­ domo natomiast dlaczego Autor nie uwzględnił pozostałych kategorii. Uważam, że choć dzieci poniżej dziesiątego roku życia nie podejmowały samodzielnych decyzji o emigracji, nie znaczy to, że nie przeżywały problemów związanych z adaptacją do nowego środowiska i określeniem własnej tożsamości w warunkach imigranckich (dotyczy to zwłaszcza dzieci starszych, ośmio-dziesięciolatków). Niektóre z nich byłyby zapewne zdolne (być może, z pomocą dorosłych) do narracji biogra­ ficznej oraz rozmów na temat własnej tożsamości i doświadczeń imigracyjnych. Zbyt pochopnie, według mnie, i bez podania przyczyn, Autor zrezygnował z rozmów z działa­ czami polonijnymi. Aktywność na tym polu nie świadczy o braku problemów z tożsamością etnicz­ ną (narodową i regionalną) w nowym miejscu zamieszkania. Niektóre osoby mogą mieć trudności z „konstruowaniem siebie”, choć nie manifestują tego na zewnątrz (wspomniana w książce sytuacja: tożsamość manifestowana v.s tożsamość odczuwana). Wielu członków tej grupy zadaje też sobie z pewnością, interesujące Autora, pytania: Co to znaczy być Europejczykiem/Europejką? Czym jest europejska tożsamość? Jacek Schmidt zwraca uwagę na małą aktywność społeczną większości imigrantów z Polski. Podkreśla też, że fakt ten odróżnia ich od innych grup mniejszościowych (s. 98-101). Wyjątek sta­ nowią działacze polonijni. Dlaczego więc zostali oni pominięci w badaniach? Ukazując różne oblicza migracji i przykłady tożsamości migrantów, Autor podkreśla, że decyzja o migracji nie jest nieodwracalna. Zauważa też, że wiele osób, bez względu na przyjęte wcześniej strategie adaptacyjne i motywy wyjazdu, decyduje się na reemigrację. Charakteryzują się one naj­ częściej silną tożsamością regionalną, poczuciem więzi z regionem pochodzenia. Za ogromnie ważny, a przy tym znakomicie napisany, uważam rozdział poświęcony tożsamościom europejskim. �256 RECENZJE W większości znanych mi prac dotyczących tego zjawiska tożsamość europejska jawi się jako kategoria niedookreślona, niejasna, albo też, jak można sądzić, niewymagająca zdefiniowania. Jest ona najczęściej postrzegana przez badaczy jako jedna z wielu identyfikacji składających się (lub mogących się składać) na tożsamość poszczególnych osób. Dla imigrantów z Polski do Niemiec, 0 których pisze J. Schmidt, bycie Europejczykiem/Europejką oznacza m.in. możliwość dokonywa­ nia wyborów z repertuaru różnych kultur, w tym także - odrzucenia treści uznanych przez poszcze­ gólne osoby za złe lub przestarzałe, pielęgnowanie różnorodności, umiejętność porozumiewania się z osobami reprezentującymi inne grupy kulturowe, brak uprzedzeń, unikanie wartościowania osób 1 kultur oraz wyznaczania niemożliwych do przekroczenia granic między nimi, poczucie wolności, łatwości przemieszczania się, wyrównywanie poziomów życia. Europejskość może oznaczać „wznie­ sienie się ponad wszelkie podziały, w tym także te natury etnicznej, przy równoczesnym dostrzega­ niu różnic, bez jakiejkolwiek stygmatyzacji - naznaczania społecznego. Różnorodność tożsamości, języków, stylów życia, czy miejsc jest [...] czymś naturalnym, stałym [...]” (s. 133). „Bycie Euro­ pejczykiem jest wyzwoleniem się z obowiązku zgłaszania jednej, jedynie słusznej przynależności narodowej. [...] Europejczyk to [...] [człowiek], który jest ponad narodami, łączy te narody, godzi je, a jednocześnie nie daje się przypisać, przyłączyć do jednej grupy” (s. 137-138). Zdaniem Autora, „tożsamość europejska nosi cechy społecznej konstrukcji, w której zawie­ szeniu ulega większość tradycyjnych wyznaczników tożsamości, «rozpisanych na poszczególne narody i państwa», a nieodzownym warunkiem jej budowania jest sytuacja, stan wielokulturowości i jej akceptacja” (s. 126). Tożsamości europejskie mogą też być formą wyzwania transkulturowego, nie stanowiąc przy tym konkurencji dla tożsamości narodowej, jak również przejawem kosmopolityzmu oraz próbą ucieczki od etniczności. Każda z tych sytuacji została w przekonujący sposób ukazana w pracy. Jacek Schmidt zaznaczył, że przedstawione przez niego warianty tożsamości europejskiej nie wyczerpują wszystkich możliwości. Istnieją bowiem np. tożsamości budowane „w pełnej autonomii od tożsamości narodowych lub na drodze ich selektywnej syntezy, która prowadzi do pojawienia się niezależnych identyfikacji, w żadnym miejscu niewpisujących się w model hierarchiczny. Poczucie tożsamości tych ludzi, jako forma identyfikacji ekskluzywnej, nie koresponduje też z modelem tożsamości skorelowanych. Opisany stan rzeczy rodzi potrzebę skonstruowania nowych modeli zjawiska tożsamości europejskich, wykraczających poza proste dychotomie, takie jak np. europejski-nieeuropejski, europejski (ponadnarodowy)-narodowy” (s. 144). Autor nie podjął jednak tej próby. Nie wyjaśnił też czy wśród objętych badaniami imigrantów znalazły się osoby reprezentujące tego rodzaju warianty tożsamości. Jeśli tak, dlaczego je pominięto? Bardzo dobrze ukazane zostały natomiast związki między Walencją kulturową i identyfikacją narodową. Przedstawiono również różne typy tożsamości regionalnych (o charakterze ekskluzyw­ nym i inkluzyjnym). Autor wskazuje na „zmieszanie istniejących struktur tożsamości” „w sytuacji zwiększonej liczby wyborów w warunkach imigracyjnych” (s. 169). Podkreśla przy tym, że struktury te „nie są odbudowywane na drodze biernych zapożyczeń od otoczenia przyjmującego lub o r to ­ doksyjnego odświeżania)) wzorów znanych z kraju pochodzenia w nowych warunkach” (tamże). Na podstawie recenzowanej pracy można m.in. mówić o wielości imigranckich życiorysów, dróg adaptacji do nowej rzeczywistości, opanowywania nowego kodu kulturowego, poszukiwania włas­ nego miejsca do życia, o wielości obrazów kraju pochodzenia i zróżnicowanym stosunku do niego. Jest w niej mowa o zjawisku zakorzeniania się i wykorzenienia, pojęciu ojczyzny, bagażu kulturo­ wym, poczuciu niepewności identyfikacyjnej, dystansie etnicznym, stereotypach etnicznych i regio­ nalnych, kompleksie imigranta, mechanizmach przechodzenia od dwukulturowości do transkulturowości, charakterze powiązań transnarodowych oraz roli imigrantów w łączeniu różnych kultur. Książka jest znaczącym głosem w dyskusji o zjawisku migracji i losach migrantów, konstruowaniu modeli ich tożsamości, konieczności dokonywania wyborów określonych strategii adaptacyjnych i odnalezienia się w sytuacji „obcego” w wielokulturowym społeczeństwie. W tytule pracy jest mowa o nowych tożsamościach i europejskich transformacjach. Użycie liczby mnogiej jest zabiegiem trafńym i jak najbardziej uzasadnionym, wskazuje bowiem na różne oblicza badanych zjawisk. �RECENZJE 257 Jacek Schmidt nie unika wątków autobiograficznych. Nie są one „literackimi ozdobnikami”, lecz stanowią ważną część tekstu. Pozwalają na zrozumienie wielu kwestii, np. relacji między Auto­ rem książki i członkami badanej przez Niego grupy. Ma ona duże znaczenie dla możliwości realiza­ cji badań i pozyskania znakomitych materiałów źródłowych. Na podkreślenie zasługują zastosowane w książce rozwiązania graficzne. Można je uznać za rodzaj cząstkowych podsumowań, ułatwiających lekturę i refleksję nad tekstem. Bardzo dobrym zabiegiem jest wyróżnienie wypowiedzi rozmówców przez dobór odpowiedniej kolorystyki stron i oddzielenie ich w ten sposób od komentarzy Autora. Niedosyt budzi rozdział poświęcony etniczności. Autor ograniczył się do wskazania kilku, dość przypadkowo, moim zdaniem, wybranych prac, więcej miejsca poświęcił natomiast tożsamości. Rozdział dotyczący badań nad tym zjawiskiem nosi tytuł: „Współczesne tożsamości jako obszar zainteresowań badawczych” (s. 41). Jest on zbyt szeroki w stosunku do zawartości tej części książki. Autor skoncentrował się na pracach o charakterze teoretycznym, ukazujących różne możliwości analizowania i klasyfikowania tego zjawiska, uwzględniających element narracyjności, wielowy­ miarowości, refleksyjności i temporalności, jak też relacje między tożsamością i migracją. Pominął natomiast prace etnologiczne oparte na wynikach badań terenowych. Zabrakło mi przede wszystkim choćby kilku wybranych prac dotyczących ludności śląskiej, jej tożsamości, życia na pograniczach kulturowych, refleksji nad historią regionu i jego mieszkańców. Jacek Schmidt twierdzi, że przyjęta przez niego „optyka [...] zasadza się na rozpoznawaniu właściwości obranej kategorii [tożsamości - I.K.] przez pryzmat badania empirycznego” (s. 41). Tym bardziej dziwi brak odwołań do prac opartych na tego typu badaniach. Wspomniane braki i odczucie niedosytu z nawiązką rekompensują rozdziały, w których Autor prezentuje efekty własnych badań terenowych. Uważam, że po recenzowaną pracę powinny sięgnąć nie tylko osoby zainteresowane sytuacją Polaków i ludności polskiego pochodzenia w Niemczech oraz zjawiskiem migracji. Można w niej również znaleźć mnóstwo inspiracji do badań nad tożsamością, pograniczem kulturowym, relacjami etnicznymi, wielokulturowością. Na koniec uwaga: Jacek Schmidt nie posługuje się terminem ‘pogranicze kulturowe’, jest ono jednak wyraźnie obecne na kartach Jego książki. Iwona Kabzińska Irena Bukowska-Floreńska, Rodzina na Górnym Śląsku, Wydawnictwo Uniwersytetu Śląskiego, Katowice 2007, ss. 328 Recenzowana książka jest efektem wieloletnich i wieloaspektowych badań Ireny BukowskiejFloreńskiej nad rodziną górnośląską. W dorobku naukowym autorki, na który składają się prace m.in. na temat funkcji tradycji w społeczeństwie nowoczesnym, kulturowego uwarunkowania toż­ samości regionalnej i narodowej, funkcjonowania pogranicz kulturowych i etnicznych, degradacji środowiska kulturowego i społecznego, rodzina śląska - poczynając od pierwszych opublikowanych artykułów - zawsze zajmowała poczesne miejsce. Na omawianą pracę można spojrzeć nie tylko jak na osobiste dokonanie autorki, ale również jak na ważne osiągnięcie dla całego śląskiego ośrodka. W ustaleniu przedmiotu badań, sformułowaniu założeń i sprecyzowaniu pytań badawczych, po­ mocna autorce okazała się znajomość górnośląskich realiów. Wybrana za podmiot etnologicznoantropologicznego studium tytułowa górnośląska rodzina została potraktowana jako wartość dla jej członków, wartość społeczna oraz środowisko powstawania, kumulowania i transmisji tradycji i postaw określonych. Analizując śląską rodzinę w kategoriach systemu podlegającego zmiennym w czasie zewnętrznym oddziaływaniom społecznym-kulturowym I. Bukowska-Floreńska pokazuje, w jakim zakresie nadal stanowi ona środowisko przekazu wartości, decydujących o kulturowej spe­ cyfice rodzin i całych śląskich społeczności. Przyjęcie założenia, że centrum wyznawanego przez mieszkańców Górnego Śląska systemu wartości stanowi w pierwszym rzędzie człowiek i rodzina, �258 RECENZJE a w następnej kolejności: praca, religijność, przestrzeganie norm społeczno-obyczajowych oraz stan posiadania, stanowi fundament, na którym autorka starannie buduje strukturę swego popartego badaniami empirycznymi wnioskowania. Kierunek poszukiwań badawczych wytyczają pytania o relacje między systemem wartości a trady­ cją i funkcjami rodziny. Autorkę interesuje, czy przestrzeganie tradycji ma wpływ - z jednej strony na trwałość więzi rodzinnych, a z drugiej - ujmując zagadnienie szerzej - więzi lokalnych i regionalnych, przekładających się na zachowanie poczucia śląskiej tożsamości. Celem badawczym I. BukowskiejFloreńskiej jest więc ukazanie specyfiki „istoty ideowej systemu wartości śląskich rodzin” (s. 20) i wy­ kazanie, że fakt ten znajduje odzwierciedlenie w kulturowej odrębności mieszkańców Górnego Śląska. Zdobiąca okładkę książki pożółkła fotografia, na której utrwalono wizerunek śląskich nowożeń­ ców z początku ubiegłego stulecia, jak również słowa wybrane na motto pracy mówiące, że „Ludzie wykorzenieni, ogołoceni z pamięci, przywiązań, wartości przekazanych przez poprzednie pokolenia nie wiedzą po co żyją, i nie mają nic do przekazania swoim dzieciom” (Olczak-Ronikier 2001), sygnalizują przyjęte przez autorkę założenie, że poznawanie aktualnej postaci śląskiej rodziny nie ma sensu bez odwoływania się do historycznego podłoża, z którego wyrastają kolejne generacje. Na książkę składa się wprowadzenie, siedem rozdziałów oraz zakończenie. Wprowadzenie przy­ bliża tematykę pracy, nakreśla zasadnicze problemy badawcze i precyzuje cele naukowo-poznawcze. Etnologicznie ukierunkowane zainteresowanie tym często poruszanym - gdyż ważnym społecznie - zagadnieniem, autorka dodatkowo uzasadnia aktualną kondycją rodziny w sytuacji zaistniałego we współczesnej kulturze kryzysu wartości, który dotyka również śląskie społeczności. Pierwszy rozdział pracy przypomina klasyczny dorobek etnologii i dyscyplin pokrewnych w zakresie badań nad rodziną. Znajomość różnorodnej literatury przedmiotu, dotychczasowych do­ konań oraz inicjatyw badawczych daje autorce interdyscyplinarną wiedzę i stanowi zaplecze dla własnych badań i wniosków. W tym fragmencie I. Bukowska-Floreńska omawia specyfikę badaw­ czą poszczególnych polskich ośrodków zajmujących się studiami nad rodziną. Konstrukcja roz­ działu zakłada „schodzenie” od problematyki ogólnej do przywołania prac szczegółowych - po­ święconych już przede wszystkim rodzinie śląskiej. Autorka powraca do pojęcia wartości w różnych miejscach swej książki, jednak szczególnie dużo uwagi poświęca temu zagadnieniu w rozdziale drugim zatytułowanym „Rodzina jako war­ tość”. Lektura tego fragmentu pozwala przyjrzeć się procesowi kształtowania kolejnych generacji śląskich rodzin i poznać mechanizmy regulujące przekaz tradycyjnych wartości, norm i postaw, które współtworzą relacje między jej członkami oraz członkami lokalnych społeczności. Omawiając określony aspekt funkcjonowania górnośląskiej rodziny autorka dokonuje porównań, między tym, co było, a tym, co jest współcześnie i wykorzystuje ten schemat analizy również w dalszych rozdzia­ łach pracy. Z wielu stwierdzeń autorki przebija doskonała znajomość śląskiej mądrości życiowej, której ponadczasową wartość - co wykazały badania - doceniają nawet początkowo negujące jej przydatność - kolejne, młodsze pokolenia. Począwszy od tego rozdziału I. Bukowska-Floreńska w tekst naukowy wplata określenia, zwroty oraz przysłowia, w sposób świadczący o znajomości - również realiów językowych badanego terenu. Interesująca perspektywa spojrzenia na rodzinę śląską została zastosowana w trzecim rozdziale książki. Autorka zaprasza czytelnika, aby przyjrzał się specyfice rodzin zamieszkujących Górny Śląsk przez pryzmat przestrzeni - a dokładniej - sposobów jej oswajania, organizowania, wartościowa­ nia i symbolicznego naznaczania. Analizując różne składniki i typy przestrzeni „swojskiej”, a więc: domu rodzinnego, wsi, przestrzeni sacrum, podwórza, bramy oraz ulic, sklepów, ogródków działko­ wych, miejsc targowych, itd., nie ogranicza się wyłącznie do opisu warstwy materialnej badanego zjawiska. Zwraca uwagę na ich symbolikę i kulturowe znaczenie oraz przypomina tłem realizacji jakich zwyczajów były poszczególne miejsca. W czwartym rozdziale autorka dowodzi, jak istotną wartością dla Ślązaków była i nadal jest praca, której brak destabilizuje życie rodzinne i społeczne. W kojarzący się - przede wszystkim z ciężką pracą mężczyzn w kopalniach - śląski etos pracowitości wpisuje się również domowa krzą­ tanina i zapobiegliwość miejscowych kobiet. Pracy, jako wartości o szerokim wymiarze moralnym i społecznym, podporządkowana jest cała organizacja życia codziennego śląskich rodzin. �RECENZJE 259 Kolejny, piąty rozdział książki, omawia różne aspekty życia religijnego Ślązaków. Zestawione w jednym fragmencie opisy praktyk religijnych, zwyczajów, obrzędów oraz form świętowania rodzinnego i związanego z rokiem kościelnym, ukazują jak śląska religijność wpisuje się i warun­ kuje system wartości i mentalność mieszkańców Górnego Śląska. Formy uczestnictwa śląskiej rodziny w życiu społecznym i kulturalnym omawia szósty rozdział pracy. W tym fragmencie znajdujemy informacje na temat jej uczestnictwa w życiu społeczno-kultu­ ralnym parafii, realizowanych wzorów zachowań ludycznych, przejawiających się w uczestnictwie w życiu kulturalnym, okolicznościowych świętowaniach, czytelnictwie i aktywności twórczej. Siódmy rozdział stanowi klamrę logicznie spinającą empirycznie podbudowane rozważania I. Bukowskiej-Floreńskiej na temat tożsamości rodziny śląskiej. Autorka pokazuje, jakie znaczenie w kształtowaniu regionalnej i narodowej tożsamości Ślązaków mają warunki społeczno-polityczne oraz tradycje patriotyczne. Proces kształtowania się tożsamości śląskich rodzin ukazuje przez pryz­ mat relacji między „swoimi” a „obcymi” oraz omawia współczesne inicjatywy na rzecz zachowania specyfiki społeczno-kulturowej śląskiej tożsamości. W zakończeniu, będącym syntezą najważniej­ szych wniosków wypływających z poszczególnych rozdziałów, znajdujemy zestawienie cech trady­ cyjnej śląskiej rodziny. Kończąc opowieść o śląskiej rodzinie autorka pozostawia czytelnika z zasłu­ gującym na poddanie interdyscyplinarnej dyskusji stwierdzeniem, że „...wiele z doświadczeń tradycyjnej rodziny śląskiej jest nie tylko godne naśladowania, ale powinno wejść do kanonu systemu wartości procesu wychowania kolejnych polskich pokoleń” (s. 292). Książkę zamyka załączona w postaci aneksu oracja weselna, pozyskana od niedawno zmarłej informatorki ze Świerklan Dolnych, siedmiostronicowy, niezwykle przydatny w czasie lektury książki słowniczek gwarowy, w którym autorka wyjaśnia znaczenie ponad dwustu zastosowanych w tek­ ście, a używanych dawniej i dziś na Śląsku pojęć i zwrotów, obszerna bibliografia, będąca zestawie­ niem: głównie polskojęzycznych opracowań naukowych dotyczących rodziny i Śląska w ujęciu przedstawicieli różnych dyscyplin oraz wybranych prac autorki związanych z Górnym Śląskiem, a ponadto wykaz wykorzystanych wydawnictw bibliograficznych, materiałów źródłowych, kronik i ksiąg pamiątkowych. Walorem opracowania są zamieszczone w różnym miejscach pracy zdjęcia w większości pocho­ dzące z prywatnego archiwum autorki. Szczególnie pouczające są zestawienia przeważających liczeb­ nie w pracy reprodukcji dawnych czarno-białych fotografii ze zdjęciami kolorowymi, dokumentują­ cymi czasy współczesne, za pomocą których I. Bukowska-Floreńska wprost pokazuje, że życie na Śląsku na przestrzeni kilku dziesięcioleci nie zmieniło się tak bardzo, jak mogłoby się wydawać. Mimo iż książka powstała jako efekt bezpośrednich uczestniczących badań terenowych, a więc bazuje na rozmowach przeprowadzonych z wieloma mieszkańcami Górnego Śląska, w pracy brak cytatów wypowiedzi konkretnych informatorów. W przypisach autorka powołuje się jednak na ma­ teriały z badań, podając rok i miejsce ich pozyskania. Ze względu na dużą wartość dydaktyczną recenzowanej pozycji, do której niewątpliwie odwoływać będą się kolejne pokolenia badaczy - nie tylko śląskiej rodziny, w książce zabrakło jeszcze syntetycznego rozdziału skupiającego w jednym miejscu informacje o stwierdzonych przez autorkę zmianach, jakie zaszły w śląskiej rodzinie na przestrzeni kilku kolejnych pokoleń oraz odwracającego nieco zasadnicze założenie badawcze - zestawienia czynników przyczyniających się nie tyle do zachowania, co właśnie do zauważonej we wstępie, erozji tradycyjnych zachowań i wartości. Z podobnych względów szerzej potraktowany mógł zostać również problem społeczno-kulturowych skutków, jakie dla śląskiej rodziny miała nie­ dawna transformacja społeczno-gospodarcza w Polsce. Mając tak dobry dostęp do rodzin o długim lokalnym rodowodzie i dobrze zasymilowanych, wywodzących się z dawniejszych fal osadniczych, ale i żyjących obok nich rodzin napływowych, które osiedliły się na Górnym Śląsku w ciągu ostat­ niego półwiecza, niewiele uwagi poświęca autorka tym ostatnim. Być może był to zabieg celowy i I. Bukowska-Floreńska świadomie pozostawia - póki co - na boku szeroki problem stosunku tego typu rodzin do śląskości na kolejną publikację? Podsumowując, należy podkreślić, że I. Bukowskiej-Floreńskiej nie tylko udało się uzyskać i przystępnie zaprezentować szeroką wiedzę na temat śląskiego życia rodzinnego, ale i w interesujący sposób uporządkować wiadomości na ten temat. Praca jest ważna poznawczo, gdyż poprzez sposób �260 RECENZJE ujęcia dopowiada o rodzinie śląskiej to, czego do tej pory nie powiedziano lub nie ujęto z takiej perspektywy. Dostarcza szczegółowej wiedzy na temat realiów życia, stałości i przemian kultury śląskich rodzin na przestrzeni dwóch stuleci, ale - co trzeba podkreślić - fragmenty te nie są po­ zbawione trafnych wniosków o charakterze ogólnym. Sposób postawienia problemu oraz przyjęte założenia pozwoliły autorce na napisanie pracy świadczącej o zainteresowaniu tak empiryczną, jak teoretyczną stroną badanego zjawiska. Magdalena Szalbot Etniczność - o przemianach społeczeństw narodowych, red. Maria Szmeja, Zakład Wydawniczy Nomos, Kraków 2008, ss. 478 Zjawisko etniczności to jeden z najciekawszych wątków badawczych dla socjologów, antro­ pologów i kulturoznawców ostatniego półwiecza. W epoce postępującej globalizacji, liberalizacji rynków międzynarodowych oraz nieustannej ruchliwości przestrzennej ludności ponowoczesnego świata, kwestie etniczne wciąż fascynują zarówno badaczy terenowych jak i teoretyków. Niezależnie od przekonań kulturowych i ideologicznych przyszłych odbiorców, książka pt. Etnicz­ ność - o przemianach społeczeństw narodowych pod redakcją Marii Szmeji jest niepodważalnym impulsem dla kolejnych dyskusji oraz rozważań na temat aktualnych badań nad szeroko rozumia­ nym pojęciem etniczności w skali Polski i świata. Publikacja ta, jest interesującym zbiorem, dedy­ kowanym jednemu z najbardziej znanych badaczy etniczności i wielokulturowości w Polsce, jakim jest Grzegorz Babiński. Wśród najważniejszych zainteresowań naukowych i badawczych jubilata, które ewoluowały na przestrzeni kilkunastu ostatnich lat, znajdują się dylematy tożsamościowe na poziomie etnicznym, religijnym i narodowym, a także metodologia nauk społecznych. To właśnie te nurty badawcze stały się podstawą dla wyodrębnienia głównych części omawianej publikacji. Wprowadzenie do książki, będące przyczynkiem do biografii Grzegorza Babińskiego, pomija niestety rzeczową prezentację struktury omawianych w dalszych częściach książki zagadnień. Książka podzielona została na pięć głównych części. Pierwsza dotyczy mniejszości kulturowych, poczynając od społeczeństw tradycyjnych do ponowoczesnych. Część tą rozpoczyna tekst Janusza Muchy, który przedstawia losy mniejszości kulturowych w dobie transformacji ustrojowej i kształtowania się de­ mokracji w Europie Środkowo-Wschodniej. Artykuł ten został osadzony teoretycznie i w swojej treści nawiązuje do wybitnych teorii socjo­ logicznych XX wieku, sformułowanych między innymi przez Roberta Dahla, Martin Lipseta, Louisa Wirtha i wielu innych. Ta wielowymiarowa analiza uświadamia czytelnikowi złożoność przemian zachodzących w wyniku procesu demokratyzacji, zarówno na płaszczyźnie polityczno-kulturowej, jak również społecznej, którym poddane zostały państwa Europy Środkowo-Wschodniej w dobie tworzenia się nowego, demokratycznego porządku społecznego. W kolejnym tekście pierwszej części, św. pamięci Andrzej Kapiszewski zaprezentował proble­ matykę narodu w odniesieniu do Zatoki Perskiej. W swojej analizie wykazuje, że polityka wobec obywateli oraz imigrantów w tym rejonie świata jest silnie determinowana zarówno przez władze państwowe, jak i przez mechanizmy umożliwiające naturalizację ludności. Poziom demokratyzacji oraz wpływ organizacji międzynarodowych, propagujących poszanowanie praw obywatelskich na całym świecie, determinują stopień otwartości społeczeństwa i państwa wobec imigrantów. Kolejne dwa teksty dotyczą genezy narodu ukraińskiego a także nowych wyzwań stojących przed nim w XXI wieku. Włodzimierz Pawluczuk koncentruje się na historycznym procesie kształtowania się narodu ukraińskiego w starożytności i średniowieczu, podkreślając przy tym rolę świadomego zakłamania historii, które jest wynikiem teorii tworzonych na rzecz określonych ideologii. Dariusz Wojakowski dokonuje analizy kilku wybranych aspektów relacji etnicznych pomiędzy polską a ukra­ ińską ludnością pogranicza w ostatnim dziesięcioleciu. Autor, odwołując się do publikacji Grzegorza Babińskiego z roku 1997, prezentującej relacje polsko-ukraińskie w trakcie transformacji systemo­ wej, wskazuje na nowe kierunki wspólnej polityki obu państw a także na znaczenie współczesnych �RECENZJE 261 wydarzeń łączących przedstawicieli obu narodowości (np. kryzys rosyjski z 1998 roku, Pomarań­ czowa Rewolucja z 2004 roku). Punktem wyjścia Wojakowskiego jest zdefiniowanie pojęcia „po­ granicza polsko-ukraińskiego” (s. 73), które według autora, w ostatnich latach nie jest już tylko determinowane przez geograficzne powiązania pomiędzy Ukraińcami a Polakami, ale także jest rezultatem „odnawiania się” (s. 74) polsko-ukraińskich stosunków w sferze świadomowościowej. Autor w sposób rzetelny przedstawia różnice w stanie badań nad problematyką polską-ukraińską, zestawiając m.in. wyniki badań socjologicznych przeprowadzonych przez Grzegorza Babińskiego z najnowszymi publikacjami i danymi. Kolejnym artykułem ujętym w pierwszej części książki są rozważania Ewy Nowickiej na temat znaczenia tradycji i nowoczesności we współczesnej Mongolii. Według autorki „Mongolia jest jednym z krajów, w których zderzenie tradycji i nowoczesności odbywa się w sposób wyjątkowo spektakularny i zarazem [...] bezkonfliktowy” (s. 85). Rewolucja, która dokonała się w tym pań­ stwie w ciągu ostatnich szesnastu lat, pokrzepiona demokratyzacją, nie spowodowała, według Nowickiej, zaniku wartości tradycyjnych wśród Mongołów. Artykuł zaprezentowany został w for­ mie raportu z wyników badań terenowych, których głównym problemem badawczym był wpływ systemu edukacji na wartości tradycyjne i nowoczesne wśród młodych Mongołów. Wnioski z badań pokazują, że stosunek do tradycji w społeczeństwie mongolskim wciąż ma charakter przede wszyst­ kim bezrefleksyjny. Podczas badań stwierdzono również, że w społeczeństwie mongolskim pier­ wiastki nowoczesności i wartości tradycyjnych przeplatają się nawzajem. Ostatnim artykułem w pierwszej sekcji książki, jest tekst odnoszący się do zbiorowości montre­ alskich Żydów. Marta Kijewska-Trembecka, przeanalizowała rozwój żydowskiej grupy etnicznej w Kanadzie na przestrzeni kilku ostatnich stuleci. Wnioski płynące z tego artykułu świadczą o dużo wyższym stopniu zamożności współczesnych, żydowskich mieszkańców Montrealu w porównaniu z przeciętną klasą średnią tego miasta. Według analiz autorki, przedstawiciele mniejszości żydow­ skiej są zdecydowanie lepiej wykształceni w porównaniu z resztą społeczeństwa, a „niemal 30% z nich należy do co najmniej jednej organizacji filantropijnej” (s. 112). Sukces montrealskich Żydów oprócz jawnego wymiaru finansowego widoczny jest również w ich bogatym życiu kultu­ ralnym, religijnym i społecznym, co, według autorki, jest najbardziej obiektywnym wskaźnikiem statusu i pozycji w społeczeństwie wypracowanej na przestrzeni wielu lat przez mniejszość żydow­ ską. Pierwsza część książki jest najobszerniejsza ze wszystkich, a jej tematyka w sposób najbardziej wiarygodny koresponduje z tytułem omawianej publikacji. Kolejny, wyodrębniony segment książki nosi tytuł „Tożsamość religijna a tożsamość etniczna”. Jego tematyka odnosi się przede wszystkim do religijnych wyznaczników etniczności. Część tą in­ auguruje tekst Ireny Borowik, będący poszukiwaniem modelu, mogącego opisać znaczenie tożsa­ mości i religii w odniesieniu do biografii. Autorka zauważa, że zarówno pojęcie tożsamości, religii jak i biografii to podstawowe, nieodzowne elementy współczesnych badań nad etnicznością, w związku z czym należy w sposób odpowiedni zaprezentować ich znaczenie podczas analiz socjolo­ gicznych. Tożsamość, według autorki, nie zawsze jest wynikiem uświadomionej odrębności kulturo­ wej, podobnie jak biografia wielokrotnie nie jest adekwatnym obrazem życia jednostki, aczkolwiek są to pojęcia znacznie bliższe człowiekowi niż religii. W kolejnym tekście ks. Roman Dzwonkowski prezentuje destrukcyjny wpływ działań władz państwowych ZSRS na Kościół katolicki na dawnych ziemiach wschodnich I i II Rzeczpospolitej. Autor przedstawia bilans strat poniesionych przez Kościół katolicki w czasie istnienia ZSRS. Opty­ mistycznym akcentem według ks. Dzwonkowskiego, jest wciąż relatywnie wysoki wyraz poczucia moralnego wśród tradycyjnych zbiorowości ludności katolickiej na ziemiach zachodnich obecnej Białorusi i Ukrainy. Wątek Kościoła katolickiego jest również tematem rozważań Katarzyny Sztop-Rutkowskiej, która wraz ze współpracownikami (Radosławem Poczykowskim i Beatą Borawską) opisuje zjawisko integra­ cji narodu polskiego po śmierci Jana Pawła II. Jest to analiza dyskursu medialnego, będąca pewnego rodzaju odzwierciedleniem reakcji Polaków jako narodu na śmierć papieża. Według autorki, „zjawisko tworzenia wspólnoty narodowej w kontekście śmierci Jana Pawła II wydaje się być raczej graniczne, zawieszone pomiędzy epoką romantyzmu a ponowoczesnością” (s. 155). Zdaniem Sztop-Rutkowskiej �262 RECENZJE jest to być może ostatni zryw romantyczny polskiego społeczeństwa po czasach Solidarności i walki z komunistycznym reżimem. Zryw ten jest jednak charakterystyczny dla fazy ponowoczesności, kiedy to integracja i więzi narodowe nie są tak często eksponowane, a wspólnota narodowa „nie jest już czymś oczywistym, niekwestionowanym i wyraźnie funkcjonującym w polskiej rzeczywistości” (s. 156). Autorzy artykułu podkreślają również znaczenie „nieładu aksjologicznego” (s. 156) pol­ skiego społeczeństwa, który objawia się tęsknotą za zjednoczoną wspólnotą narodową. Dużą rolę w kształtowaniu polskiej świadomości narodowej odgrywają również media, których obecność wpły­ wa na postawy obywateli i jest swoistym mechanizmem przypominającym narodowi o ważnych momentach w jego dziejach. Kult papieża - bohatera zbiorowego, umożliwia Polakom identyfikację z człowiekiem, który stał się symbolem narodowych cech i dał im poczucie wyjątkowości. W części drugiej znalazł się również tekst Ewy Michny, dotyczący relacji pomiędzy etnicznością, a religią wśród Rusinów Karpackich. Autorka, opierając się na analizie egzemplifikacyjnej pokazuje, że związek między religią, a etnicznością jest w dużej mierze zdeterminowany poprzez historyczną zmienność oraz przez różnice pomiędzy miejscem zamieszkiwania grup mniejszościowych, które w dość istotny sposób determinowały przynależność religijną. Niepodważalną rolę odgrywają również liderzy etniczni, którzy dostrzegają znaczenie religii w kształtowaniu świadomości etnicznej. Wnioski płynące z analizy autorki pokazują, że religią nie jest już wyznacznikiem jednoznacznie scalającym zbiorowość Rusinów Karpackich, gdyż zarówno Cerkiew greckokatolicka, jak i prawosławna nie może być dziś uważana za kościół narodowy tejże mniejszości. Autorka wskazuje na dynamiczny charakter przemian religijnych zachodzących w bada­ nej społeczności, podkreślając, że znaczenie religii postrzegane jest coraz rzadziej w sposób dogma­ tyczny na rzecz rozumienia jej jako pewnego rodzaju nośnika tradycji i historii kultury rusińskiej. Ostatnim artykułem tej części jest opracowanie Anny Reczyńskiej, która analizuje relacje po­ między francuskojęzycznymi a anglojęzycznymi wyznawcami Kościoła rzymskokatolickiego w Ka­ nadzie na początku XX wieku. Autorka wskazuje na językowe determinanty zróżnicowania wśród katolików w Kanadzie, które wpływały na poczynania duchowieństwa w pierwszych dwóch dekadach XX wieku. Problem szkół dwujęzycznych oraz rozbieżności w traktowaniu religii pomiędzy francu­ ską, a angielską częścią społeczeństwa kanadyjskiego, stał się osią niezgody, powodującą nasilenie się konfliktów pomiędzy obiema grupami językowymi. Trzecia część książki poświęcona została dylematom współczesnej wielokulturowości. Więk­ szość artykułów tu prezentowanych ma charakter teoretyczny, są one próbą wyjaśnienia znaczenia wielokulturowości dzisiejszego świata w kontekście najnowszych trendów w analizach etniczności, jako zjawiska ponadczasowego. W pierwszym artykule Janusz Majcherek zastanawia się nad mitem wielokulturowości, jako pewnego rodzaju ideału dzisiejszych społeczeństw. Według autora, większość miast i regionów dzisiej­ szej Polski, tudzież świata, namiętnie odkrywa i wielbi swoją przeszłość historyczną oraz wielokulturowość, która często jest elementem zamierzchłej przeszłości, sprawnie wykorzystywanej na „potrzeby teraźniejszości: budowania genealogii i tożsamości” (s. 193). Autor udowadnia, że mit homogeniczności kulturowej silnie propagowany w Polsce w czasach komunistycznych stracił rację bytu ze względu na swoją wysoką „ekskluzywność i konfliktogenność” (s. 200). Nie jest w stanie spełniać licznych potrzeb kulturowych, przez co traci znaczenie wraz z pojawieniem się mitologii wielokul­ turowości - „koherentnej i inkluzyjnej” (s. 200), która może zawierać w sobie inne mity kulturowe i nie powoduje konfliktu między nimi. Autor nadaje wielokulturowości znaczenie wartości „wyko­ rzystującej i zaspokajającej uniwersalne ludzkie potrzeby w dobrym celu” (s. 202). Nowy ład międzykulturowego współżycia, proponuje z kolei w swoim artykule Andrzej Sadow­ ski, który dowodzi, „że w społeczeństwie zróżnicowanym kulturowo, wyczerpały się możliwości dalszego żywiołowego kształtowania się stosunków międzynarodowych” (s. 203). Według autora konieczne jest wypracowanie odpowiednich mechanizmów współpracy, wspierających dialog mię­ dzykulturowy. Istotną rolę w kształtowaniu się nowego ładu kulturowego odgrywa instytucjonaliza­ cja struktur etniczno-kulturowych, które podtrzymują i scalają określone mniejszości, powodując zaniechanie działań na rzecz dialogu i integracji ogólnospołecznej. Według Andrzeja Sadowskiego, warunkiem niezbędnym dla zaistnienia dialogu międzykulturowego jest szerzenie się wartości demo­ �RECENZJE 263 kratycznych w społeczeństwie, zapewniających wolność i swobodę działania człowieka oraz moż­ liwość jego organizowania się. Kolejnym warunkiem podtrzymującym dialog powinny być: „nieakceptacja dyskryminacji społecznej, akceptacja partnerstwa kultur, relatywizmu kulturowego” (s. 214) oraz szeroko pojmowanego pluralizmu kulturowego w społeczeństwie. Ostatnim warun­ kiem sprzyjającym dialogowi międzykulturowemu jest, według autora, wyzbycie się stereotypów kulturowych, co jest pewnego rodzaju oczekiwaniem z każdej ze stron dialogu. „Czy etniczność można sobie dobrać?” (s. 218) Na to pytania w kolejnym artykule rozdziału trzeciego, próbuje odpowiedzieć Andrzej A. Zięba. Autor zastanawia się, czy etniczność można sobie przywdziać, przyswoić niezależnie od pochodzenia. Poprzez interesujące historyczne przykłady, Zięba pokazuje, że tego rodzaju praktyki wielokrotnie zdarzały się w przeszłości. Tzw. „kostium etniczny” (s. 232) pełni, według autora tekstu, również funkcje legitymizującą, która umożliwia sta­ ranie się o stanowiska społecznie doniosłe, a także może być płaszczem ochronnym w sytuacji nie­ ustannych prześladowań, bądź niemożności odnalezienia własnego miej sca w kulturze macierzystej. Ostatni z artykułów trzeciej części, przygotowany przez Victora Greene’a, przybliża czytelnikowi tematykę szeroko pojmowanych zależności pomiędzy muzyką, a ludzkimi zachowaniami w Ameryce w czasach społeczeństwa przemysłowego. Zmiany demograficzne, a także silny rozwój technologicz­ ny, doprowadziły według autora do specyficznych zmian w sektorze muzyki rozrywkowej, znanych od tamtych czasów jako Tin Pan Alley. Głównym celem tego skomercjalizowanego sektora muzycz­ nego było wyprodukowanie jak największej ilości popularnych, dobrze sprzedających się utworów muzycznych, niezależnie od ich walorów artystycznych. Spowodowało to, że z czasem coraz większa ilość elementów kultury imigrantów, była przemycana do kręgu muzyki popularnej, odpowiednio prze­ rabiana i wprowadzana na rynek. Typ muzyki nie wyrafinowanej, wpadającej w ucho, stał się wkrótce motorem napędowym amerykańskiego rynku muzycznego. Artykuł jest zbiorem ciekawych konsta­ tacji na temat tworzenia się jednego z podstawowych dziś elementów rzeczywistości społeczeństwa amerykańskiego, jakim jest przemysł muzyczny oraz wpływu mniejszości etnicznych na ten rynek. Część czwarta omawianej książki dotyczy migracji i oparta jest w większości na konkretnych, demograficznych przykładach ruchliwości społecznej. Pierwszy artykuł, opracowany przez Adama Walaszka, dotyczy pojęcia diaspory. Autor wskazuje, że obecnie termin ten „traktuje się bardziej inkluzywnie” (s. 261) niż kilka dekad temu, co jest użyteczne zarówno podczas analiz migracji, jak i samej etniczności. Walaszek prezentuje typologie diaspor, wyróżniając między innymi diaspory: ofiar, pracy, handlowe, imperialne, itp. Opisuje po­ szczególne z nich udowadniając, że dziś „demonstrowanie dumy etnicznej na zewnątrz stało się jednym z głównych celów diaspor” (s. 279). Kolejne teksty omawianej części prezentują specyficzne przykłady migracji. Dorota Praszałowicz omawia polskie migracje do Berlina na przełomie XIX i XX wieku. Autorka oprócz ekonomicznych podkreśla również polityczne przyczyny tych migracji, takie jak: przeświadczenie o łatwości inte­ gracji polskich imigrantów w społeczeństwie niemieckim, imigracyjny charakter Berlina (imigranci rozbudowywali przez lata to miasto), a także założenie, w myśl którego diaspora Polaków w Berlinie różniła się znacząco od innych np. we Francji, Austrii czy też Anglii. Hieronim Kubiak, przedstawia szkic biograficzny Eugeniusza Kusielewicza, zasłużonego dzia­ łacza Fundacji Kościuszkowskiej, który w latach 1970-1980. wspierał Instytut Badań Polonijnych, a także samego Grzegorza Babińskiego podczas jego pierwszych etapów naukowej kariery, umoż­ liwiając mu między innymi wyjazd zagraniczny do USA. Według autora omawianego szkicu bio­ graficznego, Eugeniusz Kusielewicz nie miał dylematów tożsamościowych, akceptował zarówno świadomość bycia Amerykaninem, jak i swoje polskie pochodzenie uważając, że ma również obo­ wiązki wobec Polski, miejsca życia jego rodziców. Mimo faktu, że artykuł ten porusza wątek emigra­ cyjny, z pewnością lekko zaburza prezentacje tematyki migracyjnej tej części książki, która odnosi się przede wszystkim do ruchliwości wertykalnej zbiorowości, a nie poszczególnych jednostek. Losy emigrantów i imigrantów w Szwajcarii oraz ich historyczną genezę przedstawia Halina Florkowska-Francić. Autorka zarysowuje historyczne źródła migracji. Zastanawia się nad przyczy­ nami masowych migracji w obrębie kraju szwajcarskiego. Za główne zajęcie emigrantów ze Szwaj­ carii w przedziale od XV do XVIII wieku, uważa przede wszystkim najemnictwo wojskowe. Kraj �264 RECENZJE ten charakteryzował się również bardzo wysokim odsetkiem bezrobotnych, co znacząco przyczyniła się do masowych migracji ekonomicznych. Kolejnym istotnym problemem pojawiającym się od XVI wieku, był fakt, że Szwajcaria stała „się krajem azylu dla protestantów z Włoch, Niderlandów, południowych Niemiec i z Francji” (s. 314-315), powodując z jednej strony „postawy solidarności i pomocy, z drugiej zaś nastroje ksenofobii” (s. 315). Masowa emigracja hugenotów do Szwajcarii, ze względu na ich wysoką wiedzę i umiejętności w zakresie techniki spowodowała wkrótce rozwój gospodarczy kraju, składającego się z coraz większej liczby cudzoziemców. Imigranci, zaczęli rów­ nież sprawowanie władzy politycznej w najbardziej liberalnych kantonach. Tak więc, do I wojny światowej, Szwajcaria była jednym z głównych miejsc emigracji ludności europejskiej, zaintere­ sowanej działaniami politycznymi, chęcią nauki na tamtejszych uniwersytetach oraz względami ekonomicznymi (16% ludności kraju stanowili cudzoziemcy). W czasie I wojny światowej odsetek migrantów znacznie się zmniejszył, co spowodowane było przede wszystkim mobilizacją sił w kra­ jach macierzystych cudzoziemców. W okresie międzywojennym oraz podczas II wojny światowej nastąpił kolejny odpływ imigrantów z państwa szwajcarskiego, spowodowany bardziej restrykcyjną polityką migracyjną. Po wojnie, do czasów dzisiejszych liczba cudzoziemców w Szwajcarii rosła, przysparzając wielu ustawodawczych problemów. W kolejnym artykule Janusz Pezda prezentuje trzy dokumenty pochodzących ze zbiorów biblio­ teki Czartoryskich w Krakowie, chcąc przybliżyć czytelnikowi relacje o „pierwszym dziesięcioleciu pobytu emigrantów polskich po powstaniu listopadowym w Stanach Zjednoczonych Ameryki Północ­ nej” (s. 330). Prezentowany materiał to list Feliksa Gwinczynskiego do Adama Czartoryskiego a także dwa listy do Jana Juszkiewicza, pisane przez ks. Ludwika Jerzykowica. Zdaniem autora te dokumenty s ą ,jakby podsumowaniem losów Polaków w ciągu 10 lat po wylądowaniu na amerykań­ skiej ziemi” (s. 331). Pazda podkreśla również, że „wady narodowe doskwierały i naszym przodkom [...] gdyż kłótliwość, zapiekłe spory i osobiste animozje dominowały ponad dbałość o los wygnańców i wysiłki, których celem powinny być wspólne działania wszystkich emigrantów” (s. 331-332). Ostatni artykuł tej części, o szczególnie nurtującym tytule „Polska księżniczka w Stanach Zjedno­ czonych”, został opracowany przez Małgorzatę M. Wawrykiewicz. Główną bohaterką artykułu jest Elżbieta Sapieha, a całość tekstu oparta jest na analizie listów, które w czasie pobytów w Stanach Zjednoczonych pisała do bliskich w Polsce. Analiza autorki skupia się na trzech podstawowych wątkach przygotowanych na podstawie zgromadzonego materiału archiwalnego: a) subiektywnej oceny bohaterki na temat Stanów Zjednoczonych, b) jej życia, pracy, nauki i rozrywki oraz c) zary­ sowania stosunku Elżbiety Sapiehy do tworzącej się w Polsce w owych czasach Young Women’ Christian Association (YWCA), czyli organizacji „przygotowującej młodych ludzi do dorosłego życia” (s. 343), do której przekonała bohaterkę jej matka zabierając ją na jedno ze spotkań YMCA podczas pobytu w Stanach Zjednoczonych. Z listów wyłania się obraz Stanów Zjednoczonych jako państwa o m.in. wspaniałej opiece lekarskiej, w którym rozwój wsi jest zdecydowanie na niższym poziomie niż w ojczyźnie; gdzie w prasie dominującymi tematami są sport i skandale, gdzie party­ cypacja w wyborach jest mocno przeżywana i analizowana. Autorka przedstawia bardzo ciekawą analizę materiałów zastanych, dzięki czemu, podobnie jak w poprzednim artykule, czytelnik może pokusić się o wyłonienie własnych wniosków i analizę dostarczonego materiału. Piąta, ostatnia część książki, nazwana „Meandry Pamięci Zbiorowej” jest zarazem najmniej obszerną ze wszystkich. Otwiera ją tekst Marcina Kuli, który traktuje o patriotyzmie w Polsce i na świecie, doszukując się pewnego rodzaju prognoz na podstawie analizy historii i zdarzeń współcze­ snych. Autor zastanawia się również nad szansami lansowanego obecnie w Polityce „Patriotyzmu Jutra” (s. 365), pokazując w jaki sposób zgrabnie wykorzystywać patriotyzm na własny użytek i jakie zagrożenia i rozczarowania może nieść takie działanie. Całość artykułu pisana w dość kry­ tycznym klimacie, w bardzo interesujący sposób prezentuje tematykę patriotyzmu, którego dziś oby­ watel Polski uczy się dzięki różnego rodzaju akcjom prokurowanym przez rząd i wspieranym przez media. Marcin Kula w sposób bardzo swobodny mówi również o „rekonfiguracji historii” (s. 374), czyli próbie radykalnego odcinania się od komunizmu i od dziedzictwa komunistycznego, co w praktyce oznacza, że aktywność patriotyczna Polaków, może być odzwierciedleniem ich wielkości i determinacji w walce z dawnym systemem. Autor przewiduje odbudowę polskiego patriotyzmu, �RECENZJE 265 nakierowanego „na to co własne” (s. 381). Wyraża również opinię, że w przyszłości ludzie nawet, jeśli będą coraz bardziej podobni do siebie, nie zatracą swoich wartości narodowych, które zawsze będą emanować podczas rywalizacji międzynarodowej - czy to sportowej, czy też innej. Kolejny tekst ostatniej sekcji książki został przygotowany przez Jana Lencznarowicza. Tematem tego artykułu są analogie pomiędzy konferencją jałtańską z roku 1945 a monachijską z 1938 roku, wpisujące się w mit „zdrady polskiego sojusznika przez mocarstwa zachodnie” (s. 384) oraz jego wpływ na migracyjną aktywność Polaków pod koniec drugiej wojny światowej i w kilka lat po jej zakończeniu. Autor ukazuje oba wydarzenia jako wstydliwe dla państw europejskich, z tą różnicą, że tylko jedno z nich zostało oficjalnie odrzucone (Monachium), drugie z „powodu oportunizmu, tchórzostwa, pomieszania pojęć politycznych i moralnych” (s. 386), mimo swojego negatywnego wydźwięku, według emigracyjnych narratorów było pomijane w dyskursie politycznym a także dyplomatycznym państw zachodnich. Ostatni artykuł tomu Etniczność - o przemianach społeczeństw narodowych to tekst przygoto­ wany przez redaktorkę książki, Marię Szmeję. Autorka próbuje odpowiedzieć na pytanie: co? jak? i dlaczego ludzie przywołują ze swojej przeszłości? Szmeja, w pierwszej części swojego tekstu, wskazuje na trudności metodologiczne zarówno jeśli chodzi o badania socjologiczne, jak i histo­ ryczne, a także interpretacje i selekcję materiałów zastanych, podkreślając, że „odtwarzając prze­ szłość zawsze mamy do czynienia z informacjami niepełnymi, przypadkowymi” (s. 401). W dalszej części tekstu autorka zastanawia się, dlaczego ludzie wspominają przeszłość, wskazując, że podsta­ wowymi determinantami ludzkiej retrospekcji są przede wszystkim: poczucie zakorzenienia w danej kulturze, przynależności do określonych grup i m.in. „posiadanie zacnych przodków” (s. 402). Prezentuje także analizę oraz wybrane zapisy dyskusji z forów internetowych dotyczących pa­ mięci historycznej wśród społeczności śląskiej. Według autorki anonimowość, którą umożliwiają nowe narzędzia technologiczne, jak np. Internet, pozwalają nawet nieśmiałym osobom na uczestnic­ two w bardzo emocjonujących dyskusjach. Główną tematyką analizowaną na podstawie dyskusji internetowych był spór o planowaną i częściowo budowaną obecnie metropolię Silesia*. Większość internautów według autorki zdroworozsądkowo podchodziła do tematyki tego sporu, nie odwołując się do poglądów polityków, czy też wypowiedzi uczonych. Zdecydowanie najliczniejsza grupa Internautów powoływała się na „bardziej doświadczonych życiowo członków grupy” (s. 407). Szcze­ gólnie poważnym problemem dla Internautów jest możliwość połączenia zwaśnionych ze sobą naj­ większych miast śląskich i zagłębiowskich, takich jak np. Katowice i Sosnowiec. Autorka prezentuje poglądy kilku grup dyskusyjnych, które, podczas rozmów internetowych, wykazują wyraźną odręb­ ność kulturową (np. w przypadku Katowic i Sosnowca) i gloryfikują cechy własnego regionu. Książka pt. Etniczność - o przemianach społeczeństw narodowych z pewnością jest godna pole­ cenia wszystkim czytelnikom zainteresowanym tematyką etniczności, migracji, w odniesieniu do przemian społeczeństw narodowych, a także dla osób zafascynowanych historią dawnych pokoleń. Dostarcza bardzo bogatego materiału dla przyszłych analiz i z pewnością dla wielu badaczy i czytel­ ników może być motywacją do dalszych dyskusji i rozważań a także sporów. W książce czytelnik spotyka się zarówno z analizami socjologicznymi, politologicznym, jak i historycznymi; zakres pre­ zentowanej tematyki obejmuje materiał zebrany w wielu krajach europejskich i Ameryce Północnej. Każda z pięciu części prezentuje dość odmienną tematykę badawczą. Z tego też powodu, powinny być one poprzedzone odpowiednim wstępem opisującym główne wątki w niej zawarte. Dobór mate­ riału prezentowanego w książce w małym stopniu odnosi się również do zmian zachodzących w epoce ponowoczesności, brakuje analiz związanych z wpływem postmodernizmu na wartości kul­ turowe i przejawy etniczności w nowoczesnych społeczeństwach. Nie mniej jednak książka z pew­ nością zainteresuje wielu badaczy prezentowanej w niej tematyki. Jarosław Królewski 1 Metropolia Silesia to projekt jednostki aglomeracyjnej łączącej 17 miast śląskich, współpracujących w ramach szeroko rozumianego rozwoju gospodarczego regionu a także jego promocji, poprzez realizację wspólnych planów inwestycyjnych (w dużej mierze opartych na środkach unijnych). � https://zbiory.etnologia.uw.edu.pl/files/original/963cd432ea4b7f8ec613fea780363d40.pdf 492243ab8291d3aff9c69c3422c2771c Dublin Core The Dublin Core metadata element set is common to all Omeka records, including items, files, and collections. For more information see, http://dublincore.org/documents/dces/. Title A name given to the resource Etnografia Polska Subject The topic of the resource etnografia, etnologia Description An account of the resource czasopismo Date A point or period of time associated with an event in the lifecycle of the resource 1958- Rights Information about rights held in and over the resource Licencja PIA Format The file format, physical medium, or dimensions of the resource pdf Language A language of the resource polski Creator An entity primarily responsible for making the resource IAiE PAN ( d.IHKM PAN) Publisher An entity responsible for making the resource available IAiE PAN Text A resource consisting primarily of words for reading. Examples include books, letters, dissertations, poems, newspapers, articles, archives of mailing lists. Note that facsimiles or images of texts are still of the genre Text. Dublin Core The Dublin Core metadata element set is common to all Omeka records, including items, files, and collections. For more information see, http://dublincore.org/documents/dces/. Relation A related resource oai:cyfrowaetnografia.pl:publication:717 Date A point or period of time associated with an event in the lifecycle of the resource 1971 Identifier An unambiguous reference to the resource within a given context oai:cyfrowaetnografia.pl:660 Title A name given to the resource Struktura zawodowa mieszkańców Gramady ze szczególnym uwzględnieniem rzemiosła / ETNOGRAFIA POLSKA 1971 t.15 z.1 Description An account of the resource ETNOGRAFIA POLSKA 1971 t.15 z.1, s.127-162 Creator An entity primarily responsible for making the resource Paprocka, Wanda Language A language of the resource pol. Publisher An entity responsible for making the resource available Instytut Archeologii i Etnologii PAN, Instytut Historii Kultury Materialnej PAN Format The file format, physical medium, or dimensions of the resource application/pdf application/pdf PDF Text Text capture metadata for PDF documents Text „Etnografia WANDA P o l s k a " , t. X V z. 1 PAPROCKA STRUKTURA ZAWODOWA MIESZKAŃCÓW GRAMADY ZE SZCZEGÓLNYM UWZGLĘDNIENIEM RZEMIOSŁA Trudno mówić o współcześnie zachodzących na wsi przemianach gospodarczych, społecznych i kulturowych nie uwzględniając roli, jaką w procesach tych odgrywają zmiany w zakresie struktury zawodowej ludności wsi. Jednym z podstawowych wskaźników procesów urbaniza­ cyjnych na wsi w płaszczyźnie ekonomicznej jest zwiększający się od­ setek ludności zatrudnionej w zawadach pozarolniczych, a w miarę dal­ szych postępów urbanizacyjnych odsetek zatrudnionych w usługach kosztem pracujących bezpośrednio w produkcji. Dążenie we wszystkich dziedzinach gospodarki narodowej, a więc i w rolnictwie, do rozwiniętego systemu wytwarzania łączy się z w y ­ sokim stopniem społecznego podziału pracy. W zależności jednakże od dokonujących się przeobrażeń społeczno-gospodarczych i ustrojowych zaawansowanie tego procesu może być różne. Dyferencjacja zawodowa ludności wiejskiej w warunkach gospodarki kolektywnej będzie różnić się od dyferencjacji zawodowej ludności wsi indywidualnej, odmienna bowiem jest organizacja pracy i sposób produkcji w obu tych syste­ mach gospodarczych. W badaniach nad strukturą zawodową ludności wsi bułgarskiej nie ma wobec pełnej kolektywizacji możliwości konfrontacji tradycyjnej struktury zawodowej, z nową wykształcającą się w procesie uspołecznie­ nia środków produkcji i socjalizacji życia społecznego. W tej sytuacji dla pełnego zrozumienia kierunków rozwoju obecnej struktury zawodo­ wej konieczne było podjęcie próby rekonstrukcji procesu różnicowania się zawodowego ludności wsi Gramada w okresach dawniejszych opie­ rając się na materiale etnograficznym, archiwalnym i statystycznym, jak również ustalenie stopnia zróżnicowania zawodowego w momencie zasadniczych zmian ustrojowych. Wiele bowiem elementów, które obser­ wujemy we współczesnej strukturze, m. n. w zakresie form organiza1 1 Zgodnie obejmującymi z przyjętymi okres od końca dla całości XIX w. opracowania do chwili ramami obecnej. chronologicznymi �128 WANDA PAPROCKA cji pracy, można odnieść do okresów wcześniejszych. Dotyczyć to będzie w pierwszym rzędzie rzemiosła tradycyjnego, w k t ó r y m proces profesjo­ nalizacji był znacznie zaawansowany już przed 1944 r. Dlatego też ba­ dania procesu różnicowania się struktury społecznej ludności wsi Gra­ mada ze względu na kryterium społecznego podziału pracy należało roz­ począć od analizy zmian, jakie nastąpiły w rzemiośle wiejskim w okresie od końca X I X w. Poza zagadnieniami odnoszącymi się bezpośrednio do struktury za­ wodowej badania nad rzemiosłem obejmowały również problemy zwią­ zane z formami organizacji rzemiosła oraz podejmowały próbę określe­ nia roli, jaką odgrywało ono w systemie gospodarczym wsi. Zgodnie z zasadniczą problematyką badań etnograficznych prowadzonych we wsi Gramada, opracowanie tych tematów będzie stanowić przyczynek do badań tradycyjnego modelu gospodarczego wsi oraz pozwoli na prze­ śledzenie kierunku zachodzących współcześnie przemian. Ścisły związek wytwórczości rzemieślniczej z podstawowymi działa­ mi gospodarki wiejskiej, głównie rolnictwem i hodowlą, wymaga roz­ patrywania zachodzących w tych dziedzinach procesów w ścisłym ze sobą powiązaniu i wzajemnym uwarunkowaniu. W konsekwencji po­ winno to prowadzić do szczegółowej analizy zmian ustrojowych, spo­ łecznych i gospodarczych warunkujących proces przekształcania się tra­ dycyjnej gospodarki wiejskiej. Dotyczyłoby to zarówno zmian wynika­ jących z formowania się nowych stosunków agrarnych w okresie przej­ ścia od „naturalnej" gospodarki typu wielkorodzinnego do powstania gos­ podarki drobn oto war owej w końcu X I X w., ugruntowania się stosunków kapitalistycznych w rolnictwie w okresie międzywojennym, jak również i skutków, jakie dla kultury chłopskiej przynoszą procesy urbanizacji i industrializacji w warunkach socjalistycznej przebudowy gospodarki wiejskiej. Ponieważ jednak szczegółowa analiza tych zagadnień przed­ stawiona zostanie w innych artykułach zamieszczonych w t y m tomie — w swoich rozważaniach zasygnalizuję jedynie te fakty, które miały szczególne znaczenie dla omawianego przeze mnie tematu. W oparciu o materiał terenowy i prace D. Marinowa dotyczące pn.-zach. Bułgarii, które należy uznać za opracowanie źródłowe — moż­ na podjąć próbę scharakteryzowania rozwoju rzemiosła na terenie Gra­ mady i określić rolę, jaiką odgrywało ono w gospodarce wiejskiej w koń­ cu X I X w. W pn.-zach. Bułgarii, tak jak i na terenie całego kraju, powstałe po likwidacji tureckiej własności ziemskiej i w procesie rozpadu wielkiej 2 2 ss. D. 201. M a r i n o w, Wesztstwenata kultura na zapadną Bułgaria, Sofia 1901, �129 S T R U K T U R A Z A W O D O W A MI'ESZKAÑCOW G R A M A D Y rodziny indywidualne drobnotowarowe gospodarstwa rolne charaktery­ zowały się niskim poziomem rozwoju sił w y t w ó r c z y c h . Badania tere­ nowe pozwalają stwierdzić, że zestaw inwentarza materialnego rodziny i gospodarstwa w końcu X I X w. był bardzo ograniczony. W gospodar­ stwie rolnym niski poziom sił wytwórczych wyrażał się w prymityw­ nych formach narzędzi rolniczych (m. in. posługiwano się drewnianym radłem i pługiem, w transporcie używano nie okutych kół itp.) . Gospo­ darstwo domowe dysponowało niewielkim zestawem mebli i sprzętów domowych, a przedmioty służące do przygotowywania posiłków, jedze­ nia, przechowywania pokarmów itp. były charakterystyczne ze względu na swoje proste formy . Jedyną rekompensatą była znaczna ilość tkanin spełniających różnorodne funkcje w gospodarstwie domowyrn . 3 4 5 6 Ten skromny inwentarz materialny rodziny i gospodarstwa mógł być w znacznym stopniu wykonywany w ramach własnego domu. Układ gospodarczy w zachowanych kilkupokoleniowych rodzinach sprzyjał temu stanowi rzeczy, pozwalając na bardziej racjonalny podział pracy i wykorzystanie zdolności produkcyjnych każdego członka zespołu rodzin­ nego. A nawet po rozpadzie wspólnoty rodzinnej pewna wymiana usług i pomoc w różnego rodzaju pracach została zachowana mimo indywi­ dualizacji poszczególnych gospodarstw rojných i domowych. Można stwierdzić, że naprawę, a nawet w niektórych wypadkach, wykonywa­ nie przedmiotów uważano za równoznaczne z umiejętnością posługiwania się n i m i . Jedynie bardziej skomplikowane prace wymagające odpo­ wiedniego warsztatu były wykonywane przez rzemieślników. Głównymi działami wytwórczości i usług w t y m okresie, o których można mówić w kategoriach zawodu, było kowalstwo, krawiectwo, kołodziejstwo i bed­ narstwo (często te dwie ostatnie specjalności wykonywał jeden rze­ mieślnik). Rzemiosła te wymagały bądź surowca trudnego do uzyskania we w ł a s n y m gospodarstwie, bądź bardziej skomplikowanego warsztatu lub wyższych kwalifikacji zawodowych. 7 Skąpe dane pozwalają jedynie w przybliżeniu określić ilość osób 3 N i s k i poziom s i ł w y t w ó r c z y c h , j a k i r e p r e z e n t o w a ł y nowo p o w s t a ł e go­ s p o d a r s t w a r o l n e , p o w o d o w a ł , ż e o s i ą g a ł y one n a j n i ż s z ą w y d a j n o ś ć z h a w E u r o ­ pie i m o g ł y p r o w a d z i ć t y l k o p r o s t ą p r o d u k c j ę t o w a r o w ą . W 1897 r. b y ł o w c a ł y m k r a j u 32 399 p ł u g ó w , 731 ż n i w i a r e k , 94 m ł o c k a r n i e n a 3 187 954 h a z i e m i u p r a w n e j . Ż. N a t a n , Istoria ekonamiczeskogo rozwitia Bołgarii, M o s k w a 1961, s. 239-240. 4 Marinow, - Por. -artykuł B . J a w o r s k i e j . Por. a r t y k u ł G . M i c h a j ł o w e j . 0 op. cit. 7 P o t w i e r d z a j ą to m a t e r i a ł y D . M a r i n o w a . W g j e g o r e l a c j i i s t n i a ł o p r z e k o n a ­ n i e w ś r ó d l u d n o ś c i w i e j s k i e j , ż e n i e m ó g ł b y ć d o b r y m w o ź n i c ą ten, kto n i e u m i a ł w y k o n a ć części wozu lub d o k o n a ć naprawy. R ó w n i e ż nie m ó g ł b y ć dobrym r o l n i ­ k i e m ten, kto n i e p o t r a f i ł w y k o n a ć n p . j a r z m a . M a r i n o w , op. cit., s. 184-185. 9 — Etnografia Polska, t . X V , z. 1 �130 WANDA PAPROCKA R y e . 1. F r a g m e n t w n ę t r z a k u ź n i C a n o I w a n o w a Karadżowa Fot. N . Nikołow, 1968 �131 STRUKTURA ZAWODOWA MIESZKAŃCÓW GRAMADY pracujących w t y m okresie w rzemiośle. Kowalstwo stanowiące jedno z podstawowych rzemiosł ze względu na swoje znaczenie dla rolnictwa reprezentowane było na terenie Gramady przez 4-6 kuźni, w każdej z nich praktykowało przeciętnie 1-3 czeladników i uczni. W tych grani­ cach wahała się ilość warsztatów kołodziejskich i bednarskich. Natomiast w ciesielstwie i krawiectwie, w zawodach nie wymagających zasadniczo zaplecza warsztatowego , określenie liczby osób pracujących jest znacz­ nie trudniejsze ze względu na istnienie rzemieślników wędrownych, którzy pracowali we wsi sezonowo °. Szewstwo nie było reprezentowane w tamtejszym rzemiośle wobec powszechnie jeszcze wykonywanego w domu obuwia skórzanego tzw. opinek i cyrwuli. 8 Jak wykazały badania i jak potwierdzają materiały D. Marinowa, prawie wszyscy rzemieślnicy byli rolnikami należącymi przeważnie do grupy mało- i średniorolnych wykonujących swój zawód na marginesie prac w gospodarstwie rolnym. Trudno jest więc dla tego okresu mówić o roli i znaczeniu rzemiosła jako poważniejszego czynnika różnicowania struktury zawodowej wsi. Rzemieślnicy nie stanowili dość wyraźnej grupy zawodowej traktując rolnictwo jako zajęcie podstawowe. Niektóre specjalności nie w y o d r ę b ­ niły się z grupy, którą określić można jako wytwórczość domowa. Na­ leży jednak zwrócić uwagę na fakt, że pewne elementy tego, co można nazwać produkcją rzemieślniczą, kryły się w specyficznych warunkach gospodarki rodzinnej, w rodzinnym podziale pracy dającym podstawy do określonej specjalizacji. Można więc w odniesieniu do tego okresu mówić o znacznym stopniu samozaopatrzenia w zakresie wytwórczości wiejskiej. Z jednej strony sprzyjał temu ograniczony system potrzeb ludności, z drugiej słabe uczestnictwo gospodarstwa chłopskiego w obrocie rynkowym. Nie daje to jednak podstaw do wnioskowania o całkowitej samowystarczalności wsi w t y m zakresie. Położenie Gramady w pobliżu znacznego centrum gospodarczego, jakim był Widin (liczący w t y m okresie około 20 tys. m i e s z k a ń c ó w ) musiało włączyć wsie okoliczne w orbitę wpływów gos10 8 Dotyczy to krawców szyjących ręcznie odzież tradycyjną, tak zwanych terzji. 0 W g d a n y c h o t r z y m a n y c h od i n f o r m a t o r a , k t ó r y z a c z ą ł p r a c o w a ć j a k o k r a ­ w i e c (terzja), w 1900 r. l i c z b a stale p r a c u j ą c y c h k r a w c ó w w y n o s i ł a o k o ł o 6-8 o s ó b . P r a c o w a l i oni w d o m u k l i e n t ó w r a z e m z c z e l a d n i k a m i i u c z n i a m i . io -yj r o k u 1878 po u c i e c z c e z W i d i n a ok. 1500 T u r k ó w w g u r z ę d o w e g o s p i s u w m i e ś c i e r a z e m z p r z e d m i e ś c i e m p o z o s t a ł o o k o ł o 17 300 s t a ł y c h m i e s z k a ń c ó w (razem z garnizonem b u ł g a r s k i e j milicji, razem z a ś z m i e s z k a j ą c y m i czasowo i c u ­ d z o z i e m c a m i 21 000, w t y m 9000 m u z u ł m a n ó w ) . P o r . F . K a n i e , Dunawska Bułgaria w Balkanicz, S o f i a 1932, s. 89. �132 WANDA PAPROCKA podarczych tego miasta. Zachowane dokumenty archiwalne wskazują na znaczny rozwój rzemiosła i handlu w Widinie w t y m okresie. Pierwsze miejsce w strukturze zawodowej miasta zajmował handel, drugie — rzemiosło . Rozwój produkcji rzemieślniczej i handlu w Widmie zwią­ zany był, podobnie jak i w innych miastach Bułgarii, z koniecznością stworzenia właściwej bazy zaopatrzeniowej dla stacjonujących garnizo­ nów wojsk tureckich. Ponadto Widin jako port naddunajski miał duże możliwości udziału w handlu wewnętrznym i zagranicznym imperium otomańskiego . Ale nawet po wyzwoleniu i wycofaniu wojsk tureckich liczba rzemieślników w 1885 r. wynosiła jeszcze 1500 o s ó b W nie­ wielu zachowanych materiałach archiwalnych wymienione są jako naj­ liczniejsze takie cechy, jak abadżijski (specjalny rodzaj sukna aba), kożuszniczy, krawiecki, złotniczy, bakardżijski (wyroby z miedzi), piekarni­ czy, garncarski . Od roku 1896 organizowane były w Widmie regularne wystawy rolnicze i hodowlane, a od 1897 roczne jarmarki. Powołanie do życia tego typu instytucji wymiany musiało odpowiadać potrzebom zaplecza gospodarczego Widina, które stanowiły wsie okoliczne, a więc i Grama­ da . O znaczeniu Widina jako centrum handlowego i rzemieślniczego świadczy m. i n . wprowadzenie w 1881 r. przez gminę miejską opłaty za wjazd do miasta z towarem. 11 12 1 3 Vl 15 1 1 D. N. С u c h l e w , 70 godini widinska partijna Istoria na grada Widin i negowata organizacja, W i d i n 1968. oblast, Sofia 1936; 1 2 C h a r a k t e r y s t y c z n y j e s t opis m i a s t a z tego o k r e s u p o d a n y p r z e z К an i с a, op. cit., s. 60, w k ó r y m podaje, ż e w o b r ę b i e m i a s t a w p o b l i ż u t w i e r d z y z n a j d o ­ w a ł y s i ę w a r s z t a t y p r o d u k u j ą c e w y r o b y ze z ł o t a i s r e b r a , b a r d z o r ó ż n o r o d n e , z a r ó w n o wytworne i kosztowne kupowane przez najbogatszych T u r k ó w , j a k i t a ­ nie. Nieco dalej z n a j d o w a ł s i ę bazar. C e n y b y ł y niskie. R z e m i o s ł o bułgarskie s k u p i a ł o s i ę poza m u r a m i twierdzy. N a s z c z e g ó l n i e w y s o k i m poziomie stało tu w y t w ó r s t w o p r z e d m i o t ó w ze s k ó r y , p o w r o ź n i c t w o z k o n o p i , w y r ó b s k ó r y z e l ó w ­ kowej. 1 3 Spadek ilości zatrudnionych r z e m i e ś l n i k ó w w niektórych cechach b y ł bar­ dzo z n a c z n y , n p . do c e c h u k o ż u s z n i c z e g o n a l e ż a ł o p r z e d 1878 r. 200 o s ó b , w 1892 t y l k o 20; do c e c h u b e d n a r s k i e g o 20, p o z o s t a ł o t y l k o 7 o s ó b ; k r a w i e c k i e g o 33, p o ­ z o s t a ł o 18 i t d . P o r . 70 godina widinska partijna organizacja, s. 6. 1 4 Dokumenti za razwitieto na zanajatite wyw Widin ot wtorata polována na XIII i nacz. na XIX w., N a r o d n a B i b l i o t e k a K i r i ł i M e t o d i , n r a r c h . 9256, s. 8; t a m ż e , B D , n r 118/7. 1 5 Widin ludności ser, głównym smalec, w e ł n ę . Wyjazdy w był Jeżeli w gospodarze z produktami na sprzedaż gospodarstwie informatorzy, Por. miejscem Gramady. Sprzedawano przedmiotów były w i Większym Archiwum Zakładu zbytu produkcji rolnej pierwszym rzędzie żyto, i posiadali las, sprzedawano łączyły produktów, wyborze się również które i tańsze Etnografii Powszechnej hodowlanej kukurydzę, również dla fasolę, drzewo. z zakupami potrzebnymi niejednokrotnie, niż w (AZEPow. jak twierdzili sklepach w 294 — Gramadzie. V I ; 297 — VI). �133 STRUKTURA Z A W O D O W A M I E S Z K A Ń C Ó W G R A M A D Y Wysoko rozwinięte rzemiosło widińskie musiało mieć wpływ na zaopatrzenie mieszkańców Gramady, szczególnie w zakresie wytwór­ czości, która nie była reprezentowana przez rzemiosło lokalne, jak np. garncarstwo, bakaradżijstwo, a nawet w niektórych wypadkach kra­ wiectwo i szewstwo. Stratyfikacja majątkowa ludności była na tyle znaczna, że nie można pominąć faktu zapotrzebowania na przedmioty bardziej, luksusowe w gospodarstwach zamożnych. Jakkolwiek trudno mówić o znaczeniu rzemiosła jako czynnika róż­ nicującego strukturę zawodową wsi, to jednak było ono w t y m okresie właściwie jedyną formą dodatkowego zarobku pozarolniczego. Na tere­ nie Gramady dla bezrolnej i małorolnej ludności istniały jedynie możli­ wości pracy w charakterze sezonowych robotników rolnych albo dzier­ żawców ziemi cerkiewnej, szkolnej lub należącej do bogatych gospo­ darzy za połowę zbiorów, na tzw. izpolicę. Zajęcie się handlem wymagało pewnego kapitału, mogło być więc udziałem tylko grupy gospodarzy zamożnych. Wobec słabego obrotu towarowego siła nabywcza ludności była bardzo ograniczona. Zapotrze­ bowanie na artykuły przemysłowe zaspokajało w zupełności kilka istnie­ jących sklepów. Możliwości zarobku poza Gramada były znikome. Widin w końcu X I X i na pocz. X X w. posiadał jedynie 5 małych przetwórni tytoniu, 4 parowe młyny, 1 wytwórnię alkoholu, 1 browar, w których łącznie zatrudnionych było 40-50 osób . Niewielka liczba bardziej przedsiębiorczych jednostek emigrowała do Ameryki. Wobec braku dokładnych danych statystycznych można stwier­ dzić w przybliżeniu, że w okresie do I wojny światowej wyemigrowało z Gramady około 70 osób. Przeważnie emigrowała młodzież z zamożniej­ szych rodzin wielodzietnych, podróż wymagała bowiem znacznych na­ kładów finansowych. Jak pisze L . Dinew , badający ruchy migracyjne w Bułgarii Naddunajskiej, emigracja do Ameryki Pn. i Pd. nie miała charakteru zorganizowanego, były to raczej wypadki pojedyncze. Szcze­ gólnie emigrowano z powiatów: widyńskiego, michajłowgradzkiego, ber16 17 1 6 Podobnie niewielkie możliwości zatrudnienia w przemyśle istniały renie całej B u ł g a r i i . Ś w i a d c z ą o t y m cyfry i l u s t r u j ą c e stan p r z e m y s ł u w końcu X I X i pocz. X X w . W e d ł u g stwach zatrudnionych było W s t o s u n k u do К o s e w, Sofija 1 7 do 1963, s. Ch. 1894 r. w Christów, D. 72 A n g e l o w, przedsiębior­ 1911 w 345 — 15 886. (dane z 1911 r.) pracy byla bardzo znikoma. Por. te­ Natan, Kratkaja poszukujących op. cit., istorija s. 299; Bułgarii, 277. L. Dinew, dzisiaj, tych danych w 1907 r . w 206 — 7666, w 190 tys. b e z r o l n y c h i m a ł o r o l n y c h pracy ilość stanowisk D. 3027, w na bułgarskiego Ruchy (maszynopis). t. 3, S o f i a 1947, s. 19. migracyjne Tłum. z w Bułgarii bułgarskiego. Naddunajskiej Uczilistnen od Preglad, pocz. god XX w. XLVI, �134 WANDA PAPROCKA kowskiego, bełosłatwińskiego, lukowitskiego, swisztowskiego. Prawie wszyscy emigrujący mieszkańcy Gramady powrócili do wsi. Przywiezio­ ny kapitał był z reguły przeznaczony na zakup ziemi, jednak wobec znikomej liczby emigrujących nie wpłynęło to na zmiany struktury społeczno-gospodarczej wsi. Sytuacja ta zaczyna ulegać zmianom po I wojnie światowej. Rozwój kapitalistycznych stosunków w rolnictwie powoduje znaczne zróżnico­ wanie majątkowe i społeczne. Powstające wielkie gospodarstwa rolne wymagają posługiwania się szerszym zestawem narzędzi i maszyn rolni­ czych, następuje dążenie do intensyfikacji upraw i powiększenia zasiewu kultur przemysłowych. Sprzyja temu — trwająca do okresu kryzysu w 1929 r. — ogólna stabilizacja gospodarcza. Równocześnie brak do­ statecznie rozwiniętego przemysłu, który mógłby zaspokoić potrzeby gospodarki rolnej w zakresie środków produkcji, rekompensuje otwarcie Bułgarii dla penetracji kapitału zachodnioeuropejskiego . Rynek wiejski zaczyna być zaopatrywany w narzędzia i maszyny rolnicze belgijskie, niemieckie, angielskie i in. Większość nowoczesnych maszyn rolniczych koncentrowały wielkie gospodarstwa rolne, jednakże i w grupie gospo18 R y c . 2. W n ę t r z e w a r s z t a t u b e d n a r s k i e g o W a s i l a P e t k o w a I g n a t o w a Fot. N . Nikołow, 1968 Por. Natan, op. cit., s. 400-410. �135 STRUKTURA ZAWODOWA MIESZKAŃCÓW GRAMADY darstw średnich coraz powszechniej zaopatrywano się w narzędzia fa­ bryczne, w pierwszym rzędzie pługi, eliminujące tak powszechne dotąd radła, kopaczki i in. Stopień nasycenia rynku wiejskiego produkcją przemysłową nie był jednak na tyle wystarczający, aby sprostać wzra­ stającym potrzebom konsumpcyjnym, których zaspokajanie odbywało się w dalszym ciągu głównie w ramach produkcji rzemieślniczej. W tej sytuacji przemysł spełniał rolę aktywizującą rzemiosło, nie przyczyniając się do jego likwidacji. Rosnące znaczenie rzemiosła wiejskiego znajduje wyraz w objęciu go ogólnokrajową strukturą organizacyjną. Przed wyzwoleniem Bułgarii rzemiosło wiejskie ze względu na prymitywny charakter produkcji i brak wyraźnie wyodrębnionej pozycji zawodowej nie znajdowało się w sferze zainteresowań silnej w tym kraju organizacji cechowej. Sytuacja ta uległa zmianie na przełomie X I X i X X w. W 1895 roku powstała w Russe Izba Handlowo-Przemysłowa, która objęła swoją działalnością całą naddunajską Bułgarię. Dla pozostałych terenów utwo­ rzono Izby w Sofii i Plowdiw. Wykorzystując zachowane materiały archiwalne można prześledzić działalność tej instytucji, która odegrała znaczną rolę w stworzeniu nowego typu organizacji rzemieślniczej zarówno na terenie miast, jak i na terenie wsi. Wyrazem działalności Izby były m. in. organizowane przez nią kursy zawodowe. Zorganizowanie kursów dla określonych rodzajów rzemiosł było niewątpliwie odpowiedzią na konkretne zapo­ trzebowanie w t y m zakresie . Na podstawie zachowanych materiałów archiwalnych można stwier­ dzić, że na terenie okręgu widińskiego w latach 1915-1939 odbyło się 13 takich kursów, w których brali udział m. in. rzemieślnicy z Gra­ mady. Przedstawia to tabela I . Pierwsze kursy, które odbyły się w latach 1914-1915, dowodziły znacznych zmian, jakie dokonywały się w rolnictwie w zakresie rozwoju narzędzi produkcji. Kursy te, poświęcone szkoleniu w zakresie naprawy i prowadzenia maszyn rolniczych dla kowali oraz rolników posiadają­ cych w gospodarstwie młockarnie parowe, musiały wywołać zmiany w zakresie wytwórczości i usług rzemieślniczych. Ponadto zakres prac kowalskich zostaje poszerzony o produkcję pieców żelaznych do ogrze­ wania i gotowania, obręczy do kół, łóżek, części metalowych do rozpo­ wszechniających się bryczek, tzw. fajtonów i inne. 19 1 9 Okrażen 123V-P1-MC; Darżawen arch. ed. Archiw 123V-P1, a r c h . ed. 4 4 V - P 1 , K I . ; a r c h . ed. arch. ed. 148V-P1, ob.; a r c h . ed. grad MC, wch. Russe, nr fond 1682, 193V-P1, M ; a r c h . ed. 206V-P1, S t ; a r c h . ed. s. 8, 1; opis arch. 162V-P1, ob. 6, ed. arch. ed. 56VII, K r . ; dok. 95V-P1, K r . , dok. n r 000023; n r 16177. �136 WANDA T a b . . I . Wykaz kursów PAPROCKA rzemieślniczych prowadzonych w latach 1914-1939 j Liczba Miejsce, w k t ó r y m o d b y w a ł się Rodzaj rzemiosła Rok Czas trwania kursu !' k u r s a n ­ kurs Widin tów 1914-1915 naprawa i kierowanie maszynami K u ł a , Ple wen Widin jak w y ż e j 1919 nowoczesne \ 1921 1924 krawiectwo 1928 kołodziejstwo i 3 miesiące 15 kowalstwo 1 3 miesiące 23 2 miesiące 20 Widin Kuła Widin j ¡ Widin Widin jak 1929 ¡ brak 68 1915 ! Widin 35 dni 1 Widin Widin 40 j ' Widin Widin rolnymi szewstwo wyżej 1929 1930 szewstwo 1932 kowalstwo stolarstwo 1939 krawiectwo 119 ! 50 22 dni 1 miesiąc I 50 dni b u d o w l a n e j 45 dni 14 j 45 dni 68 szewstwo i 31 3 miesiące 3 miesiące krawiectwo 1933 1939 danych 2 miesiące damskie 21 j męskie Konieczność uzupełnienia inwentarza gospodarczego i domowego po okresie wojennym (wojny bałkańskie i I wojna światowa) jak i zmiany w zakresie wyposażenia wnętrza wzmagają popyt na roboty stolarskie, a postępujący proces rozpadu wielkich rodzin, budowa nowych domów — zwiększa zapotrzebowanie na specjalistów w zakresie stolarki budowla­ nej. Zgodna jest opinia informatorów, że na lata 1920-1930 przypada największy rozkwit rzemiosła. Potwierdzają to materiały archiwalne. Jak wynika z zachowanego z 1939 r. spásu rzemieślników Gramady, Toszewiec i Wodnej — liczba warsztatów, które zostały otwarte w po­ szczególnych latach, przedstawia się n a s t ę p u j ą c o : 20 lata do ilość 1919 warsztatów 4 17 13 1920-1925 1926-1930 1931-1935 5 9 1936-1939 Działalność Izby Przemysłowo-Handlowej i Rzemieślniczej nie ogra­ nicza się do akcji szkoleniowych. Wspólnie z Bułgarskim Związkiem Rzemieślników tworzy na każdym szczeblu administracji państwowej organizacje skupiające rzemieślników. W większych jednostkach admini2 0 Okrażen Darżawen Archiw fond 141, n r po. r e d . 18, s. 33. Widin, fond 141 „ К " , op. 1, arch. ed. 20 1 33; �137 STRUKTURA Z A W O D O W A M I E S Z K A Ń C Ó W G R A M A D Y stracyjnych w ramach stowarzyszeń branżowych, w niższych wielo­ branżowych. Powstaje pewien podział kompetencji pomiędzy Izbą, która ma za zadanie prowadzenie akcji szkoleniowych i nadawanie uprawnień zawodowych, a Bułgarskim Związkiem Rzemieślników, który powołuje do życia organizacje rzemieślnicze o charakterze spółdzielni. Przejście od organizacji cechowych do stowarzyszeń rzemieślniczych 0 charakterze spółdzielczym jest bardzo charakterystyczne dla rzemiosła bułgarskiego i świadczy o powszechności idei spółdzielczości i realizacji jej zasad w szeregu dziedzin życia gospodarczego . Rozwój ruchu spółdzielczego w okresie międzywojennym na terenie całego kraju obrazuje niektóre dane liczbowe. W Roczniku Statystycz­ nym w 1938 r. podane są dane odnośnie do spółdzielni rzemieślniczych 1 rolniczych, które ilustruje tabela I I . 21 2 2 T a b . I I . Rolnicze i rzemieślnicze Rodzaj spółdzielni Spółdzielnie rzemieślnicze Spółdzielnie rolnicze Spółdzielnie kredytowe spółdzielnie produkcyjne Kredytowe i Niekredytowe Razem 103 1649 342 313 445 1962 Ilość z r z e s z e ń w końcu roku Rzemieślnicze spółdzielnie 1934 1935 1936 1937 1938 produk­ 52 54 64 66 65 prze­ 35 35 38 38 38 1509 1532 1560 1600 1649 cyjne Rzemieślnicze spółdzielnie twórcze Rolnicze spółdzielnie Ilość członków w spółdzielniach w 1938 r. była następująca: w rol­ niczych 247 993, w rzemieślniczych 79 690, w handlowych 37 849, ro­ botniczych 36 711, w urzędniczych i wolnych zawodów 121 403. W Gramadzie Zrzeszenie Rzemieślnicze (Zanajatczijsko Zdrużenie) powstało w 1926 r. Zrzeszenie obejmowało całą gminę, w skład której w t y m czasie wchodziły poza Gramada wsie Wodna, Toszewy, Medeszewcy o łącznej liczbie 6514 mieszkańców (według danych z 1926 г. ) , w t y m Gramada 4092 mieszkańców. 2 3 2 1 Jeszcze przed wyzwoleniem B u ł g a r i i na w s i b u ł g a r s k i e j z a c z ę ł y p o w s t a w a ć k a s y w z a j e m n e j pomocy. N a p o c z ą t k u X X w . w c i ą g u 10 lat p o w s t a ł o 800 s p ó ł ­ dzielni kredytowych zorganizowanych z inicjatywy B Z N S . Partia K o m u n i s t y c z n a z o r g a n i z o w a ł a podobne s p ó ł d z i e l n i e s k u p i a j ą c e 80 t y s . o s ó b pod n a z w ą O s w o b o ż d e n i e . Idee s p ó ł d z i e l c z o ś c i n a b r a ł y jeszcze bardziej r e a l n y c h m o ż l i w o ś c i r e ­ a l i z a c j i w o k r e s i e r z ą d ó w l u d o w y c h A . S t a m b o l i j s k i e g o (1920-1923). 2 2 2 3 Kooperativen Broj s. 11-12. na godisznik naselenieto za po 1938 izdanie naseleni na BZKB, mesta, okręg s. 6. Widin, Sofia 1966, nr 5, �138 WANDA PAPROCKA Dokładne dane co do ilości rzemieślników i członków Zrzeszenia po­ chodzą z lat 1936-1939 i przedstawiają się następująco : Vl lata ilość członków 1936 54 1937 78 1938 103 1939 105 Zachowana imienna lista rzemieślników majstrów z 1939 r. pozwala określić, jakie specjalności skupiały największą liczbę osób. Pierwsze miejsce zajmuje kołodziej stwo, następnie krawiectwo, kowalstwo, murarstwo i inne. Ponieważ istniała bardzo wyraźna tendencja do łączenia specjalności w ramach jednego rzemiosła, można stwierdzić, że brak innych specjalności w zakresie obróbki drewna poza kołodziejstwem do­ wodzi, że pod tą nazwą k r y l i się również stolarze meblowi i budowlani, a nawet bednarze. Według oficjalnych danych nie istnieli na terenie Gramady rzemieśl­ nicy nie należący do Zrzeszenia. Badania wykazały jednak, że w nie­ których zawodach nie wymagających większego warsztatu, jak np. w krawiectwie, kilka osób pracowało bez wymaganych u p r a w n i e ń . Ścisła kontrola ze strony Zreszenia i wysokie kary za nielegalne pro­ wadzenie warsztatu uniemożliwiały pracę zawodową w ciągu dłuższego czasu . Ochrona przed konkurencyjną działalnością „brakarzy", czyli rzemieślników nie posiadających właściwych uprawnień do wykonywa­ nia zawodu, była jednym z głównych punktów programu działania Zrzeszenia . Powołanie do życia Zrzeszenia Rzemieślniczego świadczyło o potrze­ bie utworzenia takiego typu organizacji, która odpowiadałaby nowym warunkom gospodarczo-społecznym, głównie rozwijającemu się społecz­ nemu podziałowi pracy i wzrastającej roli rynku w obrocie towarowo-pieniężnym. Charakter tej instytucji był wypadkową działania admini­ stracji państwowej dążącej do stworzenia nowego rodzaju więzi insty25 26 21 Okrażen 141 „ К " , op. Darżawen Archiw Widin, 1, a r c h . ed. 41, 40; fond fond 141 141 „K", op. „К", arch. 1, a r c h . ed. ed. 1, 1. 10; fond 12 1., 31; fond 141 „K", op. 1, a r c h . ed. 21 1, 17. 2 5 Por. 2(1 Nie chciały wypowiedzi istniał prowadzić szenia s k ł a d k i w zatrudnienia 2 7 Częste pracujących informatorów przymus należenia działalność wysokości uczni były i AZEPow. do zawodową, 50°/o s k ł a d e k 309-VI; Zrzeszenia. musiały 308-VI; Osoby jednak nie płacić 312-VI; zrzeszone, na c z ł o n k o w s k i c h . Ponadto nie rzecz miały 310-VI. które Zrze­ prawa czeladników. wypadki rzemieślników. donosów Por. nadsyłanych AZEPow. 315-VI; do Zrzeszenia 317-VI; 209-VI. na nielegalnie �139 STRUKTURA ZAWODOWA MIESZKAŃCÓW GRAMADY tucjonalnych i normatywnych, jak i coraz bardziej masowego ruchu spółdzielczego. Tworzenie się tego typu więzi o charakterze profesjonalnym świad­ czyć może o postępującym procesie dezintegracji tradycyjnej społecz­ ności wiejskiej. Związki o t y m charakterze nie mieściły się bowiem w tradycyjnej organizacji wsi i ani swą strukturą, ani zasadami funkcjo­ nowania nie pokrywały się z dawną więzią rodzinną czy sąsiedzką. Skupienie w ramach Zrzeszenia określonej grupy zawodowej, której interesy, tak jak i pozostałych grup tego typu na terenie innych wsi, reprezentuje określona organizacja nadrzędna, powoduje tworzenie się więzi ponadlokalnej o charakterze społecznym i gospodarczym. Podział rynków zbytu, kontrola cen i zakupu surowca, stosowanie się do okreś­ lonych norm produkcyjnych, jednolity system szkolenia — powodowały, że ten odcinek życia gospodarczego wsi został włączony w system działania ogólnopaństwowego. O tworzeniu się więzi społecznej świadczą uroczystości zawodowe obchodzone dopiero od momentu powstania Zrze­ szenia w związku z dniem patrona rzemiosła Świętego Dymitra (8 listo­ pada). Uroczystości, w których brali udział wszyscy rzemieślnicy, maj­ strowie, czeladnicy i uczniowie oraz zaproszone delegacje innych Zrze­ szeń, były ważnym elementem w życiu społecznym wsi. We wszystkich stowarzyszeniach uroczystości miały jednakowy program przygotowany przez Bułgarski Związek Rzemieślniczy, manifestujący konsolidację tej grupy zawodowej i podkreślający jej pozycję w strukturze społecznej wsi . 2 S Zrzeszenie pełniło wobec swych członków również szereg funkcji zabezpieczających, które dotąd świadczone były wyłącznie w ramach grupy krewniaczej czy sąsiedzkiej, np. w razie choroby, śmierci czy innego wypadku losowego. Tego typu pomoc przestała mieć charakter zwyczajowy, uległa sformalizowaniu. Charakterystyczne jest, że nie spo­ tyka się pomocy wzajemnej w zakresie prac związanych z gospodarstwem rolnym, co świadczy, że związki te tworzyły się wyłącznie na bazie zawodowej. 2 8 Okrażen Pismo nr 3938. aby Pismo w każde rzemieślnik musi nież uroczyste 185-VI; 62-VI fond wyrazem siły Zrzeszenie mieć Związku w „ К " , op. z dnia przypiętą 68-VI; z zabawy. 72-VI; jest wstążkę 1937 r. w s k a z u j ą 9 o Saldo 3 0 7 - V I do dnia rzemieślników. nieść swoją barwach Zachowany również 1, a r c h . 976 317-VI; lewa. główną chorągiew, kosztów 255-VI. w 1956 r. św. Dymitra, narodowych bilans 3 1, 13. Winna być za­ defilada że organizowano — ed. października obchodzenie cerkwi. Po mszy obowiązane Rzemieślniczego. przyjęcia do 141 i jedności dniu uroczysta misza w czym organizowanych Widin, Rzemieślniczego j a k najbardziej uroczyste te b y l y tym Bułgarskiego Archiw Związku zaleca uroczystości mówiona przy Darżawen Bułgarskiego tym AZEPow. i a ulicą, każdy emblemat uroczystości dniu rów­ 177-VI do �140 WANDA PAPROCKA Pozostaje jeszcze do omówienia sprawa statusu społecznego rzemieśl­ ników. Badania wielkości gospodarstw rodzin, z których pochodzili rze­ mieślnicy, pozwalają stwierdzić, że była ona niejednokrotnie dość znacz­ na. Wyniki badań nad 28 rodzinami, z których pochodzili rzemieślnicy prowadzący warsztaty w okresie międzywojennym, przedstawiają się następująco: Wielkość 50 3,6 ¡ I 30-20 I 14,3 i J 10 ¡ 13,3 gospodarstw ¡ j 10-5 I 35,6 i J w P o n i z ha (w e I Bezrolni] j J 5 j 10,7 \ odsetkach) 7,2 B r a k Ogółem danych i 14,3 ¡ 100,0 Wielkość gospodarstw, które otrzymali rzemieślnicy, była już jednak bardzo mała na skutek podziałów rodzinnych. Poniższe zestawienie dokonane również na podstawie badań 28 rodzin ilustruje rozmiary gospodarstw rolnych r z e m i e ś l n i k ó w . 29 Wielkość Powyżej 5 i 5-2 gospodarstw w i Poniżej 2 i ha (w odsetkach) Brak Bezrolni Ogółem danych I 10,7 57,0 I 21,5 I 7,2 [ 3,6 | 100,0 Jak wynika z tych danych, rzemieślnicy nie tylko pochodzili z rodzin rolniczych, ale i sami w większości byli posiadaczami gospodarstw rol­ nych. Trudno jest mówić w tej sytuacji o dziedziczności zawodu t y m bardziej, że jak wynika z poprzednich. zestawień większość warsztatów powstała w latach 1920-1925, a więc do 1944 r. pracowała pierwsza gene­ racja rzemieślników o pełnych kwalifikacjach. Wymagania, jakie stawiano przy uzyskaniu stopnia czeladnika czy majstra (początkowo 4 klasy szkoły podstawowej, potem •— po reformie szkolnej — 7 klas, jak również ukończenie dodatkowych kursów lub praktyki w mieście) dawało rzemieślnikowi stosunkowo wysoką pozycję w społeczności wiejskiej . Znaczenie rzemiosła w strukturze społeczno-zawodowej wzmacniał fakt, że nadal stanowiło ono jedyną możliwość zarobkowania pozarolniczego dla średniorolnej i małorolnej ludności. Rynek pracy w dalszym ciągu był bardzo ograniczony. Zwiększony zakres potrzeb ludności, a zatem wzrost poziomu konsumpcji, powoduje rozszerzenie sieci handlowej. Wzrasta ilość sklepów, a więc i osób zaj30 2 9 3 0 Jw. Okrażen AZEPow. Darżawen 310-VI. Archiw Widin, fond 141 „К", op. 1, arch. ed. 2 1,6; �141 STRUKTURA ZAWODOWA MIESZKAŃCÓW GRAMADY mujących się handlem. Zajęcie to — jak wspomniałam —• wymagało jednak pewnego kapitału i znacznej przedsiębiorczości w warunkach rosnącej konkurencji . Handel bydłem, produktami rolnymi i płodami gospodarstwa domowego zależny był w znacznym stopniu od koniun­ k t u r y i nie mógł stanowić stałego i pewnego zajęcia. Nowe inwestycje przemysłowe, których wzrost obserwować można było w skali ogólnopaństwowej, szczególnie po kryzysie, od roku 1934 aż do wybuchu I I wojny światowej , w bardzo małym stopniu lokali­ zowane były w obecnym okręgu w i d i ń s k i m . Znajdujący się w samym mieście Widinie przemysł reprezentowany był przez stare i pozbawione odpowiedniego sprzętu technicznego fabryki założone niejednokrotnie w końcu X I X i początku X X w. Mogły one zatrudnić bardzo niewielką liczbę osób. Na 82 przedsiębiorstwa przypadało zaledwie 493 robotni­ ków . Najwięcej robotników angażował przemysł spożywczy, około 56%, koncentrujący jednocześnie 76,2% całego sprzętu technicznego. Taka mała ilość stanowisk pracy mogła wystarczyć jedynie dla mieszkańców samego Widina. 31 1 32 33 34 Dla ludności Gramady pozostawały możliwości pracy, tak jak w po­ przednim okresie, w charakterze sezonowych robotników rolnych w du­ żych gospodarstwach, lub mało opłacalna dzierżawa ziemi za połowę zbiorów. W tych warunkach jedynie rzemiosło dawało realną szansę stałego zarobku. Sprzyjał temu unormowany system szkolenia pozwala3 1 Por. AZEPow. likwidowano 295-VI. je z powodu S3 W z r o s t liczby Często zbyt sklepy otwierane były na 2-3 lata, potem się nastę­ dużej konkurencji. przedsiębiorstw w latach 1929-1939 p r z e d s t a w i a ł pująco: Lata Ilość p r z e d s i ę b i o r s t w 1929 1934 1937 1939 Ilość zatrudnionych 881 834 2026 2164 38 251 26 .493 90 621 247 307 Por. N a t a n , op. cit., s. 443. 3 3 P. Popów, 3 4 W końcu wyłącznie w Widiński 1939 mieście kraj, r. p r z e m y s ł S o f i j a 1965, s. w Widinie przedstawiał Rodzaj p r z e m y s ł u P r o d u k c j a energii elektrycznej i cieplnej Przemysł opałowy m a t e r i a ł ó w budowlanych ceramiczny tekstylny spożywczy Razem widińskim się 91-92. okręgu, skoncentrowany prawie następująco: Ilość p r z e d s i ę b i o r s t w 2 Ilość r o b o t n i k ó w 1 74 15 15 96 91 b.d. 276 82 493 3 �142 WANDA PAPROCKA jacy już po 2 lub 3 latach (zależnie od rodzaju rzemiosła) uzyskać stopień czeladnika, co umożliwiało pobieranie zapłaty za wykonywane prace. Według ocen informatorów wysokość dochodów z dobrze prosperującego warsztatu rzemieślniczego odpowiadała dochodom z 10 ha gospodarstwa. Rozpiętość zarobków była dość znaczna i zależała niejednokrotnie od koniunktury gospodarczej lub nawet od określonej mody. Niejedno­ krotnie krawcy pełnili w stosunku do rozwijającego się przemysłu tek­ stylnego rolę akwizytorów, oferując otrzymane z fabryki tkaniny w ko­ mis korzystającej z ich usług ludności wiejskiej. Ta działalność handlowa dawała im znaczny dodatkowy dochód,, stwarzając równocześnie możli­ wość uczestniczenia w pozalokalnej wymianie handlowej . Ograniczone możliwości zarobkowania pozarolniczego znajdują wyraz w udziale ludności Gramady w migracjach zarobkowych poza granice kraju. Kierunki sezonowej emigracji zarobkowej — to Francja i Niemcy. Emigracja do Francji rozpoczęła się w Bułgarii później niż w innych krajach europejskich. Pierwsi emigranci wyjeżdżają do Francji w latach poprzedzających kryzys światowy w 1929 r. lub bezpośrednio po nim. Możliwości znalezienia pracy w okresie kryzysu tłumaczy fakt, że w y ­ wołane kryzysem bezrobocie objęło we Francji głównie takie działy, jak górnictwo i przemysł ciężki, natomiast rolnictwo odczuwało nadal brak rąk do pracy. Emigrant bułgarski pochodzący ze wsi odpowiadał temu zapotrzebowaniu . Brak materiałów statystycznych dotyczących emigra­ cji pozwala jedynie w przybliżeniu określić liczbę osób emigrujących z Gramady. Na podstawie danych udzielonych przez informatorów, moż­ na stwierdzić, że emigrowało do Francji około 40 osób. Większość z nich powróciła do kraju. Stosunkowo duże koszty podróży uniemożliwiły migrację osobom pochodzącym z rodzin małorolnych . Nawet w gospodarstwach średnich opłacenie podróży wymagało zaciągnięcia pożyczek. Emigracja do Fran­ cji nie miała charakteru zorganizowanego. Jakkolwiek pierwsi emigranci werbowani byli przez agentów, dalsze wyjazdy były wynikiem porozu­ mienia między emigrującymi a rodzinami i znajomymi w kraju. Szybki proces asymilacji i łatwość nawiązywania kontaktów z lud­ nością miejscową, dobre warunki pracy skłaniały niejednokrotnie emi­ grantów do podjęcia decyzji pozostania we Francji. Jednakże trudności w uzyskaniu zezwolenia ze strony władz na wyjazd pozostałych człon35 3(i 37 3 5 Krawcy sprowadzając 3 6 Por. s z a w a 1964, 3 7 H. s. Podróż AZEPow. pełnili rolę akwizytorów r o c z n i e n a w e t do Janowska, 700 m Emigracja fabryk tekstylnych w tkanin. Por. A Z E P o w . zarobkowa do Gabrowie, Sliwen, 313-VI. Francji 1919-1936, War­ 116. kosztowała 302-XI. ok. 6 tys. lewa, tj. w a r t o ś ć pary młodych wołów. Por. �STRUKTURA ZAWODOWA MIESZKAŃCÓW GRAMADY 143 ków rodziny, spowodowane brakiem umowy emigracyjnej między obu k r a j a m i , uniemożliwiały realizację tych zamierzeń. Prawie wszyscy emigranci powrócili do kraju. Zarobki swoje przesyłali do rodzin, prze­ znaczając je na zakup ziemi, budowę domu itp. Bardziej masowy i zorganizowany charakter miała sezonowa emigra­ cja zarobkowa do Niemiec i na tereny zajęte przez wojska hitlerowskie w czasie I I wojny światowej. Rozpoczęta na krótko przed I I wojną światową, rozwinęła się głównie w czasie wojny. Władze niemieckie powoływały specjalne komisje werbunkowe przyjeżdżające do Widina, Kuły, Beogradczyka, a nawet Gramady. Zawierano kontrakty na okres od 6 miesięcy do 2 lat. Przygotowanie zawodowe kandydatów na wyjazd nie odgrywało roli przy werbunku. Emigrowali zarówno rolnicy, jak i rzemieślnicy, nie tylko członkowie, ale i głowy rodzin, o ile pozostawały w domu osoby zdolne do prowadzenia gospodarstwa. Zarówno na terenie Niemiec i Austrii, jak i krajów okupowanych robotnicy bułgarscy mieszkali w obozach wraz z innymi narodowościami, m. in. z krajów okupowanych. Zapewniono im jednak znacznie lepsze warunki bytowe, obowiązywał ich tylko 5-dniowy tydzień pracy, przy­ sługiwała im całkowita swoboda poruszania się oraz płatny urlop, który mogli spędzać w kraju. Bułgarscy emigranci pracowali głównie jako robotnicy budowlani, w fabryce — sporadyczne były wypadki otrzymy­ wania pracy na roli. Podobnie jak i emigranci przebywający we Francji, wszystkie zarobki przesyłali do kraju. Wobec trudnych w a r u n k ó w ma­ terialnych rodzin, które pozostały w kraju, kwoty te przeznaczone były w zasadzie na bieżącą konsumpcję, a nie na inwestycje. W przybliżeniu można określić, że w latach 1938-1942/1943 z Gramady wyjechało około 150-200 m ę ż c z y z n . 38 39 Praca w charakterze robotników niewykwalifikowanych, jaką naj­ częściej wykonywali emigranci, szczególnie rolnicy, nie dawała możli­ wości zdobycia konkretnego zawodu. Dla rzemieślników, którzy otrzy­ mywali pracę zgodnie ze swoim przygotowaniem zawodowym, istniały większe szanse podniesienia kwaliffkacjii przez zapoznanie się z nowo­ czesnymi maszynami i technikami produkcji. W efekcie jednak emigracja nie przyniosła większych zmian struktury zawodowej ludności Gra­ mady. Poza omówionymi zarobkowymi emigracjami zewnętrznymi mężczyzn istniała również wewnętrzna emigracja zarobkowa kobiet. Rozwijający 3 8 T r a k t a t y e m i g r a c y j n e z a w a r ł a F r a n c j a z C z e c h o s ł o w a c j ą w 1920 г., z g o s ł a w i ą w 1929 г., W ł o c h a m i 1919 г., P o l s k ą w 1919 r. P o r . J a n o w s k a , cit., s. 62. 3 9 AZEPow. 303-XI; 310-XI. Ju­ op. �144 WANDA PAPROCKA się w latach międzywojennych przemysł bułgarski, m. in. przemysł tkac­ k i , wymagał znacznej ilości rąk do pracy . Werbowaniem siły roboczej zajmowali się agenci wysyłani przez fabrykę na teren całego kraju. W Gramadzie pierwsze wyjazdy nastąpiły w latach 1930-1931, a głów­ nymi kierunkami migracja były ośrodki tkackie: Gabrowo, Warna, Sofia . Warunki podpisywanego kontraktu, k t ó r y nie mógł być krótszy niż 2 lata, pozwalały w praktyce na wyjazd kobietom n i e z a m ę ż n y m . Wy­ jeżdżały głównie dziewczęta z wielodzietnych rodzin małorolnych i śred­ niorolnych, które w podjęciu tej pracy widziały jedyną drogę zdobycia posagu. Momentem atrakcyjnym w zawieranym kontrakcie było również otrzymanie maszyny do szycia, która mogła stanowić w przyszłości warsztat pracy. Mimo trudnych w a r u n k ó w pracy, ograniczenia swobody poruszania się, pozbawienia prawa do urlopu, zwiększenia ponad ustalo­ ną normę dnia pracy emigracja zarobkowa dziewcząt trwała nieprze­ rwanie od 1930 do 1944 r o k u . Ciężkie warunki pracy powodowały jedynie niechęć do powtórnych wyjazdów. Sporadyczne były przypadki ponownego podejmowania pracy, szczególnie w tej samej fabryce. Przyjmując, że w ramach przeprowadzanego co 2 lata werbunku opuszczało Gramadę około 20-30 osób, w ciągu całego okresu wyjeż­ dżało ze wsi około 200 kobiet. Praca w tkalniach i przędzalniach nie dawała przygotowania zawodowego, które można by wykorzystać w wa­ runkach gospodarstwa domowego. Natomiast otrzymywane przez emi­ grantki maszyny do szycia przyczyniły się do znajomości krawiectwa wśród kobiet, które niejednokrotnie traktowane było przez nie zawo­ dowo. Jest rzeczą znamienną, że wszystkie omówione powyżej migracje mogą być zaliczane ze względu na motywy do migracji ekonomicznych. Przeludnienie agrarne i niewielka chłonność rynków pracy skłaniały do korzystania z każdej możliwości zarobku. Niski procent emigrujących z Gramady jest wynikiem małych możliwości migracyjnych w skali całego kraju, wynikających z polityki państwowej. Wszystkie jednak 40 41 42 43 4 0 W p r z e m y ś l e t k a c k i m w 1937 r. w 377 p r z e d s i ę b i o r s t w a c h b y l o 28 670 r o b o t n i k ó w . P o r . N a t a n , op. cit., s. 438. zatrudnionych 4 1 W c i ą g u c a ł e g o o m a w i a n e g o o k r e s u k o b i e t y w y j e ż d ż a j ą c e do W a r n y p r a ­ c o w a ł y w tej s a m e j f a b r y c e t k a c k i e j i p r z ę d z a l n i c z e j A s e n N i k o ł o w a . W c z a s i e I I w o j n y ś w i a t o w e j f a b r y k a , t a b y ł a pod z a r z ą d e m n i e m i e c k i m w y k o n u j ą c p r o ­ d u k c j ę n a potrzeby armii. 4 2 P r z y j m o w a n o do p r a c y od 15 r o k u ż y c i a . N i e p e ł n o ł e t n o ś c i ą w i ę k s z o ś c i p r a ­ cownic t ł u m a c z o n o fakt pozbawienia i c h swobody poruszania s i ę poza teren f a ­ b r y k i , k o n t r o l ę k o r e s p o n d e n c j i itp. Por. A Z E P o w . 300-XI; 306-XI. 4 3 �STRUKTURA ZAWODOWA MIESZKAŃCÓW GRAMADY 145 migracyjne ruchy ludności Gramady są związane ze zmianami sytuacji politycznej i ekonomicznej w skali całego kraju. Świadczy to, że Gra­ mada włączona była w nurt zasadniczych procesów, które kształtowały obraz rzeczywistości bułgarskiej okresu międzywojennego. * Zmiany ustrojowe, jakie nastąpiły po rewolucji 1944 г., i szybki proces przebudowy socjalistycznej wsi musiały odegrać zasadniczą rolę w kształtowaniu się nowej struktury zawodowej ludności wiejskiej. K o ­ lektywizacja, a w jej konsekwencji rozdział, jaki nastąpił między gospo­ darstwem rolnym a gospodarstwem domowym, spowodowała proces pro­ fesjonalizacji niektórych czynności wchodzących dawniej w zakres wielokierunkowej indywidualnej gospodarki. W miarę jednakże postę­ pów w zakresie modernizacji gospodarki rolnej i hodowlanej zwiększał się dystans między zasobem doświadczenia produkcyjnego, jakim roz­ porządzano w gospodarstwie indywidualnym, a potrzebami w tym za­ kresie gospodarstwa kolektywnego. Aby dać podstawy procesom pro­ fesjonalizacji doświadczenie produkcyjne musiało ulec poszerzeniu i zmo­ dyfikowaniu. Nawet rzemieślnicy, jedyni, których pracę można było traktować w kategoriach zawodu, napotykali trudności we włączeniu się w nowy system organizacji pracy w brygadach mechanicznych, bez pogłębienia doświadczenia produkcyjnego. Można stwierdzić na podstawie badań, że udział dawnych rzemieśl­ ników w tworzeniu się wyspecjalizowanej grupy technicznej w zakresie obsługi maszyn rolniczych nie był duży. Nowa kategoria pracowników tworzyła się głównie z młodzieży, która po odbyciu kursów specjali­ stycznych (w okresie początkowym, a obecnie technikum mechanizacji rolnictwa) otrzymała status robotnika kwalifikowanego lub technika (por. tab. I I I ) . Przyczyn tego należy szukać w niskim poziomie technicznym, jaki cechował warsztaty rzemieślnicze przed rewolucją, a w związku z t y m trudności w opanowaniu nowych technik produkcyjnych, wymagających często dodatkowego szkolenia. Należy również wziąć pod uwagę pewien emocjonalny stosunek do wykonywanego dawniej zawodu i samego war­ sztatu pracy. Zgodnie ze statutem spółdzielni rolnej rzemieślnicy obo­ wiązani byli oddać swój warsztat spółdzielni jako swój wkład członkow­ ski. Wiele z warsztatów, szczególnie kuźnie, w dalszym ciągu pełniły swoje funkcje. Możliwość pracy we własnym warsztacie lub w warun­ kach zbliżonych do dotychczasowych była na pewno ważnym czynnikiem psychologicznym przy wyborze miejsca pracy. 10 — Etnografia Polska, t. X V , z. 1 �1 г05 Tab. III. Pracownicy Rolniczej Spółdzielni Produkcyjnej według Ogółem zatrudnion. Wiek Licz. 18- 25 26- 35 36- 45 46- 60 1 Analfa­ Półanal­ beta fabeta /о początkowe ( I - I V kl) Wykształc. podstawowe ( I - V I I klas.) wieku Wykształć, podstawo­ we + kurs i wykształcenia Wy­ kształć, średnie zawodów. M 15 100 К 7 100 M 100 К 31 30 M 54 100 к 72 100 M 98 100 2.04 к 84 100 4,76 Dane zawarte w tablicy zaeja b a d a ń ) . Wykształć, płci, ! _ i - — 26,67 71,42 — 100 d o t y c z ą 25% caiej 26,67 3,23 54,83 16,67 70,0 29,03 (w Wy­ kształć, średnie zawodo­ we 13,33 26,67 14,29 14.29 6,45 3,23 odsetkach) Wy­ kształć, wyższe 55 6,66 Я O o 5,56 > 9,26 61,11 18,51 5,56 15,27 73,61 5.56 2,78 2,78 19,39 31,97 65,31 7,14 2.04 2,04 1,02 1,02 2,38 55,95 1,19 1,19 1,02 4,76 B. Kopczyńska-Jaworska, Wieś Gramada, p r o b l e m a t y k a г > 3,33 — zbiorowości (por. > O > 3,23 3,33 6,67 Brak danych organi- �STRUKTURA Z A W O D O W A M I E S Z K A Ń C Ó W G R A M A D Y 147 O wiele więcej możliwości adaptacji mieli przedstawiciele tych dzia­ łów wytwórczości wiejskiej, w których mechanizacja nie likwidowała pewnych procesów produkcyjnych, lecz je ułatwiała, a asortyment w y ­ konywanych przedmiotów i usług nie uległ większym zmianom, jak np. w brygadach stolarskich czy murarskich. Jeżeli porównać liczbę osób zatrudnionych w rolniczej spółdzielni produkcyjnej w działach technicznych, to na 678 osób tylko 32 wykonują prace odpowiadające zakresowi czynności rzemieślniczych. Świadczy to 0 daleko posuniętym podziale pracy, zasadniczo odmiennym od ustalo­ nego w produkcji rzemieślniczej, w której wykonany produkt jest w y ­ nikiem pracy jednej osoby. Poza rzemiosłem związanym bezpośrednio z rolnictwem pozostaje jeszcze cała sfera działalności rzemieślniczej związana z zaspokajaniem potrzeb w zakresie gospodarstwa domowego, a więc odnoszący się do indywidualnego zapotrzebowania mieszkańców wsi na usługi i produk­ cję rzemieślniczą. Zbadanie stopnia, w- jakim rzemiosło odpowiada na zapotrzebowanie w tej dziedzinie, pozwoli ustalić, jaką rolę może ono spełnić w procesie urbanizacji, w procesie realizacji miejskich wzorów kulturowych. Zorganizowanie zarówno produkcji, jak i usług rzemieślniczych dla ludności Gramady w ramach Spółdzielni Rzemieślniczej (Zanajatczyjska Kooperacja Zankoop) nastąpiła w 1946 г., wcześniej niż dokonana została kolektywizacja wsi. Wydaje się więc, że w zorganizowaniu spółdzielni w tak szybkim czasie podstawową rolę odegrały tradycje działalności tego typu instytucji przed rewolucją. Dowodzi tego również pewne podobieństwo struktury organizacyjnej tych instytucji. Spółdzielnia Rze­ mieślnicza przekształcona następnie w roku 1954 na Wytwórczą Spół­ dzielnię Pracy (Trudowo Proizwoditielna Kooperacja TPK) do roku 1967 posiadała siedem działów. Analiza procesu powstawania i stanu zatrud­ nienia w poszczególnych specjalnościach daje obraz wzrostu potrzeb mieszkańców Gramady. Pierwszymi utworzonymi działami w 1946 r. były działy stolarski 1 krawiecki. W 1950 r. dział krawiectwa damskiego, w 1954 fryzjerstwa damskiego i męskiego, w 1956 szklarski. W następnych latach w po­ szczególnych działach dokonuje się dalsza specjalizacja. Spada natomiast liczba osób zatrudnionych w działach stolarskich. Konkurencja produk­ cji fabrycznej w stolarstwie meblowym lub dużych warsztatów zmecha­ nizowanych w bednarstwie jak również spadek zapotrzebowania na roboty kołodziejskie zmniejsza zakres robót ograniczając je do zadań głównie o charakterze usługowym. W t y m należy również widzieć przy­ czynę likwidacji działającego od 1900-1967 r. oddziału metalowego pro­ dukującego naczynia emaliowane i aluminiowe. Zorganizowanie k i l k u - �148 Rye. WANDA PAPROCKA 3. Świadectwo majsterskie wydane w 1930 r. przez Izbę Przemysłowo- - H a n d l o w ą w Russe Fot. N . NikoJow, 1968 dziesięciu stanowisk pracy w tym dziale miało zaktywizować lokalny rynek pracy i zabezpieczyć częściowo przed odpływem młodzieży do miasta i przemysłu. Jednak konkurencja większych zakładów przemy­ słowych tego typu zmusiła spółdzielnie do likwidacji oddziału. Organizacja jak i możliwości produkcyjne Spółdzielni nie pozwalają jej odegrać roli czynnika działającego hamująco na procesy migracyjne. Stać się ona może natomiast placówką dającą możliwości zatrudnienia dodatkowego przez prowadzenie w spółdzielniach powszechnie stosowa­ nej pracy chałupniczej. Taki zresztą charakter ma spółdzielnia kra­ wiecka założona w Toszeweach zatrudniająca około 80 kobiet. Skupia ona wyłącznie kobiety w wieku średnim lub starsze. W pojęciu kobiet młodych praca ta nie daje „konkretnego" zawodu, jakkolwiek wymaga od nich nabycia pewnych kwalifikacji. Dla kobiet starszych natomiast jest to najczęściej korzystna forma dyskontowania posiadanych umie­ jętności. Struktura zatrudnienia w Rolniczej Spółdzielni Produkcyjnej (tab. I V ) wskazuje wyraźnie na niepełne wykorzystanie siły roboczej na wsi, czego podstawową przyczyną jest sezonowość pracy w gospodarstwie �STRUKTURA ZAWODOWA MIESZKAŃCÓW GRAMADY Tab. I V . Struktura zawodowa Rolniczej Spółdzielni Produkcyjnej 149 w Gramadzie 1 Rodzaj zawodu Stale Ogółem Mężczyzn Kobiet 1544 967 577 756 285 471 326 245 81 38 6 32 V. 32 27 33 33 j pracujący Rolnictwo Hodowla Dział przemysłowy D z i a ł uboczny i u s ł u g i Budownictwo i melioracje 22 22 109 109 161 158 3 zastępcy 4 •— specjaliści 11 2 4 8 2 •—• •— Doglądanie Transport dobytku i Główni roboczego samochodowy Traktorzyści Prezes 5 — — kombajnerzy Planiści — Prawnicy Personel buchalteryjny — 3 — 12 5 Magazynierzy 17 13 13 —• Personel 11 9 8 9 — 1295 764 537 104 73 31 623 358 265 568 333 235 biurowy Straż Czasowo pracujący Chorzy i inwalidzi Mężczyźni powyżej 59 1. K o b i e t y p o w y ż e j 54 1. I n n i czasowo p r a c u j ą c y 3 44 r o l n y m . Ilość osób czasowo zatrudnionych (w wieku produkcyjnym) wynosi blisko /з w stosunku do stałego zatrudnienia w spółdzielni. Przyczyną niepełnego wykorzystania siły roboczej w rolnictwie jest, poza sezonowością pracy w gospodarstwie rolnym, postępująca mecha­ nizacja rolnictwa. Oba te czynniki pogłębiają powszechnie występujące dysproporcje między liczbą osób wchodzącej w wiek produkcyjny a liczbą miejsc pracy w rolnictwie zwalnianych przez osoby starsze. Konsekwencją tego stanu rzeczy jest odpływ młodzieży do miasta i ośrodków przemysłowych. Znaczną rolę w t y m procesie odgrywa roz­ wój szkolnictwa w zakresie szkół średnich i zawodowych. Wyjazd ze wsi dla kontynuowania dalszej nauki jest najczęściej pierwszym kro­ kiem do stałej emigracji. Przy powszechnej opinii o korzystniejszych warunkach pracy w prze­ myśle w stosunku do rolnictwa i przy realnie istniejących różnicach х 44 p r a c o w n i c e z umową ną w między czasie spółdzielni Spółdzielnią nasilenia darstwie rolnym. robót krawieckiej Pracy polnych w Toszewcach Wytwórczej na w i o s n ę a Rolną i na obowiązane Spółdzielnią jesieni p r a c o w a ć są zgodnie Produkcyj­ w gospo­ �150 WANDA PAPROCKA R y e . 4. P r a c o w n i a s t o l a r s k a T P K Pot. N . Nikolow, 1968 45 płac zjawisko to nabiera cech pewnej prawidłowości . Rozmiary m i ­ gracji uzależnione są od stopnia nasilenia procesów industrializacji. W odniesieniu do Gramady sprzyja migracji znaczny wzrost inwe­ stycji przemysłowych na terenie okręgu widińskiego, głównie samego Tab. V. Liczba robotników zatrudnionych w przemyśle w latach 1939 i 1962 L i c z b a z a t r u d n i o n y c h robotn. Rodzaj przemysłu 1939 — Przemysł — P r z e m y s ł ceramiczny P r z e m y s ł tekstylny Przemysł Inne i obuwniczy spożywczy P r z e m y s ł chemiczny i kauczukowy działy Razem 4 5 P o r . "W. turno-bitowi Todorow, probierni 495 16-krotny 1443 368 3,5 1051 — 96 91 Przemysł krawiecki Przemysł skórzany wzrost 30 P r z e m y s ł opałowy i wydobycie rudy P r z e m y s ł maszynowy i obróbka metali P r z e m y s ł m a t e r i a ł ó w budowlanych drzewny 1962 na Migracjonite sełoto, 440 5 175 — — — — — — 736 276 1838 6,5 118 — 76 — — 1056 493 7806 procesy S o f i j a 1968, s. i niakoj 16-17. „ „ 15-krotny ikonomiczeski i kul- �151 STRUKTURA ZAWODOWA MIESZKAŃCÓW GRAMADY Widina. Powiększyła się wielokrotnie liczba osób zatrudnionych w prze­ myśle (tab. V ) . Równocześnie zwiększyło się znacznie zatrudnienie w sektorze spół­ dzielczym. W samym Widinie czynnych jest 6 spółdzielni, w okręgu widińskim — 12. Poniższe zestawienie ilustruje stan zatrudnienia w poszczególnych spółdzielniach branżowych w Widinie w 1966 r. 46 4 7 Rodzaj spółdzielnij Ilość zatrudnion. Krawiecka 800 Stolarska | 150 Cukiernicza i 104 Konfekcyjna ; 145 Szewska j 161 Malarska j 72 i 1432 R a z e m W rzemiośle prywatnym zatrudnionych jest na terenie Widina 157 osób w 35 branżach . Uwzględniając podniesienie stanu zatrudnienia w przemyśle w la­ tach 1962-1968 do 8 tys. osób można przyjąć, że łącznie w wymienionych dziedzinach gospodarki narodowej zatrudnionych jest około 10 tys. osób. W stosunku do liczby ludności Widina, która wynosi 36 820 osób, w t y m w wieku produkcyjnym 23 177 o s ó b , ta ilość stanowisk pracy jest bar­ dzo duża. W w y n i k u zaawansowanych procesów industrializacji uległa zmianie struktura zawodowa ludności Widina. W stosunku procentowym przedstawia się to następująco: 44,3% stanowią robotnicy, 31,8% urzęd­ nicy, 9,4%» członkowie rolniczej spółdzielni produkcyjnej, 3,5% indy­ widualne gospodarstwa rolne, 39% rzemiosło spółdzielcze, 4,4% rzemiosło indywidualne, 0,6% kupcy prywatni, 0,8% wolne zawody, 1,3%. inne kategorie . 48 49 50 Wzrostowi możliwości zatrudnienia odpowiada znaczny wzrost liczby ludności w porównaniu do okresu przed rewolucją 1944 r. Liczba ludności Widina w latach 1939-1965 wynosiła: w roku 1934 — 18 465, w 1946 — 18 481, w roku 1956 — 23 932, w roku 1965 — 36 820 . 5l 4 9 Popów, 4 7 Wg Wytwórczej 4 8 Wg op. cit., (Okryżen danych 98. Sojuz na uzyskanych Miejskiego P r z e m y s ł u nost i s. danych uzyskanych w 1968 r . z O k r ę g o w e g o Z w i ą z k u S p ó ł d z i e l n i Trudowo Proizwoditelnite w i Rzemiosła 1968 r. z Miejskiej (Gradsko Naroden r. Por. Popów, Rady Sawet Narodowej Mestna Wydział Promyszlen- Zanajati). 4 9 B r o j na naselenieto, 5 0 D a n e te odnoszą 5 1 Broj naselenieto, na się s. do s. 18. 1962 12. Pracy Kooperacii). Widinski kraj, s. 84. �152 WANDA PAPROCKA R y e . 5. P r a c o w n i a b e d n a r s k a T P K Fot. M . Pokropek, 1968 W stosunku do 1934 r. liczba ludności wzrosła prawie dwukrotnie, przy czym główny przyrost przypada na lata nasilenia procesów indu­ strializacji. Wskazują na to dane statystyczne. Jeżeli przyjąć za 100°/o rozwój produkcji przemysłowej w Widmie w 1952 r. to w 1955 r. pro­ dukcja ta wzrasta do 124°/o, w 1958 r. do 187'%, w 1960 r. do 344%, w 1962 r. do 481%, a w 1964 r. do 625% . 52 5 2 Statisticzeski godisznik na okrág Widin 1964, Smoljan 1966, s. 45. �STRUKTURA ZAWODOWA MIESZKAŃCÓW GRAMADY 153 Biorąc pod uwagę znaczenie Widina jako rynku pracy należy rów­ nież uwzględnić możliwości zatrudnienia, szczególnie dla pracowników 0 niższych kwalifikacjach zawodowych, przy budowie samych obiektów przemysłowych. M . in. prowadzona od 1964 r. budowa fabryki chemicz­ nej, w której znajduje zatrudnienie 8 tys. osób, wymagała znacznych rezerw siły roboczej, podobnie jak i inne mniejsze obiekty przemysło­ we oraz rozwijające się znacznie budownictwo mieszkaniowe. Analiza procesów migracyjnych w Gramadzie dokonana na podsta­ wie ksiąg meldunkowych ludności wskazuje na dwa rodzaje emigracji: emigrację obejmującą całe rodziny związaną z likwidacją gospodarstwa domowego, przy czym czas wyjazdu poszczególnych osób może być róż­ ny, oraz emigracje indywidualne członków rodziny. Pierwszy rodzaj należałoby zaliczyć do emigracji stałej. W drugim przypadku mogą to być emigracje czasowe, jakkolwiek okres przebywania poza miejscem stałego zamieszkania według przedstawionych danych jest dłuższy niż zazwyczaj przyjęty w klasyfikacji emigracji czasowej. Dokonane zestawienia odnoszą się do migracji w latach 1958-1968 1 obejmują te rodziny i osoby, które w omawianym okresie nie reemigrowały. Dziesięcioletni okres przebywania poza wsią pozwala zaliczyć je do emigracji stałych (tab. V I i V I I ) . Nasilenie procesów migracyjnych następuje po dokonaniu pełnej ko­ lektywizacji wsi, t j . od około 1956-1957 r. Zamiana struktury organi­ zacji pracy w rolnictwie nie wymaga już angażowania całego zespołu rodzinnego, jak np. w gospodarstwie indywidualnym. Odejście z gospo­ darstwa jednego członka rodziny nie powodowało już zwiększenia ob­ ciążenia pracą pozostałych na gospodarstwie osób. Równocześnie indu­ strializacja stwarza szersze możliwości swobodnego wyboru miejsca pracy, szczególnie dla młodego pokolenia. Zamieszczone na tab. V I I dane charakteryzują m. in. skład wychodźców wg wieku i stosunku pokre­ wieństwa do g ł o w y . rodziny. Dane wskazują wyraźnie, że największa grupa migrujących to synowie i córki głowy domu w grupach wieku 18-25 lat i 26-35 lat. Głównym kierunkiem migracji jest Widin miasto okręgowe, zgodnie z ogólną prawidłowością w zakresie - terytorialnego zasięgu wędrówek . Spośród emigrujących największą grupę stanowią rolnicy. Brak po­ dania zawodu u wielu emigrantów nasuwa przypuszczenie, że jest to młodzież z ukończoną szkołą podstawową, która ze względu na wiek 53 54 6 3 K s i ę g i m e l d u n k o w e l u d n o ś c i G r a m a d y z a l a t a 1956-1969. '' P o r . T o d o r o w , op. cit.; M. P o h o s k i , Migracje ze wsi do miasta, W a r s z a w a 1963. D o t y c z y to t e n d e n c j i , o b s e r w o w a n y c h w b a d a n i a c h n a d m i g r a ­ c j a m i , do o s i e d l a n i a s i ę l u d n o ś c i w i e j s k i e j w p o b l i ż u m i e j s c o w o ś c i z k t ó r y c h p o ­ c h o d z ą , n a j c z ę ś c i e j w m i a s t a c h tego samego w o j e w ó d z t w a . s �Tab. VI. Migracje indywidualne Stosunek według -o w o -u o to A! Я N migracji, kierunku ' i-t O Ł) M 3 с я А! N U 3 С tš ю ем j со со 1 to СО с о 1 2 — 1 2 11 7 3 1959 28 1 13 10 — 1960 41 6 15 13 2 1 2 1961 29 3 10 10 1 5 1962 36 5 11 11 — — 5 2 3 1963 20 9 5 2 3 1 1 1964 25 3 10 7 1 2 — — 1965 33 1 10 13 3 2 1 3 1966 21 1 8 10 1 1 1967 43 2 22 12 5 2 1 18 7 1 2 29 8 Razem 362 32 i stosunku do głowy 15 17 7 134 115 25 1 rodziny Zawód migracji 1 25 61 zawodu Kierunek 1958 1968 wieku, Wiek rodziny •N 8 migracji, pokrewieństwa do g ł o w y Lata lat 13 1 i 1 11 Í 2 15} — 6 13 ! i 15 7 : 4 16! 9 1 и! 16! 6 8 ! 1 I 1 2 8 1 3 1 1 8 1 1 ! 22 ' 16 154| ! 2 16 7 26 7 122 ř V я <= Pi СО ¿ ! i ! 6 1 1 О) Iю о Т i to СО i со 1 , i 35 11 — l| 4 1 i! 6; ! — 1Í 3 19 1 1 as а \ ей ,£2 CD M TJ 3 — 14 16 5 1 12 1 7 2 14 3 7 1 > 10 1114 I i >c С cd Q и ее .fi T3 CU i N \O ; 3 14 9 2 1 2 * ¡ 14 11 4 51 2 11 2 v! 3 9 2 — 1 8 1 1 1 2 11 1 и 4 1 91 3 13 1 13 ¡ 2 1 14 2 26 1 2 5 — — — fi -o uf N U 3 17 14 1 1 2 1 Vej' 23 I 118 Si i? 13 21 ' :J ' i 25 1 2¡ 10 2 12 j I 10 14 ! 2 ¡ — 15 3 ! I 25 í в 2 43 1 1] 5 ! 1 "i 22 1 191 > 53 ! 3 !— ! » ¡10 13 5 4 8 i 8 5 9 8 6 6 7 9 5 5 10 5 7 пi 74 75 D > > TJ я о о я > �Tab. V I I . Migracje szego stale rodzin według lat migracji, kierunku wieku i stosunku do głowy pierw- rodziny U! Kierunek Ogółem N T3 O migracji Z W 1958 2 8 1959 9 43 — 33 2 10 I960 7 21 1 19 1 1961 5 22 — 10 12 1 1962 8 34 1 33 1963 2 17 — — 1964 5 28 1965 5 14 1966 1 6 — — — — — — — 1967 1 4 1968 4 19 49 216 2 11 6 17 11 9 2 — — 3 4 3 2 — — 2 1 1 1 3 1 3 — — 3 5 1 1 2 — — — — — — — 19 — — — 167 47 2 12 19 6 4 а и и >> ja а i to ¡4 6 a w ó 1 — i ~~ i - i i ! — i I i i i — 1 1 1 8 — _ i 3 ! с "о I О) ní о Я Я а 'ZŁ ¡4 а N 2 3 1 2 1 4 1 2 — — — 4 — 1 1 2 1 3 1 5 6 1 — — — 1 1 — — — 2 1 1 27 4 — — — — 1 — — — — — — 1 1 2 — 3 _ 1 — 1 — 7 3 1 1 — я d Я с a > •о 1 — — — poki-ewieństwa do g ł o w y r o d z i n y d ct) T3 a •3 •o Stosunek P i e r w s z a osoba m i g r u j ą c a z r o d z i n y Lata Razem migracji, emigranta N > £ о ci о 'g si > — 6 1 4 1 I 2 3 1 I 1 5 СП N > О 2 а 5 о я 3 1 > > о 1 4 34 и и5 7 3 1 ЬОт �156 WANDA PAPROCKA nie zdążyła nabyć kwalifikacji rolnika w indywidualnym gospodar­ stwie rolnym, jak również nie podejmowała dotąd pracy w Rolniczej Spółdzielni Produkcyjnej. Znaczną grupę stanowią również uczniowie. W rubryce tej uwzględniono także studentów wyższych uczelni. Z analizy migracji stałych rodzin wynika, że pierwszymi osobami emigrującymi są przeważnie głowy rodzin w grupach wieku 25-35 lat i 36-45 lat. Podstawowym kierunkiem migracji, tak jak i przy migra­ cjach indywidualnych, jest Widin. Z reprezentowanych zawodów naj­ większą grupę stanowią rolnicy. Jak wykazały badania ruchów migracyjnych na terenie całej B u ł ­ garii prowadzone przez W. Todorowa, okręg widiński charakteryzuje się najsłabszym nasileniem procesów migracyjnych poza granice admi­ nistracyjne o k r ę g u . Odpływ ludności ze wsi w stosunku do zalud­ nienia wynosi 2-2,75%, a więc powyżej najniższego w obliczeniach To­ dorowa procentu migrujących ze wsi w skali całego k r a j u . Na terenie Gramady mamy do czynienia z jeszcze jednym rodzajem migracji zarobkowych — migracjami wahadłowymi, do których zalicza się codzienne dojazdy do pracy. Dość znaczna odległość Widina od Gra­ mady (32 km) powoduje, że grupa osób dojeżdżających do pracy jest niewielka. Wg oficjalnych danych liczy 51 osób o kwalifikacjach rze­ mieślniczych zatrudnionych w sektorze p a ń s t w o w y m . Są to murarze i tynkarze pracujący w Widinie przy budowie kombinatu chemicznego. Część z nich to rzemieślnicy, którzy przygotowanie zawodowe nabyli przed podjęciem pracy, część przeszła przeszkolenie na budowie. Zahamowanie procesów migracji ze wsi do miasta i przemysłu może nastąpić na drodze planowego rozmieszczenia inwestycji przemysłowych. Przykładem realizacji tych zadań jest uruchomienie na terenie Gra­ mady oddziału Fabryki Sprzętu Telekomunikacyjnego, której centrala znajduje się również na terenie okręgu widinskiego. Oddział posiada dwa działy: produkcyjny i montażowy. Na oddziale montażowym pra­ cuje 125 kobiet (średnia wieku 25 lat) i 33 uczennice, na drugim 90 bób, w tym 24 kobiety. Przygotowanie do pracy dawały 3-miesięczne kursy odbywane początkowo w centrali fabryki w Beogradczyku, obecnie na miejscu. Przewaga kobiet wśród zatrudnionych jest wynikiem obecnego profilu produkcyjnego fabryki opierającej swą działalność głównie na montażu i ulegnie zmianie w miarę rozbudowy działalności wytwórczej fabryki. Powstanie nowej kategorii pracowników o określonych kwalifikacjach 35 54 57 6 5 5 6 5 7 Todorow, op. cit., s. 27. T a m ż e , k a r t o g r a m 1, s. 25, s. 31. W g danych uzyskanych z Gromadzkiej Rady Narodowej (SONS) w 1968 r. �STRUKTURA ZAWODOWA MIESZKAŃCÓW GRAMADY R y c . 6. W a r s z t a t m e c h a n i c z n y 157 TKZS Fot. N . Nikołow, 1968 przyczynia się do dalszego różnicowania struktury zawodowej ludności Gramady. Jeżeli dokonać procentowego zestawienia ilości zatrudnionych miesz­ kańców Gramady przyjmując za 100% liczbę mieszkańców w wieku produkcyjnym, struktura zawodowa ludności wsi w chwili obecnej przed­ stawiać się będzie następująco : Jak wynika z tabeli V I I I procent osób pracujących poza rolnictwem czynnych zawodowo wynosi 20,8. Jeżeli ponadto wziąć pod uwagę, że 3 1 % zatrudnionych w Rolniczej Spółdzielni Produkcyjnej (TKZS) pracuje w brygadach mechanicznych, grupa osób nie związanych bezpośrednio z produkcją rolną i hodowlaną lub związanych z nią pośrednio wynosi około 50%. Procent ten ulegnie podwyższeniu w planie 5-letnim (1970-1975), który przewiduje zwiększenie zatrudnienia w sektorze spółdzielczym o 30%, w przemyśle państwowym o 120% . Ten wzrost zatrudnienia w zawodach pozarolniczych, a w toku dalszych postępów wzrost od­ setka zatrudnionych w usługach kosztem zatrudnionych bezpośrednio 5 8 r>i) 5 8 Jw. Informacje uzyskane z W o j e w ó d z k i e j S a w e t P l a n ó w O t d e l ) w 1968 r . 5 9 Rady Narodowej (Okrńżen Naroden �158 WANDA Tab. Ogółem VIII. Struktura zawodowa mieszkańców Odsetek osób Ogółem osoby Rolnicza w w wieku produk. wieku Spółdzielnia PAPROCKA produk. mieszkańców wsi Gramada Ogółem Mężczyzn Kobiet 100 100 100 56,5 100 62,0 100 50,0 100 Produkcyjna 47,0 54,4 37,5 17,2 19,2 17,4 5,3 Spółdzielczość wiejska Gromadzka Rada Narodowa 8,0 1,38 0,64 1,8 6,6 1,2 0,8 0,5 Szkolnictwo S ł u ż b a zdrowia 2,58 0,49 1,4 0,3 4,2 0,64 0,7 (stale z a t r u d . ) Rolnicza Spółdzielnia Produkcyjna (sezonowo zatrud.) Spółdzielnia Pracy Wytwórczej Przemysł Usługi Stacja państwowy łącznościowe i kultura!. 3,35 9,7 1,8 0,7 0,5 Maszynowo-Traktorowa (międzyspółdzielcza) Inne miejsca pracy i niepracujący 3,80 6,4 15,10 10,2 0,8 21,6 w produkcji jest ważnym wskaźnikiem w analizie szeroko rozumianych procesów urbanizacyjnych. Obserwujemy więc wyraźny proces różnicowania się społeczno-za­ wodowego ludności, jak i wzrost zatrudnienia w działach pozarolniczych. Kierunek procesu różnicowania zawodowego jest dwojakiego rodzaju. Jeden związany z powstaniem rozwiniętej, wielopłaszczyznowej struk­ tury gospodarczej wsi, drugi z ogólnym nurtem industrializacji kraju. Rozwój produkcji przemysłowej na terenie wsi pociąga za sobą szereg konsekwencji. Proces industrializacji w tych warunkach pozba­ wiony jest szeregu ujemnych zjawisk. Zatrudnienie w przemyśle w przy­ padku migracji z terenów rolniczych niesie ze sobą szereg elementów dezorganizacji społecznej, m. in. związanych z przystosowaniem się do' miejskiego trybu życia, korzystanie z jego instytucji, urządzeń itp. W tym wypadku natomiast zasadniczy problem sprowadza się do spraw związanych wyłącznie z zawodem, sprawy kwalifikacji, zagadnienia k u l ­ tury pracy itp. Taki kierunek procesu industrializacji, jaki obserwujemy we wsi Gramada, przynieść musi również określone konsekwencje dla społecz­ ności wiejskiej. Dotąd wieś była w mniejszym lub większym stopniu identyfikowana z pojęciem Rolniczej Spółdzielni Produkcyjnej. W chwili obecnej problem ten staje się bardziej złożony. Tworzy się nowa kate­ goria robotników- kwalifikowanych, którzy spełniają zadania odpowiada­ jące wymogom pojęcia zawodu, których różni jednakże od robotnika �159 STRUKTURA ZAWODOWA MIESZKAŃCÓW GRAMADY K y c . 7. O d d z i a ł m o n t a ż o w y F a b r y k i S p r z ę t u Telekomunikacyjnego Fot. N . Nikołow, 1968 zatrudnionego w fabryce, w ośrodku przemysłowym, ścisłe powiązanie ze środowiskiem wiejskim — pozostaje on bowiem w dalszym ciągu członkiem tej społeczności. * # Przedstawiony w pracy materiał pozwala na stwierdzenie pewnych zasadniczych czynników wpływających na kształtowanie się struktury zawodowej ludności wsi Gramada w poszczególnych okresach. 1. W warunkach gospodarki wielkorodzinnej proces polaryzacji za­ wodowej przebiegał bardzo powoli. Jedną z głównych przyczyn tego był znaczny stopień samowystarczalności rodzinnych wspólnot gospo­ darczych. Jakkolwiek wewnątrz rodziny istniał ściśle obowiązujący po­ dział pracy i znaczne zróżnicowanie zajęć członków rodzinnego zespołu produkcyjnego, nie prowadziło to do specjalizacji zawodowej w skali całej wsi. Pełnione bowiem czynności wykonywane były wyłącznie na rzecz rodziny, jak również zależne były od pozycji danej osoby w hie­ rarchii rodzinnej i wraz z nią mogły ulegać zmianie. Nie stwarzało to sprzyjających warunków do utrwalenia umiejętności zawodowych. 2. Wyraźny proces dyferencjacji zawodowej zaznacza się dopiero od momentu kształtowania się nowych warunków społeczno-gospodarczych. �160 WANDA PAPROCKA Rozwój gospodarki towarowo-pieniężnej, rozpad systemu wielkorodzinnego, indywidualizacja rodziny wymagały wykształcenia nowych form współpracy gospodarczej obejmujących całą społeczność wiejską. Zabez­ pieczenie wielu rodzajów potrzeb niesamodzielnej małej rodziny prze­ stało być realizowane w ramach zespołu krewnych, a stało się częścią wewnętrznej organizacji gospodarczej wsi. 3. Tworzenie się o S e ś l o n y c h kategorii zawodowych zostało przyśpie­ szone powołaniem do życia charakterystycznych dla stosunków bułgar­ skich organizacji zawodowych opartych na zasadach spółdzielczych, jak m. in. Stowarzyszenie Rzemieślnicze. Tego typu organizacje prowadziły do zabezpieczenia właściwego zaspokojenia potrzeb ludności w zakresie gospodarstwa domowego i rolnego. Równocześnie powstanie tych wy­ specjalizowanych zrzeszeń wchodzących w skład związków ogólnokra­ jowych było jednym z dowodów coraz wyraźniej zaznaczających się pro­ cesów dezintegracji tradycyjnej społeczności lokalnej. Tego typu związki łączyły bowiem zamkniętą dotąd społeczność wiejską z rynkiem pozalokalnym, rozszerzając zasięg gospodarczych i politycznych kontaktów mieszkańców wsi. 4. Zasadnicze zmiany w zakresie struktury zawodowej nastąpiły po rewolucji 1944 r. Kolektywizacja i wprowadzone w związku z nią nowe formy organizacji pracy, przy znacznym postępie w zakresie mecha­ nizacji rolnictwa, wymagały daleko posuniętego podziału pracy. Nastą- �161 STRUKTURA ZAWODOWA MIESZKAŃCÓW G R A M A D Y pił proces profesjonalizacji niektórych czynności wchodzących dawniej w zakres wielokierunkowej gospodarki indywidualnej. Również znaczny w p ł y w na różnicowanie się struktury zawodowej wsi miały wiodące w makrostrukturze procesy urbanizacji i industrializacji. Dążenie do realizacji miejskich wzorów kulturowych wymagało zorganizowania sze­ regu form usług dla ludności wiejskiej, stwarzając podstawy dalszej specjalizacji zawodowej w t y m zakresie. Wpływ industrializacji zazna­ czył się nie tylko zwiększeniem nasilenia procesów migracji ze wsi do miast i ośrodków przemysłowych, ale przyczynił się głównie do powsta­ nia nowej grupy społecznej wśród mieszkańców wsi: chłopów robotników przemysłowych. Wanda Paprocka OCCUPATIONAL, STRUCTURE OF ON GRAMADA WITH SPECIAL EMPHASIS HANDICRAFT S u m m a r y T h e paper describes the process of differentiation of the occupational struc­ t u r e of G r a m a d a f r o m the e n d of the 19th c e n t u r y u p to now. T h e s t a r t i n g point of the s t u d y as they has been have played an a n a l y s i s of an important emergence role in and development the described of the c r a f t s a n d t h e i r r o l e i n t h e village's e c o n o m i c The present study transformations After the presented is of an integral part contemporary Turkish land of t h e family property had crafts, Organization system has been Gramada and local of the process. discussed. ethnographic survey been abolished, peasant a v e r y l o w l e v e l of p r o d u c t i v e f o r c e s ; t h e i r tools w e r e f e w farms at h o m e . a hand. B y skilled and production works, and The Only a few that time, about special works we smithery, can could required a proper workshop speak tailoring re­ and p r i m i ­ t i v e , a n d so w e r e t h e i r h o m e f u r n i s h i n g s , so that most of w h a t w a s needed be m a d e of community. in terms of (traditional professional clothing), and services wheelwright's coopering. c r a f t s d i d not p l a y a n y s i g n i f i c a n t r o l e as a f a c t o r the occupational the only structure opportunity of of the rural additional population income from by of d i f f e r e n t i a t i o n then, another of but they provided source than farming. T r a d e or e m m i g r a t i o n to the U S A c o u l d be the r e c o u r s e to only a s m a l l n u m b e r of people and d i d not really influence the social or e c o n o m i c s t r u c t u r e of the countryside. The pitalist of situation relations income complex The the need because and the and began in social to rural change after economy status. World brought T h e emergence W a r I . T h e development about of an extensive large farms of ca­ differentiation demanded more of tools a n d m a c h i n e r y , often i m p o r t e d f r o m W e s t e r n c o u n t r i e s . number for of services activities of of the n e c e s s i t y World W a r ) , as requiring skill in smithery joiners, carpenters, wheelwrights was increasing. a n d coopers of r e b u i l d i n g after t h e p e r i o d of w a r s (the B a l e a n w a r s well as because of changes in home furnishings. h i g h e s t f l o u r i s h of the crafts w a s r e c o r d e d b e t w e e n 1920 a n d 1930. A organization of the Also increased crafts reflected 11 — Etnografia Polska, t . X V , z. 1 its growing importance. On The nation-wide each level of �162 WANDA PAPHOCKA state administration, cooperative sponsored b y the C h a m b e r of organizations of craftsmen have I n d u s t r y a n d T r a d e , a n d by the been set up, Craftsmen Asso­ ciation. In Gramada such an organization was formed in 1923, i n c l u d i n g a l s o three other v i l l a g e s . I n 1936 it g a t h e r e d 54 m e m b e r s , a n d i n 1939 t h e r e w e r e 105 c r a f t s ­ m e n i n it. T h i s p r o f e s s i o n a l group h a s been t h e r e b y c l e a r l y d i s t i n g u i s h e d . D u r i n g this period l i k e i n the e a r l i e r one, the crafts have been the main non-farming t y p e of occupation. J o b e m m i g r a t i o n to F r a n c e a n d G e r m a n y , a n d i n n e r m i g r a t i o n of women to small number Gramada Grabov and Varna, of people a n d did not to the textile influence industry, concerned the a rather o c c u p a t i o n a l s t r u c t u r e of the population. Basic changes of that structure have o c c u r e d after brought about a s e p a r a t i o n the household, h a d e a r l i e r been p a r t s of the 1944. Collectivization has a n d thus some of the a c t i v i t i e s v e r s a t i l e i n d i v i d u a l w o r k of a peasant, which have now b e c o m e s e p a r a t e occupations. F o r e x a m p l e , there h a s e m e r g e d a group of s p e c i a l i s t s , working in category of auxiliary brigades, w o r k e r s consists for of the handling youth agricultural machinery. mainly, who can w i n The their new status of a q u a l i f i e d w o r k e r or of a t e c h n i c i a n i n s p e c i a l c o u r s e s . T h e c r a f t s m e n a r e o r g a n i z e d i n a C o o p e r a t i v e of P r o d u c t i v e W o r k , a n d t h e y s e r v e the needs of the f a r m , a n d of i n d i v i d u a l p e a s a n t s . T h e r e a r e c a r p e n t e r s , s h o e m a k e r s , t a i l o r s , l o c k s m i t h s , etc. T h e p r o c e s s of i n d u s t r i a l i z a t i o n h a s s t r o n g l y i n f l u e n c e d t h e o c c u p a t i o n a l s t r u c t u r e of G r a m a d a . I n o r d e r to p r e v e n t e m m i g r a t i o n to t h e u r b a n a r e a s , a section of a f a c t o r y of c o m m u ni cation i m p l e m e n t s h a s b e e n b u i l t i n G r a m a d a . I t n o w e m p l o y s 8 p e r c e n t of t h e v i l l a g e ' s l a b o r force, a n d it is e x p e c t e d to e m p l o y about 20 p e r cent i n the f i v e y e a r s p l a n . D u r i n g this p e r i o d e m p l o y m e n t i n the c o o p e r a t i v e sector w i l l a l s o i n c r e a s e . T h u s w e o b s e r v e a p r o c e s s of s o c i a l a n d o c c u p a t i o n a l d i f f e r e n t i a t i o n of t h e r u r a l p o p u l a t i o n , a n d a n i n c r e a s e of e m p l o y m e n t i n sections of e c o n o m y other t h a n a g r i c u l t u r e . T h e f o r m e r is c o n n e c t e d w i t h a n e m e r g e n c e of the d e v e l o p e d a n d c o m p l e x e c o n o m i c s t r u c t u r e of the r u r a l a r e a s , w h i l e t h e l a t t e r is r e l a t e d w i t h the g e n e r a l t r e n d of I n d u s t r i a ­ l i z a t i o n of the c o u n t r y . The of development consequences. negative several urban effects. elements life, problem This side its of of industrial production institutions, employment desorganization its facilities, based johs, b u t with A new must H i t h e r t o , the category different their village on connected etc. In also village have could our from involves protected rural with to been a number against however, work bears to the the whole conditions, consequences more many migration adjustment case, certain have fied w i t h the a g r i c u l t u r a l p r o d u c t i o n cooperative. complex. village occupational training, adaptation industrialization community. in the of i n d u s t r i a l i z a t i o n is t h u s Industrial social is r e d u c e d to type village's of T h e process for or less etc. the identi­ N o w the p r o b l e m becomes more of q u a l i f i e d w o r k e r s h a s b e e n f o r m e d , s k i l l e d i n t h e i r urban factory community w o r k e r s i n that t h e y as its l e g i t i m a t e members. a r e tightly related � https://zbiory.etnologia.uw.edu.pl/files/original/9f85b6cc9c10c49c847549864b5c0be7.pdf 5700c4b9410b1919782d8f92d7c6b680 Dublin Core The Dublin Core metadata element set is common to all Omeka records, including items, files, and collections. For more information see, http://dublincore.org/documents/dces/. Title A name given to the resource Etnografia Polska Subject The topic of the resource etnografia, etnologia Description An account of the resource czasopismo Date A point or period of time associated with an event in the lifecycle of the resource 1958- Rights Information about rights held in and over the resource Licencja PIA Format The file format, physical medium, or dimensions of the resource pdf Language A language of the resource polski Creator An entity primarily responsible for making the resource IAiE PAN ( d.IHKM PAN) Publisher An entity responsible for making the resource available IAiE PAN Text A resource consisting primarily of words for reading. Examples include books, letters, dissertations, poems, newspapers, articles, archives of mailing lists. Note that facsimiles or images of texts are still of the genre Text. Dublin Core The Dublin Core metadata element set is common to all Omeka records, including items, files, and collections. For more information see, http://dublincore.org/documents/dces/. Relation A related resource oai:cyfrowaetnografia.pl:publication:718 Date A point or period of time associated with an event in the lifecycle of the resource 1971 Identifier An unambiguous reference to the resource within a given context oai:cyfrowaetnografia.pl:661 Title A name given to the resource Układ przestrzenny i budownictwo wsi Gramada / ETNOGRAFIA POLSKA 1971 t.15 z.1 Description An account of the resource ETNOGRAFIA POLSKA 1971 t.15 z.1, s.163-194 Creator An entity primarily responsible for making the resource Pokropek, Marian Language A language of the resource pol. Publisher An entity responsible for making the resource available Instytut Archeologii i Etnologii PAN, Instytut Historii Kultury Materialnej PAN Format The file format, physical medium, or dimensions of the resource application/pdf application/pdf PDF Text Text capture metadata for PDF documents Text „Etnografia MARIAN P o l s k a " , t. X V z. 1 POKROPEK UKŁAD PRZESTRZENNY I BUDOWNICTWO WSI G R A M A D A * Współczesny układ przestrzenny wsi Gramada jest wynikiem regu­ lacji zapoczątkowanej w latach 1925-1928. Wykonano wówczas pierwszy pomiar wsi wytyczając nową sieć drożną, centrum administracyjno-handlowe oraz określono kształt, wielkość i stosunki własnościowe w istnie­ jących kwartałach, czyli działkach siedliskowych. Przyjęto istniejący już od dawna podział na cztery dzielnice, tzw. machały. Były to: Tabaszka, Mareńska, Brankowska i Nowa. Tabaszka i Mareńska machała oddzielone są od dwóch pozostałych części wsi głę­ bokim parowem, którego dnem płynie meandrami niewielki potok z kie­ runku południowo-zachodniego na północ. Południowo-wschodni płasko­ wyż zajmują machały: Tabaszka i Mareńska, północno-zachodni Bran­ kowska i Nowa. Dzielnice te połączone są jedną drogą przelotową łą­ czącą wieś z miastami wojewódzkimi i powiatowymi: Widinem, Kułą, Beogradczykiem i in. Droga ta dzieli wieś w poprzek w stosunku do jaru w ten sposób, że po stronie południowej znajdują się dzielnice: Tabaszka i Brankowska, natomiast po stronie północnej Mareńska i No­ wa. Centrum wsi wyodrębniło się w Tabaszkiej máchale, jednakże blisko jaru, głównej drogi i tuż przy sąsiedniej máchale Mareńskiej. Było ono zlokalizowane mniej więcej po środku wsi i początkowo obejmowało trzy kwartały, w obrębie których znajdowały się: cerkiew, szkoła, budy­ nek administracji państwowej i sklepy. Istotne zmiany w układzie i zabudowie centrum nastąpiły w okresie kolektywizacji wsi. W 1959 r. wysiedlono kilka rodzin z kwartałów przy­ legających do dawnego centrum, tworząc obszerny plac, wokół którego wkrótce usytuowane zostały liczne budynki administracji państwowej i spółdzielczej oraz budynki o charakterze handlowo-usługowym i k u l turalno-oświatowym. Na placu urządzono skwer z klombami kwiatowymi i fontanną, po środku placu ustawiono pomnik miejscowego działacza * Artykuł oparty W 1&61 i 1969 serdecznie dziękuję na r. i przez badaniach Andrzeja za pomoc i terenowych Woźniaka współpracę. w przeprowadzonych 1968 r. K o l e d z e A. przez autora Wożniakowi �164 M A R I A N POKROPEK ruchu robotniczego Miko Ninowa Mikowa (1921-1944). Drogi i ulice do­ jazdowe do placu, a także sam plac pokryto nawierzchnią asfaltową i betonowymi chodnikami. Plac stał się rzeczywistym centrum wsi speł­ niającym nie tylko rolę ośrodka administracyjnego i handlowo-usługo­ wego, ale także rolę reprezentacyjną. Tu bowiem odbywały się państwo­ we i lokalne święta, niekiedy także nowe świeckie obrzędy, jak np. wesela, chrzciny lub też obrzęd pożegnania wojników (rekrutów). Obok głównego centrum zlokalizowanego między Tabaszką i Mareńską ma­ chała tworzy się drugi punkt o znaczeniu lokalnym pomiędzy Brankowską i Nową machała. Punkt ten powstaje wokół sklepu i baru oraz przystanku autobusowego obsługującego ludność tych dzielnic. R y e . 1. O g ó l n y w i d o k B r a n k o w s k i e j �U K Ł A D PRZESTRZENNY I B U D O W N I C T W O W S I G R A M A D A 165 Kolektywizacja wsi przeprowadzona po 1948 r. przyczyniła się do drugiej nie mniej istotnej zmiany w układzie i rozplanowaniu prze­ strzennym Gramady. Na peryferiach wszystkich czterech machał zlo­ kalizowano nowe dzielnice o charakterze gospodarczym: rolniczo-hodowlanym oraz rzemjeślniczo-przemysłowym dostosowane do potrzeb roz­ wijającej się gospodarki socjalistycznej. W dzielnicach rolniczo-hodowlanych należących do TKZS (Trudowo-Kooperatiwno Zemědělsko Stopanstwo — Spółdzielnia Produkcyjna) znajdują się budynki gospodarcze, jak chlewy, obory, stajnie, szopy, koliby dla owiec i wszelkiego rodzaju budynki spełniające rolę magazynów. W Gramadzie są cztery takie sku­ piska budynków rolniczo-hodowlanych należące do TKZS. Dwa w raa- i Nowej machały Fot. M . Pokropek �166 M A R I A N POKROPEK R y e . 2. O g ó l n y w i d o k koliby Fot. M . Pokropek chale Tabaszkiej i po jednej w Mareńskiej i Brankowskiej. Obok bu­ dynków rolniczo-hodowlanych istnieją budynki należące do MTS (Maszinno-Traktorna Stancja — Stacja Maszynowo-Traktorowa) i do bazy remontowej sprzętu mechanicznego (traktorów, samochodów, maszyn rolniczych itp.). MTS i baza remontowa pełnią tu rolę usługową dla R y c . 3. W s p ó ł c z e ś n i e c z y n n a koliba TKZS Fot. M . Pokropek �U K Ł A D PRZESTRZENNY I B U D O W N I C T W O W S I G R A M A D A 167 TKZS. Niezależnie od zabudowy związanej ze spółdzielczą gospodarką rolniczo-hodowlaną w Gramadzie zlokalizowano warsztaty rzemieślnicze z produkcją przemysłową: TPK (Trudowo-Proizwoditelna Kooperacija — Spółdzielnia Pracy). Mieści się ona w południowej części Tabaszkiej ma­ chały. Obok TPK zlokalizowano również tzw. Pazar, czyli targowisko, plac, na którym raz do roku we wrześniu odbywają się kilkudniowe targi, tzw. panairy, połączone z lokalnym wiejskim świętem. R y c . 4. O g ó l n y w i d o k kaszty z p r z e ł o m u X I X / X X w . ( r o z e b r a n a w 1969 r.) Kaszta p o s i a d a ł a odżak, krewe i d w i e soby Fot. M . Pokropek Rozbudowa na peryferiach wsi- dzielnic rolniczo-hodowlanych nale­ żących do TKZS oraz dzielnic rzemieślniczo-przemysłowych należących do MTS i TPK przyczyniała się do likwidacji w obrębie zwartej zabu­ dowy mieszkalnej części budynków gospodarczych oraz prywatnych warsztatów rzemieślniczych. We współczesnym układzie wsi Gramada utrwalił się podział na trzy części — każda o innym charakterze przystosowana do odmiennych funkcji: 1) centrum administracyjne, handlowo-usługowe i kultural­ no-oświatowe, 2) dzielnice gospodarczo-hodowlane i rzemieślniczo-przemysłowe oraz 3) dzielnice mieszkalne. Centrum oraz dzielnice TKZS, �M A R I A N POKROPEK 168 PLAN WOJ. WSI GRAMADA WIDIN — B U L G A R I A Tab. I. Plan wsi Gramada Rys. M . Pokropek I — SONS: I I — Dom K u l t u r y ; Ш — ł a ź n i a ; I V — przedszkole; V — ż ł o b e k ; V I — Zankoop — Spółdzielnia R z e m i e ś l n i c z a ; V I I — sklep; V I I I — m í y n ; I X — sklep ż e l a z n y ; X — apteka; X l - poczta;. X I I — Selkoop — Wiejski Dom T o w a r o w y i restauracja; Х Ш — sklep z pie­ czywem ; X I V — straż p o ż a r n a : X V — X V I — b u d y n k i dla TKZS i SONS (w budowie) ; X V I I k s i ę g a r n i a : X V I I I - piekarnia; X I X - sklep s p o ż y w c z o - p r z e m y s l o w y ; X X — Selkoop: 1—129 — numeracja k w a r t a ł ó w zwartej zabudowy, C5£) — cerkiew; ++t+í* — cmentarze: » pomnik: ЩШШ nagrody zinwentaryzowane �169 U K Ł A D PRZESTRZENNY I B U D O W N I C T Л'О W S I G R A M A D A MTS i TPK lokowano na działkach upańs' .mówionych lub spółdzielczych. Własnością p r y w a t n ą pozostawały jedynie kwartały z zabudową miesz­ kalną. Obecnie wieś Gramada we wszystkich machałach posiada ponad 120 kwartałów z zabudową mieszkalną. W każdym kwartale znajduje się od kilku do kilkunastu siedlisk, każde w granicach 1000-2500 m (10-25 arów). Według danych statystycznych aktualnych dla 1966 r. we wsi było 1117 rodzin (4200 mieszkańców). Przyjmując, że każda rodzina po­ siada własną zagrodę, na jeden kwartał przypadałoby około 9 zagród. Liczby te będą nieco inne przy obliczeniach ilości domów, których było ogółem ponad 1600, czyli na 1 kwartał przeciętnie przypadałoby około 13. Różnica między ilością domów i rodzin wynika stąd, że w wielu siedli­ skach należących do jednej rodziny stoją dwa domy: jeden nowy, mu­ rowany, drugi pajantowy. Oczywiście, stopień zagęszczenia budynkami w poszczególnych kwartałach był znacznie większy, ponieważ każda zagroda oprócz budynku mieszkalnego posiadała jeden lub dwa inne 2 R y c . 5. Kaszta w z a g r o d z i e A n t o C z a n k o w a K a r a d ż o w a w M a r e ń s k i e j m á c h a l e ( K w . 64). Kaszta b u d o w a n a w 1910 r . i z a m i e s z k a n a do 1960 r. z ł o ż o n a z odżaku, kreive, d u ż e j soby p o p r a w e j s t r o m e o d ż a k u i d w ó c h m a ł y c h izb po strome l e w e j Fot. M . Pokropel? �170 M A R I A N POKROPEK R y e . 6. Kaszta w zagrodzie T o d o r k i L i t o w e j C h a d ż i j s k i e j w T a b a s z k i e j m á c h a l e ( K w . 91). Kaszta w k s z t a ł c i e l i t e r y L z ł o ż o n a z odżaka, krewe, d w ó c h staij i kilera Fot. M . Pokropek budynki: jachyr, chambar, a niekiedy także kurnik, szopy itp. W od­ różnieniu od centrum i dzielnic gospodarczo-rzemieślniczych, powsta­ łych w wyniku zaplanowanych akcji władz państwowych i spółdzielczych, rozwój kwartałów siedliskowych następował bardziej żywiołowo. Wpraw­ dzie w czasie pierwszego pomiaru wsi w latach 1925-1928 wyodrębnione zostały działki należące do zarządu wsi, tzw. działki z obsztińskiej mery, to jednak dzięki nadaniom i sprzedaży ich właścicielom prywatnym tra­ ciły wkrótce swą odrębność w stosunku do dawniej istniejących siedlisk. Działki z obsztińskiej mery charakteryzowały się regularnymi kształta­ mi w formie kwadratów lub prostokątów o ujednoliconych rozmiarach sięgających około 1000-1500 m . Regularność ta była bezpośrednio uwa­ runkowana regularnością nowych kwartałów wydzielanych na krańcach starej zabudowy, na nieużytkach okalających wieś i oddzielających ją od pól uprawnych. Pas nieużytków okalających wieś jest jeszcze na tyle szeroki, że na wiele lat zabezpiecza rozbudowę wsi. O ciągłej rozbu­ dowie wsi niech świadczy fakt, że nowe zagrody w Nowej máchale zaczęto lokować blisko cmentarza z końca X I X w., który kiedyś był oddalony o kilkaset metrów od zwartej zabudowy. Na miejsce starego cmentarza powstał nowy, obecnie używany, znów oddalony od granic współczesnej zabudowy o dalsze kilkaset metrów. 2 �U K Ł A D PRZESTRZENNY I B U D O W N I C T W O W S I G R A M A D A 171 Największe nasilenie rozbudowy wsi przypada na okres międzywo­ jenny i po 1948 r. O ile w pierwszym okresie rozbudowa wsi związana byla z rozpadem wielkich rodzin, to po 1948 r. proces ten spowodowany był głównie czynnikami ekonomiczno-społecznymi, przede wszystkim wprowadzeniem na wieś kolektywizacji. Procesy zmian i skutki tych zmian w obu przypadkach były różne. Początki rozpadu wielkich wspólnot rodzinnych przypadają na ko­ niec X I X stulecia, jednakże największe zmiany w tym zakresie nastą­ piły dopiero po I wojnie światowej. Rozpad gospodarstw wielkorodzinnych spowodował daleko idące zmiany w kilku dziedzinach, w tym także w osadnictwie i budownictwie wsi. Zmiany te polegały na dzieleniu siedlisk należących do jednej dużej rodziny na kilka mniejszych części i na usamodzielnianiu się gospodarczym nowych właścicieli. Wraz z po- R y c . 7. Kaszta w zagrodzie M i k o M i k o w a Spaskiego. P r z y k ł a d kaszty budowanej przez S e r b ó w Fot. M . Pokropek działem siedlisk następował podział istniejących budynków i jednocześ­ nie budowa k i l k u nowych obiektów celem zabezpieczenia osobnego mieszkania każdej usamodzielniającej się rodzinie. Podziału siedlisk do­ konywano w rozmaity sposób. W początkowym okresie przy podziale siedlisk nie przeprowadzano dokładnych pomiarów określających wiel­ kości nadziału. Dane siedlisko pozostawało do celów podatkowych ca­ łością niepodzielną, chociaż w obrębie siedliska powstawało kilka no- �172 M A R I A N POKROPEK Rye. 8. Budowa domu parterowego przyziemiem. M a r e ń s k a m a c h a ł a z mieszkalno-gospodarczym ( K w . 50) S ł a w c z o P e t r o w W o ł c z e w Fot. M . Pokropek wych zabudowań stanowiących zaczątek samodzielnych gospodarstw. Wkrótce jednak względy praktyczne, a także rozporządzenia odgórne ujednoliciły zasady podziału polegające przede wszystkim na wyzna­ czaniu granic nowo utworzonych siedlisk. Rozpad wielkiej rodziny nie tylko powodował podział starych siedlisk, ale także przyczynił się do powstawania zupełnie nowych zagród sytuowanych w innych kwarta­ łach. Dokonywało się to wówczas, kiedy na starym siedlisku pozosta­ wały jedna lub dwie rodziny, reszta natomiast wyprowadzała się za­ gospodarowując nowe kwartały. Uzależnione to było bądź od wielkości siedlisk, bądź też od liczebności wielkiej rodziny, jej zamożności i możli­ wości kupna nowych działek siedliskowych. W poszczególnych dzielnicach Gramady zamieszkuje dotychczas od k i l k u do kilkunastu rodzin pochodzących ze wspólnot rodzinnych. Mimo że rodziny te w chwili obecnej prowadzą samodzielne gospodarstwa do­ mowe, to jednak tradycja wspólnoty jest jeszcze bardzo świeża i łatwa do uchwycenia. Przykładu dostarczyć może kilka rodzin np. Chadżij­ skich, Pałujków i in. W Mareńskiej máchale w kwartale' 59 pod koniec X I X w. zamieszkiwały trzy rodziny: Kurdaskich, Mitowa i Chadżijskich, zwana wówczas Chadżijata. Rodzina Chadżijskich posiadała największe siedlisko liczące ponad 4 dekary (4000 m ). Po środku siedliska stała 2 �U K Ł A D PRZESTRZENNY I B U D O W N I C T W O WSI G R A M A D A T a b l . I I . P l a n siedlisk r o d z i n y C h a d ż i j s k i c h (rekonstrukcja) Rys. M . Pokropek 173 ��U K Ł A D PRZESTRZENNY I BUDOWNICTWO W S I G R A M A D A 175 kaszta (stary dom) budowany jeszcze za czasów tureckich (przed 1876) złożony z dwóch pomieszczeń: odżaka i soby. Obok kaszty stał jachyr. W latach 1909-1911 przed starą kasztą dziad Jonczo Czołow Chadżijata wybudował w rzędzie trzy nowe kaszty dla trzech synów: Tosza, Atanasa i Mika. Nowe kyszty były większe od starej i posiadały inny układ oraz większą liczbę pomieszczeń. W 1912-1913, a więc po wybudowaniu nowych domów nastąpił formalny podział siedliska między synów. W wyniku tego podziału siedlisko podzielono na trzy części. Każdy z sy­ nów otrzymał V3 siedliska i nowy dom. Ponadto każdy z synów otrzymał drugi budynek: Toszo — kolibę, Atañas — stary dom, k t ó r y od 1911 do 1934 r. (do chwili rozebrania) zamieniony był na jachyr, natomiast Miko — stary jachyr. Dalszy podział siedliska nastąpił przed I I wojną światową i tylko w części środkowej należącej do Atanasa. Wydzielono tu bowiem dwie nowe części, które otrzymali synowie Atanasa: Toszo Atanasow i Baj K r u m Chadżijski. Siedliska Toszo Jonczewa i Miko Jonczewa nie były dzielone i w całości przeszły na synów: Miko Toszowa i Kruma Mikowa. W 1963 r. siedlisko Tosza Atanasowa Chadżijskiego zostało sprzedane innej rodzinie Naczowych. Tak więc na prze­ strzeni niespełna 50 lat na siedlisku rodziny Chadżijskich powstały cztery nowe zagrody z trzema nowymi domami i ośmioma budynkami gospo­ darczymi. Ponadto, co należy szczególnie podkreślić, siedlisko nie zo­ stało utrzymane w rękach jednej rodziny. Podobnie, choć może mniej skomplikowanie, dokonał się podział siedliska rodziny Pałujkowych w kwartale nr 60. Tu rozpad wielkiej ro­ dziny nastąpił w 1925 r. Wówczas podzielono siedlisko na dwie części i wybudowano kosztem całej rodziny drugi dom dla jednego z braci. Dalsza rodzina wyprowadziła się do innych kwartałów. Ostateczny rozpad wspólnot rodzinnych i uformowanie się siedlisk jednorodzinnych dokonało się w latach 1948-1956, w okresie kolektywi­ zacji wsi. Procesowi temu sprzyjały czynniki państwowo-administracyjne, które zabezpieczały wstępującym do Spółdzielni Produkcyjnej rodzinom działkę siedliskową i ułatwiały zagospodarowanie jej w wypadku, gdy rodzina ta nie miała odpowiednich warunków na starym siedlisku. W okresie kolektywizacji obserwuje się tendencję do pozostawiania jednej rodzinie całego siedliska i do tworzenia nowych siedlisk w innych kwar­ tałach dla pozostałych członków rodziny. Jest to spowodowane chęcią utrzymania większego placu, który oprócz funkcji placu budowlanego staje się także rolniczo-warzywną i ogrodową działką przyzagrodową, niejednokrotnie jedyną, jaka pozostawała przy rodzinie po przystąpieniu do Spółdzielni Produkcyjnej. Powstawanie nowych siedlisk związane było także z likwidacją kolib. Przed kolektywizacją większość rodzin posiadała dwie zagrody. Jedną �T a b l . I V . P l a n siedliska rodziny P a ł u j k ó w Rys. M . Pokropek �U K Ł A D PRZESTRZENNY I B U D O W N I C T W O W S I G R A M A D A 177 w obrębie wsi, drugą tzw. kolibę, w pobliżu pól uprawnych i terenów wypasowych. Istnienie kolib zabezpieczało mieszkanie dla większej ilości członków rodziny w obrębie jednego gospodarstwa. Po likwidacji kolib następowała konieczność zabezpieczenia mieszkania dla tych członków rodziny, którzy poprzednio pracowali i mieszkali na kolibach. Tabl. V. Plany kolib ¡Rys. M . Pokropek Nie bez znaczenia jest fakt, że po 1948-1956 r. zmieniły się wymogi ludności w zakresie mieszkaniowo-bytowym i że dzięki korzystnym wa­ runkom, jakie zostały stworzone na wsi bułgarskiej, mogły one być reali­ zowane. Jeszcze pod koniec ub. stulecia najbardziej powszechną formą domu w Gramadzie był dom pajantowy, dwuczęściowy złożony z tzw. odżaka i soby. Odżak pełnił funkcje kuchni, tu bowiem przy ścianie dzielącej odżak od soby stał komin z otwartym paleniskiem. Niektóre kaszty, bo tak nazywano takie domy, posiadały ponadto przed odżakiem wnęki, ro12 — Etnografia Polska, t . X V , z. 1 �178 M A R I A N POKROPEK .Tl J—l_J П ^ 3 4 C 10 i 12 u u.t ч U ' L_:.tl_J Tabl. V I . Plany d o m ó w pajantowych Rys. M . Pokropek �U K Ł A D PRZESTRZENNY I B U D O W N I C T W O W S I G R A M A D A 179 dzaj podcieni zwane krewe. Wymiary takich kaszt wahały się w grani­ cach 5-6 m szerokości i 8-9 m długości (40-54 m ). Były one zamieszkałe przez wielką rodzinę liczącą do kilkunastu ludzi (12-15), a nawet więcej. Byli to zazwyczaj dziadkowie, ich dzieci z rodzicami oraz wnuczki, często także już z własnymi żonami i mężami. Niekiedy pod wspólnym da­ chem z dziadkami mieszkali także ich bracia i siostry. Wszyscy członko­ wie wielkiej rodziny zamieszkiwali w kaszcie jedynie w ciągu zimy. 2 0 T a b l . V I I . P l a n kaszty 3m i koliby Miko M i k o w a Spaskiego Rys. M . Pokropek �180 M A R I A N POKROPEK Od wczesnej wiosny do późnej jesieni część domowników głównie mło­ dych mężczyzn przenosiła się do koliby. Kolibę stawiano na wzór kaszty, tyle tylko, że była mniejsza i nie tak starannie wykonana. Składała się również z odżaka z otwartym paleniskiem i jednej soby, a niekiedy i z podcienia, czyli krewe. Wymiary kolib wahały się w granicach 5-8 m długości i 4-5 m szerokości (20-40 m ). W obrębie zagrody w y ­ korzystywano także na czasowe letnie mieszkanie budynki gospodarcze. W jachyrze, w górnej części, gdzie przechowywano słomę, łęty kuku­ rydziane i siano, spała młodzież. Tam też lokowano zazwyczaj robotni­ ków sezonowych, głównie robotników budowlanych. Na przełomie X I X i X X w. następują zmiany w układzie kaszt. Przy zachowaniu dawnych wymiarów zwiększa się ilość pomieszczeń, po­ czątkowo o jedno, później o dwa, a nawet o trzy. Nowe pomieszczenia uzyskiwano kosztem odżaka, które po prostu dzielono na połowę. Nowe pomieszczenia nazywano drugą sobą, staiczką lub killerem. Było ono prze­ znaczone na mieszkanie dla dziadków lub dla młodych. Jednocześnie peł­ niło ono funkcję komory. Wydzieloną z odżaka drugą sobę wkrótce po­ nownie dzielono, tworząc dwie małe izby. W ostatniej kolejności podziało­ w i ulegała właściwa soba. Wówczas kaszta nie zyskując na powierzchni użytkowej, a nawet nieco jej tracąc, wzbogacała się o 2-3 nowe pomiesz2 R y c . 9. D o m m u r o w a n y , j e d n o p i ę t r o w y w zagrodzie M i k o M i k o w a Spaskiego Fot. M . Pokropek �U K Ł A D PRZESTRZENNY I B U D O W N I C T W O W S I G R A M A D A 181 czenia, które zajmowali żonaci synowie, zaczątek nowych rodzin. Zazwy­ czaj oni byli pierwszymi, którzy opuszczali stare siedlisko i budowali nowe domy w innych kwartałach. Rozwój planu kaszt polegał nie tylko na dzieleniu, ale także na dobudowywaniu nowych pomieszczeń. Efekt był podobny — zwiększona ilość pomieszczeń, chociaż w tym drugim przy­ padku niejednokrotnie zmieniały się rozmiary i bryła samego budynku. Nowe pomieszczenia dobudowywano do ściany szczytowej od strony odżaka. Często zajmowały one większą powierzchnię niż szerokość pier­ wotnego budynku, dzięki czemu tworzył się z tyłu lub z przodu kyszty występ. Dom przybierał wówczas kształt litery L . W taki sposób powstał dom Iwana Gergowa Baiłkowa w Mareńskiej máchale. Początkowo dom składał się z odżaka, soby i krewe. W latach 40-tych przybudowano do starego domu dwie soby z cegły. Przed przebudową domu mieszkało 5 osób: gospodarz, jego żona i troje dzieci (dwóch synów i córka). W do­ budowanych dwóch sobach zamieszkali później żonaci synowie. Na rozprzestrzenienie się nowych typów kaszt w Gramadzie duży wpływ w y w a r l i również zamiejscowi rzemieślnicy budowlani, głównie Serbowie. Do I wojny światowej granica między Bułgarią a Serbią była otwarta i dzięki temu liczne grupy Serbów przychodziły do Bułgarii w poszukiwaniu pracy, której nie mogły znaleźć u siebie. Otrzymywali ją przede wszystkim przy budowie. Bułgarzy chętnie zlecali Serbom bu­ dowę nowych domów, dlatego że Serbowie robili to szybko, dobrze i sto­ sunkowo tanio, a Bułgarzy usamodzielniwszy się gospodarczo przestali zajmować się dodatkowymi zajęciami, skierowywując całą uwagę na podniesienie poziomu i wydajności gospodarki rolniczo-hodowlanej. Grupy rzemieślników Serbskich liczyły od 8 do 20 ludzi. Gospodarz, który zamawiał u nich dom, nie określał dokładnie jego planu, mówił jedynie, jakie mają być wymiary i umawiał się co do ceny. Czas bu­ dowy trwał do k i l k u tygodni. Serbowie wykonywali całość robót, łącz­ nie z pokryciem dachu dachówką i stolarką budowlaną. Budowano prze­ ważnie kaszty pajantowe, chociaż już wówczas zaczęto stosować także cegłę wypalaną w polowych cegielniach. Majster i jego pomocnicy byli na całkowitym utrzymaniu gospodarza. Dostawali całodzienne wyży­ wienie i nocleg. Po zakończeniu budowy byli ponadto obdarowywani różnymi przedmiotami, jak ręczniki, skarpety, koszule itp., i goszczeni w czasie uroczystości kończącej budowę, zwanej fetem lub zajetém. Serbowie w zasadzie nie budowali kászt o dwu pomieszczeniach złożo­ nych z odżaka i soby. Stawiali oni od razu kaszty większe składające się z 4 i więcej pomieszczeń. Najczęściej stawiano kaszty złożone z cen­ tralnie usytuowanego odżaka oraz jednej dużej soby z jednej strony, i dwóch małych z drugiej strony odżaka. Odżak przed wejściem miał podcień (krewe) z jednym lub kilkoma słupkami zakończonymi arka- �M A R I A N POKROPEK R y c . 10—11. P r z y k ł a d y d o m ó w m u r o w a n y c h o o d m i e n n y m w y s t r o j u architektonicznym Fot. M . Pokropek �183 U K Ł A D PRZESTRZENNY I B U D O W N I C T W O WSI G R A M A D A • R y c . 12. Ś c i a n a zamieszkanej) s z c z y t o w a kaszty z widoczną z o k r e s u t u r e c k i e g o (obecnie pajantową konstrukcją ściany. * nie Nowa machała Fot. M . Pokropek darni. Ten typ o różnych drobnych odmianach jest dla domów pajantowych z lat 1900-1930 najbardziej powszechny. Pod koniec okresu mię­ dzywojennego zaprzestano budować domy pajantowe o tradycyjnym układzie. Coraz częściej stosowana jest cegła, a rozplanowanie staje się bardziej skomplikowane, często już oparte na projektach architekto­ nicznych. W zasadzie już od 1928 r. w Gramadzie należało przy wznosze­ niu nowych budynków uzyskiwać zezwolenia i plany w Wydziale Archi­ tektury w Widinie. Do końca I I wojny światowej nie przestrzegano jednak tego zarządzenia. Dopiero po 1948 r. unormowano przepisy budowlane, które wcielone w życie przyczyniły się do wyjątkowo szybkiej przebu­ dowy wsi i zmiany oblicza architektonicznego. Przepisy te dotyczyły obowiązku uzyskiwania zezwolenia na budowę, lokalizacji i zatwierdzenia planu przyszłego budynku. Okręgowy W y ­ dział Architektury w Widinie przygotował kilka planów domów parte­ rowych i jednopiętrowych o różnych rozwiązaniach funkcjonalnych. Rodzina pragnąca budować nowy dom wybierała któryś z gotowych planów lub zamawiała nowy, zazwyczaj różniący się od planów typowych jedynie drugorzędnymi elementami. We wszystkich układach powtarza �184 M A R I A N POKROPEK 4 Tabl. VIII. Plany i elewacje domów murowanych: I — projekty architektoniczne; I I — plany d o m ó w pobudowanych we w s i Rys. M . Pokropek �U K Ł A D PRZESTRZENNY I B U D O W N I C T W O W S I G R A M A D A 185- się podobne rozwiązanie. Dom jest sytuowany na planie kwadratu lub prostokąta zbliżonego do kwadratu o bokach 8-10 m. Podzielony jest na cztery części. Trzy części zajmują trzy izby, w części czwartej mieści się przedpokój lub tzw. holi, spiżarnia bądź łazienka, a w domach jedno­ piętrowych także klatka schodowa. Szczególnie w pierwszym okresie pomiędzy planami opracowanymi przez architektów a gotowymi budynkami zachodziły dość istotne róż­ nice. Dotyczyły one głównie odżaków i magazynów-spiżarni, zw. maze. Architekci w planach nowych domów nie uwzględniali odżaków, czyli kuchni z otwartymi paleniskami przy odkrytym kominie. Natomiast w pierwszych domach murowanych takie odżaki istnieją, z t y m że są one sytuowane w przyziemiu razem z maze i jedną lub dwoma izbami. R y c . 13. Koliba o konstrukcji pajantowej Fot. M . Pokropek Tworzyło się wówczas gospodarczo-mieszkalne przyziemie, natomiast nieco podwyższony parter stawał się reprezentacyjną częścią domu. Oczy­ wiście odżak w domach murowanych nie pełnił tej samej funkcji, co w dawnych domach pajantowych. Miał on sporadyczne zastosowanie przy wędzeniu mięs, wyrobie serów i wina, przetworów owocowych itp. Tworzenie części gospodarczo-mieszkalnej w przyziemiach budynków parterowych stało się dość powszechne we wsi i zostało zaakceptowane przez władze architektoniczne, jakkolwiek w dalszym ciągu bez odżaka. Zresztą odżak w latach późniejszych coraz częściej jest zupełnie pomi- �186 M A R I A N POKROPEK R y c . 14. K o n s t r u k c j a d a c h u z w i d o c z n y m odżakiem. rozbiórki. Tabaszka m a c h a ł a Dom w czasie Fot. M . Pokropek jany. Funkcję jego przejmują z powodzeniem zamknięte kuchnie kaflowe. W nowych domach parterowych z mieszkalnym przyziemiem za­ mieszkanym przez rodziny trzypokoleniowe utrwala się nowy zwyczaj polegający na tym, że starzy rodzice zamieszkują dół, a syn lub córka z rodziną zajmuje górę, z t y m że na dole w dalszym ciągu przygotowywuje się dla wszystkich jedzenie i tu spędza się większość dnia ro­ boczego. W ostatnich latach dość często powstają domy jednopiętrowe, ale już bez mieszkalnego przyziemia. Parter jest sytuowany równo z zie­ mią lub nawet jest nieco wgłębiony w ziemię i spełnia tę samą funkcję, co mieszkalne przyziemie. Z innych różnic pomiędzy planami a gotowymi budynkami wymie­ nić należy brak w istniejących domach ubikacji i bardzo często łazie­ nek, mimo że każdy plan przewidywał pomieszczenia na urządzenia sani­ tarne. Ubikacje są zawsze stawiane oddzielnie poza obrębem domu, na- �U K Ł A D PRZESTRZENNY I BUDOWNICTWO W S I G R A M A D A 187 tomiast łazienki zamieniane są na jedno z pomieszczeń użytkowych: mieszkanie, spiżarnia itp. W nielicznych tylko przypadkach łazienka speł­ nia swą właściwą funkcję. Inne zmiany są już mniej istotne i dotyczą nieco innego ustawienia okien lub drzwi w ścianach, innego wystroju zewnętrznego. Te drobne zmiany w wystroju (schody, balkony, kolumny czy filary balkonowe"), a także różnorodne w kolorze i fakturze tynki czynią, że domy, mimo iż budowane według kilku ujednoliconych planów, są do siebie nie po­ dobne. Każdy obiekt nabiera cech indywidualnych, zatraca szablonowość i monotonię standardowych projektów. W porównaniu z domami pajantowymi domy murowane z reguły są większe i posiadają większą ilość pomieszczeń. Domy pajantowe najczęściej miały 3-4 pomieszczenia, podczas gdy nowe domy parterowe z mieszkalnym przyziemiem i domy jednopiętrowe mogą posiadać do 8 izb. Zwiększenie ilości izb i powierzchni użytkowej w nowych do­ mach było nieproporcjonalne do ilości mieszkańców. W nowych do­ mach przeciętnie mieszka 3-5 osób, a przecież kilkadziesiąt lat wcześ­ niej w domach, niekiedy tylko dwuczęściowych mieszkało do 20 osób. Bardzo często współczesny program użytkowy w nowych domach mu- R y c . 15. P o k r y c i e s ł o m i a n e koliby Fot. M . Pokropek �188 M A R I A N POKROPEK R y c . 16. B u d y n e k gospodarczy. N o w a m a c h a ł a Fot. M . Pokropek rowanych nie jest uzasadniony aktualnymi potrzebami rodziny. We wsi zdarzają się dość często wypadki, że na jednego mieszkańca nowego domu przypadają 2-3 mieszkania, z których tylko część jest zamie­ szkana na stałe. Mimo takiego stanu nie buduje się mniejszych domów, a wprost przeciwnie, każda rodzina stara się pobudować dom jak naj­ bardziej okazały. Jest to więc sprawa mody i prestiżu, ale nie tylko. Jest to także lokata kapitału. Po kolektywizacji dochód rodzin prze­ znaczany jest w większości na konsumpcję, do której zaliczyć należy także budowę domu i jego wyposażenie. Po drugie powstaje znaczna nadwyżka wolnego czasu, który w pierwszym rzędzie przeznaczany jest na zajęcia przy budowie i przy utrzymaniu siedliska. Właśnie obecnie rozpowszechnił się w budownictwie system gospodarczy po­ legający na tym, że większość robót przy budowie wykonuje sama rodzina. Nie jest to oczywiście regułą, bo we wsi działają także spół­ dzielcze brygady rzemieślnicze wykonujące wszelkie prace przy budo­ wie. Należy również odnotować nową formę współpracy sąsiedzkiej stosowaną przez członków jednej brygady. Ruch budowlany w Gramadzie w ostatnich latach jest bardzo duży. �U K Ł A D PRZESTRZENNY I BUDOWNICTWO W S I G R A M A D A R y c . 18. Chambar-spichrz na kukurydzę Fot. M . Pokropek �190 M A R I A N POKROPEK Według danych statystycznych w 1963 г. zburzono 9 starych domów pajantowych, na miejsce których postawiono tyle samo domów muro­ wanych. W 1964 r. zburzono 7, a w 1965 r. 11 domów pajantowych. W t y m okresie postawiono około 20 nowych domów murowanych. Tak duże postępy budowlane mogą być realizowane tylko dzięki stworze­ niu odpowiedniej bazy materiałowej. Na wieś dostarcza się każdej potrzebnej ilości materiałów budowlanych jak również gotowe elementy (znormalizowane drzwi, okna, balustrady, schody, a także części więźby dachowej, dachówkę itp.). Ponadto wykorzystuje się miejscowe re­ zerwy materiałowe, a przede wszystkim kamień, piasek i glinę, z której każdy może wykonać, jeżeli tylko zechce i ma czas, potrzebną mu ilość cegieł. Wyrobem cegieł i wypalaniem jej w polowych cegielniach w Gramadzie zajmowali się przeważnie Cyganie. We współczesnym budownictwie mieszkalnym przeważa jednak ma­ teriał zakupiony bezpośrednio w cegielniach lub w składach z materia­ łami budowlanymi. Zupełnie inaczej zdobywano materiał budowlany Ryc. 19. Budynek gospodarczy — jachyr. Czeków Mareńska machała ( K w . 45). Gano Łukanow Fot. M . Pokropek �U K Ł A D PRZESTRZENNY I B U D O W N I C T W O W S I G R A M A D A 191 kilkadziesiąt lat wcześniej. W przeważającym stopniu był to materiał pochodzenia miejscowego zdobywany systemem gospodarczym. W bu­ downictwie z przełomu X I X i X X w. i w pierwszym ćwierćwieczu X X w. cegła nie odgrywała zbyt dużej roli. Tzw. domy pajantowe budowano z drewna, plecionki i gliny. Na podwalinach zwanych temel leżących bezpośrednio na ziemi lub na kamiennym fundamencie usta­ wiano pionowe słupy, tzw. igli, które wzmacniano dodatkowo skośnie biegnącymi pojancami. U góry i g l i wiązano dwoma parami belek, zw. posłankami, ułożonych wzdłuż i wszerz ścian. Na postrankach (rodzaj opasi) układano gredy — belki, na których ustawiano konstrukcję dachową i umocowywano pułap. Ramowatą konstrukcję ścian wypełniano czakma_, czyli plecionką, którą oblepiano z obu stron gliną. Zamiast plecionki z chrustu stosowano także plecionkę słomianą. W późniejszych latach zaczęto stosować pecki z gliny zmieszanej ze słomą, suszoną na słońcu cegłę i wreszcie cegłę wypalaną. Z czakmy oblepianej gliną wykony­ wano pułapy, a także kominy. Konstrukcja dachu wymagała dużego R y c . 20. B u d y n e k g o s p o d a r c z y — jachyr Fot. M . Pokropek �192 M A R I A N POKROPEK zużycia drewna, bo mimo że dachy nie były zbyt wysokie, szkielet ich musiał być mocny ze względu na wyjątkowo duży ciężar ceramicznego pokrycia. Na gredy, czyli belki pułapowe, nakładano tzw. poklopce, w które wpasowywano pionowe słupki, zwane popami. Jeżeli były tylko dwa słupki — popy, wówczas ustawiano je po środku budynku; na wierzch nakładano poziomą belkę — bilo, na której dopiero opierano krokwie. Bardzo często krokwie podpierano jeszcze w połowie długości podobną konstrukcją do wyżej opisanej tyle tylko, że o połowę niższą. Stosowano także tzw. stolicą — rodzaj konstrukcji stolcowej. Dachy były czterospadowe; narożne krokwie zwano maijami, tak samo jak dawniej nazywano narożne dachówki. Dachy domów kryto dachówkami, chociaż wielu mieszkańców wsi pamięta, że dawniej kryto także słomą. Pokrycie słomiane obecnie spotkać można jedynie na nielicznych bu­ dynkach gospodarczych oraz na niektórych zachowanych jeszcze, choć już nie używanych kolibach. W budownictwie wiejskim w Gramadzie występują trzy rodzaje dachówek. Pierwszy rodzaj to dachówki pół­ okrągłe nakładane na przemian, jedna na drugą. Zwą ją piturą lub turską keremidą. Była ona najbardziej rozpowszechniona na przełomie X I X i X X w. Do dziś zachowała się jedynie na najstarszych domach pajantowych. W 1 ćwierćwieczu naszego stulecia na krótko pojawiła się dachówka podobna kształtem do karpiówki, ale układana pojedyn­ czo. Zwano ją ploczkami. Około 1908 r. rozpowszechniła się, a obecnie występuje wyłącznie dachówka felcówka, zwana w Gramadzie marsilską. O ile dachówkę półokrągłą wykonywali kiedyś sami mieszkańcy wsi, to obecnie dachówkę zakupuje się wyłącznie w cegielniach lub w składach budowlanych. Drewno wykorzystywane do budowy domów pochodziło przeważnie z prywatnych lasów. Przed kolektywizacją wielu gospodarzy posiadało po kilka dekarów własnego lasu. Przeważnie były to drzewa liściaste: dęby, buki, akacje, klony itp. Potrzebne drzewo iglaste na okna, drzwi, podłogi sprowadzano z Bałkanu, dokąd jeżdżono w kilku gospodarzy tworzących spółkę transportową, zwaną zaredą. We współczesnym budownictwie mieszkalnym właściwie nie zacho­ wały się tradycyjne materiały i techniki b u d o w l a n e . Jak już wspo­ mniano, z chwilą wprowadzenia nowych przepisów budowlanych oraz planów od razu zabezpieczono ich realizację, dzięki czemu uchroniono się przed tymczasowymi i prymitywnymi sposobami budowy. Trady­ cyjne materiały i techniki budowlane zachowały się natomiast w bu­ downictwie gospodarczym, gdzie można prześledzić formy bardzo pry­ mitywne, chociaż i tutaj zauważyć można coraz więcej elementów budownictwa nowoczesnego. �193 U K Ł A D PRZESTRZENNY I B U D O W N I C T W O W S I G R A M A D A MARIAN POKROPEK SPATIAL PATTERN AND ARCHITECTURE OF GRAMADA S u m m a r y The begun contemporary i n 1925—1928, Measurements of were administration ihe reshaped ledged, spatial taken, and the a new trade settlement called pattern of Gramada is a result of a regulation a n d of a r e b u i l d p r o g r a m d u r i n g c o l l e c t i v i z a t i o n was lots. Makhals and Makhals, performing and i n d u s t r i a l installations), of roads was build, and property The old division named Nova. After collectivization, new four network were functions adjusted to relations four Tabashka, sections economic into traced, a new were sections Marenska, established after defined was needs of Brankovska, on the fringes the in acknow­ ( a g r i c u l t u r a l , or h o u s i n g the 1948. centre and of the craftsmen developing socialist economy. At p r e s e n t , the v i l l a g e is f a i r l y c l e a r l y d i v i d e d into t h r e e p a r t s w i t h functions: 2) 1) the districts quarters. of c e n t r e of a d m i n i s t r a t i o n , t r a d e , s e r v i c e s , c u l t u r e a n d agriculture, There is about husbandry, 120 the quarters crafts with and dwelling industry; houses. 3) In different education; the each living quarter t h e r e is a v a r i o u s n u m b e r of i n d i v i d u a l lots c o v e r i n g f r o m 1000 to 2500 square meters. village. The In 1966 number The wars social 1948. I n the or 4200 inhabitants in been going the joint- families, collectivization different in each on i n the expansion while were village was after 1948, decisive. between the erected can old b u i l d i n g s each have been case. The s e r v e as a n e x a m p l e At the Gramada At in end was of a the b r e a k of interior was Immigrant types of the payant the of the 19th and changes and The a d i v i s i o n of lots into kásta. more Before often tions h a v e b e e n of t h e a most of common two accepted of buildings family them smaller the form parts, called the rooms, or plan. of house and was changed. rooms were The build. s p r e a d of houses in soba. new S e r b s , c o n t r i b u t e d to t h e have new been become b y a r c h i t e c t s . A f t e r 1948 u n i f o r m b u i l d i n g r e g u l a ­ of its architectonic image. District Architect's typical projects w h i c h have been 13 — Etnografia Polska, t . X V , z. 1 a odjak c o m m o n b y t h e n , a n d p l a n s of houses h a v e a change The has settlement kdstas W a r I I , t r a d i t i o n a l payant a n o f f i c i a l p e r m i s s i o n to b u i l d on a definite number of n e w Khadjiyski i n t r o d u c e d , w h i c h h a v e c o n t r i b u t e d to v e r y r a p i d v i l l a g e , a n d to required an designed the a r r a n g e m e n t of of World abandoned. B r i c k has become more complex, the consisting c e n t u r i e s the divided of into independence. process. century, house craftsmen, among the divided, and a number division the economic case. d i s i n t e g r a t i o n of j o i n t - f a m i l y f a r m s b r o u g h t about Also the related with s m a l l e r p a r t s , as n u c l e a r f a m i l i e s h a v e b e e n g a i n i n g t h e i r e c o n o m i c been the 1600. have with were families, f o r m e r p e r i o d , the of connected their consequences The works disintegration factors 1117 exceeded intensive a n d after of were of houses most process there Office reconstruction The new regulations place and according w i t h at generally Vidina used by has the prepared villagers. �M A R I A N POKROPEK 194 Since the enactment of the new building regulations by supplying n e c e s s a r y b u i l d i n g m a t e r i a l s to the v i l l a g e . T r a d i t i o n a l m a t e r i a l s a n d are still even employed there After h a v e been modern in i n d i v i d u a l a u x i l i a r y buildings elements are becoming (yakhyra, ambara all the techniques etc.), but common. 1948 the k o l i b a s , i.e. s e a s o n a l s u m m e r p e n s n e a r the fields a n d p a s t u r e s abandoned. � https://zbiory.etnologia.uw.edu.pl/files/original/ce5b8197c21c5eedfe5fe9c385c6e20b.pdf da1bad2460252337aa268e5b71363a55 Dublin Core The Dublin Core metadata element set is common to all Omeka records, including items, files, and collections. For more information see, http://dublincore.org/documents/dces/. Title A name given to the resource Etnografia Polska Subject The topic of the resource etnografia, etnologia Description An account of the resource czasopismo Date A point or period of time associated with an event in the lifecycle of the resource 1958- Rights Information about rights held in and over the resource Licencja PIA Format The file format, physical medium, or dimensions of the resource pdf Language A language of the resource polski Creator An entity primarily responsible for making the resource IAiE PAN ( d.IHKM PAN) Publisher An entity responsible for making the resource available IAiE PAN Text A resource consisting primarily of words for reading. Examples include books, letters, dissertations, poems, newspapers, articles, archives of mailing lists. Note that facsimiles or images of texts are still of the genre Text. Dublin Core The Dublin Core metadata element set is common to all Omeka records, including items, files, and collections. For more information see, http://dublincore.org/documents/dces/. Relation A related resource oai:cyfrowaetnografia.pl:publication:723 Date A point or period of time associated with an event in the lifecycle of the resource 1971 Identifier An unambiguous reference to the resource within a given context oai:cyfrowaetnografia.pl:666 Title A name given to the resource Kronika / ETNOGRAFIA POLSKA 1971 t.15 z.1 Description An account of the resource ETNOGRAFIA POLSKA 1971 t.15 z.1, s.303-314 Language A language of the resource pol. Publisher An entity responsible for making the resource available Instytut Archeologii i Etnologii PAN, Instytut Historii Kultury Materialnej PAN Format The file format, physical medium, or dimensions of the resource application/pdf application/pdf PDF Text Text capture metadata for PDF documents Text K R O N I K A „ E t n o g r a f i a P o l s k a " , t. X V z. 1 NORWESKIE PARKI ETNOGRAFICZNE Zagadnienie m u z e ó w skansenowskich b y ł o wielokrotnie poruszane w powojen­ nej l i t e r a t u r z e etnograficznej Przy projektowaniu nowych p a r k ó w etnograficz­ n y c h w r ó ż n y c h r e g i o n a c h naszego k r a j u p o w o ł y w a n o s i ę n a s t u l e t n i e j u ż t r a ­ dycje k r a j ó w skandynawskich. Wydaje się, ż e pożyteczne będzie przedstawienie trzech n a j w a ż n i e j s z y c h m u z e ó w skansenowskich w Norwegii p o ł o ż o n y c h n a przed­ m i e ś c i a c h n a j w i ę k s z y c h m i a s t tego k r a j u : O s l o , T r o n d h e i m i B e r g e n . T a i n f o r ­ m a c j a m u z e a l n a u ł a t w i ć m o ż e o r g a n i z a c j ę tego t y p u m u z e ó w w P o l s c e . Norsk F o l k e m u s e u m jest n a j s t a r s z y m m u z e u m typu skansenowskiego na ś w i e c i e . Z e s k r o m n y c h z a c z ą t k ó w z 1867 r . o t w a r t o j e w 1894 r . d z i ę k i H a n s o w i A a l l (1869-1946) w B y g d e y n a p r z e d m i e ś c i u Oslo. P o d o b n i e j a k i n n e tego t y p u m u z e a s k a n d y n a w s k i e , z a w i e r a ono szereg d z i a ł ó w . C z ę ś ć z n i c h m i e ś c i s i ę w n o r ­ m a l n y c h budynkach muzealnych z t r a d y c y j n y m typem ekspozycji. W ogromnym p a r k u pomieszczono obecnie 105 b u d y n k ó w z a b y t k o w y c h , z k t ó r y c h n a j s t a r s z e p o c h o d z ą z X I I I w . W s z y s t k i e domy m i e s z k a l n e p o s i a d a j ą w y p o s a ż e n i e w n ę t r z a pochodzące niekiedy z nieco p ó ź n i e j s z e g o okresu aniżeli same zabudowania. W innych działach muzealnych znajdujemy wyposażenie mieszczańskich w n ę t r z m i e s z k a l n y c h p o c z ą w s z y od X V I I w . i ubiory m i e s z c z a ń s k i e . W osobnym p o ­ mieszczeniu znajduje s i ę biblioteka i pracownia H e n r y k a Ibsena. Analogicznie do k u l t u r y m i e s z c z a ń s k i e j w p o d o b n y c h p o m i e s z c z e n i a c h u k a z a n o k u l t u r ę l u ­ d o w ą , a w i ę c w y p o s a ż e n i a w n ę t r z , n a r z ę d z i a p r a c y i u b i o r y . W o s o b n y m dziale p o k a z a n o p r o t e s t a n c k ą s z t u k ę k o ś c i e l n ą w N o r w e g i i od 1536 r . W ś r ó d d a l s z y c h d z i a ł ó w w y m i e n i ć n a l e ż y tkactwo wzorzyste w postaci tapiserii i k o b i e r c ó w t a k c h a r a k t e r y s t y c z n y c h d l a n o r w e s k i e j s z t u k i l u d o w e j . W dziale r o l n i c t w a u k a z a n o n a r z ę d z i a p r a c y ze s z c z e g ó l n y m u w z g l ę d n i e n i e m p r z e t w ó r s t w a m l e c z n e g o . W osob­ n y c h d z i a ł a c h e k s p o n u j e s i ę w r e s z c i e i n s t r u m e n t y m u z y c z n e , z a b a w k i oraz k u l t u r ę materialną Laponii. Bogaty zestaw e k s p o n a t ó w ukazuje h o d o w l ę r e n ó w , r z e ­ m i o s ł a , polowanie i wreszcie ubiory. 2 1 D a n e bibliograficzne podaje A . P y t l i ń s k a , Zagadnienie muzeów skan­ senowskich w powojennej literaturze polskiej, „ R o c z n i k Muzeum Etnograficznego w K r j a k o w i e " , t. 1: 1966, s. 191-202. N a p o d s t a w i e u s t a l e ń z n a j n o w s z e j l i t e r a ­ t u r y p r z e d m i o t u podano o k r e ś l e n i e p a r k e t n o g r a f i c z n y u ż y w a j ą c go n a p r z e m i a n ze s k a n s e n e m . J e d y n a o b s z e r n i e j s z a i n f o r m a c j a o p r a c y m u z e a l i s t ó w s k a n d y n a w ­ s k i c h to a r t y k u ł A. Z a r ę b y , Zastosowanie kwestionariusza do badań etno­ graficznych w Szwecji, „ L u d " , t. 41: 1954, cz. 1, s. 823-830. P i e r w s z a data podana przez P y t l i ń s k a , op. cit., s. 192, n i e dotyczy j e s z c z e r z e c z y w i s t e j d z i a ł a l n o ś c i m u z e u m i u d o s t ę p n i e n i a go p u b l i c z n o ś c i . P r a g n ę t u p o d z i ę k o w a ć s e r d e c z n i e m u z e a l i s t o m n o r w e s k i m , w s z c z e g ó l n o ś c i z a ś dr M a r c i e Hoffmann z Norsk Folkemuseum, dzięki k t ó r y m m o g ł a m tak wiele zobaczyć w c i ą g u k r ó t k i e g o pobytu i o t r z y m a ł a m wszystkie w y d a w n i c t w a . 2 �KRONIKA 304 Krótkie zestawienie najważniejszych działów stałej ekspozycji muzealnej b y ł o k o n i e c z n e j a k o w p r o w a d z e n i e do p r z e d s t a w i e n i a samego s k a n s e n u u d o s t ę p ­ nianego j e d y n i e w o k r e s i e l e t n i m . C z ę ś ć w y p o s a ż e n i a w n ę t r z p r z e j ę t a zostaje przez odpowiednie d z i a ł y s t a ł e j ekspozycji w b u d y n k a c h m u z e a l n y c h . U k ł a d ze­ s p o ł ó w b u d y n k ó w w skansenie w i ą ż e s i ę z p o d z i a ł e m Norwegii n a szereg geogra­ f i c z n y c h i e t n o g r a f i c z n y c h r e g i o n ó w . N a j s t a r s z y m b u d y n k i e m s k a n s e n u jest k o ś ­ ciół drewniany p o c h o d z ą c y z G o l z regionu Hallingdal w p o ł u d n i o w e j Norwegii i n a l e ż ą c y do k o l e k c j i k r ó l a O s k a r a I I z e s t a w i o n e j o k o ł o 1885 r . K o ś c i ó ł n a l e ż y do t y p u b u d o w n i c t w a s a k r a l n e g o z X I do X I I I w . i p o c h o d z i z o k o ł o 1200 r . W N o r w e g i i z a c h o w a ł o s i ę o k o ł o 30 tego t y p u k o ś c i o ł ó w d r e w n i a n y c h i s ą one niezmiernie c h a r a k t e r y s t y c z n e dla skandynawskiego t y p u b u d o w n i c t w a nie podle­ g a j ą c e g o w p ł y w o m zachodnioeuropejskim. D a c h i ściany tych b u d y n k ó w wspie­ r a j ą s i ę n a n i e z m i e r n i e l i c z n y c h f i l a r a c h , co p o w o d u j e o g r o m n e r o z c z ł o n k o w a n i e c a ł o ś c i p r z y s p a d z i s t y c h f r a g m e n t a c h d a c h ó w . C z ę ś ć tego t y p u k o ś c i o ł ó w o t a c z a z e w n ę t r z n a galeria. K o ś c i ó ł z G o l posiada część w y p o s a ż e n i a w n ę t r z a z ł a w k a m i i r z e ź b a m i z d r z e w a z n a p i s a m i r u n i c z n y m i z o k o ł o 1250 г., podczas gdy m a l o ­ w i d ł a z d o b i ą c e a b s y d ę i c h ó r p o c h o d z ą dopiero z 1652 r. K i l k a p o d o b n y c h k o ś ­ c i o ł ó w z a c h o w a ł o s i ę w g ó r z y s t y m t e r e n i e N o r w e g i i , j a k np. s ł y n n y k o ś c i ó ł z B o r g u n d i ( o k o ł o 1150 r.) czy k o ś c i ó ł z H e d d a l z p o ł o w y X I I I w . P e w n e p o d s t a w o w e e l e m e n t y tego b u d o w n i c t w a d r e w n i a n e g o z a c h o w a ł y s i ę w s ł y n n y m zespole c e r ­ k i e w n y m na w y s p i e K i ż i w republice K a r e l s k i e j na jeziorze Onega. J e d n a k ż e drewniane filary w s p i e r a j ą tu kopulaste kształty d a c h ó w i p o s z c z e g ó l n y c h kaplic W wielu norweskich kościołach drewnianych zachowało się w s p a n i a ł e malarstwo średniowieczne, barwne poliptyki w o ł t a r z a c h . Pomimo w p ł y w ó w malarstwa zachodnioeuropejskiego, z w ł a s z c z a angielskiego, w i e l e z t y c h o b r a z ó w , p r z e c h o ­ w y w a n y c h p r z e w a ż n i e w muzeach historycznych Oslo i Bergen, z a c h o w a ł o cha­ r a k t e r m a l a r s t w a l u d o w e g o ze s c e n a m i u k a z u j ą c y m i k u l t u r ę m a t e r i a l n ą ś r e d n i o ­ wiecza. 4 N o r s k F o l k e m u s e u m posiada jedne z n a j s t a r s z y c h z a b y t k ó w budownictwa ś w i e c k i e g o l u d o w e g o n a terenie N o r w e g i i , a c h y b a i E u r o p y . D o m m i e s z k a l n y z R a u l i a n d w r e j o n i e N u m e d a l d a t o w a n o n a k o n i e c X I I I w . , podczas gdy r z e ź b y n a d r z w i a c h p o c h o d z ą r a c z e j z o k o ł o 1250 r . N a p i s r u n i c z n y p o d a j e : „ T o r g a u t F i w i l ,[Ząb L w a J m n i e z r o b i ł " . "Wnętrze s k ł a d a s i ę z sieni, a l k o w y i w i ę k s z e j i z b y . N i e p o s i a d a on k o m i n a , a t y l k o o t w ó r w d a c h u , k t ó r y m u l a t n i a ł s i ę d y m z p a l e ­ n i s k a . D o m ten p o s i a d a ł g a l e r i ę d r e w n i a n ą , p r z e z k t ó r ą w c h o d z ü o s i ę do m a ł e j izby sypialnej p o ł o ż o n e j w części strychowej ponad sienią i a l k o w ą . T a k w niej, j a k i w d u ż e j i z b i e pod ś c i a n a m i s t a ł y ł o ż a i ł a w y do s p a n i a . Z o k o ł o 1300 r . p o ­ c h o d z ą t a k ż e t r z y b u d y n k i gospodarcze. B u d o w l a n a f i l a r a c h z d o l i n y S e t e s d a l pierwotnie s ł u ż y ł a za m ł y n , p ó ź n i e j za spichlerz. Podobnie j a k p o z o s t a ł e , dato­ w a n o j ą n a podstawie i n s k r y p c j i r u n i c z n y c h . D r u g i spichlerz pochodzi z T v e i t o H o v i n w rejonie T e l e m a r k . Jego ś c i a n y otacza n a parterze otwarta, a n a p i ę t r z e w e w n ę t r z n a galeria. D e k o r a c j a drzwi n a ś l a d u j e formy f i l a r ó w z kapitelami zdo­ bionymi stylizowanymi lwami. Nad drzwiami w k a b ł ą k u wyrzeźbionego koszyka w i d a ć w y o b r a ż e n i e l u d z k i e j t w a r z y . T r z e c i spichlerz pochodzi z R o l s t a d w doli- 3 Kiżi. Architiekturno-bytowoj muziei-zapowiednik pod otkrytym niebom, F i l i a l Gosudarstwiennogo Krajewiedozeskogo M u z i e j a K a r i e l s k i j A S S R , Pietrozawadsik 1962. M . В 1 i n h e i m , The Stave Church Paintings. Mediaeval Art from Nor­ way, Milano 1965; S. M a r s t r a n d e r , Forer for Kirkesamligen, Videnskapsselskapets Oldsaksamling, T r o n d h e i m 1059. 4 �305 KRONIKA nie Gudbrandsdal, znanej ransa była izba otoczona wewnętrzną gdzie s y p i a l i g o ś c i e c z y a jako miejsca siedziby rodzinnej Krystyny córki Law- na piętrze S y g r y d y U n d s e t . P a r t e r b u d y n k u s ł u ż y z a m a g a z y n , podczas gdy pewne szczegóły Poświęcono przykład wała więcej w Należy miejsca są w przypominają czterem podkreślić, okresie ścianach Okna budownictwa jednak późniejszym Przy z fermy. architektoniczne tu średniowiecznego charakter. galerią. kobiety zamki najstarszym ludowego że widać ludowe znaczna stabilność jeszcze kształcie ze ślady średniowieczne. budynkom względu ?tanowiącym na budownictwo ich według ugrupowano poszczególnych zabudowań czarnią przykłady czy budynków w skansenie regionów w form. K u r n e kraju. chaty ze dochodziły oddzielnych Starano domu mieszkalnego, chlewnią formie strychami przeznaczonymi niejednokrotnie dodatkowe na dać wśród tych z ków z często równocześnie zachowały się pomieszczeniem także na jako łaźnie kuźnie, piec, poza młyny, tym kształtach s p i c h l e r z e i szopy, a t a k ż e konieczne w surowym w tych wypadkach domach łoża na W z XVII ścianach staranniej większych pialne ław, z w. dochodzi krzeseł bocznych domach obok Należy i foteli, naczyń. Wiele darzy dla a n a l f a b e t ó w w wnętrzach tyka ludzkie i s i ę stare pochodzących usuwanie zwrócić i uwagę i Posiada z ławami a znajdują na narzędzi urozmaiconych XVII w. cały Jednakże się typu przezna­ rzeźbione oknami. na wąskie odzież. izby s i ę zdobnictwo drewnia­ kalen­ 5 skandynawskich . rzeźby liczba wzorzystych tkanin a także przedstawiających niektórych fermach na kuchnie. się otworów W zmiany gospodarczego typu spo­ domach okiennych, na pierwszym i znaczne urozmaicenia w w y p o s a ż e n i u w to Obok drogą budynek mieszkalny także są ilościowego, nie na wielkie wzór piece fińskich i całe pieców wyposażenie łaziebnych. 5 Do pię­ meble zmienia si^ rodzinnego. należy wyróżnić łaźnie zamieniane w X V I I lub X V I I I w. na r ó ż n e g o typu suszarnie zbiorów; wykorzystywano w celu sy­ oparcia wyobrażenia uzyskanego Na powiększenie okre- niektó­ pod skrzynie się m a ł e z mieszkalnych u k ł a d w n ę t r z a b u d y n k u i styl życia l udynków duża 6 obserwuje salą, zwykle i krzesłami rzeźbione ornamentu ornamentu . zamienione z różnych ogromnego b o g a c t w a posiada uderza ona także rozwijające o geometrycznych, formach galerii o t a c z a j ą c y c h Spośród garncarza wraz o izba, z w a n a n o w ą kredensy, mieszkalnych zwierzęce naczynia kuchenne. natomiast i izby z paleniskiem. W dziecinnych, a także trze, b u d o w ę p i e c ó w i k o m i n k ó w i stół i różnorodności k u r n e chaty z druga mieszkalnej dekoracyjnych, tapiserii i k o b i e r c ó w postacie i dużej tak charakterystyczne dla k r a j ó w bogactwa we szafki izby sprzętów wyjątkowanego drzewie dom liczne użyt­ budyn­ s u s z a r n i e do s u s z e n i a z b o ż a i s i a n a sprzętów. i ogromny kołysek nych także cenniejszych przyozdabiano łóżkami. otwarte z sieni, a l k o w y przechowywanie przy Coraz tartaki, zaś niezmiernie zespołach budynkach mieszkalnych pochodzących isów s k ł a d a s i ę n a j c z ę ś c i e j czona folusze, niektórych klimacie. Urządzenie wnętrza w rych parowe. W ow­ siana. D o mieszkalne w. chłopskich w i ę k s z y c h rodzin, kuchnie p o ł ą c z o n e zwykle z pralnią, suszarnie ziarna i l n u kowane po­ i XVIII s t a j n i , obory suszenie domy cecho­ i dachy ferm się przy tym spichlerza, stodoły, unikalny norweskie kryte darnią m o ż n a odnaleźć w budynkach datowanych także na X V I I Zabudowania łóż, łuków rzymskich, wnętrza. Niektóre piece rzadko w y s t ę p u j ą c y c h były tym zbudowane budynków należy H. S t i g u m , V á r l?árearv. Bilder ira Norsk Folkemuseum Samlinger, O s l o 1957, s. 50-53; W . E n d r e i , Kalendarze dla analfabetów, „Kwartalnik H K M " , R 15: 1967, n r 3. Musée Populaire et Folkloriąue de Norvege, O s l o 1961; S t i g u m . op. cit. 8 20 — Etnografia Polska, t. X V , z. 1 �306 KRONIKA mleczarnia z Ustrammen z rejonu • Glámdal. N a parterze przerabiano mleko n a m a s ł o i s e r y , podczas gdy i z b a n a p i ę t r z e s ł u ż y ł a z a s u s z a r n i ę b i e l i z n y i s y ­ p i a l n i ę s ł u ż b y f o l w a r c z n e j . P o s z c z e g ó l n e typy m a g a z y n ó w nie r ó ż n i ą s i ę m i ę d z y sobą układem wnętrz. Z budynków przemysłowych w y m i e n i ć należy kuźnię wiej­ ską z Nordmore z p e ł n y m w y p o s a ż e n i e m w narzędzia kowalskie, tartak z H a r dangieru p o c h o d z ą c y z X V I I I w . p o r u s z a n y w o d ą z a p o m o c ą t r z e c h k ó ł r ó ż n e j w i e l k o ś c i . W ś r ó d l i c z n y c h m ł y n ó w n a j s t a r s z y pochodzi z X V I w . z H a r s t a d w r e ­ j o n i e S a t e s d a l . U ż y t k o w a n o go z w y k l e t y l k o n a j e s i e n i i n a w i o s n ę , gdy p o r u ­ s z a j ą c y go potok m i a ł o d p o w i e d n i ą i l o ś ć w o d y . P o d o b n e w y p o s a ż e n i e i k o ł a n a s i ę b i e r n e p o s i a d a folusz z J a s v o l l W r e j o n i e S u n n m 0 r e , s ł u ż y ł on t a k ż e do m y c i a t k a n i n p ó ł w e ł n i a n y c h . I n t e r e s u j ą c e w y p o s a ż e n i e p o s i a d a dom g a r n c a r z a z N e s p o c h o d z ą c y z X I X w . Poza p o d w ó j n y m piecem ceglanym n a l e ż y z w r ó c i ć u w a g ę na k a m i e ń m ł y ń s k i r o z g n i a t a j ą c y g l i n ę poruszany kieratem k o ń s k i m . W s k a n s e n i e N o r s k F o l k e m u s e u m nie k o l e k c j o n u j e s i ę j e d y n i e b u d o w n i c t w a wiejskiego. R o z p o c z ę t o t a k ż e u r z ą d z a n i e d o m ó w i w n ę t r z mieszkalnych r z e m i e ś l n i ­ k ó w i r o b o t n i k ó w m i e s z k a j ą c y c h w miastach. W tym celu uzyskano szereg d o m ó w w O s l o p o c h o d z ą c y c h n a o g ó ł z X V I I do X I X w . N a p r z y k ł a d Dom rzemieślni­ ków z l a t 1661-1741 stoi p r z y z r e k o n s t r u o w a n e j u l i c z c e h a n d l o w e j starego. O s l o . M u z e u m u z y s k u j e coraz to w i ę k s z ą i l o ś ć t y c h d o m k ó w , n i s z c z e j ą c y c h n i e r a z n a p r z e d m i e ś c i a c h m i a s t a . W ten s p o s ó b m u z e u m o d t w o r z y ł o w n ę t r z a mieszkalne r z e m i e ś l n i k ó w p o c z ą w s z y od X V I I w . i r o b o t n i k ó w n o r w e s k i c h z u b i e g ł e g o s t u ­ l e c i a . Z a c h o w a ł y s i ę t a k ż e domy b o g a t y c h k u p c ó w . P r z e c h o w y w a n o t a k ż e 9 s ł u ­ p ó w granicznych z X V I - X I X w. I n t e r e s u j ą c y wreszcie p r z y k ł a d niezmienności n o r w e s k i e g o b u d o w n i c t w a l u d o w e g o s t a n o w i dom e m i g r a n t ó w z b u d o w a n y w K i n d ­ red, w stanie P ó ł n o c n a D a k o t a w U S A . S k a n s e n w Oslo u k a z u j e p r a c ę i ż y c i e c o d z i e n n e s z e r o k i c h rzesz l u d n o ś c i N o r w e g i i od ś r e d n i o w i e c z a do p o c z ą t k ó w n a ­ szego s t u l e c i a . C e n n y m u z u p e ł n i e n i e m t y c h i n f o r m a c j i j e s t m i e s z c z ą c y s i ę obok opisywanego muzeum oddział Muzeum Uniwersyteckiego. W specjalnym b u d y n k u pomieszczono trzy zachowane ł o d z i e w i k i n g ó w w r a z z c a ł y m ich w y p o s a ż e n i e m w n ę t r z mieszkalnych i narzędziami pracy przekazanymi pochowanym członkom r o d z i n y k r ó l e w s k i e j z I X w . Ł o d z i e te znaleziono u w y l o t u O s l o f i o r d u w O s e b e r g , Tune i Gokstad . 7 F o l k e m u s e e t for T r o n d h e i m og T r o n d e l a g z a ł o ż o n e w 1909 r. j e s t d r u g i m pod w z g l ę d e m w i e l k o ś c i parkiem etnograficznym w Norwegii. N a j w i ę k s z a kolekcja z a b y t k ó w budownictwa drewnianego z n a l a z ł a się w o m a w i a n y m muzeum w l a ­ t a c h 1914-1916, stopniowo u z y s k u j e s i ę d a l s z e z e s p o ł y b u d o w n i c t w a świeckiego z r ó ż n y c h r e g i o n ó w k r a j u . K o m p l e t u j e siię p r z y t y m p r z e d e w s z y s t k i m z b i o r y z r e g i o n u T r o n d h e i m i s z e r z e j ze ś r o d k o w e j i p ó ł n o c n e j N o r w e g i i , p o d c z a s gdy w s k a n s e n i e w O s l o p r z e w a ż a ł y z a b y t k i z p o ł u d n i o w e j c z ę ś c i tego k r a j u . P o d o b ­ n i e j a k w i n n y c h m u z e a c h , w 13 s a l a c h u r z ą d z o n o e k s p o z y c j ę r ó ż n e g o r o d z a j u z a b y t k ó w z zakresu r z e m i o s ł a i sztuki zdobniczej z a r ó w n o ludowej, j a k i m i e s z ­ c z a ń s k i e j . Z a b y t k i te p o c h o d z ą n a j d a l e j z X V I I w . Z n a j d u j e m y t a m i n t e r e s u j ą c e w y p o s a ż e n i e w n ę t r z , u b i o r y w r a z z d o d a t k a m i do n i c h , t k a n i n y w z o r z y s t e , h a f t y i koronki, a t a k ż e n a r z ę d z i a w ł ó k i e n n i c z e i rolnicze oraz m a t e r i a ł y ikonogra­ ficzne p o c h o d z ą c e z d r z e w o r y t ó w . W p a r k u etnograficznym w Trondheim znajduje się k i l k a d z i e s i ą t b u d y n k ó w , a przy realizacji dalszych p l a n ó w zagospodarowania terenu ilość ich przekroczy setkę. D o najstarszych z a b y t k ó w należą dwa kościoły drewniane. Przebudowany A. H a g e n. Les bateaux Vikings, Oslo 1966. �307 KRONIKA k o ś c i ó ł z H a l t d a l e n pochodzi z lat 1050-1100, a l e d e k o r a c j a w n ę t r z a z o s t a ł a w y ­ konania o k o ł o 1604 r . B a r d z i e j o k a z a ł y jest k o ś c i ó ł z b o w A s e n zbudowany w 1434 г., l e c z p r z e b u d o w y w a n y i p r z e r o b i o n y n a p r o t e s t a n c k i w X V I w . O b a te k o ś c i o ł y r ó ż n i ą s i ę z n a c z n i e f o r m ą a r c h i t e k t o n i c z n ą od o p i s y w a n y c h u p r z e d ­ nio k o ś c i o ł ó w z p o ł u d n i o w e j N o r w e g i i i p o s i a d a j ą w n ę t r z a p o z b a w i o n e d e k o r a c j i malarskiej. Zespoły budownictwa świeckiego uporządkowano podług regionów, s t w a r z a j ą c tradycyjne u k ł a d y ferm z zabudowaniami gospodarczymi. J a k k o l w i e k n a j s t a r s z e domy p o c h o d z ą dopiero z X V I I w., u k a z u j ą one p r z y k ł a d y c h a t k u r ­ nych, budownictwa na palach i d a c h ó w k r y t y c h darnią. Obok k o ś c i o ł a z H a l t d a ­ l e n stoi z e s p ó ł d o m k ó w r y b a c k i c h n a d m a ł ą p r z y s t a n i ą d l a ł o d z i , n a d b r z e g a m i f i o r d u z o k o l i c T r o n d e n l a g s . " W y j ą t k o w o b o g a t ą d e k o r a c j ą w y r ó ż n i a s i ę dom m i e s z k a l n y z a m o ż n e g o c h ł o p a z O p p d a l z p o c z ą t k u X I X w . Zdobiono z a r ó w n o o t w o r y d r z w i o w e i o k i e n n e , j a k sufit. O s n a w i a n j ' s k a n s e n p o s i a d a wyjątkowo liczne i znakomicie w y p o s a ż o n e w n ę t r z a r ó ż n y c h w i e j s k i c h i m i e j s k i c h w a r s z t a ­ t ó w rzemieślniczych. W y m i e n i ć należy rzeźnię, warsztat rymarski i garbarski, szewski, złotniczy, zegarmistrzowski, p a r ę p o m i e s z c z e ń k a n t o r ó w kupieckich, p i ­ w i a r n i i t r a k t i e r n i oraz w i ę k s z y c h k u c h n i z u b i e g ł e g o s t u l e c i a . W w i ę k s z y c h po­ m i e s z c z e n i a c h , np. w d a w n e j a p t e c e z 1687 г., obok z a m o ż n i e j s z y c h m i e s z c z a ń ­ skich w n ę t r z m i e s z k a l n y c h umieszczono zbiory z zakresu historii transportu, j a k s a n i , n a r t i ł o d z i . W o s o b n y m dziale m o ż n a z n a l e ź ć z a b y t k i u k a z u j ą c e ż y c i e p a ­ sterzy k o c z o w n i k ó w . 8 Z u p e ł n i e inny charakter m a muzeum w Garnie Bergen. I n t e n s y w n a rozbudowa i p r z e b u d o w a tego bogatego m i a s t a p o r t o w e g o s p r a w i ł a , ż e z a m o ż n i e j s i k u p c y p r z e n o s i l i s i ę j u ż w p o c z ą t k a c h u b i e g ł e g o s t u l e c i a do s w y c h l e t n i c h r e z y d e n c j i n a p r z e d m i e ś c i a c h miasta. K i l k a z tych b u d y n k ó w w e s z ł o n a s t ę p n i e w skład m u ­ z e u m w r a z ze s t a r y m i d o m a m i p r z e n o s z o n y m i z B e r g e n czy o k o l i c z n y c h m i a s t . W rezultacie p o w s t a ł o kilka uliczek z domami p o c h o d z ą c y m i z k o ń c a X V I I I w. i z u b i e g ł e g o s t u l e c i a . U k a z u j ą one codzienne ż y c i e k u p c ó w i r z e m i e ś l n i k ó w tego portowego m i a s t a . W tej c h w i l i s k a n s e n l i c z y t y l k o 17 d o m ó w , j e d n a k ż e p l a ­ nuje s i ę uzyskanie dwukrotnie w i ę k s z e j ich liczby. O p r ó c z paru d o m ó w z a m o ż ­ nych k u p c ó w z w y p o s a ż e n i e m p o c h o d z ą c y m z p r z e ł o m u X V I I I i X I X w. zacho­ w a ł y s i ę domy: m a r y n a r z a , piekarza, z o s o b n ą p i e k a r n i ą , szwaczki, p o w r o ź n i k a , s z e w c a i a p t e k a r z a . N a s z c z e g ó l n ą u w a g ę z a s ł u g u j e m a l e ń k i domek szwaczki p o c h o d z ą c y z 1766 г., s k ł a d a j ą c y s i ę z p o k o j u i k u c h e n k i . Z a w i e r a on n a r z ę d z i a pracy z I p o ł o w y X I X w . W ś r ó d starannie u r z ą d z a n y c h w n ę t r z mieszkalnych z r ó ż n y c h o k r e s ó w u b i e g ł e g o stulecia na u w a g ę z a s ł u g u j ą pomieszczenia czelad­ n i k ó w , służby, kantory handlowe i starannie skompletowane urządzenia k u c h e n ­ ne. C z ę ś ć z a c h o w a n y c h u b i o r ó w z k o ń c a X V I I I i z X I X w . j e s t u k a z a n a w e w n ę ­ t r z a c h m i e s z k a l n y c h w p o s t a c i z a w a r t o ś c i o t w a r t y c h szaf i p o r z u c o n y c h r o b ó t e k r ę c z n y c h . D u ż e z b i o r y m a l a r s t w a i p o r c e l a n y s ł u ż ą do u z u p e ł n i a n i a s z c z e g ó ł ó w ekspozycji poszczególnych w n ę t r z . 9 1 0 Informacje o norweskich zbiorach muzealnych p o s i a d a j ą s z c z e g ó l n e znacze­ nie ze w z g l ę d u n a k o n i e c z n o ś ć szybszego p r z e s t a w i a n i a n a s z y c h z b i o r ó w z a ­ b y t k ó w b u d o w n i c t w a w i e j s k i e g o i m i e j s k i e g o n a ten t a k n o w o c z e s n y i p o s i a d a ­ j ą c y o l b r z y m i e w a l o r y d y d a k t y c z n e rodzaj e k s p o z y c j i . Irena 8 nem 9 1 0 S. O. Tiller, Folkemuseet for Trondheim museets samlinger, T r o n d h e i m 1961. Gamie Bergen. Fremden Führer, B e r g e n br. „ G a m i e B e r g e n " , A r b o k 1966, B e r g e n 1966. og Trondelag. Ęeileder Turnau gjen- �308 KRONIKA MUZEUM W maju publiki 1971 г., POD OTWARTYM w 50 rocznicę R a d z i e c k i e j , zostanie zeum gruzińskiej nego muzeum bytków Kultury naukowym zespół przed przy budowy etnografów powstania otwarta kilku wydatnej i jest czł. koresp. gruzińskich. Generalny AN Gruzińskiej GSRR Giorgi mu­ omawia­ Ochrony Za­ SRR. Kierownikiem Czitaja, muzeum Re­ wielkiego Towarzystwo władz projekt Socjalistycznej część materialnej. B u d o w ę Gruzińskie pomocy TBILISI pierwsza kultury laty W Gruzińskiej uroczyście architektury ludowej podjęło NIEBEM zasłużony opracowany senior został przez pod k i e r u n k i e m a r c h i t e k t a , doc. Ł . S u m b a d z e . U z y s k a n o pod m u z e u m skonale położony, rozległy lisi, l e ż ą c y m i ę d z y szosy Poniżej wykorzystany (47 h a ) n a z a c h o d n i m skraju stolicy parkiem W a k e a jeziorkiem Ż ó ł w i m , ł a t w o przebiegającej linowej. teren na szczyt muzeum dla góry, znajduje występów doskonale się duży zespołów widoczny stadion ludowych i dostępny z od sportowy, który Tbi­ strony wagoników urządzania do­ Gruzji kolejki może festiwali być folklo­ r y s t y c z n y c h . W a d ą tego t e r e n u j e s t jego d u ż e n a c h y l e n i e , s i ę g a j ą c e m i e j s c a m i 30° i zbyt mała styczną osadzenie część płaskiego, terenów nadającego Gruzji. się Nadaje siię pod on zabudowę natomiast charaktery­ doskonale zresztą Wnętrza nich muzeum dążą do budynków skutek dużego odmiennych ctwa zostaną korzystny uległo trapiły tradycji. urządzone klimat zabytkowy naszej zniszczeniu Gruzję aż nie strefie w czasie do połowy starożytną, a z zrekonstruowane starych były na ogół geograficznej. Wiele znajdowane w skupisko pochodzi. według bardzo i tak i okazów — licznych wsiach budowni­ i mieszkalnych, pochodzący tego typowy 0 też wieku dawniej jednej dużej ma d l a tej części izbie dwóch i z południowej pochodzić większość daleko budowle Gruzji G r u z j i , jest datowany jego drewnianych dom-ziemianka, w Jest stok to góry, posiadający niskie zbudo­ wanym z piramidalnie ułożonych równo­ cześnie oświetlania kamienne z bardzo kamienne wieże obronne, charakter mają domy W muzeum darczych, Przy a wznoszone zostaną lub pięć nych, do p i e r w s z e j p o ł o w y szeroko które części także dymu i charakterystyczne Gruzji, różne dachami X I X w. są oraz domy wysokie, Zupełnie przeważnie inny drewniane. rodzaje b u d y n k ó w muzeum wzięto pod uwagę gospo­ terytorialno-administracyjny p o d z i a ł G r u z j i , w s k u t e k czego c a ł y t e r e n e k s p o z y c j i wschodnią. na wypuszczania dwuspadowymi nizinnej p o d z i e l o n o n a 10 s t r e f p o d s t a w o w y c h , i do kaukaskich sakralnych. urządzaniu 1 ekonomiczny wsi niskimi, jedno- uwzględnione nawet bali, służący Dla zachodniej, pomieszczeniach, na X V w. części. wbudowany liczą muzeum w e j ś c i e zaopatrzone w d r z w i z g r u b y c h bierwion i spory o t w ó r w stropie wnętrza. mniejszych które sięgają po k i l k a , a n a w e t k i l k a n a ś c i e s t u l e c i . J e d e n ze z r e k o n s t r u o w a n y c h j u ż w domów na budynków tureckich, kamienne jak wpływu dawnych budynków na oraz kamień, mszczącego perskich formy odpowied­ różnorodne gospodarczych form jednak mongolskich, Niektóre lub z której wznoszone wywierający X I X w. jest przyrodniczych jakiego najazdów budynek dla krainy, gruzińskie się bardzo materiał, kraju, albo warunków Zachowaniu zarówno jak w epokę każdy Budownictwo zróżnicowania sprzyjał budynki, tego, a b y znalazło się w krajobrazie odpowiednim tradycyjnych wzorów. 1 z na większą tego k r a j u . budynków w terenu nizinnych w n i m o b i e k t ó w z g ó r s k i c h okolic G r u z j i , o b e j m u j ą c y c h Twórcy i ilość dla Każda dzieliła z tych się z których stref Gruzja i mieści które pięć jedną nadal etnograficznej obejmuje Gruzję lub więcej stanowią krain podstawę zachodnią historycz­ podziału �309 KRONIKA etnograficznego czyli Szida tego k r a j u . N a w s c h o d n i ą i l Kwemo Kartli ; Samcche i Dżawacheti; Mta-Tuszeti, na; ze I V . wschodnie — czarnomorskie strefą szóstą krainy: Kacheti; I I I . południowa (Kaukaz) — Chewi, wysokogórze Pszawi i Chewsureti; V. południowo V I . wybrzeże razem G r u z j ę s k ł a d a j ą s i ę strefy: I . c e n t r a l n a , I I . wschodnia osetyńska obłast' autonomicz­ (Kolchida); V I I . strefa zachodnia, Guri, Imereti Megreli, Raczia, — Mtiuleti, obejmująca i Leczchumi; V I I I . A d ż a r s k a R e p u b l i k a A u t o n o m i c z n a ( G r u z i n i z m a h o m e t a n i z o w a n i od X V I I w . ) ; IX. Abchaska Republika Autonomiczna; Swaneti gdzie i górna będą nadmienić, w Azerbejdżanie, perskich w siedleńcy w następstwie w 1 połowie Cchinwali, (razem w XVIII w Osetyńczycy, ponad 120 tys.), przybyli wymienionymi, zostanie zaś znaczną po przy etapie wąski i i Persją, głównie którzy zamieszkują budynków, liczbie kultury materialnej i dzieła zasady p e ł n e g o więcej zbadany są budowle scowości Sijoni, kompletowana z materiału u zostaną znajdowała ilość się w niebem kultury ludowej możność tego w (wscho­ na zostaje przed muzeum przeniesie­ nie przyjęto zwłaszcza kamien­ miejscu, odpowiadającego t r a k t u j e s i ę stare, z a ­ 1966 r . ś w i ą t y n i ę ta, c z ę ś c i o w o w stanie przed­ skansenie z miej­ uszkodzona w i takim bez u z u p e ł n i e ń . muzeum muzeach budowa Gruzji etnograficznego, regionalnych potrwa kilkanaście obiektów łatwiejszego zde­ staniej M u z e u m G r u z j i i m . S. D ż a n a s z i i , licznych którego dotąd gdzie wysta­ liczne lecz które etnograficzne tego s p o s ó b , j a k nasze mniejsze muzea regionalne. w Tbilisi, i stworzy sala I, I I I , V I , V I I mieścić W jeszcze w wyodrębnionego stosunkowo ośrodek obszarze m u z e u m Inaczej postawiona w Państwowym pod i duża części budynków, V I w. Ś w i ą t y n i a dotychczas eksponowanych archeologicznych 1 dopiero muzeum, d z i a ł y historii, archeologii i przyrody. E k s p o z y c j e się także otwartym situ. się na dawnym miejscu, a w i ę c nie posiada do strefy będzie obiekt in kamienia. jak przeniesioną z tereny wejścia głównie większość znajdującego (bez s k l e p i e n i a ) , z o s t a ł a organizowanych w podobny ctwem Gruzji Z n a j d z i e s i ę t u o k o ł o 40 o b i e k ­ sztuki. K a ż d y gatunkowi kamienne, dział etnograficzny krotni rejon wschodniej parkowy. dlatego n i e k t ó r e pochodzącą o b e j m u j e ponadto pod teren prze­ masą i c z ę ś c i ekspozycji etnograficznej zinwentaryzowany pierwotnemu bytkowe Gruzja i autentyzmu, wznoszone znajdują na wydzielono placu obszar których dokładnie tylko zwartą Gruzji południowej znaczna c z ę ś ć jest j u ż gotowa. N a c a ł y m 200 r ó ż n y c h jakim najazdach przez R o s j ę z T u r c j ą sala kinowo-odczytowa zagospodarowane niem w mieszkańców uchodźcy strefami Obie podstawowe mioty ne, część jako głównym zarządu, przedzieli pierwszym tów, z których mniej kamiennej. najliczniejszą niszczących osadzeni i X I , p o ł o ż o n e w dolnej c z ę ś c i t e r e n u m u z e a l n e g o . ponad rzeźby stanowią głównie większej podstawowymi budynek o r a z pod u s ł u g i . i zachodnią) W (Kaukaz), tj. w. wzniesiony dnią w okazy Gruzini Grecy w o j e n toczonych administracyjno-kulturalny wowa tu Ormianie i oraz RA południowej przyszli wysokogórze historyczno-archeologiczną (XI), archeologiczne Gruzji X I X w. T a k ż e strefę Abchazkiej którzy w., oraż X . zachodnie także a w rozproszonych wioskach sięgają XVIII Poza zabytki że narodowościową, stanowią Wydzielono eksponowane Wypada grupę Raczia. kraju, Muzeum lat, zwielo­ etnograficznych, a także zapoznania s i ę z w i e l k i m boga­ kraju. N a z w y t y c h k r a i n p o d a j ę zgodnie z i c h a u t e n t y c z n y m , g r u z i ń s k i m b r z m i e ­ niem, k t ó r e m. in. zachowuje najnowszy fundamentalny atlas G r u z j i , opraco­ wany i w y d a n y przez A k a d e m i ę N a u k G S R R (Atlas Gruzinskoj Socjalisticzeskoj Sowielskoj Respubliki, T b i l i s i — M o s k w a 1964). �310 KRONIKA Realizacja ilości muzeum fachowców Środków finansowych dotacji n a b u d o w ę budowy, jako napotyka umiejących jest trudności konserwować sporo, gdyż tego w i e l k i e g o obowiązek zależnie od b u d o w y ludowej na miejscu, w rząd kultury się w całe braku wsie. odpowiedniej zabytkowe budowle. S R R udzielił znacznych go, p o d o b n i e j a k i n i c j a t o r z y narodowej. zabezpiecza t y m nawet z Gruzińskiej obiektu, t r a k t u j ą c wobec skansenu wynikające i rekonstruować Warto Gruzji podkreślić, szereg że obiektów T a k na przykład zabezpieczeniu poddana została jedna z najciekawszych w s i chewsurskich Szaszili (Kaukaz), mieszkańcy Kachetii. z o s t a l i p r z e n i e s i e n i p r z e d b l i s k o 20 l a t y n a n i z i n n e t e r e n y Czynności stosunkowo zabezpieczające zabytków Etnografii zadania i muzeum kultury ludowej pozostają Gruzji Katedra z Etnografii bliskiej prowadzi atlasu podstawę z się jednak szereg w dla p e ł n e g o terenowych Tbilisi. całość Gruzji. opracowania przez w MUZEUM Muzeum starej w Sieradzu, p o w s t a ł e swą właściwą działalność związku z tym i stworzyć Gruzji. budynku artystyczne. paleolitu aż do historycznych i W okresie również zarówno organizowania mieście, archeologiczne plastyką ekspozycje: etnograficzne. została w się z eksponatów 1961 r . n o w a archeologicznych, pierwszych stałych znalezione i miasteczkach podczas one i obrzędową czy wreszcie, była liczne Łask, początkowo w 1967 г., i jest tematem eksponaty penetracyjne zdobnictwa, ludowym badań zostały prowadzone S ą one uzupełniają O d 1950 r . p r o w a d z o n e częściowo Dotyczyły zapoczątkowane i stacjonarne, i wioskach powiatu. nich historyczne. także wystaw penetracyjne je o badania nad sieradzkim strojem ludowym, sztuka ludowa złożoną z pracowników nadwarciańskich. pasterstwo, (Studia Wyniki i materiały również głównie innych ośrodków, Objęto urządzenie pozarolnicze. i re­ początkowo są również i stacjonarne w następnych garncarstwem, kowalstwem. etnograficznych, Nie tych do nimi wnętrza badań dziejów zagadnienia, zwyczaje opublikowane ziemi badania na terenie sztuki ludowej. takie chaty, prowadził sieradzkiej). i j a k m. w Poza W bieżącym roku in. weselne pożywienie, czy wydawnictwie Sieradzkiem pow. R a d o m s k , Ł ę c z y c a etnogra­ badania nad kulturą obrzędy będą tylko prowadzonych M u z e u m . W l a t a c h 1964-1968 p r a c o w n i k M u z e u m , r a z e m z e k i p ą ficzną one a pow. Sieradz, a l a t a c h poszerzono jednak składająca jak i w bogate badania odbudowywaniem stałe Mu­ otrzymaniu d z i e j e S i e r a d z a i r e g i o n u s i e r a d z k i e g o od c z a s ó w współczesności, samym zbiory Składnica etnograficznych. nadal, terenie jako 1947 r. po ze s t o p n i o w y m pierwsze pierwsze b a d a n i a archeologiczne w w odbudowie b u d y n k u , otwarta kontynuowane były prowadzić (1950 г.), n a s t ę p n i e w 1953 r . p o w i ę k s z o n o j ą o z b i o r y Po całkowitej stała ekspozycja przedstawiająca wsi 1937 r. p o c z ą t k o w o zaczęło organizowano archeologiczną i historyczną przez w Pietraszek SIERADZU „pojagiellońskiej" kamienicy. Wraz montowaniem na W tego muzealnych kultury ludowej etnografii Zakład realizacji placówek Prowadzone gruzińskiej W Edward zealna, od z tym inwentary­ opracowywaniem etnograficznego Zakładem m a objąć oraz z w i ą z a n ą łączności Uniwersytetu materiałów przyszłości w A N GSRR współpracuje gromadzenie w inwentaryzujące której zachodniej niedawna. Prace nad b u d o w ą zacją i nie­ kultury prowadzone czy Wieluń. zapoczątkowane zajęcia własnym zostały Dotyczyły badania �311 KRONIKA nad .sieradzkim budownictwem wanie tów najciekawszych i do p l a n o w a n e g o Podstawową ludowym, najbardziej których jednym charakterystycznych z zadań dla jest działalnością terenowych, przez Muzeum kilka i Muzeum pieru, jak i jest zakupuje konkursy na dotyczyły plastyki obiek­ skansenu. gromadzenie, opracowywanie s t ę p n i a n i e e k s p o n a t ó w . E k s p o n a t y te g r o m a d z i s i ę p o p r z e z e k s p l o r a c j ę badaniach wytypo­ sieradzkiego głównie sztukę s i ę eksponaty ludową. ceramika, tkactwa, obrzędowej i kowalstwa, zgłaszane Konkursów a więc dzonymi przez Muzeum badaniami terenowymi, były na i o których do t e j innych ściśle udo­ organizowane takich było wycinanki i terenu przy ozdób związane z była mowa pory z pa' prowa­ poprzednio. Z p r a c ą n a u k o w o - b a d a w c z ą n i e r o z e r w a l n i e z w i ą z a n a jest p r a c a o ś w i a t o w a , p r o w a d z o n a przez M u z e u m od s z e r e g u lat. P o d s t a w ą tej p r a c y s ą e k s p o z y c j e s t a ł e l u b czasowe, w ł a s n e w z g l ę d n i e w y p o ż y c z a n e np. z M u z e u m S z t u k i w Ł o d z i , c z y t e ż i n n y c h o ś r o d k ó w m u z e a l n y c h . O p r o w a d z a n i e po w y s t a w a c h czy w y g ł a s z a n i e p r e l e k c j i i l u s t r o w a n e j e k s p o z y c j ą to c z ę s t o s t o s o w a n y s p o s ó b s z e r z e n i a w i e d z y 0 r e g i o n i e s i e r a d z k i m czy s z t u c e . M u z e u m n i e o g r a n i c z a s i ę j e d n a k do organizo­ w a n i a w y s t a w t y l k o w e w ł a s n y c h p o m i e s z c z e n i a c h . C z ę s t o o r g a n i z u j e w y s t a w y ob­ j a z d o w e w i n n y c h o ś r o d k a c h m u z e a l n y c h czy t e ż w d o m a c h k u l t u r y i k l u b a c h . W y ­ s t a w y t a k i e u r z ą d z a n e b y ł y np. w Ł a s k u , P a b i a n i c a c h , Z e l o w i e , a t a k ż e w e W ł o c ł a w k u ( „ S i e r a d z k i e k o w a l s t w o ludowe") i w T u r k u , g d z i e n a 62,5-lecie p o w . T u r e k i 100-lecie m i a s t a z o r g a n i z o w a n o wystawę „ S i e r a d z k a sztuka ludowa". W Łodzi przy w s p ó ł u d z i a l e Towarzystwa Przyjaciół Sztuk P i ę k n y c h Muzeum z o r g a n i z o w a ł o w b i e ż ą c y m r o k u trzy w y s t a w y — „ W y c i n a n k a sieradzka" w Ł ó d z ­ kim D o m u Kultury, „Sieradzka tkanina ludowa" w K M P i K ( w y s t a w a ta z a ­ i n a u g u r o w a ł a nowy rok o ś w i a t o w y w K M P i K ) i ponownie w Ł D K „Sieradzkie g a r n c a r s t w o ludowe". W o t w a r c i u t y c h w y s t a w w z i ę l i r ó w n i e ż u d z i a ł t w ó r c y ludowi, a na otwarcie wystawy tkanin urządzono pokaz folklorystyczny — w y ­ s t ę p o w a ł z e s p ó ł muzyczny, ś p i e w a n o stare p r z y ś p i e w k i z w i ą z a n e z p r z ę d z e n i e m 1 tkaniem. Jednocześnie urządzono najlepsza sieradzka prządka. Wszystkie te wystawy cieszyły pokaz się przędzenia, dużym i M u z e u m z d o b y ł y n o w e grono s y m p a t y k ó w . tury przybrała Muzeum historii wystaw, przy często w kursy daną wystawą. na różnego Sieradzu Gospodyń kańców jednym przez Wiejskich jest czy wiejskie z regionem. powiatu dziejami zwiedzających pochodzących starszych. Odległość Oprócz wystaw w wsi o ś w i a t o w e , przeznaczone ze w s i . głównie tych Dom prelekcji cieszy Mam posiada stosunkowo na m y ś l i nie dla w i e j s k i c h szkół, ś w i e t l i c na Koła najczęściej się miesz­ Muzeum S i e r a d z u jest duży procent wycieczki szkolne, tu w i ę k s z e j organizowane wy­ Kul­ też również o zainteresowaniu jakim nie Bardzo charakterze przez Powiatowy k u l t u r a l n y c h , czy które i objazdowych zresztą korzystają od m i a s t a n i e o d g r y w a czasowych są Muzeum uznaniu, Kul­ przez archeologii, oświatowej. okazji warto dodać, że Muzeum w Polsce, sieradzki Muzeum prelekcji zapraszani są w Tematyka udział Domem ale r ó w n i e ż wygłaszane chyba świadczy o region działaczy usług i wzięła na organizowaniu lub w y s t a w k i organizowane kluby. regionu ludności. Przy z nielicznych m u z e ó w będzie odczyty Muzeum N a j l e p i e j to ich czy czasowej Z a przez p r a c o w n i k ó w terenowych PTTK. powodzeniem, z z a k r e s u etnografii, rodzaju kursy którym Współpraca z Łódzkim i polegać Prelekcje dla p r z y s z ł y c h w ś r ó d miejscowej ale zresztą okazji otwarcia wystawy organizowane związana osób tylko pracownicy n a u k o w o - o ś w i a t o w i kładowców tury nie charakter stały czy s z t u k i , a t a k ż e n a w y g ł a s z a n i u ilustrowanych tylko Ostatnio w roli. są r ó w n i e ż wystawki i klubów. W chwili �312 KRONIKA obecnej Muzeum posiada się w bieżącym większyło który nawiązał z i „Z dawnej skie i i nie związane i rzadziej rysunków, związanych Wystawki natomiast muzealne, wystaw z których i dotyczą bieżącym się z z sześciu eksponatów, nie i zbiorach głównie jak to z ma objazdowych, historii których są prowadzone państwa były są w bardzo z nich: rosyj­ Ermitażu" sieradzkim" reprodukcji, miejsce w wystawek czy lekcje szkół czy zdjęć wypadku oświatowych i regionu młodzież z pradzieje pokazowe oraz dla sztuki szersze Słowian nauczycieli jego zabytków. składający Ekonomicznego ludowej, jak itp. w Również Ośrodka W są n a w y s t a w i e od tematu b ą d ź t e ż n a sali odczytowej i w ó w c z a s lekcje te np. z k ó ł ­ prowadzone s ą orne i l u s t r o w a n e i filmem. jekcyjne, r z u t n i k i i epidiaskopy do p r z e z r o c z y i f i l m ó w ) . C z ę ś ć l e k c j i o d b y w a w Sieradza, czy terenie, kiedy to np. lekcje z prelekcją dotyczące łączy badań własne zdję­ ciami, przezroczami a nierzadko również (Muzeum posiada np. Mu­ Metodycznego kami zależności rozwoju zagadnienia, czy l e k c j e z k ó ł k a m i z a i n t e r e s o w a ń , historycznymi. rów­ obywa­ temat, ( l e k c j e h i s t o r i i i j ę z y k a polskiego), plastycznymi, lekcje ale wychowania Technikum zakresu też obejmujące prowadzo­ pracy są podstawowych, i p r e l e k c j i n a ten lekcje polskiego, się formą ramach zajęć Sieradza uczestniczyła również rzemiosła dzieje młodzież się cykl odczytów lekcji, w rolniczych, tylko te p r o w a d z o n e Prowadzone najdawniejsze zeum się są niektóre w po­ Sieradz, „Malarstwo w archeologiczne bardziej r o z p o w s z e c h n i a j ą c ą głównie roku odbył Sieradza. narzędzi z wystawek Oto europejskiego składają czasowych korzysta i licealnych. L e k c j e telskiego W te tych epoce k a m i e n i a " , „Badania odbiorców z n i m i p r e l e k c j i to t y l k o j e d e n r o d z a j p r a c y o ś w i a t o w e j nej przez M u z e u m . C o r a z nież jak: ich W a r c i e , pow. wycinanki. Organizowanie i grono sieradzkiego. ludzi w malarstwa regionem sieradzka". a Tematy regionu „Życie „Arcydzieła z wystawek, współpracę. wyłącznie książki", „Wycinanka wystawki stałą dotyczą radzieckie", inne, takich roku o szpital psychiatryczny w Muzeum różnorodne dziejów dziesięć archeologicznych się zwiedzanie stanowiska aparaty czy archeologicznego O d s z e r e g u l a t (od 1957 r.) M u z e u m w S i e r a d z u p r o w a d z i S t u d i u m współudziale szerzenie czym. wiedzy Czasami sztuki, dzielą jednak się jach. Prelekcje kiedy filmem. dawnej m. czy in. ze podejmowane słuchaczami ramach współczesnej są swymi są Studium muzyki Łódzkiej. świadczy Powszechnej. z wrażeniami takich są z udziałem te o zainteresowaniu organizowania z cieszą czy też się mieszkańców dużym jest gospodar­ dotyczące np. też pre­ innych kra­ przezroczami, nie­ po czasami znanych Regionalne Studium niekiedy podróży zdjęciami organizowane Koncerty ogólniejsze, muzealnictwem, zazwyczaj polskiej, Zadaniem rozwoju kulturalnym i zagadnienia związanych ilustrowane Opery Wiedzy o jego p r z e s z ł o ś c i , problemów te W chyba najlepiej o potrzebie Towarzystwa o regionie, niektórych legenci i się zabytków miasta. przy stów, pro­ koncerty muzyków i powodzeniem, Sieradza dobrą np. soli­ co muzyką imprez. I n n y c h a r a k t e r m a j ą o d b y w a n e co d w a tygodnie N i e d z i e l n e S p o t k a n i a M u ­ zealne, prowadzone w y ł ą c z n i e przez n a u k o w o - o ś w i a t o w y c h p r a c o w n i k ó w M u z e u m . T e m a t y k a t y c h S p o t k a ń jest bardzo r ó ż n o r o d n a : s k a r b y polskiej k u l t u r y i sztuki, sztuka ludowa, z w y c z a j e i o b r z ę d y , dzieje i r o z w ó j r z e m i o s ł a , ż y c i e l u d ó w p r y ­ mitywnych, p i ę k n o r e g i o n ó w Polski. W b i e ż ą c y m r o k u zorganizowano szereg S p o t k a ń o tematyce z w i ą z a n e j z 25-leciem P R L (wykorzystano zestaw filmowy „ C h w i l a w s p o m n i e ń " ) — odbudowa k r a j u po z n i s z c z e n i a c h w o j e n n y c h i j e g o r o z w ó j g o s p o d a r c z y i k u l t u r a l n y . N i e k i e d y S p o t k a n i a te z w i ą z a n e s ą z p r z y p a d a - �313 KRONIKA jącymi rocznicami czy w a ż n i e j s z y m i gotowywane są zestawy filmowe, wydarzeniami. N a wszystkie Spotkania przy­ poprzedzone zwykle krótką, wprowadzającą pre­ lekcją. Zarówno sobie Studium duże inne grono imprezy i młodzież,, Brak zowane zbierać pracy 0 Regionalne, stałych organizowane szczególnie przez osobnej, specjalnej wystaw się sympatycy regionie i sztuki wystawy, katalogi Muzeum po i brak raz pierwszy zarówno a na zdobyły wszystkie ludzie w czy nawet sztukę także (wszystkie audycje zorganizowało w pewnym się nowych D o tej p o r y pokazy, to Muzealne również pomieszczenia, uniemożliwia regionie, ludowej. Są kinowo-odczytowej tego p o s z u k u j e o Spotkania przychodzą starsi, j a k internatów. czasowych), Muzeum, Mimo nie t y l k o wytworów sali którzy Muzeum. ze s z k o l n y c h są na sali oświatowej. j a k i Niedzielne słuchaczy, imprezy organi­ którym mogliby stopniu form rozszerzenie popularyzacji nowych form ludową popularyzowano telewizyjne. kiermasz wiedzy rozpowszechniania W wytworów poprzez bieżącym sztuki roku ludowej, k t ó r y m i a ł n a celu u d o s t ę p n i e n i e autentycznych w y t w o r ó w sztuki, o k t ó r e niestety tak trudno w resowaniem miejscowym mieszkańców jezdnych. Skłoniło to kiermaszu każdego roku. Warto sklepie Cepelii. S p o t k a ł Sieradza, s t a n o w i ł Muzeum też wspomnieć do podjęcia o współpracy Radia, które nagrywa audycje m ó w i ą c e Telewizja stawy Łódzka Warszawską, Innym rodzajem czy archeologii. sztuki nagrywane są działalności ludowej, audycji zawsze Łódzką oraz jest historii, pracowników czy w y ­ z Rozgłośnią np. sieradzkiej za granicą. udzielanie nauczycielom studentom pomoc również konsultacji' ze s t a ł e g o ekonomii, również „Łódzkich dotyczące uczniowie muzealnych. Jeśli sztuki ludowej, w „ P r a c a c h i M a t e r i a ł a c h M u z e u m Archeologicznego Etnograficzna" w Studiach Łodzi (nr 3: 1960, n r Etnograficznych" w szereg i n n y c h o p r a c o w a ń ogólniejszych, latach i za­ etnografii to s ą to z a r ó w n o w ł a s n e p u b l i k a c j e , j a k „ P r a c e i M a t e r i a ł y Seria typu Polskiego ich t w ó r c ó w dotyczące tych nierzadko korzystają znajdują przy­ tego są dla P o l a k ó w naukowo-oświatowej do p r a c d y p l o m o w y c h Z materiałów zamieszczone ficznego. z Rozgłośnią zainte­ dla osób organizowania współpracuje cykle Z i e m i S i e r a d z k i e j " (t. 1: 1962), k a t a l o g i kuły w wytwory Nauczycielskiego którzy 0 materiały, Muzeum atrakcję o regionie- s i e r a d z k i m c z y p r a c y M u z e u m . Muzeum. Muzeum materiałów Studium średnich, decyzji c z y f o l k l o r u . A u d y c j e te p r z e z n a c z o n e 1 udostępnianie ocznego przez dla której sztuki ludowej jów popularyzuje organizowane s i ę on z o g r o m n y m też pewną 5: 1961, n r szkół chodzi do D z i e ­ czy a r t y ­ i Etnogra­ 7: 1963) c z y 1959, 1961, 1962, j a k r ó w n i e ż dotyczących etnografii Polski, historii czy sztuki. Na ców zakończenie ludowych. 1 pokazy, również stara często należy też wspomnieć s i ę o stypendia pomaga im w dla mniej Burzenina wystarało (wyrób został kilka przyczynia się również w pewnym z jaką i a zdolnych życiowych 1954 r . Z e s p ó ł znalazło otacza poprzez twór­ wystawy twórców, kłopotów. Tkaczek w zatrudnienie. Pomoc ale Dzięki Moni- Muzeum s t o p n i u do r o z w o j u l u d o w e j t w ó r c z o ś c i J a d w i g i glinianych s i ę o stypendium np. w kobiet ich Muzeum i wyroby zamożnych rozwiązywaniu staraniom Muzeum zorganizowany cach, pow. Sieradz, w k t ó r y m Grali o opiece, Nie tylko popularyzuje ich twórczość figurek zwierzęcych), dla której Muzeum zapomogi. M u z e u m w S i e r a d z u n i e jest w i ę c t y l k o z b i o r n i c ą m a r t w y c h (z pozoru) p r z e d ­ miotów, ale b i e r z e i powiatu. udział w codziennym, normalnym życiu mieszkańców Elżbieta miasta Delida � https://zbiory.etnologia.uw.edu.pl/files/original/ed299b74f7dc26f24368787711079df0.pdf 6fef44f4af46af1d9e020e3eaa9f063d Dublin Core The Dublin Core metadata element set is common to all Omeka records, including items, files, and collections. For more information see, http://dublincore.org/documents/dces/. Title A name given to the resource Etnografia Polska Subject The topic of the resource etnografia, etnologia Description An account of the resource czasopismo Date A point or period of time associated with an event in the lifecycle of the resource 1958- Rights Information about rights held in and over the resource Licencja PIA Format The file format, physical medium, or dimensions of the resource pdf Language A language of the resource polski Creator An entity primarily responsible for making the resource IAiE PAN ( d.IHKM PAN) Publisher An entity responsible for making the resource available IAiE PAN Text A resource consisting primarily of words for reading. Examples include books, letters, dissertations, poems, newspapers, articles, archives of mailing lists. Note that facsimiles or images of texts are still of the genre Text. Dublin Core The Dublin Core metadata element set is common to all Omeka records, including items, files, and collections. For more information see, http://dublincore.org/documents/dces/. Relation A related resource oai:cyfrowaetnografia.pl:publication:725 Date A point or period of time associated with an event in the lifecycle of the resource 1971 Identifier An unambiguous reference to the resource within a given context oai:cyfrowaetnografia.pl:667 Title A name given to the resource Spis treści / ETNOGRAFIA POLSKA 1971 t.15 z.2 Description An account of the resource ETNOGRAFIA POLSKA 1971 t.15 z.2, s.5-10 Publisher An entity responsible for making the resource available Instytut Archeologii i Etnologii PAN, Instytut Historii Kultury Materialnej PAN Format The file format, physical medium, or dimensions of the resource application/pdf application/pdf PDF Text Text capture metadata for PDF documents Text INSTYTUT H I S T O R I I KULTURY MATERIALNEJ POLSKIEJ AKADEMII NAUK ETNOGRAFIA POLSKA XV Zeszyt 2 WROCŁAW • WARSZAWA • KRAKÓW • G D A N S K ZAKŁAD N A R O D O W Y IMIENIA OSSOLIŃSKICH WYDAWNICTWO POLSKIEJ AKADEMII 1971 NAUK �REDAKTOR: WITOLD DYNOWSKI SEKRETARZ REDAKCJI: KRYSTYNA MAŁKOWSKA Adres redakcji: Warszawa, Nowy Świat 69 Okładkę projektował ZBIGNIEW K L I M C Z Y K Teksty angielskie PIOTR GRAFF Redaktor Zyta Kwiecińska Redaktor techniczny Michał Łyssowski Printed in Poland Z a k ł a d N a r o d o w y i m . O s s o l i ń s k i c h — W y d a w n i c t w o . W r o c ł a w 1971. N a k ł a d : 500 + 120 egz. O b j ę t o ś ć : a r k . w y d . 24, a r k . d r u k . 19,63, a r k . A l 25. P a p i e r p o w i e k , k l . V , 80 g, 70 X 100. O d d a n o do s k ł a d a ­ n i a 6 I I I 1971. P o d p i s a n o do d r u k u 11 I X 1971. D r u k u k o ń c z o n o w p a ź d z i e r n i k u 1971. W r o c ł a w s k a D r u k a r n i a N a u k o w a . Z a m . 589/71. K - 9 . C e n a z ł 55.— �SPIS TREŚCI Część I ARTYKUŁY Anna Kutrzeba-Pojnarowa — Założenia teoretyczne i realny program nowych prac nad syntezą etnografii Polski Józef G a j e к — Znaczenie „Polskiego Atlasu Etnograficznego" dla etno­ grafii Polski Andrzej W o ź n i a k — Źródła zainteresowań ludoznawczych w ideologii pol­ skiego Oświecenia Mieczysław K a r a ś — Stare i nowe warstwy toponomiczne w polskich Karpatach 11 17 37 53 Część II ARTYKUŁY Maria F r a n k o w s k a — Procesy akulturacyjne w indiańskich społeczno­ ściach Meksyku Aleksander P o s e r n - Z i e l i ń s k i — Odrodzenie ewolucjonizmu. Podstawowe problemy i założenia teoretyczne anglosaskiego neoewolucjonizmu . . . Streszczenie w j . angielskim Krzysztof M a k u l s k i — Zmiany w życiu gospodarczym i społecznym K e l Ahaggar (1954-1965) Marek Arpad K o w a l s k i — Sztuka Afryki Wschodniej Streszczenie w j . angielskim Marek Arpad K o w a l s k i — Związki Danii z Afryką 69 103 135 137 161 183 185 S T U D I A I MATERIAŁY Antoni K u c z y ń s k i — Wkład polskich podróżników do historii etnografii. Pamiętnik Faustyna Ciecierskiego jako źródło etnograficzne X V I I I wieku Maria P a r a d o w s k a — Rękopis kurdyjski ze zbiorów Augusta Kościeszy Żaby i jego znaczenie dla etnografii polskiej Jerzy Sławomir W a s i l e w s k i —• Dualistyczne aspekty genezy feudalizmu Tadeusz Maciej C i o ł e k — Dwa znaczenia terminu „autorytet" w bystroniowskim modelu kultury ludowej 201 225 251 275 �6 SPIS TREŚCI KRONIKA I I Międzynarodowy Kongres Mongolistów w U ł a n Bator (3-13 I X 1970) — Zofia Sokolewicz i Danuta Markowska Posiedzenie Komitetu Redakcyjnego „Ethnologia Europaea" — K. M. . . Seminarium naukowe zorganizowane przez Pracownię Badań nad Współczes­ nością Ośrodka Badań Naukowych im. W. Kętrzyńskiego w Olsztynie (4-6 V I 1970) — Krystyna Małkowska 281 284 286 RECENZJE Tomasz Marszewski, The Age of Maize Cultivation in Asia, "Folia Orientalia", t. 4:1963, s. 244-295; The Age of Maize Cultivation in Asia, "Folia Orien­ talia", t. 10:1969, s. 91-191 — Tadeusz Lewicki Siergiej A. Tokariew, Pierwotne formy religii i ich rozwój, Warszawa 1969 — Agnieszka Bartelska Vólkerkunde für jedermann. V E B Hermann Haack, Lipsk 1966, ss. 436, map 57 — Janusz Kamocki Vilmos Voight, Towards balancing of folklore structuralism, "Acta Ethnographica Academiae Scientiarum Hungaricae", t. 18 (1-3): 1969, s. 247-266 — Violetta Krawczyk Ernestine Friedl, Vasilika. A village in modern Greece, New York 1965, ss. 110 — Anna Kuczyńska Materiały do Etnografii Gruzji (Masalebi Sakartwelos Etnografiisatwis), t. 14, Tbilisi 1968 — Edward Pietraszek A. I . Robakidze, The social structure of the Caucasian mountaineers. Moscow 1968 — Edward Pietraszek Neli Bregadze, Mtis micatmokmedeba dasawlet sakartweloszi, Tbilisi 1969, streszczenia rosyjskie i angielskie — Edward Pietraszek Książki nadesłane — Marek Arpad Kowalski, Maria Woźniak, Andrzej Woź­ niak, Jerzy Sławomir Wasilewski 287 295 297 299 302 304 307 308 309 �СОДЕРЖАНИЕ Часть I СТАТЬИ Анна К у т ж е б а - П о й н а р о в а — Теоретические основы и реальная программа новых трудов по синтезу этнографии Польши Юзеф Гаек — Значение „Польского Этнографического Атласа" для этнографии Польши Анджей В о з ь н я к — Источники интереса к народоведению в идеологии польского просвещения Мечислав К а р а с ь — Древние и новые топонимические наслоения в польских Карпа­ тах 11 17 37 53 Часть II СТАТЬИ Мария Ф р а н к о в с к а я — Акультурационные процессы в индейских обществах Мек­ сики Александр П о с е р н - З е л и н ь с к и — Возрождение эволюционизма. Основные пробле­ мы и теоретические положения англосаксонского неоэволюционизма Резюме на английском языке Кшиштоф М а к у л ь с к и — Изменения в экономической и общественной жизни Кель Ахаггар (1954-1965) Марек Арпад К о в а л ь с к и — Искусство Восточной Африки Резюме на английском языке Марек Арпад К о в а л ь с к и — Связи Дании с Африкой 69 103 135 137 161 183 185 ИССЛЕДОВАНИЯ И МАТЕРИАЛЫ Антони К у ч и н ь с к и — Вклад польских путешественников в историю этнографии. Дневник Фаустина Цецерского как этнографический источник X V I I I века . . . Мария П а р а д о в с к а я — Курдская рукопись из собраний Августа Костеши Жабы и её значение для польской этнографии Ежи Славомир Василевски — Двойственные аспекты генезиса феодализма Тадеуш Мацей Ц и о л е к —Два значения термина „авторитет" в быстроневской моде­ ли народной культуры 201 225 251 275 �8 SPIS TREŚCI ХРОНИКА I I Международный конгресс монголистов в Улан Баторе (3-13 I X 70) — София Соколевич и Данута Марковская Заседание Редакционного Комитета „Ethnologia Europaea" — К. М Научный семинар, организованный Лабораторией исследований по современности Центра по научным исследованиям им. В. Кентжинъского в Ольштыне (4-6 VI 1970) — Крыстына Малковская 281 284 286 РЕЦЕНЗИИ Томаш Маршевски, The Age of Maize Cultivation in Asia, „Folia Orientalia", t. 4: 1963, s. 244-296; The Age of Maize Cultivation in Asia, „Folia Orientalia", t. 10: 1969, s. 91-191 — Тадеуш Левицки Сергей А. Токарев, Первобытные формы религии и их развитие, Варшава 1969 — Агнешка Бартельская Volkerkunde für jedermann. V E B Hermann Haack, Лейпциг 1966, стр. 436, карт 57, иллюстр. — Януш Камоцки Vilmos Voight, Towards balancing of folklore sturcturalism, „Acta Ethnographica Academiae Scientiarum Hungaricae", т. 18 (1-3): 1969, стр. 247-266 — Виолетта Кравчик Ernestine Friedl, Vasilika. A village in modern Greece, Нью Йорк 1965, стр. ПО — Анна Кучиньская Материалы по этнографии Грузии (Masalebi Sakartwelos Etnografiisatwis), т. 14, Тби­ лиси 1968 — Эдвард Петрашек A. I. Robakidze, The social structure of the Caucasian mountaineers, Москва 1968 — Эдвард Петрашек Neli Bregadze, Mtis micatmokmedeba dasawlet sakartweloszi, Тбилиси 1969, резюме на русском и английском языках — Эдвард Петрашек Книги присланные — Марек Арпад Ковальски, Мария Возьняк, Анджей Возьняк, Ежи Славомир Василевски 287 295 297 299 302 304 307 308 309 �TABLE OF CONTENTS Part I PAPERS Anna K u t r z e b a - P o j n a r o w a — Theoretical assumptions and a feasible program of works on a synthesis of Polish ethnography Józef G a j e к — The significance of the „Polish Atlas of Ethnography" for Polish ethnography Andrzej W o ź n i a k — The sources of interest in folk ways in the ideology of the Polish Enlightment Mieczysław K a r a ś — Old and recent toponymic layers in the Polish Karpathians 11 17 37 53 Part II PAPERS Maria F r a n k o w s k a — Processes of acculturation in Indian communities in Mexico Aleksander P o s e r n - Z i e l i ń s k i — A revival of evolutionism. Basic pro­ blems and theoretical assumptions of the English neo-evolutionism . . A summary in English Krzysztof M a k u l s k i — Changes in economic and social life of K e l Ahaggar (1954-1965) Marek Arpad K o w a l s k i — The art of Eastern Africa A summary in English Marek Arpad K o w a l s k i — Denmark's relations with Africa . . . . 69 103 135 137 161 183 185 STUDIES AND M A T E R I A L S Antoni K u c z y ń s k i — A contribution of Polish travellers to the history of ethnography. The Memoir by Faustyn Ciecierski as an 18th century ethnographic source Maria P a r a d o w s k a — The Kurdish manuscript from the collection of August Kościesza Żaba and its significance for Polish ethnography . . Jerzy Sławomir W a s i l e w s k i — The dualistic aspects of the origin of feudalism Maciej Tadeusz C i o ł e k — The two meanings of the term "Authority" in Bystron's model of folk culture 201 225 251 27& �10 SPIS TREŚCI CHRONICLE I I International Congress of Mongolists in Ulan Bator, September 3-13, 1970 —• Zofia Sokolewicz and Danuta Markowska Meeting of the Editorial Board of "Ethnologia Europaea" — K. M. . . . A scientific seminar organized by the Contemporary Studies Department of the W. Kętrzyński Research Center in Olsztyn, June 4-6, 1970 — Kry­ styna Małkowska 281 284 286 REVIEWS Tomasz Marszewski, The Age of the Maize Cultivation in Asia, "Folia Orientalia", vol. 4: 1963, pp. 244-295; The Age of Maize Cultivation in Asia, "Folia Orientalia", t. 10: 1969, pp. 91-191 — Tadewsz Lewicki . . . . Siergiej A. Tokariew, Pierwotne formy religii i ich rozwój (The Primitive Forms of Religion and Their Development), Warszawa 1969 — Agnieszka Bartelska Volkerkunde für jedermann. V E B Hermann Haack, Leipzig 1966, pp. 436, 57 maps, i l l . — Janusz Kamocki Vilmos Voight, Towards balancing of folklore structuralism, "Acta Ethnographica Academiae Scientiarum Hungaricae", Vol. 18 (1-3), 1969, pp. 247266 — Violetta Krawczyk Ernestine Friedl, Vasilika. A village in modern Greece, New York 1965, pp. 110 — Anna Kuczyńska Materials to the Georgian Ethnography (Masalebi Sakartwelos Ethnografiisatwis), Vol. 14, Tbilisi 1968 — Edward Pietraszek A. I. Robakidze, The social structure of the Caucasian mountainers, Moscow 1968 — Edward Pietraszek Neli Bregadze, Mtis micatmokmeebda dasawlet sakartweloszi, Tbilisi 1969, summaries in Russian and English — Edward Pietraszek Books sent in •— Marek Arpad Kowalski, Maria Woźniak, Andrzej Woźniak, Jerzy Sławomir Wasilewski . 287 295 297 299 ?02 304 307 308 309 � https://zbiory.etnologia.uw.edu.pl/files/original/5a9909f04b5eb2d793dce444f4fff12d.pdf 1fadd5810e7ba48631e9a4d15b3f9c71 Dublin Core The Dublin Core metadata element set is common to all Omeka records, including items, files, and collections. For more information see, http://dublincore.org/documents/dces/. Title A name given to the resource Etnografia Polska Subject The topic of the resource etnografia, etnologia Description An account of the resource czasopismo Date A point or period of time associated with an event in the lifecycle of the resource 1958- Rights Information about rights held in and over the resource Licencja PIA Format The file format, physical medium, or dimensions of the resource pdf Language A language of the resource polski Creator An entity primarily responsible for making the resource IAiE PAN ( d.IHKM PAN) Publisher An entity responsible for making the resource available IAiE PAN Text A resource consisting primarily of words for reading. Examples include books, letters, dissertations, poems, newspapers, articles, archives of mailing lists. Note that facsimiles or images of texts are still of the genre Text. Dublin Core The Dublin Core metadata element set is common to all Omeka records, including items, files, and collections. For more information see, http://dublincore.org/documents/dces/. Relation A related resource oai:cyfrowaetnografia.pl:publication:722 Rights Information about rights held in and over the resource Licencja PIA Date A point or period of time associated with an event in the lifecycle of the resource 1971 Identifier An unambiguous reference to the resource within a given context oai:cyfrowaetnografia.pl:665 Title A name given to the resource Struktura etniczna współczesnej Gruzji i jej historyczne uwarunkowania / ETNOGRAFIA POLSKA 1971 t.15 z.1 Description An account of the resource ETNOGRAFIA POLSKA 1971 t.15 z.1, s.285-302 Creator An entity primarily responsible for making the resource Woźniak, Andrzej Language A language of the resource pol. Publisher An entity responsible for making the resource available Instytut Archeologii i Etnologii PAN, Instytut Historii Kultury Materialnej PAN Format The file format, physical medium, or dimensions of the resource application/pdf application/pdf PDF Text Text capture metadata for PDF documents Text „ E t n o g r a f i a P o l s k a " , t. X V z. 1 ANDRZEJ WOŹNIAK STRUKTURA ETNICZNA WSPÓŁCZESNEJ GRUZJI I JEJ HISTORYCZNE UWARUNKOWANIA Gruzińska SRR, jedna z trzech republik zakaukaskich, leży w poludniowo-zachodniej części Związku Radzieckiego — na pograniczu Eu­ ropy i Azji. Powierzchnia kraju zajmuje 69 300 k m , zaś liczba miesz­ kańców wg danych z roku 1966 wynosiła 4548 tys. Struktura etniczna tej niewielkiej, zarówno pod względem powierzchni, jak i liczby lud­ ności, republiki jest (podobnie zresztą jak całego Zakaukazia) dosyć złożona. Według danych wszechzwiązkowego spisu ludności z roku 1959 skład etniczny Gruzji przedstawiał się w ogólnych zarysach następu­ jąco : 2 1 Gruzini 64,3% Ormianie 11,0% Rosjanie 10,1% Azerbejdżanie 3,8°/» Osetyjczycy 3,5% 1,8% Grecy Żydzi (przew. tzw. Żydzi 1,3% gruzińscy) Ukraińcy 1,3% Inni 1,4% Jeżeli weźmiemy pod uwagę, że na owe l,4°/o ludności określonej jako „inni" składają się przedstawiciele kilku bardzo różnych pod wzglę­ dem językowym grup etnicznych (Kurdowie, Syryjczycy, Białorusini, 2 1 W. 2 W D ż a o s z w i 1 i, Gruzji kaukaskich i oprócz reprezentowane grulp j ę z y k o w y c h — Nasielienie gruzińskiego np. są Gruzii, Tbilisi należącego również języki adygo-abchaskiej i do 1;968, s. 48. kartwelskiej należące do grupy kilku nachijskiej grup innych języków s k i c h , z r o d z i n y j ę z y k ó w i n d o e u r o p e j s k i c h — do g r u p y s ł o w i a ń s k i e j , irańskiej, itp. greckiej, P o r . Atłas romańskiej, narodów mira, z rodziny semito-chamickiej M o s k w a 1964, s. 18-19. (np. języków rodzin kauka­ ormiańskiej, Syryjczycy) �286 ANDRZEJ WOŹNIAK Polacy, Łotysze, Estończycy, Niemcy itp.), to struktura etniczna współ­ czesnej Gruzji okaże się jeszcze bardziej złożona. Jest rzeczą oczywistą, że jej obraz nie w całej Gruzji jest jednakowo skomplikowany. Za­ chodzą również znaczne różnice między składem narodowościowym lud­ ności miejskiej i wiejskiej. Jeżeli pominiemy jednak tymczasem dla jasności obrazu wydzielone, autonomiczne terytoria narodowościowe (tj. Republiki Autonomiczne Abchaską i Adżarską oraz Południowoosetyjski Obwód Autonomiczny), to okaże się, że np. najbardziej zróż­ nicowana pod względem narodowościowym jest południowa część Gru­ zji, stosunkowo zaś jednolita jest struktura etniczna Gruzji Zachodniej, której ludność wiejską stanowią niemal wyłącznie Gruzini. Szczególnie przemieszana pod względem narodowościowym jest ludność dużych miast, takich jak np. Tbilisi, Batumi, Suchumi, Rustawi. Uwarunkowań tego złożonego obrazu narodowościowego współczes­ nej Gruzji (i całego zresztą Zakaukazia) szukać musimy w liczącej sobie przeszło dwa tysiące lat historii kraju i zachodzących na przestrzeni tego czasu wydarzeniach politycznych, procesach gospodarczo-społecz­ nych i etnicznych . Wśród tych ostatnich wiodący będzie oczywiście sam proces kształtowania się narodu gruzińskiego. Jego nasilenie przy­ pada na 2 poł. X I X w., końcowy zaś etap dokonywał się (a w pew­ nych wypadkach trwa nadal) już w Gruzji Radzieckiej. Nie znaczy to bynamniej, że jest to proces, którego początki dałoby się odnieść, tak jak w wypadku większości narodów europejskich, do czasów nowo­ żytnych. Położenie geograficzne Zakaukazia w znamienny sposób odbiło się na historii tego regionu, a jego rozwój społeczno-gospodarczy i k u l ­ turalny przebiegał inaczej niż rozwój większości krajów Europy. Ana­ logie między rozwojem dziejowym Zakaukazia (zwłaszcza zaś Gruzji) i Europy sprowadzają się przede wszystkim do występowania na obu terenach pewnych procesów społeczno-ekonomicznych i kulturalnych-, zbliżonych do siebie ze względu na uwarunkowania i prawidłowości ich przebiegu, ale nie ze względu na okres, w którym się dokonywały . Tak więc dla przykładu kompleks zjawisk kulturalnych, który łącznie z powodującymi je uwarunkowaniami można przyrównać do europej­ skiego Odrodzenia, przypada w Gruzji na przełom X I I i X I I I w., a więc 3 Ą 3 O g r a n i c z o n a i l o ś ć m i e j s c a nie p o z w a l a n a m n a osobne o m ó w i e n i e s t a n u b a d a ń i literatury przedmiotu. O b s z e r n ą b i b l i o g r a f i ę z a w i e r a j ą : cytowana p r a c a W. Dżaoszwili, N. W o ł k o w e j , Etniczeskije prociessy w Zakawkazje .w XIX-XX ww., [w:] Kawkazskij Etnograficzeskij Sborník, t. I V , M o s k w a 1969, s. 3-54; Narody Kawkaza t. I I , M o s k w a 1962. 4 ficznej Por. A . Gruzji Woźniak, Wielka rodzina we współczesnej i Armenii, „ E t n o g r a f i a P o l s k a " , t. 14: 1970 z. literaturze etnogra­ 1, s. 296-300. �287 STRUKTURA E T N I C Z N A WE W S P Ó Ł C Z E S N E J G R U Z J I wcześniej niż w Europie Zachodniej, natomiast charakterystyczne dla państw Europy średniowiecznej rozdrobnienie feudalne w Gruzji roz­ poczyna się na przełomie X V / X V I w. i nasila się w wieku następnym. Rozdrobnienie polityczne kraju w okresie od X V I do pocz. X I X w., a także szereg innych przyczyn, o których będzie mowa niżej, zahamo­ wały, a w pewnym stopniu nawet cofnęły zapoczątkowany dużo wcześ­ niej proces kształtowania się jednolitego narodu gruzińskiego. PRZEMIANY W STRUKTURZE ETNICZNEJ XVIII/XIX GRUZJI DO PRZEŁOMU W. Problem etnogenezy Gruzinów, podobnie jak problem pochodzenia ich języka, będący przedmiotem sporów już od starożytności, nie zna­ lazł ostatecznego rozstrzygnięcia do czasów dzisiejszych. W myśl jednej z bardziej rozpowszechnionych dzisiaj teorii, której reprezentantem jest' G. Melikiszwili % praojczyzną plemion gruzińskich była Azja Mniejsza. Proces jednoczenia się plemion zamieszkujących terytorium współ­ czesnej Gruzji i mówiących językami należącymi do grupy kartwels k i e j w organizacje ponadplemienne rozpoczął się już na przełomie I I i I tysiąclecia p.n.e., a w V I w. p.n.e. powstało na wybrzeżu czarno­ morskim pierwsze państwo gruzińskie — królestwo Kolchidy, utrzy­ mujące ożywione kontakty handlowe z Grecją. W ciągu k i l k u następ­ nych stuleci ośrodki życia politycznego ziem gruzińskich niejedno­ krotnie się zmieniały, nieprzerwanie jednak, nie licząc krótkiego okresu panowania rzymskiego, istniała gruzińska organizacja państwowa czy to w Gruzji zachodniej, czy we wschodniej. W I V w. n.e. we wscho­ dniej Gruzji za religię państwową uznane zostało chrześcijaństwo, z czym wiąże się ożywiony rozwój sztuki i — co dla naszych dalszych rozważań okaże się szczególnie ważne — rozwój literatury. Najstarsze zabytki gruzińskiego piśmiennictwa datują się na V w. n.e. W pierw­ szym okresie, t j . do połowy X I w., była to literatura o treści wyłącznie religijnej — przekłady Biblii, żywotów świętych, jak również orygi­ nalne teksty hagiograficzne, komentarze do dzieł ojców kościoła itp. Większość tych utworów cechuje doskonałość języka i stylu świadczą­ ca o bogatej tradycji literackiej. Jednym z najstarszych najwspanial­ szych zabytków gruzińskiej literatury jest pochodzący z końca V w. n.e. utwór Jakuba Curtaweli Męczeństwo Szuszaniki. Z późniejszych 6 S. 5 G. M e l i k i s z w i l i , e Do grupy tej Dzidziguri, należy Gruzinskij К istorii właściwy jazyk. driewniej gruziński, Kratkij Gruzii, Tbilisi megrelo-lazyjski obzor, Tbilisi 1968, 1959, s. 62-140. i swański. s. 7. Por. �288 ANDRZEJ WOZNIAK wymienić należy tłumaczone na wiele języków, anonimowe Balawariani (IX w.) czy Abo Tbileli Joana Sabanidze ( V I I w.). Znaczenie literatury religijno-cerkiewnej nie ogranicza się bynajmniej do udoskonalenia i upowszechnienia gruzińskiego języka literackiego . W okresie przej­ ściowego upadku politycznego państw gruzińskich, podboju części ziem Gruzji przez Arabów ( V I I w.) i Bizancjum (X w.) jest ona jednym z czynników podtrzymujących świadomość jedności całego gruzińskie­ go obszaru językowego. W połowie X w. wybitny pisarz gruziński Georgi Merczuli pisał, że Gruzja „to cała ta rozległa kraina, w której obrządek cerkiewny i wszelkie modły odprawia się w języku gruziń­ skim" . 7 8 Gruzja. Krainy historyczne i współcześnie N a podstawie wyodrębnione D ż a o s z w i l i , Nasielenie terytoria autonomiczne. Gruzii. Następny etap w dziejach rozwoju literatury i literackiego języka gruzińskiego przypada na okres szczególnie sprzyjający rozwojowi gospodarczemu Gruzji, której ustrój społeczny przybrał w X I - X I I w. formę rozwiniętego feudalizmu. Kraj osiągnął wówczas znaczne sukcesy w walce z wrogami zewnętrznymi i w dążeniu do zjednoczenia ziem gruzińskich. Za panowania Dawida Budowniczego (1089-1125), Georgiego I I I (1156-1184) i jego córki Tamary (1184-1213) zjednoczona Gruzja nie tylko odzyskała polityczną niezależność, lecz jako państwo silna gospodarczo i militarnie zaczęła odgrywać poważną rolę w historii 7 w K s z t a ł t o w a n i u s i ę g r u z i ń s k i e g o j ę z y k a literackiego wiele u w a g i p o ś w i ę c i ł s w o i c h p r a c a c h N . M a r r (por. jego Istorija Gruzii, P i e t i e r s b u r g 1906, s. 22 n.) D z i d z i g u r i , op. cit., s. 9. 8 �S T R U K T U R A E T N I C Z N A WE W S P Ó Ł C Z E S N E J 289 GRUZJI Zakaukazia i Bliskiego Wschodu. Na okres między końcem wieku X I a połową X I I I przypada epoka jej największego rozkwitu gospodarczego i kulturalnego. Okresem klasycznym w historii średniowiecznej kultury gruzińskiej jest wiek X I I . Ówczesna nauka osiąga stosunkowo wysoki poziom rozwoju, a myśl społeczno-polityczna i filozoficzno-teologiczna uwalnia się w znacznej mierze od cerkiewnej dogmatyki i scholastyki. W początkach wieku X I I , wraz z dalszym rozwojem literatury religijnej, powstaje i rozwija się literatura świecka, szczególnie zaś poezja. Litera­ tura świecka tego okresu wyrażająca najbardziej humanistyczne ideały nosi w pełni oryginalny charakter, chociaż rozwija się w warunkach ścisłych wzajemnych więzi z literaturą krajów sąsiednich, w pierwszym zaś rzędzie z persko-języczną literaturą muzułmańskiego Wschodu. W X I - X I I w. tłumaczone były na język gruziński zarówno utwory antycznych pisarzy greckich, jak i arcydzieła piszących po persku poetów tadżyckich i azerbejdżańskich. Wiele zabytków oryginalnej literatury gruzińskiej okresu klasycznego zaginęło w czasie pustoszą­ cych Gruzję w następnych wiekach wojen; te jednak, które się za­ chowały, świadczą, że była ona wyjątkowo różnorodna i bogata. Jed­ nym z pierwszych zabytków literatury świeckiej jest opowieść boha­ terska Amiran — Daredżaniani, z innych najbardziej znanych wymienić należy Tamariani Czachruchadze i niedościgniony wzór starogruzińskiej poezji świeckiej — Witezia w tygrysiej skórze Szoty Rustaweli. Poemat Szoty Rustaweli stał się niemal świętością narodową Gruzji. Jego ręko­ piśmienne kopie przekazywano jak relikwie z pokolenia na pokolenie, dawano córkom jak najcenniejszą część posagu. Poemat zdobył sobie popularność wśród wszystkich warstw ludności, a w gruzińskim fol­ klorze istnieje wiele utworów opartych na motywach Witezia w tygry­ siej skórze oraz legend o jego autorze . Szersze niż by to wynikało z tytułu artykułu potraktowanie zagad­ nień związanych z literaturą i językiem literackim wynika z roli, jaką spełniały one w procesie kulturalnego zbliżenia ludów mówiących języ­ kami kartwelskimi. Ogólnogruziński język literacki przestawał być w średniowieczu wyłącznie językiem ludzi wykształconych — poprzez cerkiew i administrację państwową przenikał do wszystkich zakątków państwa i do wszystkich warstw ludności. Świadectwem głębokiej świa­ domości roli i znaczenia języka gruzińskiego (przynajmniej wśród warstw 9 i0 9 lisi A. Baramidze, 196®, s. 1 0 Tbilisi D. G a m e z a r d a s z w i l i , Gruzinskaja litieratura, Tbi­ 14. Z a g a d n i e n i e m t y m z a j m u j e s i ę J . M e g r e l i d z e w p r a c y Rustaweli 1960. 19 — Etnografia Polska, t. X V , z. 1 i folklor, �290 ANDRZEJ WOŻNIAK oświeconych) może być anonimowy utwór Pochwala i uwielbienie języka gruzińskiego, pochodzący z I X - X w. i przypisywany niekiedy pisarzowi Zosime . W świetle tego wszystkiego, co zostało wyżej powiedziane, wydawać by się mogło, że średniowieczne i scentralizowane państwo gruzińskie było jednolite zarówno pod względem językowym, jak i religijnym. Źródła historyczne, zarówno gruzińskie, jak i obce, świadczą jednak, że np. już w pierwszych wiekach naszej ery ludność Gruzji była nie­ jednolita pod względem etnicznym. W jednym z najważniejszych za­ bytków gruzińskiej historiografii: Kartlis Cchowreba (Historia Gruzji), znajdujemy stwierdzenie, że w starożytnej K a r t l i i mówiono prócz gruzińskiego jeszcze pięcioma innymi językami — ormiańskim, chazarskim, syryjskim, hebrajskim i greckim. Większość tej obcojęzycznej ludności mieszkała prawdopodobnie w miastach . Sporo wiadomości na temat struktury etnicznej ówczesnych miast zawiera inny zabytek gru­ zińskiego piśmiennictwa — Żywot św. Nino. Wiadomości te dotyczą głównie ludności żydowskiej. Tak więc w I V w. n.e. przynajmniej w dwu miastach Kartlii — Urbnisi i Mccheta — istniały duże kolonie żydowskie posiadające własne domy modlitwy i tworzące zamknięte grupy wyznaniowe zamieszkujące w osobnych dzielnicach — „uriatubani". Określenie to spotyka się również w nazwach niektórych wsi, co wskazywać by mogło na istnienie również osiedli wiejskich z lud­ nością żydowską. Odkryte w Mccheta nagrobki z aramejskimi napisami mogą nasuwać przypuszczenie o istnieniu w miastach ludności syryj­ skiej, Żywot św. Nino zaś wspomina także o Grekach. Poszczególne grupy ludności, nie wyłączając autochtonów, tworzyły podobne do żydowskich wspólnoty etniczno-religijne zamieszkujące odrębne dziel­ nice — „ubani" . i l 1 2 13 14 Na temat ewentualnych zmian w strukturze etnicznej Gruzji z okre­ su podboju arabskiego ( V I I w.) wiadomo niewiele. Przypuszczać jedy­ nie można, że nawet po ostatecznej likwidacji panowania Arabów po- 1 1 Dzidziguri, 1 2 Kartlia — oraz w dla dla Takie całej 1 4 Gruzii, s. 10 gruzińskich w pierwszych niemal (w szerszym (i religijne) starożytnych kręgu charakterystyczne rozwijających naszej ery często Kartlii. Napisy dowodem istnienia się w było zresztą śródziemnomor­ cywilizacyjnym. op. cit., s. 447-449; A. Apakidze, 1968, s. 275-278. A r a m e j s k i b y ł w ó w c z a s celarii w ł a d c ó w starczającym etniczne miast pojęciu) M e l i k i s z w i l i , Tbilisi wiekach w.), n a z w a s t o s o w a n ą Gruzji. zróżnicowanie wszystkich skim ci., z państw okresie rozdrobnienia feudalnego ( X V I - X V I I I określenia 1 3 op. jedno na w nagrobkach miastach w językiem tym ludności języku syryjskiej. Goroda driewniej oficjalnym nie są w i ę c kan­ wy­ �291 S T R U K T U R A E T N I C Z N A WE W S P Ó Ł C Z E S N E J G R U Z J I 15 została w Gruzji pewna ilość ludności muzułmańskiej (Tbilisi) . W okre­ sie likwidacji resztek panowania arabskiego włączona została również w skład Gruzji Abchazja, poprzednio stanowiąca odrębne państwo. Abchazowie należący do adygo-abchaskiej grupy języków kaukaskich b y l i pierwszą grupą ludności niekartwelskiej w obrębie państwa gru­ zińskiego, z Gruzją jednak łączyła ich od dawna wspólna religia i po­ siadające wiekowe tradycje więzi kulturalne . W początkach X I I w., za panowania Dawida Budowniczego, z roz­ kwitem gospodarczym Gruzji i wzrostem jej potęgi militarnej wiążą się również znaczne zmiany w strukturze etnicznej. Przyczyn tych zmian, mniej lub bardziej trwałych w skutkach, było kilka. Tak więc np. duży napływ obcych osadników do Gruzji wiązał się z przeprowa­ dzanymi przez Dawida Budowniczego reformami w dziedzinie wojsko­ wości i życia gospodarczego. W początkach X I I w., w związku z orga­ nizacją regularnego wojska, władca ten osiedlił w Gruzji 45 tysięcy rodzin turkojęzycznych Kipczaków, zobowiązanych do wystawiania określonej ilości konnicy, a w trosce o rozwój handlu i rzemiosła sprowadził do odbudowanego po zniszczeniach wojennych miasta Gori grupę osadników ormiańskich . Rozszerzenie w rezultacie zwycięskich wojen granic politycznych Gruzji „od Trapezuntu do Derbentu" (tj. od Morza Czarnego do Kas­ pijskiego) w znacznej mierze zmieniło strukturę etniczną państwa. W jego skład weszły lub stały się krajami wasalnymi: cały Kaukaz, Perski Azerbejdżan, Armenia, południowe wybrzeże Morza Czarnego. Gruzja — na krótko wprawdzie — stała się wielonarodowościowym mocarstwem . W latach 30-tych X I I I w. rozpoczął się najazd na Gruzję mongol­ skich koczowników. Mongołowie zajęli wschodnią i południową część kraju — nie udało się i m podbić jedynie Gruzji Zachodniej. Zajęte przez najeźdźców tereny zostały spustoszone i wyludnione. Po stu­ letnim panowaniu mongolskim udało się Gruzinom odzyskać niezależ­ ność i przywrócić jedność państwu. Za panowania Georgiego V zwa­ nego Wspaniałym (1314-1346) kraj zaczął podnosić się z upadku gospo­ darczego i kulturalnego. W okresie podboju mongolskiego część zasiedlających przedtem cen16 17 1 8 19 1 5 a w Ок. X wieku następuje upadek polityczny tzw. emiratu tbiliskiego, X I I w . z u i p e ł n a jego l i k w i d a c j a . 1 6 D ż a o s z w i 1 i, 1 7 S. Tbilisi M e s с h i a, op. cit., Goroda s. 52. i gorodskoj stroj fieodalnoj Gruzii XVII-XVIII 19i59, s. 43, 44. 1 8 Określenie ,!) S. przypisywane Meschia, Istorija Dawidowi Gruzii (kratkij Budowniczemu. obzor), Tbilisi 1968, s. 12-13. ww., �292 ANDRZEJ WOŻNIAK 2 0 tralne rejony Północnego Kaukazu Osetyjczyków wypierana przez ko­ czowników zaczęła przenikać na południowe, gruzińskie zbocza Kauka­ zu, stamtąd zaś dolinami rzek również na inne tereny . J u ż po wyzwo­ leniu się Gruzji spod jarzma mongolskiego w X I V w. z podbitych przez T u r k ó w terenów Armenii napływają do Gruzji wielotysięczne grupy uchodźców, osiedlając się w Tbilisi i jego okolicach . Okres pokoju sprzyjający odbudowie gospodarki Gruzji i umocnieniu państwowości wyniszczonej przez Mongołów trwał jednak niewiele po­ nad pół stulecia. Na przełomie X I V i X V w. kilkakrotne najazdy hord Tamerlana obróciły w niwecz wysiłki k i l k u poprzednich pokoleń. Gruzja zdołała wprawdzie zachować jedność i niezależność polityczną, lecz znów popadła w ruinę gospodarczą, a jej ludność zmniejszyła się o po­ łowę. W wieku X V następuje dalszy upadek ekonomiczny kraju, osłabie­ nie władzy centralnej wraz z jednoczesnym nasilaniem się tendencji separatystycznych. Okres najazdów perskich na Gruzję w końcu X V w. zostawił po sobie ślad w postaci osiedlenia Azerbejdżan na jej połu­ dniowych krańcach, nad rzeką Akstaf. W t y m samym czasie napływa do Gruzji nowa fala ludności ormiańskiej . Zahamowanie rozwoju ekonomicznego kraju i nasilające się w ciągu X V w. osłabienie władzy centralnej doprowadziło na przełomie X V i X V I stulecia do rozpadu Gruzji na kilka oddzielnych jednostek poli­ tycznych: królestwa — Kartlii, Kachetii, Imeretii i księstwo Samcche. Rozdrobnienie kraju pogłębiło się w późniejszym okresie, kiedy w y ­ dzieliło się jeszcze kilka księstw — Odiszi, Guria, Abchazja . Okres od X V do X V I I I w. był dla rozdrobnionej Gruzji epoką trwających niemal bez przerwy wojen z potężnymi sąsiadami — Turcją i Iranem. Mimo licznych zwycięstw nad najeźdźcami wojny te wyludniały kraj i wyniszczały go gospodarczo. Tak np. najazdy szacha Iranu Abbasa I na królestwo Kachetii w początkach wieku X V I I spowodowały całko­ witą ruinę gospodarki wiejskiej, zniszczenie miast i katastrofalny ubytek ludności (około 100 tysięcy Kachetyjczyków zginęło w czasie walk, drugie 100 tysięcy przesiedlono do Iranu). Na opustoszałe ziemie kachetyjskie szachowie z dynastii Sefewidów sprowadzają plemiona azerbejdżańskie z chanatu karabachskiego. W równinie wyludnionej północnej Kachetii osiedlają się na stokach Kaukazu dagestańscy górale. W znaj21 22 23 24 2 0 J ę z y k o s e t y j s k i n a l e ż y do i r a ń s k i e j g r u p y j ę z y k ó w i n d o e u r o p e j s k i c h . В . К o ł o j e w , Osietiny (istoriko-etnograficzeskoje issledowanie), Moskwa •1967, s. 49-50. 2 1 2 2 2 3 2 4 W o ł к o w a, op. Tamże, s. 4-5. M e s с h i a, cit., Istorija s. 4. Gruzii, s. 23. �S T R U K T U R A E T N I C Z N A WE W S P Ó Ł C Z E S N E J GRUZJI 293 dującej się w tureckiej strefie wpływów części Gruzji (m. in. Imeretia, Samcche, Guria) oprócz wyludnienia spowodowanego wojnami, do dal­ szego ubytku elementu gruzińskiego przyczynił się zarówno rozpo­ wszechniony tu handel niewolnikami, jak również sturczenie części ludności . Szczególne znaczenie w historii Gruzji ma wiek X V I I I . Wśród państw gruzińskich tego okresu wiodącą pozycję zajmuje Kartlia. Jej król, Wachtang V I (1703-1724), dążąc do ekonomicznego i kulturalnego odro­ dzenia kraju podjął szeroko zakrojoną działalność reformatorską. Od­ budowano szczególnie ważny dla gospodarki wiejskiej, a zniszczony w czasie wojen system nawadniający, stworzono warunki dla podniesie­ nia z upadku miast, uregulowano system monetarny. Część wyludnio­ nych wsi została zasiedlona sprowadzonymi z powrotem uchodźcami. Następuje również pewne ożywienie kulturalne. Wokół Wachtanga sku­ piają się pisarze, poeci i filozofowie, tacy jak np. Sułchan Saba-Orbeliani, Wachuszti Bagrationi, Dawid Guramiszwili czy Beri Egnataszwili twórca tzw. „Komisji Uczonych Mężów". W roku 1709 uruchomiona została w Tbilisi pierwsza, nie tylko w Gruzji, ale i na całym Zakau­ kaziu drukarnia. Drukowane w niej książki rozpowszechniane były na terenie całej Gruzji. W kręgu kartlijskich działaczy państwowych i kulturalnych powstał wówczas program politycznej i militarnej walki z agresywnymi sąsia­ dami —• Turcją i Iranem, których ciągłe najazdy prowadziły do bio­ logicznej eksterminacji ludności gruzińskiej. U podstaw tego programu leżał polityczny i wojskowy sojusz z Rosją. W planowanej przez Piotra I wyprawie na Iran widziano możliwość pozbycia się stałego zagrożenia ze strony perskich najeźdźców. Wyprawa jednak nie doszła do skutku, a najazd turecki w 1723 r. rozpoczął przeszło dwudziestoletni okres niewoli i zniszczeń. W 1735 r. miejsce Turków zajęli Persowie, co nie zmieniło jednak sytuacji K a r t l i i . Podobnie jak poprzednie wojny i na­ jazdy i ten również spowodował ruinę ekonomiczną i wyludnienie kraju. Opór przeciwko najeźdźcy był jednak tym razem o tyle skuteczny, że szach zmuszony był wycofać wojska z Gruzji i zgodzić się na objęcie tronu Kachetii przez Bagratydę Tejmuraza I I , a K a r t l i i — przez jego syna Herakliusza I I , co stworzyło warunki do zjednoczenia obu królestw. Zjednoczenie stało się faktem w roku 1762, kiedy po śmierci Tejmuraza, Herakliusz I I objął władzę również i w Kacheti. Herakliusz, niewątpli­ wie jeden z najwybitniejszych władców gruzińskich, prowadził wszech­ stronną działalność mającą na celu podniesienie kraju z upadku i stwo­ rzenie warunków dla jego rozwoju. Więcej miejsca poświęcimy tylko 25 2 6 Tamże, s. 24-25; D ż a o s z w i l i , op. cit., s. 46. �294 ANDRZEJ WOŻNIAK niektórym przedsięwzięciom Herakliusza. Jego zainteresowaniu stanem gospodarczym miast zawdzięczamy rodzaj opisu statystycznego, zawiera­ jącego m. in. dane dotyczące składu etnicznego ludności miejskiej. Tak np. samo Tbilisi, największe miasto ówczesnej Gruzji liczyło w latach 80-tych X V I I I w. ok. 20 tys. mieszkańców „Gruzinów, Ormian, Franków [ t j . Europejczyków — A. W.] i Tatarów [ t j . prawdopodobnie Azerbejdżan — A. W . ] " , w Gori było około 2500 „Gruzinów, Franków, Ormian", w Telawi — 3700 Gruzinów i Ormian. Gruzini i Ormianie, niekiedy Żydzi, mieszkali także w małych, liczących od kilkuset do tysiąca mieszkań­ ców miasteczkach Ananuri, Achalgori, Surami . 2G Na I I połowę X V I I I w. przypadają migracje ludności greckiej z Tur­ cji na Zakaukazie. Około 2000 przesiedleńców, przeważnie rudników, osadza Herakliusz I I w miejscowości Borczalo, organizując tam huty miedzi. W t y m samym mniej więcej czasie na wolnych ziemiach, prze­ ważnie w okolicach Bolnisi, osiedla się około 1000 rodzin ormiańskich. W dziedzinie polityki zagranicznej Herakliusz I I był, podobnie jak Wachtang V I , zwolennikiem orientacji prorosyjskiej. Jako sojusznik Rosji w prowadzonej przez nią wojnie z Turcją odgrywał znaczną, a niekiedy decydującą rolę. Z prowadzącym podobną politykę zagranicz­ ną i wewnętrzną królem Imereti i Salomonem I , zawarł Herakliusz umo­ w ę o wzajemnej pomocy wojskowej. Zdając sobie sprawę z konsekwen­ cji, jakie może spowodować prorosyjska polityka Kartlii-Kachetii, do­ prowadził do zawarcia z Rosją w roku 1783 traktatu o protektoracie. Zacieśniające się związki Gruzji z Rosją wyzwały łatwą do przewidze­ nia reakcję ze strony sąsiednich państw muzułmańskich — Turcji i Ira­ nu. Najazd szacha Iranu Agi-Machomet-Chana na Gruzję w roku 1795 i wywołane nim zniszczenia, rychła śmierć Herakliusza i jego następcy Georgiego X I I spowodowały kryzys gospodarczy i polityczny. Wewnętrz­ ne spory między pretendentami do tronu Kartlii-Kachetii przerwane zostały przyłączeniem kraju do Rosji w roku 1801. W I połowie X I X w. przyłączona została do Imperium Rosyjskiego również Gruzja Za­ chodnia . 2T KIERUNKI PRZEMIAN ETNICZNYCH W GRUZJI W XIX I XX WIEKU Przyłączenie Gruzji do Rosji, mimo kolonialnej polityki carskiej administracji (w oddalonych prowincjach Imperium składającej się z re­ guły z najmniej wartościowych przedstawicieli rosyjskiej biurokracji), 2 6 2 7 raty), Mesenia, Goroda i gorodskoj stroj..., s. 141-143. W 1803 r. M e g r e l i a , w 1804 — I m e r e t i a i G u r i a ( p o c z ą t k o w o j a k o p r o t e k t o ­ a w r o k u 1810 w i ę k s z a c z ę ś ć A b c h a z j i (do 1864 r. — udzielne k s i ę s t w o ) . �S T R U K T U R A E T N I C Z N A WE W S P Ó Ł C Z E S N E J 295 GRUZJI stworzyło po kilkuwiekowym okresie wyniszczających kraj wojen możli­ wości pokojowego rozwoju. Zjednoczenie Gruzji sprzyjało również pro­ cesowi konsolidacji narodu gruzińskiego, hamowanemu dotychczas przez feudalne rozdrobnienie. W 1 połowie X I X w. na mapie etnicznej Zakaukazia, szczególnie zaś Armenii i Gruzji, zachodzą istotne zmiany. Migracje największych pod względem ilościowym grup ludności wiązały się przede wszystkim z pro­ wadzonymi przez Rosję w latach 1828-1829 wojnami z Turcją i Iranem. W roku 1829, w myśl zawartego z Turcją traktatu adrianopolskiego dc Rosji przyłączony został paszalik achalcichski (Mescheti, południowo-zachodnia Gruzja). Wśród jego mieszkańców przeważali Gruzini, ale obok nich mieszkali także Azerbejdżanie, Turcy, Ormianie, Kurdowie. Wkrótce po zakończeniu działań wojennych Turcy, Kurdowie i część Azerbejdżan przesiedliła się do Turcji, a na ich miejsce osiadło około 30 tys. Ormian tureckich. W t y m samym okresie przesiedleńcy z Tur­ cji — kilkuset Ormian i około 6 tys. Greków — osiedlili się na wylud­ nionych jeszcze w X V I I I w. ziemiach w okolicy jeziora C a ł k a . 28 Innym rodzajem migracji, zapoczątkowanym w 1 poł. X I X stulecia były przymusowe przesiedlenia na Zakaukazie rosyjskich sektantów. W Gruzji powstało w ten sposób w roku 1841 około 10 osad sekty duchoborów w rejonie jezior Parawani — Madatapa (Dżawachetia). Podobne osiedla zakładano także w dolinach rzek Jori i Alazani (Kachetia), ponieważ jednak osiedleńcy źle znosili miejscowy klimat, nie­ które wsie wkrótce opustoszały. Oprócz zwartego osadnictwa, przeważ­ nie sektanckiego powstawały w t y m okresie także osady skupiające się wokół rosyjskich garnizonów, a zamieszkałe przez zdemobilizowanych żołnierzy. Osobnym zagadnieniem, do którego jeszcze wrócimy, jest rosyjska ludność w miastach — w pewnym okresie głównie urzędnicy i ich rodziny . 29 W 2 połowie X I X w. nowe migracje i zmiany w układzie etnicznym Gruzji wiążą się przede wszystkim z tzw. wojną kaukaską (zakończoną w roku 1864) i wojną rosyjsko-turecką z lat 1877-1878. Po zakończeniu wojny kaukaskiej zlikwidowane zostały resztki autonomii Abchazji. Ucisk i zdzierstwa ze strony nowo wprowadzonej administracji carskiej wywołały w roku 1866 powstanie. Po jego stłumieniu władze carskie uznawszy całą ludność Abchazji za „winną powstania" wprowadziły szereg obostrzeń administracyjnych trwających aż do roku 1907. Po­ sunięcia te oraz działalność agentów tureckich spowodowały masową emigrację Abchazów do Turcji. Do lat 80-tych X I X w. opuściło Abchacit, 2 8 W o ł k ó w a, op. 2Л Tamże, D ż a o s z w i l i , s. 7, s. 6-7. op. cit., s. 55-56. �296 ANDRZEJ WOŻNIAK zję przeszło 30 tys. mieszkańców, a niektóre jej okręgi zostały w y l u d ­ nione całkowicie. Na opuszczonych przez Abchazów terenach zaczęli się w końcu X I X w. osiedlać Gruzini, Ormianie (uchodźcy z Turcji), Grecy i Rosjanie . Po wojnie rosyjsko-tureckiej (1877-1878) na mocy traktatu z San Stef ano, Rosja otrzymała od Turcji Adżarię (południowo-zachodnia Gru­ zja), z której w latach 1880-1881 wyemigrowało do Turcji około 30 tys. Gruzinów — muzułmanów. Po kilkunastu latach część z nich wróciła do A d ż a r i i . W czasie I wojny światowej napływa do Gruzji nowa fala uciekinie­ rów z Turcji — Ormian, Greków i Syryjczyków. Osiedlają się głównie w Tbilisi (Grecy, Syryjczycy) i okolicach Achalkalaki (Ormianie, Grecy). Migracje w okresie rządów mieńszewików nie przybrały w Gruzji większych rozmiarów. Wyjechała część rosyjskich osiedleńców z Kachetii, część Greków z okolic Suchumi, a niewielka ilość Osetyjczyków prze­ niosła się do północnej Osetii . Oprócz emigracji grup ludności niegruzińskiej mają miejsce również migracje o charakterze wewnętrznym, głównie z gór na równinę (w niektórych wypadkach na tereny opusz­ czone przez rosyjskich przesiedleńców). Znaczne przemieszczenia ludności, powodujące dalsze zmiany w struk­ turze etnicznej Gruzji, zachodzą również w okresie władzy radzieckiej. Materiały statystyczne, jakie posiadamy od roku 1897, pozwalają nam uniknąć opisywania poszczególnych fal migracyjnych. Sposób taki, bar­ dzo zresztą nieprecyzyjny, musiał być stosowany przy omawianiu po­ przednich okresów historycznych, m. in. z powodu braku danych sta­ tystycznych , byłby jednak mało przydatny dla charakterystyki prze­ mian w strukturze etnicznej Gruzji Radzieckiej, ze względu na ich specyfikę. Zajmiemy się więc jedynie omówieniem kierunków i przy­ czyn tych przemian, podając tylko niektóre ich przykłady. Wszelkie migracje grup narodowościowych w Gruzji i na całym Za­ kaukaziu od średniowiecza aż do początków X X w. wiązały się z regu­ ły, pośrednio lub bezpośrednio, z toczącymi się na t y m obszarze lub na terenach sąsiednich wojnami. Sytuacja zmieniła się definitywnie w zasadzie dopiero po ustanowieniu władzy radzieckiej. Wśród przy­ czyn, które powodowały wówczas napływ do Gruzji ludności z innych 3 0 31 32 33 3 0 D ż a o s z w i 1 i , op. cit., s. 52,-53. 3 1 W o ł k . o w a , op. cit., s. 8-9, S . M e g r e l i d z e , Woprosy w istorii russko-turieckoj wojny 1877-1878 gg., T b i l i s i 1969, s. 123. W o ł k owa, op. cit., s. 11. Zakawkazja 3 2 3 3 Okres I wojny ś w i a t o w e j i r z ą d ó w w s p o s ó b p o d o b n y do p o p r z e d n i c h o k r e s ó w migracji. mieńszewickich omówione zostały ze w z g l ę d u n a z b l i ż o n y c h a r a k t e r �S T R U K T U R A E T N I C Z N A WE W S P Ó Ł C Z E S N E J 297 GRUZJI republik, na pierwszym miejscu wymienić należy szybki wzrost uprze­ mysłowienia i urbanizacji kraju (szczególnie od końca lat dwudziestych), a w niektórych rejonach także zmiany w strukturze rolnictwa. W latach 1921-1926, w okresie odbudowy gospodarczej kraju, migra­ cje ludności z innych republik miały stosunkowo niewielkie rozmiary i ograniczały się głównie do powrotu do miast republiki tych ich miesz­ kańców, którzy w czasie wojny i władzy mieńszewickiej z różnych przyczyn opuścili miejsca zamieszkania. Tempo zmian uległo gwałtownemu przyspieszeniu w latach przed­ wojennych pięciolatek w związku z szybkim rozwojem gospodarczym Gruzji. Budowa nowych fabryk i elektrowni, powstawanie sowchozów (szczególnie w rejonach subtropikalnych), rozbudowa transportu, do­ prowadziły do szybkiego wzrostu liczebności robotników i urzędników we wszystkich dziedzinach gospodarki, z czym wiązał się dopływ z są­ siednich republik znacznej ilości imigrantów. Z danych statystycznych z tego okresu wynika, że do miast i osiedli sowchozowych więcej przy­ bywało ludzi spoza granic republiki niż z wiejskich miejscowości samej Gruzji. Szczególnie odnosi się to do sowchozów zbudowanych na prze­ łomie lat dwudziestych i trzydziestych w subtropikalnych rejonach kraju Napływ robotników przemysłowych do Gruzji rozpoczął się wprawdzie już w końcu X I X w., był jednak wówczas stosunkowo nie­ wielki — mniejszy niż sezonowe migracje do prac rolnych (np. z Ukra­ iny). O rozmiarach tego rodzaju przemieszczeń w latach władzy radziec­ kiej świadczyć może fakt, że tylko w latach 1926-1941 napłynęło do Gruzji około 240 tys. imigrantów z innych r e p u b l i k . Wśród nich prze­ ważała ludność z Północnego Kaukazu i Ukrainy. Napływ siły roboczej odbywał się zarówno żywiołowo, jak i drogą zorganizowanego wer­ bunku. Ewakuowana na Zakaukazie w czasie ostatniej wojny ludność w ogromnej większości powróciła po zakończeniu działań wojennych do poprzednich miejsc zamieszkania. Po stosunkowo dużym napływie siły roboczej w latach 1946-1956, od roku 1957 ilość imigrantów z innych republik stale się zmniejsza. Wpływa na to przede wszystkim zapotrzebowanie na siłę roboczą w i n ­ nych regionach Związku Radzieckiego (Kazachstan, Syberia, a na Zakau­ kaziu dynamicznie rozwijający się w ostatnich latach przemysł Arme­ nii) . Zagadnieniem, któremu należy poświęcić nieco więcej uwagi, jest 3 4 1 35 36 3 4 D ż a o s z w i l i , 3 5 Tamże, Tamże, 3 6 op. s. 122. s. 123-124. cit., s. 121-122. �298 ANDRZEJ Zmiany w WOŻNIAK strukturze etnicznej Gruzji w latach 1897-1953 3 7 1897 1926 1939 1959 etniczne % <Vo % °/o Gruzini Grupy 68,3 66,8 61,4 64,3 Abchazowie 3,1 Osetyjczycy Ormianie 3,7 2,1 4,2 1,6 4,2 3.5 9,2 11,5 11,7 11,0 3,6 8,7 10,1 0,5 1,3 1,3 — — 5,4 2,0 5,3 2,4 0,1 3,8 1,8 Rosjanie Ukraińcy i i 5,3* Białorusini 1 Azerbejdżanie 5,7 1,5 Grecy Żydzi 2,0 Inni 2,1 1Д 2,8 1,2 2,2 1,3 100,0 100,0 100,0 100,0 0,6 * W spisie z 1897 Ukraińcy i B i a ł o r u s i n i podani 1,3 łącznie z Rosjanami. urbanizacja i zmiany zachodzące w strukturze etnicznej miast. Już w 2 połowie X I X w., w związku z rozwojem w Gruzji stosunków kapitalistycznych znacznie zwiększyła się ilość ludności miejskiej. Tak np. w łatach 1865-1897 ludność miast wzrosła ze 120 tys. do 303,2 tys. Oprócz Tbilisi, w pozostałych miastach największy udział we wzroście zaludnienia mieli Gruzini, jeżeli zaś idzie o ludność niegruzińską, to największy był napływ Ormian. Także Osetyjczycy z Północnej Osetii, których osiedliło się w Gruzji w 2 połowie X I X w. ok. 40 tys., osiadali przeważnie w miastach . 38 W latach władzy radzieckiej nastąpił gwałtowny wzrost ludności miast (udział ludności miejskiej w stosunku do ogólnej liczby ludności przedstawiał się następująco: w roku 1863 — 10,5%, 1897 — 15,8%, 1917 — 18,6'%, 1921 — 19,7%, 1959 — 42%, 1965 — 4 7 % ) . W skła­ dzie etnicznym ludności miejskiej nastąpiły również znaczne zmiany. Zwiększył się w nim procentowy udział Gruzinów, wśród których przy­ rost ludności miejskiej był w latach 1926-1959 większy od ogólnego przyrostu ludności gruzińskiej (82,3% i 45,2%). Kierunki zmian w struk­ turze etnicznej miast zilustrować może poniższa tabela: 39 3 7 Tamże, s. 3 8 Tamże, Tamże, s. 117. s. 220. 3 0 48. �299 S T R U K T U R A E T N I C Z N A WE W S P Ó Ł C Z E S N E J G R U Z J I Struktura etniczna Tbilisi (w w latach 1897-1959 51 »/o°/») Sąsiednie narodów, kaukaskie Rosjanie Inni Rok Gruzini 1897 26.4 31,7 28,0 1926 38,2 41,2 15,6 5,0 1959 48.5 27,0 18,2 6,3 13,9 W większości pozostałych miast Gruzji (poza niektórymi ośrodkami przemysłowymi i wypoczynkowymi) struktura etniczna ludności jest bardziej jednolita. Przeważającą część ich mieszkańców stanowią Gruzi­ ni, na których korzyść zmniejszyła się ilość ludności ormiańskiej. * Prześledziwszy historyczne przemiany w składzie narodowościowym Gruzji wróćmy jeszcze do procesu kształtowania się jednolitego narodu gruzińskiego. W okresie istnienia scentralizowanego państwa gruziń­ skiego proces ten był już, jak wiemy, dosyć zaawansowany. Wytworzyło się już wówczas poczucie jedności terytorialnej, językowej i religijnej całej ludności kartwelskiej. Rozdrobnienie feudalne naruszyło wspólnotę terytorialną Gruzinów i na długo zahamowało proces konsolidacji na­ rodowościowej. Likwidacja rozdrobnienia politycznego Gruzji dokonana została drogą kolejnego przyłączania do Rosji w ciągu wieku X I X samodzielnych organizmów państwowych (np. Kartlia-Kachetia, Imeretia) i terytoriów gruzińskich zagarniętych przez Iran i Turcję. Włączenie Gruzji w skład Cesarstwa Rosyjskiego miało dla procesu konsolidacji narodowościowej Gruzinów wielorakie konsekwencje, zarówno pozytywne, jak i nega­ tywne. Tak np. polityka wewnętrzna caratu nie sprzyjała samodzielne­ mu rozwojowi kulturalnemu nierosyjskich narodów Imperium. W XIX-wiecznej Gruzji poza niezbyt gęstą siecią początkowych szkół cerkiewnych nie istniało szkolnictwo w języku gruzińskim. Rosyj­ skie szkoły były nieliczne i dostępne jedynie dla zamożniejszych warstw ludności. Szkół wyższych na Zakaukaziu nie było, a młodzież gruzińska pragnąca zdobyć wykształcenie, wyjeżdżała na studia do Rosji. Upo­ wszechnianie języka gruzińskiego, mającego wielowiekowe tradycje lite­ rackie, było utrudnione. Prasa gruzińska w latach 60-tych X I X w. za­ czynała się dopiero rozwijać (w Tbilisi istniały wtedy tylko dwa czaso4 0 ryje W. P o l i s z e w s k i j , problemray ich izuczenija, Etniczeskije prociessy w gorodach SSSR „ S o w i e t s k a j a E t n o g r a f i j a " , 1969 nr 5, s. 8. i niekoto- �ANDRZEJ WOZNIAK 300 pisma gruzińskie — „Droeba" i „Sakartwelos Moambe"), nie istniała gruzińska literatura techniczna, pierwsze kroki stawiał gruziński teatr. W tej sytuacji ogromną rolę w kształtowaniu świadomości narodowej odgrywała literatura piękna. Występujący w poezji gruzińskich roman­ tyków (A. Czawczawadze, G. Orbeliani, N . Barataszwili) nurt patrio­ tyczny nasilił się w literaturze 2 połowy X I X w. Wśród najwybitniej­ szych działaczy gruzińskiego ruchu społeczno-narodowego „tergdaleuli" poczesne miejsce zajmują znani pisarze tego okresu — A. Cereteli, I . Czawczawadze i inni. Poważny rozwój gruzińskiej nauki, sztuki i lite­ ratury w znacznej mierze był ich z a s ł u g ą . Niewątpliwie pozytywnym skutkiem przyłączenia do bardziej wów­ czas rozwiniętej pod względem ekonomicznym Rosji było przyspieszenie w Gruzji rozwoju stosunków kapitalistycznych. Umocniły one więzi eko­ nomiczne między poszczególnymi rejonami kraju, zlikwidowany został dotychczasowy partykularyzm gospodarczy, a wewnętrzne migracje l u d ­ ności (przesiedlenia na opuszczone ziemie, wędrówki w poszukiwaniu pracy itp.) przyspieszały zacieranie się odrębności regionalnych. W ciągu X I X w. z licznych grup etnicznych (Megrelowie, Lazowie, Swanowie), etnograficznych (Chewsurzy, Pszawowie, Tuszyni, Mochewcy, Mtiule) czy też będących jedynie pozostałościami dawnych podzia­ łów terytorialno-politycznych (Kachetyjczycy, Kartlijezycy, Imeretyjczycy, Guryjczycy, Adżarowie), kształtuje się znów, bo jak wspomnieliś­ my wcześniej nie jest to proces nowy, jeden naród gruziński. Wszystkie wymienione wyżej grupy oprócz Megrelo-Lazów i Swanów używały tego samego samookreślenia „Kartweli", mówiły t y m samym językiem gru­ zińskim. Wspólny język literacki rozpowszechniony był wśród wszyst­ kich lokalnych grup gruzińskich łącznie z Megrelami, Łazami i Swanami. Pewne odrębności zaobserwować można było jedynie w potocz­ nym języku mieszkańców Adżarii i Samcche, w którym uwidaczniał się wyraźnie wpływ języka tureckiego. Wspólne cechy posiadała także k u l ­ tura poszczególnych grup kartwelskich. Na przykład strój kobiecy był niemal jednakowy w Kartlii, Kachetii, Imeretii, a męski różnił się tylko w szczegółach. Takich cech wspólnych w kulturze materialnej ludności kartwelskiej było wiele. Jedynie te grupy, które długo znajdowały się pod wpływem islamu, kulturowo nieco bardziej różniły się od innych. Większe różnice, przede wszystkim językowe, występowały między grupami samookreślającymi siebie jako „Kartweli", a Megrelo-Lazami i Swanami. Mimo tych różnic i zachowania przez oba ludy własnych 4 1 42 4 1 „ T e r g d a l e u l i " — „ci co p i l i w o d ą z T e r e k u " . P o s t ę p o w a z i ń s k a 2 p o ł . X I X w., w y k s z t a ł c o n a w R o s j i , t j . „ z a T e r e k i e m " . 4 2 В a r a m i d z e, G a m e z a r d a s z w i 1 i , op. cit., s. 44-56. inteligencja gru­ �S T R U K T U R A E T N I C Z N A WE W S P Ó Ł C Z E S N E J 301 GRUZJI samookreśleń, ich rozwój był zawsze związany z historią i kulturą Gru­ zji, a języki od dawna podlegały znacznym wpływom języka gruziń­ skiego, który był zresztą dość rozpowszechniony. Jak już wyżej wspo­ mniano, język gruziński był wśród Megrelo-Lazów i Swanów językiem literackim i cerkiewnym ' . W latach władzy radzieckiej oddziaływał ze wzmożoną siłą nie tylko cały zespół czynników sprzyjających procesowi konsolidacji narodowoś­ ciowej — stworzone zostały także warunki dla rozwoju kulturalnego nie tylko narodu gruzińskiego, lecz również wszystkich mieszkających w Gruzji mniejszości narodowych. Jednymi z pierwszych aktów praw­ nych nowej władzy były w Gruzji dekrety dotyczące problemów naro­ dowościowych, spraw oświaty i k u l t u r y . Ze względu na ograniczone ramy niniejszego artykułu, z całego ze­ społu procesów wiążących się z zachodzącymi w ciągu wielu wieków zmianami struktury etnicznej Gruzji, zwróciliśmy nieco więcej uwagi jedynie na najważniejszy — proces kształtowania się narodu gruziń­ skiego, przy czym i ten problem przedstawiony został tylko w najbar­ dziej ogólnych zarysach . 4 1 44 45 4 3 4 4 nosti W o ł k o w a, op. cit., s. 21-23. B. M e г к w i 1 a d z e, Sozdanie i ukrieplenie w Gruzii (1921-1936), T b i l i s i 1969, s. 183-202. sowietskoj gosudarstwien- W r o k u 1965/1966 i s t n i a ł o w G r u z j i 18 w y ż s z y c h u c z e l n i , 77 t y s . s t u d e n t ó w o r a z o k o ł o 5000 r ó ż n e g o t y p u s z k ó ł p o d s t a w o w y c h i ś r e d n i c h ( o g ó l n o k s z t a ł c ą c y c h i s p e c j a l i s t y c z n y c h ) , w k t ó r y c h l i c z b a u c z n i ó w s i ę g a 1 miiliona. J ę z y k i e m w y k ł a ­ d o w y m w e w s z y s t k i c h s z k o ł a c h jest g r u z i ń s k i , w y ł ą c z a j ą c o c z y w i ś c i e s z k o ł y d l a m n i e j s z o ś c i n a r o d o w y c h . W r o k u 1964 w y d a n o w G r u z j i p r z e s z ł o . 2600 t y t u ł ó w k s i ą ż e k (w t y m p r z e s z ł o 2000 w j ę z y k u g r u z i ń s k i m ) o ł ą c z n y m n a k ł a d z i e 13,5 m i l . e g z e m p l a r z y ; w y c h o d z i ł o 115 t y t u ł ó w c z a s o p i s m (101 w j ę z y k u g r u z i ń s k i m ) o n a ­ k ł a d z i e 5,5 m i l . e g z e m p l a r z y (w j ę z y k u g r u z i ń s k i m 5,2 m i l . ) , 80 t y t u ł ó w gazet ( w t y m 59 w j ę z y k u g r u z i ń s k i m ) w n a k ł a d z i e 260 m i l . e g z e m p l a r z y ( w j ę z . g r u ­ z i ń s k i m 196 m i l . ) . W r o k u 1965 i s t n i a ł o w G r u z j i 188 i n s t y t u t ó w naukowych, p r z e s z ł o 3000 b i b l i o t e k p u b l i c z n y c h , 67 m u z e ó w , 20 t e a t r ó w , 1600 k i n i t d . (por. p r a c a zib. Gruzija w s e r i i S o w i e t s k i j S o j u z . G i e o g r a f i c z e s k o j e O p i s a n i j e , w 22 t o m a c h , M o s k w a 1967, s. 299-301). 4 5 w Z a g a d n i e n i a te o m a w i a cytowanym już artykule. w stosunku do całego Zakaukazia N. W o ł k o w a � https://zbiory.etnologia.uw.edu.pl/files/original/41dac23061be21485ebe0bc91558f5c1.pdf 2e00a50cb2c2a7a669f8930e2afd537a Dublin Core The Dublin Core metadata element set is common to all Omeka records, including items, files, and collections. For more information see, http://dublincore.org/documents/dces/. Title A name given to the resource Polska Sztuka Ludowa - Konteksty Text A resource consisting primarily of words for reading. Examples include books, letters, dissertations, poems, newspapers, articles, archives of mailing lists. Note that facsimiles or images of texts are still of the genre Text. Dublin Core The Dublin Core metadata element set is common to all Omeka records, including items, files, and collections. For more information see, http://dublincore.org/documents/dces/. Relation A related resource oai:cyfrowaetnografia.pl:publication:3148 Date A point or period of time associated with an event in the lifecycle of the resource 1988 Identifier An unambiguous reference to the resource within a given context oai:cyfrowaetnografia.pl:2948 Title A name given to the resource Punk-Rock/ Polska Sztuka Ludowa - Konteksty 1988 t.42 z.1-2 Description An account of the resource Polska Sztuka Ludowa - Konteksty 1988 t.42 z.1-2, s.117-126 Creator An entity primarily responsible for making the resource Ciarka, Ryszard Language A language of the resource pol. Publisher An entity responsible for making the resource available Instytut Sztuki PAN Format The file format, physical medium, or dimensions of the resource application/pdf PDF Text Text capture metadata for PDF documents Text Ryszard Ciarka PUNK - ROCK P u n k w języku a n g i e l s k i m oznacza t y l e co śmieć, o d p a d k i , F a k t dostrzożenia i w y k o r z y s t a n i a nowej i niezależnej t e n ­ rzeczy m a r n e i odrzucone, zaś od połowy l a t siedemdziesiątych d e n c j i w muzyco rock'owej nio wyhamował j o d n a k bardzo i n ­ także i nową falę młodzieżowoj k o n t r k u l t u r y . Próżno b y doszu­ 1 teresującego zjawiska j a k i m było masowe pojawionio się małych kiwać się jednej p r z y c z y n y tego zjawiska. N a powno należałoby niezalożnych wymienić przez grupę grających muzyków. skostnienie i komercjalizację poprzedniej, hippie- sowskiej k o n t e s t a c j i , większą aktywność l o k a l n y e h , s u b k u l t u r o wych grup młodzieży wielkich miast Zachodu powodowaną n a s t r o j a m i f r u s t r a c j i w s k u t e k bezrobocia i gospodarczoj recesji. Czy wreszcie tę najbardzioj prozaiczną przyczynę — chęć oży­ w i e n i a r y n k u z b y t u przoz animatorów i dystrybutorów k u l t u r y masowej, zaszokowanie konsumentów kolejnym wytwórni płytowych, zakładanych często tylko 3 M o d a n a „zrób t o s a m " stała się w krótkim czasie hasłem i stałym już elementem współczosnego r y n k u związanego z m u z y ­ ką r o c k ' o w a reprezontując w niedługim czasie wszystkie style i kierunki. I n n y m , równie c i e k a w y m , m a s o w y m zjawiskiem o charakterze skandalem, „zrób t o s a m " , który należy t u wymienić, było pojawienie się który z pewnością przyniesie z y s k i . Jest j e d n a k f a k t e m , że r o k 1976 stał się początkiem u j a w n i e n i a ogromnej ilości różnorodnych, skich zaprezentowała „fanzine". Te male k i l k u s t r o n i c o w e kserokopiczne p i s m a zawie­ szerszej publiczności nową formę a r t y s t y c z n e j w y p o w i e d z i , nową rały przeważnie informacjo o wydarzoniach związanych z r u c h e m estetykę i ideologię w r a m a c h młodzieżowoj k o n t r k u l t u r y ; szo­ p u n k , o k o n c e r t a c h i organizowanych w y s t a w a c h . Tworzyły nie­ sceny alternatywnej, która Początki wydawały się t y p o w o , b o w i e m już r o k później roklamę i promocję w i e l k i c h f i r m płytowych uzyskują najbardziej Stranglers, wydawnictw prasowych zwanych zależny margines k r y t y k i związany z muzyką r o c k ' o w a . Powielały kującą modę i agresywną muzykę — p u n k - r o c k . znane zespoły (Sex Pistols, małych wykonywanych i klubach, kolportowanych własnoręcznie przez kulturę masową W i e l k i e j B r y t a n i i , działającej już w m i e j ­ Clash), przynosząc p r o d u ­ m a n i f e s t y , krótkie u t w o r y l i t e r a c k i e i w y w i a d y . „Sniffin Glue — piszo D i c k Hebdige w słynnej książce Sub­ of Style — pierwszy „fanzine" i jeden z t y c h , culture. The Meaning c e n t o m i d y s t r y b u t o r o m ogromne z y s k i . N i e mniejsze chyba o d który osiągnął największy t y c h j a k i e z a r o b i l i n a nowej modzie właściciole salonów m o d y r o d z a j u pozycję propagandową proponując a w a n g a r d o w y image t a k d l a artystów j a k i d l a zwo­ głównej zasady p u n k o w e j f i l o z o f i i „zrób t o s a m " (do-it y o u r s e l f lenników nowogo s t y l u b y c i a . philosophy) — d i a g r a m przedstawiający t r z y pozycje p a k "w na Punk uderzał mocno. Agresywne zachowanie graniczące rozgłos, zawiorał jedyną w swoim d l a s u b k u l t u r y —• n a t e m a t g i t a r o w y m gryfie i napis n a górze: To j e d n a s t r u n a , a t u jeszcze z brutalnością. Twarze z a g r a f k a m i wpiętymi w p o l i c z k i i uszy. dwie, a teraz możosz już założyć swoją własną k a p e l ę . " Skórzane k u r t k i z w y m a l o w a n y m e m b l e m a t e m ulubionego zespo­ krótko mówiąc, zespół, w którym nio będzie t a k bardzo ważny łu l u b ze s t o s o w n y m hasłem mającym odzwierciedlić stosunek j o j t e k s t w y k r z y k i w a n y pomiędzy rytmiczną pułsacją właściciela do życia i całego otoczenia t y p u Zero me. a n i muzyczna w i r t u o z e r i a lecz sama aktywność, mieszcząca się Głowy ostrzyżono w przedziwne f o r m y , kolorowe włosy, f r y z u r y j e d n a k niezmiennie w k o n w e n c j i r o c k ' n ' r o l l ' a . Pisząc t u o k o n ­ l u b Kill 4 Czyli, dźwięków, przypominające przepisowo postrzyżonych rekrutów l u b u p i o r ­ w e n c j i m a m na myśli między i n n y m i t o , że m u z y k a r o c k ' o w a ne postaci z filmów grozy l a t czterdziestych. Wszystko to miało należy napawać lękiem i t a k właśnie zostało młodych, kontestujących odczytane. N o w a kreacja, szokujący s t y l b y c i a , d y n a m i c z n a wykonywana w k o n w e n c j i r o c k ' a t o zjawiska muzyka do najbardziej „tradycyjnych" sposobów pokoleń już od p o n a d wypowiedzi 30 l a t . N i e sposób dziś jodnoznacznio określić samego zjawiska, j a k i m jest przypisywane t a m u z y k a z całą różnorodnością o d m i a n i stylów, r o z u m i a n a każdomu n o w e m u , pojawiającemu się n a r y n k u k u l t u r y masowej głównie j a k o m e d i u m , środek w y r a z u , ekspresji d l a r o z m a i t y c h r u c h o w i k o n t e s t a c y j n e m u o d p o n a d 30 l a t . M u z y k a rock'owa młodzieżowych ideologii, stylów b y c i a , a r t y s t y c z n y c h manifestów. jest przecież żywiołową formą ekspresji, spontaniczną, miejską, Miejska, elektryczną muzyką opartą o najprostszy s y n k o p o w y r y t m , w y ­ tkwią w t a k i c h źródłach j a k jazz, bluos, b u r a i m e n t o •—• w a f r y ­ wołującą n i e k i e d y w i e l k i e emocje. kańskiej r y t m i c e Oprócz j e d n a k zjawisk t y p o w y c h i już p o w i e l a n y c h , które t r a d y c y j n i e już zasilają chłonny r y n e k masowej rozrywki ta nowa fala aktywności twórczej p r z y n o s i także i inne wstrząsy. N i e wszystkie elementy tego nowego r u c h u mogły być t a k łatwo i szybko zaadoptowane bądź powielone. Wielo b o w i e m z n i c h w y m i e r z o n y c h było wprost przeciw dotychczasowym sposobom konsumpcji sztuki w ramach dystrybucyjnej k u l t u r y masowej. „ R o k 1977 t o eksplozja p u n k - r o c k ' a . Zerwanio z dotychcza­ sowymi przyzwyczajeniami muzyczny elektryczna muzyka, i melodyce, której oraz inspiracje pośrednio w bozpośrednie europejskiej muzyce klasycznej i w ciągle powracających fascynacjach muzyką ludową w s z y s t k i c h o d m i a n i kontynentów. Na idoologie i manifesty poszczególnych młodzieżowych, k o n t e s t a c y j n y c h ruchów a r t y s t y c z n y c h związanych z muzyką r o c k ' o w a , formułowane w t o k s t a c h piosenek i widoczne w a r t y s ­ t y c z n y m image także wpływały różnorodne inspiracje estetyczne, t a k i e j a k r o m a n t y z m (new r o m a n t i c — s t y l p o p u l a r n y n a p o ­ czątku l a t osiemdziesiątych), surrealizm (początki zainteresowań i schematami. D o tego czasu cały tą formą a r t y s t y c z n e j ekspresji o d końca l a t 60-tyoh do dziś), biznes s k o n c e n t r o w a n y był w rękach wielkicłi w y ­ dadaizm (neo-dada) oraz f u t u r y z m i d e k a d e n t y z m (jako charak­ twórni płyt, dyktujących m o d y i nowo muzyczno style. Nagle terystyczne elementy p u n k - r o c k ' a . T e n aż n a d t o pojawienie postawiło się obraz komplikują rozmaito n u r t y p o l i t y c z n e i modne prądy k o n c e r n y płytowe w niezręcznej s y t u a c j i ; j a k zareagować na ten religijne. Rzoe b y można, iż m a m y t u do czynionia z prawdzie o d d o l n y r u c h , nie wymyślony przez n i c h ? e k l e k t y c z n y m systemem się całej armii punk'owych zespołów Trzeba przyznać, iż reakcja była n a t y c h m i a s t o w a . Wietrząc zapożyczeń, z t y p o w o kulturą, potrzobującą wciąż n o w y c h rozmazujący wielkomiejską i n s p i r a c j i , z ustawiczną, d o b r y biznes i mając świetne rozpoznanie r y n k u , wytwórnio te ciągle ponawianą próbą dostosowywania szybko zaangażowały najbardziej obiecujące ciągle zmieniających się realiów otaczającogo świata. formacje." 2 środków w y r a z u do 117 �I �P u n k - r o c k , w s w y m p o d s t a w o w y m przesianiu, s t a l się muzyką M a m l a t 25 — i życie przełamano j a k p a t y k . młodzieży, którą w w i e l u p u n k ' o w y c h manifestacjach i t o k s t a c h Co spojrzę wstecz — o k r o p n a czarna p l a m a piosenek określono m i a n o m n o w e j , o s t a t n i e j , straconej genoracji. — co spojrzę przed się —• t w a r d y — z i m n y głaz. Pokoleniem Okręt mój, nie mając kompasu a n i steru, p l y n i o w nieznaną dał... b u n t u przeciw k o m p u t e r o w e j c y w i l i z a c j i , bezrobo­ ciu, lęku przed coraz bardzioj prawdopodobną zagładą nuklearną. A więc nioch się wypełni mia,ra mojej p u s t y n i ! P o d względem a r t y s t y c z n y m t a m u z y k a jost pierwszym świado­ ósma godz. czwarta j a k noc a dzioń, hey niach do samych początków r o c k ' n ' r o l l ' a . ujęciu potocznym, jako zjawisko masowo, przowala się przoz e k r a n u k r y t y c h k a m e r punk-rock i pędzi pędzi śpiosząc niewiadomo gdzie utożsamiany jost z p o j a w i e n i o m się nowej m u z y k i i nowoj m o d y gdzie spojrzoó wszyscy wyglądają tale samo w W . B r y t a n i i o d drugioj p o l o w y l a t siedemdziesiątych, ale samo okroślenio w s t o s u n k u do muzyków r o c k ' o w y c h 7 A co z t y m tłumom n i o m y m ślepym szarym mie r e t r o s p e k t y w n y m r u c h o m , siegają,eym w swych poszukiwa­ W (...) odpychając się o d b a r i e r y czasu i przestrzeni. wykorzystano 8 było już wcześniej, u samych początków b u r z l i w i o rozwijającego Już jesionią 1977 r o k u pojawią się w Polsce piorwszo g r u p y siii r o c k ' n ' r o l l ' a . Między i n n y m i t y m właśnio m i a n o m określano próbujące grać i propagować nową, muzykę, ideologię i n o w y oalo rzesze młodych l u d z i , którzy u b r a n i i u f r y z o w a n i na wzór sposób b y c i a — p u n k - r o c k . Najciekawszą swych f i l m o w y c h i m u z y c z n y c h i d o l i z końca l a t 50-tych —• t a k i c h j a k James D e a n ( t e n z f i l m u Buntownik M a r l o n B r a n d o (ten z f i l m u Dzikus), bez powodu), B u d d y H o l l y , E l v i s Presley postacią Dzcdzej, tych nieśmiałych warszawski poeta początków jest i u l i c z n y śpiewak, wykonujący najchętniej swo u t w o r y w r u c h l i w y c h p o d z i o m n y o h przejściach. Śpiewał początkowo spokojne b a l l a d y akompaniując — próbują kopiować i c h artystyczne dokonania. W końcu l a t CO-tycli „odrzuceni" to przede w s z y s t k i m ci wykonawcy Wałek (Cyryl) m u z y k i r o c k ' o w e j , którzy świadomie o d c i n a l i się sobie na gitarze i h a r m o n i j c e u s t n e j , b y jesienią 1977 r o k u wziąć udział w zorganizowałюj przez siebie a r t y s t y c z n e j prowokacji od głównego n u r t u ówczesnej k o n t e s t a c j i zaangażowanej p o l i ­ w k l u b i e s t u d e n c k i m H y b r y d y j a k o założyciel i w o k a l i s t a efe- tycznie morycznoj g r u p y grającej żywiołowy r o c k ' n ' r o l l . (wojna w W i o t n a m i o , demonstracjo n a tle r a s o w y m , nowycli T e k s t y piosonok Dzodzeja nio realizowały potocznych walo­ rozwiązań estetycznych (nawiązanie do surrealizmu, m i s t y c y z m , rów pootyckości, były najczęściej p o z b a w i o n y m r y m u i r y t m u wyzwolenie k o m u n i k a t o m , gwałtowną wypowiedzią, melorecytacją niepokoje studenckie) czy od n u r t u poszukującego duchowe poprzez n a r k o t y k i ) . „Punk'owa scena wykrystalizowała się w A n g l i i w końcu l a t 70-tych alo j e j korzonio sięgają A m o r y k i Północnej. Już w końcu czaną pomiędzy Underground, The Nem York produkować n o w y rodzaj Dolls i Bamones pulsacją chropowatych, Tłum n a u l i c a c h w a l i j a k wojsko zaczynają Dziewiętnaście jodnostek m u z y k i r o c k o w e j , który świadomio Czasu b l o k u nawiązywał do s t y l u t a k zwanego ulicznego i do pesymistycznych wschodniego O t w i e r a oczy z a m y k a usta wyobr.iżoń n a t e m a t przyszłości. M o n o l i t y c z n y r y t m , chropowate I brzmienie i związki z nowojorską sconą awangardową sytuował G d y wowiiątrz turkoczą na każdym k r o k u tę nową muzykę z dala od bardzioj o p t y m i s t y c z n y c h sposobów N a każdyni r o g u — na każdej u l i c y pojmowania M i n i a p a r a t y nadawczo госк'а". świata i technicznej ogłady oficjalnego nurtu 5 pędzi piędzi j a k strumień k r v i odbiorcze I sio! Dla dalszej konsolidacji estetycznej ruchu nie jost bez znaczenia K i e d y chcą zawszo nio również t o , że m u z y k a młodzieżowa staje się pełnowartościowym K i o d y chcę środkiem w y r a z u d l a współczesnej s z t u k i awangardowej. B o w i e m K i o d y chcę amorykański o d p o w i e d n i k p u n k - r o c k ' a (znany t a m bardzioj j a k o Kierły chcą- zawsze nie, n , o , " i , n , n , ' u e . new wave) związany b y l ściślo z awangardową grupą twórców, w której należałoby wymienić takie postacie, j a k A n d y W a r h o l , W a y n e C o u n t y , D a v i d B o w i e , którzy świadomio a d o p t o w a l i r o c k i związano z t y m zjawiskiem możliwości a r t y s t y c z n o j k r o a c j i . Natomiast brytyjskio zospoły młodsze, słabiej zaznajomiono punk-roek'owo, zdecydowanie z istniejącymi już k o n t a k t a m i między muzyką r o c k ' o w a a sztuką awangardową (szezogólnie n u r t określony m i a n e m noo-dada utożsamiały się z młodą g».noraeją k u l t u r y robotniczej, trapioną p r o b l e m a m i t a k i m i , j a k bozrobocie, recosja, b r a k p e r s p o k t y w . kręgach kontaminaeja miejskiej tych subkultury T e k s t y spisywane były dużymi, d r u k o w a n y m i l i t e r a m i na k a r t ­ k a c h i układano n a podłodze, po to b y spolniać znakomicie rolę ściągawki j a k i podkreślać ulotność, ehwulowość i n i e p o w t a r z a l ­ ność w y k o n y w a n y c h utworów j a k i całego zdarzenia. D n i a 1 k w i o t n i a 1978 r . w w a r s z a w s k i m k l u b i e s t u d e n c k i m „ R e m o n t " odbył się pierwszy w Polsce o f i c j a l n y k o n c o r t p u n k r o c k ' a , n a który zaproszono angielski zespół The Raincoats dopołnienio, zorganizowanego w t y m s a m y m jako czasie, Między­ narodowego Spotkania Artystów „ I a m " , prezentujących awan­ młodzieżowej . pewnym 6 okresio Dopiero performans. O d tego toż czasu k l u b R o m o n t organizował regu­ larne „poniedziałki m u z y c z n o " , podczas których prezentowa­ niozależnych na była z płyt nowa m u z y k a p u n k - r o c k i now w a v e . Dosyć szybko, nurtów, o p a r t a o k a n o n żywiołowej m u z y k i rock'owej ukształ­ pojawią się też zespoły, które zaczynają grać w n o w y m s t y l u towała, ostatecznie dwóch, w 9 gardową sztukę „audio-vidoo", i zdarzenia parateatralne t y p u Ideologia, system wartości, sposób bycia sytuowały jo w róż­ nych wykrzy­ fałszywie brzmiących dźwięków. lat 00-tycłi i na początku 70-tych nowojorskie zespoły t a k i e j a k Velvet rytmiczną p u n k j a k o ciekawy, a r t y s t y c z n i e a k t y w n y , młodzieżowy ruch k o n t e s t a c y j n y . Skła,daty się nań po trosze i towarzyszące i r n g r u p y sympatyków, b y \vymienić t y l k o t o najbardziej znane, rozpoczynające swoją działalność sztuka p o p - a r t u , wpływy d e k a d e n t y z m u i dadaizniu przemieszano przód końcem 1979 r. — Deadlock •/. Gdańska, Kryzys w w y k r z y k i w a n y e h tekstach piosenek z p r o b l e m a m i życia co­ KSU dziennego; ciekawy w t y m czasie TtLT at-iyMye.zno głady zawarte koneepc je i przeczucie atomowej w prostej r y i i n r . v . c i f i ) ; buntowniczo za­ z U s t r z y k D o l n y c h , Brak z joszcze z Warszawy, z Łodzi i najbardziej chyba Warszawy. artystyczne Bez oficjalnych p r o m o c j i , licz r e k l a m y , t a k istotnej w maso­ m a n i f e s t y i anarchistyczne husk", wymierzono przeciw istniejącej wej k o n s u m p c j i s z t u k i , zospoły to skupiają się wokół Klubów sytuacji politycznej i społecznej. W z o r y młodzieżowej s u b k u l t u r y rockowej mają rozprzestrzeniania Studenckich, właściwość się bez względu n a odJeglość, granico obowiązujące systemy czy polityczne, choćby ze względu na, f i . k i , Miejskich dnmacb. \Y iyrlt Domów Kabury łub w prywatnych też miejoeach kształtuje -sio powielane później modele zachowań i formy artystycznej manifestacji. R u c h k o n ­ soliduje się głownio w w у liku nieoflojalnego obiegu i n f o r m a c j i , że głównym nośnikiem w y k r e o w a n y c h , n o w y c h sposobów b y c i a , w w y n i k u korzystania, z, , . t r a , d y c y j n y c i i sposobów' k o m u n i k a c y j ­ n o w y c h uico!o;j;ii, nowej mody bidzie miejska elektryczna m u z y ­ n y c h " t a k i c h j a k wspólne spot kanie, kmieci t , wspólne sluchauio ko rokowa. płyt, oraz dzięki niezależnym, niskonakładowym p i s m o m ksero- 119 �k o p i c z n y m t y p u „fazien" t a k i c h j a k „ P o s t " , „Szmata", „ K a n a ł " , G u r u (przezwisko — R.C.) puszczał płyty z Mistor H i t a . Nudę „Turysta", „ O r g a n " . próbował rozproszyć k o m p l e t n y ćwok, miejscowy Występy zespołów p r z y j m o w a n e były przez Krawczyk, młodą, publicz­ który nie umiał nawet porządnie się przedstawić. Było trochę ność ontuzjastycznie. W plebiscycie czytelników „Muzyki Mło­ zabawy, g d y przoraził się nakręcanego p t a k a , skaczącego w jego d y c h " na najpopularniejszych wykonawców 1979 r o k u , w k a ­ kierunku. t e g o r i i „talent rokujący największe n a d z i e j e " zajmujo zespół Kryzys, czwarte miejsce b y już w r o k u następnym zająć czołowe (...) W i d o w n i a w M D K składała się z punków, hipisów z Warsza­ w y , b r a m k a r z y — p i j a n y c h , bezmyślnych i agresywnych oraz miejsca w plebiscytach w i e l u p o p u l a r n y c h p i s m : t a k i c h j a k Gitohipów. C i o s t a t n i t o t a c y co noszą długie włosy, lubią h a r d r o c k „Panorama", i śmierdzą, alo są podziargani (posia,dają z n a k i t a t u o w a n e „Non Stop", „Na Przełaj", „Świat Młodych", „Słowo Powszechne" m i m o , że z twórczością tej g r u p y można było zapoznać się j o d y n i o n a k o n c e r t a c h l u b z kaset krążących w n i e o f i c j a l n y m obiegu. Jest już sprzęt, Kryzysi wchodzą na seonę, A f a (przezwisko — R.C.) ... A g a i n . . . I t ' s called... 1.2.X.U ( c z y t a j : ono, t w o , x , u : „ W d n i a c h 8 — 1 0 . V I I I . 1980 — i n f o r m u j e n a bieżąco j o d n o stronicowy — R.C.) i lubią lutować (bić —• R.C.) „fanzion" — odbył się w Kołobrzegu (amfiteatr) jest t o u d z i w n i o n a , bardzo p o p u l a r n a forma „odliczania" przed każdym u t w o r e m , służąca często do wyznaczania t e m p a m e l o d i i Pierwszy F e s t i w a l N o w o j F a l i (w Polsco). T r z y d n i wspaniałego — R . C ) . Sala podryw'a się i faluje, powstaje k o s z m a r n y roz­ przożyeia, z n a k o m i t o j atmosfery; robionej gardiasz: każdy tańczy gobba, p u n k i przewracają się i p o p y ­ przez nas i d l a nas (...) Ci co t a m b y l i nio zapomną. C i którzy chają, miejscowi n i o wiedzą co robić więc próbują się dostosować trzy dni muzyki przegapili, n i o dojechali, mogą posłuchać kasety First New Wave. F e s t i w a l był zorganizowany Polish f a t a l n i e . M u z y c y spali do s y t u a c j i , b r a m k a r z e lutują każdego k t o i m się nawinie p o d rękę. K a m i l n a p e r k u s j i przewraca talerze n a warszawskich u p a k o w a n i j a k śledzie n i o m a l p o d gołym niebom. M i m o tego hipisów i stara się trafić i c h pałkami, żeby było joszcze weseloj organizatorom Polandzi (SZSP) nałożą się słowa u z n a n i a za podjęcio r y z y k a . D o Kołobrzegu zjechały wszystkie polskie kapele i załogi — TILT, Fomit, KSU, Psychodeliki Deadlock, Kryzys, z Gary H a l l o m , Poverrocks, Nocne Szczury, plują na Kryzys. Zaraz po „Shitassie" b r a m k a r z , f i u t w j a s n y m s w o t e r k u zgarnia J u r k a na k o r y t a r z i chce go lutować. A f a z a t r z y m u j e zespól, k i l k u punków idzie n a pomoc. N a szczęście jakiś trzeźwy b r a m k a r z ( t a k , bywają tacy) uratował Рок..." N i e m a l o d początku j e d y n y m ważnym miejscem spotkań, sytuację i odciągnął tego pierwszego. N a sali n a d a l szał. O k r z y k i w y m i a n y i n f o r m a c j i , wzajemnego p o d p a t r y w a n i a się, prezen­ „gobba, gobba, h e y " . T u b y l c y zaczynają się orientować, co jest t o w a n i a n o w i n e k dotyczących s t r o j u i wszelkich f o r m a r t y s t y c z n e j grane. eksprosji był k o n c o r t . o k r z y k i : „ H e y ! " i wznosiły się w górę pałce w s y m b o l u V . P u n k i Tym niozwykłym widowiskiem rządzą równie niezwykłe Chcieli wykończyć punków psychicznio, rozległy zamiast i m przyłożyć wołali „ H a t e " (ang. nienawiść — się R.C.) p r a w a . Publiczność składa się t u głównie z t a k z w a n y c h „ z a ł ó g " i rzecz jasna k c i u k do dołu. Szkoda, że t y l k o V o x i K o l n o r (przo- łub „kontygentów" c z y l i zwolenników grających „ k a p e l " c z y l i zwiska — C R . ) b r a l i się do pięści. zospolów. A często psujące się „wiosła" czyli g i t a r y l u b „ p i e c y k i " W t y m szale można było i boz tego łatwo zaliczyć. (...) Kry­ — wzmacniaczo — opóźniają z w y k l e sam k o n c e r t l u b powodują zysi zagrali nowe n u m e r y — „Telewizja", „Disco G i r l " i inne. długotrwało p r z e r w y między „numerami" c z y l i u t w o r a m i . W Polandzi trakcio w y k o n y w a n y c h „numerów" obowiązuje taniec „ p o - g o " do wzmacniaczy. (...) lub popychanie s a m " . K a z i k usiłował śpiewać, ale co można usłyszeć, g d y m i ­ najbliżej stojących) mogą w każdej c h w i l i zamienić się w „za­ k r o f o n nie działa, a S z m i t śpiewa co innego do dobrego m i k r o ­ d y m ę " czyli bijatykę przeszkadzającą t y m , którzy przyszli t y l k o f o n u . Pietracho pracował za cały zospół, b o Pawoł p e r k u s i s t a , popatrzoć i posłuchać. co jakiś czas wstawał, podnosił wywrócony sprzęt i siadał z n o w u , „gobba" (rytmiczne p o d s k o k i , potrącanie i K o n c e r t y są formą w y p o w i e d z i całej g r u p y , „ k a p e l " i „ z a ł ó g " s p r y t n i e w y r z u c i l i Kryzysów zo sceny i podłączyli się Polandzi w y s t a r t o w a l i z „ N i e lubię siebie a S z m i t usiłował grać a k o r d a m i n a basio. Jeszcze d w a kawałki tworząc powion odrębny, n i e p o w t a r z a l n y k l i m a t , d l a którego i Paweł się załamał. W d o d a t k u teraz Kryzysi charakterystyczno Polandzi będzie wspólno skandowanio, możliwość p l u l i na Polandów. m i e l i i t a k mocno n e r w y bo atmosfora stalą się nie­ wpływu „ w i d o w n i " na kształt i przebieg k o n c e r t u . Często toż t a ciekawa. M i c k Neon (znany j a k o Guru) wyrzucił siłą S z m i t a ze z b y t gorąca atmosfora panująca na koncercie kończyła się i n t e r ­ sceny i zaanonsował występ g r u p y Mono. wencją służb porządkowych k l u b u — „bramkarzy", wyłączo- d a l i brakujące kawałki. W t y m czasio sytuacja punków na sali publiczności stała się niewesoła, bo na sali było już mało Kontyngentowców. niem a p a r a t u r y nagłaśniającej l u b wtargnięciem (...) Po Mono Kryzysi G i t o h i p y zaczęli bić naprawdę i zepchnęli nas w kąt sali. Po na scenę. Podczas występu „załoga" koncertującej właśnie „kapeli" koncercie k i l k u hipisów i tubylców pytało muzyków o cel p u n k a bierze bardziej a k t y w n y udział w tańcu, stara się, o ilo jest liczna, i t a k i e różne rzeczy. Wreszcie jedon z hipisów zrozumiał wszystko. a k t y w n i e wpłynąć n a przebieg zdarzeń t a k n a w i d o w n i j a k i n a Powiedział: „ T o j a już nic nio r o z u m i e m " . Toraz Grodzisk jest scenie. T w o r z y coś, co nazwać b y można k o m e n t a r z e m a d o k w a t - d l a nas s p a l o n y " . n y m do tego, co dzieje się właśnie n a scenie. Ciekawie z pierwszych i bardzo obrazowo zdecydowały Band Oczywiście, najłatwiejszym relacjonuje przebieg jednego p u n k - r o e k ' o w y c h koncertów w Polsce „fazien" „ S z m a t a " z października 1979 r . „ D o Grodziska się przyjechać kapele i nowa formacja Tajemniczego Kryzys, 1 0 Mazowieckiego Poland, M i c k a Noona — i najbardziej rzucającym się w oczy rozróżnieniem n a „ k a p e l e " i t y c h , którzy p r z y s z l i t y l k o popatrzeć i posłuchać jest strój. Bardzo c i o k a w y m i charakte­ r y s t y c z n y m zjawiskiem d l a każdego t y p u k o n t r k u l t u r o w e j m a ­ Oarage nifestacji jost t o , że n a początku strój t a k i nie pełni r o l i u n i f o r m u Mono. jednoznacznie określającego przynależność do g r u p y i w więk­ Któregoś paździornikowego d n i a „porządni o b y w a t o l e " Grodziska szym s t o p n i u jest improwizacją. I zostali zbulworsowani w i d o k i e m k o l o r o w o i z fantazją ubranej t a k często p i e r w s z y m s t r o j e m , a r t y s t y c z n y m imago prezentowa­ młodzieży, t a k niepodobnoj do t a m t e j s z y c h bywalców b u d e k n y m n a u l i c y l u b podczas k o n c e r t u b y l y n p . za dużo m a r y n a r k i , n a t e n dzioń w i e l k i k o n c e r t zwalił się z szaf rodziców i ośmieszone: robotniczo w a c i a k i i berety z „an- z piwom. Na zapowiedziany za krótkie spodnie, pomięto plaszczo; stroje j a k g d y b y K o n t y n g e n t W a r s z a w s k i , ale o godzinę za wcześnie, więo p u n k i rozeszli się po mieście a b y zwiedzić sklepy monopolowo i wypić p i w a . (...) Tymczasem w t a m t e j s z y m M D K m u z y c y dowiedzieli się, że głupi h i p i s — organizator nio załatwił p e r k u s j i . N i g d y nie wierz h i p i e j o w i ! 4 chłopaków pojechało do A n i n a p o sprzęt. W y r o b i l i się w dwie godz. Przez t e n czas w Grodzisku panowała zabójcza n u d a . M u z y c y brzdąkali n a g i t a r a c h , h i p i s i na p i a n i n i e , 120 właśnie zo względu n a to wyjęte tenką"... Dopiero później wyzna.czyć możemy powion s t a n d a r d , który można określić j a k o : czarna skórzana k u r t k a , motalowe ozdoby, obcisłe spodnio i ciężkie sznurowane za k o s t k u b u t y . K o n c e r t j e d n a k to przede w s z y s t k i m f o r m a p r z e k a z u , k o m u ­ n i k a t u , który realizowany jest głównie poprzez t e k s t y w y k o n y ­ w a n y c h utworów interpretacyjny. i muzykę stanowiącą nieodłączny olement �Tl. 2. M u l t i Fanzine, M i x Over D u b c W y k r e o w a n y świat k o n c e r t u , to miejsce, któro pozwala, n a realizację postaw, manifestowanie odrębności psychicznej, socjo­ w świecie, być może p r o s t y m i n a i w n y m , alo w zostawieniu z codziennością t a k bardzo nierzeczywistym ? logicznej czy n a w e t k u l t u r o w e j . Jost o n w zasadzie jodyną formą Jeżeli jost coś p o z y t y w n e g o i sposobem działania d l a polskiego r u c h u kontestacyjnego i t y m jeżoli jest coś co m a jakiś sens coś co każdy wio co zdecydowanie odróżnia polską, kontrkulturę o d zachodniej. T a nieznośna wręcz chęć bycia razem, wspólnego, masowego czego każdy chce uczestnictwa w b u d o w i e jakże k r u c h e j rzeczywistości, która trwa. chcę zobaczyć to teraz kilkadziesiąt m i n u t , a. czasem nawet k i l k a d n i powoduje, chcę zobaczyć t o t u tvlko iż t u możliwo są t a k i o niezwykłe zjawiska j a k F e s t i w a l w Jarocinie. W i e l o d n i o w e , wspólne manifestowanie b y c i a razem I t a k t u już nie m a nic do straconia (...) 121 �M y służymy sobio i w i e r z y m y w siebie i żyjemy teraz i żyjemy t u I t a k t u już nio m a nie do stracenia {Brygada „Ambicja to t w o j a umarła r e l i g i a " — śpiewał zospół Kryzys. „Wszyscy p o k u t u j e m y za t o że żyjomy" — skandował z publicz­ nością Sedes. Kryzys) „Młodzi ludzie —• napisał kiodyś M a r s h a l l M a c L u h a n — po­ zostający o d dziesięciu l a t p o d wpływem telowizji zupolnio n a ­ t u r a l n i e przojęli chęć do głębokiego zaangażowania, p r z y którym wszystkie odlegle, wizualnio przodst.awiouo cole k u l t u r y tra,dycyjnej wydają się nie t y l k o nierealno, ale nieistotno i nio t j d k o nieistotne, lecz wręcz anemiezno. M o z a i k o w y obraz t e l e w i z y j n y dajo młodym totalne zaaug '„żowanio wo wszystko, co się dzieje w d a n e j c h w i l i i co jest odbierano w s z y s t k i m i zmyślano. Ta n o w a postawa młodych nio m a nic wspólnego z p r o g r a m e m telewizji i wykształciłaby się nawet wówczas, g d y b y telowizja nadawała wyłącznie pozycjo o najwyższej wartości k u l t u r a l n e j . Z m i a n a postawy nastąpiłaby w każdym w y p a d k u , gdyż wywołuje ją sam obraz t e l e w i z y j n y . (...) Dziecko ery telewizyjnej nio umie patrzeć w przyszłość, gdyż chco zaangażowania, nio do przyjęcia są d l a niego t a k w nauee j a k i w życiu celo cząstkowe i sprowadzone do postaci w i z u a l ­ n e j . " To jakże interesująco stwierdzenie trafnie charakteryzuje pewion proces niezauważalnych i nie zawsze ЬгалуеЬ p o d uwagę z m i a n zachodzących w życiu c o d z i e n n y m . A l e idea bezczasowości, ciągłego toraz, p o j a w i a się także, jako element d o m i ­ nujący, w sztuco awangardowej. N a płótnach Jacksona Pollocka i naśladowczej g r u p y action p a i n t i n g zachlapana powiorzclmia przypadkową strukturą p l a m i l i n i i jest zapisem s t a n u a k t u a l n y c h odczuć, ekspresji twórczej, a sain obraz t y l k o p r e t e k s t o m , w y ­ c i n k i e m w istocie niekończącej się aktywności. Nieco inaczej ową ideę realizował A n d y W a r h o l i twórcy związani ze sztuką p o p - a r t u biorąc jakiś p r z e d m i o t codzionnego użytku, zo świata rzoczy codziennych, najbardziej banalno i opatrzone symbole, j a k nagłówki r o k l a m gazetowych, kolorowo o p a k o w a n i a , fotosy słynnych gwiazd k i n a . Przenosząc je n a płótno w sposób trądy cyjnio m a l a r s k i l u b motodą s i t o d r u k u u z y s k i w a l i efekt calkowicio o d m i e n n y od tego j a k i t y m p r z e d m i o t o m wyznaczyła k u l t u r a konsumpcyjna. 1 1 12 13 N a pewno t a f o r m a a r t y s t y c z n e j w y p o w i o d z i j e s ; wypadkową wielu przooiwstawnych sobie kierunków' i zjawisk związanych z życiem c o d z i e n n y m , z których j e d n y m może być n a w o t i tele­ w i z j a ; z drugiej j o d n a k s i r o n y jest ciekawą próbą syntezy, świadectwem a nawet może diagnozą s t a n u k u l t u r y współczesnej. Z podobną próbą s p o t y k a m y się także śledząc poczynania omawianej t u aktywności twórozoj w r a m a c h r u c h u kontesta­ cyjnego. I t u równioż n a p o t y k a m y w tekstach piosenek oraz w i c h a r t y k u l a c j i elementy charakterystyczno dla wspólczesnoj k u l t u r y i n d u s t r i a l n o j ; t a k i e j a k j o d u o w y r a z o w y ezy jodnozdan i o w y slogan r e k l a m o w y , hasło propagandowo l u b o k r z y k skandowany podczas ulicznej manifestacji. P r z y k o n t e s t a c y j n y m negowaniu u z n a n y c h i preforowanych wartości w k u l t u r z e masowej, w t y m i i n s t y t u c j i jaką jest tele­ wizja, system e d u k a c j i , etos p r a c y , r o d z i n y , uwarunkow'ania p o l i t y c z n e , wielo tekstów i i n t e r p r e t a c j i nawiązuje bezpośrednio do koiiiontowa,iiyeh w joj obrębie problemów. O/.ęsto więc. I I I koncertach usłyszeć można o ygui>i;y,-h s k u i k a e h wyścigu zbrojeń, o proteście przociw p r z e r y w a n i u efaży, o problemie n a r k o m a n i i ezy nawol o t r u d n y m życiu rolnika,. - Zespól A t a k podczas kone.eiiu wylcono.l utwór zotytulowa.ny „Agresja", był to w zasadzie jeden wyraz-hasln p o w t a r z a m w nieskończoność: ..agresja,, agresja, .agresja...". Dynamiczna m u z y k a i sugostywnoś ' ha.Oa. wyt wnrzyły uanięce. którego y d y n y m ja,k się zdawało, sensownym rozwiązaniom l„ ,!/.ie n w e l a bvó t y l k o . . . . . z a d y m a " i w rozul'a.oio przeia-amo k o u e e i t o . Pan sam zespół nawoązująe w jednej z piosenek do k a t a s t r o t y p o l skiego samolotu wykorzystał slog tu reklamowy РоЬкк-Ь L i n i i L o t n i c z y c h : ..Lataj LOT-еш, L O T e m bliżej do., z i e m i . " 1 1 122 Kryzys, Kryzys, Co się gapisz t y Twoje pokolonie Kryzys, Kryzys, Kryzys, Kryzys kretynie ginio Kryzys, Kryzys... (Kryzys) Sam tekst jednak, boz m u z y k i , staje się j a k b y m n i o j czytelny, to znaczy p o z b a w i o n y i n t e r p r e t a c j i , niorny. T r u d n o b o w i o m osą­ dzić czy słowa śpiewanej piosonki ilustrując jakieś wydarzenie l u b p r o b l e m , p o t r a k t o w a n o są żartobliwie czy z polną powagą. Prosty" tekst u s z t y w n i o n y w swoj s t r u k t u r z o k o n i e c z n y m i r y m a m i , l u b obowiązującym hasłem-sloganein staje się k o m u n i k a t o m bardzo n a i w n y m i dopiero w t r a k c i e i n t e r p r e t a c j i jost w p o l n i czytelny. Jeżeli p r o b l e m jakiś ma,sz — poczekaj do 1 9 Przyjaciół zaproś do d o m u toż — p r o g r a m rozwieje two wątpliwości D z i e n n i k T e l e w i z y j n y , D z i e n n i k Telowizyjny... Telewizja r a t u j o cię o d intelektualnego u p a d k u Musisz myśleć, chcosz czy n i e , t a k j a k każą ludzie 3 0 z ekranu D z i e n n i k T e l e w i z y j n y , D z i e n n i k Telewizyjny... (Kontrola W.) W wielu również tekstach sons przekazu b u d o w a n y jest n a za­ sadzie szokujących zestawień i właściwy k o m u n i k a t o d c z y t a n y być może bardziej n a zasadzio skojarzeń niż dokładnej analizy poszczególnych twiordzeń. Przeczytałem Biblię Potom Mein K a m p f Przeczytałem M a r k s a P o t e m Nitscho I stwierdziłem żo to wszystko jest kłamstwo System to w o j n y System to śmierć. Faszyzm t o system Systom — N I E ! (Moskwa) Najważniejsze oczywiście d l a każdego r u c h u kontestacyjnego i dla każdej s u b k u l t u r y , n i e t y l k o młodziożowej, jost ukazanie różnic dzielących d w a światy: N A S Z i I C H . M y jostośmy i n n i , m a m y swoją muzykę, swojo hasła, swój strój i swoje p r o b l e m y , swojo widzonio otaczającej rtas rzeczywistości. Odrębność t a b u d o w a n a jost najczęściej na zasadzio opozycji, d l a której linią podziału będzio próg szoku zownętrznych odbiorców k o m u n i k a t u , czyli reakcja n a m a n i f o s t o w a n y s t y l zachowania, modę i systom wartości. K r e o w a n i o t a k podzielonej rzeczywistości t y l k o formalnie jest j e d n o l i t o , t o znaczy I C H świat będzio bezduszny, małostkowy i zły, polon chaosu. N A S Z zaś... i t u niespodzianka, N A S Z E G O nio m a wcale, dopiero się staje. T r w a o ile N A S Z A aktywność p o f r a f i go wyki'oowa-ć. MASZ świat wymogą ciągłej aktywności, ponieważ M Y nie m a m y przyszłości — ..... żyjomy teraz i żyjomy t u " - - śpiewano, fh'ifq<i'ia. K r y z y s . ,,.Vio m a przyszłoś'i nic ma p o k o j u . . . " . Na.jnoUeoj zatem X V ^ Z świat eeatizuje się na, k o n eereio, w ej roju ^z.'kującym otoczenie, m i m o że po e/.czególno elementy takiego u n i f o r m u są wyjęte właśnie z otaczającego N A S świata, a, na, p r o d u k o w a n y ,,fa.nzier<" na, jego szatę т'.аГе zna składają się w y c i n k i z ogólnie dostępnych czasopism. Xaszo. k u b u r a jest tero2 Nasza k u l t u r a jest t u Popatrz ci sami ludzie przośladują nas od l a t �i l . :{. M u l t i Fanzine, M i x Over D u b O N I I MY Ci sarni ludzie z b u d o w a l i ten świat Świat m a m o n y . . . (/мме'1 T o k s l y луу1;опуtvanyoh utworów w r o z m a i t y c h wariantach ukazują reia.ejc, zarówno tę p o d s t a w o - ą : M Y i O N I , j a k i .różno­ Jesteście świnie — chcecie spalić swój d o m Jesteście świnie - ~ zostawiacie bałagan Jesteście świnie — za.s!aniacio m i słońce rodne j e j o d m i a n y . Może być to N A S Z E widzenie I C H świata, Jesteście świnio — nic dajecie m i żyć j a k i I C H wyobrażenia na t e m a t N A S Z E G O . Pamiętać jednak Jesteście świnie —• bo nie chcecie rozjemcy należy o bezwartościowym k o m e n t o w a n i u samegot e k s h r Jesteście świnie —- bo w v chcecie go zabić �11. 4. Załoga Jcateńcio świnie Gówno m n i e obchodzą waszo myśli i sny - ja nie pójdę za w a m i Szara rzeczywistość — wasza rzeczywistość nio Jesteście świnie •— antagoniści obchodzi (Sedes) mnie Nie potrzebuję was — chcę bye sam Zostawcie mnie — odczepcie się Zostawcie m n i e •— odczepcie się M a m to co m a m ~ - chcę czego ehoę Gówno m n i e obchodzi co o m n i o myślicie Zostawcie mnie —• odczepcie się Odczepcie się — chcę mieć własne życio Nie myślę t a k j a k w y —• jestem i n n y niż w y (Dezerter) �s u b k u l t u r , t a k społecznych j a k i e t n i c z n y c h działających w W i e l ­ М\ о Ю О Н W d o m u w szkole n a u l i c y wszędzie żyją j a d o w i c i k i e j B r y t a n i i : rockers, mods, skinheads, śmieszni głupi mądrzy m a l i truciciele różnoj s k a l i nowojorskiej a w a n g a r d y . Znaczy t o , że pojawiają się w obrębie tedyboys, rudis, rasta oraz lubią kaszę logu m i n y a n a co dzień kwaśne m i n y t e j twórczej aktywności elemonty afrykańskioj, k a r a i b s k i e j l u b o n i z b r o j n i armią czolgiom o n i m i e l i swoją wojnę miojscow ej m u z y k i l u d o w e j , hasła anarchistyczne obok ideologii mają szpiegów swego wroga mają wiarę w swego boga R a s t a f a r i i . Powrót do wczesnych doświadczeń m u z y k i rockowej mają grzocby i zasady oszczędności r a t y wkłady obok a w a n g a r d o w y c h śpią w k o l e j k a c h dyskutują stroją m i n y kopulują n i o w y c h p r z y w y k o r z y s t a n i u najnowszej t e c h n i k i . r żyć n o r m a h i i o d l a nieli bzdura p i o r w o t n i a k i w l u d z k i c h skórach poszukiwań n o w y c h możliwości b r z m i e ­ Nie jest t o oczywiście zjawisko nowo, charakterystyczne je­ d y n i e d l a pojawiającej się k o n t r k u l t u r y . Nasze d o m y — pisał kręcą nosem za postępom tolerancję zwalcz ustępem w 1957 r o k u E r n e s t V a n D e n H a g g — są dzisiaj prą do p r z o d u walczą z życiom a k t o i n n y w potylicę afrykańskimi m a s k a m i bogów, g o t y c k i m i k r u c y f i k s a m i , japoń­ (Śmierć Ciągle krzyczysz Kliniczna) dziwaczne szczopu. Czy pochodzą ono z m i n i o n y c h , c y w i l i z a c j i — włączając w t o swobodnie zachodnią wyższą kulturę i kulturę ludową — czy zo współczesnej N i o można umrzeć godnie A f r y k i , czy wiszą n a ścianach, czy się jo nosi, ogląda, tańczy albo Jestom już zmęczony m a m t a k dość ich słucha — t a k i e f r a g m e n t y , choćby ciekawo czy pouczające, To czasy zbrodniarzy są j o d y n i e l u k r o m n a torcie k u l t u r y p o p u l a r n o j . Nie zmieniają j e j Pucu i handlarzy c h a r a k t e r u , alo wzmacniają j e j synkrotyczną bezstylowość. Coraz więcej p u s t y c h t w a r z y Kalejdoskopiczna różnorodność ułamków, wziętych ze wszyst­ Coraz ciaśniej jost n a plaży k i c h n i o m a l k u l t u r świata, pomaga wyjałowić i zniszczyć każdą M a m t a k dość (Kryzys) O N I o NAS z n i c h , podobnie j a k b a i w y s p e k t r u m zlewają się w jednolitą białość jeżeli tarczę obracamy dostatecznie szybko. Rzecz d z i w n a , jesteśmy d u m n i z tego, że mieszamy różnorodne Jestem głupi m a m pierdolca k u l t u r a l n o wzorco. L u b i m y fostiwalo, na których w y k o n u j e się W u c h u k o l c z y k w d u p i e kolca tańce ludowe Jestem wTedny leń (czy pieśni) w s z y s t k i c h narodów, j a k b y t o nie pozbawiało tańców l u d o w y c h każdego N a r o d u tej treści, jaką mają N i o chcę p r a c y w żadnym biurze wzięte pojedynczo i nio sprowadzało i c h do rzędu i m p o r t o w a n y c h N i o chcę chodzić w g a r n i t u r z e с iekawostok." Jeździć pędnym autobusom 14 T o j e d n a k , co zostało nazwane synkretyczną bozstylowością I pracować p o d p r z y m u s o m nie w y d a j e się w pełni tożsamo z e k l e k t y z m e m p u n k - r o c k ' o w e j Jestem w r e d n y leń k o n t r k u l t u r y . Dystrybueyjność s z t u k i zastąpiona będzie przecież Jestem w i n n y m a m o t a t o próbą nowoj aktywności, choćby tą o charakterze ,,zrób t o s a m " , Czy dostanę w mordę za t o starającą się nie negować locz w o d m i e n n y sposób wykorzystać Głos m a m jakiś zachrypnięty t r a d y c y j n e media k u l t u r y m a s o w e j ; „Może k r z y k barbarzyński Chyba jostem pierdolnięty dzisiejszego p o k o l o n i a — Jestem zwiorzę n i c nie czuję pisał w końcu l a t 30-tych Juliusz K l e i n e r — rażący ucho l u d z i k u l t u r y przedwojonnoj, jost w o ­ Uczę się i kultywuję łaniem o wielką twórczość, która b y przekornponowała całe życie N i c nio myślę nic nie robię Bo m a m burdel w mojoj s k i m i d r z e w o r y t a m i —• i wszystko t o jost nie m n i e j niż c y l i n d e r n a głowie w o d z a na mnie że c i ciasno jost N i o można oddychać udekorowane zbiorowo i w dzieło s z t u k i zmieniła całą rzoczywistość." glowio 15 N i o sposób j o d n a k przewidzioć czy t a spontaniczna próba Jestem w r o d n y leń (Dezerter) P u n k - r o c k jest r u c h o m t y p o w o m i o j e k i m , w swej p i e r w o t n e j formie pojawił się j a k o konsolidacja i uogólnienio mlodziożowych tworzenia zamkniętych obiegów i n f o r m a c y j n y c h , o p a r t a często na t r a d y c y j n y c h formacłi k o m u n i k a c j i , łączenia w całość różno­ r o d n y c h elementów i i n s p i r a c j i jost nietrwałym, epizodem w r o z w o j u k u l t u r y masowej przelotnym czy nową nadzieją. P R Z Y P I S Y Zarówno określenie k o n t r k u l t u r a j a k i s u b k u l t u r a stosuje t u bez rozróżnień m i m o , iż można n p . zjawisko s u b k u l t u r y od­ nieść do tego co lokalne, zamknięte, za,ś k o n t r k u l t u r y do tego co ponadlokalne i o t w a r t o . D l a s u b k u l t u r y większe znaczenie mają różnoiodne podziały społeczno, ekonomiczno i etniczne. N a t o m i a s t k o n t r k u l t u r o w a a r t y s t y c z n a aktywność współczes­ n y c h ruchów k o n t e s t a c y j n y c h , j a k i m i były hippios i p u n k w przeciwieństwie do l o k a l n y c h g r u p s u b k u l t u r o w y c h , j a k uczniowie, r e k r u c i , więźniowie i t p . m a c h a r a k t e r bardzo u n i ­ wersalny, t a k w sensie geograficznym czy społecznym, e t n i c z n y m i a r t y s t y c z n y m . R u c h t a k i sta jo się dość szybko powszechnym sposobem b y c i a wśród różnorodnych g r u p społecznych, modą, b u n t o m t a k społocznyni j a k i a r t y s t y c z n y m . Przemysław Mroczek, Zrób to sam, N O N S T O P (dodatek do „Tygodnika D e m o k r a t y c z n e g o " , czorwiec 1986 г.). M o d a na małe i niezależne wytwórnie płyt (independent labols m o v e m e n t ) spowodowała nawet z m i a n y u w i e l k i c h po­ tentatów, do tego stopnia, iż w d y s t r y b u c j i wiotkich f i r m fono­ 1 2 3 graficznych ( t a k i c h j a k CBS, Polydor, W E A ) pojawiły się małe oddziały imitujące s w y m i t a j e m n i c z y m i i f a n t a z y j n y m i n a z w a m i niezależno w y d a w n i c t w a . D i c k Hobdigo, Subculture: The Meaning of Style, M e t h u o n a n d Co. N o w Y o r k 1979 Trie ia Н о ш у , Punk and Avant-Garde Art, „Journal o f P o p u l a r C u l t u r e " , State U n i v e r s i t y Bowding Greon, N r 4 V o l . 17, 1984 Zwraca na t o uwagę Hebdigo w cytowanej książce, p o r . szczególnie rozdział Boredom in Babylon, s. 27—29 Tadeusz Myciński, Mene — Mene — Thekel — Upharisim... Quasi una phantasia [ w : ] Pisma pośmiertne. Cykl pierwszy Lu­ cyfer, wydanie z rękopisów p o d redakcją A r t u r a Górskiego i Czesława L a t a w c a , Warszawa 1931, s. 49 i Zamieszczono t u d w a t e k s t y Dzedzeja pochodzą z p r y ­ w a t n y c h zbiorów Sławomira Gołaszowekiogo i za udostępnienie ich serdecznie dziękuję. M a r s h a l l M o L u h a n . Telewizja i bojaźliwy olbrzym [w:] 4 5 6 7 8 9 1 0 125 �Przekaźniki, czyli przedłużenie człowieka, Galaktyka Gutenberga, Poza punktem Zbiegu, przełożył z oryginału angielskiego K a r o l J a k u b o w i c z , wstępem opatrzył K r z y s z t o f Teodor Toeplitz, W A i F , Warszawa 1975. p o r . A l i c j a Kępińska, Żywioł i mit; Żywioł i chaos jako wartość w sztuce action pahding w świetle badań nad strukturą mitów i świadomością mityczną, W y d a w n i c t w o L i t e r a c k i e K r a ­ ków—Wrocław 1983 O różnorodności zainteresowań A n d y W a r l i o l ' a niecłi zaświadczą d w a skrajne a jednocześnie najsłynniejsze przykłady; płótno przedstawiające puszkę z u p y p o m i d o r o w e j f i n n y Cambell 1 2 1 3 Fotografie, I rcin-iMliiltcje i folom i f i l m w o l n y o d wszelkich zabiegów montazov.ych p t . E m p i r e , n a który składało się jedno, ośmiogodzinne, nieruchomo ujęcie nowojorskiego E m p i r e State B u i l d i n g . E r n s t v a n den H a a g , The Fabric of Society: an Introduction to the. Social Sciences, H a r c o u r t 1957, c y t . za: Kultura Masowa, opr. Czesław Miłosz, B i b l i o t e k a K u l t u r y , T o m X L I , I n s t y t u t L i t e r a c k i , Paryż 1959, s. 88 Juliusz K l e i n e r , U wrót nowej estetyki [ w : ] W kręgu Mickie­ wicza i Goethego, Warszawa 1938, c y t . za Juliusz K l e i n e r , W kręgu historii i teorii literatury, wybór i opracowanie A r t u r H u t n i kiowicz, Warszawa 1981, s. 098 1 4 1 5 OIOIŹH: \Yo.]Vi(vh АГаге1шо\уьк i � https://zbiory.etnologia.uw.edu.pl/files/original/0c7e387984f565885a2cffd26008e742.pdf de40e089834b4c3b1a5731343e143a0c Dublin Core The Dublin Core metadata element set is common to all Omeka records, including items, files, and collections. For more information see, http://dublincore.org/documents/dces/. Title A name given to the resource Polska Sztuka Ludowa - Konteksty Text A resource consisting primarily of words for reading. Examples include books, letters, dissertations, poems, newspapers, articles, archives of mailing lists. Note that facsimiles or images of texts are still of the genre Text. Dublin Core The Dublin Core metadata element set is common to all Omeka records, including items, files, and collections. For more information see, http://dublincore.org/documents/dces/. Relation A related resource oai:cyfrowaetnografia.pl:publication:3149 Date A point or period of time associated with an event in the lifecycle of the resource 1988 Identifier An unambiguous reference to the resource within a given context oai:cyfrowaetnografia.pl:2949 Title A name given to the resource Poczet królów francuskich / Polska Sztuka Ludowa - Konteksty 1988 t.42 z.1-2 Description An account of the resource Polska Sztuka Ludowa - Konteksty 1988 t.42 z.1-2, s.127-131 Creator An entity primarily responsible for making the resource Stomma, Ludwik Language A language of the resource pol. Publisher An entity responsible for making the resource available Instytut Sztuki PAN Format The file format, physical medium, or dimensions of the resource application/pdf PDF Text Text capture metadata for PDF documents Text Ludwik Stomma PIWNICA POD BARANAMI T h i e r r y D u s s a r d — - d z i e n n i k a r z „ L e P o i n t " powiedział m i po A p o t e m t a k już się działo, t a k wpływał „genius P e t r i " , żo po­ występie P i w n i c y p o d B a r a n a m i w p a r y s k i m B e a u b o u r g : —- zostawali c i t y l k o , którzy p a s o w a l i do d z i w n e j , n a r k o t y c z n e j „Myślę, że k t o tego nie widział, t e n nie zrozumie n i g d y t e j p r z e j ­ atmosfery P i w n i c y , którzy p o t r a f i l i dzielić j e j szaleństwa, j e j mującej P o l s k i z j e j r o m a n t y z m e m i wulgarnością, śmiesznością bezinteresowność i j e j — nie sposób zapomnieć —- wysokie w y ­ i t r a g i z m e m , patosem i przymrużeniem o k a . . . " Właściwie t r u d n o magania a r t y s t y c z n e , narzucane przede w s z y s t k i m przez grono c o k o l w i e k dorzucić do tej najkrótszej recenzji. Może t o t y l k o , świetnych kompozytorów z Z y g m u n t e m K o n i e c z n y m , iż P i w n i c a ową Polskę nie t y l k o u k a z u j e , ale również, w ważkiej Kantym mierze, współtworzy. T o przecież B a r a n y kreowały i ukształto­ Preisnerem n a czele. wały Ewę D e m a r c z y k , Krystynę Zachwatowicz-Wajdową, K a ­ Pawluśkiewiczem, Zbyszkiom Rajom i Janem Zbyszkiem N a j n o w s z y p r o g r a m P i w n i c y jest, a jakże mogłoby być inaczej, zimierza Wiśniaka, Wiesława D y m n e g o , A n d r z e j a Zaryckiego, mozaiką Stanisława Długosza... w s w y m d y s t y n g o w a n y m wdzięku A n i a Szałapak z r e p e r t u a r e m Radwana, Zbigniewa Paletę, Leszka Wyliczać można b y długo. nastrojów, stylów i rodzajów. Oto niepowtarzalna l i r y c z n y c h piosenek drżących na ledwie słyszalnych półtonach; W ciągu t r z y d z i e s t u l a t p r z y c h o d z i l i , odchodzili... Jakiż i n n y oto H a l i n a W y r o d e k z głosem j a k d z w o n ; oto E w a W n u k z równą t a k i o „utraty k r w i " , t a k i e pożegnania ? łatwością i a k t o r s k i m k u n s z t o m śpiewająca piosenki o d p o e t y c k i c h A P i w n i c a t r w a . Dzieje się t a k , w co w i e m aż uwierzyć t r u d n o , po pastiszowo-satyryczne; oto polityzujący b a r d Leszek W o j t o ­ za przyczyną jednej osoby •—• czarodzieja, filozofa, w i c z ; o t o n i e lękający się i n t e r p r e t a c y j n e j b r a w u r y , uosobienie konferansjera, duszy k a b a r e t u ; krótko mówiąc za przyczyną vis comica, Zbyszek R a j . . . N a równi z Szekspirem, czy B l o k i e m P i o t r a Skrzyneckiego. K i m jest naprawdę P i o t r ? —• Zastanawia­ śpiewa się t u ( i j a k śpiewa!) u t w o r y poetów s t a l i n o w s k i c h , co zespół wytrzymałby reżysera, łem się n a d t y m nieraz. D z i w n e jest w n i m b o w i o m m a t e r i i p o ­ dziwniejsze d o k u m e n t y państwowe... Obok piosenek — m i n i a t u r y mieszanie: jest wzruszająca dobroć i złośliwość z upodobaniem m i m i c z n e , sceniczne gagi J a c k a Wójcickiego, czy E w a Kolasiń- do zawiłej i n t r y g i , jest b r a t łata i jest w i e l k i p a n , jest czerep s k i e j . Obok... A l e s t o p ! Opowiadanie P i w n i c y nio m a n a j m n i e j ­ r u b a s z n y i s u r o w y nieraz, baczny obserwator l u d z i , jest l i r y k szego sensu. W y d a w a n o już o niej książki, kręcono f i l m y . D a r e m n y i jest przośmiewca, jost uosobienie K r a k o w a , a urodził się oczy­ trud. wiście w Warszawie... Dopiero słowa Thierrego D u s s a r d , budują­ P i w n i c a t o znaczy być z P i o t r o m , być z Z y g m u n t e m , być cego obraz P o l s k i n a znoszących się pozornie przeciwieństwach, z Anią Szałapak i Ewą W n u k . . . Jest P i w n i c a chwilą ulotną. A l e dały m i mały k l u c z do t a j e m n i c y . Zrozumiałem p r z y n a j m n i e j takie przecież chwile najgłębiej i najszczęśliwiej w nas pozostają. dlaczego można P i o t r a kochać l u b nieznosić, nie można j e d n a k T o dzięki n i m , którzy wśród zamętu codziennych zajęć zapom­ za n i m n i e tęsknić. nieliśmy możo o dziecinnej radości kolorów i światła, o d z y s k u j e m y B y ć w P i w n i c y — bawić się, tworzyć, pić wódkę, to przede nadzieję, że z n o w u i z n o w u stanie się ona n a s z y m udziałem. w s z y s t k i m przebywać z P i o t r e m , odnaleźć w szarzyźnie kolorowe Być może to co napisałem w y d a się n a z b y t i n t y m n e i senty­ p a c i o r k i , porzucić lęk. A któż b y nie chciał? N a każde zwolnione m e n t a l n e . Proszę o wybaczenie, ale i zrozumienie. Toż nie byłem miejsce w P i w n i c y już o d miesiąca... pojawiało się więc zawsze kandydatów co n i e m i a r a . � https://zbiory.etnologia.uw.edu.pl/files/original/35280ebbbef3b32fcef3847f471d5850.pdf d7142dfeb9a9c67a917a2b961c29b435 Dublin Core The Dublin Core metadata element set is common to all Omeka records, including items, files, and collections. For more information see, http://dublincore.org/documents/dces/. Title A name given to the resource Lud Publisher An entity responsible for making the resource available Polskie Towarzystwo Ludoznawcze Rights Information about rights held in and over the resource Licencja PTL Format The file format, physical medium, or dimensions of the resource pdf Language A language of the resource pol Type The nature or genre of the resource czasopismo Text A resource consisting primarily of words for reading. Examples include books, letters, dissertations, poems, newspapers, articles, archives of mailing lists. Note that facsimiles or images of texts are still of the genre Text. Dublin Core The Dublin Core metadata element set is common to all Omeka records, including items, files, and collections. For more information see, http://dublincore.org/documents/dces/. Relation A related resource oai:cyfrowaetnografia.pl:publication:4889 Rights Information about rights held in and over the resource Licencja PIA Date A point or period of time associated with an event in the lifecycle of the resource 1968 Subject The topic of the resource stroje ludowe stroje ludowe - wystawy Identifier An unambiguous reference to the resource within a given context oai:cyfrowaetnografia.pl:4535 Title A name given to the resource Moda w strojach regonalnych tematem wystawy na Śląsku / Polska Sztuka Ludowa - Konteksty 1968 t.22 z.3 Description An account of the resource Polska Sztuka Ludowa 1968 t.22 z.3 ; s.112-121 Creator An entity primarily responsible for making the resource Bazielich, Barbara Language A language of the resource pol Publisher An entity responsible for making the resource available Instytut Sztuki PAN Format The file format, physical medium, or dimensions of the resource application/pdf PDF Text Text capture metadata for PDF documents Text 2 1 Barbara Bazielich MODA W STROJACH REGIONALNYCH TEMATEM WYSTAWY NA ŚLĄSKU Wydane po ostatniej wojnie w serii Atlasu Polskich Strojów Ludowych dwa zeszyty: „Strój pszczyński" i „Strój górali śląskich" oraz przedwojenna praca Strój, haft i koronka w województwie śląskim są w zasadzie w etnograficznej literaturze Śląska jedynymi tego typu publikacjami. Aż dziw bierze, że do tej pory, mimo tak wielkiego zainteresowania strojami regional­ nymi i licznego zapotrzebowania społecznego, zwłaszcza różnych zespołów taneczno-śpiewaczych i teatralnych, nie ukazało się żadne syntetyczne opracowanie o podob­ nej treści. Niemieckich bowiem pozycji, także skrom­ nych ilościowo, często nawet o tendencjach szowini­ stycznych, wydanych przed i w czasie wojny, nie można również zaliczyć do pozycji wyrównujących tę l u k ę . W różnych natomiast czasopismach i periodykach za­ równo polskich, jak i niemieckich, zwłaszcza z okresu międzywojennego, aż roi się od rozmaitych informacji i przyczynków skoncentrowanych raczej na detalach ubioru ludowego i ich zestawach, charakterystycznych dla określonego regionu, wsi czy okolicy . Jako materiał źródłowy mogą natomiast posłużyć badaczowi notatki Lucjana Malinowskiego , Bogumiła Hoffa , czy Józefa Lompy , a przede wszystkim wiadomości zebrane w czasie własnych badań terenowych i archiwalnych. Nie­ mniej warto zaznaczyć nawiasem, że takich badań dla całego Śląska nikt do tej pory nie prowadził. Poszcze­ gólni badacze ograniczali się do swojego regionu, zaś Muzeum Górnośląskie w Bytomiu w ramach corocznych powierzchniowych eksploracji nad całokształtem k u l ­ tury ludowej Górnego Śląska (bez Opolszczyzny) trak­ tuje zagadnienie stroju regionalnego jako jedno z wielu ważnych w zmieniającej się strukturze gospodarczej, kulturalnej i zawodowej badanego regionu. Z tego też niewątpliwie powodu, na skutek braku dostatecznej ilości eksponatów, nie zorganizowano do tej pory, odkąd można mówić o działalności muzealniczej na Śląsku, 1 2 3 4 5 6 8 112 7 przeglądowej wystawy śląskich strojów ludowych. Wprawdzie komplety strojów jako zasadnicze typy re­ prezentatywne dla poszczególnych subregionów wcho­ dziły w skład wielu wystaw, nie tworzyły one jednak nigdy wyodrębnionej, samoistnej całości czy to w ujęciu historycznym, czy podkreślającym różnorodność form. Ekspozycje obok innych dziedzin śląskiej sztuki ludo­ wej demonstrowały elementy zdobnicze stroju, jak haf­ ty, koronki, ozdoby metalowe itp. Taki więc charakter mają do dziś kolekcje prezentowane na stałej wystawie „Kultura ludowa na Śląsku od X V I I I do X X w." w Muzeum Górnośląskim w Bytomiu czy na stałej wysta­ wie „Śląskiej sztuki ludowej" w Muzeum w Gliwicach. Ten sposób nie uchybia ani sensowności, ani celowości ekspozycji. Ma on bowiem dla przeciętnego widza zna­ czenie instruktywno-dydaktyczne. Nieco inny natomiast cel przyświecał organizatorom jedynej w swoim rodzaju wystawy „Moda w strojach regionalnych" poprzedzanej konkursem ogłoszonym pod tym samym hasłem w województwie katowickim na wiosnę 1967 r. Rozpisując uprzednio konkurs, Muzeum Górnośląskie w Bytomiu kierowało się ideą zebrania odpowiednich materiałów na wystawę, która zobrazowałaby zmiany i zróżnicowania stroju w czasie, stosownie do panu­ jących upodobań i warunków oraz zależnie od stanu, wieku, okoliczności i pozycji społecznej. Chodziło przy tym o zapoznanie szerokiego społeczeństwa ze współ­ czesnym stanem śląskiego stroju ludowego, jego odmia­ nami i formami. Cel był więc nie tylko poznawczy, ale także propagatorski. Wystawę „Moda w strojach regionalnych" otwarto w końcu czerwca 1967 r. w Pałacu Młodzieży w Kato­ wicach, a następnie przeniesiono ją do Muzeum Górno­ śląskiego w Bytomiu, które było głównym jej organi­ zatorem przy finansowym poparciu Wydziału Kultury 9 �Prezydium Wojewódzkiej realizatorskiej Biura Rady Wystaw Narodowej w i c a c h . P r z e d s t a w i o n o na niej pięćdziesiąt ty ludu różnych bogaty form zestaw wotków, wierzchni fartuchów, fiami ubioru ozdób, chust, i kamizel czepców; począwszy lat Kato­ komple­ ( i l . 1). i męskich, pomocy w dwa śląskiego koszulek uzupełniono od i Artystycznych jakli XIX i fotogra­ XX wieku. W przygotowanej ekspozycji starano się o d w r ó c i ć widza od schematycznych wtarzanych śląskiego, szyńską, przykładów skiej, znanej miast o wania ubioru i pory cji; w pod nazwą i roku, ludowego cywilnego, wiernie dyktujących n i s t r a c y j n y c h . Te zasięgu mniejsze z . zależnie od zależnie z od i tj. jak różne „mody" ostatnie, nie większe oraz peryferie nato­ zróżnico­ stanu ma­ uroczystości nakazami trady­ zmieniających od pokrywając etnicznymi, cie­ górzań­ Chodziło funkcji, okoliczności, po­ stroju inaczej gospodarczych i s t o s u n k ó w granicami lub , 0 momentów, sprzęgniętych także czasie w a r u n k ó w odmian zwanej rozbarskiej innych uwagę i często rybnicko-raciborskiej uwypuklenie zróżnicowania nych podstawowych tj.: góralskiej, wałaskiej, pszczyńskiej, jątkowego niejednokrotnie ży- kobiecych, rodzinnymi przełomu Nadto kabotków, się społecz­ granic admi­ się w swym utworzyły z czasem charakteryzujące II. 1. Fragment ekspozycji grupy ubiorów weselnych. II. 2. Szydełkowa mitenka do stroju kobiecego, XIX w., Bytom. II. 3. Szydełkowa kreza („pelerynka") do kabotka, koniec XIX w., Bobrowniki pow. Będzin. Fragment ekspozycji ubiorów codziennych, koniec XIX w., oraz współczesny strój kobiecy i męski, pow. nowskie Córy. się koniec II. 4. Tar­ 4 113 �U. 5. Jedwabna chustka („jedbowka") do górzańskiego stroju męskie­ go, Szarlej-Piekary pow. Tarnówskie Góry. II. 6. Fragment ekspozy­ cji grupy ubiorów drużbów, pow. Cieszyn i Tarnowskie Góry. II. 7. Jedwabna wstążka ręcznie malowa­ na białą farbą na tle niebieskim, do stroju dziewczęcego, Dąbrówka Wielka pow. Tarnowskie Góry. 114 �zlepkiem różnych przykładem wicka, elementów chociażby lubliwiecka czy l e d w i e do z e s p o ł u też paru mody inne, z okazją s i ę czy ślubu, ograniczające zestawy W ekspozycji nie na to do chwili uzyskane rów materiały, obecnej. W codziennych lazły XIX się pominięto (il. następujące od nawiązujące uroczysty związany tradycyjnej także zróżnicowania końcowych sposób 4), otwierającej komplety: formie codzienny. o ile t y l k o ten w . (okolice B y t o m i a ) , za­ męskiej, jednak komplety stroju, się kompletów s t r o j u p a n n y m ł o d e j , czy t e ż j a k o m ę s k i u b i ó r czasie, p o k a z u j ą c gli­ garderoby to j a k o u b i ó r towarzysząc czego zabnzańska, pokazano t a k ż e mieszczańskiej które przyjęły ludowego, bielska, lub k i l k u wsi. Obok o charakterze tradycyjnym do ubioru formy: więc lat w kobiecy kobiecy letni w pozwalały XIX w. grupie ubio­ wystawę, zna­ letni z końca z drugiej poło­ w y X X w . (Orzech, pow. Tarnowskie Góry), męski letni z drugiej p o ł o w y (Dąbrówka Tar­ XX w. nowskie Góry), kobiecy zimowy (Szarlej-Piekary, pow. Wielka, pow. z drugiej p o ł o w y X X w. Tarnowskie Góry), męski zimowy z pierwszej p o ł o w y X X w. ( D ą b r ó w k a Wielka, pow. nowskie Góry), męski zimowy (Istebna, W pow. Cieszyn). podobnym grupę, tj. równo letnie, Tar­ z pierwszej p o ł o w y X X w. ujęciu ubiory jak oraz z p o c z ą t k u przedstawiono odświętne. zimowe następną Składają komplety i drugiej połowy się z XX na końca wielką historyczną ubioru go się dowodem tanka — już są W w a zarazem zaboru zachowanych drugiej tzw. nazwa jupki w prus- częściach mieszczańskie, połowie kobiece spotykana tutaj XIX lub rejonie które w., cze­ katanki (ka­ bytomsko-tarno- górskim, jupka — będzińskim), krezy lub pelerynki ronkowe przy zimowe już w itp. Ponadto czasie różnych, nych jak: sukna, oraz dzanych kaszmiru, lub industrializacji było ( i l . 5). był powtórzyły się nie formie. Wystarczy „żupany", na Śląsku, całym suknie z samodziałowej starsze części w. „katanki" chińskiego chust sprowa­ jedwabnych niektórych chustek zestawów, one już tu pierw­ okresem, więcej w pszczyńskie i koszule z ubioru męskie „odziym- na płócienne cieszyńskie wełny szyte nowsze z t k a n i n wzorowane fartuchy z itp. „roż­ noszone „prostule", Zaginęły tkanin tj. wówczas samodziałowych, fabrycznych, kobiecych po dawnej „ o b r u s y " i chusty „ s p u s z c z o w e " i modre XIX fabrycz­ fularu, schyłkowym „ręczniki" drukowane a Dla wymienić rozbarskie góralskie prawie czy stosowanie tkanin kaszmirowych Austrii światowej którym także wpływu terenach ko­ czepce i e l e m e n t ó w s t r o j u k o n i e c X I X w . do wojny kowe", tych gotowych męskiego kompletów kiem", dowodem na wełny, z Francji stroju szej ( i l . 3), d u ż e , w a t o w a n e nierzadko wysokogatunkowych jedwabiu do kabotkach owym za­ one Śląska, Rosji. bytomskiego w i d a ć w p ł y w y zaznaczyły nią w. Pochodzą granicą skiego i carskiej jak wspomniane jupach mieszczań­ skich. z Bytarnia-Rozbarku, z p o w i a t u T a r n o w s k i e G ó r y , z Bes­ kidu Śląskiego, pszczyńskiego, z powiatu cieszyńskiego, Śląska, tj. z powiatu będzińskiego. Z p r z y k ł a d ó w ubioru właśnie etnicznej grupy rejonu górzan II. 8. Rypsowo-aksamitna Bytom-Rozbark. II. 10. oraz wynika, sięgała z bielskiego, pogranicza tego o s t a t n i e g o rybnickiego że ekspansja poza kulturowa Przeroszę będącą Podczas gdy wane były Przykładem nadal formy zanikały, lub drugie, środowisko dopiero zaczęły żakiet, 9 bądź tzw. zaakcap- wiejskie, się tego m o ż e b y ć t z w . „ k a p u d r o k " , mieszczański l o s t ą ż k a do czepca typu „buda", Szarlej-Piekary. Ślubna suknia z żywotkiem wyszywanym białym 8 jedne t o w a n e przez k o n s e r w a t y w n e czyli „salonik-jaskółka" II. 9. Różdżka weselna lacetem, Jasienica pow. uży­ przyjmować. dla męski no- drużby, Bielsko-Biała. 10 115 �HG �szony ze sztuczkowymi spodniami, s z u l ą ze s z t y w n y m k o ł n i e r z y k i e m dane z okazji wybuchu nym w życiu więcej od około ko­ gospodarczym, również ludowego. Zupełna o s t a t e c z n i e do r. nic 1910 powodujący społecznym na i do Zachodzące zmiany oży­ kultural­ kształtowanie zamiana wkła­ się ślą­ pociągnęły i przede ci, k t ó r z y na wszystkim domu formy i na ubioru. Oczywiście o drugim przypadku kolejność była mniej więcej n a j p i e r w w p r o w a d z a n o zakupione, p o j e d y n ­ dla cze wytwory na tradycyjnego wano nową jako (wstążki, formą element dodatkowy ozdoby, chusty), p ó ź n i e j jakąś starą część stroju stroju zastępo­ wychodzącą sześciu beskidzkiego, k t ó r y „znakiem"), tradycyjne części górala do m a r y n a r k i i s p o d n i o s t a n d a r d o ­ w y m kroju miejskim ma szytym ubiór w ubioru na sobie l n i a n ą k o s z u l ę z końcu na wyrugowano rzecz kompletnie wy­ wszystkie nowych. z biegiem lat tkaniny np. Oprócz kompletów pozostali „kiecki" dwie węższe, przerabiano garderoby na stare modyfiko­ z jednej szyto tzn. pracy wkładano słotę. codziennych i o d ś w i ę t n y c h wysta­ w a ukazuje w dalszej k o l e j n o ś c i s t r o j e d r u ż b ó w , t j . c h ł o p ­ cieszyńskiego codzienny młodzież, najdłużej do r o b o t y , do p a s i o n k i l u b ców współczesny, i te dzieci. Stare, zniszczone części co d z i e ń z u ż y c i a , co s t w a r z a ł o z e s t a w l u d o w o - m i e s z c z a ń s k i ( p r z y ­ być i poszukiwaniu zachowali i przerabiając, szerokościach kładem może w róż­ tradycyjną z wyszywanego kabotka — bluzkę, b ą d ź też następująca: gotowe Odzież mężczyźni wieś gospodarstwie, wano przeszywając tym opuścili doprowadzała zewnętrznych i chleba poza j e j o b r ę b e m . C i n a t o m i a s t , k t ó r z y w m e n t ó w b ą d ź też z u p e ł n e zarzucenie p r z e k a z ó w W mieszczański środowiskowych. pierwsi za s o b ą w z b o g a c e n i e l u b z u b o ż e n i e n i e k t ó r y c h f o r m i e l e ­ tradycji. strój zatarcia przynajmniej społecznych zarzucali przemysłowych oddziała] stroju i światowej. ośrodków silnie skiego mniej I I wojny Rozwój wienie ślubu cylindrem i białą muszką, kłady typy i dziewcząt, i pochodzą z Beskidu z XX charakteryzujące Wykładnikiem łączeniu z Śląskiego tarnogórskiego jej są ozdobnymi w. się ( i l . 6). Tworzą oraz z powiatu Wszystkie przy­ one reprezentatywne szczególną dekoracyjnością. różdżki i wstęgami bukiety ( i l . 10) (przykłady: w po­ rozbarski 117 �II. 17. Czepiec typu „buda" z szeroką klockową ronką, Szarlej-Piekary pow. Tarnowskie Góry. Wyszycie czarną wełną na brzegu fioletowej spódnicy noszonej pod kiecką, Szarlej-Piekary. Uroczyste stroje odświętne trzech pokoleń: rodziców i dziewcząt, Kochłowice, Nowy Bytom, ko­ II. 18. wełnianej U. 10. dziadków, 1934 r. Z tych samych okolic pokazano stroje dziecięce, u k s z t a ł t o w a ł y s i ę na późno, bo wzór ubioru dorosłych dopiero Rzecz zadziwiająca, wielu wsiach, z rolnictwa, w na że początku jeszcze których obecnego pod koniec utrzymywano dzieci i m ł o d z i e ż które stosunkowo się ubierano wieku. XIX w. w wyłącznie bardzo nędznie. P o d s t a w o w y m ich o k r y c i e m b y ł a p ł ó c i e n n a d ł u g a koszula i niekiedy przenoszona m ę s k a chusta dla dziewcząt; regionalne lowego: dzieci m a j ą wkłada kościelne. Na tylko dwa W się charakter je na strój czarnym, wiązujący przy się białą głowę. Do chustę tuch w kobiecy także na grupę można pepitę kobieca też nosić czy bowiem, że na Dopiero grupę — niegdyś koniec mieszczańskiej i na dnie far­ ubioru tworzy spotykane Wiadomo dziennej koszuli, okryciem w., a robo­ zwłaszcza zaczęto szyć na w z ó r dworskiej spodnie koszule z karczkiem, staniki i majtki kach chłodne jedwabny rzadko w XIX pierwszej wojnie ś w i a t o w e j ny post chustką popularność. pozostawano pod wielki w która była niejednokrotnie zewnętrznym czym. obo­ czarnogranatowy. i dzienna małą noc ko­ żałobny i i adamaszkowy nocna okazy przez s w o j ą ubiór tj. drukowaną zespole k o m p l e t ó w . o s t a t n i ą bielizna stanowią będzińskiego adwent „purpurką", żałoby czarną zasadniczo górzański. je k o m p l e t y u t r z y m a n e w czym czarno-popielaty W i niewielką ga­ uroczystości się góralski lub stroje stroju i inne wykształciły osobną tradycyjnie wyróżnia na wyłącznie żałobne letnie i zimowe z powiatu i tarnogórskiego. Tworzą lorze chłopców Współczesne procesje dziecięcy całości zestawu ubiory bose. terenie Ś l ą s k a typy: kapota dla nogi po bieliz­ dzienne z k l a p ą , zapinane po bo­ guziki. Jak z podanych przykładów wynika, inaczej wy­ g l ą d a z i m o w y i l e t n i u b i ó r c o d z i e n n y do p r a c y i w y j ś c i o ­ wy, inaczej niedzielny —• do kościoła, p r z y g o s p o d a r s t w i e , do w y j ś c i a po do krzątania południu na r y , na w i z y t ę , inaczej weselny: d r u h n y , s t a r o ś c i n y , ny młodej, mniej lat nym i 18 przebiera dwukrotnie, rodzinną ków która i na przez te ulegały czynniki W opinia dniu ubiór wsi różnym sposób ślubu żałobny: przestrzeni się naj­ żałobę dziesiąt­ kształtowa­ polityczne, rodziły pan­ co na zmianom gospodarcze, ten mniej lub bardziej na inaczej w żałobę kościelną. Na formy tradycyjne. się społeczne różne „mody" uzasadnione i uchwytne, k t ó r e akceptowała albo się nieszpo­ odrzucała. W ogól­ przeci­ w i e ń s t w i e b o w i e m do ś r o d o w i s k a m i e j s k i e g o e k s c e n t r y c z i z okolicy ręczniki, Rudy którymi Śląskiej) oraz przepasywał długie, płócienne, swe ramię i pas ( s ą to o b e c n i e o k a z y u n i k a l n e ) , u d z i e w c z ą t z tzw. „ k l a p a m i " , t j . h a r m o n i ą żek, o p a d a j ą c y c h na bogaty w różnego upiętych plecy. S t r ó j drużki rodzaju wstążki przy „galandzie" (wieńcu) zwisają u korali oraz j a k o szerokich jest one wieńce panował wstą­ „klap" z tyłu i z przodu fartuchu. Ta Po zaczęto wojnie więc wabnymi, brak na zastępować ręcznie pasie na rynku je gładkimi malowanymi grupę. skiego, 11S nowożeńców, Składają się tworzące na tarnogórskiego nie i z rodzaju towaru, wstążkami przez kobiety Z pierwszej i drugiej p o ł o w y nież stroje tego przykłady jed­ ( i l . 7). X X w. pochodzą kolejną rów­ eksponowaną z powiatu Bytomia-Rozbarku nie ną szczególnie ( i l . 8): o p r ó c z ność drużba o s t a t n i a f o r m a p o w t a r z a się n i e m a l na c a ł y m Ś l ą s k u . ostatniej przepaska w zaś: lz\v. (il. biel­ 10). była uwagę starsi, na przecież że zbyt ostrą krytykę. ków" na czątku tu tolerowana. Zwracano natomiast wystawność, wielka „lemieczku" obok na elementów w Beskidzie karę i masowej, starych, „kwiot- Śląskim za po­ wy­ niebios smaków współczesny materiałów ubiór z pokolenia za­ haf­ czy koronką jupki — ( i l . 11), n y l o n o w ą jaklę lub nowe, pod ludowy np. miast zupełnie i urabianych przekazywanych także człowieka jeszcze na nowych surowców gustów zawiera na ilości uważano choć wspominają miast kabotka — bluzkę, nierzadko z maszynowym tem pokolenie, ściągała bacz­ gust, czym większej ściągnąć kultury o „pycha" kabotka s i ę do zmienionych wpływem okres, i dobry wyszycie wieku mogące Dostosowując oraz taki Nawet bieżącego kroczenie i strojność koronkową, ( i l . 12), z a m i a s t f a r t u c h a za­ jedwab- �nego — szyfonowy, p a s a •— w y s z y w a n y zamiast męskiej pów" w — (jeszcze harmonijkę niskie wstążek cieszyńskiego na srebrnego gurcie czy koszuli o tradycyjnym kroju dardową, seryjną czonych zamiast z koralików butów półbuty fabryczne, na zamiast zwykłe towe, malowane. N i e g d y ś te d o d a t k i , a n a w e t kupić sklepach: Szarleju, w u męską, u Batiki Górnika dużym w wyborze w można i było Bytomiu, Pszczynie, różnym u gdzie „kro- ozdobnych rynku) — całą w inaczej Kasprusia n i ż do Bogata użytku na i zróżnicowana powszednim, przekazywanym w było scowej i ozdób oraz jakości wzorów i chłopski, choć zaczął się dopiero jest n a d a l ż y w o t n y , noszony i szy­ kiedy nauka, ty przez powiednich datków. nabiegać nego. jakościowo Spytajmy po Są sklepach, też „szaltuszki", których w okazyjnie Polsce zdarzy istnieją COPiA stytucji w dwa (Centrala na sprzedaży. tach i za odbiorcę CPLiA chustki nie ktoś granicą, i do można coś stosow­ chusty, stroju męskiego, dostać przywiezie z i tj. między w sensie sztukę i w nasta­ mias­ zespoły wali Na za re­ w badacze innych drugiej środo­ pojęciem, połowie i poszukiwacze dopatrując noszony co też mówiąc, że „oblyka wiejsku „szaty". miej­ tkanin dla danego r e g i o n u . T e n ludową, wsi śląskiej po z się on z Rzecz s i ę po czy powszechnie obecnie chłopsku" charakterystyczna, że „ c h o d z ą po c h ł o p s k u " , w y k o r z y s t u j ą c X I X w., niej pier­ słowiańskich. ubiór uważano się rozróżnia wyraźnie albo „ p o po m i e j s k u ) , c z y l i wy­ pogląd zaintereso­ się w narodowych i dawnych tradycji „chłopski", (tzn. nie Wiązał urabiać różni się k u l t u r ą wiastków w pańsku" „łachy" ci, którzy od d a w n a lub jeszcze materiały pochodzenia fabrycznego szyją z nich nadal części u b i o r u o tradycją In­ detalicznej ludową COPiA zaś przyodziewa CPLiA innymi l u d o w y c h , ale nie s ą one polską tylko zagranicy. Przedsiębiorstw się się tureckie przedsiębiorstwa, Obsługi wiejskiego sławi do­ kupić jak Artystycznych), zajmująca propagowaniem tradycji wione wreszcie ogóle .się, ż e tkanin kobiety, ile musi przedmioty, fularowe coraz od­ kolorystycznie aby i takie czy Wprawdzie oraz i którejkolwiek Ale sprzedaży stosowanych przejmowanych dopatrzenie w pokolenie się dziś przypisuje, tzn. że jest to u b i ó r w zmienionej formie, wzorów. na działania tradycji gatunku wisk. W ich świadomości łącznie reprezentatywny tradycję z pokolenia się pod w p ł y w e m opinii, które m u bo b r a k u j e tych kształtującym za n i e ­ utartych pokaza­ gar­ sklepów go s k o m p l e t o w a ć , kompletów przez c z ł o n k ó w r o d z i n y i s p o ł e c z n o ś ć w i e j s k ą , z j a w i s k i e m Dziś według kolekcja l u d z i , k t ó r z y go s a m i n o s i l i , b y ł z j a w i s k i e m n o r m a l n y m , należy trudniej nieco dzień. n y c h na w y s t a w i e d o w o d z i , ż e s t r ó j r e g i o n a l n y dla t a k i c h o c z y w i ś c i e j u ż n i e m a , co u w a ż a ć ze s t r o n y h a n d l u , g d y ż u b i ó r co taf­ specjal­ wszystko gatunku. g i o n a l n e s t o s o w n i e do p o t r z e b e s t r a d y , co w y g l ą d a stan­ marsz­ z cholewami, tzw. derobę, nych •— nie non iron), zamiast (dzisiaj t a k i c h b r a k zwłaszcza gumie, Zmiana wieku uświęconych stosunków przynosząca chłopską wprowadza formach. społecznych zniesienie w stroje Dotychczasowe ograniczenia jąc niemniej innowacje, domość poczucia w połowie pańszczyzny ludowe więcej znacznie zdołały odmienności słabną, utrwalić ubioru w ubiegłego i na wolność swobody. dopuszcza­ wsi świa­ stosunku do f 119 �r e g i o n ó w s ą s i e d n i c h . To poczucie m i a ł o na Ś l ą s k u g ó l n e znaczenie, g d y ż p r z e r a d z a ł o uczuć narodowych w chopsku" znaczyło śląsku", skiego stąd dziś Śląsk takiego w ł a ś n i e tyle, na i spoistość stosunków należności aż naporem od po okazała się dość i zrodziło późno, w germanizacji formy ubioru i większość ich „obrus", „suknia", „kiecka", „oplecek", „kania", „płoszcz", „czepiec", wskazują nież na na niegermański genezę nazw „odziymek", samych ludu coraz i udowadnianiem, w s z y s t k o , co ś l ą s k i e , t o n i e m i e c k i e . J e d n a k „ochtusa", u z gwarowych, „koszulka", co „jelenioki", rzutuje rów­ Wprawdzie obiek­ wyszywany, natomiast czyli kamizelka zela" z rękawami z cholewami. i ozdób Wystawę oraz albo bez oraz zamyka spodnie Wśród oraz inne z mody dla potrzeb wsi, np. wyroby, które do dworskiej, kościelnej srebrne i złote Obok ubioru bowiem pewną rolę przyjęto przeważnie wzorów odzieży odegrały formy nie także kroju i tradycyjnie dworskiej ludowych. i liturgicznej mieszczańskie, i zdobin, o czym z była których już mowa powyżej. Jak szczególne powtarzające części jedną się nazwy ubioru, zwłaszcza ne w całość, tworzą dla całego Śląska, który wyjściową późniejszych nicowania bowiem typ gwarowe, kobiecego, kompletu w obrębie całego zestawio­ podstawowy nie m a lat rów, uzależnione od materiału. mniej A natomiast zatem czy zdobniczymi, tj. koronkowymi czyli „kiecka", okrycia kabotek z różnymi elemen­ haftami złożona „oplecka" czy (wyjątek stanowi ubiór prostego częściami obszyciami wotka", z gatunku kawałka z dwu krzyżykowymi, ( i l . 14), „lajbika", i dolnej góralek), fartuch, materiału, i kością Taki „spencer" więcej stanowiące przed tanki") i 1910 rokiem naramienna tzw. — spódnicy zapaska odpowiednia do okrycie zwierzchnie zamiast różnego rejonów szyński dla i i i pszczyński) rejonów kołowa) — białego haftu dla tzw. koloru, (Rybnickie, „kozielok" pukłymi, gęsto (np. ozdobionej „prawą", Śląski, koronkowy z dla Cie­ Mysłowic, przemysło­ typu „buda", koronką ( i l . 17), zachodnich Gliwickie, Mi­ siatki wstążeczkami — klockową rejonów czepki: czółkowego, rejonu Świętochłowic) czyli „ka­ gatunku szydełkowej dodatkowo ( i l . 13), (mniej pow. typu okolice czapeczki kwiatkami pozostałych zachodnich typu formie (okolice B y t o m i a , obszyty oraz — (Beskid pogranicznych w sztucznymi wego południowych tego „jakla" jakli i w i e l k o ś c i . D o tego d o c h o d z ą jeszcze u m ę ż a t e k dla okolice i północnoZabrza) wyszywanej koronki, złożonymi fałdkami szeroką krezą. oczy i t o , ż e czepiec rzuca się w i Fot. z — z tiulowej Z detali r ó ż n i c u j ą c y c h hafty, się okazy specjalistów koronki ( i l . 18) ludowego miejskiej, przeszły jak ozdoby itp. stro­ temu zróżnicowanie funkcji, stanu, zwyczajów znaczenie tych elementów z tego, ż e na ulegał stan na silnie pnia, przestrzeni dynamice przemian, zakorzenione dostosowując są chociażby oraz rzeczy ubioru barwą świadczy człowieka szyfo­ odpowiadające wiel­ wymownie ale jednak Doskona­ n y l o n o w e czy znanym regionalnego, z życiem tradycje, się i możliwości. i chustki nagłowne formą z końca nie także nawet w o XIX tylko jego o w. ży­ silnym środowisku wiel- koprzem ysł o w y m . Przedstawiony zestaw nie wyczerpuje w p e ł n i zagadnienia, w y r a ź n i e j e d n a k p o d k r e ś l a charakter jakie zachodziły w pod wpływem mody panującej całości zmian, na wsi d a n y m o k r e s i e czasu. P R Z Y P I S Y „ży- czyli noszono chusta i „suknia", c h u s t k a w i ą z a n a z t y ł u g ł o w y ( i l . 15), n a d t o t z w . czy lub białymi dalej części: g ó r n e j , znajdują czy nowych w a r u n k ó w tego p r z y k ł a d e m związku i Śląsku z jednego nowe fartuchy wotności kroju podstawowymi kobiecego są: p r z y r a m k o w y tami dotyczą na oraz wskazuje wyszły z c z a s e m do w i e l k i e i s p r o w a d z a j ą s i ę r a c z e j do d o d a t k ó w a l b o d e t a l i zdobniczych, ludowy zdobin które Zróż­ są ubioru a u t r z y m y w a n i e s i ę s t a r y c h s p o s o b ó w k r o j u , szycia, k o l o ­ formą nie części dekoracyjnymi sensie t y p o l o g i c z n y m i d z i ę k i specyfikę strój był regionu butów c h a r a k t e r u statycznego. W i e l o ś ć i kompletów odmian. najprawdopodobniej zróżnicowanych po­ do C a ł a ekspozycja odbiega od t r a d y c y j n e g o u j ę c i a jów regionalnych w łym wykazują „kami­ ( i l . 16), g u z i k i , o b s z y c i a w kulturze tradycyjnej. Wynika form „brzuś- stroju zaczerp­ do tzw. wpuszczane nich kich, jak i stosowane jest pół­ stroju i właściwa w y k o n a n e przez samych u ż y t k o w n i k ó w pracujących na dekolcie elementami podkreśla czy i n n e , l e c z t e o niektórych się niemiec­ „bruclek", „fartuch" od jej gładki zestaw formą. albo obszyciami, a wycięciem z tyłu. W t y w n i e trzeba stwierdzić, że istnieje p a r ę nazw n i ę t e z o s t a ł y ze s ł o w n i c t w a m i e s z c z a ń s k i e g o bardzo rękawów, wyróżniających swoistą są charakterystyczny lek", „wierzcheń", „skórzoki", źródłosłów, jak „zapaska", „żywotek", wytworów. że wymienione albo męskim od przy­ się związku nasunięte ozdobiony r ó ż n y m i okrągłym bądź z trójkątnym wspólnoty silniejsza nagłowna stanik rów­ Podkreślanie chusta czoła, brzeg s u k n i „po Cieszyń­ ono lub „po Opolszczyznę i poczucie w i ę z i i narodowej stosunkowo silniejszym polsku", przestrzeni politycznych. regionalnej śląskiego „po się określenia. W y r a ż a etniczno-kulturowej,' która granic co przemysłowy używa nież w e w n ę t r z n ą szcze­ manifestowanie obliczu zaborcy. U b i e r a n i e się zarazem jeszcze poprzez się w wy­ Stefan 1 S t a n i s ł a w B r o n i c z , S t r ó j pszczyński, APSL, Wroc­ ł a w 1954. 2 L o n g i n M a l i c k i , S t r ó j górali śląskich, APSL, Wroc­ ł a w 1956. 3 A g n i e s z k a i T a d e u s z D o b r o w o l s c y , Strój, hajl i ko­ ronka w województwie śląskim, Kraków 1936. 4 E l i z a b e t h G r a b o w s k i , Die Volkstrachten in OberSchlesien, W r o c ł a w 1935. 5 „Zaranie Śląskie", „Schlesien"; „Die Provinz Oberschiesien" itp. 6 L u c j a n M a l i n o w s k i , Zarysy życia ludowego na Szląsku, A t e n e u m 1877. 7 B o g u m i ł H o f f , Lud cieszyński, jego właściwości i siedziby, W a r s z a w a 1888. 8 Józef Lompa, M a t e r i a ł y rękopiśmienne, archiwum M u z e u m Etnograficznego w K r a k o w i e . 9 Katalog w y s t a w y „Moda w strejach regionalnych", 1967, w o p r a c o w a n i u B a r b a r y B a z i e l i c h . 10 W s p ó ł c z e s n e z a s i ę g i s t r o j ó w u l e g ł y przesunięciu w s t o s u n k u do t y c h , j a k i e p a n o w a ł y w X I X i n a p o ­ c z ą t k u X X w . , a p r z y c z y n tego n a l e ż y d o p a t r y w a ć s i ę w m i g r a c j a c h l u d n o ś c i , w adaptacji n i e k t ó r y c h obsza­ r ó w pod b u d o w ę w i e l k i c h z a k ł a d ó w p r z e m y s ł o w y c h , w zmianie granic polityczno-administracyjnych. 11 B a r b a r a Bazielich, Ludowe wyszycia techniką krzyżykową na Śląsku, B y t o m 1966, s. 125. Deptuszewski � https://zbiory.etnologia.uw.edu.pl/files/original/99f9d4561e8526ac7b7fcdd8694df954.pdf d25bc5e87a339bae9e6d02b606534f1c Dublin Core The Dublin Core metadata element set is common to all Omeka records, including items, files, and collections. For more information see, http://dublincore.org/documents/dces/. Title A name given to the resource Lud Publisher An entity responsible for making the resource available Polskie Towarzystwo Ludoznawcze Rights Information about rights held in and over the resource Licencja PTL Format The file format, physical medium, or dimensions of the resource pdf Language A language of the resource pol Type The nature or genre of the resource czasopismo Text A resource consisting primarily of words for reading. Examples include books, letters, dissertations, poems, newspapers, articles, archives of mailing lists. Note that facsimiles or images of texts are still of the genre Text. Dublin Core The Dublin Core metadata element set is common to all Omeka records, including items, files, and collections. For more information see, http://dublincore.org/documents/dces/. Relation A related resource oai:cyfrowaetnografia.pl:publication:4888 Date A point or period of time associated with an event in the lifecycle of the resource 1968 Subject The topic of the resource muzea skansenowskie Bułgaria - skanseny Identifier An unambiguous reference to the resource within a given context oai:cyfrowaetnografia.pl:4534 Title A name given to the resource Skansenowskie muzeum przemysły ludowego w Etera (Bułgaria) / Polska Sztuka Ludowa - Konteksty 1968 t.22 z.3 Description An account of the resource Polska Sztuka Ludowa 1968 t.22 z.3 ; s.107-111 Creator An entity primarily responsible for making the resource Reinfuss, Roman Language A language of the resource pol Publisher An entity responsible for making the resource available Instytut Sztuki PAN Format The file format, physical medium, or dimensions of the resource application/pdf PDF Text Text capture metadata for PDF documents Text Reinfuss Roman SKANSENOWSKIE MUZEUM PRZEMYSŁU LUDOWEGO Bułgaria, która jeszcze p r z e d k i l k u d z i e s i ę c i u l a t y na­ W ETERA łożyskiem potoku i biegnącą (BUŁGARIA) równolegle do n i e g o asfal­ l e ż a ł a do k r a j ó w , g d z i e t r a d y c y j n a k u l t u r a l u d o w a u t r z y ­ t o w ą s z o s ą , o d p ó ł n o c y z a ś s t r o m y m i z b o c z a m i g ó r ( i l . 1). mała Spływa się w stanie prawie nie t k n i ę t y m przez działanie p r o c e s ó w urbanizacyjnych, po I I wojnie ś w i a t o w e j ła na drogę p o s t ę p u przekształcającego w sposób niczy oblicze życia czego, intensywna budowa wsi sieci wiejskiej ciągało tamtejszej. akcja Rozwój komunikacyjnej za sobą otworzyły zasad­ gospodar­ uprzemysławiania szerokie m o ż l i w o ś c i wesz­ kraju, dla roz­ ludności z a r o b k o w e , co z k o l e i znaczne o ż y w i e n i e działalności po­ budow­ z potoków, różnych Tu nich urządzeń właśnie które W parę niewielkich, doskonale zbudowano: do c h w i l i obecnej dziś, dając scowych, częściowo okolicach rzadkich W dawne budownictwo należy tradycyjnego, zaszła konieczność co Bułgarii w ochrony rozwiązano ten sposób, ż e wiele miejscowości, w s i i miast, się większe uznano całości w konserwatorską. miasto w takich wieś Bałkanu. obejmując miejscowości Arbanazi Wobec i Bożency ochrony całych problem muzeów w europejskich jest nieaktualny. Powstał o charakterze nazwą wiejskie mias*^ Etera Bułgarii obiekty w w którym przemysłowe. park muzej" położonej o i 10 r. stóp zespołów krajach na razie skansen zgromadzone Skansen od np. skansenow­ 1963 znajduje km u innych przynajmniej natomiast specjalnym, „Etnografski scowości w Polsce opieką Kopriwsztica skich jak je należy Rodopach, a r c h i t e k t o n i c z n y c h in situ analogicznych gdzie zabytkowej architektury, rezerwaty, zachodnich Górze, środkowego zespoły jako Do Bańsko Średniej stały do ów się w zo­ pod miej­ wojewódzkiego Gabrowo. Obszar, na poważne konfigurację pasem, z powyższym zachowały w niektórych wyjątków. związku budownictwa w tradycyjne w na k t ó r y m on zaledwie dłużonym klinem, powstało 1,5 który ha od muzeum, jest ziemi, południa ciągnącej niewielki. się w y ­ ograniczony jest " Ć3 młyn, znajduje trudności obszaru, główną osią z terenu się już budowli Ze się kompozycyjną w rekon­ kamiennych techniczne. ciągnącego miej­ lub względu wydłużonym rozplanowaniu teren m u z e u m m n i e j w i ę c e j w p o ł o w i e jego s z e r o k o ś c i . W s c h o d ­ ni wylot drogi wspomnianą poprzez wyżej most szosę, na potoku zachodni wychodzi zaś m i ę d z y w a n i a m i w s i Etera łączy się z szosą w i o d ą c ą w a . W c h w i l i obecnej wane są po wystawę kiem znajduje się i Gabrousytuo­ dla centralnej przeciwnej tzw. drogi, stronie mając nad „czardak" poto­ ( i l . 4), w y k o r z y s t a n y j a k o a l t a n a , ze zwiedzających, oraz tj. sto­ w znacznej od niego o d l e g ł o ś c i d o m m i e s z k a l n y z n a j d u j ą c y się jesz­ cze w krzesłami stronie Po jedynie s t o ż k o w y b r ó g siana, łem do północnej południową. na zabudo­ niemal wszystkie obiekty budowie. W e j ś c i e na teren m u z e u m p r o w a d z i od s t r o n y w s c h o d ­ niej. T u ż przy wejściu wznosi się o k a z a ł y p i ę t r o w y dynek ( i l . 2) z b u d o w a n y znacznie powiększony urządzonych ale w miejsce w w stylu proporcjach. administracyjne, na na wzór ten sposób domu wiejskiego, Na piętrze wiejskiego w n ę t r z a adaptowanych, odpoczynku dla by mogły zwiedzających bu­ ale parterze są zaś kilka izb mieszkalnego, służyć turystów l i . 1. Odręczny szkic sytuacyjny skansenu. Legenda; 1 — Czardak; 2 — Skara; 3 — Piec chlebowy; 4 — administracyjny; 5 — Kuźnia; 6 — Tepawica; 7 — Walewica; 8 — Młyn wodny; 9 — Tokarnia; 10 — 11 — Dom parterowy; 12 — Dom w budowie; 13 — Gajtandżijska odaja; 14 — Młyn wodny; 15 — przyszłego warsztatu; 16 — Tartak wodny. D i skansenowi. zabudowy s t a ł a się droga p r z e c i n a j ą c a w z d ł u ż cały pomieszczenia Obejmuje wodnym. folusz początek sprowadzonych nastręcza że napędzie na obszarze m u z e u m s t r u o w a n y c h , j a k o że przenoszenie budynków, bystrych uruchamiania (w t y m jeden w budowie), częściowo lanej. W ciągu ostatnich lat dwudziestu p r z y b y ł o na w s i nowych o do tartak, bułgarskiej tyle bardzo się przemysłowych kiedyś przetrwały 16 o b i e k t ó w ale nadających jako •— z a ­ Budynek Tokarnia; Budynek &u 707 �miast jednego kilka i większą niskiego kolistego ilość m a ł y c h stolika ustawiono Przed opisywanym domem znajdują na piec p i e k a r s k i szerokiej „skara" mięsa, polepie z całą przed baterią obracanych z rusztem się dwa czeluścią, żelaznych przy do od potężny folusz. S t ę p y sobie drugi — do mięsa to tzw. pieczenia mechanizmu porusza­ nego s i ł ą w o d y . W p e ł n i sezonu t u r y ś c i m o g ą p o s i l a ć pieczywem miejscowego w y r o b u i zajadać pieczeń zdjętą z rożna. W momencie kiedy zwiedzałem jedna z pracownic pachnące obsmażała na ruszcie świeżo muzeum, smakowicie obiekt z wnętrza usytuowany dochodzi Stary kowal siwka. M a w i moich hubki, w ich za dźwięczny budynkiem odgłos usmolonym fartuchu już oczach, krzesze admini- gotowych następnie ogień, od kuje uderzeń parę tuzinów. bierze kawałek którego 10S dar na pamiątkę. Prócz młota. krze- Jedno robi krzemienia zapalamy krzesiwek, dym właśnie pierosy. Krzesiwo w r a z z dodatkami o t r z y m u j ę jako drogi, ryto, w Przed obaj od pa­ niego robionych dla na rwie r ó w n i e ż "siekiery Powyżej przy w zwój pobliżu — tkaniny. worka „carewicę" w jaru, Parę w ko­ tkanina. suszą się roz­ ( i l . 5). N i e c o żółtawy stoi w k o p a n a struga kłębi wody się dalej, ubraniu Rozmawiam dalej, nię. Chłop ociąga żeby nim zobaczyć wpada z stary stojącą się i jest w y r a ź n i e sypie miele chłop chwilę poniżej z czegoś im­ walewicy, obszywkami przez do ruchu jasnobrązowym ozdobionym z ( i l . 6) ciągłym właśnie dogląda czapie i p o d n i s z c z o n y m szutaziu. zie­ a ze s k r z y n i proszek, g d y ż Młyna w siłą w Odprowadzona poniżej się w a r t k o nego kadź włochatych. kroków obracają modziałowym się drogi drewniana rynną której (kukurydzę). barankowej bieram dala czyli wodzie w e ł n i a n a głównej szeroka drewnianą kadzi, stoi m ł y n ; k o ł a się do z t y m samym potokiem, który z wściekłą „walewica" do wykonuje „tepawica", żerdziach wyfolowane tkaniny stromego skalistego potoka stoi i nieco się r y t m i c z n i e i u d e r z a j ą folowania „na zimno" tkanin od kuźni, potoku obraca się w foluszem ze kuje poruszają którym wyżej, nad mię ten roboty. górze wieszone na petem s t r a k c y j n y m j e s t k u ź n i ą ( i l . 3). Z k o m i n a s n u j e s i ę a się kiełbaski. Następny kowal kowalskie niewiel­ pieczenia rożnów pomocy turystów, inne kie budyneczki, z k t ó r y c h jeden mieści w kopulasty ich stołeczków. się w sa­ czar­ i wy­ tokar­ niezado- �wolony. Okazuje się, że pełni funkcję. Jest młynarzem tokarni, musi zatrzymać się c a r e w i c ę . W k o ń c u Budynek wnątrz tokarni jak i on w muzeum tokarzem. młyn, a Jeśli tam autentyczny. podłodze warstwa wiórów centymetrów, w różnych miejscach Młynarz, w tej wodę, która doprowadzona ziomo umieszczone Drewniany krawędzi dze krąg koła zaczyna płytkiego i przykłada wodne wirować, zagłębienia dłuto, spod a tokarz którego po­ i pusz­ rozbiegają na po­ na podło­ się ws w s z y s t k i c h k i e r u n k a c h d ł u g i e t a ś m y w i ó r ó w ( i l . 10). W t e n sposób oczach w sposobem naście ciągu kilkunastu minut drewniana wytacza centymetrów, misa. koliste Czasem stoliki, powstaje tokarz na tym wysokie trójnożnych moich samym podziwem, który nie pozwolił m i odejść w są stołecz­ manifesta­ pracowni. Za­ łożył n o w y k a w a ł e k d r e w n a na t o k a r k ę i po c h w i l i jego i dnie w y p i s a ł krzywymi wrę­ z przykrywką. kulasami swoje Na nazwisko datę. W najbliższym drodze drugi s ą s i e d z t w i e opisanej podobny warsztat, t o k a r n i stoi przy chwilowo nieczynny, a za n i m w p e w n e j o d l e g ł o ś c i w i e j s k i d o m e k ( i l . 11). D a ­ lej nieco z t y ł u w i d a ć p i ę t r o w y b u d y n e k „gajtandżijska odaja", czyli odpowiednich maszynach, warsztat ( i l . 8). J e s t produkujący poruszanych bułgarskie. w o d a jest Dalej drugi zbyt m a ł a , na kilka­ w3'mieniony. z jed- budynek, w k t ó r y m Za młyn, pracujący aby m o ż n a nim wznosi w krę­ stroje wtedy, gdy uruchomić poprzednio niewielki kamienny się przyszłości zainstalowany zosta­ n i e j a k i ś w a r s z t a t . Jeszcze t y l k o t a r t a k , n a k t ó r y m nie tnie s i ę na deski p o t ę ż n y wszystko. Kilkadziesiąt przez k t ó r ą wiedzie droga Wrażenie, j a k i e odnosi właś­ k l o c ( i l . 7), i t o n a metrów to na siłą w o d n ą , c o n e s z n u r k i , u ż y w a n e do s z a m e r u n k ó w z d o b i ą c y c h wykonane wraz z podstawą 5 na spoży­ udobruchany sposób ze s w o j e j czył m i w prezencie m a ł e p u d e ł e c z k o przez siada w małych okazałem mechanizm. wykopanego na „gabrowki" stolikach cyjny, bu­ poruszające siedząc Przy takich moim płaski krąg d a c h b u d y n k u ( i l . 9), s p a d a z w y s o k o ś c i p o w a ł y używane. okolicy się je kupuje) parę wy­ rurą w stosy chwili drewnianą zwane kształtach. Tokarz na k o w e g o d r z e w a , o s a d z a go n a w r z e c i o n i e t o k a r k i się posiłki, te G a b r o w o , gdzie kach o półksiężycowych we­ dosyć bezładnie który stępuje w roli tokarza, w y c i ą g a z k ą t a cza wsi powszechnie kątach gruba Stoliki miele wa W klocka. (od m i e j s c o w o ś c i o b i e k t y jest najbardziej narzędzia. przecież nego do jednak idziemy. jak i poprzednie materiału, na rozrzucane podwójną pójdzie dalej drewniana wyjściowa s i ę po w razie brama, kierunku zwiedzeniu wsi. skansenu w E t e r a , j e s t z u p e ł n i e o d m i e n n e o d t e g o , co o d c z u w a m y w e w s z y s t k i c h i n n y c h m u z e a c h tego t y p u . jest c h y b a to, ż e po m i n i ę c i u kopką i reprezentacyjnego pozycję zapomina Najważniejsze romantycznej a l t a n k i pod budynku otwierającego ma t u bowiem obiektów wyposażonych w sposób ny, „tak j a k b y przed chwilą (ideał normalnego muzeum dzeń przemysłowych gdy przez madzone muzeum opuścili ani urzą­ czasie a w naprawdę się (krzesiwa, zwiedzającym, a w tu warsztaty przez określoną pracują wyrabia siekierki pozostały Folusz pracuje z okolicy itp.), które nadmiar dla l u d n o ś c i t k a n i n y po t i n e k za k i l o g r a m . ni, warsztatu czy pa­ sprzedaje hur­ ludowymi. Foluje 25 s t o t i n e k grama, m ł y n miele chłopską k u k u r y d z ę lud­ odbierają wiejskiej. cenie dla przedmioty towo instytucje p r o w a d z ą c e handel w y r o b a m i czone zgro­ terenie wykonuje usługi chwilach wolnych miątkarskie wycieczka. Są rozplanowane ilość godzin dziennie. K o w a l ności, użytkownicy" skansenowskiego), przechodzi które je Nie sztucz­ u r u c h a m i a n y c h na pokaz, w i sztucznie produkcyjne, eks­ się z u p e ł n i e , ż e jest to m u z e u m . dostar­ od kilo­ za o p ł a t ą 5 sto­ Podobnie ustawiona jest praca tokar­ produkującego sznurki do szamerowania tartaku. Pracownicy obiekty, to jący sobie wala wynosi w ten którzy obsługują emerytowani sposób na równa poszczególne rzemieślnicy życie. 85 l e w m i e s i ę c z n i e , polską walutę ni są muzeum, starzy dorabia­ Wynagrodzenie co w ko­ przeliczeniu s i ę 1700 zł. P o d o b n i e inni. Dochody osiągane z produkcji muzeum i są użytkowane na wpływają j e g o cele. W do kasy chwili obec­ n e j m u z e u m n i e j e s t jeszcze s a m o w y s t a r c z a l n e w sensie f i n a n s o w y m . D z i a ł a l n o ś ć jego wspierana jest przez stwo, na wynagradza­ co w r . 1967 w y r a z i ł o 90 000 l e w , c z y l i m i l i o n a nakowoż ośmiuset tysięcy w wytwórczości widywane reprezentujących i jeden dochody p o z w o l ą koszar pań­ k w o c i e ok. złotych. za p a r ę l a t , g d y w m u z e u m b ę d z i e planowanych warsztatów ludowej się dotacją różne bez za­ gałęzie z owcami, istnieć muzeum Jed­ j u ż 26 prze­ finan­ sowej pomocy z z e w n ą t r z . T r u d n o jest o c z y w i ś c i e o c e n i ć , w jakiej te o k a ż ą się realne, W k a ż d y m mierze plany razie koncepcja bułgar- 109 �7 II. 7. W n ę t r z e tartaku wodnego. II. 8. „Gajtandżijska odaja" Budynek tokarni z górnym doprowadzeniem wody poruszającej mieszkalny kryty płytami kamiennymi. — wytwórnia mechanizm. sznurków pasamonicznych. II. 9. U. 10. Tok".rz przy pracy. II. 11. Dom 8 110 �skiego skansenu p r z e m y s ł o w e g o najważniejsze nych daje m o ż n o ś ć zamierających które prezentuje wych wnętrz tach się w ale w muzeum Rumunii, muzeum zarzutami. przemysłowych w obiektów zabytkowych. Nie widzę tokarz bowiem siad k o w a l użytku a zawiera z Etera i swoją się koncepcję z różnymi urządzeń powoduje nie­ zniszczenie Wydaje takie mi sobie się, powodu dozę do sta­ przesady. rozpaczy, jeżeli s t a r e d ł u t o , sikoro naturalnej koło że sporą takie samo, k t ó r e zniszczone po­ odbyła zatem i p o s t ę p u j ą c e w nabierze która utrzymywanie będąc w patyny. m i się t e ż t r a g e d i ą , ż e po p e w n y m wymienić przekonywający. spotkali że żadnego zrobi m u mart­ gablo­ konferencji, przedstawili zedrze c a ł k o w i c i e szybko formie stanie p r o d u k c y j n y m zużywanie, kwestii w skansenowskiego, im, uchronne wianie nie żywy ludowego, Wytykano róż­ posegregowanych w sposób Bułgarzy przemysłu i co życiu rzemieślniczych, międzynarodowej typu nowa przy kunsztów się z w i e d z a j ą c y m r . 1966 n a święconej dziś i skrupulatnie wyrobów, Gdy w już jest ciekawa, utrzymania wodne Nie wydaje czasie t r z e b a przy są­ stałym młynie będzie czy ko­ r y t o w s t ę p a c h d o u b i j a n i a s u k n a . C z y ż do c h w i l i , k i e d y o b i e k t y te z n a l a z ł y nich żadnych muzeum się około wreszcie muzeum nich trzeba i kiedyś w nie czasu czy w samym budynków materiału obiekty działanie atmosferycznych w dokonywano Czyż zabytkowych martwo samo nie przeróbek? 30°/o i w i ę c e j stojące przez warunków będzie muzeum, i przy przenoszeniu wymienia Czy się w napraw na niszczeją lub przez w zmiennych to wymienić nie nowy? także nie poszczególnych elementów? S ą d z ę t e ż , że k o r z y ś c i , j a k i e daje m u z e u m się w pełnej walnie nych aktywności większe niż produkcyjnej, straty wskazywane Zwiedzając ubrać, gdyż nie m a skansen w nie m a gdzie kto wykonać nie m a przez Etera, w r a c a ł e m sfolować, w i a się na m a s o w ą bezwartościowych niczki na muzeal­ kapeluszy, artystycznie (garncarze wyrabiający proste i zaprzestało tradycyjnych biada handlu wyrobów skansen ludowego garskiego pytanie, modelu? wartościowych ludowych. czy nie przemysłu żych walorach rozwiązując ale istotnych się na temat i narzeka, że pod względem związku się w z buł­ zagroziłby atrakcją o poważną trudności. autor. tym Polsce według nie działalnością i rysował do­ technik ani kluczowemu, i odegrałby produkcyjną Fotografował swą zwiedzających dydaktycznych swoją drobnych, dla w utworzony „Konkurencją" a byłby I przydałby on na p e w n o naszemu p r z e m y s ł o w i terenowemu, przesta­ przedmiotów zbyt m a ł o się ludowych płócien), wiele innych zakresie p a m i ą t k a r s t w a nasuwa co sukna, utkanego wiele rzemiosł (kowale). R ó w n o c z e ś n i e jest w do się w samodziałowego stałych b r a k ó w w artystycznym myślami nie m a j ą produkcję kwiaty) zdobniczych nabyć odpowiednich gdzie z a m a r ł o (np. d r u k o w a n i e może znajdujące nieporówny­ ortodoksów. s y t u a c j i w Polsce. Z e s p o ł y r e g i o n a l n e sukna są wiele ani du­ rolę, być � https://zbiory.etnologia.uw.edu.pl/files/original/78dc51f22612c6a9030d1b8b01395a8d.pdf 7e353cfb930f822c741b103f20790335 Dublin Core The Dublin Core metadata element set is common to all Omeka records, including items, files, and collections. For more information see, http://dublincore.org/documents/dces/. Title A name given to the resource Lud Publisher An entity responsible for making the resource available Polskie Towarzystwo Ludoznawcze Rights Information about rights held in and over the resource Licencja PTL Format The file format, physical medium, or dimensions of the resource pdf Language A language of the resource pol Type The nature or genre of the resource czasopismo Text A resource consisting primarily of words for reading. Examples include books, letters, dissertations, poems, newspapers, articles, archives of mailing lists. Note that facsimiles or images of texts are still of the genre Text. Dublin Core The Dublin Core metadata element set is common to all Omeka records, including items, files, and collections. For more information see, http://dublincore.org/documents/dces/. Relation A related resource oai:cyfrowaetnografia.pl:publication:4887 Date A point or period of time associated with an event in the lifecycle of the resource 1968 Identifier An unambiguous reference to the resource within a given context oai:cyfrowaetnografia.pl:4533 Title A name given to the resource Strony tytułowe i spis treści / Polska Sztuka Ludowa - Konteksty 1968 t.22 z.3 Description An account of the resource Polska Sztuka Ludowa 1968 t.22 z.3 ; s.106 Language A language of the resource pol Publisher An entity responsible for making the resource available Instytut Sztuki PAN Format The file format, physical medium, or dimensions of the resource application/pdf PDF Text Text capture metadata for PDF documents Text �T R E S C Roman Reinfuss Barbara Bazielich Stefania Krzysztofowicz Elżbieta Królikowska Ewa Śnieżyńska-Stolot Józef Półćwiartek Stanisław Skibiński Franciszek Kotula Ewa Fryś-Pietraszkowa Barbara Poloczkowa Skansenowskie muzeum przemysłu ludowego w Etera (Bułgaria) Moda w strojach regionalnych tematem wysta­ wy na Śląsku Źródła ikonograficzne przedstawień „Oka Opatrz­ ności" Wędrowni szopkarze Adeodatus Martyński kamieniarz z Borzęcina . Piszczelnicy i zabawkarze leżajscy wczoraj i dziś „Koza" dożynkowa w powiecie chełmskim . . Kompleksowe badania nad kulturą ludową . . Dwadzieścia pięć konkursów szopek krakowskich Muzeum w czeskim Cieszynie 107 112 121 127 131 136 141 145 150 157 RECENZJE Jerzy Czajkowski RSS Tóth Janos: Gocsej nepi epiteszete (Budow­ nictwo ludowe w regionie Gocsej) . . . . Georgi Kożucharow: Bałgarskata kaszta prez pet stoletija (Bułgarski dom w ciągu pięciu stu­ leci) 161 162 LIST DO REDAKCJI 163 KRONIKA 164 SUMMARY O F ARTICLES 166 PE3KJME 167 Na okładce: Oko Opatrzności, 61., pi., wł. Muzeum Archeolog, i Etn. w Łodzi, nr inw. 6509. Na stronie tytułowej: Ryba, drewno polichrom. Wyk. Józef Piłat, Dębska Wola pow. Kielce. Fot. Jan Swiderski. �KWARTALNIK INSTYTUTU SZTUKI POLSKIEJ AKADEMII NAUK ROK XXII polska sztuka ludowa 1968 NR 3 �R E D A G U J E Z E S P Ó Ł : A l e k s a n d e r J a c k o w s k i ( r e d . nacz.), J a d w i g a J a r n u s z k i e w i c z o w a (z-ca r e d . nacz.), A n n a K u n c z y ń s k a - I r a c k a , Jacek Olędzki, K s a w e r y Piwocki, R e i n fuss (z-ca r e d . nacz.). S e k r e t a r i a t r e d a k c j i •— K r y s t y n a C h o j n a c k a . R e d a k t o r techniczny — Maria Klukowska. U k ł a d graficzny — Jadwiga Jarnuszkiewiczowa. T ł u m a c z e n i a — Doris Ron o w i c z (ang.), N a t a l i a S t a s i ń s k a (ros.). R e d . : I n s t y t u t S z t u k i P A N , W a r s z a w a , u l . D ł u g a 23. W y d . i a d m i n i s t r . : P.P. W y d a w n i c t w a A r t y s t y c z n e i F i l ­ m o w e , W a r s z a w a , u l . P u ł a w s k a 6 1 , t e l . 44-50-19. � https://zbiory.etnologia.uw.edu.pl/files/original/10d63634c29704792a453000bc6c80f9.pdf 0aa80d70306abd8661707fd2cf7ee55e Dublin Core The Dublin Core metadata element set is common to all Omeka records, including items, files, and collections. For more information see, http://dublincore.org/documents/dces/. Title A name given to the resource Lud Publisher An entity responsible for making the resource available Polskie Towarzystwo Ludoznawcze Rights Information about rights held in and over the resource Licencja PTL Format The file format, physical medium, or dimensions of the resource pdf Language A language of the resource pol Type The nature or genre of the resource czasopismo Text A resource consisting primarily of words for reading. Examples include books, letters, dissertations, poems, newspapers, articles, archives of mailing lists. Note that facsimiles or images of texts are still of the genre Text. Dublin Core The Dublin Core metadata element set is common to all Omeka records, including items, files, and collections. For more information see, http://dublincore.org/documents/dces/. Relation A related resource oai:cyfrowaetnografia.pl:publication:4886 Date A point or period of time associated with an event in the lifecycle of the resource 1968 Identifier An unambiguous reference to the resource within a given context oai:cyfrowaetnografia.pl:4532 Title A name given to the resource Summaries / Polska Sztuka Ludowa - Konteksty 1968 t.22 z.1-2 Description An account of the resource Polska Sztuka Ludowa 1968 t.22 z.1-2: s.101-105 Language A language of the resource ang, ros. Publisher An entity responsible for making the resource available Instytut Sztuki PAN Format The file format, physical medium, or dimensions of the resource application/pdf PDF Text Text capture metadata for PDF documents Text P O L I S H F O L K A Q U A R T E R L Y P U B L I S H E D B Y T H E A R T I N S T I T U T E OF T H E P O L I S H A C A D E M Y No 1—2 OF YEAR BOOK X X I I R T SCIENCES ' 1968 SUMMARY OF ARTICLES J a d w i g a J a r n u s z k i e w i c z — V O G U E OR M A R ­ KET D E M A N D There is no doubt of the fact that naive a r t is arousing more and more interest and that the number of naive artists is growing. The t h i n g t h a t intereste the authoress is w h a t has caused this quick rise of the naive artist, whether i t is a m a t t e r of snobbery or the vogue of the moment, or whether there are now the right conditions f a v o u r i n g the development of this k i n d of art. This interest i n naive art" is not l i m i t e d to the intellectual sphere, b u t is practically a general t h i n g . The "discovery" of naive art at the beginning of the 20th century is today regarded not as the vogue of the times but a historical phenomenon, the reaction of artists to the naturalism and academicism dominating i n the art of those times; i t is connected w i t h the first searchings of m o d e r n art. Today w e use different criteria in evaluating the w o r k s of naive artists, that is, not only criteria of an artistic nature, for w e are also i n ­ terested i n the i n d i v i d u a l i t y of expression i n this k i n d of art. The success of a naive artist today is decided by criteria w h i c h go beyond the bounds of t r a d i t i o n a l tastes, criteria w h i c h make i t difficult to give a u n i vocal evaluation. Naive art is interesting, and this is one of its m a i n good points as far as today s evaluations are concerned. The present interest shown i n naive art goes hand i n hand w i t h the vogue for daubery and the art of the bazaar, w h i c h is an expression of the modern tendency towarda equality of a l l kinds of artistic phenomena and forms of artistic activity. This situation largely accounts for the quick rise to po­ pularity of the naive artists at present. K s a w e r y P i w o c k i — A F E W WORDS A B O U T THE A R T OF M O D E R N P R I M I T I V E S Should the w o r k s of naive artists be put systemati­ cally i n ethnographic collections? Deliberating on this problem, the author begins w i t h a definition of ethno­ graphy, attempting to establish the subjects of ethno­ graphic research. Ethnography is the study of the c u l ­ ture of strata that, w i t h i n the f r a m e w o r k of the na­ tional culture, create phenomena other t h a n the official version of that culture. Thus we reach the conclusion that ethnographic museums should collect and keep records of the art of the m o d e r n primitives. The author raises the problem of w h a t makes folk art different from the w o r k s of the naive artists. Folk art is based on traditions, uses t r a d i t i o n a l patterns and technical knowledge. The naive artist seeks ways of conveying his ideas i n an i n d i v i d u a l w a y , he tries to liberate h i m ­ self from inner tensions, creating his o w n w a y of looking at the w o r l d . These differences between folk art and the w o r k of naive artists give rise to doubts as to the purposefulness of collecting the art of ,.others". M o d e r n folk art is becoming m u c h more closely related to the w o r k of the naive artists as regards subject and form, so the fact of i n c l u d i n g the art of "others" i n ethno­ graphic collections should not be questioned. O t o B i h a l j i - M e r i n — T H E W O R L D OF T H E NAIVE The text is based on the book "The Naive A r t i s t s of Yugoslavia" and the i n t r o d u c t i o n to the catalogue of the F i r s t Triennale of Naive A r t i s t s i n Bratislava. I t contains a r e v i e w of the w o r k s of naive artists a l l over the w o r l d . The author discusses the reasons for the g r o w t h of interest i n naive art. The attraction of p r i m i t i v i s m was a f o r m of reaction to modern civiliza­ tion, the d y i n g folk a r t o f many countries has turned into naive art. The author defines the bounderies of naive art, w i s h i n g to distinguish i t f r o m the art of children and the m e n t a l l y defective. He tries to define its place i n modern art. B i h a l i j - M e r i n begins w i t h the w o r k s of H e n r i Rousseau and analyses the works of French naive artists. The poetic flowers painted by Seraphine Louis, the urban landscapes of Louis V i v i n , the porters and wrestlers of Bombois, the mythological scenes'painted by Bauchant are representative of the French naive school. A p a r t from them, the author gives pen portraits of several other naive painters of the French school. As early as the 18th century there were represen­ tatives of naive art i n the United States. The first of them was E d w a r d Hicks, who painted allegorical scenes w i t h animals. Joseph Pickett, Horace P i p p i n , John Kane, M o r r i s Hirshfield are the A m e r i c a n naive artists. I n the United States naive paintings developed out of folk art, i n B r i t a i n they developed alongside academic art and were usually the w o r k s of laymen. The author also writes about D u t c h and German naive art. The most outstand­ ing representatives i n those countries are: Josephine Hermans, K a r l Kazimierczak and doctor Paps. Naive art i n Switzerland, as i n the United States, developed from folk art and was based on original folklore t r a d i ­ tions. Naive art i n Yugoslavia is w e l l k n o w n and has many representatives. I v a n G e n e r a l i ć founded the H l e bine school, one of the outstanding personalities of w h i c h was M i r k o V i r i u s . Kovacice and Uzdin are two other Yugoslav centres of naive art. The Kovacice centre bases its w o r k on Slav folklore and i n Uzdin, most of the artists are women. Eugen Buktenica, M a t i j a Skurjeni and I v a n Rabuzin are also outstanding perso­ nalities among the naive artists of Yugoslavia. Czechoslovak naive artists also take their inspiration from folk art. Naive paintings have become popular, but sculpture has only aroused the interest of a few. The A f r o - A m e ­ rican sculptures of Georges L i a u t a u d are partly inspired by Christian symbolism. The sculptures of Bogoslav Z i v k o v i c resemble A f r i c a n totem posts and sculptures. The author concludes his deliberations w i t h this review of naive sculpture, stressing the great importance of the First Triennale of Naive A r t i s t s i n Bratislava. Georges Schmits — ON NAÍVE PAINTING This is the text of a statement made at a symposium held on the occasion of the First Triennale of Naive A r t i s t s i n Bratislava. The author deals w i t h the question of classifying naive art and the criteria by w h i c h one can decide whose w o r k s should be placed i n this cate­ gory and asks w h y paintings resembling those of V i v i n or Bombois are classified as naive. The author says that u n i n t e n t i o n a l incompetence is one of the charac­ teristic features of naive art. Errors i n the drawing and perspective, lack of likeness between the model and the picture are features of incompetence*. The author next deals successively w i t h these features i n greater detail. Perspective is ignored by the naive artist, he does not convey the w o r l d as i t is, but his o w n vision of i t . A n d i t is not only faults i n perspective that point to naive painting, but also the fact that these paintings do not resemble reality. Deformations, the exaggeration of forms, often to fantastic dimensions are u n i n t e n t i o n a l effects achieved by the naive artist. I n connection w i t h this, one cannot be a naive artist deliberately. M a n y naive artists make a detailed analysis of their w o r l d . The steam engines painted by Demonchy are v e r y painstakingly done down to the last detail. The details he paints express his p i c t u r e of the w o r l d . As regards choice of colour, w e do not find incompe­ tence among the naive painters. The rules of colour harmony are kept. I n conclusion the author says that naive p a i n t i n g is getting more popular. The reason for this is that the naive painters express their vision w i t h the aid of nature, w h i l e w i t h professional artists i t is a starting p o i n t for deformation. 101 �Aleksander Jackowski OF N A I V E A N D F O L K A R T — THE BORDERLINE The author discusses the subject on the basis of Polish material. He is interested i n the origins of naive and folk art and makes a tentative definition of both notions. The scope of the notion of folk art and culture varies according to the approach of the researcher. The researcher on folk art is interested i n genetically r u r a l works of art w i t h period features. Works of art w i t h i n d i v i d u a l features are on the borderline of naive art. The author seeks the precursors of naive art i n 19th century folk art (sculptures, paintings, graphic art). Elements of the "naive" w a y of seeing things are evident i n the w o r k of tile-makers (fig. 44 and 45). The folk style is seen i n tiles i n the ornamental elements and decorations; scenes w i t h figures are painted i n the "naive" style. Certain elements of p r i m i t i v i s m are e v i ­ dent i n religious guild paintings, p a r t i c u l a r l y i n votive pictures. The author shares the opinion of R. Wildhaber that it is also the function, not only the aesthetic values, that are decisive i n classifying a w o r k as folk art. A n example of this are the paintings of Czajka (fig. 1). Although i n style they are l i n k e d w i t h folk paintings they are not functionally l i n k e d w i t h the folk m i l i e u . I n the period of the decline of the t r a d i t i o n a l folk art, there are many examples of creative w o r k s on the borderline of folk and naive art. Naive art began to flourish i n the period of the disintegration of folk culture. Folk art does not, i n this case, f u l f i l an i n t e ­ grating function i n the r u r a l community, i t is purchased by different customers w i t h different tastes. V e r y t a ­ lented artists have a chance of expressing themselves i n their own i n d i v i d u a l way. M a n y painters from the folk m i l i e u become amateurs s u b m i t t i n g to the influence of official art. Some of them r e m a i n f a i t h f u l to the folk traditions. The author analyses the w o r k of Zofia B a r a ń s k a - D z i e c i o l o w s k a (fig. 5), Franciszek Janeczko (fig. 11, 12, 13), Dorota L a m p a r t (fig. 8, 9, 10), Helena R o j Kozlowska (fig. 14, 15), N i k i f o r (fig. 18, 19) as artists linked w i t h folk traditions. He sees these links not only i n the stylistic inspiration but also i n the k i n d of i m a ­ gination and w a y of t h i n k i n g . The author states that almost a l l contemporary Polish folk sculpture is on the borderline of naive art. A r t i s t s from the urban m i l i e u also get inspiration f r o m folk art. The naivete of the sculptures is manifest i n the way of interpreting the subject, i n the m e n t a l approach of the artist towards the w o r l d (Wawro — f i g . 33, Kudla — fig. 30). I n the sculptures of L a m ę c k i , the form is almost uniform, but he treats different subjects i n different ways. A n o t h e r i n d i v i d u a l artist is Zagajewski (fig. 40, 41), but he also bases his w o r k s on the t r a d i ­ tions of folk ceramic sculptures. The sculptures are a domain of Polish naive art w h i c h stand out at i n ­ ternational exhibitions. This is due to the traditions of folk sculpture w h i c h are s t i l l very m u c h alive here. I n conclusion, the author emphasizes that the decline of folk a r t is unavoidable, its place being taken by amateur or naive art, and that artists whose w o r k is on the borderline of folk and naive art w i l l not base themselves on the patterns of folk art. A n n a K u n c z y n s k a - I r a c k a — ILLUSTRATIONS TO T H E C H R O N I C L E S OF F A T H E R P O K O R S K I The authoress writes about the illustrations i n v o ­ lume I I of the chronicles of the C z ę s t o c h o w a monastery w r i t t e n i n the thirties of the 18th century. The author of the chronicles and of the illustrations to them was Father Innocent Pokorski, p r i o r of the Pauline Fathers of C z ę s t o c h o w a i n t h e years 1710—1718. The p r i o r spent the last years of his life (he died i n 1734) i n w r i t i n g an account of the events and religious ceremonies that had taken place i n the C z ę s t o c h o w a monastery. The chronicles contain 19 illustrations supplementing the w r i t t e n description and i n most cases they are next to the text i n question. They are d r a w n i n b r o w n i n k and are coloured w i t h l i g h t tints. Most of them show the foundations of the Pauline Fathers i n Poland, others depict ceremonies and events t a k i n g place at C z ę s t o ­ chowa, for instance, the consecration of one of the bis­ hops, Prince Frederick t a k i n g H o l y Communion. The illustrations are an artistic document to the text of the chronicles. The authoress says that i n the l i g h t of the historical m a t e r i a l already studied Father Pokorski's illustrations are of an i n d i v i d u a l character and do not follow any of the k n o w n iconographic patterns. The illustrations are undoubtedly an example of 18th cen­ t u r y p r i m i t i v e art. A l e k s a n d e r J a c k o w s k i — AFTER T H E FIRST T R I E N N A L E OF N A I V E A R T I N B R A T I S L A V A The author was the commissioner of the Polish section at the e x h i b i t i o n of naive art from a l l over the w o r l d . The e x h i b i t i o n was a confrontation of various approaches and schools. The author introduces the reader to the problems of the genesis of naive art. The first exhibition of the w o r l d of naive artists was arrang­ ed according to a definite conception, presenting certain categories of "naivete". The Bratislava e x h i b i t i o n did not draw any exact line to m a r k the boundaries of the notion of naivete. Various approaches were represented: amateurs; folk art, i m i t a t i o n of modern art. The author, who was asked to sit on the j u r y , stresses how difficult it was for the members of the j u r y to select the works to be displayed at the exhibition. The Triennale presented some v e r y interesting sec­ tions, namely, the French, Belgian, Yugoslav ones, and some of the w o r k s exhibited by German and Czech artists. The Polish section displayed a v e r y diversified collection of works. The most interest was aroused by sculptures on the borderline of folk and naive art. The H u n g a r i a n sculptures were also interesting, being a vera­ near approach to folk art. A t the symposium organized on the occasion of the exhibition, papers were read. I n the discussion, efforts were made to esatblish the boundaries of the notion of "naive a r t " and to define the criteria by w h i c h it could be recognized. Jerzy D a r o w s k i — HERÓDEK The author — one of the staff of the Museum in Zakopane, gives a pen p o r t r a i t of this p r i m i t i v e folk sculptor. H e r ó d e k , this is the nickname of the artist, lives i n L i p n i c a W i e l k a i n N o w y T a r g district. He is a cripple and w o r k s as a f a r m labourer and shepherd. The T a t r a Museum i n Zakopane and the Museum at Rabka took an interest i n his w o r k and H e r ó d e k became the vogue after the art exhibitions i n 1966 at which his w o r k s were shown. He w o r k s w i t h large spruce logs, the contours of the figures being p r i m i t i v e l y h e w n and sculpted. The figures are t a l l (about one metre) and are mostly figures of Christ, saints and angels (fig. 1). I n the round log, only the face, sometimes the head covering, are sculpted. They are painted w i t h o i l paints and each of the holy figures has his attributes d r a w n or engraved upon it. According to the author, the sculptures of Heródek are a far cry from folk art and are the creation of primitive imagination. H e r ó d e k ' s w o r k s are on the borderline of folk art and naive art. M i c h a i ł Ł a d u r (Moscow) — T H E H A P P Y WORLD OF M A R I A P R I M A C H E N K O The editor-in-chief of the periodical Diekoratiwnoye Iskusstvo publishes an article about a naive painter from the U k r a i n e . L i k e m a n y naive aritsts in Poland, M a r i a Primachenko emerged from the folk milieu. The w o r k s of the artist go beyond the bounds of tradi­ tional folk art, h a v i n g elements of personal expression. The author emphasizes her s k i l l i n choosing colours, w h i c h are intense but not gaudy, a feature so charac­ teristic of folk art. The subjects of her pictures and her w a y of i n t e r p r e t i n g t h e m place M a r i a Primachenko on the borderline of folk and naive art. Fantastic birds among flowers (fig. 2, 3) and f a i r y - t a l e animals (fig. 5) are the subjects painted by M . Primachenko. It is thought that the source of her inspiration are folk tales and legends. The artist is the holder of the Shevchenko Prize. The author also deals w i t h the problem of care for folk art and the possibilities of its development in the Soviet U n i o n . �П О Л Ь С К О Е КВАРТАЛЬНЫЙ № 1—2 ЖУРНАЛ Н А Р О Д Н О Е ИЗДАВАЕМЫЙ ИНСТИТУТОМ ИСКУССТВА И С К У С С Т В О ПОЛЬСКОЙ АКАДЕМИИ НАУК ГОД И З Д А Н И Я X X I I 1963 РЕЗЮМЕ Я д в и г а Я р н у ш к е в и ч — МОДА И Л И К О Н Ъ Ю Н К ­ ТУРА Искусство н а и в н ы х в ы з ы в а е т в с е б о л ь ш и й интерес, что я в л я е т с я н е о с п о р и м ы м ф а к т о м . Р а с т е т опрос на этот в и д творчества и п о п у т н о р а с т у т р я д ы его т в о р ­ цов. Автора и н т е р е с у е т п р и ч и н а столь б ы с т р о й и успешной к а р ь е р ы , н а и в н ы х : н а д о л и это п о н и м а т ь к а к снобизм, к а к моду, и л и ж е с у щ е с т в у ю т с о в е р ш е н ­ но р е а л ь н ы е у с л о в и я , с п о с о б с т в у ю щ и е р а з в и т и ю этого вида творчества. Оно в ы з ы в а е т и н т е р е с не т о л ь к о в и н т е л л е к т у а л ь н ы х к р у г а х ; его п о п у л я р н о с т ь я в л я е т ­ ся чуть л и н е всоебщей. „ О т к р ы т и е " наивного -и с к у с ­ ства в н а ч а л е X X в е к а н е р а с с м а т р и в а е т с я у ж е в н а ­ стоящее в р е м я к а к мода, а к а к и с т о р и ч е с к о е я в л е н и е , свидетельствующее о р е а к ц и и х у д о ж н и к о в на н а т у ­ рализм и а к а д е м и з м , д о м и н и р о в а в ш и й в и с к у с с т в е того периода. Это в я з а л о с ь с п о и с к а м и п у т и к новому искусству. Т е п е р ь , д а в а я о ц е н к у н а и в н о м у т в о р ч е с т в у , мы п р и м е н я е м и н ы е , не т о л ь к о х у д о ж е с т в е н н ы е , к р и ­ терии, п о с к о л ь к у нас и н т е р е с у ю т т а к ж е его и н д и в и ­ дуальные черты. Об у с п е х е о т д е л ь н ы х х у д о ж н и к о в р е ш а ю т н ы н е критерии, в ы х о д я щ и е з а п р е д е л ы т р а д и ц и о н н о г о в к у с а и отнюдь не о д н о з н а ч н ы е . О д н и м и з г л а в н ы х д о - . стоинств н а и в н о г о т в о р ч е с т в а я в л я е т с я в о з б у ж д а е м ы й им интерес. В н а с т о я щ е е в р е м я и н т е р е с к н а и в н о м у творчеству п е р е к л и к а е т с я с модой н а „ к и ч и " и я р м а ­ рочное и с к у с с т в о . Это в свою о ч е р е д ь с в и д е т е л ь с т в у е т о современных тенденциях предоставить равные права различным явлениям в искусстве, р а з л и ч н ы м формам х у д о ж е с т в е н н о й д е я т е л ь н о с т и . И этим м н о г о е - о б ъ я с н я ­ ется, если г о в о р и т ь об у с п е ш н о й к а р ь е р е н а и в н ы х в наше время. К с а в е р ы П ив о ц к и — Н Е С К О Л Ь К О СЛОВ О СО­ ВРЕМЕННОМ ИСКУССТВЕ ПРИМИТИВОВ С л е д у е т л и и с к у с с т в о н а и в н ы х с и с т е м а т и ч е с к и со­ бирать в э т н о г р а ф и ч е с к и х к о л л е к ц и я х ? Затрагивая эту проблему, а в т о р о с т а н а в л и в а е т с я н а д о п р е д е л е н и е м этнографии и пытается установить, что является пред­ метом этнограсрических и с с л е д о в а н и й . П р е д м е т о м э т и х и с с л е д о в а н и й д о л ж н а б ы т ь к у л ь т у р а групп, к о т о р ы е в рамках национальной к у л ь т у р ы создают иные я в л е ­ ния, чем о ф и ц и а л ь н ы е ф о р м ы этой к у л ь т у р ы . Отсюда следует, что п р о и з в е д е н и я современного и с к у с с т в а примитивов д о л ж н ы собирать и описывать этногра­ ф и ч е с к и е музеи. А в т о р п ы т а е т с я в ы я с н и т ь вопрос чем о т л и ч а е т с я народное и с к у с с т в о от наивного. Н а р о д н о е искусство о п и р а е т с я на т р а д и ц и ю , и с п о л ь з у е т т р а д и ц и о н н ы е ш а б ­ лоны и технику. Н а и в н ы й х у д о ж н и к стремится найти индивидуальную форму высказывания, стремится п р е о д о л е т ь в н у т р е н н ю ю с к о в а н н о с т ь , в ы р а б о т а т ь свой л и ч н ы й в з г л я д на о к р у ж а ю щ и й м и р . Э т и р а з л и ч и я между народным и наивным творчеством в ы з ы в а л и сомнение ц е л е с о о б р а з н о л и с о б и р а т ь произведения и с к у с с т в а „ д р у г и х " . По ф о р м е и с о д е р ж а н и ю с о в р е ­ менное н а р о д н о е и с к у с с т в о все более п р и б л и ж а е т с я к искусству „ н а и в н ы х " и собирание в этнографичес­ к и х к о л л е к ц и я х „других" не подлежит сомнению. O t o B i h a l j i - M e r i n — МИР НАИВНЫХ В основу т е к с т а в з я т а к н и г а „ Н а и в н ы е в Ю г о с л а в и и " и вступление к каталогу I Триеннале наивных в Б р а ­ т и с л а в е . Это обзор в с е м и р н о г о т в о р ч е с т в а н а и в н ы х . Автор рассматривает предпосылки, в ы з в а в ш и е рас­ тущий интерес к наивному искусству. Влечение к при­ м и т и в и з м у — это своего р о д а р е а к ц и я на с о в р е м е н ­ н у ю ц и в и л и з а ц и ю ; о т м и р а ю щ е е во м н о г и х с т р а н а х н а ­ родное и с к у с с т в о п е р е р о д и л о с ь в н а и в н о е т в о р ч е с т в о . Автор намечает границы наивного искусства, пытаясь точно о т д е л и т ь его от т в о р ч е с т в а д е т е й и д у ш е в н о б о л ь н ы х . О н с т а р а е т с я у с т а н о в и т ь его место н а ф о н е современного и с к у с с т в а . О п и р а я с ь на т в о р ч е с т в о Henri Rousseau, B i h a l j i M e r i n а н а л и з и р у е т т в о р ч е с т в о ф р а н ­ цузских наивных. Поэтические цветы кисти Seraphine Louis, г о р о д с к и е п е й з а ж и Louis V i v i n , г р у з ч и к и и б о р ­ ц ы Бомбу a (Bombois), м и ф о л о г и ч е с к и е с ц е н ы А. В о и chant п р е д с т а в л я ю т ф р а н ц у з с к у ю ш к о л у н а и в н ы х . К р о м е н и х а в т о р дает п о р т р е т ы е щ е н е с к о л ь к и х н а и в ­ ных художников французской школы. У ж е в X V I I I в. в США существовали представи­ тели наивного искусства. Первым из них был Edward Hicks, р и с о в а в ш и й а л л е г о р и ч е с к и е с ц е н ы с ж и в о т ­ н ы м и . Joseph Pickett, Horace P i p p i n , John Kane, Morris Hirshfield это а м е р и к а н с к и е н а и в н ы е . В С Ш А н а и в ­ н а я ж и в о п и с ь в ы р о с л а н а основе народного т в о р ­ чества, в А н г л и и она с о п у т с т в о в а л а а к а д е м и ч е с к о м у искусству и отличалась светским характером. Автор описывает т а к ж е наивных художников Г о л л а н д и и и Германии, где с а м ы м и в ы д а ю щ и м и с я б ы л и Josephine Hermans, K a r l Kazimierczak и доктор Paps. I ii В Ш в е й ц а р и и , точно т а к ж е к а к в США, наивное искусство р а з в и в а л о с ь на о с н о в е народного творчества, опираясь на оригинальные традиции фольклора. Наив­ н о е и с к у с с т в о и з в е с т н о т а к ж е в Ю г о с л а в и и , где оно имеет м н о г и х и с п о л н и т е л е й . I v a n Generalic создал ш к о л у в Hlebine, где я р к о в ы д е л я л с я M i r k o Virius. Kovacice и Uzdin — в о т е щ е д в а ц е н т р а наивного искусства в Югославии. Центр в Kovacice п р о д о л ж а е т традиции словенского фольклора, в Uzdin г л а в н ы м образом р и с у ю т ж е н щ и н ы . Eugen Buktenica, Matija S k u r j e n i и I v a n Rabuzin в с е о н и в и д н е й ш и е п р е д с т а ­ вители наивных художников Югославии. В Чехословакии н а и в н ы е художники т а к ж е свя­ з а н ы с н а р о д н ы м творчеством. Н а и в н а я ж и в о п и с ь п р и о б р е л а п о п у л я р н о с т ь , в то в р е м я к а к с к у л ь п т у р а в ы з ы в а е т интерес л и ш ь у н е ­ многих. А ф р и к а н с к о - а м а р и к а н с к и е с к у л ь п т у р ы Georges L i a u t a u d тесно с в я з а н ы с х р и с т и а н с к о й символикой. С к у л ь п т у р ы Bogosava Zivkovica н а п о м и н а ю т тотеми­ стические столбы и а ф р и к а н с к и е скульптуры. В за­ к л ю ч е н и е а в т о р д е л а е т обзор екул:ь-;птурного искусства, подчеркивая важное значение I Триеннале наивных в Братиславе. 1 1 Ж о р ж Ш л и т е — О ЖИВОПИСИ НАИВНЫХ В ы с к а з ы в а н и е на симпозиуме по случаю I Триен­ нале н а и в н ы х в Братиславе. Автор занимается класси­ ф и к а ц и е й н а и в н о г о т в о р ч е с т в а , с т а р а я с ь установить к а к о г о р о д а искусство с л е д у е т к нему п р и ч и с л и т ь и п о ч е м у ж и в о п и с ь , н а п о м и н а ю щ у ю V i v i n и л и Bombois п р и ч и с л я ю т к н а и в н о й . А в т о р у т в е р ж д а е т , что н е п р е д ­ н а м е р е н н о е н е у м е н и е — это одно 'из о с н о в н ы х свойств наивного искусства. О ш и б к и в р и с у н к е и в переспективе, отсутствие с х о д с т в а м е ж д у м о д е л ь ю и картиной я в л я ю т с я именно п р и з н а к а м и н е у м е н и я . А в т о р пооче­ р е д н о р а с с м а т р и в а е т эти свойства. Н а и в н ы м ч у ж д а п е р с п е к т и в а . О н и н е передают, они п о своему рисуют образ м и р а . В п р о ч е м , н е т о л ь к о о ш и б к и в перспективе являются отличительной чертой наивной живописи; о ней говорит т а к ж е несходность м е ж д у действитель­ ностью и т в о р ч е с т в о м н а и в н ы х . И с к а ж е н и я , гипер­ болизация форм, принимающая иной раз фантасти­ ч е с к и е р а з м е р ы , т а к о в ы н е п р е д н а м е р е н н ы е приемы, к к о т о р ы м п р и б е г а ю т н а и в н ы е . В в и д у этого нет речи о программной наивности. Многие н а и в н ы е д а ю т п о д р о б н ы й а н а л и з мира. Demonchy р и с у е т свои п а р о в о з ы о ч е н ь детально, т щ а ­ т е л ь н о о т д е л ы в а я к а ж д у ю м е л о ч ь . Сумма э т и х д е ­ т а л е й в ы р а ж а е т его м и р о в о с п р и я т и е . Н е у м е н и е не про­ я в л я е т с я у н а и в н ы х в р а с ц в е т к е . Они не нарушают гармонию к о л о р и с т и к и , В з а в е р ш е н и е автор отмечает, что н а и в н а я ж и в о п и с ь п р и о б р е т а е т б о л ь ш у ю п о п у л я р ­ ность. Это о б ъ я с н я е т с я , тем, ч т о н а и в н ы й х у д о ж н и к в ы с к а з ы в а е т с я более непосредственно, в то время к а к п р о ф е с с и о н а л ь н ы е х у д о ж н и к и п р и б е г а ю т к искусствен­ ным приемам, ведущим к искажениям. А л е к с а н д р Я ц к о в с к и — Г Р А Н И Ц Ы НАИВНОГО И НАРОДНОГО ИСКУССТВА А в т о р р а с с м а т р и в а е т этот вопрос, основываясь на п о л ь с к о м м а т е р и а л е . Его интересуют с в я з ь между 203 �н а и в н ы м и н а р о д н ы м искусством и он п ы т а е т с я о п р е ­ д е л и т ь -оба эти п о н я т и я . О х в а т п о н я т и я народного искусства и к у л ь т у р ы з а в и с и т от того, к а к подходит к этому вопросу и с с л е д о в а т е л ь . И с с л е д о в а т е л я н а р о д ­ ного изобразительного и с к у с с т в а и н т е р е с у е т т в о р ­ чество, генетически с в я з а н н о е с ч е р т а м и сельского стиля. Творчество с и н д и в и д у а л ь н ы м и особенностями н а х о д и т с я н а грани наивного искусства. А в т о р и щ е т п р е д ш е с т в е н н и к о в наивного искусства в н а р о д н о м и з о ­ бразительном искусстве X I X в. (скульптура, ж и в о ­ пись, г р а ф и к а ) . Э л е м е н т ы „наивного в и д е н и я " в ы с т у ­ п а ю т п р и х у д о ж е с т в е н н о й в ы д е л к е и з р а з ц о в ( и л л . 44, 45). Н а р о д н ы й с т и л ь и з р а з ц о в н а х о д и т свое в ы р а ж е н и е в декоративных элементах, орнаментах, ф и г у р н ы е сцены представлены „наивно". Некоторые элементы примитивизма выступают в цеховой религиозной ж и ­ вописи, п р и ч е м это особенно з а м е т н о в д а р с т в е н н ы х образках. Автор разделяет взгляд Р. Вильдхабера, что о п р и ­ н а д л е ж н о с т и данного п р о и з в е д е н и я к народному и с к у с ­ с т в у р е ш а ю т н е т о л ь к о его х у д о ж е с т в е н н а я ценность, а т а к ж е его ф у н к ц и я . П р и м е р о м м о ж е т с л у ж и т ь ж и ­ вопись Ч а й к и (илл. 1). В стилевом о т н о ш е н и и оно с в я з а н о с народной ж и в о п и с ь ю , н о его ф у н к ц и я не имеет ничего о б щ е ю с н а р о д н о й средой. В п е р и о д у п а д к а .традиционной н а р о д н о й к у л ь т у р ы п о я в л я е т с я все б о л ь ш е п р о и з в е д е н и й на г р а н и народного и н а и в ­ ного искусства. Этот вид т в о р ч е с т в а р а с ц в е л в п е р и о д у п а д к а народной к у л ь т у р ы . Н а р о д н о е и с к у с с т в о не исполняет тогда роли, о б ъ е д и н я ю щ е й с е л ь с к у ю об­ щ е с т в е н н о с т ь : у нового п о т р е б и т е л я н о в ы е в к у с ы . Л и ш ь у более о д а р е н н ы х х у д о ж н и к о в м о ж н о о ж и д а т ь и н ­ д и в и д у а л ь н о г о творческого п о ч е р к а . Многие ж и в о ­ п и с ц ы из н а р о д н о й с р е д ы с т а н о в я т с я л ю б и т е л я м и , п о д ­ ч и н я я с ь в л и я н и ю о ф и ц и а л ь н о г о искусства. Н е к о т о р ы е м а с т е р а п о - п р е ж н е м у не и з м е н я ю т н а р о д н ы м т р а ­ дициям. Автор анализирует творчество З о ф и и БараньскойД з е н ц и о л о в с к о й (илл. 5), Ф р а н ц и ш к а Я н е ч к и (илл. 11, 12, 13), Д о р о т ы Ламшарт (илл. 8, 9, 10), Е л е н ы Р о й К о з л о в с к о й (илл. 14, 15), Н и к и ф о р а (илл. 18, 19) к а к х у д о ж н и к о в , с в я з а н н ы х с народной т р а д и ц и е й . Эту с в я з ь он з а м е ч а е т н е т о л ь к о в с т и л е в о й и н с п и р а ц и и , но и в образе м ы ш л е н и я и в в о о б р а ж е н и и х у д о ж н и к а . А в т о р у т в е р ж д а е т , что ч у т ь л и н е в с я современная польская народная скульптура находится на грани наивного и с к у с с т в а В л и я н и ю народного д у х а п о д д а ю т ­ ся т а к ж е х у д о ж н и к и и з городской среды. Н а и в н о с я ъ скульптурных произведений проявляется в трактовке тематики, в м и р о в о з з р е н и и х у д о ж н и к а (Вавро •— илл. 33, К у д л а — и л л . 30). С к у л ь п т у р ы Л я м е н ц к о г о (илл. 29) о т л и ч а ю т с я почти о д и н а к о в о й ф о р м о й , но трактовка тематики различна. К иному явлению сле­ д у е т отнести т в о р ч е с т в о З а г а е в е к о т о ( и л л . 40, 41), н о и он имеет н е к о т о р ы е о б щ и е ч е р т ы с народной и я р м а р ч н о й с к у л ь п т у р о й . С к у л ь т у р а •—• область п о л ь с к о г о наивного искусства, к о т о р а я в ы д е л я е т с я на м е ж д у ­ н а р о д н ы х в ы с т а в к а х . Это о б ъ я с н я е т с я тем, ч т о т р а ­ д и ц и я н а р о д н о й с к у л ь п т у р ы все е щ е ж и в а . В заключение автор подчеркивает, что отмирание народного искусства н е и з б е ж н о ; его место з а й м е т л ю ­ б и т е л ь с к о е и л и н а и в н о е искусство. И тогда х у д о ж н и к и с н а и в н о - т в о р ч е с к и м н а п р а в л е н и е м н е будут о п и р а т ь ­ с я на о б р а з ц ы народного искусства. АннаКунчиньска-Ирацка— К ^ Х Р О Н И К Е ОТЦА ПОКОРСКОГО ИЛЛЮСТРАЦИИ Автор рассматривает иллюстрации, содержащиеся во втором томе х р о н и к и Ясногурского М о н а с т ы р я (в Ченстохове) с т р и д ц а т ы х годов X V I I I в . Автором х р о ­ н и к и и ее и л л ю с т р а ц и й б ы л отец И н н о ц е н т ы ( И н н о ­ кентий) П о к о р с к и , п р и о р я с н о г у р с к и х п а у л и н о в в 1710—1718 гг. П о с л е д н и е г о д ы ж и з н и (ум. в 1734 г.). П о к о р с к и п о с в я т и л описанию с о б ы т и й и р е л и г и о з н ы х п р а з д н е н с т в в Ясногуреком м о н а с т ы р е . Х р о н и к а со­ д е р ж и т 19 и л л ю с т р а ц и й , д о п о л н я ю щ и х з а п и с и . И л л ю ­ с т р а ц и и в ы п о л н е н ы пером, к о р и ч н е в ы м и ч е р н и л а м и и, к а к п р а в и л о , н а х о д я т с я р я д о м с текстом. Г р а в ю р ы подкрашены светлыми разведенными красками. Б о л ь ­ ш и н с т в о и з н и х и з о б р а ж а е т у ч р е ж д е н и я п а у л и н о в на т е р р и т о р и и П о л ь ш и , на н е к о т о р ы х п р е д с т а в л е н ы т о р ­ ж е с т в а и события, п р о и с х о д я щ и е в м о н а с т ы р е , к а к н а п р и м е р п о с в я щ е н и е в с а н епископа, п р и ч а с т и е к н я з я Фридерика. Рисунки являются художественным до­ кументом, и л л ю с т р и р у ю щ и м т е к с т х р о н и к и . А в т о р у т в е р ж д а е т , что в с в е т е и с с л е д о в а н н ы х исто­ р и ч е с к и х м а т е р и а л о в и л л ю с т р а ц и и П о к о р с к о г о носят ч е р т ы и н д и в и д у а л ь н о г о т в о р ч е с т в а и н е напоминают н и одного и з и з в е с т н ы х и к о н о г р а ф и ч е с к и х образцов. Г р а в ю р ы безусловно я в л я ю т с я п р и м е р о м п р и м и т и в ­ ного т в о р ч е с т в а X V I I I в . А л е к с а н д р Я ц к о в ск и — ПОСЛЕ I ТРИЕННАЛЕ ИСКУССТВА В БРАТИСЛАВЕ Автор статьи б ы л назначен уполномоченным поль­ ского о т д е л е н и я в ы с т а в к и всемирного наивного и с к у с ­ ства. В ы с т а в к а я в и л а с ь смотром р а з л и ч н ы х н а п р а в ­ л е н и й и ш к о л . А в т о р з н а к о м и т ч и т а т е л я с генезисом наивного и с к у с с т в а . П е р в ы е в ы с т а в к и н а и в н ы х имели известную концепцию, представляли известные кате­ гории ,наивности". Б р а т и е л а в с к а я в ы с т а в к а н е у т о ч ­ н я л а о т ч е т л и в о г р а н и ц п о н я т и я наивности. Т а м д е ­ м о н с т р и р о в а л и с ь л ю б и т е л и , н а р о д н о е творчество, под­ р а ж а н и е с о в р е м е н н о м у искусству. Автор, у ч а с т в о в а в ­ ш и й в ж ю р и , у к а з ь г в а е т на трудности, с которыми с т о л к н у л и с ь ч л е н ы ж ю р и , п о д б и р а я р а б о т ы на в ы ­ ставку. В ы з ы в а л и интерес на триеннале" о т д е л е н и я : ф р а н ­ цузское, б е л ь г и й с к о е , ю г о с л а в с к о е , н е к о т о р ы е р а б о т ы н е м е ц к и х и ч е ш с к и х х у д о ж н и к о в . П о л ь с к о е отделение б ы л о очень р а з н о р о д н ы м . Особый интерес в ы з ы в а л а с к у л ь п т у р а , где э л е м е н т ы народного и с к у с с т в а о п р е ­ д е л е н н о г р а н и ч а т с Наивным. О б р а щ а л а т а к ж е в н и ­ м а н и е в е н г е р с к а я с к у л ь п т у р а , тесно с в я з а н н а я с н а ­ р о д н ы м творчеством. По с л у ч а ю в ы с т а в к и с о с т о я л с я симпозиум, на кото­ ром были зачитаны д о к л а д ы и проведена дискуссия; участники дискуссии пытались дать точное определе­ ние понятию „наивное искусство" и установить кри­ терии, на о с н о в а н и и к о т о р ы х м о ж н о б ы л о б ы отли­ ч а т ь этот в и д т в о р ч е с т в а . Ежи Д а р о в ск и — ГЕРОДЕК А в т о р — р а б о т н и к М у з е я в местности З а к о п а н е — • знакомит читателя с народным скульптором-прими­ тивистом. Геродек, — т а к о в о п р о з в а н и е с к у л ь п т о р а —, п р о ж и в а е т в Л и п н и ц е В е л ь к о й , р а й о н Н о в ы Тарг. Он к а л е к а , работает б а т р а к о м и п а с т у х о м . Н а его работы о б р а т и л и в н и м а н и е Т а т ж а н с к и й М у з е й в Закопане и М у з е й в Р а б к е . П о с л е с о с т о я в ш и х с я в 1966 г. в ы ­ ставок, н а к о т о р ы х э к с п о н и р о в а л и с ь работа Геродка, он стал п о п у л я р н ы м . В п р и м и т и в н о обтесанных ело­ в ы х к о л о д а х Геродек в ы р е з ы в а е т к о н т у р ы фигур. В ы с о к и е (ок. 1 метра) ф и г у р ы и з о б р а ж а ю т главным образом Х р и с т а , с в я т ы х и а н г е л о в (илл. 1). В круглом обрубке обозначено т о л ь к о лицо, иногда головной убор. Ф и г у р ы р а с к р а ш е н ы м а с л я н ы м и к р а с к а м и , при­ чем к а ж д ы й с в я т о й и з о б р а ж е н со своими атрибута­ м и — н а р и с о в а н н ы м и либо в ы р е з а н н ы м и . П о м н е н и ю а в т о р а с т а т ь и с к у л ь п т у р ы Геродка да­ л е к и о т т р а д и ц и й народного искусства и являются т в о р е н и я м и п р и м и т и в н о г о в о о б р а ж е н и я . У Геродка э л е м е н т ы народного и с к у с с т в а г р а н и ч а т с наивными. Михаил Ладур ПРИМАЧЕНКО — РАДОСТНЫЙ МИР МАРИИ Г л а в н ы й р е д а к т о р ж у р н а л а „ Д е к о р а т и в н о е искус­ с т в о " п е ч а т а е т с т а т ь ю о н а и в н о й у к р а и н с к о й худож­ нице. К а к и многие п р е д с т а в и т е л и наивного творчества в П о л ь ш е , М а р и я П р и м а ч е н к о в ы р о с л а в атмосфере народного искусства. Т в о р ч е с т в о х у д о ж н и ц ы выходит з а п р е д е л ы т р а д и ц и о н н о й н а р о д н о й к у л ь т у р ы и отли­ ч а е т с я с в о е о б р а з н ы м и н д и в и д у л а ь н ы м почерком. Автор отмечает ее у м е н и е п о д б и р а т ь сочные, н о не крикли­ в ы е к р а с к и , ч т о я в л я е т с я столь х а р а к т е р н о й чертой н а р о д н ы х м а с т е р о в . По т е м а т и к е р и с у н к о в и интер­ п р е т а ц и и творчество М а р и и П р и м а ч е н к о находится на г р а н и народного и н а и в н о г о искусства. Ф а н т а с т и ч е с к и е п т и ц ы среди ц в е т о в (илл. 2, 3)и ска­ з о ч н ы е ж и в о т н ы е (илл. 5) — вот тематика, которой у в л е к а е т с я П р и м а ч е н к о . Н а д о д у м а т ь , что источником в д о х н о в е н и я я в л я ю т с я д л я нее н а р о д н ы е сказки и пре­ д а н и я . М а р и я П р и м а ч е н к о — л а у р е а т п р е м и и им. Шев­ ченко. В своей с т а т ь е а в т о р з а т р а г и в а е т т а к ж е вопрос з а б о т ы о народном т в о р ч е с т в е И'^Ьамф&шости его раз­ в и т и я в Советском Союзе. ^ '.А ч I BIBLIOTEKA S �CZASOPISMA INSTYTUTU SZTUKI PAN w y d a w a n e przez: P.P. W Y D A W N I C T W A A R T Y S T Y C Z N E I F I L M O W E B I U L E T Y N H I S T O R I I S Z T U K I , k w a r t a l n i k , ponad 100 str. dużego f o r m a t u , około 100 ilustracji. Cena 24 zł, prenumerata półroczna 48 zł, roczna — 96 zł. P O L S K A S Z T U K A L U D O W A , k w a r t a l n i k , 64 str. dużego formatu, bogaty m a t e r i a ł ilustracyjny. Cena 18 zł, prenumerata p ó ł r o c z n a 36 zł, roczna — 72 zł. P A M I Ę T N I K T E A T R A L N Y , k w a r t a l n i k , ponad 170 str. d r u k u , około 100 ilustracji. Cena 18 zł, prenumerata p ó ł r o c z n a 36 zł, roczna — 72 zł. M U Z Y K A , k w a r t a l n i k , około 130 str. d r u k u , liczne p r z e k ł a d y nutowe. Cena 18 zł, prenumerata p ó ł r o c z n a 36 zł, roczna — 72 zł. Wszystkie czasopisma n a b y w a ć meracie. można regularnie jedynie w prenu­ W A R U N K I PRENUMERATY „POLSKIEJ SZTUKI LUDOWEJ" P r z e d p ł a t y na p r e n u m e r a t ę przyjmowane są w terminie do dnia 10 m i e s i ą c a p o p r z e d z a j ą c e g o okres prenumeraty. P r e n u m e r a t ę na k r a j dla c z y t e l n i k ó w i n d y w i d u a l n y c h p r z y j m u j ą u r z ę d y pocztowe oraz listonosze. Czytelnicy i n d y w i d u a l n i m o g ą d o k o n y w a ć w p ł a t r ó w n i e ż na konto PKO nr 1-6-100020 — Centrala K o l p o r t a ż u Prasy i W y d a w n i c t w „ R u c h " — Warszawa, u l . Wronia 23. Wszystkie instytucje p a ń s t w o w e i społeczne m o g ą z a m a w i a ć prenume­ r a t ę w y ł ą c z n i e za p o ś r e d n i c t w e m O d d z i a ł ó w i Delegatur „Ruch". Cena prenumeraty: p ó ł r o c z n i e zł 36, rocznie zł 72. Cena prenumeraty za g r a n i c ę jest o 40% droższa od ceny podanej w y ż e j . P r z e d p ł a t y na t ę p r e n u m e r a t ę przyjmuje na okresy p ó ł r o c z n e i rocz­ ne P r z e d s i ę b i o r s t w o K o l p o r t a ż u W y d a w n i c t w Zagranicznych „ R u c h " w Warszawie, u l . Wronia 23, za p o ś r e d n i c t w e m P K O Warszawa, konto nr 1-6-100024, tel. 20-46-88. SPRZEDAŻ Egzemplarze n u m e r ó w zdezaktualizowanych m o ż n a n a b y w a ć w Punk­ cie W y s y ł k o w y m Prasy A r c h i w a l n e j „ R u c h " , Warszawa, u l . Nowomiejska nr 15/17 na miejscu, lub na z a m ó w i e n i e za zaliczeniem poczto­ w y m . Konto P K O N r 114-6-700041 V I I O/M Warszawa. A k t u a l n e numery czasopism I n s t y t u t u Sztuki P A N posiada Ośrodek Rozpowszechniania W y d a w n i c t w N a u k o w y c h P A N w P a ł a c u K u l t u r y i N a u k i w Warszawie. Zakłady Graficzne „Tamka". Zakład Nr 2. W-wa. Podchorążych 39. Zara. 402. Pap. iłustr. k l . I I I , 125 g. B I + karton biały k l . I I I , 220 g. B I . Nakład 1650 egz. N-24. � https://zbiory.etnologia.uw.edu.pl/files/original/cbd6aba33d64d0a506a4853f0a0fca1d.pdf 090103a650122cd00c5add908d642247 Dublin Core The Dublin Core metadata element set is common to all Omeka records, including items, files, and collections. For more information see, http://dublincore.org/documents/dces/. Title A name given to the resource Lud Publisher An entity responsible for making the resource available Polskie Towarzystwo Ludoznawcze Rights Information about rights held in and over the resource Licencja PTL Format The file format, physical medium, or dimensions of the resource pdf Language A language of the resource pol Type The nature or genre of the resource czasopismo Text A resource consisting primarily of words for reading. Examples include books, letters, dissertations, poems, newspapers, articles, archives of mailing lists. Note that facsimiles or images of texts are still of the genre Text. Dublin Core The Dublin Core metadata element set is common to all Omeka records, including items, files, and collections. For more information see, http://dublincore.org/documents/dces/. Relation A related resource oai:cyfrowaetnografia.pl:publication:4885 Date A point or period of time associated with an event in the lifecycle of the resource 1968 Identifier An unambiguous reference to the resource within a given context oai:cyfrowaetnografia.pl:4531 Title A name given to the resource Kronika / Polska Sztuka Ludowa - Konteksty 1968 t.22 z.1-2 Description An account of the resource Polska Sztuka Ludowa 1968 t.22 z.1-2: s.97-100 Language A language of the resource pol Publisher An entity responsible for making the resource available Instytut Sztuki PAN Format The file format, physical medium, or dimensions of the resource application/pdf PDF Text Text capture metadata for PDF documents Text Autorka opisuje p r z e m y s ł artystyczny z P ó ł w y s p u Indochińskiego reprezentowany przez bogato zdobione wyroby koszykarskie, tkactwo b a w e ł n i a n e w Assam i biżuterię w y r a b i a n ą przez górali z północy. Odrębnie o m ó w i o n e są t u k u l t u r y Madagaskaru i archipelagu indonezyjskiego. Madagaskar jako jedna z wysp na Oceanie I n d y j s k i m z w i ą z a n a jest k u l t u r o w o nie z Afryką, j a k m o ż n a by p r z y p u s z c z a ć , lecz z I n d o ­ nezją; wykazuje r ó w n i e ż pewne analogie z Chinami. Podobieństwo tych k u l t u r widoczne jest w j ę z y k u (na­ zewnictwo i nomenklatura p o k r e w i e ń s t w a ) , a jeszcze bardziej w gospodarce i z w i ą z a n y c h z n i ą n a r z ę d z i a m i rolniczymi. Sztuka Madagaskaru reprezentowana jest przez prymitywne i nieciekawe pod w z g l ę d e m formy slupy kamienne z n a j d u j ą c e się przy w e j ś c i u do wsi. Związane są z n i m i z r ó ż n i c o w a n e wierzenia religijne. Nieco więcej uwagi p o ś w i ę c a s ł u p o m r z e ź b i o n y m w drzewie oraz l o k a l n e m u r z e m i o s ł u artystycznemu, k t ó r e odznacza się m i ę d z y i n n y m i ciekawymi w y r o b a m i b i ż u ­ terii o bardzo starych formach. Archipelag indonezyjski jest silnie z r ó ż n i c o w a n y k u l t u r o w o ze w z g l ę d u na r ó ż ­ norodne zajęcia l u d n o ś c i (myślistwo, rolnictwo) oraz odmienne religie, z n a j d u j ą c e swe odbicie w sztuce (ta­ tuaż, maski, laski magiczne o zdobionych r z e ź b a m i g ł o ­ wicach) i w r z e m i o ś l e artystycznym. Region A r k t y c z n y o p r a c o w a ł a docent Eveline Lot-Falck, pracownica działu arktycznego w M u s é e de 1'Homme. Region ten reprezentuje przede w s z y s t k i m kultura L a p o ń c z y k ó w z bardzo c i e k a w ą s z t u k ą r e l i g i j n ą i rysunkami, w k t ó r y c h znajduje odbicie wiedza i w y ­ obrażenia o świecie. Rozdział zawiera opis w y r o b ó w z kości, masek -zwierzęcych p r z e d s t a w i a j ą c y c h f o k i , r y ­ by itp. Autorka porusza r ó w n i e ż zagadnienie w y k o r z y s t a ­ nia arktycznej sztuki t r a d y c y j n e j dla celów populary­ zacji sztuki ludowej tego regionu. Ameryka Północna. Jej kulturę opracował Nicole Belmont — p r a c o w n i k Z a k ł a d u Antropologii Spo­ K R O zjazdy Dnia 15 grudnia o d b y ł a się w Lublinie o g ó l n o p o l s k a konferencja naukowa poświęcona problemom współczesnego malarstwa ludowego. Referat w p r o w a d z a j ą c y wygłosił prof, dr Roman Reinfuss. D y s k u ­ tanci p r ó b o w a l i ustalić, co n a l e ż y określić mianem w s p ó ł c z e s n e g o m a ­ larstwa ludowego. Czy bazarową twórczość makatek i „ d y w a n ó w " można zaliczyć do kategorii m a l a r ­ stwa? Z okazji konferencji otwarto w salach Muzeum na Z a m k u w y s t a ­ wę w s p ó ł c z e s n e j ludowej twórczości malarskiej. Pokazano k i l k a starych obrazków na szkle oraz ok. 100 r ó ż ­ nego rodzaju makatek i „ d y w a ­ nów" malowanych na p ł ó t n i e , pa­ pierze i płycie p i l ś n i o w e j . Były to m a k a t k i produkowane w w o j . l u ­ belskim lub kupione na targach a p o c h o d z ą c e z innych o ś r o d k ó w . Mapa umieszczona na wystawie p o k a z y w a ł a k i e r u n k i rozchodzenia się makatek z w o j . lubelskiego do różnych o ś r o d k ó w w całej Polsce. * Dnia 21 stycznia odbył się w PDK w Krasnymstawie Zjazd T w ó r ­ Halina Wójcik N za Konferencje, łecznej w College de France i L'Ecole Pratique des Hautes É t u d e s . Rozdział ten zawiera k r ó t k i rys histo­ ryczny i antropologiczny l u d n o ś c i pierwotnie zamiesz­ k u j ą c e j A m e r y k ę . Poprzedza on opis w i e l k i c h k u l t u r M e k s y k u i A m e r y k i Ś r o d k o w e j . W opisie sztuki w s p ó ł ­ czesnych I n d i a n zajmuje się g ł ó w n i e k u l t u r a m i znad p ó ł n o c n o z a c h o d n i e g o brzegu Pacyfiku: A l a s k ą , p ó ł n o c n o z a c h o d n i ą K a l i f o r n i ą łącznie z K o l u m b i ą brytyjską. W y s t ę p u j e t u bogata twórczość plastyczna widoczna w rzeźbie, stroju oraz maskach o b r z ę d o w y c h . Ameryka Południowa opracowana została przez p a n i ą docent Simone Dreyfuss — p r a c o w n i c ę Centre N a t i o n a l de la Recherche Scientifique. W o b r ę b i e k o n t y n e n t u p o ł u d n i o w e g o w y r ó ż n i a k i l k a r e g i o n ó w o od­ miennych k u l t u r a c h , dając ich c h a r a k t e r y s t y k ę . Jako p i e r w s z ą omawia s z t u k ę A m e r y k i R ó w n i k o w e j : b o g a t ą rzeźbę w drewnie, p l a s t y k ę u ż y t k o w ą (ceramika, w y ­ roby koszykarskie) oraz p l a s t y k ę o b r z ę d o w ą (maski ob­ r z ę d o w e , ozdoby z piór). Wiele miejsca p o ś w i ę c a zdo­ bieniu ciała przy pomocy malowania. Zamieszcza r ó w ­ nież k r ó t k ą c h a r a k t e r y s t y k ę plemion Czako zamieszku­ j ą c y c h dorzecze rzek Parany i Paraguay, s t a n o w i ą c y c h do dzisiaj n a t u r a l n y rezerwat i n d i a ń s k i e j k u l t u r y . Przy o m a w i a n i u sztuki regionu A n d ó w autorka zwra­ ca u w a g ę na zdobnictwo w metalu, w y r ó ż n i a j ą c e się b o g a t ą b i ż u t e r i ą ze srebra i złota, oraz c e r a m i k ę . Roz­ dział zamyka o g ó l n y m i r o z w a ż a n i a m i na temat sztuki Indian Ameryki Południowej. Praca jako całość stanowi n i e w ą t p l i w i e bardzo cenny w k ł a d do l i t e r a t u r y p o ś w i ę c o n e j zagadnieniom sztuki p r y m i t y w n e j . W a r t o ś ć jej polega nie tyle na analizie sa­ mej twórczości plastycznej l u d ó w p r y m i t y w n y c h , ile na p o w i ą z a n i u tej twórczości z c a ł o k s z t a ł t e m kultury, a przede w s z y s t k i m z bogatym i skomplikowanym ś w i a ­ tem w i e r z e ń , o b r z ę d ó w i zwyczajów. okres X I 1967 - K A III 1 9 6 8 ców L u d o w y c h . W trakcie obrad powołano Klub Twórców Ludowych P o w i a t u Krasnostawskiego. W cza­ sie dyskusji poruszono szereg za­ gadnień związanych z formami pra­ cy K l u b u . K l u b będzie o r g a n i z o w a ł spotkania autorskie, w y s t a w y i eks­ pozycje przedstawiające dorobek a r t y s t ó w ludowych. Obecny na zjeź­ dzie prezes Międzywojewódzkiego K l u b u Pisarzy L u d o w y c h B r o n i s ł a w Pietrak w swym w y s t ą p i e n i u pod­ k r e ś l i ł p o t r z e b ę kontynuowania t r a ­ d y c j i ludowej. * W dniach od 19 do 21 lutego od­ b y ł a się I I O g ó l n o p o l s k a K o n f e r e n ­ cja Etnograficzna zorganizowana przez I n s t y t u t H i s t o r i i K u l t u r y M a ­ terialnej P A N . W pierwszym dniu obrad w Rzeszowie prof, dr W. D y nowski wygłosił referat w p r o w a ­ dzający na temat b a d a ń mongols k o - b u ł g a r s k i c h . Po referacie uczest­ nicy obu ekspedycji wygłosili spra­ wozdania z b a d a ń na terenie B u ł ­ g a r i i i Mongolii. D r u g i dzień obrad p o ś w i ę c o n y był referatom i spra­ wozdaniom z b a d a ń nad kulturą l u d o w ą i przemianami s p o ł e c z n y m i na w s i rzeszowskiej. Ostatniego dnia uczestnicy konferencji zwie­ dzili Muzeum Budownictwa L u ­ dowego w Sanoku; dyrektor m u ­ zeum A . R y b i c k i zapoznał zebra­ nych z p o s t ę p e m prac w skansenie sanockim. O d b y ł a się r ó w n i e ż p r o ­ jekcja f i l m ó w etnograficznych o Mongolii. * Dnia 20 lutego z m a r ł w Chmiel­ nie w y b i t n y t w ó r c a ludowy Leon Necel. Był on członkiem znanej, starej rodziny kaszubskiej, k t ó r a od k i l k u p o k o l e ń z a j m o w a ł a się garncarstwem. Odszedł jeden z n a j ­ bardziej zasłużonych dla regionu t w ó r c ó w i działaczy ludowych, od­ znaczony Srebrnym i Z ł o t y m K r z y ­ żem Zasługi, wielokrotnie nagra­ dzany na wystawach i konkursach k r a j o w y c h i zagranicznych. Działalność muzeów W z w i ą z k u z 20-leciem M i ę d z y ­ narodowej Rady M u z e ó w (ICOM) ogłoszona została I I M i ę d z y n a r o d o ­ wa Kampania Muzealna w okresie od 1.X.67 do 1.VIII.68. W związku z t y m o d b ę d z i e się szereg wystaw sztuki ludowej. Muzeum w B i a ł y m ­ stoku p o k a ż e t r a d y c y j n ą i w s p ó ł ­ czesną s z t u k ę l u d o w ą całego woje­ w ó d z t w a białostockiego, obrzędy i u - .97 �dowe Pomorza G d a ń s k i e g o p o k a ż e Muzeum Pomorskie, s z t u k ę cer­ k i e w n ą Ł e m k ó w — muzeum w N o ­ w y m Sączu, a B i e l s k o - B i a ł a — w s p ó ł c z e s n ą twórczość l u d o w ą re­ gionu Podtatrza. P r z e w o d n i c z ą c y m polskiego komitetu przygotowują­ cego obchody Roku Muzealnego zo­ stał w y b r a n y prof, dr Ksawery P i wocki. Z a k o ń c z e n i e licznych imprez K a m p a n i i Muzealnej odbędzie się w muzeum w S ł u p s k u i w skan­ senie w Klukach. * Przystąpiono do organizowania pierwszego w Polsce, jednego z nie­ licznych w Europie muzeum m ł y narstwa. Zlokalizowano je we wsi O ł d a k o w i z n a (pow. M i ń s k Maz.), gdyż w powiecie m i ń s k i m zacho­ w a ł o się k i l k a d z i e s i ą t zabytkowych ( X V I I I i X I X w.) m ł y n ó w wodnych, w i a t r a k ó w i spichlerzy. O p r ó c z dzie­ j ó w p r z e m y s ł u zbożowego zwiedza­ j ą c y b ę d ą mogli z a p o z n a ć się z t e c h n i k ą w y p i e k u pieczywa. * W Biibicach (pow. K r a k ó w ) o t w a r ­ to s t a ł ą Izbę R e g i o n a l n ą . Pokazano stroje regionalne, p l a s t y k ę o b r z ę ­ d o w ą oraz zabytki archeologiczne. oddziałów. Przewiduje się u r z ą d z e ­ nie skansenu w Tarnowie, N o w y m Sączu i na polanie Palenica koło Morskiego Oka. T r w a j ą prace nad przeniesieniem k i l k u o b i e k t ó w za­ bytkowego b u d o w n i c t w a do skan­ senu pod N o w y m S ą c z e m . Planuje się umieszczenie k u r n e j chaty z Ro­ g ó w k o ł o Podegrodzia; z i n w e n t a r y ­ zowano z a g r o d ę ł e m k o w s k ą w W i e r chomli. Skansen usytuowany będzie w rejonie rzeki Ł u b i n k i . l e ń s k i c h " , pokazano pisanki w y k o ­ nane techniką batikową, kozy, gwiazdy i w i e ń c e d o ż y n k o w e . W dziale plecionkarstwa eksponowa­ no m . i n . ule s ł o m i a n e ; w dziale k o w a l s t w a d o m i n o w a ł y przedmioty zabytkowe mazurskie. Ekspozycję u z u p e ł n i a ł k o m p l e t starych mebli mazurskich z X I X w . * W p a ź d z i e r n i k u czynna b y ł a w Grodnie w y s t a w a b i a ł o s t o c k i e j sztu­ k i ludowej. T w ó r c z o ś ć ludowa w o j . b i a ł o s t o c k i e g o w z b u d z i ł a d u ż e za­ interesowanie, szczególnie p o d o b a ł o się t k a c t w o i ceramika — dwie naj­ bardziej r o z w i n i ę t e w Białostoc­ k i e m gałęzie sztuki ludowej. Uchwała komisji kultury Woj. Rady Nar. w Łodzi z a t w i e r d z i ł a opracowany przez prof, dr K . Zaw i s t o w i c z - A d a m s k ą p r o j e k t skan­ senu Łodzi i w o j e w ó d z t w a . P a r k etnograficzny o b e j m o w a ł b y obiek­ ty z regionu ł ę c z y c k o - k u t n o w s k i e go, r a w s k o - o p o c z y ń s k i e g o , sieradzko-łaskiego, piotrkowsko-radomszczańskiego, w i e l u ń s k i e g o i ł o w i c k o skierniewickiego. Planuje się r ó w ­ nież zespół b u d y n k ó w starej Łodzi i łódzkiego o k r ę g u p r z e m y s ł o w e g o . Konkursy, wystawy, i dni folkloru festiwale W odrestaurowanym zamku w K ę t r z y n i e mieszczą się sale muzeum regionalnego. Obok ekspozycji geo­ logicznej znajduje się wystawa etnograficzna. Pokazano stare na­ rzędzia rolnicze oraz zabytki sztu­ k i ludowej W a r m i i i Mazur. W dniach od 2 do 7 p a ź d z i e r n i k a łódzka Cepelia z o r g a n i z o w a ł a T y ­ dzień Sztuki L u d o w e j . W trzech sklepach otwarto w y s t a w y sztuki ludowej trzech r e j o n ó w etnogra­ ficznych w o j . łódzkiego: ł ę c z y c k i e ­ go, sieradzkiego i ł o w i c k i e g o . T y ­ dzień Sztuki L u d o w e j zainauguro­ wano pokazem toczenia n a c z y ń za­ demonstrowanym przez H i e r o n i m a M u s z y ń s k i e g o z Sieradza. * * * Obok p a r k u etnograficznego we wsi K l u k i planuje się zorganizo­ wanie drugiego w w o j . k o s z a l i ń ­ skim skansenu na wyspie Bielawa na jeziorze Drawsko. W skansenie znajdzie się zrekonstruowana na podstawie wykopalisk z r ę b o w a cha­ ta s ł o w i a ń s k a z X — X I w., w innej części zabytki charakterystyczne dla r ó ż n y c h r e j o n ó w w o j . k o s z a l i ń ­ skiego: chaty z Ziemi Z ł o t o w s k i e j i Bytowskiej oraz r e l i k t y architek­ t u r y s ł o w i a ń s k i e j , osobny dział b ę ­ dzie p o ś w i ę c o n y r o z w o j o w i rol­ nictwa od czasów p r a s ł o w i a ń s k i c h aż do c h w i l i obecnej. * W I w k o w e j (pow. Brzesko) po­ wstaje muzeum k u l t u r y ludowej tego rejonu. Organizatorem pla­ cówki jest ks. Jan Piechota, k t ó r y chce pomieścić zbiory we w n ę t r z u wieży nowego kościoła. Ekspozycja będzie o b e j m o w a ć dawne n a r z ę d z i a pracy, meble, a przede wszystkim rzeźbę i malarstwo. Organizator m u ­ zeum stara się o r e k o n s t r u k c j ę l u ­ dowego stroju m ę s k i e g o i kobiece­ go, zamierza u z y s k a ć w depozyt X I V - w i e c z n e rzeźby z okolic I w k o ­ wej z n a j d u j ą c e się obecnie w M u ­ zeum Diecezjalnym w Tarnowie. * Park etnograficzny Z i e m i K r a ­ kowskiej będzie się s k ł a d a ł z trzech 98 W p a ź d z i e r n i k u w muzeum w Sieradzu otwarto pokonkursową w y s t a w ę kowalstwa. Na • w y s t a w i e pokazano prace wykonane specjal­ nie na konkurs oraz stare w y r o b y i n a r z ę d z i a kowalskie b ę d ą c e w po­ siadaniu rodzin k o w a l i . Eksponowa­ no 120 w y r o b ó w z 25 m i e j s c o w o ś c i p o w i a t u sieradzkiego. K o n k u r s i w y ­ stawa b y ł y poprzedzone badaniami penetracyjnymi prowadzonymi przez kustosza muzeum i działu etnogra­ ficznego Z. N e u m a n o w ą . M i n . K u l ­ t u r y i Sztuki oraz Cepelia p r z y ­ zna 13 n a g r ó d i 1 stypendium. Obok ciekawych i r ó ż n o r o d n y c h o k u ć budowlanych i do w o z ó w po­ kazano u r z ą d z e n i e k u ź n i , zestaw n a r z ę d z i k o w a l s k i c h i stolarskich w y k o n a n y c h przez k o w a l i . Ze sta­ rych przedmiotów eksponowano zamek do d r z w i z X V I w . oraz bar­ dzo ciekawy zamek do skrzyni w i a n n e j . K o n k u r s kowalstwa zor­ ganizowany po raz pierwszy w po­ wiecie sieradzkim w y k a z a ł , że t r a ­ dycje k o w a l s t w a są jeszcze ż y w e . * W październiku w PDK w Ełku czynna b y ł a w y s t a w a sztuki l u d o ­ w e j p o w i a t u ełckiego. Pokazano zabytki sztuki mazurskiej oraz przedmioty przywiezione i zaadap­ towane przez o s a d n i k ó w . Ze w s p ó ł ­ czesnej twórczości ludowej cieka­ we b y ł o tkactwo oraz plastyka ob­ r z ę d o w a . Obok p i ę k n y c h p a l m „ w i ­ * * 14 p a ź d z i e r n i k a otwarta została w Muzeum Etnograficznym we W r o c ł a w i u w y s t a w a pn. „Współczes­ na plastyka o b r z ę d o w a w s i dolno­ ś l ą s k i e j " . Celem w y s t a w y było po­ kazanie w y b r a n y c h na konkursie, najlepszych p r z y k ł a d ó w artystycz­ nej t w ó r c z o ś c i z w i ą z a n e j z o b r z ę ­ dami dorocznymi. Zgromadzone eks­ ponaty n a w i ą z y w a ł y do tradycyj­ nych w z o r ó w wyniesionych z róż­ nych r e g i o n ó w Polski, s k ą d pocho­ dzi l u d n o ś ć wiejska Dolnego Śląska. W u k ł a d z i e w y s t a w y zastosowano podział zgodny z c y k l e m obrzędów dorocznych. Z p r z e d m i o t ó w zwią­ zanych z okresem wiosny pokaza­ no zestaw p a l m , pisanek, pieczywa o b r z ę d o w e g o , natomiast okres lata i jesieni r e p r e z e n t o w a ł y bukiety, w i e ń c e ż n i w n e , rózgi weselne i ko­ rowaje. Najwięcej zgromadzono p r z e d m i o t ó w o d n o s z ą c y c h się do ob­ r z ę d ó w zimowych, j a k : szopki, tu­ ronie i kozy, gwiazdy, maski, ubiory H e r o d ó w i „ d r a b ó w " noworocznych. U z u p e ł n i e n i e m ekspozycji b y ł y pa­ j ą k i i b u k i e t y sztucznych kwiatów. Przewodnik po wystawie „Współ­ czesna plastyka o b r z ę d o w a na wsi d o l n o ś l ą s k i e j " W r o c ł a w 1967 s. 20, i l . 12 został opracowany przez Marię Gołubkow.. W g r u d n i u o d b y ł o się w muzeum spotkanie z t w ó r c a m i ludowymi, w ś r ó d k t ó r y c h znaleźli się również uczestnicy k o n k u r s u na plastykę o b r z ę d o w ą . W spotkaniu wzięło u d z i a ł 39 osób, w y r ó ż n i a j ą c y m się t w ó r c o m w r ę c z o n o nagrody. * W listopadzie w Białymstoku, w Muzeum Ruchu Rewolucyjnego, czynna b y ł a w y s t a w a twórczości ludowej G r o d z i e ń s z c z y z n y zorgani­ zowana przez Muzeum Okręgowe w B i a ł y m s t o k u przy współudziale Muzeum G r o d z i e ń s k i e g o i Domu T w ó r c z o ś c i Ludowej. Pokazano ok. 100 e k s p o n a t ó w z zakresu tkactwa, r z e ź b y , malarstwa i ceramiki. Dzia­ ł e m najbardziej i n t e r e s u j ą c y m było tkactwo, pokazano r ó ż n o r o d n e płach­ t y w e ł n i a n e tkane rozmaitymi tech­ nikami, ręczniki i krajki. * K r a k o w s k i e szopki były ekspo­ nowane w p a ź d z i e r n i k u na wysta­ w i e w Madrycie. Wystawa była �zorganizowana z okazji V I M i ę d z y ­ narodowego Kongresu B e l l e n i s t ó w . Zestaw 10 szopek k r a k o w s k i c h b y ł na wystawie najokazalszy i jedno­ rodny tematycznie, szopki w z b u ­ dziły duże zainteresowanie, podo­ bała się precyzja w y k o n a n i a , p r o ­ porcje i autentyczny f o l k l o r . * W listopadzie w Instytucie K u l ­ tury Węgierskiej w Warszawie otwarto w y s t a w ę — kiermasz w y ­ robów sztuki ludowej. Pokazano bogaty ' w y b ó r ceramiki, haftów, tkanin, koronek i metaloplastyki. * W listopadzie r o z s t r z y g n i ę t o k o n ­ kurs p a m i ą t k a r s t w a regionalnego Hzeszowszczyzny. Do k o n k u r s u p r z y ­ stąpiło 85 osób zgłaszając 795 prac. Jury pod przewodnictwem prof, dra R. Reinfussa p r z y z n a ł o 42 nagrody i wyróżnienia. W dziale p l a s t y k i ludowej na szczególną u w a g ę z a s ł u g i w a ł y m a ł e formy pieczywa o b r z ę d o w e g o : szysz­ k i weselne i ptaszki. W y s o k i po­ ziom artystyczny reprezentowały plecionki z korzenia, s ł o m y i w i k l i ­ ny oraz ceramika z o ś r o d k ó w w Medyni, Pogwizdowie, Zalesiu, D o mastowie, K ł o d a w i e i Rzepienniku. Znane ośrodki w Brzozie Stadnic­ kiej i L e ż a j s k u p o k a z a ł y p i ę k n e za­ bawki. W dziale adaptacji S. Kotowicz z Zarzecza doskonale z a s t o s o w a ł a elementy czarnego i różowego haftu lasowiackiego do zdobienia serwet. W dniach od 15 do 30 listopada czynna b y ł a w Rzeszowie w y s t a w a pokonkursowa, na k t ó r e j ekspono­ wano nagrodzone prace. Organiza­ torem k o n k u r s u b y ł o Spółdzielcze Zrzeszenie C h a ł u p n i k ó w i W y t w ó r ­ ców P L i A w K r a k o w i e przy w s p ó ł ­ pracy W R N i Muzeum O k r ę g o w e g o w Rzeszowie. * W Muzeum M a z u r s k i m w Olszty­ nie czynna b y ł a w y s t a w a t k a n i n dekoracyjnych i ceramiki W a r m i i i Mazur. Eksponowano przedmioty ze z b i o r ó w muzeum oraz w s p ó ł ­ czesne w y r o b y mazurskich t w ó r c ó w ludowych. W dziale t k a n i n spół­ dzielnia C P L i A „ T k a n i n a " w M i k o ­ łajkach pokazała dywany strzyżo­ ne, a Katarzyna Bemtoenek z W i e l ­ barka znane chodniki-szmaciaki. W dziale ceramiki obok ekspozycji sta­ rych kafli mazurskich pokazano w s p ó ł c z e s n ą c e r a m i k ę E. Szyszko z Biskupca i A. Azarewicza z Olsz­ tyna. * W listopadzie w P D K w K r a ś n i ­ k u Jan Stelmaszczyk z ramienia Stowarzyszenia M i ł o ś n i k ó w Ziemi Kraśnickiej zorganizował w y s t a w ę sztuki ludowej regionu k r a ś n i c k i e ­ go, p o c h o d z ą c e j z jego z b i o r ó w p r y ­ w a t n y c h . Na otwarciu J. Stelmasz­ czyk m ó w i ł o t w ó r c z o ś c i ludowej okolic Kraśnika; w uroczystości uczestniczyli t w ó r c y l u d o w i m . i n . garncarze z U r z ę d o w a . * W Starej Kordegardzie w Ł a z i e n ­ kach w Warszawie czynna b y ł a w grudniu pokonkursowa wystawa t k a n i n zorganizowana przez Cepelię. Na wystawie pokazano tkaniny u ż y t k o w e oparte na t r a d y c y j n y c h wzorach regionalnych. Bardzo p i ę k ­ ne t k a n i n y ze spółdzielni „ W i e l k o ­ polskiej" w Poznaniu, w Ś w i d r a c h W i e l k i c h k/Otwocka i B i a ł e g o s t o k u o t r z y m a ł y pierwsze nagrody. Spółdzielnia „Opocznianka" za­ prezentowała tkaniny płaszczowe 0 wzorach opartych na m ę s k i c h k a ­ mizelkach do stroju ludowego. * Rozstrzygnięty w grudniu trady­ cyjny konkurs szopek k r a k o w s k i c h b y ł jubileuszowym X X V k o n k u r ­ sem. Obok znanych szopkarzy b i o ­ rących udział kilkakrotnie w kon­ kursach, w tegorocznym zaprezen­ t o w a l i swój dorobek n o w i adepci szopkarstwa. Lauratami zostali: W i t o l d G ł u c h , Tadeusz Gillert, M a ­ ciej Moszew oraz B r o n i s ł a w P i ą c i k . Przyznano r ó w n i e ż 5 n a g r ó d d r u ­ gich, 6 trzecich, 8 czwartych; auto­ rzy 54 szopek o t r z y m a l i w y r ó ż n i e ­ nia. Recenzję z konkursu zamieścimy w n a j b l i ż s z y m numerze. * W W D K w Szczecinie otwarto w grudniu doroczną wojewódzką w y s t a w ę twórczości ludowej i plas­ t y k i amatorskiej. Na w y s t a w i e po­ kazano 300 e k s p o n a t ó w . W dziale r z e ź b y prezentowali swoje prace E d w a r d K o ł a c z i Piotr S k r ę t o w i c z , uczestnicy w i e l u w y s t a w twórczości naiwnej i ludowej. Pokazano t k a ­ niny, k o r o n k i oraz w s p ó ł c z e s n ą ce­ r a m i k ę o p a r t ą na wzorach cerami­ k i iłżeckiej. * Muzeum K u j a w s k i e w e W ł o c ł a w ­ ku zorganizowało wystawę pn. „ W s p ó ł c z e s n a sztuka ludowa na K u j a w a c h " . Prace pokazane na w y ­ stawie p o c h o d z ą z konkursu, k t ó r y s w y m zasięgiem o b e j m o w a ł oprócz p o w i a t u w ł o c ł a w s k i e g o r ó w n i e ż po­ w i a t A l e k s a n d r ó w K u j . i Radzie­ j ó w K u j . ' W dziale haftu przyznano 4 nagrody, szereg prac z a k u p i ł o M i n . K u l t u r y i Sztuki. W formach zdobnictwa w n ę t r z a znana t w ó r c z y ­ n i ludowa Leokadia Wolska poka­ zała p i ę k n e p a j ą k i , za k t ó r e otrzy­ m a ł a n a g r o d ę . Ubogo reprezento­ w a n y b y ł dział rzeźby, pokazano t y l k o 9 prac trzech a u t o r ó w . Na u w a g ę z a s ł u g i w a ł y siwaki z L u b i e ­ nia Kujawskiego oraz w y r o b y plecionkarskie Z. Tomaszewskiej ze w s i Grono, k t ó r a oprócz t r a d y c y j ­ nych k o s z y k ó w p o k a z a ł a nowe f o r ­ my: ptaki, maleńkie koszyczki 1 talerzyki. * Tradycyjne kowalstwo ludowe w regionie ł ą c z y c k i m to temat k o n ­ k u r s u i w y s t a w y zorganizowanej przez muzeum w Łęczycy. Pokaza­ no okucia do w o z ó w , s k r z y ń i w r ó t , k r a t y , k ł ó d k i i ś w i e c z n i k i . Obok p r z e d m i o t ó w w y k o n a n y c h przez k o ­ w a l i wystawiono eksponaty u n i k a l ­ ne, j a k np. czternastowieczne o k u ­ cia do d r z w i kolegiaty r o m a ń s k i e j ' w T u m i e pod Łęczycą. W organi­ zacji w y s t a w y współuczestniczyły w y d z i a ł y k u l t u r y W R N w Łodzi i PRN w Łęczycy. * „ P o l s k a zabawka ludowa" to t y ­ t u ł w y s t a w y zorganizowanej przez Cepelię w Starej Kordegardzie w Ł a z i e n k a c h warszawskich. Wysta­ w a czynna b y ł a w g r u d n i u . Wśród zabawek glinianych p o w t a r z a ł y się motywy miniaturowych dwojaczk ó w , d z b a n u s z k ó w , f i g u r k i kogut­ ków, muzykantów oraz kukułki , i s ł o w i k i w formie g w i z d k ó w . Po­ kazano r ó w n i e ż szopki i tradycyjne f i g u r y zapustowe: diabeł, śmierć, t u r o ń i n i e d ź w i e d ź . R z e ź b i a r z Ignacy Kamiński nadesłał na wystawę drewniane f i g u r k i diabła łęczyc­ kiego. O p r ó c z zabawek zgromadzo­ no na w y s t a w i e meble dla dzieci: saneczki, kołyski, k r z e s ł a na biegu­ nach, s t o l i k i i stołeczki zdobione p i ę k n y m ornamentem. Ozdobami na c h o i n k ę ubrano drzewko ś w i ą t e c z n e , b y ł y ozdoby z wydmuszek, koloro­ wej b i b u ł y , słomy, piór i pacior­ ków. Osobno zgromadzono ekspo­ naty pt. „ Ś w i a t b a ś n i i legend", gdzie pokazano l a j k o n i k i , drewniane smoki krakowskie, zaczarowane do­ rożki. * W Kopenhadze czynna b y ł a w y ­ stawa kurpiowskich i łowickich w y ­ cinanek. W czasie ekspozycji Czes­ ława Konopkówna demonstrowała sposób wycinania z r ó ż n o k o l o r o w e ­ go papieru. Prasa d u ń s k a zamieściła pochlebne recenzje z wystawy. * W salach w a s z y n g t o ń s k i e g o ho­ telu „ H i l t o n " otwarto w grudniu w y s t a w ę polskiej sztuki ludowej z o r g a n i z o w a n ą przez Cepelię. W ś r ó d e k s p o n a t ó w z n a j d o w a ł y się k i l i m y , dywany, rzeźba w drewnie, s t y l i ­ zowane meble i liczne przedmioty służące do dekoracji w n ę t r z . Opra­ cowano starannie foldery zawiera­ jące fotografie e k s p o n a t ó w p o m y ś ­ lane jako pocztówki, wydano r ó w ­ nież broszurki i n f o r m u j ą c e o Polsce i pracach polskich a r t y s t ó w . O t w a r ­ cia w y s t a w y d o k o n a ł ambasador PRL J. M i c h a ł o w s k i . * W grudniu rozstrzygnięto kon­ kurs sztuki ludowej i p a m i ą t k a r ­ stwa Ziemi Lubuskiej zorganizowa­ ny przez Cepelię, Wydz. Kult. PWRN, Muzeum O k r ę g o w e , L u b u ­ skie Towarzystwo K u l t u r y . Na k o n ­ kurs w p ł y n ę ł o ok. 500 prac, w t y m r ó w n i e ż prace a u t o c h t o n ó w z okolic Babimostu, D ą b r ó w k i Wielkopol­ skiej, Starego i Nowego Kramska. 158 najlepszych w z o r ó w zaprezen­ towano na pokonkursowej wystawie g r o m a d z ą c e j rzeźbę, c e r a m i k ę , haf­ ty, w y c i n a n k i , tkactwo i p l a s t y k ę obrzędową. * w W foyer Muzeum T a t r z a ń s k i e g o Zakopanem zorganizowano i n - 99 �•teresującą w y s t a w ę dawnych drze­ w o r y t ó w ludowych z teki Ł a z a r ­ skiego. Są to plansze wykonane z oryginalnych k l o c k ó w d r z e w o r y t ­ niczych p o c h o d z ą c y c h z X V I I I t X I X w. * W Muzeum Regionalnym w Pa­ bianicach otwarto w l u t y m w y s t a ­ w ę polskiej r z e ź b y ludowej tak za­ bytkowej j a k i w s p ó ł c z e s n e j . Re­ p r e z e n t o w a ł a ona dorobek t w ó r c ó w k i l k u n a s t u r e g i o n ó w . Na wystawie pokazano zbiory muzeum oraz eks­ ponaty w y p o ż y c z o n e z innych m u ­ zeów. Redakcja „ D z i e n n i k a Ł ó d z k i e g o " i Cepelia ogłosiły konkurs, na pa­ m i ą t k i z Łodzi i w o j e w ó d z t w a . T w ó r c y l u d o w i m o g ą zgłaszać do konkursu n i e d u ż e formy tkackie, hafciarskie, m i n i a t u r y n a c z y ń ce­ ramicznych, c e r a m i k ę f i g u r a l n ą , za­ b a w k i ludowe, przedmioty plecio­ ne ze słomy, w i k l i n y , korzenia i si­ towia, a t a k ż e przedmioty r z e ź b i o ­ ne, m i n i a t u r y r e k w i z y t ó w o b r z ę d o ­ w y c h i drobne w y r o b y kowalstwa artystycznego. * Wystawa b u ł g a r s k i e g o haftu a r t y ­ stycznego czynna b y ł a w l u t y m w Bułgarskim Ośrodku Kultury w Warszawie. A u t o r k ą w y s t a w i o n y c h prac b y ł a Rosica Czukanowa, k t ó r a studiuje i bada haft ludowy transp o n u j ą c m o t y w y ludowe do sztuki ludowej. O p r ó c z prac Czukanowej wystawiono r ó w n i e ż hafty ludowe z o k r ę g ó w sofijskiego, gabrowskiego, swisztowskiego i p l e w e ń s k i e g o . Po­ przednio hafty b y ł y eksponowane w Muzeum Etnograficznym w T o ­ runiu. Zespół d/s Plastyki i Sztuki L u ­ dowej przy M i n . K u l t u r y i Sztuki, Prez. W R N w Łodzi oraz muzea regionalne w o j . łódzkiego ogłosiły konkurs na w y b r a n e zagadnienia w s p ó ł c z e s n e j sztuki ludowej ziemi łódzkiej dla uczczenia p r z y p a d a j ą ­ cego w 1968 r. X X V - l e c i a PRL. K o n k u r s ma na celu, oprócz popu­ laryzacji sztuki ludowej, w y s z u k a ­ nie nowych t a l e n t ó w w ś r ó d t w ó r ­ ców ludowych. * W Muzeum Z i e m i Przemyskiej otwarto w l u t y m bardzo interesu­ j ą c ą w y s t a w ę c e r a m i k i pokuckiej (z lat 1849—1939) p o c h o d z ą c ą ze zbiorów prywatnych Aleksandra Rybickiego, dyrektora Muzeum B u ­ downictwa Ludowego w Sanoku. Kolekcja obejmuje 217 e k s p o n a t ó w , w ś r ó d nich malowane kafle A l e k ­ sandra B a c h m i ń s k i e g o oraz r ó ż n o ­ rodne naczynia i ś w i e c z n i k i a r t y ­ s t ó w pokuckich. * Wystawa sztuki meksykańskiej czynna b y ł a w styczniu i l u t y m w salach P K i N w Warszawie. Na w y s t a w i e pokazano s z t u k ę staro­ ż y t n y c h c y w i l i z a c j i Meksyku, sztu­ k ę w s p ó ł c z e s n ą i l u d o w ą . Meksy­ k a ń s k a twórczość ludowa zawiera bardzo wiele p i e r w i a s t k ó w ze sztuki c y w i l i z a c j i s t a r o ż y t n y c h , szczegól­ nie b y ł o to uchwytne w ceramice oraz ozdobach i rekwizytach stroju. Bogactwo i różnorodność form ś w i a d c z ą o t y m , że nie jest to sztuka z a n i k a j ą c a o charakterze muzealnym, lecz t w ó r c z o ś ć nadal żywa i inspirująca meksykańską sztukę profesjonalną. * W m a r c u w Muzeum Regional­ n y m w Ł ę c z n e j otwarto w y s t a w ę ceramiki z o ś r o d k a w P a w ł o w i e . W s p ó ł o r g a n i z a t o r e m w y s t a w y było Muzeum O k r ę g o w e w Lublinie. * * Doroczne „Dni K r y n i c y " odby­ w a ł y się w okresie od 10 do 24 l u ­ tego. W czasie t r w a n i a D n i w y ­ s t ą p i ł y zespoły regionalne, zorga­ nizowano w y s t a w y prac N i k i f o r a oraz l u d o w y c h rzeźbiarzy Piotra Zelka i Józefa Citaka. W dniach od 4 do 10 marca od­ b y w a ł y się we W ł o c ł a w k u uroczys­ tości z w i ą z a n e z D n i a m i K u l t u r y Kujawskiej. W dniu inauguracji u r o c z y s t o ś c i prof, dr M a r i a Znam i e r o w s k a - P r ü f f e r o w a w y g ł o s i ł a od­ czyt na temat r o l i k u l t u r y ludowej we w s p ó ł c z e s n y m życiu społeczeń­ stwa. Z okazji D n i ogłoszono kon­ kurs dla t w ó r c ó w sztuki ludowej. * W Myślenicach zorganizowano konkurs na artystyczne w y r o b y k o ­ walskie. Organizatorami k o n k u r s u b y l i : Wydz. K u l t . W R N w K r a k o ­ wie, Prez. PRN w M y ś l e n i c a c h oraz Sekcja Badania Sztuki Ludowej IS P A N w K r a k o w i e . Twórcom przyznano wiele n a g r ó d , plon k o n ­ k u r s u pokazano na wystawie. Szcze­ gólnie ł a d n e b y ł y okucia do d r z w i i okien oraz okucia do w o z ó w . * Muzeum Ś l ą s k a Opolskiego w ra­ mach w s p ó ł p r a c y z muzealnictwem c z e c h o s ł o w a c k i m p r z y g o t o w a ł o ko­ l e j n ą w y s t a w ę pt. „Współczesna plastyka l u d o w a na Opolszczyźnie". W y s t a w a b ę d z i e eksponowana w k i l k u m i e j s c o w o ś c i a c h w Czecho­ słowacji. � https://zbiory.etnologia.uw.edu.pl/files/original/c4c89f8c715daedcc12fcc51e2b9a24b.pdf 4afdf7ab50d98334069bb5a34b47a3b9 Dublin Core The Dublin Core metadata element set is common to all Omeka records, including items, files, and collections. For more information see, http://dublincore.org/documents/dces/. Title A name given to the resource Lud Publisher An entity responsible for making the resource available Polskie Towarzystwo Ludoznawcze Rights Information about rights held in and over the resource Licencja PTL Format The file format, physical medium, or dimensions of the resource pdf Language A language of the resource pol Type The nature or genre of the resource czasopismo Text A resource consisting primarily of words for reading. Examples include books, letters, dissertations, poems, newspapers, articles, archives of mailing lists. Note that facsimiles or images of texts are still of the genre Text. Dublin Core The Dublin Core metadata element set is common to all Omeka records, including items, files, and collections. For more information see, http://dublincore.org/documents/dces/. Relation A related resource oai:cyfrowaetnografia.pl:publication:4884 Identifier An unambiguous reference to the resource within a given context oai:cyfrowaetnografia.pl:4530 Title A name given to the resource Recenzje / Polska Sztuka Ludowa - Konteksty 1968 t.22 z.1-2 Description An account of the resource Polska Sztuka Ludowa 1968 t.22 z.1-2: s.92-96 Language A language of the resource pol Publisher An entity responsible for making the resource available Instytut Sztuki PAN Type The nature or genre of the resource 1968 Format The file format, physical medium, or dimensions of the resource application/pdf PDF Text Text capture metadata for PDF documents Text П. 1. Jean R E C Charles Pellerin, E Bitwa N pod piramidami, Z Épinal. J Jean Mistier, Francois Blaudez, A n d r é Jacquemin: E P I N A L ET L ' I M A G E R I E P O P U L A I R E , ilustr 106; lista g r a f i k ó w d z i a ł a j ą c y c h w P a r y ż u od X V I I I w i e k u do pocz. X I X w i e k u . W r o k u 1961 została w y d a n a w P a r y ż u praca Epinal et 1'imagerie populaire b ę d ą c a zbiorowym podsumowa­ niem dotychczasowych b a d a ń francuskich h i s t o r y k ó w nad tzw. „ i m a g e r i e " , czyli f i g u r a l n y m i przedstawieniami graficznymi, p r o d u k o w a n y m i m i ę d z y i n n y m i w Epinal. Logiczny u k ł a d problemowy w p r o w a d z i ł p o d z i a ł na trzy rozdziały t r a k t u j ą c e 1) o genezie „ i m a g e r i e " , opra­ cowanej przez g ł ó w n e g o redaktora Jean Mistlera, 2) his­ t o r i i „ i m a g e r i e " w Epinal, zebranej przez Francois B l a u deza, oraz 3) o ich p r o d u k c j i i handlu, o m ó w i o n e j przez A n d r é Jacquemina. I . Jean Mistier poprzedza o m ó w i e n i e genezy „ i m a ­ gerie" p r ó b ą ustalenia definicji „ i m a g e r i e populaire", k t ó r y c h nie w ł ą c z a w zakres sztuki ludowej. Jako s z t u k ę l u d o w ą c h c i a ł b y określić s z t u k ę t w o r z o n ą przez l u d dla ludu ł, zaznaczając r ó w n o c z e ś n i e , że tematycznie jest ona, a zwłaszcza grafika i malarstwo, z w i ą z a n a poprzez rzemieślnicze obrazki dewocyjne z malarstwem, rzeźbą, w i t r a ż o w n l c t w e m sztuki oficjalnej . T w ó r c y „ i m a g e r i e " nie b ę d ą c y ich u ż y t k o w n i k a m i produkowali je dla ludu, d o b i e r a j ą c tematy odpowiada­ j ą c e jego zainteresowaniom, s p e c y f i c z n ą zaś f o r m ę — nie l u d o w ą — d y k t o w a ł y w a r u n k i masowej, zmechanizo­ wanej produkcji. Ostatecznie t e r m i n „ i m a g e r i e " albo „ i m a g e r i e d'Epinal" o k r e ś l a w sztuce i literaturze rodzaj ludowej produkcji, prostej i naiwnej w formie. Historia „ i m a g e r i e " , dotychczas jeszcze niekompletna, notuje już pierwsze p r z y k ł a d y w X V w i e k u , k t ó r e stosowane były przede wszystkim przez z a k o n n i k ó w , a u t o r ó w i n 2 1 „On serait t e n t é d ' é c r i r e que l'art populaire est celui qui est cree par le peuple et pour le peuple..." 2 „...les t h é m e s , les sujets de l a gravure populaire ne sont certainement pas d'origine folklorique... Pour les gravures, l'influence de la peinture, de la sculpture, des v i t r a u x est encore plus nette et plus directe..." 92 E P a r y ż 1961; s. 189; k u n a b u ł ó w i k s y l o g r a f ó w . W y r a ź n e o ś r o d k i produkcji „ i m a g e r i e " odnajdujemy w w i e k u X V I w Lyonie i Tu­ luzie, gdzie stosowano t e c h n i k ę drzeworytu, popularna też i w w i e k u X V H w Orleanie, Chartres, Le Mans. Silny r o z w ó j tych o ś r o d k ó w n a s t ę p u j e w w i e k u X V I I I , zaś w X I X w i e k u do n a j w i ę k s z e g o r o z k w i t u dochodzi produkcja „ i m a g e r i e " w Epinal i w Metzu. Z k o l e i M i s t i e r w o m a w i a n y m rozdziale o genezie g r a f i k i p r z e s u n ą ł czas powstania pierwszego drzewo­ r y t u , tzw. „Bois Portat", w b e n e d y k t y ń s k i m klasztorze •— „ F e r t e - s u r - G r o s n e " na d a t ę około 1370, zaś rok 1400 p r z y j ą ł za d a t ę p e ł n e g o j u ż rozwoju drzeworytu na te­ renach L o t a r y n g i i i B u r g u n d i i . Grafika X V w i e k u tematycznie o b e j m o w a ł a przed­ stawienia M a t k i Boskiej, Chrystusa, sceny ze Starego i Nowego Testamentu, ilustracje Złotej legendy Jakuba de V o r á g i n e oraz nieliczne jeszcze ilustracje romansów rycerskich, k s i ą g dydaktycznych, fars, bajek. Kontynuacją tego rodzaju p r z e d s t a w i e ń s ą zdaniem Mistlera bardziej rozbudowane sceny ś w i e c k i e z X V I I w i e k u , które były u z u p e ł n i a n e k r ó t k i m i opisami, wierszem względnie opo­ wiadaniem (np. scena z zamordowaniem Henryka de Valois, k t ó r ą w y j a ś n i a d w u l i n i o w y opis). W wieku XVII p o j a w i ł y się r ó w n i e ż g r a f i k i o n o w y m typie ikonogra­ ficznym, j a k „ Ś m i e r ć k r e d y t u " , „ M o n d e son versé", „ D i a b l e d'Argent", „ D r z e w o m i ł o ś c i " , spopularyzowane na przestrzeni X V I I I i X I X w i e k u obok przedstawień politycznych i satyrycznych, oraz tzw. imagerie religieuse produkowane dla z a k o n ó w i p i e l g r z y m ó w . Po dokonaniu analizy w a r t o ś c i artystycznych grafiki X V i X V I w i e k u , w oparciu o dotychczas opublikowaną l i t e r a t u r ę , Mistier s t a r a ł się w y k a z a ć a n a l o g i ę poszczegól­ nych t y p ó w ikonograficznych r o z w i j a j ą c y c h się niezależ­ nie od siebie w r ó ż n y c h o ś r o d k a c h graficznych Francji. I I . H i s t o r i ę „ i m a g e r i e " z E p i n a l o p r a c o w a ł Francois Blaudez, k t ó r y w y k a z a ł s p e c y f i k ę t ł a historycznego Epi- ��E LJGE ¿MI : II. 5. Ralier-Boulard, IJLWEBSKLLlT^ с j г i у ; Potop (fragm.), nal, ś r o d o w i s k a , w k t ó r y m p o w s t a ł a m a n u f a k t u r a p r o ­ d u k u j ą c a przez p ó ł t o r a w i e k u „ i m a g e r i e " , graficzne przedstawienia figuralne, o naiwnej formie, lecz p r o ­ pagandowej i r ó ż n o r o d n e j treści. R o z w ó j Epinal, miasta położonego na p ó ł n o c n y m wschodzie F r a n c j i k o ł o Metzu, jako o ś r o d k a produkcji „ i m a g e r i e " , b y ł k o n s e k w e n c j ą tradycji drukarskich, notowanych j u ż na przestrzeni X V I I w i e k u . W r o k u 1617 w y d a n e zostało przez Nicolas Clemente dzieło: Les Rois et Dues d'Austrasie depuis Téodoric I-er, fus ainée de Clovis, jusque á Henri I I á present régnant, p r z e t ł u m a c z o n e na j ę z y k francuski przez Francois Thibaudeta z D i j o n , a w r o k u 1634 Récherches des Saints Antiquites de la Vóge wydane w d r u k a r n i Amboise-Amboise. To ostatnie dzieło i l u ­ strowane było trzema p o r t r e t a m i b i s k u p ó w , przedsta­ w i e n i a m i M a t k i Boskiej i ś w . Józefa. R ó w n o c z e ś n i e w w i e k u X V I I notuje się pierwsze w E p i n a l k a r t y do gry. W I I p o ł o w i e X V I I w i e k u p o j a w i ł y się tam l u ź n e k a r t y drzeworytnicze z w y o b r a ż e n i e m M a t k i Boskiej, świętych patronów i orędowników, ujętych zgodnie z k o n c e p c j ą ś r e d n i o w i e c z n ą a o k r e ś l a n y c h jako obrazki ś w i ę t e „feuille des Saintes", „ F e u d'Saints". Drzewo­ r y t y te, kolportowane w okolicy, czczone b y ł y jako obrazki dewocyjne i umieszczane w e w n ę t r z a c h miesz­ kalnych na ś c i a n a c h , nad ł ó ż k a m i , w szafach, kufrach itp. Jako pierwszych t w ó r c ó w „ i m a g e r i e d'Epinal" n o t u ­ j e się w X V I I w i e k u Claude Cardineta, autora Cantique spirituel compose á la louange du glorieux Saint Nico­ las... sur le chant Retournez au marest... oraz J. B o u charda. Natomiast w w i e k u X V I I I czynni b y l i między i n n y m i Jean Nicolas Vatot, Jean Charles Didier I , autor drzeworytu z fryzem z dwunastoma a p o s t o ł a m i , umiesz- 94 ' * drzeworyt, : Orlean, • . koniec XVIII w. c z ú n y m i we w n ę t r z a c h arkad, oddzielonych od siebie pilastrami. Najsilniejszy r o z w ó j o ś r o d k a w Epinal nastą­ pił za c z a s ó w działalności Jean Charles Pellerina, któ­ rego n a l e ż y u z n a ć raczej za r z e m i e ś l n i k a niż artystę. Ojciec jego w r a z ze s w y m bratem p r z y b y ł do Epinal z k o ń c e m X V I I I w i e k u jako k a r t o w n i k , czyli drukarz k a r t do gry. Jean Charles, dobrze przygotowany do za­ w o d u drukarskiego, p o c z ą t k o w o t r u d n i ł się produkcją k a r t do gry, lecz j u ż w r d k u 1800 z a i n s t a l o w a ł nowo­ czesne atelier z czterema prasami i rozpoczął produkcję „ i m a g e r i e " na w i ę k s z ą s k a l ę . Z n a j ą c zapotrzebowanie l u d u , z w r a c a ł s p e c j a l n ą u w a g ę na t y p y ikonograficzne p r o d u k o w a n y c h przez siebie „ o b r a z k ó w " . Były to po­ c z ą t k o w o przedstawienia M a t k i Boskiej, Ukrzyżowanie, sceny ze stworzeniem ś w i a t a , p o w r o t e m syna marno­ trawnego. Najszybciej r o z p o w s z e c h n i a ł y się przedstawie­ nia ś w i ę t y c h p a t r o n ó w i o r ę d o w n i k ó w , k t ó r e flanko­ wane b y ł y tekstem m o d l i t w y l u b p i e ś n i do świętego. Jean Charles Pellerin r o z p o w s z e c h n i ł również „ima­ gerie" z przedstawieniami ś w i e c k i m i , t a k ż e i z innych o ś r o d k ó w Francji. W jego warsztacie zostały wyprodu­ kowane ilustracje opowieści o Genevieve de Brabant Barbe-Bleu, Adelajdzie i Ferdynandzie, Śmierci kredytu, D é g r e des Ages oraz p i e ś n i l u d o w y c h o bohaterskim k s i ę c i u Malborough i Monsieur et Madame Denis. Naj­ bardziej charakterystyczne b y ł y dla manufaktury Pelle­ r i n a „ i m a g e r i e " , b ę d ą c e a p o t e o z ą Napoleona, ze scenami b i t w y pod Waterloo i P i r a m i d a m i , u z u p e ł n i a n e krótką informacją historyczną. O s o b n ą g r u p ę „ i m a g e r i e " produkowanych przez Jean Charles Pellerina w o ś r o d k u w Epinal t w o r z ą „obrazki" dziecięce, groteski, k a r y k a t u r y , j a k na przykład „Les cris de Paris", „ A l f a b e t k a r y k a t u r " , „La Grande familie de Chats". �W miarę wzrostu zapotrzebowania na „ i m a g e r i e " te­ mat będący k o n s e k w e n c j ą z a i n t e r e s o w a ń p r z e c h y l a ł się na stronę świeckich p r z e d s t a w i e ń . „ I m a g e r i e " s t a ł y się rozrywką i n a u k ą , zaczęły -spełniać r o l ę informatora historycznego, naukowego, politycznego, kolportera h u ­ moru, dowcipu, k a r y k a t u r y , zaś teksty drukowane jako uzupełnienia ilustracji b y ł y dostatecznym ich opisem. I I I . Problem p r o d u k c j i „ i m a g e r i e " z e b r a ł w o m a w i a ­ nej pracy A n d r é Jacquemin, k t ó r y g ł ó w n y nacisk położył na stronę techniczną. P o d k r e ś l i ł znaczenie o ś r o d k a Epinal dla rozwoju drzeworytu, charakterystycznego dla po­ szczególnych o ś r o d k ó w francuskiej sztuki ludowej. R ó w ­ nie typowy był dla o ś r o d k a w E p i n a l sposób kolorowania oraz zestawy barw, o d r ó ż n i a j ą c e „ i m a g e r i e " z Epinal od „obrazków" z Chartres, Orleanu, L e Mans, Rennes, Caen. Silnie r o z w i n i ę t a technika d r z e w o r y t u została z czasem z a s t ą p i o n a miedziorytem, a k w a t i n t ą , litografią — technikami graficznymi bardziej w y d a t n y m i w p r o ­ dukcji. Na zakończenie omawianego r o z d z i a ł u A n d r e Jacque­ min podał w i a d o m o ś c i d o t y c z ą c e organizacji pracy w manufakturze w Epinal, i n f o r m u j ą c , że w r o k u 1845 Repr. z: Jean Mistier, Francois Blaudez, II. 6. Zegar André p r a c o w a ł o tam 35 mężczyzn, 3 kobiety oraz 40—60 dzieci, k t ó r z y zarabiali p r z e c i ę t n i e 60 c e n t i m ó w do 5 f r a n k ó w ; p r z e d s t a w i ł t a k ż e i m p o n u j ą c e w y n i k i ich pracy obej­ m u j ą c e j około 400 t y p ó w ikonograficznych na starych drzeworytach, 400 l i t o g r a f i i , ponad 4500 „ o b r a z k ó w " figuralnych, ponad 1000 r y c i n z przedstawieniami żoł­ nierzy. Ł ą c z n i e z m a n u f a k t u r y w E p i n a l rozeszło się około 9000 t y p ó w „ i m a g e r i e " , k t ó r e znalazły o d b i o r c ó w we Francji, Hiszpanii, Portugalii, R u m u n i i , A n g l i i , obu A m e r y k a c h , w Afryce, p e ł n i ą c rolę obrazka dewocyjnego, opowieści historycznej, anegdoty i u z y s k u j ą c z cza­ sem w a r t o ś ć k o l e k c j o n e r s k ą . O m ó w i o n a k s i ą ż k a zredagowana przez Jean Mistlera i u z u p e ł n i o n a p i ę k n ą s z a t ą graficzną poprzez szeroki p r z e g l ą d przedstawionego m a t e r i a ł u dostarcza możliwości analizy ikonograficznej. Nie mniejsze znaczenie m a j ą p r ó b y ustalenia definicji „ s z t u k i ludowej", genezy „ i m a ­ gerie populaire" oraz wykazanie historycznego rozwoju „ i m a g e r i e " . Niestety, autorzy nie zainteresowali się w y ­ c z e r p u j ą c o s t r o n ą f o r m a l n ą „ i m a g e r i e " , o g r a n i c z a j ą c się jedynie do p r o b l e m ó w warsztatu i produkcji. Stefania Krzysztofowicz Jacquemin, kredytu, Bretania, Epinal XVIII et l'imagerie w. populaire. Paryż 1961. �L ' A R T ET LES S O C I É T É S P R I M I T I V E S A T R A V E R S L E zbiorowa pod r e d a k c j ą Jean Claude Iberta. Książka wyszła z obszerną p r z e d m o w ą pióra MaxPol Foucheta. Fouchet r o z w a ż a problem sztuki nazwanej przez X I X wiecznych badaczy „ p r y m i t y w n ą " . Z a u w a ż a , że o k r e ś l e n i e to zmieniło nieco swoje p o c z ą t k o w e zna­ czenie, i zastanawia się, czy m a m y prawo n a z y w a ć tak sztukę, t w o r z o n ą niejednokrotnie przez ludzi utalento­ wanych i p e ł n y c h i n w e n c j i . P r z y m i o t n i k „ p r y m i t y w n y " u ż y w a n y b y ł j u ż co n a j ­ mniej 100 lat temu dla o k r e ś l e n i a wszystkiego, co nie mieściło się w ramach ó w c z e s n y c h k a n o n ó w artystycz­ nych. Dzisiaj t e r m i n ten s t r a c i ł swoje znaczenie pejora­ tywne, nie jest natomiast jednoznaczny. O k r e ś l a r ó ż n o ­ rodne postawy, często nawet k r a ń c o w o r ó ż n e . Ludzie paleolitu, k t ó r z y stworzyli r y s u n k i na ś c i a n a c h w A l tamira, Lascaux, Font-de-Gaume, Combarelles lub Niaux, b y l i n i e w ą t p l i w i e p r y m i t y w n i . Do n i c h n a l e ż ą r ó w n i e ż ci, k t ó r z y żyją obecnie w buszu australijskim. W j a k i sposób natomiast określić s z t u k ę dziecka oraz twórczość ludzi o n i e z w y k ł e j w y o b r a ź n i g r a n i c z ą c e j z p s y c h o p a t i ą , a r ó w n o c z e ś n i e w y k s z t a ł c o n y c h ? A u t o r decyduje się z a r e z e r w o w a ć n a z w ę „ p r y m i t y w n i " dla ludzi oddalonych od cywilizacji w s p ó ł c z e s n e j , p o n i e w a ż w y r a ż a j ą oni po­ przez f o r m ę p l a s t y c z n ą swoje nadzieje i uczucia oraz w y o b r a ż e n i a i w i e d z ę o świecie. T e r m i n „ s z t u k a p r y m i ­ t y w n a " r ó w n i e ż nie jest d o k ł a d n i e sprecyzowany. A u t o ­ rzy k s i ą ż k i stairają się u k a z a ć oblicze i f u n k c j ę sztuki p r y m i t y w n e j na r ó ż n y c h terenach, w y d o b y ć czynniki, k t ó r e na n i ą w p ł y n ę ł y , szczególnie c z y n n i k i etniczne. Za p r z y k ł a d sztuki p r y m i t y w n e j służy najczęściej sztuka l u d ó w A f r y k i . P a t r z ą c na nią, zwracamy u w a g ę przede wszystkim na f o r m ę , podczas gdy cała sztuka p r y m i ­ tywna, nie t y l k o a f r y k a ń s k a , przez swych o d b i o r c ó w nie b y ł a t r a k t o w a n a w y ł ą c z n i e jako element dekoracyj­ ny, lecz s p e ł n i a ł a funkcje k u l t o w e . Omawiane studium, ilustrowane l i c z n y m i zdjęciami e k s p o n a t ó w ze ś w i a t o w e j s ł a w y k o l e k c j i , p o ś w i ę c o n e jest sztuce s p o ł e c z e ń s t w p r y m i t y w n y c h sześciu olbrzy­ mich r e g i o n ó w ś w i a t a n i e z a l e ż n e j od w s p ó ł c z e s n e j cy­ w i l i z a c j i . Poszczególne rozdziały s t a n o w i ą m o n o g r a f i ę tej twórczości artystycznej w Afryce, Oceanii, A z j i po­ ł u d n i o w e j , A r k t y c e oraz Ameryce P ó ł n o c n e j i P o ł u d n i o ­ w e j . Autorzy — pracownicy p o w a ż n y c h i n s t y t u c j i n a u ­ kowych, najlepsi specjaliści z tego zakresu — s t a r a j ą się o d p o w i e d z i e ć na podstawowe pytania: j a k i e jest jej miejsce, funkcja społeczna i religijna oraz jakie czyn­ niki determinują ją w konkretnych społeczeństwach prymitywnych. A f r y k ę o p r a c o w a ł Luc de Heusch — profesor u n i ­ wersytetu w Brukseli. Zaczyna od o g ó l n y c h r o z w a ż a ń teoretycznych na temat sztuki a f r y k a ń s k i e j , jej stylu, formy i f u n k c j i oraz daje k r ó t k i rys historyczny doty­ czący okresu z e t k n i ę c i a s i ę cywilizacji n o w o ż y t n e j z k u l ­ t u r ą a f r y k a ń s k ą , a szczególnie z w i ą z a n e g o z t y m p r o ­ blemem odkrycia sztuki plastycznej w Afryce. Szerzej zajmuje się o m ó w i e n i e m r o l i r z e ź b i a r z a w s p o ł e c z e ń ­ stwie a f r y k a ń s k i m , k t ó r e g o p r z y w i l e j e są bardzo często w i ę k s z e niżeli k r ó l a czy wodza. Zwraca u w a g ę na fakt ścisłego w s p ó ł w y s t ę p o w a n i a zawodu r z e ź b i a r z a i k o ­ wala, na k t ó r e g o p r e s t i ż m a j ą n i e w ą t p l i w i e w p ł y w : rola, j a k ą odgrywa ogień w życiu A f r y k a ń c z y k a , oraz z w i ą ­ zane z n i m wierzenia z n a j d u j ą c e odbicie w r z e ź b a c h W drzewie. R z e ź b i e n i e p o s ą g ó w i masek r y t u a l n y c h , nierozdzielnie ze sobą z w i ą z a n e , koncentruje się w c h ł o p ­ skiej, rolniczej k u l t u r z e A f r y k i zachodniej i ś r o d k o w e j . B r a k go natomiast w regionach o k u l t u r z e pasterskiej na terenie A f r y k i wschodniej i p o ł u d n i o w e j . Po k r ó t k i m opisie warsztatu artysty, n a r z ę d z i oraz m a t e r i a ł u wykorzystywanego na r z e ź b y ( k a m i e ń , drze­ wo, żelazo) przechodzi autor do c h a r a k t e r y s t y k i p l a s t y k i figuralnej czasów przedhistorycznych, p o c z ą w s z y od n a j ­ starszych znanych z wykopalisk r z e ź b z k a m i e n i a i t e r r a k o t y (np. znad jeziora Czad) i najdawniejszych r z e ź b w metalu, szczególnie b r ą z u i m o s i ą d z u , z t e r e n ó w A f r y k i zachodniej i centralnej. Na tle tej ogólnej cha­ r a k t e r y s t y k i d o k ł a d n i e j analizuje k u l t u r y r o z w i n i ę t e na obszarach Sudanu, Nigerii, G w i n e i , Konga, n a z y w a j ą c je kulturami „ m o t y k i i topora". Jako jedne z pierwszych omawia m i k r o k u l t u r y , k t ó r e w y t w o r z y ł y się na r o l n i ­ czych obszarach stepu s u d a ń s k i e g o , sięgające swymi p o c z ą t k a m i neolitu. L u d y z a m i e s z k u j ą c e ten teren t w o r z ą 96 MONDE. Paris 1964, s. 352, i l . 160, map 5. Praca o d r ę b n e grupy k u l t u r o w e i lingwistyczne. Przedmiot z a i n t e r e s o w a ń autora stanowi ich k u l t u r a , a szczególnie zwyczaje, sztuka plastyczna oraz dostrzegalne wzajemne w p ł y w y . Te ostatnie o m ó w i o n o na p r z y k ł a d z i e w y s t ę p o ­ wania podobnych masek r y t u a l n y c h z w i ą z a n y c h z od­ m i e n n y m i zwyczajami na r ó ż n y c h terenach. Np. maski, k t ó r e u ż y w a n e s ą w zwyczajach z w i ą z a n y c h z przecho­ dzeniem z w i e k u m ł o d z i e ń c z e g o do d o j r z a ł e g o (typowe dla m a t r y l i n e a r n e j k u l t u r y Bantu), spotyka się jako maski pogrzebowe w Sudanie. Jedne i drugie u w a ż a autor za te, k t ó r e s t a n o w i ł y p o c z ą t e k teatru. Osobny dział stanowi analiza stylistyczna a f r y k a ń ­ skiej p l a s t y k i figuralnej, w ś r ó d k t ó r e j znajduje autor f o r m y realistyczne ( A f r y k a centralna), kubistyczne (Su­ dan), w n i e k t ó r y c h zaś dopatruje się p e w n y c h cech k l a sycystycznych. Jako o d r ę b n y wydziela s t y l „ b a n t u " m a ­ j ą c y pewne cechy s u d a ń s k i e g o k u b i z m u i realizmu afrykańskiego. O m a w i a j ą c f u n k c j ę masek a f r y k a ń s k i c h , u w z g l ę d n i a ich s y m b o l i k ę , z w i ą z e k z wierzeniami, o d d z i a ł y w a n i e na p s y c h i k ę ludizką oraz s t r o n ę m a g i c z n ą , k t ó r a z a c h o w a ł a się już niejednokrotnie t y l k o w f o r m i e teatralnych przedstawień. R e a s u m u j ą c swoje w y w o d y , p o d k r e ś l a autor, j a k i m zmianom uległa f u n k c j a masek, p r z e c h o d z ą c z k u l t o ­ wej w k o m e d i o w ą , zwraca u w a g ę na w a ż n ą rolę teatru ludowego, a szczególnie maskarad m a j ą c y c h głębokie podłoże filozoficzne, z w i ą z a n e z p s y c h i k ą A f r y k a ń c z y k a , jego wierzeniami o p a r t y m i na kulcie p r z o d k ó w . O c e a n i a została opracowana przez Jean Guiarta — dyrektora naukowego L'Ecole Pratique des Hautes Etu­ des. Na w s t ę p i e podaje on informacje d o t y c z ą c e badań Oceanii i jej sztuki plastycznej odizolowanej od obcych w p ł y w ó w na skutek m i n i m a l n y c h k o n t a k t ó w z innymi k o n t y n e n t a m i . Jej funkcja s p o ł e c z n a na wyspach Oceanii, Polinezji, Hawajach b y ł a daleko w a ż n i e j s z a aniżeli wa­ l o r y formalne. N a j c z ę s t s z y m i tematami s ą t u obrzędy z w i ą z a n e z i n i c j a c j ą i h i e r a r c h i ą społeczną. Rzeźby 0 charakterze symbolicznym p r z e d s t a w i a j ą osoby zaj­ m u j ą c e o k r e ś l o n e miejsce w h i e r a r c h i i s p o ł e c z n e j . Często s ą to p o m n i k i grobowe osób p e ł n i ą c y c h w a ż n e funkcje w plemieniu. D a j ą one w y o b r a ż e n i e o rozwarstwieniu w s p o ł e c z e ń s t w i e , w k t ó r y m ogromnie rozbudowany b y ł system przechodzenia ze stanu niższego do wyższego. W y r a ż a się to m i ę d z y i n n y m i w f o r m i e u ż y w a n y c h ma­ sek. O m a w i a j ą c je, przytacza autor r ó w n i e ż związane z n i m i podania z Nowej Kaledonii, k t ó r e najlepiej obra­ zują ich r o l ę w tamtejszym s p o ł e c z e ń s t w i e . Zajmuje się t a k ż e znakami r o d o w y m i , ich dziedzicznością, jak rów­ nież dziedzicznym przekazywaniem t e m a t ó w i m o t y w ó w zdobniczych z n a j d u j ą c y c h się na tabliczkach wotyw­ nych, t a t u a ż u i r z e ź b a c h umieszczonych na kalenicach chat. W r z e ź b a c h d o m i n u j ą f o r m y z w i e r z ę c e i ludzkie twarze. W rozdziale t y m stosunkowo dużo miejsca zajmuje sztuka religijna, w k t ó r e j autor omawia wyobrażenia b ó s t w i c z a r o w n i k ó w . Sztuka ta posiada potężną nad­ budowę wierzeniową i zwyczajową. A z j a . A u t o r k a tej części — Solange Thierry, kustosz działu azjatyckiego w Musee de 1'Homme — zajmuje się p r y m i t y w n y m i l u d a m i Assanu, B i r m y , K a m b o d ż y , Laosu 1 W i e t n a m u oraz części wysp archipelagu indonezyj­ skiego. U w z g l ę d n i a p o w i ą z a n e z rzekami i morzami ob­ szary l e ż ą c e w I n d i a c h i Chinach. Sztuka w naszym zro­ zumieniu, a w i ę c t r a k t o w a n a jako swobodne uzewnętrz­ nienie s u b i e k t y w n y c h p r z e ż y ć t w ó r c y , tam nie istnieje. Jest ona bowiem uprawiana jako ścisła specjalizacja dziedziczona z pokolenia na pokolenie. Rzeźbiarzem jest ten, kto rodzi się z ojca r z e ź b i a r z a , dziedzicząc po przod­ kach w z o r y i tematy rzeźb, k t ó r e bez zmian kopiuje. P r z y k ł a d e m tego są p r y m i t y w n e r z e ź b y wykonane w drzewie lub kamieniu, k t ó r e posiada k a ż d a wieś na za­ chodzie Bihar, gdzie w y s t ę p u j ą one jako słupy stawiane z okazji p o g r z e b ó w l u b wesel. A u t o r k a dołącza opisy z w i ą z a n y c h z n i m i ś w i ą t i uroczystości łącznie z wierze­ n i a m i i m i t a m i d o t y c z ą c y m i b ó s t w i b o h a t e r ó w przed­ stawianych na p o s ą g a c h . P o s ą g i te m a j ą zapewnić łącz­ ność m i ę d z y ż y j ą c y m i a z m a r ł y m i . Wierzenia i związane z n i m i zwyczaje b y ł y bardzo rozbudowane, a maski i k a r y k a t u r y o d g r y w a ł y w nich n i e m a ł ą rolę. �Autorka opisuje p r z e m y s ł artystyczny z P ó ł w y s p u Indochińskiego reprezentowany przez bogato zdobione wyroby koszykarskie, tkactwo b a w e ł n i a n e w Assam i biżuterię w y r a b i a n ą przez górali z północy. Odrębnie o m ó w i o n e są t u k u l t u r y Madagaskaru i archipelagu indonezyjskiego. Madagaskar jako jedna z wysp na Oceanie I n d y j s k i m z w i ą z a n a jest k u l t u r o w o nie z Afryką, j a k m o ż n a by p r z y p u s z c z a ć , lecz z I n d o ­ nezją; wykazuje r ó w n i e ż pewne analogie z Chinami. Podobieństwo tych k u l t u r widoczne jest w j ę z y k u (na­ zewnictwo i nomenklatura p o k r e w i e ń s t w a ) , a jeszcze bardziej w gospodarce i z w i ą z a n y c h z n i ą n a r z ę d z i a m i rolniczymi. Sztuka Madagaskaru reprezentowana jest przez prymitywne i nieciekawe pod w z g l ę d e m formy slupy kamienne z n a j d u j ą c e się przy w e j ś c i u do wsi. Związane są z n i m i z r ó ż n i c o w a n e wierzenia religijne. Nieco więcej uwagi p o ś w i ę c a s ł u p o m r z e ź b i o n y m w drzewie oraz l o k a l n e m u r z e m i o s ł u artystycznemu, k t ó r e odznacza się m i ę d z y i n n y m i ciekawymi w y r o b a m i b i ż u ­ terii o bardzo starych formach. Archipelag indonezyjski jest silnie z r ó ż n i c o w a n y k u l t u r o w o ze w z g l ę d u na r ó ż ­ norodne zajęcia l u d n o ś c i (myślistwo, rolnictwo) oraz odmienne religie, z n a j d u j ą c e swe odbicie w sztuce (ta­ tuaż, maski, laski magiczne o zdobionych r z e ź b a m i g ł o ­ wicach) i w r z e m i o ś l e artystycznym. Region A r k t y c z n y o p r a c o w a ł a docent Eveline Lot-Falck, pracownica działu arktycznego w M u s é e de 1'Homme. Region ten reprezentuje przede w s z y s t k i m kultura L a p o ń c z y k ó w z bardzo c i e k a w ą s z t u k ą r e l i g i j n ą i rysunkami, w k t ó r y c h znajduje odbicie wiedza i w y ­ obrażenia o świecie. Rozdział zawiera opis w y r o b ó w z kości, masek -zwierzęcych p r z e d s t a w i a j ą c y c h f o k i , r y ­ by itp. Autorka porusza r ó w n i e ż zagadnienie w y k o r z y s t a ­ nia arktycznej sztuki t r a d y c y j n e j dla celów populary­ zacji sztuki ludowej tego regionu. Ameryka Północna. Jej kulturę opracował Nicole Belmont — p r a c o w n i k Z a k ł a d u Antropologii Spo­ K R O zjazdy Dnia 15 grudnia o d b y ł a się w Lublinie o g ó l n o p o l s k a konferencja naukowa poświęcona problemom współczesnego malarstwa ludowego. Referat w p r o w a d z a j ą c y wygłosił prof, dr Roman Reinfuss. D y s k u ­ tanci p r ó b o w a l i ustalić, co n a l e ż y określić mianem w s p ó ł c z e s n e g o m a ­ larstwa ludowego. Czy bazarową twórczość makatek i „ d y w a n ó w " można zaliczyć do kategorii m a l a r ­ stwa? Z okazji konferencji otwarto w salach Muzeum na Z a m k u w y s t a ­ wę w s p ó ł c z e s n e j ludowej twórczości malarskiej. Pokazano k i l k a starych obrazków na szkle oraz ok. 100 r ó ż ­ nego rodzaju makatek i „ d y w a ­ nów" malowanych na p ł ó t n i e , pa­ pierze i płycie p i l ś n i o w e j . Były to m a k a t k i produkowane w w o j . l u ­ belskim lub kupione na targach a p o c h o d z ą c e z innych o ś r o d k ó w . Mapa umieszczona na wystawie p o k a z y w a ł a k i e r u n k i rozchodzenia się makatek z w o j . lubelskiego do różnych o ś r o d k ó w w całej Polsce. * Dnia 21 stycznia odbył się w PDK w Krasnymstawie Zjazd T w ó r ­ Halina Wójcik N za Konferencje, łecznej w College de France i L'Ecole Pratique des Hautes É t u d e s . Rozdział ten zawiera k r ó t k i rys histo­ ryczny i antropologiczny l u d n o ś c i pierwotnie zamiesz­ k u j ą c e j A m e r y k ę . Poprzedza on opis w i e l k i c h k u l t u r M e k s y k u i A m e r y k i Ś r o d k o w e j . W opisie sztuki w s p ó ł ­ czesnych I n d i a n zajmuje się g ł ó w n i e k u l t u r a m i znad p ó ł n o c n o z a c h o d n i e g o brzegu Pacyfiku: A l a s k ą , p ó ł n o c n o z a c h o d n i ą K a l i f o r n i ą łącznie z K o l u m b i ą brytyjską. W y s t ę p u j e t u bogata twórczość plastyczna widoczna w rzeźbie, stroju oraz maskach o b r z ę d o w y c h . Ameryka Południowa opracowana została przez p a n i ą docent Simone Dreyfuss — p r a c o w n i c ę Centre N a t i o n a l de la Recherche Scientifique. W o b r ę b i e k o n t y n e n t u p o ł u d n i o w e g o w y r ó ż n i a k i l k a r e g i o n ó w o od­ miennych k u l t u r a c h , dając ich c h a r a k t e r y s t y k ę . Jako p i e r w s z ą omawia s z t u k ę A m e r y k i R ó w n i k o w e j : b o g a t ą rzeźbę w drewnie, p l a s t y k ę u ż y t k o w ą (ceramika, w y ­ roby koszykarskie) oraz p l a s t y k ę o b r z ę d o w ą (maski ob­ r z ę d o w e , ozdoby z piór). Wiele miejsca p o ś w i ę c a zdo­ bieniu ciała przy pomocy malowania. Zamieszcza r ó w ­ nież k r ó t k ą c h a r a k t e r y s t y k ę plemion Czako zamieszku­ j ą c y c h dorzecze rzek Parany i Paraguay, s t a n o w i ą c y c h do dzisiaj n a t u r a l n y rezerwat i n d i a ń s k i e j k u l t u r y . Przy o m a w i a n i u sztuki regionu A n d ó w autorka zwra­ ca u w a g ę na zdobnictwo w metalu, w y r ó ż n i a j ą c e się b o g a t ą b i ż u t e r i ą ze srebra i złota, oraz c e r a m i k ę . Roz­ dział zamyka o g ó l n y m i r o z w a ż a n i a m i na temat sztuki Indian Ameryki Południowej. Praca jako całość stanowi n i e w ą t p l i w i e bardzo cenny w k ł a d do l i t e r a t u r y p o ś w i ę c o n e j zagadnieniom sztuki p r y m i t y w n e j . W a r t o ś ć jej polega nie tyle na analizie sa­ mej twórczości plastycznej l u d ó w p r y m i t y w n y c h , ile na p o w i ą z a n i u tej twórczości z c a ł o k s z t a ł t e m kultury, a przede w s z y s t k i m z bogatym i skomplikowanym ś w i a ­ tem w i e r z e ń , o b r z ę d ó w i zwyczajów. okres X I 1967 - K A III 1 9 6 8 ców L u d o w y c h . W trakcie obrad powołano Klub Twórców Ludowych P o w i a t u Krasnostawskiego. W cza­ sie dyskusji poruszono szereg za­ gadnień związanych z formami pra­ cy K l u b u . K l u b będzie o r g a n i z o w a ł spotkania autorskie, w y s t a w y i eks­ pozycje przedstawiające dorobek a r t y s t ó w ludowych. Obecny na zjeź­ dzie prezes Międzywojewódzkiego K l u b u Pisarzy L u d o w y c h B r o n i s ł a w Pietrak w swym w y s t ą p i e n i u pod­ k r e ś l i ł p o t r z e b ę kontynuowania t r a ­ d y c j i ludowej. * W dniach od 19 do 21 lutego od­ b y ł a się I I O g ó l n o p o l s k a K o n f e r e n ­ cja Etnograficzna zorganizowana przez I n s t y t u t H i s t o r i i K u l t u r y M a ­ terialnej P A N . W pierwszym dniu obrad w Rzeszowie prof, dr W. D y nowski wygłosił referat w p r o w a ­ dzający na temat b a d a ń mongols k o - b u ł g a r s k i c h . Po referacie uczest­ nicy obu ekspedycji wygłosili spra­ wozdania z b a d a ń na terenie B u ł ­ g a r i i i Mongolii. D r u g i dzień obrad p o ś w i ę c o n y był referatom i spra­ wozdaniom z b a d a ń nad kulturą l u d o w ą i przemianami s p o ł e c z n y m i na w s i rzeszowskiej. Ostatniego dnia uczestnicy konferencji zwie­ dzili Muzeum Budownictwa L u ­ dowego w Sanoku; dyrektor m u ­ zeum A . R y b i c k i zapoznał zebra­ nych z p o s t ę p e m prac w skansenie sanockim. O d b y ł a się r ó w n i e ż p r o ­ jekcja f i l m ó w etnograficznych o Mongolii. * Dnia 20 lutego z m a r ł w Chmiel­ nie w y b i t n y t w ó r c a ludowy Leon Necel. Był on członkiem znanej, starej rodziny kaszubskiej, k t ó r a od k i l k u p o k o l e ń z a j m o w a ł a się garncarstwem. Odszedł jeden z n a j ­ bardziej zasłużonych dla regionu t w ó r c ó w i działaczy ludowych, od­ znaczony Srebrnym i Z ł o t y m K r z y ­ żem Zasługi, wielokrotnie nagra­ dzany na wystawach i konkursach k r a j o w y c h i zagranicznych. Działalność muzeów W z w i ą z k u z 20-leciem M i ę d z y ­ narodowej Rady M u z e ó w (ICOM) ogłoszona została I I M i ę d z y n a r o d o ­ wa Kampania Muzealna w okresie od 1.X.67 do 1.VIII.68. W związku z t y m o d b ę d z i e się szereg wystaw sztuki ludowej. Muzeum w B i a ł y m ­ stoku p o k a ż e t r a d y c y j n ą i w s p ó ł ­ czesną s z t u k ę l u d o w ą całego woje­ w ó d z t w a białostockiego, obrzędy i u - .97 � https://zbiory.etnologia.uw.edu.pl/files/original/d2b9abc342bd835fd2fc8c2bbb762f70.pdf 52b5420ac91bd1ccd78e8e2bd1a63c2e Dublin Core The Dublin Core metadata element set is common to all Omeka records, including items, files, and collections. For more information see, http://dublincore.org/documents/dces/. Title A name given to the resource Polska Sztuka Ludowa - Konteksty Text A resource consisting primarily of words for reading. Examples include books, letters, dissertations, poems, newspapers, articles, archives of mailing lists. Note that facsimiles or images of texts are still of the genre Text. Dublin Core The Dublin Core metadata element set is common to all Omeka records, including items, files, and collections. For more information see, http://dublincore.org/documents/dces/. Relation A related resource oai:cyfrowaetnografia.pl:publication:3141 Date A point or period of time associated with an event in the lifecycle of the resource 1988 Identifier An unambiguous reference to the resource within a given context oai:cyfrowaetnografia.pl:2941 Title A name given to the resource Opłatki i ozdoby z opłatka w tradycji polskiej / Polska Sztuka Ludowa - Konteksty 1988 t.42 z.1-2 Description An account of the resource Polska Sztuka Ludowa - Konteksty 1988 t.42 z.1-2, s.81-92 Creator An entity primarily responsible for making the resource Ogrodowska, Barbara Language A language of the resource pol. Publisher An entity responsible for making the resource available Instytut Sztuki PAN Format The file format, physical medium, or dimensions of the resource application/pdf PDF Text Text capture metadata for PDF documents Text Barbara Ogrodowska OPŁATKI I OZDOBY Z OPŁATKA W TRADYCJI POLSKIEJ Są t r w a l e związano z tradycją polską, z przechodzącym z po­ w s z y s t k i c h zebranych, nawet służących i łamiąc go powtarzał: kolenia n a pokolenie obyczajom r o d z i n n y m i d o m o w y m , zgodnie bodaj byśmy n a przyszły r o k łamali go ze sobą." 3 z którym obchody świąteczne Bożego Narodzenia rozpoczynamy przekaz chłopskich, od uroczystego w X I X w., p r z e d s t a w i o n y m przez R e y m o n t a : „Boryna prze­ przełamania, podzielenia i spożycia opłatków, znajdujemy również; w opisie „Godów" Podobny z jodnoczesnym składaniem sobio życzeń wszelkiej pomyślności. żegnał się, podzielił opłatek p o j e d l i go ze czcią, k i e b y ten chleb Dotychczas są opłatki niezbędnymi, bardzo c h a r a k t e r y s t y c z n y m i pański" . 4 akcosoriami t y c h Świąt i nie może i c h zabraknąć na stolach przygotowanych do wspólnej rodzinnej wieczorzy wigilijnej. Ceremonia łamania opłatka g r o m a d z i bowiem co r o k u , w wieczór Pod względem f o r m y i m a t e r i i są opłatki s u b s t y t u t e m chleba. Uznać można zatem, że cały c y k l świąteczny Bożego Narodzenia otwiera w Polsce s y m b o l i c z n y gest dzielenia się chlebem. w i g i l i j n y , p r z y stole wszystkich domowników i bliskie i m osoby. Obyczaj t e n w y w o d z i się z rytuałów 5 starochrześcijańskich, W zależności o d t r a d y c j i regionalnej i domowej kładziemy je n a dzielenia i rozdawania chlebów o f i a r n y c h , dopełnianych podczas środku stołu, n a obrusio zaścielanym joszcze niokiedy n a sianie, misteriów r e l i g i j n y c h . Część niekonsekrowanych chlebów, nie­ na o z d o b n y m t a l e r z u , n a bochnie chleba, na małej wiązce siana, w y k o r z y s t a n y c h w m i s t e r i a c h wymieniały pomiędzy sobą kościo­ na ziarnach zawiązanych w sorwetę, l u b obok nakryć każdego ły, z a k o n y i b r a c t w a r e l i g i j n e ; rozdawano je także w i e r n y m , a b y z domowników. Łamanio się opłatkiem wyraża — podobnio j a k właśnie w okrosio Bożego Narodzonia, łamali je i spożywali n a w przeszłości — więzi wzajomne, pojednanie, życzliwość. T a k i m i znak też i n t e n c j a m i nacechowany jest zwyczaj, coraz powszechniojszy skiej . b r a t e r s t w a i przynależności do wspólnoty chrześcijań­ 6 w czasach o s t a t n i c h , j a k i m jost wkladanio kawałków opłatka do W wiekach średnich, w E u r o p i e , we w s z y s t k i c h t y c h p r a k t y ­ listów i przesyłek świątecznych, n a znak łączności i serdecznoj k a c h , używano początkowo n i e w i e l k i c h chlebów i płytek chle­ pamięci. b o w y c h . Zakaz stosowania takiego pieczywa, zarówno w obrzę­ 1 Źródła etnograficzne z X I X i X X w., m . i n . pisma Gołębiow­ dach kościelnych j a k i d o m o w y c h wydał K a r o l W i e l k i , cesarz skiego, K o l b e r g a , Glogera i B y s t r o n i a , a także materiały zawarte r z y m s k i i król Franków, rzecznik i krzewiciel i d e i w w i e l u monografiach t e r e n o w y c h , artykułach stwa, zapewne dlatego żo chleb używany był także w tępionych tematycznych i p r z y c z y n k a c h , wykazują że obyczaj dzielenia opłatków k u l t y ­ przez w o w a n o w Polsce już w początkach X I X w . , a prawdopodobnie p r a k t y k a c h pogańskich, obiatach poświęconych k u l t o w i bóstw, także i wcześniej. zmarłych 2 O jego powszechności, o zrośnięciu z naszą kulturą, świadczyć mogą także zapisy l i t e r a c k i e . „Niecierpliwie czekano pierwszej władzę kościelną przodków i świecką, o d p r a w i a n y c h chrześcijań­ i w innych podobnych potajemnie uroczystościach i p r a k t y k a c h m a g i c z n y c h . W czasach pokarolińskich, t j . o d połowy IX w., w świecio chrześcijańskim, głównie wśród chrześcijan g w i a z d y , g d y t a zajaśniała zbiorali się goście i dzieci... rodzice obrządku tacińskiogo, p o j a w i a się i n n y rodzaj pieczywa obrzędo­ w y c h o d z i l i z opłatkiem n a t a l e r z u — w s p o m i n a obyczaj t o n wego — surogaty chlebów w f o r m i e zbliżonej do z n a n y c h n a m Niemcewicz dzisiaj opłatków. Sporządzano jo z mąki pszennej i czystej w o d y — a każdy z obecnych biorąc opłatek obchodził 7 81 �Gwiazdy i pieczono z opłatka,, z w o j . siedleckiego, w y k . : i l . 1—4. Józef Guwor, L i w , 1872; i l . 5. Czesława R o w i c k a , Górki G r u b a k i w metalowych matrycach, z wygrawerowanymi wewnątrz s y m b o l a m i r e l i g i j n y m i , seonami z życia Chrystusa., m o t y w a m i roślinnymi, które odciskały się i b y t y widoczne n a gotowych w y p i o k a c h . W Polsce opłatki wyrabiano były najczęściej p r z y kościołach, Gotowo opłatki, białe i b a r w n e , roznoszone były następnie do domów p a r a f i a n , j a k o dar chrześcijański, zwany toż „kolędą", przez księży, l u b organistów, którzy p r z y tej o k a z j i składali s w y m p a r a f i a n o m życzenia świątoczno. „Proboszcz i z pobłiższycb miejsc d u c h o w n i — napisał o zwy­ Matryce do ich w y p i e k u zwano czaju t y m , n a początku X I X w . L . Gołębiowski — roznoszą po u nas „żelazami", l u b „żelazkami", zdobione były również m o ­ domach pęk opłatków białych, żółtych i czerwonych, j a k p r z o d t o m tywami wyznaczonych i teraz i inno k o l o r y przydają. N a ta,cy p r z y k r y t e j jo ofiarowują okręgiem polach (kształt późniejszy, wycinanej z opłatka hostii), i dostają za to nagrodę, a za perorę i życzenia podziękowanio" . przoz t z w . „ludzi kościelnych". 8 r e l i g i j n y m i , umieszczanymi często w morz,«dk,> bywały też na nich w y r y i o nazwy p a r a f i i , inicjały plebanów, data w y k o n a n i a m a t r y c y , czasami rzemioślnika — k o w a l a . 82 takżo inicjały 9 W Polsce opłatki i ceremonia i c h dzielenia, przed wieczerzą wigilijną, przyjęły się początkowo na dworach szlacheckich. Szybko j o d n a k rozpowszechniły się wśród i n n y c h stanów i n a �znacznym obszarze k r a j u . W uznać należy za zwyczaj obwili oboonoj tamanio opłatka ogólnopolski, chociaż joszcze w po­ czątkach obecnego w i o k u nio był o n znany „rolnikom i r y b a k o m na P o m o r z u " a także na W a r m i i i M a z u r a c h . 10 Przypisywano też niegdyś opłatkom wielo niezwykłych właści­ wości, w t y m takżo magicznych. Sama icłi obecność w d o m u . w okresie Bożego Narodzenia i także w okresie miała zapewnić d o m o w n i k o m powodzonio, późniejszym spokój i szczęście w nadchodzącym r o k u . Miały też zapewniać dostatek, a przede w s z y s t k i m obfitość chleba. Wierzono, że t e m u k t o opłatkiem się lamio nie zabraknie chleba przez cały r o k i co więcej będzie mógł chlobem t y m podzielić się z i n n y m i . W niektórych regionach, głównie na południu Polski dzielono się o p l a t k i o m p o s m a r o w a n y m m i o d e m ; niekiedy opln,tki z miodem spożyw.mo już wcześnie rano i b y l to wówczas j e d y n y nosiłek dozwolony w d n i u w i g i l i i , przed uroczystą wieczerzą ; zaś w okolicach Jarosławia, po opłatku 11 dzielono się jeszcze chlebom z w a n y m „osuchem", l u b ,, proskurą", takżo z m i o d e m , a wszystko po t o , a b y w nadchodzącym r o k u „życie było słodkie" i d o s t a t n i o . stołu w r z u c o n y zdrowie 12 Ułamek opłatka z wigilijnego do s t u d n i miał oczyszczać l u d z i o m i i c h trzodzie. Wierzono, wodę, zapewniać żo jeśli zabłąkany p r z y p o m n i sobie z k i r u opłatek łamał, szczęśliwie powróci do domu. 1 3 Pomagały leż, opłatki w p r z o w i d y w a n i u przyszłości. Posługi­ w a n o się więc n i m i wo wróżbach, przodo w s z y s t k i m dotyczących urodzaju. W czasie wieczerzy w i g i l i j n e j podkładano cząstki opłatka p o d m i s k i z jedzeniem, jeśli przywierały do dna naczynia wróżyło t o urodzaj n a roślinę (warzywo, zboże, owoc), z której przyrządzona zestala znajdująca się w n i m p o t r a w a , j a k o że na „ w i l i ę " , zwana też „nośnikiem" spożywano pokarmy postne i głownio roślinne, „ z tego co w p o l u , ogrodzio, sadzie i ł o s i e " , 14 a więc z i e m n i a k i , groch, kapustę, różnogo r o d z a j u k l u s k i i pierogi, g r z y b y , suszone owoce i t p . Wróżba t a jost dotychczas i powszeehnio znana stosowana, m . i n . przez Łachów Sądeckich za­ mieszkujących wieś Podegrodzie i wsie okoliczne Sącz) oraz Pogórzan z okolic ,Światy" z opłatka, w y k . : i l . 6. A n n a K r z y s i a k , Choch­ ołów, w o j . nowosądeckie, 1974; i l . 7. Józefa Puc, Kożuchów, w o j . rzoszowskio, 1967 (w w o j . N . Grybowa . 1 5 N a wsi powszechny b y l także zwyczaj, w niektórych regionach Polski dotąd jeszczo zachowywany, obdzielania opłatkiem, a takżo r e s z t k a m i p o t r a w z wieczerzy w i g i l i j n e j zwierząt gospo­ darskich, przodo w s z y s t k i m bydła i k o n i , a w nioktórych regio­ nach wszystkich zwierząt h o d o w l a n y c h i d o m o w y c h , w przoko16 n a n i u żo t a k wielkiego święta j a k i m jest Bożo Narodzonio dostąpić w i n i e n takżo świat zwierzęcy. „Chrystus się w onej godzinie naro­ dził — tłumaczy zwyczaj ten gospodarz z Lipiec pod Łowiczom, w i n t e r p r e t a c j i literackiej R e y m o n t a — to niech każde stworzenie k r z e p i .się t y m chlobem ś w i ę t y m " . 17 Przypuszczać też można, żo wyróżniono w ten sposób zwierzęta hodowlano ponieważ p r z y ­ nosiły one i przynoszą, l u d z i o m różne istotno pożytki. T y m b a r d z i o j żo opłatek t r a k t o w a n o również jako środek leczniczy i substancję magiczną, mogącą zachować zwierzęta w dobrym zdrowiu i chronić je przed złym u r o k i e m . Właściwości t a k i e p r z y p i s y w a n o t y m zwłaszcza opłatkom, w których zapieczone zostały zioła święcone, głownio zaś ziele r u t y , która rzekomo „podana n a opłatku m a tę właściwość, żo bydło w czystości u t r z y m u j e " , 1 8 t z n . c h r o n i jo przed c h o r o b a m i zakaźnymi, zapaleniem w y m i e n i a , zakażeniem po połogu i i n n y m i . Zwykło dla zwierząt przezna­ czone były opłatki określoneg > k o l o r u . W Galicji n p . d l a bydła wydzielony bywał o p l a ' e k żółty ponieważ „żółto masło dają k r o w y , którym w pośniku dano żółty o p ł a t e k " , konie juatomiast 19 otrzymywały opłatki czerwono, bo takio miały najskuteczniej chronić jo przed zołzami. Gdzie i n d z i e j , głównie па południu Polski, ]lodawano zwierzętom opłatki w kolorze z i e l o n y m . Wierzono takżo pow'szeelmie, 2 0 że opłatkiem — - m i s t y c z n y m chlebom — - dzielić się można z duszami zmarłych, które w wieczór i noc wie-ńjną odwiedzać mają d o m y swych bliskich. Ze względu na icłi domniemaną obecność w d o m o s t w a c h , w d n i u w i g i l i i n a ­ leżało zdmuchiwać zydle i ławy z a n i m się na nio usiadło, z najwięk­ szą t y l k o ostrożnością można było posługiwać się o s t r y m i narzę- 7 83 �Powszechno w Polseo występowanio opłatka i przokonanio 0 niezwykłych jog> właściwościach, spowodowały, j a k mniemać można, w y t w a r z a n i e ozdób świątecznych z tog_> wlaśnio surowca, ozdób które joszczo w pierwszych dziesięcioleciach X X - e g ) w . , stanowiły c h a r a k t e r y s t y c z n y przystrój wnętrz w okresie Bożego Narodzenia. Pozostawiano jo w izbach takżo w okresie późniojszym, dopóki nio uległy zniszczeniu. W miało przedłużać się owo dobroczynne t e n sposób bowiem działanie opłatków d l a d o m u , g >spodarstwa i w s z y s t k i c h jego mieszkańców. D o w y k o n y w a n i a ozdób z opłatka przystępowano wieczorem, po skończonej wieczerzy, k i e d y obdzielono n i m i l u d z i i zwierzęta 1 z a n i m nadeszła pora wyjścia do kościoła na pasterkę. Resztek pozostałych po wieczerzy opłatków nio wolno było b o w i e m w y ­ rzucać do odpadków, a n i pozostawać bez uszanowania. Ze względu n a porę w y k o n y w a n i a opłatkowych ozdób zwano jo n i e k i e d y „wilijkami". Tę nazwę nadawano głownio f o r m o m przestrzonnym, chociaż częściej f o r m y to zwano ,,światami". „ T e g >ż wieczora robią świat z opłatków, t j . wycinają okrągłe kawałki i tworzą z t o g ) kulę, a wieszają go albo u stragejrza, albo nad o b r a z k a m i . Jeśli m u c h y go nio zjedzą będzie r o k u r o d z a j n y " — t a k przedstawiony został proces w y k o n y w a n i a ozdób i deko­ r o w a n i a izby w opisie e t n o g r a f i c z n y m w s i Przobieczany, w p o w . wielickim. 23 Zdarzało się także, że ozdoby z opłatka w y k o n y w a n o wcześ­ niej, bezpośrednio po wizycie księdza z „kolędą" i zawczasu dokorowano n i m i i z b y „ b i a ł o " i świetlice. Stąd też zapowno w nioktórych regionach, n p . na Podlasiu, ozdoby to zwano były „kolędami". 24 T r u d n o jest dzisiaj ustalić dokładnio o d j a k dawna z opłatka stosowane ozdoby były w Polsco, w dekoracji świątecznej wnętrz. Prawdopodobnie pojawiły się one n a j p i o r w we dworach 8 szlacheckich, j a k samo opłatki i zwyczaj i c h dziolonia. T a k i n p . „ Ś w i a t y " z opłatka, z w o j . nowosądeckiego, w y k . : i l . 8. L u d w i k a Głuc, Podegrodzie, 1983; i l . 9. J a n Świerczek, K a m i o n k a W i e l k a , 1972 d z i a m i , t a k i m i j a k igły, nożyce, noże, nie należało rąbać d r e w n a , wylewać p o m y j przed próg i t p . , a b y nio potrącić, nio zranić, l u b nie obrazić niewidzialnej d u s z y . 21 Pozostałością t y c h d a w n y c h wierzeń jest zachowany jeszcze W w i e l u d o m a c h zwyczaj stawiania na stole w i g i l i j n y m d o d a t k o ­ wego talerza i składania n a n i m cząstki opłatka. P o e t y c k a wersja tego zwyczaju zachowała się w u t w o r z e W . Pola, pisanego w l a t a c h 60-ych X I X w . , wkrótce po u p a d k u p o w s t a n i a styczniowego: „ A t r z y krzesła p o l s k i m strojem Koło stołu stoją próżno I z opłatkiem każdy swojem I d z i o do n i c h spłacać dłużne I pokłada n a t a l e r z u Anielskiego chleba k r u c h y B o w t y c h krzesłach siedzą d u c h y X i k t nie p y t a o k i m mowa Wszyscy wiodzą co się święci I d l a kogo serce chowa Winną pamięć tej pamięci Łzą się uczta rozpoczyna N i e m o liczy się drużyna Zo s t r a t wszystkich z l a t ubiegłych Z nieobecnych i p o l e g ł y c h " 22 O k r u c h opłatka, a w Polsce płd.-wschodniej i wschodniej także chleb i r e s z t k i p o t r a w , pozostawiano na stole na całą noc, a b y dusze zmarłych mogły spokojnie i bez przeszkód posilić się i po­ przez posiłek t o n , wraz świątecznym. 84 z żywymi uczestniczyć w obrzędzie �miejsce szczególne: po pierwsze — j a k o oryginalna polska ozdoba t r a d y c y j n a wnętrza mieszkalnego, w okresie Bożogo Narodzenia, nieznana poza naszym k r a j o m ; po drugie — zo względu na osobli­ w y surowiec z którego jo w y k o n y w a n o . D e l i k a t n y i k r u c h y opłatek dawał się łatwo barwić, a p r z y pewnej w p r a w i o można w n i m było wycinać różne f o r m y zdobnicze, które następnie sklejano śliną (w t y m p r z y p a d k u stanowiła ślina doskonały, niezastąpiony klej organiczny) w wyszukane, lekkie kompozycje o pięknoj, subtelnej k o l o r y s t y c o ; po trzecio — zo względu n a wielką rozmaitość f o r m zdobniczych. M a m y wśród ozdób z opłatka niewiolkie w y c i n a n k i : krążki, krzyżyki, g w i a z d k i , trójkąty i t p „ f o r m y , które możnaby określić j a k o płaszczyznowe, ponieważ wycięto je o s t r y m narzędziem (nożycami, nożykiem) w j e d n y m kawałku opłatka. Wykorzy­ s t y w a n o je głównie w dekoracji podłaźniczek. T e c h n i k a w y k o n a ­ n i a i f o r m y t y c h wdaśnio ozdób są nioco zbliżone do X V I I i X V I I I wiecznych w y c i n a n e k p a p i o r o w y c h , zdobiących pieczęcie n a do­ kumentach miejskich . 2 8 M a m y też ażurowo, wiolobarwne kompozycje w formie rozot, l u b gwiazd, wyklejano z w i e l u różnych i n a różne sposoby ukła­ d a n y c h elementów, uprzednio wyciętych z opłatka; kompozycje te występujące w niezliczonej ilości o d m i a n , zarówno w zakresio f o r m y j a k i k o l o r y s t y k i , znano były głownio w Polsce płn.-wschodniej, przede wszystkim na P o d l a s i u ; zdobiono nimi wyłącznie b e l k i powały, zawieszając je na niciach l n i a n y c h , łub na włosach z końskiogo ogona l u b g r z y w y , po k i l k a l u b kilkanaście sztuk, niorzadko n a caloj długości b e l k i . Wśród ozdób z opłatka m a m y też f o r m y przestrzenne, nazy­ wano — j a k już wcześniej podano — „światami", l u b „wilijkami". Według Seweryna inspiracjo dla t y c h właśnie f o r m stanowiła sztuka kościelna, rzeźby i malowidła na których Chrystus t r z y m a 10 w dłoni kulę z zatkniętym krzyżom — mającą wyobrażać kulę „ Ś w i a t y " z opłatka, z w o j . nowosądeckiego, w y k . : i l . 10, L u d w i k a Głuc; i l , 11, A n n a K r z y s i a k , 1974 opis i z b y czeladnej, we dworze szlacheckim n a Żmudzi, w X V I I w. przedstawił Sienkiewicz, w s w y m eposio h i s t o r y o z n y m „gdy płomień strzelił jaśnioj widać było ciemne Trylogia: drewniane ściany ogromnej izby z nadzwyczaj n i s k i m b e l k o w a n y m s u f i t e m . U belek wisiały n a niciach różnokolorowe g w i a z d k i uczyniono z opłatków, kręcąco się w c i e p l e " . Za najstarszy j e d n a k przekaz 25 o ozdobach z opłatka p r z y j m u j e się zwykło, za Seworynem, fragment p o e m a t u Słowackiogo „Horsztyński" (pierwsze wydanio 1835 г.), którego bohater p o w i a d a : czuję drżąco l i s t k i chleba w m o i c h dłoniach. J a k j a lubiłem niegdyś dzień Bożogo Narodzon i a ! W t y m s a m y m p o k o j u z opłatków kleiłem różnokolorowe słońca, kołyski... j a k a świętość i wesołe napełniały m o j e cinne Na dzie­ serce..." . 26 podstawie źródeł i materiałów etnograficznych, m . i n . c y t o w a n y c h już p i s m Golębiowskiogo, przypuszczać można, że omawiano t u ozdoby, a wśród n i c h , „gwiazdeczki z wszelkiej f a r b y opłatków, zawieszane u ścieli", występowały n a w s i , także w domach chłopskich, już w pierwszej połowio X I X w . . 2 7 Uwagę zwraca rozległy zasięg występowania t y c h ozdób. Znano były b o w i e m n a teronio całej prawio Polski, z wyjątkiem terenów północnych i północno-zachodnich, gdzie opłatki roz­ powszechniły się później niż w i n n y c h regionach. Stosowa.no jo j a k o samodzielną ozdobę i wówczas wieszano je na. belkach s t r o p o w y c h , zwykło w pobliżu ołtarzyka domowego, p r z y obrazach z w i z e r u n k a m i świętych i nad stołem p r z y którym spożywano wieczerzę wigilijną; służyły prócz tego do dekoracji podłaźniczek i następnio pierwszych choinek, któro j a k w i a d o m o pojawiły się na w s i dopiero w X X - y m w i e k u . W polskiej twórczości l u d o w e j , w plastyce obrzędowej i t r a ­ d y c y j n y m zdobnictwie świątecznym, ozdoby z opłatka zajmują 85 �W y c i n a n k i z opłatka: Wyk. przez Ludwikę Głuo, ok. 1982; i l . 12. „Gwiazda"; i i . 13. „ K r ą ż o k " W y c i n a n k i z opłatka w y k . przoz Ludwikę Gluc, ok. 1982: i l . 14. „ K w i a t " ; i l . 15. „ K r ą ż e k " �16 W y c i n a n k i z opłatka w y k . przez Ludwikę Glue: i l . 16, 18. „ K r ą ż e k " ; i l . 17. „ K r ą ż e k " z Ukrzyżowanym ziemską, a więc „świat*', j a k o przyjęty ze świata antycznego s y m b o l panowania i w ł a d z y . 29 Pods! a w o w y m elementem k o n s t r u k c y j n y m „świa,tów" były n i o k i e d y dwie, l u b t r z y opłatkowe k u l e , l u b inno bryły zbliżone do k u l i , łączono w pionie uzyskując przoz to d o d a t k o w y efekt d o k o r a c y j n y . T a k więc i to f o r m y odznaczały się nio t y l k o wielką wycinane z opłatka krążki, l u b i c h części, rzadziej k w a d r a t y , l u b różnorodnością, ale także bardzo interosującym wyrazom plas­ prostokąty, które zlopiało się zwilżając ich brzegi śliną. „Pomiędzy tycznym. cztery ćwiartki sklejonego n a krzyż opłatka — pisze o k o n s t r u k c j i chociaż znane były również w Polsce c e n t r a l n e j , a także, chociaż światów J . P u r d y u a — wkłoja się mniejsze o d c i n k i wzbogacając w m n i e j s z y m s t o p n i u w Polsce pln.-wschodnioj. Występowały one głownio w Polsce południowej, ich f o r m ę " . Z t y c h to właśnie ołemoiitów k o n s t r u o w a n o k u l o , „ Ś w i a t y " miały szorsze nieco, niż w y c i n a n k i różnej k o n s t r u k ­ elipsy, czasem walce i inno m u i e j , lula bardziej wymyślne bryły. c j i , zastosowanie w zdobnictwie świątecznym. Dekorowano więc N i e k i e d y układano i sklejano skomplikowano kompozycje z k i l k u , nimi, u b k i l k u n a s t u brył, zwykłe mniejszych, łub większyoh półkul; w pośrodku siostrzana b y w a wyrżnięty krzyż —• napisał o zdob- 30 podobnie j a k w y c i n a n k a m i , b e l k i stropowe. „Zwykle 87 �88 �nict.cie chat w i e j s k i c h w o k o l i c y Siewierza, Żarek i P i l i c y , M . F e d o r o w s k i — i nazwiska stawających i odpowiednie napisy... szczęść Boże mieszkańcom... p o i spodem zawioszony na nitco świat w czas się obraca,, wskazując z opłatków pozlepiane ścianki". Kolorowy co c h w i l a różnobarwne, 31 „duży świat" zawieszano także n a d stołem, na którym zastawiano „postnik" — wieczerzę wigilijną; ale prócz tego bywały „ ś w i a t y " — o c z y m już w z m i a n k o w a n o — n a j o k a ­ zalszą ozdobą, podłaźniczek, a w późniejszym okresie takżo drzewek świątocznyeh. D o dekoracji choinok używano z w y k l e ma,łych „światów" k u l i s t y c h , któro n a Podlasiu zwane były „jabłuszkami" . W t y m 32 miejscu zaznaczyć należy, żo w tej części Polski „ ś w i a t y " p o j a ­ wiały się sporadycznie. D o dekoracji świątecznej wnętrz miesz­ kalnych stosowano t u przede wszystkim ażurowo gwiazdy z opłatka. Po czwarte —• ze względu na, symbolikę i treść obrzędową. Ozdoby wykonywane z opłatków przejmować miały bowiem wszystkie i c h dobroczynno właściwości. W e wnętrzach mieszkal­ n y c h umieszczano jo więc nie t y l k o dla icli walorów dekoracyj­ n y c h , ale przede w s z y s t k i m po t o a b y sprowadzały na d o m bło­ gosławieństwo boże, dostatok, spokój i a b y zapowniały mieszkań­ c o m szczęście, miłość wzajemną i harmonię. Dlatego toż starano się a b y przetrwały t a m j a k najdłużej, najlepiej aż do następnej wigilii. W l i t e r a t u r z e etnograficznej, która woole miejsca i u w a g i poświęca s a m y m opłatkom i ich f u n k c j o m obrzędowym, zagad 83 �ао �nionie ozdób opłatkowych traktowano jost marginesowo. B r a k u j e Sienkiewicza, R e y m o n t a ) . zwłaszcza opracowań s y n t e t y c z n y c h , a także materiałów i k o n o ­ u w a g i „ ś w i a t o m " opisując sposób i porę i c h w y k o n y w a n i a , i c h g r a f i c z n y c h mogących w wyczerpujący sposób przedstawić' tę piękno f o r m y , icłi usytuowanie we wnętrzu m i o s z k a l n y m . niezwykłą, oryginalną dziedzinę plastyki obrzędowej. Dotychczas najszerzej zagadnienie t o potraktował T . Seweryn, w cytowanej Najcenniejszym zatem Zwłaszcza R e y m o n t poświęci! wielo źródłom, d l a zainteresowanych tą gałęzią ludowej twórczości a r t y s t y c z n e j , są obecnie zbiory muzeal­ t u pracy o pająkach, światach i podlaźnikach. Jeden jej rozdział no i różno f o r m y d o k u m e n t a c j i prowadzono przez muzea. T y m - poświęcony został w całości „ ś w i a t o m " z opłatka, icłi pochodzeniu, bardziej że ozdoby to mają już dziś c h a r a k t e r u n i k a l n y . Stosowane historii, zasięgu występowania, a także technikom i powszechnio w dekoracji światocznej mieszkań w X I X w., zaczęły zdobniczym. Nieco więcej miejsca poświęci! toż formom „światom" wychodzić z użycia w początkach XX-eg:> w. W c h w i l i obocnoj, J . F u r d y n a , pisząc o zdobnictwie wnętrz u Lasowiaków zamiesz­ k i l k a zalodwio kujących Łorony położone w widłach Wisły i Sanu. ozdoby t a k i o , według dawnogo Poza t y m m a m y nieliczne t y l k o i krótkio w z m i a n k i o ozdobach osób na terenie całej Polski, p o t r a f i wykonywać w z o r u . W zasadzio przotrwały więc już t y l k o w kolekcjach m u z o a l n y c h , a i t u t a j należą do z opłatka, rozproszonych w d o d a t k u w różnych w y d a w n i c t w a c h , rzadkości, są b o w i e m materiałem bardzo t r u d n y m p o d względom głównie czasopismach, nie za,wszo już dzisiaj k o m p l o t n y c h . k o n s e r w a t o r s k i m . Z tego też względu nieczęsto oglądać jo można P e w n y c h i n f o r m a c j i o ozdobach t y c h , icłi formach, icłi zna­ czeniu w z d o b n i c t w i e świątecznym i t r a d y c j i domowoj dostarcza n a m także l i t e r a t u r a piękna (np. cytowane t u dzieła Słowackiego na wystawach sztuki ludowej, chociaż niowątpliwio są one świadectwom niezwyklogo k u n s z t u twórców l u d o w y c h , a takżo wysokiej k u l t u r y artystycznej d a w n y c h mieszkańców w s i . 91 �Г II Z У l' I S Y Рог. I . K u b i a k , I i . K u b i a k , Chleb w tradycji ludowej, W a r ­ szawa 1981, s. 25 Por. Ł. Gołębiowski, Lud polski, jego zwyczaje, zabobony, Warszawa 1830, głownio s. 318; O. K o l b e r g , Dzieła, Wrocław 1961—1973, głównie, t o m y . t . V Krakowskie s. 192, t . X I Wielkie Ks. Poznańskie, s. 142, t . X V I Lubelskie s. 100—102, t . X X I I I Kaliskie s. 5 2 — 5 4 , t . X X I V , cz. 2 Mazowsze Polne, s. 7 1 — 7 2 , t . X X V I Mazowsze Leśne, s. 5 3 — 5 4 , t . X X V I I Mazowsze Stare (Mazury, Kurpie) s. 1 1 0 — 1 1 1 , t . X X X V Przemyskie, s. 14—15, t . X C I V Góry i Pogórze, s. 63, t . X C I X Tarnowskie—rzeszowskie, s. 6 2 ; Z. Gloger, Rok polski w życiu tradycji i pieśni, s. 25 i następ­ ne, s. 70 i następne; tenże, Święta Hożego Narodzenia w Radłowie Galicyjskim, „ W i s ł a " , t . I I , 1888, s. 8 1 5 — 8 1 7 ; J.Sb. Bystroń, Etnografia PoUki, 1947, s. 172 Podaję za J . S t . B y s t r o n i e m , Dzieje obyczajów w dawnej Polsce, w X V I — X V I I I 'w., Warszawa 1976, t . I I s. 40 C y t . za W ł . R e y m o n t e m , Chłopi, W a r s z a w a 1948 t . I I , Z i m .., s. 88 Por. A . Zadrożyńska, Powtarza/; czas początku, Warszawa 1985, s. 53 T . Seweryn, Podłainiki, światy, pająki, Kraków 1930, s. 23 i następne. A . B r u c k n e r , Mitologia słowiańska i polska, Warszawa 1980, s. 172; Encyklopedia Powszednia — Ultima Thule, Warszawa 1933, hasło: Karol Wielki, s. 385 --386; T . Soworyn, Podłainiki..., op. c i t . , s. 23 Według określenia K o l b e r g a , podaję za A . Zadrożyńska, Powtarzać czas..., op. c i t . , s. 52 C y t . za Ł. Gołębiowskim, Lud polski..., op. c i t . , s. 318 P o r . B . Stelmachowska, Рок obrzędowy na Pomorzu, Toruń 1933, s. 4 8 ; M . Drabecka, B . Krzyżaniak, J . L i s a k o w s k i , Folklor Warmii i Mazur, W a r s z a w a 1978, s. 372 E . F r a n k o w s k i , Kalendarz obrzędowy ludu polskiego, War­ szawa 1928, s. 1 0 ; J . Ziemba, Niektóre zwyczaje podczas Bożego Narodzenia iv okolicy Dąbrowy Górniczej, „ W i s ł a " , t . I I , 1888, s. 3 2 ; S. TJlanowska, Hoże Narodzenie u górali zwanych Zagórza­ nami, „ W i s ł a " , t . I I , 1888, s. 9 9 ; J . K a n t o r , Zwyczaje Świąt Bożego Narodzenia i Wielkiej Nocy w okolicy Jarosławia, „Ma­ teriały antropologiczne, archeologiczne i e t n o g r a f i c z n e " , t. X I I I , 1914, s. 218 Podaje z a : J'. K a n t o r . Zwyczaje..., op. c i t . , s. 218 I . K u b i a k , K . K u b i a k , Chleb..., op. c i t . , s. 28 E . F r a n k o w s k i , Ketłutdarz..., op. c i t . , s. 10 Badanie własno w w y b r a n y c h wsiach regionu sądeckiego, 1974—1976 E . M a j e w s k i , W . J a r e c k i , Bydło w pojęciach i praktykach ludu polskiego, „ W i s ł a " , t , X V I I , 1903, s. 158; O. K o l b e r g , Dzieła..., o p . c i t . , głównie t o m y : t . X W.Ks. Poznańskie, cz. 2, s. 57, t . X X I I I Kaliskie, s. 5 1 , t . X C I X Sanocko-Krośnieńskie, 1 2 3 4 5 6 7 8 9 1 0 1 1 1 2 1 3 1 4 1 5 1 6 s. 108; A . Chętnik, Kurpie, Kraków 1924 (roz. Życie i obyczaj Kurpiów — zwyczaje świąteczne, doroczne, domowe, i rodzinne, obrzędy, wierzenia i podania), s. 7 9 — 8 0 ; A . Chmielińska, Księżacy, Kraków 1933, s. 1 0 8 - 1 1 0 ; S. D w o r a k o w s k i , Kultura społeczna ludu wiejskiego na Mazowszu nad Narwią, Białystok 1964, s. 3 2 — 3 3 ; B . Stelmachowska, Рок obrzędowy..., op. c i t . s. 6 0 — 6 1 ; także badania własne w w y b r a n y c h wsiach regionu sądeckiego, 1974—1976 W . R e y m o n t , Chłopi..., op. c i t . , s. 88 Za K s . W ł . S i a r k o w s k i m , Materiały do etnografii ludu pol­ skiego z okolic Pińczowa, „Zbiór wiadomości do A n t r o p o l o g i i K r a j o w o j " , t . I X , 1885, s. 3 — 5 ; także E . Majewski, W . J a r o c k i , Bydło..., op. c i t . , s. 158 1 1 1 8 S. Udziela, Jjud polski w powiecie ropczyckim w Galicji, ..Zbiór Wiadomości do A n t r o p o l o g i i K r a j o w e j " , t . X I V , 1890' s. 40 J . K a n t o r , Zwyczaje..., op. c i t . , 127; także badania, własne w w y b r a n y c h wsiach regionu sądeckiego, 1974—1976 Ten aspekt obrzędowości Bożego Narodzenia przedstawiają szerzej: W . K l i n g e r , Obrzędowość ludowa Bożego Narodzenia, jej początek i pierwotne znaczenie, Poznań 1926; K . Zawistowicz-Adamska, Momenty zaduszkowe w obrzędowości Bożego Naro­ dzenia, Warszawa 1931, „Wiedza i Ż y c i e " n r 12 19 2 0 2 1 W . P o l . Pieśń o domu naszym (fragment), L w ó w 1866, s. 66 C y t . za, S. Cerchą, Wieś Przebieczany w pow. wiełiekirn, opisał p o d względem e t n o g r a f i c z n y m S. Cercha, Materiały antropologiczne, archeologiczne i etnograficzne, t . I V , 1900, s. 122 Według relacji Cz. R o w i c k i e j , a u t o r k i ozdób z opłatka, badanie terenowo P M E 1986, Węgrów, w o j . siedleckie C y t . za H . Sienkiewiczem, Trylogia, cz. I I Potop, Warsza­ w a 1982, t . I , s. 14 Podaję za T . Sewerynem, Podłainiki..., op. c i t . , s. 24 C y t . za Ł. Gołębiowskim, Lud polski..., op. c i t . , s. 3 1 8 ; por. także J . F u r d y n a , Zdobnictwo wnętrz u) chałupach wiejskich, na terenie wideł Wisły i Sanu, „Polska Sztuka L u d o w a " , R . X X V I I I , 1973, n r 3, s. 139 oraz cytowane wcześniej materiały zamieszczone w czasopismach etnograficznych z X I X w . T . Seweryn, Polskie wycinanki papierowe XVII i XVIII w., „Polska Sztuka L u d o w a " , Р.. X , 1956, n r 2, s. 67—103 T . Seweryn, Podłainiki, oj), c i t . , s. 23 C y t . za J . F u r d y n a , Zdobnictwo..., op. c i t . , s. 13 C y t . za M . F e d o r o w s k i m , Lud z okołic Żarek, Siewierza i Pilicy, Warszawa 1885, s. 10—14 (roz. I , Chaty, sprzęty, na­ czynia) Materiały terenowe P M E 1986, Węgrów, w o j . Siedlce. W y w i a d z Cz. Rowicką, a,utorką ozdób z opłatka n a wystawie autorskiej Wycinanki z opłatka Czesławy Rowickiej — Węgrów, grudzień 1986 r. 2 2 2 3 2 4 2 5 2 6 2 7 2 8 2 9 3 0 3 1 3 2 Fot.: Krzysztof Chojnacki, i l . 1—5, 7—10, 12—18, 26 (oraz repr. 20—21); L . Trojanowski, 11. 6, 1 1 ; Krzysztof Urbański, i l . 19, 27 Wszystkie reprodukowane o p i a t k i oraz zdjęcia archiwalne znajdują się w zbiorach Państowego Muzeum Etnograficznego w Warszawie � https://zbiory.etnologia.uw.edu.pl/files/original/71e3e73710710a8b2c624c2a2ccb3dd4.pdf 9b8c6ee54b8f57b00ef0ff1f8656199d Dublin Core The Dublin Core metadata element set is common to all Omeka records, including items, files, and collections. For more information see, http://dublincore.org/documents/dces/. Title A name given to the resource Polska Sztuka Ludowa - Konteksty Text A resource consisting primarily of words for reading. Examples include books, letters, dissertations, poems, newspapers, articles, archives of mailing lists. Note that facsimiles or images of texts are still of the genre Text. Dublin Core The Dublin Core metadata element set is common to all Omeka records, including items, files, and collections. For more information see, http://dublincore.org/documents/dces/. Relation A related resource oai:cyfrowaetnografia.pl:publication:3144 Date A point or period of time associated with an event in the lifecycle of the resource 1988 Identifier An unambiguous reference to the resource within a given context oai:cyfrowaetnografia.pl:2944 Title A name given to the resource O święcie i świętowaniu. Rozmowa z Piotrem Skrzyneckim / Polska Sztuka Ludowa - Konteksty 1988 t.42 z.1-2 Description An account of the resource Polska Sztuka Ludowa - Konteksty 1988 t.42 z.1-2, s.107-112 Creator An entity primarily responsible for making the resource Benedyktowicz, Zbigniew Language A language of the resource pol. Publisher An entity responsible for making the resource available Instytut Sztuki PAN Format The file format, physical medium, or dimensions of the resource application/pdf PDF Text Text capture metadata for PDF documents Text Zbigniew Benedyktowicz O ŚWIĘCIE I ŚWIĘTOWANIU, ROZMOWA Z PIOTREM SKRZYNECKIM (Z U D Z I A Ł E M Z B I G N I E W A FIJAKA, CZESŁAWA ROBOTYCKIEGO I A N N Y Przygotowujemy Z . B . Panio Piotrze, niech m i będzie w o l n o wyrazić nasz'a SZAŁAPAK) właśnie n u m e r pisma poświęcony świętu radość, że możemy gościć w Pańskiej P i w n i c y i że P a n przyjął i świętowaniu. Nio wyobrażamy sobie tego t e m a t u bez Pana. zaproszenie do tej r o z m o w y , i będzie gościem na naszych łamach. Przez to 30 l a t tworzył P a n i stworzyd nie t y l k o niezwykle zja­ Niedawno P i w n i c a uczciła W i e l k i m B a l e m swoje 30docie. Przez wisko a r t y s t y c z n e , alo stworzył P a n —• już sam, pojedynczo to l a t a P a n i Artyści z P i w n i c y stworzyliście zjawisko u n i k a l n o , — u n i k a l n y s t y l bycia. Z w r a c a m y się zatem do Pana j a k o do niepowtarzalno, niezwykło, wymykające się wszolkim k l a s y f i ­ współinscenizatora współorganizatora i — j a k t o o P a n u się k a c j o m . Z g o d n i są co do togo a u t o r z y l i c z n y c h p u b l i k a c j i o P i w ­ mówi — do Spiritus n i c y Jostościo — a P a n w szczególności „ ż y w ą legendą", uoso­ obcłiodów i uroczystości od r a z u z obcosowym p y t a n i o m : Panio bieniem K r a k o w a . W a r s z a w i a k Piotrze, c z y m jest święto, n a c z y m polega jego i s t o t a , czym jost chętnie powiedziałby miejscu, żo jest P a n F r a n c o m Fiszerem Krakowa, w tym Francom wedle Pana i d l a Pana świętowanie ? Fiszerem w naszej współczesności. Jednocześnie wyrastacio da­ leko poza i p o n a d t e n Kraków. N i e c h więc Pana nio d z i w i , że po P i o t r S. N i e , nie mogę odpowiedzieć na t o p y t a n i e n i c . J a mogę t y l k o opowiedzieć P a n u o wystawie teatrologach, l i t e r a t u r o z n a w c a c h , socjologach, filozofach, języko­ znawcach, biologach, przedstawicielach medycyny — nawią­ zuję t u do sosji n a u k o w o j , j a k a odbyła się z o k a z j i 20-lecia P i w n i c y n a przykład... A.S. ... Właśnio, Piotrze, co z tą wystawą, wszyscy są szalenie zaniepokojeni, że wynosisz wszystko z P i w n i c y , że t u n i c nie zostanie. w 1976 r . w K r a k o w s k i m Oddzialo P A N , gdzie m . i n . o u z d r a ­ P i o t r S. N o t a k , oczywiście! B o wystawa nazywa się „Co n a m 1 wiającym charakterze P i w n i c y mówił Prof. J u l i a n Aleksandro­ movens t y c h wszystkich n i e z a p o m n i a n y c h z tego zostało..." wicz — intorosują się Panem teraz etnografowie. Jest P a n , możo ... Nie m o g j powiedzieć, bo wie P a n co, sprawa święta t o jest P a n być, fascynującym o b i e k t o m , przepraszam, p o d m i o t e m dla sprawa, bo j a w i e m — wszystkiego. J a mogę tyłko P a n u po- wszelkich możliwych badań p o d e j m o w a n y c h przoz historyka k u l t u r y , d l a etnologa, zwłaszcza zaś dla t y c h etnologów, którzy chcieliby się zajmować b a d a n i e m współczesnej k u l t u r y . jeszcze bardziej uzasadnić t o nasze etnograficzne wiodzić, żo za d w a tygodnio będzie w y s t a w a w Pałacu S z t u k i —• niebywałe... Żeby Z . F . T o też będzie święto... zainteresowanie P i o t r S. A święto... Co to jost święto? W gruncio rzeczy t o P a n o m , posłużę się anegdotą. K i o d y jeszcze przed tą rozmową są sprawy w głębi poważniojszo, j a k religia, j a k rytuały... N i o wstąpiłem w Warszawie mogę Panio, woźmy nabożeństwa majowo, które teraz odbywają do sąsiadującego z n a m i w I n s t y t u c i e S z t u k i Działu T e a t r u , żeby „zasięgnąć języka", żeby dowiedzieć się po kościołach. Był P a n ? J a b y lem, widziałem — fantastyczno, się czy ktoś zajinujo się Piwnicą, dowiedziałem się, że niestety fantastyczne... n i k t . . . P a n i , z którą rozmawiałem, w y b i t n a specjalistka w dziodzinio t e a t r u p o w i o d z i a l a : C R . Pamiętam Piotrze, nie w i c i n czy T y sobio t o p r z y p o m i ­ bo m y się twórczością amatorów, nasz, bo t o było już dość dawno, jakieś piętnaście l a t t o m u , j a k czy t o a t r e m a m a t o r s k i m — t a k jakoś powiedziała — w zasadzie rozmawialiśmy u takiego p l a s t y k a , o n m i a l pracownię n a Zwio- nic z a j m u j e m y . " rzyńcu, n a s t r y c h u t a k i m o k r o p n y m . Pamiętam j a k staliśmy t a m Było to powiedziano z wielką życzliwością, po- wiodziałbym nawet z p e w n y m zakłopotaniem, wcale nie „oconia- i całą noc rozmawialiśmy. J a mówiłem o różnych j ą c o " , t y l k o t a k po p r o s t u opisowo, i n f o r m a c y j n i e , żebym się nio poznawania rzeczywistości, byłem w t e d y „taki mądry", młody, rozczarował, jeśli b y gromadzona dokumentacja dość skąpa... T a k więc, pemiow.ż nasze sposobach okazała się twierdzący, że otnologia jost mądra na wszystko, że wszystko etnograficzno-etnolo- n a m tłumaczy. Rozmawialiśmy o różnych sposobach istnienia giczne pismo zajmuje się także twórczością amatorską, sztuką, człowieka w świoi ie. I T y na te wszystkie moje w y w o d y mówiłeś, która w y m y k a się w s z y s t k i m k l a s y f i k a c j o m , i która znajduje że nie potrzebna się na l a k zwanych gmachu „Alo ostatecznie to wszystko jest poezja". Czy to miejsce decy­ „niższych" piętrach wielkiego jest t a etnologia, że wszystko jest poezją: S z t u k i , więc P a n zo swoją Piwnicą będzio w naszym piśmie na dowało o sposobie Twojej argumentacji ? W r a c a m do tej s y t u a c j i , swoim miejscu. bo ona bardzo m i utkwiła w pamięci. Bo w tej c h w i l i powiedziałeś właściwio, że dla Ciebie wszystko jest świętem, żo święto ,,to jest W 1974 r o k u po obchodach Jubileuszu k u czci Kraszewskiego (było t o odtworzenie, w 95-tą rocznicę uroczystości 50-lecia jogo sprawa w s z y s t k i e g o " . Co decydowało w t e d y o Twojej pisarstwa, j a k i e odbyły się w K r a k o w i e , a więc właściwie 145-lecie pisarstwa Kraszewskiego ) Maciej 2 Szybist t a k pisał w „Echu wypowie­ d z i , czy to miejsce, czy Twoje przekonanie, czy T w o j a przekora ? P i o t r S. Czy to sprawa miejsca? T a k , pamiętam tę pracownię, to była bardzo p o e t y c k a pracownia, alo wiesz, j a dzisiaj nie K r a k o w a " : Jeżeli Państwo zobaczycie pewnego pięknego dnia powtórzyłbym już togo zdania. On m a inną pracownię w i n n y m na błoniach k r a k o w s k i c h wielką defiladę i przeciągający przed miejscu, i to co teraz r o b i , t o przepraszam, to jest galautoria... trybuną t a b u n k a w a l e r y j s k i c h k o n i z ułanami na nich obok On wtedy kłamał swoją pracownią, swoim sposobem bycia. ambasadorów obcych mocarstw i rzesze k r a k o w i a n za szpalerami A ja — z a n i m spotkaliśmy się t u wszyscy razem — mówiłem już p i e c h o t y to nie będzio to oznaczało, iż kręcą f i l m o czasach Waszemu koledze, żo dla m n i e Piwnica to nie jest t y l k o sprawa przedwojennych miejsca, K r a k o w a i t d . , ale l u d z i , f a n t a s t y c z n y c h i nio będzie to oznaczało, że zwariowaliście ludzi j a k i c h i bierzecie udział zamiast Waszych ojców czy m a t e k w uroczys­ t u spotkałem, jacy t w o r z y l i i tworzą tę Piwnicę. J a nie mogę tości sprowadzenia teraz t u wymieniać w s z y s t k i c h , nie byłbym w stanie. Mówiłem prochów Słowackiego na W a w e l . Będzie t o po p r o s t u oznaczało, że P i o t r Skrzynecki i Piwnica, przeprowadza P a n u o Wicśku D y m n y m , który nic był z K r a k o w a i t a jego nową akcję z udziałem i p r z y pomocy władz m i e j s k i c h , straży plobojskość, chlopskość drażniła wielu. O n nie zawszo b y l r o z u ­ pożamoj m i a n y . Teraz, z p e r s p e k t y w y wojska i L i g i Ochrony K r o j u . " 3 To b y l 1974 r o k ! Ten tekst wyprzedza t o , co wydarzyło się sześć łat później —- Wjazd Księcia Józefa Poniatowskiego do K r a k o w a . Potem przyszły inne czasu widzę jeszcze wyraźniej ile j a . ile m u Piwnica zawdzięcza.. Л j a k on wspaniale rysował. Może ta w y s t a w a jest właśnie dla niego, żeby m u t o oddać. rocznice, biegł czas, czas nabrzmiały od wydarzeń i t a k Piwnica Chciałbym go jakoś uczcić na tej w y s t a w i e , poświęcić m u osobne z biegiem d n i wkroczyła w swój wiek męski. Ale przejdźmy do miejsce, osobną salę... A co jest świętom, co jost b a l e m , co jest konkretów. sytuacją? Takie zdarzenie, czy pamiętasz Bożenę Dobrzyńską... 107 �CR. przyjściem Z . B . Wszystko t o , o c z y m mówicie, t e n k o n t r a s t , t e n piękny z Anią piwniczno szaloństwa n a K a n o n i c z e j . strój, t a elegancja, heroizm t a k i e j p o s t a w y na przekór s y t u a c j i , T a k , oczywiście, właśnie przed wspominaliśmy Waszym Bożena była doktorantką w InstyLucio Psychologii i mieszkała na zasada K a n o n i c z e j 14, to był D o m Młodego N a u k o w c a , w którym też trochę t o , o c z y m mówił P a n , Panio P i o t r z e , jeszcze p r z e d tą mieszkałem, w skrócie p o p u l a r n i e n a z y w a n y D e m o n . Możo w a r t o rozmową, g d y była m o w a o k o n d y c j i A r t y s t y w ogóle, g d y mówił t u d l a przyszłego c z y t e l n i k a dodać, że Bożena mieszkała n a P a n też o wolności a r t y s t y wobec świata, wobec l u d z i , o t y m , parterze, i j a k się kończył p r o g r a m P i w n i c y , gdzioś k o l o 1-ej, co określa także w powien sposób Pana kondycję, Pana nieco­ 2-giej w n o c y , t o szło się na K a n o n i c z a do Dobrzyńskich, stukało dzienny, niezwykły sposób życia i s t y l b y c i a . w o k i o n k o i t a m p o t e m zabawa trwała d a l e j . pozostania w i e r n y m sobie do końca, p r z y p o m i n a m i P i o t r S. N i e , t o jost co innego. Myśmy r o z m a w i a l i inaczej... P i o t r S. Właśnie podczas jednej t a k i e j zabawy poszliśmy inaczej... J a Panu mówiłem coś innego. Wolność nie istnieje. z Bożeną podziwiać powódź. B o w t e d y była powódź w K r a k o w i e . J a P a n u powiedziałem, żo nie jestem związany z n i c z y m k o m p l e t ­ Zabawa trwała dalej, a m y niopostrzożonio w n o c y , n a d r a n o m nie. A n i wobec spoleczoństwa, a n i wobec spraw „ l u d z k i c h " : a n i wyszliśmy z Bożeną: I d z i e m y podziwiać powódź! Pamiętam d o m , a n i żona, a n i dzioci, a n i coś t a m . . . j a jestem s w o b o d n y , w t o d y ona założyła t a k i c u d o w n y kapolusz. O n a była r o m a n ­ Panie, bo m n i e te wszystkio s p r a w y nio obchodzą. J a p o d t y m tyczną kobiotą — p o e t y c k a , piękna, d z i w n a . J a k myśmy cudownie względem jestem kaleką, j a w i e m , żo jestem kaleką... ale jestem w t e d y r o z m a w i a l i . Siodzioliśmy n a ławce n a d Wisłą, t o była s w o b o d n y m kaleką. piękna r o z m o w a . Z nią się cudownie rozmawiało, t a k się zaga­ Z . F . P i o t r z e , w j e d n y m z wywiadów powiedziałeś: „ G d y p o ­ daliśmy, że woda n a m p r a w i e stanęła do k o l a n . Z nią się cudownie wstawała P i w n i c a , nie mieliśmy a n i mioszkari, a n i pieniędzy, a n i rozmawiało... J a w t e d y uświadomiłem sobie cudowno pojęcie żon, a n i mężów, a n i dzieci... L u d z i o b y l i niezałożni o d wszyst­ romantycznej kobioty... kiego... A teraz każdy zarabia, m a swojo s p r a w y . J a należę do Poniatowskiego, t y c h n i e w i e l u co zostali n a zawsze..." Więc Zbyszek m a rację O l b r y c h s k i b y l za księcia. P o p i . a ona była w orszaku, była w t a k i e j C R . Pamiętasz, ona była wo Wjeździe Księcia k i e d y mówi o T w o j e j wierności sobie i P i w n i c y , chociaż i T y zielonkawej s u k n i . też „masz rację" i jesteś k o n s e k w e n t n y , g d y mówisz, że wolność P i o t r S. I po k i l k u l a t a c h j a jadę do R a b k i , k i o d y już w i e m , że ona u m i o r a . Szla w t e d y przez p a r k zachwycona, była cudownie nio istnieje, bo dodawałoś: „ W i ę c jestem skazany n a Piwnicę. Może t o moje przeznaczenie... ' 1 u b r a n a . I j a już w i e m , że ona w i e , że u m i e r a , i ona wie, że j a Z . B . Może nie drążmy już tej k w e s t i i d a l e j , chociaż i m n i e wiem... pamiętam ją, j a k idzie przez t e n p a r k do d z i s i a j ; w tej się w y d a j e , że t o , co P a n t u powiedział przed chwilą, to bardzo sytuaoji... s u b i e k t y w n a ocena, i że z b y t łatwo w niej o d m a w i a P a n sobie To była spacerzo, do końca. 108 romantyczna kobieta na romantycznym tego, co postrzegane jest przez w i e l u j a k o właśnie h e r o i c z n y �do czegoś innego. P a n właśnie wrócił ze w a h a m się, nio w i e m czy się n a to zgodzić, czy to poważne (śmiech) C R . T a k , wszyscy w K r a k o w i o mówili — P i o t r jost w Szczaw­ wyjść na t a k i e j f i g u r c e . . a j a k P a n to w i d z i . . . przecież to może wybór. Przejdźmy ... nie w i a d o m o , co mogą z człowieka zrobić... j a k człowiek może Szczawnicy. n i c y , P i o t r wyjechał bawić u wód do być koszmarok... idzio P a n przez Sukiennice a t a m t y l u małych Szczawnicy... Z . B . Chciałbym więc zapytać się Pana, c z y m jest t a k i w y j a z d Skrzyneckich na straganie... no nie w i e m , nie wiem... U w i o l b i a m dla Pana —• i t u nie będzie już P a n mógł zaprzoozyć —• d l a Pana, Kraków, u w i e l b i a m l u d z i , ale j a k każdy potrzebuję czasom być który nie będąc związany z n i c z y m , co powszechne, który żyje sam... Wyjechałem do Szczawnicy, gdzie też m a m wspaniałych w świąteczny przyjaciół, którzy troszczą się o moje zdrowie. P a n w i e , j a k i e i karnawałowy n i o m a l , a t a k jest P a n postrzegany przoz w i e l u — toraz kołojki do lekarzy... T o przecież byłaby wielka niowdzięcz- to przecież w związku z t y m i cochami m . i n . postawiono ność, g d y b y m nio skorzysta! z tej o k a z j i , która m i się nadarzyła... sposób niejiowszedni, niocodzionny, niozwykły, Panu propozycję wprowadzenia do sprzedaży, pośród pamiątek z K r a ­ Więc, jestem w tej Szczawnicy k o w a , pańskiej f i g u r k i , którą można b y kupić w Sukionnicach, do m n i e t r z y k u r a c j u s z k i , t r z y panie. J a już wcześniej zauważy­ i p o p a r u d n i a c h zgłaszają się Pana, którego wizerunek pojawił się na „odpustowych" luster­ łem, żo m i się przyglądają, że t a k krążą, krążą coraz bliżej, aż k a c h , sprzedawanych, losowanych czy wyznaczonych j a k o n a ­ wroszcie przychodzą do m n i o , p y t a m o co chodzi, a one mówią: groda i r o z c h w y t y w a n y c h j a k t a l i z m a n , już nio pamiętam p r z y W i o P a n , dowiedziałyśmy się, że P a n jost z K a b a r e t u . N i e c h okazji jakiego t o b a l u zorganizowanego p r z y którejś t o kolejnej P a n n a m powie co m y m a m y zrobić, bo t u wszystko jost do improzio, ozy rocznicy P i w n i c y . C z y m jost więc t a k i w y j a z d d l a dziesiątej, j a k t u się zabawić, j a k się rozerwać?! N o , niechże n a m Рапа, którego przyjaciele „porywają" taksówką do B u d a p e s z t u P a n coś p o r a d z i , d r o g i Panie... N o , co j a mogę poradzić... co j a i odwożą tążo taksówką do K r a k o w a , żeby P a n zdążył n a sobotę, mogę poradzić... n a swój k a b a r e t ( t a k przecież było p r z e d występom d l a e t n o ­ C R . A nio próbowałeś napisać i n s t r u k c j i „ d o rozorwania się" ? grafów, k i e d y wszyscy zadawali sobio p y t a n i e : przyjedzie P i o t r S. N o t a a a k ! Próbowałom, rozmawiałem przez t r z y go­ czy nio przyjedzie, zdąży 1 —• N a pewno przyjedzie — pocieszano się dziny p r z y butelce w i n a : j a k się rozerwać... I okanujo się, że -— bez Niego przecież K a b a r e t nie może się odbyć. To rue byłby Szalay, t e n K a b a r e t , t o nie byłaby p r a w d z i w a P i w n i c a . I t a k też się P i e n i n te spływy p o D u n a j c u . . . stało. P a n zdążył, P a n b y l n a czas). C z y m jest więc t a k i w y j a z d do Szczawnicy dla Pana, d l a którego wszystko jost poezją, każda c h w i l a jost świętem, i n a w e t powódź jost s p e k t a k l e m g o d n y m podziwu? Czy jest skokiem w powszedniość i powszechność, „wczasami", u r l o p o m , odpoczynkiem... o d święta? Czy możo P a n coć powiedzioć n a m n a t e n t e m a t ? P i o t r S. U w i e l b i a m Kraków... t a k , t o rzeczywiście p r a w d a z tą figurką; p r o p o z y c j a jost wciąż a k t u a l n a , ale, wio P a n , właściciel Szczawnicy, bawił się cudownie... robił o d C R . T o t y o d Szalaya zacząłeś, t a k ? . . . P i o t r S. N o bo j a opowiadałem, j a k o n robił to f a j e r w e r k i , bo się nudził, a jednocześnie wieczorom była feeria... C R . A rano joszcze malował widoczki... P i o t r S. B o nie w i e m , czy wiooio, Szalay z n a l B a u d c l a i r e ' a i czytał Kwiaty Zla, a pamiętacie koniec Preface... przeczytajcie, p r z y p o m n i j c i e sobie... koniecznio... Największym grzechom jest, j a k o n w y l i c z a wszystko —• i t o jest zabawno, i t o jest zapisane 109 �П. 3. P i o t r Skrzynecki, zawsze w kapeluszu, jest już legendarną postacią F o t . Z. F i j a k przez Szalaya wylioza — największym grzechem A wiata jost, j a k o n P i o t r S. N o t a k ! J a siedzę t r z y godziny i o p o w i a d a m j a k wszystko, wszystko, w s z y s t k o : m o n frero, m o n a m i trzeba spędzić wieczór. J a o p o w i a d a m swoją sobotę, moją sobotę. i t a k dalej, i t a k dalej, c'est e n n u i — to jest n u d a . I t e n Szalay, wspaniały założyciel Szczawnicy postanowił: nic będę się nudzić. I pomyślcie sobie, t e n Węgier jakiś przyjechał i , słuchajcie, nie dość, że trysnęły to cudowne źródła —• nie źródła, c u d y - n i e w i d y . . . t a m przyjeżdżał p r e z y d e n t Z y b l i k i e w i c z i wszyscy b a w i l i się t a m j a k szatani... J a k j a zobaczyłem t a m to w t y c l i a r c h i w a c h , j a k pokazała m i to t a k i e r o w n i c z k a , t o spisałem t o wszystko w ciągu dnia... „ B o nudzić się wieczorem nie można" — t a k napisał, słuchajcie..., i t o w m u z e u m przeczytałem i m a m to napisano, słuchajcie... bo wieczorem nudzić się nie można (śmiech)... rano trzeba... a nudzić się wieczorem nie można... Z . B . Sobota w Kabarecie jost d l a Pana świętem? P i o t r S. Panie, to b a l oszalały, z wściekłością, nienawiścią, szaleństwem, z czułością, z miłością, t a k . . . fantastyczne. C R . I T y t y m p a n i o m opowiadałeś swoją sobotę? P i o t r S. N a t u r a l n i e , j a sobie zrobiłem, t o zróbcie sobie coś, proszę bardzo, zróbcie t o sarno j u t r o . . . I one t a k rozbawione wychodzą już po dziesiątej, że rzeczywiście t a k można żyć... N o bo co j a mogłem innego zrobić... Przecież j a jestem naprawdę zmęczony. Żebyście b y l i , żeby ktoś b y l na m o i m miejscu j u t r o w Piwnicy... A.S. N i e , rzeczywiście n i k t i n n y b y się tego nie podjął, Piotrze. A.S. B a n o można? Nienawidzę się nudzić rano... P i o t r S. T a k , t o wspaniały pomysł wspaniałego Józefa Szalaya, bo rzeczywiście, wieczorom nudzić się nie można, bo p o p r o s t u , umówmy się, nudzić się to straszne nieszczęście, trzeba wie­ czorem coś zrobić, zawsze... A.S. Słyszałam, że t y l k o p o południu można być szczęśliwym... P i o t r S. N i e , ale nudzić się wieczorem nie można... wierzcie m i , j a k j a to p o w t a r z a m , j a naprawdę zaczynam mieć poczucie P i o t r S. To jest t a k a harówka, żeby zrobić b a l , święto... Z . F . A wiesz, Piotrze, że vein der Lecuw w rozdziale o święcie w s p o m i n a piękną, legendę, która mówi, żo w d n i u szabatu n a w e t potępieńcy odpoczywają w piekle o d swoich mąk ? Z . B . N o właśnie, P a n mówi harówka — to jest to praca czy odpoczynek w końcu, czy t o jost święto ? P i o t r S. Czcić Boga to jest bardzo ciężko, a j a t a k się modlę, myślałem o tej w y s t a w i e , to jest bardzo ciężko, bo j a muszę być t u t a j czysty, świadomie uświadomiłem sobie j a k ludzio nudzą się okropnie wieczorem... j a się modlę i t y m i p i o s e n k a m i , i tą cudowną twórczością t y c h i j a k j a widzę te t r z y panie... P a n pytał, czym jest dla m n i e t a k i l u d z i . Panic, naprawdę to jest m o j a m o d l i t w a . . . charyzmy... I k i e d y w Szczawnicy wyjazd... j a jestem szczęśliwy, bo j a chcę być sam, ale widzę że trzeba coś zrobić, trzeba i m pomóc... Więc i m mówię, żo trzeba P i o t r S. T o d o t y c z y l u d z i , a nie artystów. C R . To masz podział n a l u d z i i artystów. piosenki, trzeba mówić wiersze, trzeba potańczyć, Z . F . T o wszystko jednego wieczoru, naraz? 110 (...) Z . B . Była już t u m o w a , żo ludzio nio umieją się toraz bawić... śpiewać trzeba się pokochać, trzeba się pokłócić... żeby było cudownie... 1 Krakowa. P i o t r S. N o t a k ! Powiedziałem, żo m n i e ludzie nio obchodzą k o m p l e t n i e , publiczność, nie publiczność... �2 . F . N i o mów Piotrzo, kochasz przecież tę swoją publiczność, C R . T o będą r o k w i z y t y 30-locia, t a k ? P i o t r S. Co t y l k o m a m y . . . że będzie można zabawić t y c h l u d z i kochasz ją, kochasz. Z . B . Joździcio z Piwnicą —• t u z w r a c a m się i do A n i — dużo n a m i s a m y m i . . . bo wie P a n co to jest święto, j a k P a n mówi Holandia, 0 święcie... Święto... to jest b u n t woboc rzeczywistości absurdal­ Wiedeń. J a k a t a m jest publiczność, czy ludzie t a m lepiej umieją n e j , która jest... a b s t r a k c y j n a , której się nio rozumie... z j e j się bawić. — E l i a d e p o w i a d a , że d l a współczesnego człowieka systemem podróż jest j a k b y świętem. C z y m są d l a W a s te podróże... do z j e j tytułomanią nie tytułomanią, której nie r o z u m i e m . . . święto czegoś zupelnio innego ? J a k t o z t y m jest ? jest t y m c u d o w n y m m o m e n t e m , w którym wszyscy się z tego po świocio: F r a n c j a , Niemcy, A n g l i a , Szwajcaria, P i o t r S. J a P a n u p o w i o m , co t o jest. T u są dwie s p r a w y . Pierwsza t o — możemy zobaczyć inne wspaniałe m i a s t a , d l a m n i e n a przykład t a k i m okazał się L o n d y n ; i w ogóle, że mogę stąd wyjechać do innego, dużego, większego niż to m i a s t a , Paryża n a przykład. A druga... t o , co m n i e najbardziej w t y m w s z y s t k i m obchodzi i t o n a m się udało, fantastycznie n a m się udało, t o tęsknota t y c h l u d z i — przocież ciągle Polaków — za swoją toż­ samością; c i ludzie tęsknią za k r a j e m , i o n i ją odnajdują, i t o jest cudowne... cudowno p i o s o n k i i artyści, f a j n i artyści, a u t e n t y c z n i e wyłączają. J a nie będę się powoływał n a żadne źródła, na t o , co k t o powiedział... co napisał... t o m n i e nie obchodzi... j a sam to odczuwam... w Wigilię... dlaczego W i g i l i a jest t a k a cudowna, bo ludzio się odnajdują... w Wigilię jest t a k zawsze, t o jest cudowne... to jest fantastyczna h i s t o r i a . J a sobie chodzę po mieście i widzę t y c h b i e d n y c h , zabieganych l u d z i i w i e m , że za chwilę, za chwilę... o n i poczują się w o l n i , swobodni, żałośni... J a k j a to widzę, j a jestem przejęty t y m za każdym razem... że spotkają się ze sobą na W i l i g i i . . . podzielą opłatkiem, a p o t e m parę d n i później lecą 1 tańczą sobie n a balu... fantastyczno, bo święto jest t y m c u ­ f a j n i artyści, bo t o są p r a w d z i w i artyści... C.B. Jesteście rodzajom psychoanalitycznego zwierciadła d l a t y c h l u d z i ? A o n i d l a Was... downym okresom Narodzenie... czasu, g d y wszyscy się wyłączają... W i g i l i a , j a naprawdę jestem Boże t y m przejęty za każdym razom... P i o t r S. T o także... A.S. D l a m n i e najciekawsze są s p o t k a n i a z t y m i ludźmi p o występach, k i e d y przychodzą porozmawiać. Te s p o t k a n i a i te r o z m o w y są naprawdę niezwykłe. P i o t r S. B o w ogóle j e d y n e c o k o l w i e k , co m n i e wiąże n a j ­ bardziej, poza R y n k i e m nie R y n k i e m , p a t r i o t y z m e m nie p a t r i o ­ t y z m e m , t o te... t r z y , cztery piosenki... a przez t o p i o s e n k i , przez t y c h r o z m a i t y c h l u d z i , których spotkałom w P i w n i c y , j a się przywiązałem do Ojczyzny, wszystko jedno czy t o będzie D y m n y nie D y m n y , czy wspomnionie D y m n o g o . . . czy t o będzie Z y g m u n t K o n i e c z n y i jogo wspaniała m u z y k a . . . j a spotkałem t u t y l u r o z m a i t y c h l u d z i . . . a reszta m n i e nic nie obchodzi... I c i ludzio, którzy nas przyjmują t a m , t o — j a mówię szczerze, poważnio — toż przez te cztery pioseneczki... czy j a k E w a D e m a r ­ czyk jodzio do A m o r y k i i śpiewa Tomaszów... jesteśmy s a m i , Panie, k o m p l e t n i e sami... CK. władzy, społeczeństwem, którego się nie rozumie, C R . T o , Piotrze, j a k T y robisz Wigilię, opłatek w P i w n i c y , czy j a j k o , t o prowokujesz taką samotność u l u d z i , o j a k i e j mówisz... Z.B. Nie! C R . ... czy t r a k t u j e s z t o j a k o spotkanie, j a k rodzinne spot­ kanie ? P i o t r S. N a t u r a l n i e ! Ludzio muszą być razem przez chwilę, muszą się spotkać, muszą się dotknąć... w rodzinie ino zawsze to jest możliwe, nie zawsze t a k jest... są jeszcze i t a c y co nie mają r o d z i n y . . . t o jest trochę inaczej. A dlaczego robię te bale, nie bale, facecje, zabawy, w y s t a w y . . . p o t o , żoby się spotkać, bo j a się przyglądam w t e d y i c h radości... j a wolę widzieć j a k ludzie są szczęśliwi, j a k się cioszą, j a k się radują, niż patrzoć j a k się m o r ­ dują... biją, dlatogo, że j a p o p r o s t u wolę... J a wolę Wjazd księcia Poniatowskiego niż dwio g o d z i n y w V i s a V i s ( B a r k a w o w y niedaleko Pałacu p o d B a r a n a m i , n a R y n k u w K r a k o w i e , gdzie Ale t o , o c z y m mówisz, t o dola a r t y s t y , o której c i artyści przez w i e k i opowiadają, że są s a m i . atmosfery i publiczności — p r z y p . red.)... i to jost możliwe t y l k o P i o t r S. N i e ! N i e p r a w d a ! ! ! Jesteśmy sami... t o jest świństwo!... Jostośmy wysepką w m o r z u bestialstwa, szarzyzny, n a stojąco można napić się wódki, słynny dla swej spocyficznej w święcie, żo j a potrafię wejść do obcego d o m u w L i m a n o w e j , głupoty, i j a t o zrobiłem... bo święto t o jest coś niezwykłego... i c i prze­ wysep­ rażeni ludzie mówią; „ W o j d ź P a n ! " —• i t o jost c u d o w n o ! T o ką... bo k t o t o są artyści... Panie... artyści t o są nieśmiali ludzie... jest święto... j a t a k zrobiłem w 59 r o k u , nio pojechałem do N o t a k ! . . . Słuchaj, jeżoli M a r t a Meszaros, węgierska rożyserka, Łodzi na Wigilię do m a m y , do b r a t a . . . chciałem być sam... wsia­ łajdactwa, c y n i z m u , n i e t o l e r a n c j i , przemocy... jestośmy p r z y c h o d z i do m n i e i mówi m i : słucłiaj, t e n K a b a r e t , co widziałam dłem w o s t a t n i a u t o b u s i pojechałem... i nie t o , żebym znał t y c h wczoraj, jost niemożliwy a n i u nas w Budapeszcie, a n i gdzie l u d z i wcześniej, nio... i mówię: chciałbym być z W a m i . J a do n i c h indziej... Dlaczego j a się czopiam j e j , jego, jego, jego, jego, Ciebie, zachodzę a o n i przerażeni mówią: Wejdź Pan... i t o jest święto... Pana, j e j . Dlaczego j a d o t y k a m ciebie, ciebie, jego, j e j , dlaczego Z . B . T o przecież jest t a k , j a k t u t a j w P i w n i c y , k i o d y P a n A n i u , j a W a s d o t y k a m , dziękuję j a k schodzicie ze sceny, j a k staje wieczorem p r z y m i k r o f o n i e i mówi do t y c h l u d z i : Szanowni wchodzicie i g d y jest już po w s z y s t k i m , j a k z W a m i r o z m a w i a m . . . Państwo... Szanowno Panio... Szanowni Panowie, c z y : M o i k o ­ bo dla m n i e t o jest święto, j a się t a k modlę... c h a n i , witajcio... słuchajcie, słuchajcie... Z . B . T o b r z m i bardzo poważnie, n a t o m i a s t gdy... P i o t r S. T a k ! T o n i c z y m się nie różni... t o jest t o samo... j a P i o t r S. T o jest wyspa... j e d y n e z a c z e p i e n i e . o t y m pamiętam. B o jeżoli do m n i e p r z y c h o d z i facet, jakieś pół Z . B . ... pamiętamy, żo jeszcze została zabawa... j a k k a b a r o t , r o k u t e m u i o n m i mówi, że o n już o d d a w n a nie mieszka w K r a ­ k o w i e , żo o n się wyniósł z K r a k o w a , alo żo ilekroć t u przyjeżdża jak... P i o t r S. To nio jost zabawa, t o jost r a t u n o k . . . r a t u n e k osta­ t o m u s i być w P i w n i c y , bo o n t r a k t u j e t o j a k mszę świętą, bo o n teczny. Panio, z t y m K a b a r o t o m . . . z t a l o n t e m t y c h artystów, po p r o s t u źle się czujo bez tego... i żo j a k raz n a tydzień m u s i iść którymi jostom otoczony t o m y byśmy m o g l i robić t a m cudowne do kościoła, t o t a k samo ilekroć t u jost, w K r a k o w i e , t o m u s i rzoczy n a t y c h m i a s t . . . t o jest t a m do zrobionia n a t y c h m i a s t . . . t u przyjść, bo o n inaczoj po t y m o d d y c h a i o n możo spokojnie alo nie mielibyśmy ojczyzny, K r a k o w a , nio mielibyśmy tej c u ­ wracać t a m , gdzie jest teraz... t o przecież jest w t y m coś waż­ downej publiczności, która jest t u t a j , która nas rozumie, t y c h nego c u d o w n y c h l u d z i , którzy są z n a m i t u t a j , którzy przychodzą.,. (...) I j a w i e m , żo t o m n i e też jost potrzebno. J a jostem po p r o s t u J a nio w i e m , co o t y m myśli A n i a , która t u t a j siedzi, c z y m t o szczęśliwy j a k widzę j a k t u przychodzą wciąż n o w i ludzie, j a k jest d l a n i e j . . . alo d l a m n i e w każdym bądź razie t o jest święto... widzę, żo oi przychodzą, c i przychodzą, c i przychodzą —. j a C z y m t o było d l a D y m n e g o mówię o a r t y s t a c h , którzy chcą coś w P i w n i c y robić... j a jestom — nie w i e m . . . m n i o się p o d o b a miejsco, w którym jostom, alo g d y b y nie było soboty, P i w n i c y , szczęśliwy p o p r o s t u , że są; j e d n i zostają, j e d n i nie, t o nie ważne, to nio wiern... może byłbym sklepikarzem w Paryżu, który ale j a jestem szczęśliwy, żo są, cokolwiek b y z r o b i l i . . . dlatego u w i e l b i a m . . . I teraz ta cudowna rzocz... że w Pałacu S z t u k i można dla m n i e t o jest ważne, o c z y m już mówiłom; j a nie w i e m po co zrobić taką facocję... taką zabawę... za d w a tygodnie... i m to jest, dlaczego t o robią, dlaczego t u przychodzą, ale j a 111 �muszę i m podziękować g d y już p r o g r a m się skończył, g d y p u b ­ trzyłem n a kwitnące b z y , bo w t e d y właśnie w Szczawnicy kwitły liczność w y c h o d z i , joszczo zatrzymać się z n i m i n a m o m e n t . . . b z y , i zamachałem t a k ręką do gwiazd i zawołałem: „Cześć", j a muszę i m podziękować, bo o n i z r o b i l i t o n wieczór... J a nie A u g u s t y n k u k o c h a n y , Bóg Ci c h y b a wybaczy w i e m j a k i m , ale m n i e t o jest potrzebne... dla m n i e t o jest n a j ­ tego, że nie żałujo... T o jost t a k genialne! ważniejsza chwila... B o jeśli t a k przyjrzeć się w ogólo, to współ­ cześnie ludzie mają t a k mało czasu n a t o , są pogrążeni w codzien­ ności, a n a święto mają t a k mało czasu... B o jeśli wziąć czter­ tę noc!... Żałuje C R . Czy t o , Piotrze, mogłoby być rodzajem m o t t a do Twoje­ go życia ? P i o t r S. (...) B y ć może... Być może j a przetańczyłem swojo dzieści l a t życia człowieka, r o b o t a nie r o b o t a , to — t a m t o , to n a życie niepotrzebnie... bo j a proponowałem l u d z i o m t y l k o za­ święta w y p a d a tego ile? T r z y , pięć l a t z całego życia... M n i e się bawę... Możo trzoba było robić co innego... sam nie w i e m co... Z . F . A cóż, Piotrze, mógłbyś robić innego lopiej, za co ludzie w y d a j e , że to trzeba jakoś odwrócić... C R . Chciałbyś, Piotrze, pozbawić l u d z i codzienności? b y l i b y c i t a k wdzięczni, j a k za t o co robisz ? A jeśli idzie o tanioc P i o t r S. T a k ! Trzoba odwrócić porządek, bo święta — c z y l i i św. A u g u s t y n a — to chociaż nio miało t u być n a z w i s k , v a n der to co jost istotą życia —• ludzie robią o d czasu do czasu. A święto Lcouw t w i e r d z i , żo w niobie tańczą. Napisał t a k i esej: Czy w niebie p o w i n n o trwać cały tydzioń. Nie w i e m , może j a t a k mówię, b o tańczą ? Z . B . Znów w t y m , co P a n mówi, zabrzmiały t o n y poważne. nie potrafię n i c innego, nic „ludzkiego" robić... A.S. T a k , d l a P i o t r a „dzień p o w s z e d n i " w ogóle nie istnioje, to jest p r a w d a : P i o t r nie możo żyć bez święta... P i o t r S. I teraz sprawa t o j w y s t a w y . . . B o k t o m a dzisiaj n a t o czas... N i k o g o t o nie obchodzi. Dzięki naszoj wystawio chcieliś­ m y t o jakoś odwrócić. B o s z t u k a musi być skandalem. Dlaczego do tego samego Pałacu S z t u k i waliły tłumy n a Wyspiańskiego, na Wyczółkowskiego, którzy t a m w y s t a w i a l i ? —• P r z y c h o d z i l i , bo t a m były skandale. N i e da r a d y , sztuka m u s i być skandalem. I t o będzie s k a n d a l , naprawdę, co m y t a m w y s t a w i m y . J a k przyjdziecie j u t r o , j a k zobaczycie co m y już t a m m a m y , t o złapiecie się za głowę. To może już t y l e wystarczy o t y m święcie... J a może Рапа i W a s rozczarowałem, że nie było nic z tego, cośmy sobio obiecywali, ale j a spocjahiie wolałom powiedzioć t a k , nie mówić nic o m o i m u k o c h a n y m E l i a d e m , nie powoływać się n a t o , co k t o powiedział, co Levi-Strauss, a co i n n i t a m jeszcze powiedzioli n a t o n t e m a t — pisarze, uczeni, artyści, poeci, a co So­ krates i t d . i t d . Wydawało m i się, że t a k będzie lepiej... CR. A skoro padły już nazwiska, t o przecież w a r t o przypomnioć motyw pojawia tancerza, linoskoczka —• a r t y s t y , który się u K i e r k o g a a r d a — publiczność jest zauroczona, rozanielona j a k b y zapomniała o t y m , żo ton. a r t y s t a r y z y k u j e przecież swe życie... P i o t r S. T a k , t o w i e l k i t e m a t . A l e u K i e r k e g a a r d a t o coś więcej, w Bojażni i drżeniu..., t o s y m b o l , metafora losu ludzkiego, a może na wot i więcej... T o n m o t y w w Zaratustrze, jest też u Nietzschego t y l k o t o n i e jest t a k j a k P a n mówi. Publiczność jest w p a t r z o n a w artystę, drży i b o i się, że on spadnio, żo umrze... że jeszcze sekunda, jeszcze sekunda i już nas nie m a . . . Z . B . T a k , rzeczywiście t o bardzo charakterystyczne, i tu zgadzam się ze Z b y s z k i e m — g d y z k i m k o l w i e k się r o z m a w i a o P a n u , j a k ludzie Pana wspominają, j a k wuełu żyje t y m co P a n i m dał, t y m co P a n u zawdzięczają. T a k było w Warszawio, g d y mówiłem, że będziemy z Panom rozmawiać, wielo osób zaczynało o d : A pamiętam j a k Piotr,.., N i g d y nio zapomnę j a k P i o t r . . . T o Pana przecież łapią nioraz za rękaw n a u l i c y , j a k teraz g d y szliś­ m y t u n a tę rozmowę, i zaczynają wspominać: Pamiętasz P i o ­ No oczywiście, Piotrze, przecież nie o t o chodziło... Z . B . A l e powiedział P a n o św. A u g u s t y n i e coś pięknego, czego nio wiedziałem, i jostom za t o P a n u bardzo wdzięczny. A.S. Piotrze, co powiedziałeś Z b y s z k o w i o świętym A u g u s t y ­ trze... Takżo i Czesiek przecież zaraz n a początku —• Pamiętasz Piotrzo j a k . . . piętnaścio l a t t o m u rozmawialiśmy na s t r y c h u . P i o t r S. T a k , ludzie dobrze m n i e wspominają, bo proponowałom i m t y l k o zabawę... A czy mógłbym robić coś innego... J a zawsze byłem zafascynowany nie ? t y m , że „jestem"... B o co j a l u d z i o m proponowałem, czy t o picio wódki p o d kasztanem, Z . B . O św. A u g u s t y n i e %v Szczawnicy... Wyznaniach które jest rozkoszą, czytanie wierszy... czy rozmowę... Panie, j a j a k o n p r o s i o przebaczenio za swojo grzochy: Boże, Bożo, Boże w s w o i m życiu przeczytałem z m i l i o n wierszy... M n i e o b s y p y w a n o przebacz m i , że byłem t a k i , żo t a k późno się nawrócilom, że t a k wiorszami j a k k w i a t a m i . . . J a czuję się bardzo o b d a r o w a n y . D o późno się ochrzciłem, że nie słuchałem m a t k i , że trwoniłem dziś przychodzą do m n i e ludzie z wierszami, zapytać czy t o P i o t r S. T a k , t o genialna h i s t o r i a . Pamiętacie w czas n a zabawy i g r y , i n a -widowiska, że w tej K a r t a g i n i e ujęła dobre. Pytają nieraz: „Panie, czy udało m i się t o dobrze go e r o t y k a . . . że p o t o m studiował literaturę rzymską, grecką, kazać słowami..." I t o jest d l a m n i e tajemnica... D l a m n i o i t o n prze­ mitologię... że był r e t o r e m — p o co j a się t y m zajmowałem, po K a b a r e t , i t o , co robię, i b a l t o t a j e m n i c a . D l a t e g o n i o ehciałom co j a to studiowałem, po co j a t o wykładałem p o t o m u c z n i o m . . . n a n i k o g o się powoływać, n a żadnych uczonych, oo o n i powio- żałuję, żałuję, żałuję, żałuję — tego wszystkiego żałuję — wybacz dzioli o święcie. B o święto też t a j e m n i c a . J a nie chcę t u niczego m i , wybacz Bożo, Bożo, ale jednej rzeczy, której nio żałuję — ze sobą mieszać, nie chcę zaciorać różnic, ale jądro tej s p r a w y bo o n wszystkiego żalujo •—• wybacz m i : przetańczyłem kiodyś jest t o samo. Święto jest tajemnicą. Proszę zauważyć, że Mojżosz całą noc i tego nio żałuję... T a k św. A u g u s t y n pisze w z B o g i e m r o z m a w i a l i przez 40 d n i i nocy i n i k t n i c o t y m nie w i o , Wyznaniach, to jost niobywale, cudowne j a k o n żałuje, żo nio żałuje, wybacz bo przoeież nio o t y m t y l k o co zawierają tablico X - c i u przykazań m i to Bożo, wybacz... k a j a się, k a j a , kaja... p o jorostu. J a k j a to — i t o jost Tajemnica. O c z y m o n i r o z m a w i a l i , bo przecież n i e czytałem o trzeciej w nocy, n a d r a n e m w Szczawnicy... o gwiazdach, nic o żywiołach t y l k o . . . O c z y m t o za­ joszczo, o c z y m cząłem się t a k strasznio śmiać, o t w o r z y l o m sobie okno , popa­ jeszcze, o c z y m jeszcze...? P i o t r S k r z y n e c k i — u r o d z o n y 12 września 1930 r o k u , w Warszawio M a t k a — Magdalena z Endolmanów Ojciec — M a r i a n S k r z y n e c k i , dowódca 7 Pułku Ułanów p o d pa­ t r o n a t e m gen. Sosnkowskiego. A b s o l w e n t Szkoły Instruktorów Teatrów Ochotniczych w Łodzi. 5 l a t H i s t o r i i S z t u k i n a Uniwersytecie Jagiellońskim w K r a k o w i e . Były założyciel „Czerwonych kącików" w N o w o j H u c i o . B y ł y k i e r o w n i k amatorskiego T o a t r u p r z y Wodociągach M i o j s k i c h w Krakowie. B y ł y recenzent p l a s t y c z n y Echa Krakowa Były k i e r o w n i k (wraz z Z y g m u n t e m K o n i e c z n y m ) t e a t r z y k u satyrycznogo p r z y K l i n i c e Psychiatrycznej w K r a k o w i e , założonego n a prośbę p r o f . A n t o n i e g o Kępińskiego, j a k o j o d n a z f o r m t e r a p i i dla pacjentów K l i n i k i . Były k i e r o w n i k T e a t r z y k u Dzieci P i w n i c z n y c h p r z y Piwnicy pod Baranami. Były r e d a k t o r naczelny Echa Piwnicy, w Echu Krakowa Współzałożyciel, konferansjer, spiritus movens Piwnicy pod Baranami. Inscenizator Kółka Dramatycznego p r z y G i m n a z j u m Ogólno­ kształcącym n r 10 w K r a k o w i e . W r o k u 1981 laureat N a g r o d y M i a s t a K r a k o w a , za wytrwale bu­ dzenie kulturalnego Krakowa. (Z foldoru opracowanego przez Joannę R o n i k o r n a 30-lecie P i w n i c y ) 112 � https://zbiory.etnologia.uw.edu.pl/files/original/1297ea182195acfab197aa423c2b21fe.pdf 7108a7a9bae7028bfd0a811973bbcab2 Dublin Core The Dublin Core metadata element set is common to all Omeka records, including items, files, and collections. For more information see, http://dublincore.org/documents/dces/. Title A name given to the resource Polska Sztuka Ludowa - Konteksty Text A resource consisting primarily of words for reading. Examples include books, letters, dissertations, poems, newspapers, articles, archives of mailing lists. Note that facsimiles or images of texts are still of the genre Text. Dublin Core The Dublin Core metadata element set is common to all Omeka records, including items, files, and collections. For more information see, http://dublincore.org/documents/dces/. Relation A related resource oai:cyfrowaetnografia.pl:publication:3145 Date A point or period of time associated with an event in the lifecycle of the resource 1988 Identifier An unambiguous reference to the resource within a given context oai:cyfrowaetnografia.pl:2945 Title A name given to the resource "I co nam z tego zostało". Glossa do rozmowy z Piotrem Skrzyneckim / Polska Sztuka Ludowa - Konteksty 1988 t.42 z.1-2 Description An account of the resource Polska Sztuka Ludowa - Konteksty 1988 t.42 z.1-2, s.113-114 Creator An entity primarily responsible for making the resource Z. B., C. R. Language A language of the resource pol. Publisher An entity responsible for making the resource available Instytut Sztuki PAN Format The file format, physical medium, or dimensions of the resource application/pdf PDF Text Text capture metadata for PDF documents Text „I CO NAM Z TEGO ZOSTAŁO" GLOSSA DO ROZMOWY Z PIOTREM SKRZYNECKIM Przedstawiony t u zapis t o f r a g m e n t r o z m o w y , jaką przepro­ wadziliśmy z P i o t r o m S k r z y n e c k i m p o d koniec m a j a 1987 r . Są artystów szczególnie gorącą owację zgotowano Andrzejowi W a j d z i e . I g o r T r y b o w s k i , pełniący rolę gospodarza Pałacu S z t u k i , t o f r a g m e n t y większej całości i wymagają p e w n y c h wyjaśnień wygłosił okolicznościowe przemówienie. Po c z y m goście tłumnio i uzupełnień. „Całość" t o także ciąg wydarzeń, spotkań, okolicz­ r u s z y l i k u wejściu. W y s t a w a ności w j a k i c h miała miejsce t a r o z m o w a . Umawialiśmy się n a z t r u d e m mógł pomieścić ciągło napływające rzesze widzów. N a to s p o t k a n i o dość długo, g d y t y l k o nadarzyła się okazja i P i o t r w o l n y m s k r a w k u przestrzeni w pierwszej sali zaraz u wojścia wrócił ze Szczawnicy okazało się, że czasu na rozmowę pozostało trzy pary z K l u b u niewiele. P i o t r zaaferowany f o k s t r o t a , walca i t a n g o . Wioczorem odbył się r a u t w salonach był p r z y g o t o w y w a n i e m kolejnego Tańca została o t w a r t a . Pałac S z t u k i Towarzyskiego W D K odtańczyły w y d a r z e n i a — w y s t a w y w Pałacu S z t u k i . B y ł t o o s t a t n i week-end i n a dziedzińcu P i w n i c y , połączony z pokazem filmów o P i w n i c y , m a j a , tuż przed w i e l k i m świętom j a k i m była trzecia w i z y t a oraz loterią fantową. 21 lipca miała miejsce joszczo j e d n a u r o ­ Papieża w Polsce. Pamiętam j a k P i o t r cieszył się z posiadanego czystość —• r e c i t a l A n n y Szałapak w P i w n i c y p o d B a r a n a m i . specjalnego Dlatego zaproszenia n a uroczystą mszę św. n a W a w e l u . zaprozentowano rozmowy z Piotrem tytułom ważne t y l k o z d o w o d e m o s o b i s t y m , a P i o t r nio miał p r z y sobie , , I co n a m z togo zostało?". Jesteśmy świadomi, żo f r a g m e n t y d o w o d u tożsamości, więc służby porządkowe nio przepuściły te w pewnej go do K a t o d r y . B y ć może, że atmosferę P i w n i c y i k l i m a t u w j a k i m ona jest nasza odbywała się w piątek. Następnego d n i a P i o t r prowadzić miał K a b a r e t , nie mogliśmy go męczyć z b y t opatrzylibyśmy t y m samym Skrzyneckim Rozmowa chętnie t u fragmonty J a k się okazało później, n a W a w e l u nie był. Zaproszenie było t y l k o mierze oddają atmosferę t y c h wydarzeń. odbierana przybliżą przodrukowano artykuły p o o t k i Agnieszki Osieckiej i otnologa — L u d w i k a S t o m m y . długo. P i o t r i t a k był już po części nieobecny, żył już wystawą, Z.B. i j a k wszyscy zbliżającą się wizytą J a n a Pawła I I . Spotkanie z P i o t r e m miało przebieg niezwykły. Jechałem z W a r s z a w y pełen n i e p o k o j u , nie zdążyliśmy wcześniej spotkać się z kolegami, żoby porządnie przygotować i zestroić p y t a n i a . W i o d z i a l o m też, żo nio będzie już na t o czasu. P i o t r życzył sobie, żebym spotkał się z n i m wcześniej z a n i m siądziemy w P i w n i c y wszyscy r a z e m . P i o t r o d początku do końca b y l reżyserem tego s p o t k a n i a i t e j r o z m o w y . Miałom czokać n a P i o t r a w barze V i s a V i s o godz. 5 p o południu. Przyszedłem trochę wcześniej, chwilę po 5-tej pojawił się P i o t r . Zamówiliśmy kawę i t a m rozpoczęła się roz­ m o w a . N i e miałem ze sobą kieszonkowego m a g n e t o f o n u , bo raz, że nie wypadało, a d w a , żo umówiliśmy się z k o l e g a m i , że p r z y ­ niosą go do P i w n i c y i t a m dopiero zaczniemy nagrywać w y p o ­ w i e d z i P i o t r a . Byliśmy umówieni w P i w n i c y n a godz. 9 wieczór, P i o t r j e d n a k postanowił zmienić t e n p l a n . Poprosił swojego przyjaciela rzeźbiarza, b y uprzedził czekających w Piwnicy Anię, Czesława i Z b y s z k a , że możemy się nieznacznie spóźnić. M n i e zaś zaprosił n a kolację do swych przyjaciół. Po drodze kupił już nie b u k i e t a o g r o m n y stos róż d l a p a n i d o m u . W re­ zultacie nieprzewidziana k o l a c j a opóźniła nasze s p o t k a n i o o 2 g o d z i n y . Jakież było m o j e zdziwienie, g d y r o z m o w n y do t e j p o r y P i o t r niecłiętnio i z o p o r a m i zaczął odpowiadać na pierwsze nasze p y t a n i a . M i m o t y c h początkowych trudności r o z m o w a potoczyła się w t e n sposób, żo w zasadzie p r e z e n t o w a n y t u j e j zapis jest w i e r n y m o d t w o r z e n i e m tego, o c z y m rozmawialiśmy w P i w n i c y , a t y l k o w pewnej mierze został uzupełniony o wcześniejsze i późniejszo w y p o w i e d z i P i o t r a . D o całości tego s p o t k a n i a b o w i e m W y p o w i e d z i P i o t r a Skrzyneckiego o święcie i sposobie i s t nio k a b a r e t u „ P i w n i c a " kojarzą się z wieloma t e z a m i należącymi do k a n o n u antropologicznego. P r z y p o m n i e n i e niektórych z n i c h może być rekonstrukcją „piwnicznej o n t o l o g i i " , o któroj m i s t r z P i o t r — j a k t o a r t y s t a — nio chce mówić, zbywając n a t a r ­ czywe p y t a n i a żartem l u b aneg;dotą. „ P i w n i c a " m a j e d n a k swoje „drugie k u l t u r o w o d n o " . Docioranie w y s t a w y . Po c h w i l i poszliśmy kupować jabłka n a R y n k u K l e p a r s k i m , które później P i o t r położył n a słomie p o d choinką w sali wypełnionej p r a c a m i i pamiątkami D y m n e g o . Byliśmy świadkami j a k P i o t r usiłował targować się ze sprzedawcą, który postawił w a r u n e k : j a k P a n , Panie P i o t r u s i u , sprzeda m i t a n i e j b i l e t do K a b a r o t u , t o j a P a n u opuszczę na jabłkach. P i o t r opo­ „Dziś dopiero na naszych oczach, święto z a n i k a bądź też —. jego postać o d m i e n i a się w sposób zasadniczy. Święto zawsze najsilniejszą d l a siebie oporę znajdowało w s w o i m przeciwieństwie, w mnóstwie niewiarygodnie nieraz ciężkich, bo zapołnionych pracą p o n a d siły, nieraz zwyczajnych d n i ; święto było czymś k o n i e c z n y m , niezbędnym; jeśli n i e nadawało w ogóle sonsu l u d z k i e j egzystencji, t o ją rozświetlało i uszlachetniało... o d t o j p o r y więc, k i e d y święto w dotychczasowej swojej formie bardzo już oczywiście zaczęło gasnąć —• uczeni różnych d y s c y p l i n w y ­ r u s z y l i w gorączkową pogoń za świętem. Paradoksalnie — i m bardziej t r a d y c y j n e święto gaśnie —• t y m więcej o n i m w i e m y , więcej jeszcze o n i m myślimy i s p e k u l u j o m y n a jego t e m a t " (Marian Pilot) ,,W owej platońskiej i d e n t y f i k a c j i z a b a w y i świętości b y n a j ­ m n i e j świętość nio zostaje pomniejszona w s k u t e k tego, iż nazwana zostaje zabawą, lecz zabawa podniosiona zostaje dzięki t o m u , iż pojęcio t o uznaje się nawet w najwyższych rojonaeh ducha... Człowiek może bawić się n a o w y m poziomie k i o d y zabawa wyraża piękno i świętość..." (Johan H u i z i n g a ) wiadał o w i g i l i a c h w P i w n i c y , n a których zawsze musiały być jabłka. Po godzinie 17-tej nastąpiło uroczysto otwarcie w y s t a w y . Otwarcie — jakiego n i o wyobrażam sobie w żadnym innym mioście. P i o t r stał z tubą n a stopniach u wejścia do Pałacu S z t u k i i witał gości. P u n k t u a l n i e o 17-toj strażak odegrał hejnał M a r i a c k i , t y m razem nie z wieży a przed wejściem do Pałacu S z t u k i . Chór k r a k o w s k i e j Szkoły Muzycznej p o d d y r . Zbigniowa C i u r a b y odśpiowal okolicznościową kantatę. Pośród w i t a n y c h mimo bądźmy ostrożni w formułowaniu k a t e g o r y c z n y c h osądów —• Zastaliśmy P i o t r a rano w Pałacu S z t u k i , gdzie trwały ostatnio prace p r z y montażu „dna", na różno sposoby. należą również nasze r o z m o w y j a k i e miały miejsce w d n i u o t w a r ­ cia w y s t a w y , , I co n a m z tego zostało do tego oporów P i o t r a jest fascynującym zadaniem p o d e j m o w a n y m już „Wszystko cokolwiek d o t y c z y s z t u k i n i e jest obce e t n o l o g o w i . N i o może się o n t y m nie interesować, dlatego przede w s z y s t k i m , żo s z t u k a jest częścią k u l t u r y , alo możo także z bardzioj określo­ nego p o w o d u : s z t u k a jost w najwyższym s t o p n i u o w y m objęciom władzy n a d naturą przez kulturę, a t e n właśnie t y p zjawisk s t u ­ diują etnologowie..." (Claude Levi-Strauss) 113 �,,To, żo t e a t r i święto щ ariragonistycziie, powiedział już „Święto nio poddaje się żadnej utylitarnej interpretacji Rousseau w swej odpowiedzi D ' A l a m b f - r t o w i , podsuwając w t o n (jako sposób toma; do uic kończącej się refleksji, ki-óra i nas pożywia... wszelkiej utylitaruości i p r a k t y c y z m u ; stanowa chwilowo wejście odpoczynek, odprężonio i t p . ) . Ono właśnie u w a l n i a od Święto wygląda zupoluie inaczej, zakłada b o w i e m , że społeczeń­ w świat u t o p i j n y . Święta nio da się również sprowadzić do określo­ stwo l u b p r z y n a j m n i e j jakaś węższa wspólnota sama z siebie nej organicznej treści ( n p . wydarzenia historycznego oznaczonego czyni widowisko... Święto nie dzieli g r u p y looz w y w o l u j o wewnę­ przez dano święto) — wydziera się ono b o w i e m poza t r z n y d y n a m i z m . . . k o l e k t y w n a substancja ożywia się i t w o r z y wszelkiej ograniczonej treści. N i e da się też odorwać święta od jedną całość, która się sobie przedstawia, sama siebie t e a t r a l i z u - życia cielesnego, od życia z i e m i , p r z y r o d y , kosmosu. W czasio je... Święto nie izoluje j e d n o s t k i , daje jednostce możliwość spo­ święta n a w e t i 'słońce gro n a niebie'. I s t n i e j e niejako odrębna żywania społecznej substancji w w i e l k i m akcie spełnienia się świąteczna granico pogoda..." emocji i relacji. Jest wymianą usług, gestów, dóbr l u b słów. (Michaił B a e h t i n ) Przyśpieszeniem relacji miedzy g r u p a m i i ludźmi. D a r o m wreszcie, rywalizacją w d a w a n i u . . . " ( J e a n Duvignaud) „Panująca władza i panująca p r a w d a nie w i d z i siebie w zwier­ ciadle czasu, dlatego też nio w i d z i swego początku, granic i końca, ... „ N a w e t w najbardziej zdosakralizowanym spoleczeństwio współczesnym większość 'niewierzących' n a d a l zachowujo się religijnie, chociaż nie zdaje sobie z tego sprawy. M a m y t u na myśli nie t y l k o 'zabobony' i ' t a b u ' wspólczosnego nie w i d z i swej starej i śmiesznej t w a r z y , k o m i z m u swoich roszczeń do wioczności i nieodwołalności. Więc przodstawiciole władzy i starej p r a w d y z najpoważniejszą starej miną, w poważnej człowieka, t o n a c j i dogrywają swojo rolo wówczas, g d y widzowie o d d a w n a które wszystkio mają magiczno-religijną strukturę. A l e człowiek już się śmieją. N a d a l przomawiają poważnym, m a j e s t a t y c z n y m , współczesny, który uważa się za istoto nicreligijną, n a d a l za­ budzącym lęk, groźnym t o n e m władców l u b .apostołów 'wiecznych chowujo duży zbiór z a k a m u f l o w a n y c h mitów i zdegenerowanych p r a w d ' nie zauważając, że czas sprawił iż t o n ten s t a l się w i c h rytuałów... O b c h o d y Nowego R o k u czy oblewanie nowego miesz­ ustach śmieszny, żo przekształcił starą władzę i starą prawdę k a n i a , chociaż zeświecczono, umiał zachowują strukturę rytuału w karnawałową zapustną kukłę, w śmieszno straszydło, któro I n d odnowy. zo śmiechem wdóczy po p l a c u . . . " To ximo zjawisko można zaobsorw ow nć w zabawach i przyjęciach... Można b y napisać cały t o i n n a t e m a t nutów współczesnego człowieka i m i t o l o g i i z.o. amuflowanej w (Michaił B a e h t i n ) jego u l u b i o n y c h książkach czy sztukach... N a w e t l e k t u r a posiada m i ­ tologiczną funkcję, nio t y l k o dlatego, żo zastępuje recytację mitów w archaicznych społeczeństwach.,, lecz przede w s z y s t k i m dlatego, że oddając się lekturze człowiek współczesny żywicuje 'ucieczkę z czasu' analogiczną do 'wyjścia z czasu' dokonywanego przez m i t y . . . " (Mircea Eliade) „ O d y śpiewam —• mówił I o n do Sokratesa — wychodzę z sie­ „... H u m o r jost przeciwieństwem patosu, jest t o t r i c k , za pomocą którego wydarzenie ulega pomniejszeniu, t a k j a k byśmy p a t r z y l i na nio przez odwróconą lnnotę... h u m o r z t r u d o m prze­ skakuje społeczno szczeble, jogo świat jost światom równości, w t y m t k w i i s t o t a jogo ludowości i domokratyczności... wygląda na t o j a k b y w i e l k i , wstrząsający śmiech h i s t o r i i brzmiał stało od dołu..." ( K a r o l Capek) b i e , płaczę, żeby i n n i płakali, boję się, żeby przyprawić o strach słuchaczy. Lecz w głębi duszy w i o m dobrze, co robię, i w i e m również, że później będę się śmiał, ponieważ uczciwie zarobilom swojo pieniądze. K t ó ż więc jest a u t o r o m ' ! T e n , który płacze, czy „ K o m i z m jost poczuciem absurdalności i wydajo się bardzioj boznadziejny o d t r a g i z m u , k o m i z m nie daje wyjścia z s y t u a c j i . . . " (Eugeno Ionesco) t e n który się śmieje ? Któremu z nicłi przypisać w y k o n a n o dzieło 1 O d b i o r c a n a p o t y k a pierwszego z n i c h — zamaskowaną postać, która g r a przowidzianą d l a niej rolę. I d z i e za nią, i t o p o w i n n o m u wystarczyć. B o jeżeli n i e , jeżoli szuka drugiego z n i c h — a r t y s t y w życiu p r y w a t n y m , a k t o r a p o s p e k t a k l u , rozczaruje się. Lecz „Jeżeli świat stanął n a głowie, t y l k o fikając koziołki można zająć właściwą pozycję... jeśli wolność staje się błazenadą, błazenada staje się wolnością..." być może w t e d y dopiero dano m u będzio poznać aż do końca (Jan pełny m e c h a n i z m wszolkioj twórczości..." (Mieczysław Porębski) Wybrał: Kott) CR. P R Z Y P I S Y Так pisał o t e j sesji J . Walc w a r t y k u l e Pieśń ujdzie cało zamieszozonym w „ P o l i t y c e " z 2 0 . X I . 1970, n r 4 7 : „Jeżeli się n a d t y m w s z y s t k i m poważnio zastanowić, wydaje się człowiekowi niesamowite, żo jedną z istotniejszych uroczystości jubileuszo­ w y c h Piwniicy była sesja n a u k o w a zorganizowana w siedzibie krakowskiego oddziału Polskiej A k a d e m i i N a u k p r z y uł. Sław­ k o w s k i e j , а w p r e z y d i u m zasiadali n i . i n . : prozes krakowskiego oddziału P A N , p r o f . M a r i a n Mięso wieź, prezydent m . K r a k o w a J e r z y Pękala, d y r e k t o r W y d a w n i c t w a Literackiego A n d r z e j K u r z , doc. J a n Błoński i wreszcie A n d r z e j W a j d a , a prof. Wła­ dysław T a t a r k i e w i c z nio zdołał przybyć z Warszawy t y l k o zo względu n a s t a n zdrowia, m i m o iż m i a l już g o t o w y referat i prze­ praszał zgromadzonych za zawód pięknym sążnistym telegramom. N i c też dziwnego, że referaty na sesji wygłosili w y b i t n i k r a k o w s c y uczeni r o z m a i t y c h specjalności podkreślając wa,go działalności P i w n i c y w w i e l u aspektach. Prof. J u l i a n Aleksandrowicz rnówil o j e j uzdrawiającym charakterze, prof. K a z i m i e r z K o w a l s k i podkreślał rolę zabawy w procesie e w o l u c j i , zwracając, uwagę, iż bodaj najistotniejszą różnicą, między człowiekiem a zwierzę­ ciem jest l u d z k a zdolność do zabawy rozciągająca się poza okres dzieciństwa. Prof. K r y s t y n a Pisarkowa wskazywała, j a k prze­ łamując scliomaty naszego poznania opartogo n a poczuciu p o zaozasowości języka P i w n i c a t o poznanie pogłębia, jednocząc się t y m s a m y m z nauką. Wspaniały referat socjologiczny wygłosił p r o f . Stefan M o r a w s k i , o t r a d y c j i żartu w k r a k o w s k i m środowisku profesorskim mówił p r o f . H e n r y k M a r k i e w i c z , a p r o f . Józef M i t k o w s k i j a k o znawca dziojów zamierzchłych przypomniał, 1 114 j a k w l a t a c h 50-t.ych profesorska k o m i s j a ds. d y s c y p l i n y studiów prowadziła zasadnicze dyskusjo zo studentem P i o t r o m Skrzy­ n e c k i m n u t e m a t p o t r z e b y s t u d i o w a n i a klasyków. W zamykającym sesję roferacie doc. J a n Błoński nawiązał do joj m o t t a , w y z n a n i a w i a r y p i w n i c z a n wziętego z Pascala: j e d y n a rzecz, która nas pociesza w naszych n i e d o l a c h , t o r o z r y w k a —• a wszelako t o jost największa z naszych n i e d o l i , ona głównie przeszka,dza n a m myśleć o sobie i g u b i nas niepostrzeżenie. D o ­ cent Błoński stwierdził, że P i w n i c a biorąc żywy udział w swojej współczesności i czerpiąc jednocześnie p o l n y m i garściami z h i s t o r i i m u s i silą rzeczy łagodzić a n t y n o m i e łącząc coraz t o silniej niedolę i pociechę. Zauważył wreszcie Błoński, że najistotniejsza różnica między Blaise Pascalem a P i o t r o m S k r z y n e c k i m jest t a k a , iż Pascal n i g d y żadnej sesji n a u k o w e j nio zy/olał i na t y m —- a właściwie n a szampanio p o d a n y m przez kolnorów o d W i e r z y n k a — n a j ­ bardziej k r a k o w s k a jaką można sobie wyobrazić uroczystość została zakończona, choć t r u d n o t u mówić o j a k i m k o l w i e k za­ kończeniu, g d y jodna impreza g o n i drugą, g d y h i s t o r i a toczy się nieprzerwanie". Obszerną relację z t y c h obchodów zawarł M . Sienkiewicz w rozmowie z J . Olczck-Ronikierową i P i o t r e m Skrzynockirn, zob. M . Sienkiewicz, Zabawa w Jubileusz, rozmowa z J . Ołczak-Ronikierową i P. S k r z y n e c k i m , L i t e r a t u r a z 1 9 . X I I . 1 9 7 4 . 2 3 1974 M . Szybist, Jubileusz Kraszewskiego, Echo K r a k o w a , 2 0 . X I . � https://zbiory.etnologia.uw.edu.pl/files/original/997338f9fce59b6a13637f7c28207937.pdf 1df34dbbe9da1e96408c7c0719be8ccd Dublin Core The Dublin Core metadata element set is common to all Omeka records, including items, files, and collections. For more information see, http://dublincore.org/documents/dces/. Title A name given to the resource Lud Publisher An entity responsible for making the resource available Polskie Towarzystwo Ludoznawcze Rights Information about rights held in and over the resource Licencja PTL Format The file format, physical medium, or dimensions of the resource pdf Language A language of the resource pol Type The nature or genre of the resource czasopismo Text A resource consisting primarily of words for reading. Examples include books, letters, dissertations, poems, newspapers, articles, archives of mailing lists. Note that facsimiles or images of texts are still of the genre Text. Dublin Core The Dublin Core metadata element set is common to all Omeka records, including items, files, and collections. For more information see, http://dublincore.org/documents/dces/. Relation A related resource oai:cyfrowaetnografia.pl:publication:5136 Date A point or period of time associated with an event in the lifecycle of the resource 1946 Identifier An unambiguous reference to the resource within a given context oai:cyfrowaetnografia.pl:4765 Title A name given to the resource Resumé / LUD 1946 t.37 Description An account of the resource LUD 1946 t.37, s.537-574 Language A language of the resource pol Publisher An entity responsible for making the resource available Polskie Towarzystwo Ludoznawcze Format The file format, physical medium, or dimensions of the resource application/pdf PDF Text Text capture metadata for PDF documents Text RESUME MORPHOLOGIE DU CONTE POPULAIRE La base de toutes les etudes sur le conte populaire consiste dans une systematique correcte de tous les materiaux qui entrent dans le domaine de ses etudes. Cette systematique correspond a une bibliographic raisonnee dans les etudes litteraires. Mais cela ne se laisse faire qu'a condition, que la systematique soit ргёсёdee par une autre operation tres compliquee et qui semble lui etre posterieure, savoir: par la morphologie du conte. Sans cette ope­ ration la systematique s'ernpetrerait dans des difficultes sans issue et ses resultats seraint loin d'etre corrects. Cette paradoxale situa­ tion methodologique n'est que le resultat du caractere tout specifique du conte populaire, caractere qui le fait distinguer d'autres oeuvres d'art de la parole, disons des oeuvres litteraires. La base de la systematique des contes populaires c'est leur division en divers sujets einregistreJs par la folkloristique actuelle et dont la liste fut dressee ipar Aarne-Thompson dans son oeuvre «Types of the Folk-tale» (1928). On sait cependant, que les sujets se composent d'unites plus petites, nominees motifs qui apparaissent aussi bien dans les sujets, qu'independamment. Thompson a fait preuve d'avoir bien compris leur grande importance, en donnant un essai phenomenal de leur classement dans son enorme travail «Motive-Index of Folk-Literature* (1932—5). La premiere operation du morphologue, et en consequence celle aussi du systematiseur de contes populaires, est d'etablir une delimitation entre le sujet et le motif et de faire ressortir les motifs particuliers dans les bornes du sujet. Cette delimitation jette en meme temps dans beaucoup de cas une lumiere caracteristique sur le proces de for- �538 mation d'un grand nombre de contes, surtout quand les sujets donnes <ne sont qu'une somme tolale de quelques motifs successifs, lies en Ire eux chronologiquement et causalement, p. ex. dans les «contes ou figment les animaux» (fables). Les grandes diffieulltes des etudes morphologiques sa presentent eependanl seulement alors, — et ce sont des cas ties frequents, surtout dans les «conles de fees» —, quand les meme motifs apparaissent dans divers sujets et amenent de ties graves consequences pour la naissance et la vie de contes, ainsi que, naturellement, pour leur systematique. J'appele ces motifs «motifs de jonction», car car ils constituent des plate-formes entre des groupes entiers de contes et deviennent une source de leurs affinites innatendues, de leur liaisons et de leurs transformations. Ce sont des motifs identiques ou au moins analogues a ceux qu'on rencontre dans les contes de contenu different. Tel est p. ex. le motif des «animaux reeonnaissants» qui tirent le heros de toute sorte d'embarras, qui, au moment du danger, le secourent, lui sauvent la vie ou la lui restiluent. Le motif du «gobelet glisse furtivement» peut servir comme un autre exemple: i l apparait dans la Bible, dans la vie d'Esope, dans la legendę de Conipostelle et dans la «byline» russe des 40 pelerins. L'existence des motifs de jonction fait naitre de nouvelles fables grace a renetrelacement de divers sujets qui out le meme motif de jonction; de deux contes qu'on pourrait determiner schematiquement par des formules: D'AbC et MbN peut naitre un nouveau conte AbN, car deux differentes situations sont liees par leur membre commun b, qui est preciseinent un motif de jonction. Grace a ceci, les contes a construction composee, aussi bien que ceux a construction de cadre, sont un fait tout a fait normal; dans le premier cas, grace a l'existence du motif de jonction, deux contes indćpendants A, B, donneront naissance a une nouvelle creation A—B, — dans le second cas c'est dans le cercie du conte С qu'un autre conte pourra se developer', de sorte, que nous aurons une composition nouvelle С—D—C. C'est seulement apres avoir scrupuleusement discerne toutes ces possibilites a l'aide de l'analyse morphologique, qu'on pourra realiser la classification de la �539 variante donnee ou du groupe de variantes du conte et enregislrer le phenomene etudie dans le cadre du systeme international universellement accepte et, par consequent, faciliter aux prochaines etudes d'etre scientifiquement correctes. Ce precede doit avoir pour resultat la constation de l'identite des variantes donnees et la determination des relations qui exi­ stent entre elles. Mais voiei qu'une nouvelle difficulte se pose ici, et l'une des plus essentielles. La pratique folkloristique prouve que, grace a l'existence des motifs de jonetion et grace a d'autres facteurs qui evoquent la vie du conte, i l у a, a cole des variantes indubitablement identiques, une grande quantite d'autres dune identite probleniatique laquelle ne se laisse determiner qu'a l'aide de longues et penibles etudes speciales de caractere genelique ou historique. Qu'est-ce que la systematique doit en faire? I I me seonble, qu'a 1'exception d'un certain nombre de cas, ou l'identite a subi un si considerable effacement, qu'elle pourrait etre decouverte seulement a l'aide d'une etude toute speciale, c'est une que­ stion plutót simple, Le systernatiseur qui connait '.'existence des motifs de jon­ ction et celle des difficultees qui leur sont propres, les etudie toujours sur le fond de la composition; i l approfondit et tache de decouvrir leurs fonctions de construction, — et dans la construc­ tion meme i l prete une attention particuliere a la succession stable des motifs dans le sujet donne,.aux relations causales qui les unissent, enfin a leur clarte. S'il observe bien les facteurs nommes ci dessous, i l ne commetara pas de faute et i l s'acquittera d'une manierę precise de ses fonctions de systematiseur. Son but sera atteint surtout, si une connaissance approfondie de la morphologie du conte lui permet de discerner clairement le prologue qui, ordinairement, n'est qu'un supplement mecanique, du corps organique du conte. Du reste, une description exacte des composantes du conte qui n'entrent pas dans, le systeme, constituera la vole, d'apres laquelle la realisation d'une classification correcte se laissera toujours accomplir, pourvu que Pelement pris pour base ait une clarte suffisante et qu'il soit un motif exactement precise. J. Krzyżanowski �540 METHODS OF ETHNOLOGY s Introduction A. Need, object and division of ethnology: 1. Ethnology as a separate science has her own methods, 2. On products of culture and people-spreaders of culture on the base of critically examined material, 3. Following methods of critical examination of material, Following methods of examination of products i. e. general ethnolcgy, Following methods of products of the people i. e. methods of etnography. B. Development of ethnological methods: 1. Conditioning factors: a) philosophical currents, b) development of same ethnology sciences. and closely related 2. Principal stages of this development up to the present time. a) psycholog ism: idealistic, materialistic (natural), sociological, freudism, functionalism. b) historism: antropogeographical, English diffusionism, continental historism. c) directions physico-historical: ologenic and statistic. �541 Lecture I . Methods of criticism of material: A. B. C. D. Collection of material i n the area. Worth of direct material. Access to gathered material. Criticism of indirect material. II. Methods of examination of products: A. Characteristic of products by analysis: 1. Settling of components and grade of composition of products, 2. Settling of reacting relations between components, 3. Settling of reacting relation between components and varieties and surroundings. B. Elucidation by way of analysis of results obtained by the above mentioned analysis: 1. Of d e v e l o p m e n t . Formation of varieties under the the influence of changes supervening in surroundings, 2. of g e n e s i s of the product i . e. the union of its com­ ponents under various influences which allowed the given product to play its part solely in its primary sur­ roundings. III. Methods of the study of the people: A. Characteristic of a people by way of analysis: 1. the composition of its culture, 2. varieties of its culture, 3. relation of its culture to surroundings. B. Elucidation by way of synthesis: 1. of the d e v e l o p m e n t of a people i . e. the formation of its varieties in time and space under the influence of changes in the surroundings, �542 2. g e n e s i s of a people i . e. the uniting of given cultural components in given surrounding in a certain time and in a given group of human beings which played its part in its last surroundings. Closing A. Theory and methodological practice. B. Appreciation of results of research. C. Principal shortcomings in ethonological prospects of further development. methodology and I I . ETHNOLOGICAL FACTS AND METHODS OF EXAMINING THEM Introduction Facts and methods of their examination Till the beginning of the present century there lasted a period of unmethodical scientific study in the domain of ethnology. Later on, ethnological facts began to be explained with methods applied to other sciences, and lastly after this first stage — ethnological facts were treated in a new manner specially created for this purpose. The second period of the development of ethonology dates from a wide manifestation of the historical trend in which a special method was systematically devised for the elucidation of facts subjected to ethnological study. There appeared new methodics prepared by Fr. Graebner, W. Schmidt and Muhlmann. Since the last war there is a heightened polemical controversy between opposite methodological trends and its outcome are studies with a historical treatment given to the former ethnological methods: Pinard, de la Boullaye, Radin, Lowie, Bornemann. We fail to find the necessary method for the elucidation of many ethnological facts in the works of Graebner, Schmidt, Bulch and Muhlmann. One of those facts is the genesis of the cultural product which till �543 now has been either omitted or superficially treated in all metho­ dological studies. These gaps are quite evident when one puts in regard the system of facts with the system of ethnological methods. This is the aim of the present study. I . O u t l i n e of t h e s y s t e m of E t h n o l o g i c a l facts (cf. the preceding Nr. of «The People* p. 112 nn.) 1. Remarks touching the division of facts The division of facts, the relation of facts to their sur­ roundings, the changes in the relation of facts to their surroundings and the changes in the products themselves correspond with the categories of facts divided by sociologues. The social statics dis­ tinguished by them corresponded with the two first above men­ tioned facts, and the social dynamics with the two following ones. It is quite right to distinguish social processus from cultural ones as the objects of culture are different from the social ones. Z n a n i e c k i divides the sociological facts in social acts, social relations, social individuals and social groups. Our division is about the same after having eliminated the cultural objects and introduced the people into the social groups. 2. Division of ethnological facts The criterium of this division is to be found in the manner of transmitting cultural objects from generation to generation. The character of social objects depends on it. There are two W'ays of transmitting culture: the older one is solely oral teaching, hence tradition, and the later one is based on a higher form of writing. Thence the division of cultures and people in uncivilised (without writing) and civilised (with writing). Ethnology deals with the first and the second are the object of humanistic and social sciences w'hich are older than ethnology. Ethnological researches reach also the pre-civilised stages of civilised people and also the objects of culture transmitted by tradition and cultural unions with social �544 groups. More on the ethnological topic: Poniatowski St. «The aims and object of Ethnology* 1922, Archives of anthropological studies v. I I , Nr. 2. 3. Sociological facts and domain of sociology Separately from ethnological and historical facts touching concrete cultural and social objects, we give the name of socio­ logical facts, in the exact sense, to all the common and recurring traits of these objects as well as to the processus they undergo. On this basis are built the theories of culture, of social groups etc. I I . G e n e r a l m e t h o d s of e s t a b l i s h i n g ethnological facts The above mentioned four separate categories of ethnological facts are very unevenly accessible to the ethnologue. Most easily accessible are ethnological objects, in the first place their structure. It is more difficult to fix the functions of those objects and even more difficult to penetrate their ideology, because they are often made comprehensible only when a thorough knowledge of a whole culture and of a whole corresponding people has been gained. It is even more arduous to examine the dependance of objects on their surroundings and the part played by these objects as regards their surroundings. Here is a w ide outlook on a whole people and on their whole culture unquestionably necessary. This explains the great importance of collecting exactly and fully all the possible ethnological material and of examining it before it serves for the explanation of facts. r Dependently on this whether the material is gathered directly from the land area, or whether it derives from narratives, we obtain the following division: We adopt for a basis Graebner's method of establishing facts taken up by Schmidt and we enlarge and alter the whole in the following manner: Division of the methods of settling ethnological facts. �545 I . Criticism of direct material: A. Collection on the spot: 1. Qualifications of the researcher, 2. Technique of work. B. Making the collected material accessible: 1. Storing, 2. Publishing. C. Worth of collected material: 1. genuineness, 2. ethnographical localization, 3. chronological localization, 4. grade of individuality, 5. sufficiency of cognizance: of structure — function — ideology — dependancy of surroundings — part played for surroundings. I I . Criticism of indirect material (descriptions): 1. Criticism of author, his qualifications — relation to the place of research. 2. Criticism of text. The adding of a chapter on methods of interpreting facts does not seem necessary as such an interpretation is the outcome of the elucidation of facts and should be taken in regard to parti­ cular methods applited to singular categories of ethnological facts. III. Singular c a t e g o r i e s of f a c t s a n d of t h e i r examination methods Dependency on the methodological trend various categories of ethnological facts have awakened a very unequal interest and this has influenced the development of the method of their eluci­ dation. In the meantime all categories of ethnological facts are closely correlated. This is why a complete ethnological method must contain the methods of probing and elucidating all the six categories of objects: cultural objects, unions of cultural objects, L u d , Т. X X X V I I 35 �546 culture, social unities, social groups, societies (peoples) The me­ thods of elucidating the afore-said categories should be preceded by general knowledge, i. e. by the theory of each of these categories. The ways of classifying each of the afore-said six categories can be various; for example the objects can be characterised: 1) 2) 3) 4) on the basis of their proprieties, on the basis of their part in various types of unions, on the basis of their belonging to various types of culture, on the basis of the various relations of different types of units to them, 5) on the basis of various social groups to them, 6) on the basis of various societies. The more important classification should suffice for the pre­ sent. Other researches must be left to the future seekers. 1. Objects of culture and methods of their I . A. O b j e c t s o f examination. culture 1) D e f i n i t i o n o f o b j e с t: an object of social origin i . e. which is indebted for its descendance to an individual, a group, or a whole society (people) and socially reacting on an individual, a group, or a whole society. 2) The division of objects: is possibly various but widely applied is based on the principal groups of humain needs i . е.: material — spiritual — orga­ nization and language. 3) Traits of objects: a) s t r u c t u r e : generally speaking one must discern the e 1 em e n l s and their relations, s t r u c t u r a l m o d i f i c a t i o n s and here for the fixing of a terminology we admit c h a n g e s which vary with their components when the set remains the same, and t y p e s which are different, first of all because of their set, but which may also have different components. �547 s i n g u 1 a r 1 y: 1- o material products: their elements collected material from geographical sur­ rounding. The set is the outcome of an intertwining of those elements by the technical work which gives a form. Modifications are the outcome of a number of ele­ ments of the material of these elements, of the technical work, and the intertwining of these elements. 2- o spiritual products: their elements create spiritual experience. Their whole is formed by the alinement of these ex­ periences in time and space and this makes the style of the product. Modification are the outcome of: the quantity of elements, the quality of experiences and of the style. 3- o social products: their elements operate on the material of the relations between individuals or social groups. The set is due to the stable or temporary relations of these elements between themselves, which are the social norm, modifications are the outcome of the number of elements and their relations. b) f u n c t i o n : one must g e n e r a l l y distinguish the produce and the aim, functional modifications, treating in d e t a i l : material products: productiveness (working) a certain part of the material product works, the rest help, for example: the blade of the knife and the handle. 35* �548 The aim depends on the quantity of working elements (for example when the roof of a bus is used for transporting baggage), modifications depend on the two preceding, spiritual products: their produce depends on the intensity of the experiences which they have occasioned, the aim is the greater the more varied are the occasioned experiences, the modifications of the productiveness and of the aim go together, social products: the produce and the aim go together in them, the social norm is not subjected to modifications; lapses from the norm are not modifications. c) ideology: one must largely discern: the principle of the product, the valuation of the product, the differences in probing or valuation give varieties, res­ pectively types of modifications, treating in detail: material products: the probing consists in the knowledge of their structure and their function, the valuation in the judgement of their produce and the ends of their function, modifications depend on the above said differences, spiritual products: the probing depends om the knowledge of the psychology given surroundings in which the vital experience takes place, the valuation depends on the judgment of the degree of intensity and variety of vital experience occasioned by the product, �549 modifications depend on differences between the afore said. products of organization: the probing depends on the knowledge of relations between individuals or social groups, the valuation depends on the produce and the ends of given whole of relations, no modifications occur here. 4) Dependance of products surroundings. and of their modifications on their A. On the cultural surroundings: 1. on other cultural products: which are necessary to it store products, sustaining products, to which it is necessary' stored products, sustained products, 2. on cultural sets: facilitating sets, needing sets, 3. on culture: producing cultures, assimilating cultures, B. On the social surroundings: 1. On the social individuals active in relation to the product passive in relation to the product 2. On social groups active in relation to wholes facilitating, needing, passive in relation to the above-said. 3. On people diffusing productive and assimilating culture. �C. On racial surroundings The structures of products are mostly conditioned by mor­ phological traits, their functions by physicological traits and their psychic racial, ideologies by the psychic trend of their racial ground. D. On geographical surroundings either directly through supplied material, either through other products. 5) Pari played by products in surroundings (need of terms: objects influential, objects influenced, scopes of influence). A. On cultural surroundings 1. on other cultural products: part played positively, attraction of one by another part played negatively, one excludes the other. 2. on cultural arrangements: part played positive part played negative. On culture: part played positive — negative. 13. On social surroundings: 1. on social individuals: are life-possibilities heightened or lowered? 2. on social groups: is their interior cohesion strengthened? 3. on society. C. On racial surroundings: 1. on individuals: the influence of the product on their health, development and productiveness, 2. on the racial basis of social groups and on the whole society through processes of selection. D. On geographical surroundings: changes brought by the product: orographic, hydrographic, floristic, faunistic. �551 6) Changes in same products. a) genesis: cause: aimed — aimless course: inner — cultural combination inter — cultural combination inter — cultural derivation b) growth and decline: structure — function — ideology c) decay as result of changes in surrounding. 7) Location of product and its modifications. In time and space. Mixing processus: contact and migration. Location: permanent and unstable. I . li. Methods of e x a m i n i n g cultural products. 1. Preliminary remarks: The aim of the examination is to fix and elucidate the static and dynamic of the product from its genesis to the last stage of its development. The last stages of development usually serve as base of researches. It is on the background of the wdiole development that one can make the immediate material subjected to examination comprehensible. What is given indirectly is to be found in the union between the examined product and its surroundings. 2. The collection and criticism of material as regards statics and dynamics according to methods of settling ethnological facts. o. Treatment of material: a) analysis of topological object, b) analysis of conditional object, c) analysis of the influence of the object on its sur­ roundings, e) elucidation of the genesis of the object by the settling of the conditions of surroundings for the oldest type of object; verification of this elucidation by other objects �of same hypothetical surroundings as the examined object. I I . Cultural s e t s and methods of examination. 1. Definition of sets: group of cultural objects bound by interdependancy. 2. Division of sets: a) producive sets, b) concomitant sets, c) sustaining sets. 3. Traits of cultural wholes: a) structure, function and ideology. The structure is formed by the composing products, the function is the compelling necessity for another object (use of pro­ duct), the ideology is expressed by the understanding of its whole value. b) the ideology of cultural sets was rather indifferent to searchers till the present time, because the masses lack a distinct ideology of cultural sets, which goes only with prominent individuals. 4. Dependance of cultural sets on surroundings and their changes: a) On the cultural surroundings, b) On the social surroundings, c) On the racial surroundings, d) On the geographical. 5. Part played by the sets and its change in relation to: a) the cultural surroundings, objects', sets , b) social surrounding — individuals-groups, peoples, c) racial surrounding, d) geographical surrounding. 6. Changes in the cultural sets themselves: a) genesis, b) development and decline, c) disappearance. 7. Location of cultural set and its modifications. Methods of examining cultural sets vide I . B. above. �553 A. Culture and methods of examining Ihem. 1. Definition of culture*: total of cultural sets necessary to the independent life of larger human groupments and transmitted inside their boundaries from generation to generation. 2. Division of cultures: cultures of people, cultures of epochs, cultures of areas: geographical, linguistic, economic, reli­ gious, political etc. 3. Distinctive marks of culture: structure — cultural wholes with various categories of needs, function — compelling necessity of all its wholes to satisfy the totality of the needs of life of an autonomical groupment, ideology — the valuation of the whole of cultural sets by those who benefit by them (a certain predominant in a given culture can be mentioned). 4. Dependance of culture on surroundings and its changes: a) on cultural surroundings i . e. other cultures; b) on the social surroundings: 1. on i n d i v i d u e 1 s: the examination of social indivi­ duals ought to be analogical to the examination of cultural products. One must gain knowledge of a series of singular social individuals of a certain people to be able to fix their principle types and varieties. Classification cannot be based on their psvchic traits but on their social trends, and since an individual is social thanks to the culture he pos­ sesses, then to each distinctive cultural product cor­ respond parallel types of social individuals. For example: to various types of scythes correspond va­ rious types of mowers. An individual can be a com­ bination of several social types and if one of them �554 is predominant the result is that this type subjects the others. Thus there are distinct types with the marked predominance of one: a) men of action, managers — marked characters, b) men passively receptive — imitators. 2. Social groups are organizations of individuals and facilitate the creation, the sustenance and the consumlion of products to higher individuals. •'i. S o c i e t i e s are organizations of social groups ena­ bling the work of these groups. It is sheer nonsense to say that a social group as society is a creater, respectively a consumer of-cul­ ture. It is an error of totalism. Only individuals create and consume. c) on the racial surroundings; d) on the geographical surroundings. HI. B. Method of examining cultures. Remark of the publisher. As regards this part, the author has left only three questions. He begins by the function and says: The free function, tree, because directed by feeling, as to its aim — changing as to its produce — dependent on the sense of duty Ideology — changing, dependent on w i s d о in, moral or immoral, the 1 a w observed or transgressed. Structure — changing, dependent on the will, directing the individual according to conscience. St. Poniatowski THE PRIMIT1VENESS OF BUSHMAN CULTURE The Bushmen represent a higly archaic racial type; they may well be one of the most ancient human races. This statement is supported by observations taken from the four aspects of man in which his appearance and activity find their clear and natural �555 expressions. They give evidence that Bushmen stature, culture, way of thinking and speaking are very primitive, probably the most primitive of all existing human tribes. The height of the Bushmen averages 4 ft. 7 in. (men) and 4 ft. 5 in women). Their skin is of a light yellowish-brown hue, and wrinkled, this being apparently due to the irregular condi­ tions of feeding in the steppe. On the rare occasions when food is plentiful (especially in the rainy season) the Bushmen will gorge himself, so that the skin on his swollen belly becomes smooth, but when the food supply fails he will be. on the brink of starvation for month on end, and his skin will become wrinkled again. His hair is scanty, his hands and feet small and delicate, his legs very short in comparison with his long trunk, and yet these legs can stand extraordinary hardships. He can run for miles and miles, pursuing game without pausing for breath, until the animal breaks down from sheer exhaustion. His body is very supple: in his buttocks he generally has a store of fat. This feature is parti­ cularly prominent in the women and is known as steatopygv. The face is pearly square in front, the eyes are small, unsteady and slanting, the lower part of the ear-lobe is grown together with the head and almost adjoins the jaw. The lips are narrow, their colour approaches that of the rest of the face, the nose is flat and broad, the chin very litle developed. Outside of South West Africa, Bushmen inhabit parts of Angola and of the Kalahari desert. The chief dress of the Bushmen is a kind of triangular leather apron or a narrow belt with a few leather thongs hanging down in front like a very small apron. The women wear a leather belt to which two small aprons are fastened, one in front and the other at the back. Apart from that they often wear a leather covering round the shoulders, and this is called karos. The children are. as a rule, quite naked, and infants arc carried in the above-men­ tioned karos on the mother's back. They generally wear nothin" on their heads, but the women usually adorn themselves with little chainlets of shells, of ostrich eggs, strung on a thread and attached to the hair. Round the neck they wear similar chainlets �556 or a kind of necklace made of little pieces of leather, seeds, or glass-beads. These are supposed to be amulets. The women also wear round their necks a sort of powder-bag, made of the shell of a small tortoise, in which they keep the so-called bukhu, a kind of powder made chiefly of the pulverised herb lareb, while the men hang a pipe round their necks. On the arms or legs (below the knees) they sometimes wear rings of leather, grass, or iron. For hunting the Bushman puts on sandals of gemsbok leather, which enable him to run long distances without sinking into the sand, and partly also protect his feet against thorns and sharp> flints. At times of famine the Bushmen eat both their leather carosses and their sandals. The Bushman hardly ever indulges in the luxury of a wash or a bath. He simply does not feel the need. Water is much too precious to be wasted like that. But the women will often powder themselves, smear themselves with fat, or with red or brown paint, to embellish themselves. In some districts the men will scatter ashes on their bodies before hunting, presumably in order to render themselves inconspicuous on the grey background of the steppe and so escape the observation of the animals they are going to hunt. But it may also be done for magical purpuses. Bushmen with scars on their faces, or. with one little finger cut off, are also met with. The scars, on the face are in some cases an embel­ lishment, in others a tribal mark, or a distinction for prowess in hunting. The cutting off of the little finger is practised for pur­ poses of ridding a patient of disease, which is supposed to flow out together with the blood. Apart from that, these practises may have a magical significance. The dwelling of the Bushman is a quadrangular or semi­ circular shed, sort of chalet or very primitive hut, The entrance opening is always to leeward, changing with the direction of the wind. Near the entrance the Bushman kindles the fire. A l l the inhabitants gather round it to warm themselves during the nights, which are often bitterly cold. A Bushman commune counts about 50—100 persons, who generally constitute a family group, with a chief. On the whole �557 there are no great differences in the rights of the two sexes, the work of the men and of the women being of about the same value. Thus the Bushman social life has features both of patriarchate and of matriarchate. At present monogamy is, for economic reasons, the usual form of marriage among the Bushman tribes. In former times, however, when game was more plentiful in the steppe, polygamy was practised to a greater extent. In spite of great mutual affec­ tion in the Bushman families, the women sometimes have to kill their new-bonis, because there is no food for them. Whatever someone makes or wins for himself is his pro­ perty. The Bushman has a very accurate sense of fairness and right. Manslaughter, adultery, theft, robbing of wells, transgressing the boundaries of the communal area are severely punished, some­ times with death. Bows and poisoned arrows are the weapons of the Bushman. Besides the bow, they also use javelins, knives, and a wooden club called kirri. The hut of a deceased person is burned down, and the dead man is buried on that spot, wrapped in his karos. The earliest religion of the Bushmen seems to have been the cult of the moon, which heavenly body they worship with dances lasting all night and with some sort of prayers. Every tribe has, as a rule, its magician or wizard. The language of the Bushmen is remarkable for the frequent occurrence of smacking sounds called clicks. Their life and ways of thinking may best be illustrated by short narratives literally translated from the tales as told by natives belonging to different Bushman tribes, and collected by several linguists (Th. Hahn, C. Meinhof, D. F. Bleek, R. Stopa). The following narratives are given in Polish versions in this paper: How we live in the Steppe (two different versions. Famine. Hunting the Jackal. Making an Apron. The Lion, the Jackal and the Ostrich. �558 The Moon and the Hare. The Division of the Earth. Two of the narratives, vz. Building a Hut and Girl's I n i ­ tiation are provided with the original Bushman text and the inter­ linear Polish translation, showing perhaps most clearly in literal terms and arrangement of words the primitive structure' of Bush­ man thought and language. Roman Stopa DWELLINGS OF THE YAKOOTS Oorasa, kalyman, yourta, or bałagan, elbelen, are according to Sieroszewski the names of various types of Yakoot dwellings. Oorasa is probably a booriat word, bałagan is persian. Yourta is of touranian origin and means place of dwelling: yourt or sourt. Kalyman or goolema may be derived from the toungooze. A purely Yakoot name for dwelling is: jeejay. All the dwellings of the Yakoots have flooring. It seems none of them use clefts, caves or dugouts. For construction they use: wood, bark (especially birch), skins, webs, earth, dung, mess, hay, tree-roots and branches. In the Kolinas ooloose sometimes snowhuts are being erected, but not for long. Bricks are known but only used for fire-places. The oorassa is the oldest and most typical type of Yakoot dwellings and is a round cabin from 6.5— 9.5 m. high with a diameter of 4.5—6.5 m. measured at the base. The frame-work is formed by four posts with their thinner ends joined under an angle of 60 degrees. On top of the frame-work are placed four horizontal planks forming a rectangular frame on which repose the thin bands of the roof construction. Oorassa roofing consists of broad stripes of birch-bark first boiled in milk, then sewn together with horse-hair and adorned with manycoloured desings. In the interior of the Oorassa there is a fire-place and along the walls are placed the couches. The Oorassa of old have nearly disappeared. In the North where there is difficulty of getting birch-bark and the frost is severe, turf is used to cover the Oorassa. 'ach is the dark and dirty kaliman. The wealthy �559 protect themselves from the falling filth by placing birch-bark or tanned skins under the turf. Nowadays the Yakoots live in a Yourta wdiich is also called balangan or bałagan (sec pictures 4, 5, 6, 7). The frame-work consists of four posts 20 cm. thick and 1 m. 30 cm.—1 m. 70 cm. high. These posts are driven into the earth deeper than 60 cm. and in a square with 6.5—9.5 m. of distance between each of them is placed the South-East post for which the Yakoots have a special reverence as it is the abode of the Yoorta-Spirit. At the end of the posts, in longitudinal i n ­ cisions, are fixed the beams which form the roof sloping EasL and West. The beam is greased with butter, koomiz or horse blood. On the frame-work of the roof is first placed wood, thin and round semi-circular shingles, on which comes: moss, hay, bark and mould. The logs which form the walls are set somewhat inclined arid are like a truncated pyramid sloping at an angle of 70 degrees. The Yoorta generally has 2—3 windows to the East and South, a 30 cm. big square. In the Summer these apertures are closed with moss, paper, fish-bladder, or horse-hair net and in the winter with thick ice-panes. The door aperture is closed with thick planks covered with oxen-hide. The exterior of the Yoorta is covered with cow-dung and mould. All round is an earthen dyke 90 cm. high, 30—50 cm. broad. " Inside the Yoorta along the walls there are 4—8 permanently fixed settees, and each of them has a special destination. In the middle of the Yoorta is the fire-place which has the form of a square trunk made of thick logs. 60—80 cm. filled with clay. From there leads a conduit to the chimney and a slanting smoke-escape. It is made of long and thin wands covered with clay inside and outside. The Yakoots give great attention to fire­ places. When travelling, the Yakoots protect themselves from the severe climate by making a protecting wall of sticks and branches �560 tightly intertwined. It is the elbelen or haltan, just one single sort of shield which is placed so as to protect from the wind. 2) The most ancient form of Yakoot dwelling is the Yourassa which appertains to horse-breeding culture. In the Northern regions to which the Yakoots. had been driven, the Yourassa did not give sufficient protection from the cold, this is why it began to be covered with turf and took the name of kaliman. As the new country was very inconvenient for horse-breeding, because of the lack of vast meadows and steppes and on the other hand very good for oxen which could contentedly graze on smaller expanses, the Yakoots abandoned horse-breeding for oxen. This led to the preparing of provisions of hay and also to the building of shelters for the oxen, a foresight which enabled to pass long and severe winters. 7 The kaliman was changed into a Yourta, because the top part which proved unnecessary, was abolished. At the same time the aperture through which the heat escaped was stopped, and the space to be heated became smaller without inconvenience to the inhabitants of the dwelling. The perpendicular and the inclined walls, also the perpendicular arrangement of logs make the dif­ ference between the Yourta and the dwellings of other Siberian people. The division of the Yourta into the right-hand-side part i. e. reserved to males, or East part, and the left part, the West, or women's part, shows clearly that this type of dwelling was the outcome of two cultures i . e. the patriarchal pastoral culture of the breeders of horned cattle and horses, worshipers of the sun" and fire, with the custom to turn towards the East when offering a sacrifice, and the patriarchal-agricultural which had adopted the turning towards the West when offering sacrifices. Other domains of Yakoot culture also demonstrate the same mixing of the patriarchal pastoral culture with the patriarchal agricultural one, for example religion, mythology and agricultural activities. Teofil Chodzidlo �561 THE HELLENIC CUSTOM OF WEARING ONE SHOE ONLY Ancient authors frequently mention the custom of wearing only one shoe; this custom is common to heroes and peoples. We may quote as a principal representative of heroes I as on (Pindar Pyth. 470 sqq.), Perseus (Artemidor. Oneirokrit. IV 63), Lykurgus (Antholog. Palat. X V I 127); besides them peoples such as the Aitoles (Euripides Meleagr. fgm. 534, Nauck. Arislot. i'gm. 74, Rose. Schol. in Pind. Pyth. 4, 70), the Plataeans (Thukyd. Hist. I l l 22); accord­ ing to Macrobius (Saturn. V 18, 13 sqq.) Vergil (Aen. V I I 689) transferred this custom to the Anagnini, a poeple of ancient Italy. The explanations of this custom are restricted usually to Iason and his personal adventures. As Apollonios of Rhodus tells (Argon. I 7 sqq.) Iason crossing the river Anauros lost one shoe in its waters. Ps. Pherekydes changed this interpretation saying that Iason took off his shoes before wading across the river, and after crossing it put on only one shoe, because he hurried to the sacrifice. This interpretation is remarkable; as monumental tra­ dition shows, the offering person has often only his right foot shod. Katharine Esdaile ('0 o»' iQ~.b.z. Two statues of a boy ce­ lebrating the Eleusinian mysteries [Journal of Hellenic Studies XXIX 1909, 1—5J) gathered together after W. Amelung (Skulpturen des Vatik. Mus. I I No 393) all the monuments which indeed show the offering Perseus wearing only one shoe; Miss Esdaile sees in these young ephebs of the Eleusinian mysteries 'boys from the hearth' (s aa śiTiac): and as to the custom, «parallels prove that the baring of one foot had a definite religious meaning and was especially connected with the cult of chthonian. goddesses*. Frie­ drich Hauser (Die Statue der 'Sehutzi'lehenden' im Palazzo Baiberini [Jahreshefte des Osterreich. Archaolog. Inslituts in Wien XVI 1913, 57—77]) recognises Pylhia in the woman wearing only one shoe on account of her pathetic face W. Amelung explained this custom in a separate study (Atti della Pontificia Accademia di archeologia 1905/6 123 sqq.), and concluded that one bare foot ensures to the man or woman a magic contact with the earth and Lud, Т. X X X V I I 36 �562 therefore secures vital power and victory: this interpretation was accepted by L. Levy (Die Schuhsymbolik im judischen Ritus, Monatschrift fur Geschichte und Wissenschaft des Judentums L X I I 1918, 185 sqq.) and Jungbauer (Schuh, Handworterbuch des dcutscchen Aberglaubens, Berlin 1935, V I I 1308). Sir James Frazer (The Golden Bough, London 1911, I I I 311) supposes «that the intention of going with one shoe on and one shoe off is to restrain and to set at liberty, to bind and unbind... to rid the man himself of magical restraint* etc. O. Gruppe (Griechische Mythologie u. Religionsgeschichte, Munchen 1906, I I 912 adn. 7) according to J. Bachofen (Das Mutterrecht, Basel 1858, 159) thinks it to be a re­ ligious ceremony: to offer a votive shoe and consequently to walk with one shoe. All these interpretations are very insufficient especially Wilhelm Kroll (Unum exuta pedem'— ein volkskundlicher Seitensprung [Giotta XXV 1936, 152—158]) took care to evi­ dence it. Nothing can better illustrate the helplessness of all hy­ pothesis than the symbolic commentary of Jean Brunei (Iason monokrepis [Revue Archeologique 1934, IV 34—43]) who — con­ trary to all ancient authorities — affirms that king Pelias handed his one shoe to Iason in sign of restoring him his kingdom. Therefore we endeavour to find the proper rationale of this custom which no doubt bad its practical function in the life of the people. Iason is characterised by Pindar as a strange warrior: the ancient commentaries specify it by saying that this sort of warrior's custom belongs to the Aitoles. As the ancient in primi­ tive times always fought barefooted, we have to require a special function for the use of the shoe on the right foot. This function we find in the fact that the Aitoles fought — as all ancient peoples did — manibus pedibusque and therefore protected the right foot which mainly took part in the battle, in the same manner as e. g. the boxer protects his hands by putting on gloves. Zofia Ganszyniec �563 RICHARD BERWIŃSKI Richard Berwiński played an important part in the history of ethnography and ethnology. His principal work: «Studies on po­ pular literature from the standpoint of historical criticism* publi­ shed in 1854 must be considered as the first polish work on ethno­ graphy; a mile-stone between ancient and modern views not only on literature but on the whole popular culture. He was not suf­ ficiently apprized at the time, especially by the rueful romantics whose illusions as regards the essence of popular culture had been swept away by his book. It is only in the time of Karłowicz and thanks to the eulogy of Rostafiński that he met with full re­ cognition. But a proper monography is still.missing, and the object of the present lecture is to fill this gap. Richard Berwiński born in 1819 was educated in Great Po­ land surroundings. He went to a lower school i n Leszno. For a time he was completing his education in Poznań, mostly in the Raczyń­ ski Library. He passed his bachelor's examination in Wroclaw and was a student of the University in this town. In the life et work of Berwiński there are four distinct pe­ riods. In the first: (1836—1840) the author was in close relations with the Editor's office of the: «People's friend* and influenced by romantic opinions as regards the people. He made several poetical transcriptions of popular legends and fairytales; mostly litterary popular productions. His most important work in this period was: «The Goplo Goddess*, and the works which appeared in a collection published under the title of popular culture. His warm pro-slav sympathies were characteristic at this time The second period (1841—1846) created a bond between Berwiński el Poznań with the Editior's office of the: «Lilterary Weekly*, the Polish Democratic Society, with social and political workers, for instance with E. Dembowski et H. Kamieński author of a profound work: «Philosophy of Material Economy* (Poznań 1843—45). 36" �564 In this time Berwiński indulged in political polemics which we find expressed in his poems especially in the verse: «Mice Tower». The man of letters had become a belligerent politician. As an emissary under orders to foment an insurrection against Russia he was arrested in the year 1945 in Tarnów by the Austrian authorities. It is there he lived through the bitter and painful disil­ lusions which were the outcome of the atrocious Galician mas­ sacres. Extradition soon followed. He was given up by Austria to the Prussian Government, sentenced to a long term of imprison­ ment, and started to work scienifically behind the bars of Ihe В erl i n M oa b i t - p r i s o n. The third period (1846—1854) was begun by his work on popular culture. The revolution in Berlin opened his prison. Besides his scientific work on a favourite theme, Berwiński took an eager part in the happenings of the lime. The failure of the revolution, the futile manifestations of the Slav Congress in Prague made him seriously ill. As Member of Ihe Prussian Parlia­ ment in the years 1852—1854 he defended polish rights under german occupation. I l was then he finished his work on popular litterature, the master-work of this life. The book was published in Poznań in 1854. In this work Berwiński settled the methods of researches on popular litterature and drew a lien lion on the ne­ cessity of conscientious copy of lexts of comparative studies. The results of this work prove thai there are few genuinely aboriginal motives, same as in Ihe literature of other peoples. The whole popular creation is a result of the migration of various themes and motives and an important part is played by the church, by the tracks of pilgrimages, of trade et also by the influence of higher social classes. He settled also thai Ihe popular li llerary creation lacks original traits and does not reach far back into the past ages. One can well understand how shocked were the romantic writers of the time, especially Lucian Siemiński, by the result of Berwhiski's researches. The fourth and last period of Berwinski's life falls in the years 1854—1879. He resigned his seat in Parliament, his projec­ ted marriage with the Countess Wollowicz was broken off and he �565 emigrated never to return to Poland. He spent a certain time in Paris on his way to Stamboul and following the advice of Mickie­ wicz enlisted in the Sultan's Cossacks under the command of Czaykowski Sady k-Bashaw. It was an illusion of the time that the war in the Crimea would open new political prospects to the Poles, but the Parisian Congress soon dispelled this hope. Residing abroad Berwiński took no active part in the insur­ rection of 1863, and this very nearly broke his heart. After the collapse, of France in 187CK71 and with the growth of russian and german influences, Turkey disbanded the military formation of the: «Sultan"s Cossacks*. Berwiński remained in Constantinople bereft of means of life without possibility of return to Poland, and often exposed to starvation. In the year 1874 a fire broke out in the hotel where he was staying and his manuscripts were destroyed. Two works: «Ronie and Constantinople*, and «Materials for the Ethnographies of Serbia et Bulgaria*, were thust lost. Exhausted by the harships of his life Berwiński died in misery in a suburban trench hospital. On his death-bed he had the consolation of being assisted by Father Ławrynowicz, the same priest who was present at the death of Adam Mickiewicz. Л. Fischer STUDY OX THE CHARACTERISTICS OF ETHNOGRAFICAL RUTH EX IA OF SZLACHTOWA ON THE BASIS OF CERTAIN ELEMENTS OF MATERIAL CULTURE I . West of the Poprad there are four villages surrounded on three sides by wide mountain-ranges and forming on the north side of the Carpathians a Rutheniau island which lies furthest west and is named by the author: «Rulhenia of Szlachtowa*. The inhabitants of Szlachtowa form a separate ethnografical group which from the point of view of culture approaches the Ruthenian population inhabiting several Spisz (Zips) villages, hut on the . �566 other side is quite different from the Ruthenian Lemko's settled east of the Poprad. Between the Ruthenians of Szlachtowa and the Polish population of the neighbouring Szczawnica there is always a very ancient antagonism. I I . The provenance of the Ruthenian settlement in the nearest neighbourhood of Szczawnica is till now far from clear. Not earlier than in the X V I century we find in the historical sources the name of Szlachtowa and latest, because not sooner than in the X V I I I century, the names of Biała and Czarna Woda. It is highly probable that the Ruthenian element penetrated here on the wave of the Vallachian-Ruithenian inroad of settlers between the XIV and XV centuries. The land structure of the Ruthenia of Szlachtowa is based on the model formed by the mediaeval colonisation under the so called «German law». A l l the four villages have a regular field structure primarily based on the three-field system of agriculture. They are different from the typical regular field structure in thus far, that in the fields which join the rural dwellings, the plots of the singular owners touch the dwellings. It is a transient form between the regular field structure and the so-called forest-fieldstructure. Besides the cultivated land in the neighbourhood of the village the inhabitants of Ruthenia of Szlachtowa possess numerous clearings strewn among the forests which cover the near mountains. They are used as pastures, meadows and tilled fields, and jointly with this, there develops on them the system of half pastoral, half agricultural season-settlement. I I I . The houses in Ruthenia of Szlachtowa are built of wood on angle, covered with planks or wooden tills. The poorest ones show the type of one construction settlement, where the inhabited part and economical part are found under one roof. There are also two-construction habitations and a separate farm house habitation and sometimes a many buildings farm in which the cottage, the stable, the barn and other constructions form a closed square with an entrance gale to the yard. : �567 IV. The Ruthenians of Szlachtowa formarly found means of living mainly as shepherds (sheep, oxen), at present principally in agriculture. The inhabitants of the four villages mentioned endeavour to cover the shortage of means of living, by various additional occupations like the manufacture of wooden boxes or the mending of cracked pots with wire. The wire-netters of Biała Woda now reach Warsaw, Poznań and Bytom and formerly used to go as far as Lwow, Kiev or Czerniowce. V. The Ruthenian mountaineers garb in the neighbourhood of Szlachtowa for males and females alike, is mostly of home made white linen or flax or of some other white woolen stuff. Only a few factory materials: ornaments, boots and hats were bought in the mountain towns. The popular garb of the Ruthenians of Szlach­ towa is very primitive as regards cut and ornament. VI. Lastly the author examines the problems of the chrono­ logy and of the provenance of singular cultural elements in Ruthenia of Szlachtowa. To the group of phenomena typologically oldest he counts the solitary, dispersed settlements, found in forest-clearings, habitable constructions built on angle covered with a roof quadruply inclined made of planks or wood-tiles and composed of only one room and one primitive antechamber. As regards clothing: a man's shirt with the longitudinal «poncho» cut, woolen trousers with a typical side-flap, above the right grouch, a long woolen «hunia» i . e. a man's cloak, a sheep-skin cap covered with cloth, the linen wraps which women put on their shoulders, and in farming the blazing of bushes and the one-field system of agriculture, which is found also in the forest-clearings. Numerous Spisz influences are stratified over older cultural layers. They penetrated jointly with the contacts between the Ruthenians of Szlachtowa and their brethren inhabiting the country south of the Carpathians and also reached the Slovaks. One should place here, as belonging to these influences, the form of the roof (doubly inclined with eaves and surmounted by a small semicircular rooflet), painted clothes-chests, the form and the �568 manner of adorning men's hats and in the garb of the women their headgear, the ornaments of the shirt, the skirts called: «kanafaska» made of linen or cotton material, weaved in perpendicular red stripes, white with blue lines, fur jackets richly ornamented with Mayings and top-boots. Polish influences are chronologically the latest. Primarily, as regards material culture there was no difference between the Ruthenians of Szlachtowa and the Polish mountaineers of the neighbouring Szczawnica. It is only when there appeared regional differences in the garb of the Szczawnica mountaineers that the influence of this garb began to act on the neighbouring Ruthenian population, especially on the youth of the nearest village i . e. Szaczawnica. The author tries to reconstruct the process of differenciation of the cultural group of Ruthenians of Szlachtowa. Layers of foreign influence begin to fall upon the more or less uniform cultural back-ground composed without greater differences of the whole of the Carpathians. The area of the upper Dunajec is in the orbit of Spisz influences, which results in the appearance of certain cultural differences spreading on the territory of the Polish Spisz, the mountaineers of Pieniny and Szczawnica, the Ruthenia of Szlachtowa and the east (peak of Podhale). In time the area delineated here divides under the influence of a further development into two meridian parts, the west part whose popular culture continues to develop under the influence of cultural waves coining from Spisz and Podhale, and the eastern one comprising only the mountainners of Szczawnica and the Ruthenians of Szlachtowa, who remain isolated and keep without change a cer­ tain whole of ancient culture. With the cultural differenciation of the Szczawnica moun­ taineers which happened between the XIV and XX centuries and even later, the Ruthenia of Szlachtowa remained the unique area with certain marked traits of culture which have been changed or forgotten alsowhere. R. Relnfuss �569 GREATPOLAND'S POPULAR CULTURE ACCORDING TO GERMAN PLANS In the year 1943 under in Poznań a book under the Warthenland». It came from tisches Institut» and belonged Volkskunde». German occupation there appeared title: «Die Sagen der Deutschen im the publishing Library: «Volkspolito the series of «Abteilung Deutsche Dr. Edmund Mudrak was the editor, the work was by Pro­ fessor Lutz Mackensen, two German scientists, teaching shorthand in Poznań at Ihe University of the Reich, for thus had been the Polish University transformed under German occupation. It is a book which among many others, for example the works of Dr. Walter Geisler Professor of Geography at the same University, Dr. Charles-Ernest Koehne historian of art and artistpainter and others bent on proving scientifically the far-reaching influence of German culture in Polish lands, unmasks the aims and ways of German cultural planning on territories subjected to German administration. Great-Poland, the oldest province of the Polish Stale was named by the Germans: Varla-Land. They began to exterminate the Polish population and to fill the new Varta-Land with Ger­ man colonists, re-emigrees from the East borders of Poland, from the Baltic provinces, from Russia, Bukowina and Bessarabia. These groups of transplanted people were to form the new Ger­ man tribe in Great-Poland. A cultural planning was to be made for this tribe by German ethnographs: Mudrak and Mackensen, while Geisler was busy with geography, among other subjects with the theory of landscape, and the arl-historians were prepar­ ing the architectural picture of the land. Help was given by the museums, where items were being collected for Ihis same purpose. The German ethnographs were interested in legends and folklore because Ihey considered this part of the spiritual culture of the people as an important spiritual asset, an element binding together the disseminated groups of colonists. �570 The collection of legends formed by the people and reintro­ duced in the occupied territories was in the opinion of Mudrak the best element to deal with in starting a renascence of popular culture. The book under the title: «Sagen der Deutschen im Warthenland» has thus a double aspect. From the point of view of science it is an addition to ethnographical geography through its localisation of legends in a closed territory and from a practical point of view i l is a work of popularization. In the midst of his labours Mackensen stumbled on unforeseen difficulties as he was unable to conciliate Ihe two objects in view. His work is not based exclusively on local researches, but mostly on bibliography. For practical reasons Mackensen made in the text he used arbitrary corrections and his selection was also guided by a program made beforehand. Mackensen advanced the theory that the purely German spiritual material collected by him had no foreign infiltrations and at the same time drew attention in his commentaries on the influence of the surround­ ings reacting on the spiritual tenors at the moment of its birth. As the collection comprises not only the sagas of the autochtones but also of new-comers from the Baltic sea and the Black Sea, from the steppe and the agricultural areas each with^ a different grade of civilisation, the variety of culture is no less apparent. The object of the edition proved decisive. The authors and the protector of their book the Gauhauptmann who wrote an introduction, expressed the hope that the collected material w ouid vivify tire people and prove an important element in the cultural planning made for the Varta-Land. Mackensen divided his book into three parts: I . Man and Death, I I . Man and Supernatural Powers, I I I . Man and History, and put stress on the threads of death and demonology and legends with a historical tincture. The motive of death dominates the book as the Part I takes up the half of it with a good hundred tales. In the following parts this same motive recurrs with alterations. The last part, treating of German heroes is rather short and only contains a score r �571 of legends Frederician and Josephinian which have the character of barrack-anecdotes. The aura of all these legends is upleasant. Horror and terror give the dominant note, with a lack of the proper legendary po­ pular strain of romance nad poetry. To the foreground come only the "brutal instincts of man mostly the desire of vengeance. The phenomena of death or demonology terrorize human psychology and the details of the tale are so bereft of aeslhetical feeling that the reading brings discouragement. Mackensen has shorn his texts of all religious feeling. He mentions this in his introduction and proves it at the end of his commentairies. He has thus deprived many legends of the proper trait of magic trend of thought. The whole thing is sinister and breeds depression. The book is illustrated with drawings and vignettes. One can see among others, headless monsters, skeletons, hanged wret­ ches, tortured bodies and dead corpses. Truly the gallery of a morbid imagination. As the work of the German ethnographs Mudrak nad Mac­ kensen was destined to play the part of an element in the cultural planning for Great-Poland, it is highly characteristic and remains a document of the cultural activity of true Hitlerians. Bożena Stelmachowska ETHNOGRAPHICAL ICONOGRAPHY This is the beginning of a work of greater length which will appear periodically in the «PEOPLE», during several years. Ethnographical iconography contains polish material which gives historical documentation to ethnographical facts with the help of old engravings, drawings, pictures, embroideries and the like. To this material are also added photographies used for the documentation of rarer ethnographical specimens in polish mu­ seums and also unusual ethnographical motives in village sur­ roundings. �572 Iconography does not present a systematically arranged ma­ terial according to set problems. All this is accidental and provisionally collected at hap­ hazard, but will be put in some order by the index placed at the end of the 20-th sheaf of the iconography- The list of things in the two first contains the following items: 1) 2) 3) 4) 5) 6) 7) 8) 9) 10) 11) 12) 13) 14) 15) 16) 17) 18) 19) 20) 21) 22) 23) 24) 25) 26) 27) Drawing of a child. X V I century engraving on wood. A seven-headed horned dragon XV c. cngr. on wood. A cannibal tent engr. on wood. Samoyeds X V I e. engr. on wood. A dragon-stone X V I c. engr. on wood. A fox caught by the leg in an archaic beam-trap. In polish «stempitsa» X V I c. engr. on wood. Radish female Raphanus sativus XVI e. engr. on wood. Lorctto-bell XX c. engr. on wood. Sinner's death XIX c. engr. on wood. Four beasts on map of the world, engr. on wood. The magnet X V I c. engr. on wood. Hunter's net out-spread XVI c. engr. on wood. Lapis agapetosm or achates (gagatek-amber) XVI c. engr. on wood. Devil expelled out of man XVI c. engr. on wood. Harvest XVI c. engr. on wood. Dragon sun-obtruding X V I c. engr. on wood. Men stinking-lipped X V I c. engr. on wood. Demon scared X V I c. engr. on wood. Amber X V I c. engr. on wood. Frog-stone XVI c. engr. on wood. Inula Helenium magic root XVI c. engr. on wood. Costumes of Gdansk fisher-women XVI c. engr. on wood. Tartar wives XVI c. engr. on wood. Rirds glued and lilted trap X V I c. engr. on wood. Leviathan and Mother of God XVI c. engr. on wood. Descent to hell XVI c. engr. on wood. Sabbath of witches XVI c. engr. on wood. �573 f 28) Flight of witches to Haki-hill X V I I с. engr. on wood. 29) Black Mass X V I I c. engr. on wood. 30) Our Lady's tears (Spirantes spiralis, plant) photography of year 1939. 81) Four-in-hand XIX c. engr. on wood. Thacldaeus Seweryn � https://zbiory.etnologia.uw.edu.pl/files/original/0eed6121b29556045a08c1f3809cc248.pdf c4638b41252218e0e8c765d3df0eab0d Dublin Core The Dublin Core metadata element set is common to all Omeka records, including items, files, and collections. For more information see, http://dublincore.org/documents/dces/. Title A name given to the resource Polska Sztuka Ludowa - Konteksty Text A resource consisting primarily of words for reading. Examples include books, letters, dissertations, poems, newspapers, articles, archives of mailing lists. Note that facsimiles or images of texts are still of the genre Text. Dublin Core The Dublin Core metadata element set is common to all Omeka records, including items, files, and collections. For more information see, http://dublincore.org/documents/dces/. Relation A related resource oai:cyfrowaetnografia.pl:publication:2747 Date A point or period of time associated with an event in the lifecycle of the resource 1999 Identifier An unambiguous reference to the resource within a given context oai:cyfrowaetnografia.pl:2557 Title A name given to the resource Nieistniejący film, nieistniejące miasto, nieistniejące życie / Polska Sztuka Ludowa - Konteksty 1999 t.53 z.1-2 Description An account of the resource Polska Sztuka Ludowa - Konteksty 1999 t.53 z.1-2, s.62-68 Creator An entity primarily responsible for making the resource Cibor, Krzysztof Language A language of the resource pol. Publisher An entity responsible for making the resource available Instytut Sztuki PAN Format The file format, physical medium, or dimensions of the resource application/pdf PDF Text Text capture metadata for PDF documents Text Nieistniejący film, nieistniejące miasto, nieistniejące życie Propedeutyka wędrówki poza słownik Krzysztof Cibor Opowiem wam film. Na pewno go nie widzieliście. Na pewno go nie zobaczycie. Film o Wenecji. Wenecja nie jest zwykłym miastem. Prawdopodobnie większość miast jest niezwykła i o każdym można by powie­ dzieć wszystko, ale Wenecja nie jest zwykłym niezwykłym miastem. Wenecja jest modelem niezwykłego miasta, jest najniezwyklejszym z miast, jest wszystkimi niezwykłymi miasta­ mi, o czym doskonale wiedział choćby Italo Calvino kiedy w swym widmowym przewodniku Niewidzialne miasta powo­ ływał do życia wspomnienia Marco Polo. Wenecja jest mia­ stem na tyle niezwykłym, że jego niezwykłość rzuca się w oczy nawet tym, którzy jej nigdy nie widzieli. Mało tego: ci, którzy nigdy Wenecji nie widzieli, mogą mówić ojej niezwy­ kłości, a przeszkadzać im w tym mogą tylko ograniczenia ję­ zyka, który nie przywykł do mówienia o niezwykłościach. Wenecja jest miastem niezwykłym, dlatego z pewnością pierwsza scena filmu znaczy coś więcej niż początek podróży: Zatłoczona kawiarnia. Przy stoliku na środku sali siedzi kilkoro młodych ludzi. Rozmawiają ożywieni. Kawiarniany gwar, kawiarniany dym. Wolna wędrówka papierosów, je­ szcze wolniejsza wędrówka szklanek. W pewnym momencie jeden z rozmawiających, Brodaty, rzuca w przestrzeń: - A może ktoś pojechałby ze mną do Wenecji? - Wenecja? Świetny pomysł. Z chęcią się ruszę - odpo­ wiada drugi, zwany dalej Wawą. Kiedy mówiłem o dwuznaczności tej sceny, nie miałem na myśli stanów psychicznych, czy też intencji głównych boha­ terów. Stany te i intencje w istocie są trudne do określenia. Nie wiemy, czy Brodaty mówi poważnie, a Wawa próbuje przetestować jego konsekwencję, czy też ten pierwszy żartu­ je, a drugi nie poznaje się na żarcie. Nie wiemy i nigdy się te­ go nie dowiemy, ale też nie będziemy dociekać. W całym fil­ mie psychika głównych bohaterów jest najmniej interesująca. Znaczeniowy naddatek leży gdzie indziej. Wenecja jest miastem niezwykłym. To, że podczas głośnej i zbędnej ka­ wiarnianej rozmowy pada projekt podróży właśnie tam, otwiera nam pole do interpretacji symbolicznych. Nasi boha­ terowie nie jadą na grzyby czy po używany aparat fotogra­ ficzny („dwa razy tańszy niż w kraju, bracie!"). Oto podczas trywialnego zgiełku decydują się oni na wyprawę do jednego z najbardziej mitycznych miejsc na naszym kontynencie. Że­ by wrażenie było jeszcze mocniejsze, decyzję tę podejmują podczas jednego z bardziej mitycznych czasów: właśnie trwa karnawał. Wawa i Brodaty postanowili wziąć udział w we­ neckim karnawale. Właściwie w tym miejscu film powinien się skończyć. Planowana przez nich podróż należy do tych, które odbywa się palcem po mapie. Oni jednak grają dalej. W przeddzień wyjazdu nasi bohaterowie ostatecznie upewniają się, że nie żartowali. Trwają zimowe ferie i pocią­ 62 gi na południe są z pewnością zatłoczone, dlatego Wawa i Brodaty umawiają się na Dworcu Wschodnim, na którym ła­ twiej będzie znaleźć wolne miejsce. Następnego dnia, późnym popołudniem nasi bohaterowie odnajdują się w zupełnie pustym pociągu do Bratysławy. Ich przedział nie należy do najczystszych. Obok okna przylepiona jest duża, zużyta guma do żucia. Pociąg rusza. Wawa informuje Brodatego, że dostał we­ necki adres dalekiego znajomego, profesora Santa Croce. Z pewnością będzie można zatrzymać się u niego. W charak­ terze gościńca Wawa zabrał typowy product of Poland: pół li­ tra żubrówki. Nasi bohaterowie wyciągają Samochodowy Atlas Europy i zaczynają planować optymalną marszrutę. Dojadą pocią­ giem do Bratysławy, potem przebiją się autostopem przez Wiedeń, Klagenfurt i Villach, żeby wreszcie skierować się pro­ sto na południe i za dwa dni tryumfalnie przekroczyć most od­ dzielający Wenecję od reszty świata. W scenie pierwszej w banał powszedniości wkraczał nie­ samowity plan. W scenach pociągowych mamy do czynienia z procesem odwrotnym: oto romantyczna podróż zostaje skażona pragmatyzmem: należy pojechać na odpowiedni dworzec, należy zadbać o nocleg już teraz, należy ustalić tra­ sę. Ta zbyt szybka konwersja ma jednak pewien cień, a wła­ ściwie trzy cienie - dziwnie tajemnicze i napawające niepo­ kojem. Myślę tu o pustym pociągu, niezwykłym nazwisku profesora i gumie do żucia, która dla naszych bohaterów mo­ że stać się tym, czym dla głównego bohatera Kosmosu Wi­ tolda Gombrowicza był powieszony patyk, czy niewidzialne strzałki na suficie. Te trzy cienie są strzelbą Czechowa. Dzię­ ki ich odpowiedniemu ukazaniu doskonale wiemy, że w koń­ cu wystrzelą. Z drugiej jednak strony nie ma nic dziwnego w żadnym z „cieni". Całkiem normalne dla filmów drogi jest takie nada­ wanie specjalnego znaczenia zupełnie normalnym przedmio­ tom. Filmy drogi mogą istnieć tylko dzięki temu, że publicz­ ność zgodziła się oglądać zwykłych ludzi, zwykłe miejsca i zwykłe wydarzenia tak, jakby było w nich coś szczególne­ go. Codzienność jest atrakcyjna i znacząca dzięki temu, że została wybrana na element drogi. Określenie, którego uży­ łem, ów „cień" doskonale tu pasuje. Cień jest jednocześnie czymś zupełnie zwykłym i niepokojącym, wytłumaczalnym i dającym pole do popisu wybujałej wyobraźni. Przyjrzyjmy się jeszcze takiemu dialogowi: Granica Państwa. Jeszcze nawet nie Słowacja, gdyż po­ ciąg do Bratysławy jedzie przez Czechy. Noc, zima. Do przedziału wchodzi celnik Sprawdza paszporty i pyta: - Dokąd panowie jadą? - Do Wenecji - odpowiada Wawa. �W tej odpowiedzi nie ma właściwie nic nadzwyczajnego. Powiem więcej - pozornie ta odpowiedź jest prawdziwa. Dla­ czego pozornie? Otóż jest noc, zima, granica dwóch północ­ nych państw, pociąg, którego pasażerowie jeżdżą do czeskich czy słowackich kurortów. W tej sytuacji słowo „Wenecja" brzmi egzotycznie. Dwóch młodych ludzi ubranych jak na wieczorny spacer, wyposażonych w niewielkie plecaki z pewnością sobie żartuje (nie wolno nam zapomnieć o gombrowiczowskiej gumie do żucia!). Z drugiej jednak strony, Wenecja istnieje realnie i jest miastem, które należy odwie­ dzić, niekoniecznie przez pośrednictwo renomowanego biura podróży. Być może nie są więc to żarty. Jak już powiedziałem, nie interesuje mnie psychika boha­ terów. Film nie ukazywał tego w sposób, który pozwalałby na prawdopodobne dedukcje. Nie wiemy, czy celnik uwierzył Wawie. Nie wiemy nawet, czy Wawa wierzy sam sobie. Uży­ łem przed chwilą słowa „żart". Pewnie lepsze byłoby słowo „zabawa" w takim rozumieniu, jakie nadał mu Huizinga. Za­ bawa nie jest prostym przeciwieństwem powagi: „w parze tej oba terminy nie posiadają równej wartości. Zabawa jest pozy­ tywna, powaga - negatywna. Zawartość znaczeniowa powagi zostaje wyczerpana przez negację zabawy... zabawa zaś jest czymś swoistym" (Huizinga, 1985: 34). W co bawi się Brodaty z Wawą? Jest to oczywiście zaba­ wa w film. Ta podróż tak jak film wciąga ich i angażuje, jed­ nak z drugiej strony nie potrafią patrzeć na nią bez pewnego dystansu, który pozwala wyjść z kina. Problem, a może cała atrakcyjność ich sytuacji polega na tym, że zabawa w film („symulacja drugiego stopnia"?) odbywa się w realnym cza­ sie, w realnych miejscach, bez możliwości zawieszenia, bez możliwości powtórzenia ujęcia. Bratysława. Bardzo chłodny, poniedziałkowy poranek. Zawieszone nisko nad horyzontem z domów i fabryk słońce nie potrafi ogrzać spieszących się do pracy ludzi. Wawa i Bro­ daty wysiadają z pociągu i idą na przystanek. Wsiądą do pierwszego autobusu i odjadą. Następna scena: trasa wylotowa w kierunku Wiednia. Wciąż zimno, wciąż świt. Brodaty macha na przejeżdżające samochody. Następna scena: ktoś się zatrzymuje. Do samochodu podbiega Wawa. Nasi bohaterowie opuszczają przedmieścia Bratysławy. Poranna wędrówka przez Bratysławę to kolejna scena za­ wieszona pomiędzy codziennością a niecodziennością, po­ między osiadłym byciem a wędrownym stawaniem się, po­ między miastem zwykłym a miastem najniezwyklejszym. W Wenecji nie ma z pewnością fabryk, blokowisk, przed­ mieść, poranki są przyjemne, ludzie nie spieszą się do pracy. W Wenecji nie ma poniedziałków. Takie zawieszenie - spróbuję sformułować to jeszcze raz - jest z kolei zawieszone pomiędzy poważną, zaangażowaną walką, a beztroską zabawą bez celu: Znowu granica. Tym razem słowacko-austriacka. Ruch odbywa się bez przeszkód (wciąż jest poniedziałkowy pora­ nek.'). Austriacki celnik podchodzi do samochodu, którym ja­ dą nasi bohaterowie. Podstemplowanie paszportu kierowcy jest formalnością, ale kiedy Wawa na pytanie celnika odpo­ wiada: „Wenezia, Italia", samochód musi zjechać na bok do bardziej szczegółowej kontroli. Jedynym podejrzanym, choć przecież w pełni legalnym przedmiotem w bagażach naszych bohaterów jest pól litra wódki: souvenir for profesor Santa Croce. Po chwili samo­ chód jedzie dalej. Tu już niczego nie trzeba dodawać. Zabawa jest jawna: Nikt na austriackiej granicy nie może znać profesora Santa Croce, nikt nie da się nabrać na odległy cel. A jednak nasi bohatero­ wie zostają przepuszczeni, dostają stemple do paszportów. Je­ steśmy w stanie w to uwierzyć tylko dlatego, że zgadzamy się na grę w fikcję filmu. Mało tego - zaczynamy kibicować nie­ realnym bohaterom. Podnieca nas subtelna rozgrywka wspo­ mnianych wcześniej dychotomii: jaką jeszcze niecodzienno­ ścią wtargnie Wawa z Brodatym w codzienność tubylców? Ja­ ką jeszcze zabawą będą oni drażnić swoje poważne plany? „Subtelna rozgrywka dychotomii" doskonale pasuje do opi­ su wędrówki i można chyba przyjąć, że każdy film drogi opie­ ra się na podobnym schemacie. Wędrówka jest czymś amor­ ficznym, kapryśnym, przypadkowym, wybiera nieznane ścież­ ki, rozkoszuje się nieracjonalnością. Z drugiej jednak strony musi ona sprostać pewnym praktycznym wymogom, musi wy­ bierać odpowiednie miejsca na nocleg, musi zadbać o poży­ wienie, musi wreszcie dokądś zmierzać. Racjonalność jest jej wstrętna, ale niezbędna, przypadkowość miła, lecz zgubna. Wjazd na autostradę, okolice Wiednia. Zimno, wiatr roz­ wiewa resztki leżącego na polach śniegu. Wawa i Brodaty ma­ chają na nieliczne przejeżdżające samochody. Następna scena - taka sama i następna, i następna. Coraz więcej złości i rezygnacji, coraz chłodniej. Wciąż wieje wiatr. Nad głowami naszych bohaterów od czasu do czasu prze­ latuje samolot (gdzieś niedaleko jest lotnisko). Niektóre z tych samolotów lecą być może do Wenecji. W końcu Wawa i Brodaty wsiadają do samochodu jadące­ go do Wiednia. W środku - dwoje miłych staruszków, milczą­ cy kierowca i jego rozgadana żona. Kiedy dowie się, dokąd jadą nasi bohaterowie, rozgada się jeszcze bardziej, pełna en­ tuzjazmu będzie opowiadać o cudach Wenecji. Wawa nie zna niemieckiego, Brodaty posiada minimum wiedzy Z tego języka. Wypowiedzi zachwyconej austriackiej emerytki podawane są bez tłumaczenia. Nowa, przypadkowa znajoma naszych bohaterów jest, mogę chyba zaryzykowć taką interpretację, figurą widza, jest naszym ambasadorem w tym filmie. Zachwyca się ona pomy­ słem podróży do Wenecji, zachwyca się Wenecją, zachwyca­ łaby się również trzygodzinnym oczekiwaniem Wawy i Bro­ datego, gdyby tylko chciała wiedzieć cokolwiek o tym ocze­ kiwaniu. Nam również podoba się niecodzienność ich wę­ drówki. Potrzebna nam ta bajka, gdy siedzimy w kinie dosko­ nale wpisanym w dzienny rozkład zajęć, potrzebne nam świę­ to, które odpokutują za nas filmowi bohaterowie. Tymczasem codzienne problemy powoli zaczynają prze­ ważać nad niezwyczajnym uniesieniem, a brak dystansu nad beztroską: Przedmieścia Wiednia. Trasa wylotowa na Graz. Przy wjeździe na nią stoi Brodaty z Wawą. Machają na samocho­ dy, ale nikt się nie zatrzymuje. Następna scena: ta sama wylotówka. Brodaty trzyma w ręku tekturę z napisem „ Venezia ". Samochody przejeżdża­ ją nie zatrzymując się. Następna scena: zrezygnowani bohaterowie ruszają w kierunku Wiednia. W tym momencie z wyciem syren zatrzy­ muje się kolo nich radiowóz. Sprawdzanie dokumentów, prze­ szukiwanie plecaków, pytania dotyczące celu podróży (odpo­ wiedź standardowa). W końcu informacja, że w tym miejscu łapanie stopu jest zabronione. Wawa i Brodaty wiedzą już, że jest to także niemożliwe. Idą na dworzec kolejowy. Następna scena: marsz przez zaspane peryferie Wiednia. Nic się nie zdarza. 63 �Następna scena: Wien Sudbahnhof. Wawa idzie do kasy i pyta o bilet kolejowy do Wenecji. Pociąg odjeżdża za kilka­ dziesiąt minut, ale Brodaty i Wawa opuszczają dworzec, wsia­ dają do tramwaju. Oto pociąg, który jedzie do Wenecji kilka godzin, zostaje zignorowany. Być może nasi bohaterowie mają za mało pie­ niędzy, aby decydować się na ten środek transportu. Wolimy jednak wierzyć, że rezygnują ze zbyt prostych rozwiązań. Dalszy przebieg podróży potwierdzi obie hipotezy. Ale nie wyprzedzajmy faktów. Na razie chcę mówić o powtarzalności. Już około pięciu razy usłyszelis'my od Wawy, że celem podróży jest Wenecja. Celnicy, kierowcy, kasjer na dworcu. Przyzwyczailis'my się już do tych słów, nie brzmią one dla nas tak egzotycznie, jak podczas pierwszej sceny. Zamieszka­ liśmy w tych słowach, tak jak zamieszkali w nich Wawa i Brodaty (w istocie tylko one i butelka żubrówki dla profe­ sora Santa Croce są gwarancją jedynego pewnego noclegu podczas ich podróży). Zmierzam jednak do czegoś innego. Te same słowa, wypowiadane w podobny sposób, budzą różne reakcje. Te kilka słów jest najprostszym probierzem emocji, najłatwiejszym sposobem określenia sytuacji, w której znale­ źli się nasi bohaterowie. Ta sama, wciąż powracająca kwestia przywodzi na myśl pracę na planie filmowym: niekończące się duble, wyrwane z kontekstu, najmniejsze atomy scen, przestają być częścią większej całości, przestają być zrozumiałe tylko dla tych, którzy widzą wszystko. Oto znaczenie fundowane jest na po­ wtarzalności, na niewidzialnej grze odcieni. Dalsza wędrówka po peryferiach. Następna scena: Brodaty i Wawa stoją przy innej wylotówce. Dużo samochodów. Nikt się nie zatrzymuje. Następna scena: Brodaty i Wawa stoją przy kolejnej wylotówce. Jeden z nich trzyma w ręku tabliczkę z napisem „Graz". Dużo samochodów, nikt się nie zatrzymuje. Następna scena: pisk opon, jęk hamulców, zdenerwowane klaksony. Z lewego pasa zjeżdża na pobocze brudny VW golf. Następna scena: Brodaty i Wawa wysiadają z brudnego golfa na podwiedeńskim parkingu. Samochód odjeżdża, nasi bohaterowie stoją pod kolorowym budynkiem o niecodzien­ nych kształtach. A tutaj inny rodzaj echa. Wydaje się (a to wrażenie będzie jeszcze pogłębione), jakby ten film posługiwał się tylko kil­ koma najprostszymi elementami, których zestawianie w odmiennych kontekstach produkuje sens. Wydaje się, jak­ by ten film skonstruowany był na zasadzie spirali. Wkroczy­ liśmy właśnie w etap, gdy spirala jest skręcana - każdy jej obrót odbywa się na niższym poziomie: oto tramwaj zamiast pociągu, oto ponowne błąkanie się po peryferiach (tym razem z drugiej, jeszcze mniej atrakcyjnej strony miasta), oto zde­ sperowana tabliczka z napisem „Graz" w miejsce beztroskiej tabliczki z napisem „Venezia". Wreszcie stacja benzynowa, na której Wawa z Brodatym spędzają kolejne bezczynne godziny. Budynek, w którym mieszczą się motel i restauracja, odbiega znacznie od autostradowych norm. Jego fantazyjna, organiczna bryła wyłożo­ na kolorowymi szkiełkami i fragmentami glazury, zwieńczo­ na krzywym dachem porośniętym brzozowym zagajnikiem jest z całą pewnością produktem pracowni Hundertwassera. Dzieła owego niekonwencjonalnego twórcy, który z czynszo­ wej kamienicy potrafi zrobić bajkowy pałac, a ze spalarni śmieci piernikową chatkę, urosły już dawno do rangi archi­ tektonicznej wizytówki współczesnego Wiednia. Codziennie tysiące turystów zmęczonych imperialną czkawką Schónbru64 nu jedzie odetchnąć wśród baśniowo kolorowych krzywizn przy Lówengasse. Nie słyszałem jednak, aby ktokolwiek zwiedzał parking położony sześćdziesiąt kilometrów od cen­ trum w kierunku Klagenfurtu. Motel w Bad Fischau nie jest zabytkiem. Spirala zatacza coraz mniej ambitne kółka. Nasi bohaterowie spędzając trzy godziny na parkingu, machając na obojętne samochody, mieli dość czasu, by przyj­ rzeć się budynkowi, który gonił ich tutaj aż z Wiednia. Nie zrobili jednak tego. Nie przyjęli jałmużny, którą łaskawie ob­ darzyła ich Wielka Kultura. Już za kilkadziesiąt godzin we­ zmą wszystko, co jest do wzięcia, nie ma więc powodów an­ gażować się w nic nieznaczące drobnostki. Nadciąga zmierzch. Brodaty i Wawa rezygnują z dalszego czekania i wyruszają na poszukiwanie noclegu. Następna scena: mrok i wycie psów. Następna scena: niewielka stacja kolejowa w Bad Fi­ schau. Zawiadowca stacji informuje, że jest ona zamykana o 22.30. Brodaty fatalną niemczyzną opowiada zawiadowcy o podróży („ wir fahren nach Venedig "). Zawiadowca mówi, Że w pobliskim miasteczku łatwiej będzie znaleźć nocleg. Kie­ dy Brodaty usiłuje kupić bilety do Wiener Neustadt, zawia­ dowca (umundurowany!) macha lekceważąco ręką i mówi, że 0 tej porze w pociągach nie ma kontrolerów. Następna scena: Wiener Neustadt. Brodaty i Wawa śpią w poczekalni. Następna scena: człowiek o wyglądzie żołnierza Wehr­ machtu pokazując na zegarek, każe naszym bohaterom opu­ ścić poczekalnię. Jest 24.15. Na dworze mróz. Kolejarz mówi coś jeszcze. Zaspany Brodaty nie rozumie od razu. Kolejarz powtarza: „do otworzenia poczekalni możecie spać w pocią­ gu stojącym na bocznicy". Następna scena: Brodaty i Wawa śpią w komfortowym, zu­ pełnie pustym pociągu. W ten sposób wróciliśmy do pustego pociągu. Ten jest czystszy, lepiej ogrzewany, spokojniejszy od tego pierwsze­ go. Ma tylko jedną wadę - nie jedzie. Od kiedy nasi bohate­ rowie zaczęli traktować poważnie swoją wyprawę, od kiedy spirala zaczęła się zwijać, a racjonalność tryumfować nad nieracjonalnością, podróż stała się piekłem ze wszystkimi je­ go niemożliwościami w konsekwencji. Następnego dnia Wawa i Brodaty pobłądzą trochę po oko­ licach industrialnego Wiener Neustadt, a nie znalazłszy moż­ liwości wydostania się stamtąd autostopem, wrócą na dwo­ rzec i z wielu absurdalnych opcji wybiorą tę najbardziej ab­ surdalną - pojadą pociągiem na Węgry, a więc cofną się, roz­ poczną błądzenie. Jednak zanim tego dokonają, zapłacą je­ szcze jeden haracz rzeczywistości, która wciąż jest trochę obrażona na to, że wędrówkę chcieli zmienić w wycieczkę: Granica austriacko-węgierska. Przeszukiwanie plecaków, standardowe odpowiedzi na standardowe pytania: Wenecja, profesor Santa Croce, dokładne sprawdzanie paszportów. Wreszcie celnik wręcza Brodatemu ankietę do wypełnienia. W ankiecie znajdują się m.in. następujące polecenia: napisz swoje nazwisko, datę i miejsce urodzenia oraz imię; pokaż ile pieniędzy masz przy sobie; pokaż stronę czternastą swojego paszportu; wśród wypisanych liczb podkreśl liczbę 49; nary­ suj dwa kola i prostokąt... Przy ostatnim poleceniu Wawa 1 Brodaty wybuchają śmiechem. Mamy więc wreszcie spotkanie ze Sfinksem. Jest to oczy­ wiście Sfinks na opak (nasi bohaterowie cofają się!). Nie dość, że jego pytaniom daleko do oryginalności i subtelności pierwowzoru, to jeszcze zasadza się on na wychodzących, a nie na wchodzących. Jakakolwiek próba racjonalizacji po- �czynań celników prowadzi do jeszcze większego absurdu: sprawdzali, czy Brodaty rzeczywiście jest Polakiem (a nie kurdyjskim, peruwiańskim czy libijskim terrorystą)? Dlacze­ go jednak swój test przeprowadzali na Słowianinie, a nie na Wawie, który jest ewidentnym pół-Azjatą? Odwrócony Sfinks wpuszcza do odwróconego świata. Rozpoczyna się podróż lokalnymi pociągami przez Wę­ gry. Oto Wawa i Brodaty siedzą w zatłoczonym przedziale drugiej klasy. Wokół nich - jadący tylko kilka stacji, posługu­ jący się absolutnie nieczytelnym językiem tubylcy. Ciężko tu nawet mówić o obcości. Nasi bohaterowie wydają się przybyszmi z kosmosu, Wenecja - odległą galaktyką. Dopiero z ta­ kiej perspektywy można doświadczyć całej niesamowitości miasta, do którego Wawa i Brodaty właściwie nie zbliżyli się przez cały dzień podróży. „Dopiero tutaj", ale z drugiej stro­ ny „już tutaj". Gdyby podróż odbywała się autobusem, albo, co gorsza, samolotem, ceną za wygodę i pewność byłby za­ nik niezwykłości. Wenecja ograniczyłaby się do napisów na dworcu, rachunków hotelowych i przepisowego spaceru po San Marco. Dzięki szeregowi zmyślnie nieprzemyślanych de­ cyzji Wawa i Brodaty już teraz uczestniczą w weneckim kar­ nawale: dokładnie w momencie, gdy InterCity z Wiednia wjeżdża na dworzec Santa Lucia, nasi bohaterowie siedzą w barze na stacji o niewymawialnej nazwie: Wieczór, dworzec kolejowy w Zalaegerszeg. W dworco­ wym barze siedzą Wawa i Brodaty. Dokoła nich anonimowi Węgrzy prowadzą życie towarzyskie - piją, jedzą, rozmawia­ ją z barmanką, grają w jednorękiego bandytę. Wawa i Bro­ daty nad piwem rozmawiają o swoich licealnych przeszłos'ciach. Następna scena: pociąg do Redics. W składzie o pojemno­ ści tramwaju, na drewnianych ławeczkach siedzi kilkanaście zmęczonych osób. Za oknami ciemno. Brodaty wpatrzony w tę ciemność, Wawa ogląda podłogę. Następna scena: Stacja w Redics. Prawie zupełna ciem­ ność. Wawa i Brodaty ruszają w kierunku granicy węgiersko-sloweńskiej. Następna scena: Wawa i Brodaty mijają sznur ciężarówek oczekujących na odprawę. Następna scena: Granica. Słoweński celnik dokładnie ogląda bagaże naszych bohaterów. Kiedy już dowie się o ce­ lu podróży i profesorze Santa Croce, zapyta: - A pik-pik macie? Wawa z Brodatym niepewnie patrzą po sobie. Okazuje się, Że pik-pik wraz z odpowiednim gestem sugerującym strzy­ kawkę oznacza w języku słoweńskich celników narkotyki. Na­ si bohaterowie wybuchają śmiechem. Celnik sugeruje, że bez odpowiedniej ilości pieniędzy nie zostaną wpuszczeni do Włoch. Następna scena: Wawa i Brodaty stoją pod latarnią i ma­ chają na przejeżdżające samochody. Obok stoi radiowóz. Po kilku minutach policjanci przywołują do siebie naszych boha­ terów i żądają okazania dokumentów. Mają wielkie trudności z zapisaniem danych osobowych. Karnawał trwa. Nie ma tu już mowy o wtargnięciu nieco­ dzienności w zwyczajność. Sytuacja z początku podróży ule­ gła bilateralizacji. Pasażerowie pociągu do Redics wyglądają na wspólników Wawy i Brodatego. Ich niezrozumiały język jest językiem na opak, karnawałowym językiem, który nie służy komunikacji, lecz jedynie robieniu odpustowego hała­ su. Ich zwyczajne zachowanie i proste tobołki w pociągu do Wenecji, ich wysiadanie z tego pociągu na stacji Nagylengel jest wywrotowym żartem. Słoweński celnik używający dzie­ cinnego języka na określenie zjawisk wcale nie dziecinnych też nie może być brany na poważnie. Tak samo policjanci, którzy w nieruchomej scenie parodiują filmowe pościgi, a później parodiują samych siebie, nie potrafiąc zapisać da­ nych osobowych Wawy i Brodatego. Oczywiście uczestnikami tego karnawału są nie tylko co­ raz dziwniejsi tubylcy. To przecież my, przyzwyczajeni już przez Wawę i Brodatego do niezwykłości, skłonni jesteśmy zauważać święto tam, gdzie funkcjonariusz widzi codzienne obowiązki spełniane raz lepiej, raz gorzej. Powiem może ina­ czej: nie tyle „zostaliśmy przyzwyczajeni do niezwykłości", co odzwyczajono nas od zwykłości. Naturalny skutek ubocz­ ny wszelkich wędrówek zbliża je pod tym względem do święta. Ciągłe zmienianie waluty, portrety z banknotów prze­ wijające się w tempie teledysku, zmiany tablic rejestracyj­ nych samochodów, które nie zatrzymują się dla naszych bo­ haterów, zmiany umundurowań policjantów, celników, kon­ duktorów, zmiany języków, w których umundurowani wypo­ wiadają swoje niezmienne kwestie, coraz to nowe stemple kontroli granicznej... kalejdoskop, bezustanne naruszanie równowagi. Zmienność jest immanentną cechą podróży. Lindava, miasteczko niedaleko granicy, noc. Wawa i Bro­ daty śpią na ławkach pod dworcem autobusowym. Następna scena: wciąż noc, Wawa i Brodaty wsiadają do autobusu kursowego do Lubiany. Kierowca żąda dużej kwoty pieniędzy. Nie starcza miejscowej waluty, Wawa dopłaca w markach niemieckich. Następna scena: Dworzec w Lublanie, słoneczny, ciepły poranek. Wawa pyta: „co teraz?". Brodaty odpowiada: „naj­ pierw będziemy przez dwie godziny błąkać się po mieście, później przez następne dwie godziny będziemy szukać dobre­ go miejsca na wylotówce, przez następne trzy będziemy próbowali złapać stop, a na końcu wrócimy na dworzec i po­ jedziemy pociągiem ". Nasi bohaterowie idą od razu na dwo­ rzec. Pociąg odjeżdża za kilka godzin. Można zwiedzić miasto. Następne sceny: widoczki z Lubiany. Urokliwe kamieni­ ce, rzeka wijąca się elegancko przez zabytkową dzielnicę, targ owocowy, uśmiechnięci ludzie, przedwczesny wybuch wiosny. Następna scena: peron dworcowy, Wawa i Brodaty idą do pociągu. Nagle z jazgotem pasterskich dzwonków, na peron położony kilkadziesiąt metrów od tego, na którym znajdują się nasi bohaterowie, wpada grupa karnawałowych przebie­ rańców (w zgodzie ze wszystkimi etnograficznymi normami: futra na lewą stronę, pomalowane na czarno twarze, paster­ skie akcesoria). Wawa bierze do ręki aparat fotograficzny, chwilę się waha, po czym, nie zrobiwszy zdjęcia, wchodzi do pociągu. Brodaty i Wawa zbliżyli się do Wenecji na wyciągnięcie ręki. Jest już słońce, woda, karnawał. Jest także bilet na po­ ciąg i są oni w tym pociągu. Wydaje się, że podróż została odbyta. Pokonano odpowiednią ilość piętrzących się trudno­ ści, zdobyto odpowiednią ilość stempelków, odpowiednio często powtarzano nazwę Miasta, odpowiednio często zanu­ rzano się w nieracjonalności. Na dobrą sprawę nasi bohatero­ wie powinni teraz zgubić swoje bilety, albo wręcz świadomie pozbyć się ich w jakiś z premedytacją nieekonomiczny spo­ sób. Nie robią tego. Wsiadają do wygodnego, niemal zupeł­ nie pustego pociągu i zaczynają kontemplować coraz bardziej śródziemnomorskie krajobrazy. Kiedy na dworcu w Lublanie pojawiła się grupa karna­ wałowych przebierańców, mieliśmy nadzieję na brak happy 65 �endu. Nasi bohaterowie zatrzymali się nawet, aby obejrzeć to niecodzienne zjawisko w jakże niecodziennej scenerii. Nie tylko zresztą scenerii... Także czas był niezwyczajny. Trzy minuty do odjazdu pociągu. Tak jakby ktoś' chciał za­ trzymać podróżnych, pokazać palcem: „to tu". Kolejny symbol-niesymbol, kolejna gombrowiczowska anomalia. Wawa wyciągnął nawet aparat fotograficzny, ale świadom nieuchwytności chwili zrezygnował ze zdjęcia. Zresztą być może zrezygnował z niego, gdyż znajdował się o kilka pe­ ronów za daleko od miejsca akcji, aby zdjęcie było udane. Najbardziej jednak prawdopodobne jest to, że Wawa nie zrobił zdjęcia, gdyż uznał, że nie wytrzymałoby ono konku­ rencji ze zdjęciami, które już za kilka godzin będzie mógł robić w Wenecji... Gwizd. Pociąg odjeżdża. Za oknami góry, pola, wioski, błękitne niebo. Brodaty mówi: „krajobrazy są coraz bar­ dziej śródziemnomorskie". Następna scena: „pociąg wjeżdża na stację Villa Opicina. Włochy. Wchodzą celnicy. "S ... zmiany umundurowali... в Celnicy podchodzą do Wawy i Brodatego, pytają o cel podróży, 0 bagaż... ...zmiany języków , | < 1 6 079 8 Ю | w których umundurowani wypo­ »6 wiadają swoje niezmienne kwe­ Nr stie... ...o pieniądze... I ...banknoty przewijające się w tempie teledysku... I ...w końcu celnicy każą Wawie 4 1 Brodatemu zabrać wszystko z pociągu i prowadzą ich na po­ sterunek. ...kalejdoskop, bezustanne I l i naruszanie równowagi. I! h i 1 1 3 0 - 0 2 - 9 8 0] i 5 5 I! Na dworcowym posterunku roi się od policjantów. Niektórzy z nich noszą kurtki z napisem „polizia " wydrukowanym w lu­ strzanym odbiciu. Wawa i Brodaty muszą oddać paszporty, następnie umundurowana kobieta o ostrych rysach twarzy prowadzi ich do średniej wielkości celi oświetlonej mocno ja­ rzeniówką. W areszcie przebywa już dwóch innych mężczyzn - zdziwiony Słowianin i zdenerwowany południowiec - obaj wyłącznie włoskojęzyczni. Następna scena: Wawa i Brodaty czytają, Słowianin sie­ dzi wpatrzony bezmyślnie w podłogę. Południowiec chodzi po celi. Następna scena: Wawa i Brodaty czytają, Słowianin siedzi wpatrzony bezmyślnie w podłogę. Południowiec chodzi po ce­ li paląc papierosa. Następna scena: Wawa i Brodaty czytają, Słowianin siedzi wpatrzony bezmyślnie w podłogę. Południowiec chodzi po ce­ li paląc papierosa. Za ścianą słychać odjeżdżający pociąg. Następna scena: blond policjantka o ostrych rysach wpa­ da do celi i krzyczy coś po włosku do Wawy i Brodatego, po­ kazując na tabliczkę informującą o zakazie palenia. Następna scena: Wawa i Brodaty czytają, Słowianin siedzi wpatrzony bezmyślnie w podłogę. Południowiec chodzi po ce­ li paląc papierosa. Wchodzi policjantka (wciąż ta sama), po­ kazuje na Brodatego. Każe mu iść ze sobą. 66 Następna scena: Korytarz. Policjantka pyta się Brodate­ go, czy ten mówi po włosku. Brodaty kiwa przecząco głową. Policjantka zaczyna mówić dużo i ostro po włosku, wtrącając czasem źle wymawiane angielskie słowa. Jej wypowiedź nie jest tłumaczona. Później każe podpisać Brodatemu jakiś do­ kument. Następna scena: Wawa i Brodaty prowadzeni są pod eskortą do pociągu w kierunku Lubiany. Nasi bohaterowie wsiadają do środka, policjantka oddaje im paszporty, pociąg odjeżdża. Wawa ogląda swój paszport. Na jednej ze stron widnieje starannie przekreślony długopisem stempel włoskiej kontroli granicznej. I w ten sposób happy end nie odbył się. Nie będzie Wene­ cji, nie będzie karnawału, choć przecież tak naprawdę było już i jedno, i drugie. Nie potrzeba być wyjątkowo wnikli­ wym, by przebraną za mężczyznę kobietę, czy napisy wspak dopa­ sować do tej karnawałowej ukła­ danki, którą ukazywałem już wcześniej. Także profesor Santa Croce, o którym nasi bohaterowie wspominali na tylu granicach, po­ jawił się wreszcie namacalnie, choć przewrotnie w postaci odmownego świeckiego krzyżyka w ich paszportach. Wszystkie te symbole, które pojawiają się, znikają i pojawiają ponownie w zmienionej formie, dialogują ze sobą na coraz bar­ dziej niewyobrażalnych pła­ szczyznach, prowadzą nas coraz to nowymi meandrami sensów, a więc wszystkie te symbole, którymi operował opowiedziany przeze mnie film, mają jedną wspólną cechę. Otóż na dobrą sprawę nie są one wcale symbo­ lami. Każdy ze wspomnianych przeze mnie obrazów daje się racjonalnie wyjaśnić i umie­ ścić w profanicznej rzeczywistości, która jest domeną utylitaryzmu, a nie symbolu. W związku z tym przywołajmy po­ nownie Gombrowicza: „Jeszcze w związku z Kosmosem: z bezmiaru dziejących się zjawisk wokół mnie, wyławiam jedno. Spostrzegam, na przykład popielniczkę na moim stole (reszta przedmiotów na stole usuwa się w niebyt). Jeśli zdołam uzasadnić, dlaczego popielniczkę akurat za­ uważyłem ('chcę strząsnąć popiół z papierosa'), wszystko jest w porządku. Jeśli spostrzegłem popielniczkę przypadkowo, bez żadnej intencji, i nie wracam do tego spostrzeżenia, też wszystko jak trzeba. Jeśli jednak, zauważywszy to zjawisko bez znaczenia, po­ wrócisz do niego po raz drugi... biada! Dlaczego znów ją za­ uważyłeś, jeśli bez znaczenia? Ach, więc jednak coś znaczy dla ciebie, jeśli powróciłeś?... Oto, jak przez sam fakt, że bezprawnie skupiłeś się na tym zjawisku o sekundę dłużej, rzecz ta już zaczyna się wyróżniać, staje się znamienna... Nie, nie (bronisz się) to zwykła popielniczka! - Zwykła? Dla­ czego bronisz się przed nią, jeśli zwykła? Oto jak zjawisko staje się obsesją. �Czy rzeczywistość z istoty swojej jest obsesjonalna? Wo­ bec tego, że światy nasze budujemy kojarząc zjawiska, nie zdziwiłbym się, gdyby u prapoczątku czasów było skojarze­ nie dwukrotne. Ono wytycza kierunek w choasie i jest począt­ kiem ładu" (Gombrowicz 1988b: 204). Patrzyliśmy o sekundę za długo na dziwne nazwisko we­ neckiego profesora, na pusty pociąg, na ludzi przebranych w mundury i oto z bezmiaru zjawisk bez znaczenia (wszystko nie może mieć znaczenia!) wyłania się sensowna całość - ko­ smos drogi. W innym miejscu w Dziennikach Gombrowicz podaje receptę na swoją literaturę. Otóż po „wejściu w sferę snu" należy zacząć pisać „pierwszą lepszą historię, jaka przyjdzie do głowy". Z zapisanych 20 stron wyławia się „mo­ że kilka zdań, które wydają się podniecające. W oparciu o te zdania pisze się kolejne 20 stron, aż z bezmiaru metafor za­ cznie wyłaniać się „szyfr właściwy", kosmos książki rządzą­ cy się swoją własną żelazną logiką. Na koniec Gombrowicz daje następującą radę: .jednakże cała rzecz w tym, abyś, pod­ dając się w ten sposób biernie dziełu, pozwalając, aby stwa­ rzało się samo, nie przestał ani na chwilę nad nim panować (...) W rezultacie: pomiędzy tobą a dziełem powstaje walka, taka jak pomiędzy woźnicą a końmi, które go ponoszą" (Gombrowicz 1988a: 124). O podobnym niekontrolowano-kontrolowanym kłuciu się sensu pisze Italo Calvino w odniesieniu do mitu: „może on [bajarz plemienny] bez przeszkód dokonywać kombinacji z jaguarami i tukanami [oraz innymi postaciami z puli ogra­ niczonej przez codzienne postrzeganie - K.C], tak długo, jak jedna z tych niewinnych historyjek nie odsłoni raptownie wstrząsającej tajemnicy: mitu, który powinien być ujawniony w sekrecie, w świętym miejscu" (Calvino 1992: 99). Nieskrę­ powana zabawa mająca na celu wybadanie, „jak dalece słowa daje się łączyć ze sobą", prowadzi do tego, że któraś kolejna bajka odkrywa nam prawdę spoza dotychczasowego słowni­ ka, odsłania tajemnice bytu. Z bezmiaru możliwych opowie­ ści wyłania się kosmos niemożliwego mitu. Na film, jako medium doskonale nadające się do neomitologizacji, zwracał uwagę nie tylko Jurij Łotman, ale to on na­ pisał słowa, które doskonale nadają się na zamknięcie tego chyba już zbyt długiego cyklu cytatów: „nigdzie poza kinem różne typy organizacji materiału od form krańcowo rodzajo­ wych, całkowicie pochłoniętych prawdopodobnym odtwarza­ niem bytu dnia dzisiejszego, po formę uogólnionej struktury mitu, nie stapiają się tak organicznie, przezierając przez sie­ bie nawzajem" (Łotman, 1983: 6). W filmie, który opowie­ działem, przez codzienne zdarzenia, sceny rodzajowe prze­ ziera głębszy sens, zużyte gumy do żucia i umundurowane kobiety stają się częściami symbolicznego kompleksu. Z bezmiaru prawdopodobnych bytów dnia dzisiejszego wyłania się nieprawdopodobny kosmos mistycznej wędrówki. Film, to mówiłem na samym początku, balansuje między codziennością i niecodziennością. Po kilku powyższych cyta­ tach to balansowanie nabiera nowego znaczenia. W „subtel­ nej rozgrywce dychotomii" odnajdujemy wędrówkę ku nie­ spodziewanym, zaskakującym sensom. Mamy więc już dwie wędrówki. Podczas tej pierwszej, materialnej, nasi bohatero­ wie błądzili, odczuwali głód i zmęczenie, aż wreszcie, w Vil­ la Opicina, musieli skapitulować. Druga wędrówka, jasna i spójna, zakończyła się tryumfalnie w mitycznej Wenecji. Je­ szcze raz przywołajmy Calvino: „oto najmłodszy syn zabłą­ dził w lesie. Widzi w oddali światło, wędruje, wędruje... Baśń rozwija się zdanie po zdaniu. W jakim kierunku? Aż do punktu, gdy coś niewypowiedzianego jeszcze, ledwie prze­ czuwanego, zjawi się nagle, chwyci i niby wiedźma-ludożerczyni rozszarpie na kawałki" (Calvino 1992: 98). Mamy więc trzy wędrówki! Trzecia wędrówka jest opisem pierwszej do­ konanym w taki sposób, by przy całej fizyczności udało się zachować mityczne głębie drugiej. Może należy usystematyzować tę wyliczankę. Pierwsza wędrówka to życie, domena jaguarów, tukanów i najmłod­ szych synów. Druga odbywa się w świecie sensów, możemy ją przedsięwziąć tylko pośrednio, dzięki którejś z dwóch po­ zostałych. Trzecia wędrówka jest opisem pierwszej. Dzięki niej bezmiar tukanów staje się opowieścią, w niej świat co­ dziennego postrzegania i świat niecodziennych znaczeń znaj­ dują wspólny punkt, w niej oba te odległe światy „przeziera­ ją przez siebie nawzajem". Jak to się ma do opisywanego przeze mnie filmu? Gdzie w tym przypadku szukać pierwszego członu triady? Mamy pewien kompleks sensów, mamy opis wędrówki, ale nie ma­ my życia (jeśli nie liczyć otaczającego nas bezmiaru, który oczywiście nie może być brany za wędrówkę w sensie do­ słownym). Może więc czas zrzucić jedną z masek i zdradzić pewną tajemnicę. Otóż opisywany przeze mnie film nie ist­ nieje. To znaczy istnieje (właśnie zaczął istnieć, skoro dotar­ łeś, Czytelniku, aż do tego miejsca), nie istnieją wszakże żad­ ne jego fizyczne nośniki. Film, który opisałem, odbył się ja­ ko rzeczywista podróż w lutym 1998 roku. Wszystkie opisa­ ne powyżej wydarzenia miały miejsce kilka miesięcy temu, ale do tej pory zaprzątają one myśli mnie oraz mojemu towa­ rzyszowi podróży. Pewien szczególny splot niekoniecznie szczególnych obrazów, pewne „podwójne spostrzeżenia" sprawiły, że najlepiej było mi opowiedzieć tę podróż jako film o podróży. Ostatnia scena. Po szeregu migawek z Lubiany, nocnych pociągów i Budapesztu nadszedł czas na ostatnią scenę. Sturovo, stacja na węgiersko-słowackiej granicy. Nadjeżdża po­ ciąg z Budapesztu do Warszawy. Nasi bohaterowie wsiadają do środka. Pociąg jest praktycznie pusty. Wybierają więc pierwszy lepszy przedział. Ich przedział nie należy do najczy­ stszych. Obok okna przylepiona jest duża, zużyta guma do żucia. Jest jeszcze jeden powód, dla którego użyłem filmowej maski. Otóż część przygód, których doświadczyliśmy, nie mieści się w szufladce z napisem „prawdopodobne formy by­ tu". To, co w fikcji kina wydaje się możliwe, nie musi być za­ akceptowane w opowieści o faktach. Postanowiłem zrezygno­ wać z praw własności do przeżycia, aby ocalić ważkość meta­ for, które przecież nie są moje, przychodzą bowiem z jakiegoś „poza". Nie ja pierwszy tak postąpiłem: Śmierć w Wenecji jest ważna dlatego, że jest fikcją, a przecież: nic nie zostało zmyślone: przechodzień spotkany koło cmentarza Północnego w Monachium, ponury statek odpływający z Poli, sędziwy fircyk, podejrzany gondolier, Tadzio i jego rodzina, wyjazd, który nie doszedł do skutku z powodu zamiany bagaży, chole­ ra, uczciwy urzędnik biura podróży, złośliwy śpiewak uliczny i cokolwiek by jeszcze przytoczyć..." (Mann, 1971: 52). Gdyby Tomasz Mann wspominał jedynie swoją podróż, zapadłaby nam w głowie jej niesamowitość, ale nie doświad­ czylibyśmy tajemnicy, która zostałaby własnością jedynego podróżnika. Dopiero wciągnięcie nas w wędrówkę, uczynie­ nie z nas wspólników, którzy na równi z pisarzem biorą udział w interpretacyjnej przygodzie, sprawia, że tajemnica staje się także naszym udziałem. Poza tym powieść czy film (a nawet opis filmu) pozwala ustrukturyzować paradę ele­ mentów, nadać wydarzeniom rangę symboli. Poddając się 67 �biernie dziełu, nie przestawajmy nad nim panować! I wre­ szcie, czego najlepszym przykładem jest powieść Manna, trzecia wędrówka daje nam szansę dotrzeć tam, gdzie wę­ drówka pierwsza przestałaby istnieć. Żaden z bohaterów opisywanego przeze mnie filmu nie zginął. Ani w filmie, ani w rzeczywistości. Być może urato­ wała ich/nas umundurowana blondynka o ostrych rysach, być może śmierć czekała w Wenecji. Przekreślony stempel wło­ skiej kontroli granicznej uratował nie tylko Wawę i Brodate­ go. Uratował on również Wenecję, której z całą pewnością najlepiej robi kontemplowanie z odległości. Mit najniezwyklejszego miasta nie starł się z ponurą rzeczywistością, wciąż można wierzyć, że nie ma tam nieprzyjemnych poniedział­ ków ani ludzi spieszących się do pracy. Zmienność jest immanentną cechą podróży. Jej celem zaś jest to, co niezmien­ ne. Ten cel został osiągnięty i cała przygoda odpłynęła do krainy sennych marzeń, w której nic już jej nie grozi. Zdublo­ wana guma do żucia sugeruje ostateczny powrót - nasi boha­ terowie zatoczyli koło, nic się nie wydarzyło. Warto jednak podkreślić, że ów tajemniczy artefakt oble­ piał raz ścianę pociągu do Bratysławy, a za drugim razem od­ naleziono go w pociągu z Budapesztu. Nastąpiły niewidzial­ ne przesunięcia. To, co postrzegamy jako koło, jest w istocie spiralą. To, co wydaje nam się starym porządkiem, jest w istocie nowym chaosem: „...akcja polega na tym, że insy­ nuują się pewne kształty z początku embrionalne, stopniowo coraz wyraźniejsze (...) i za każdym razem kształt zapada się w chaos" (Gombrowicz, 1992: 64). Tak jak Wenecja rozpłynęłaby się zaraz po wjeździe po­ ciągu na dworzec, tak film zniknąłby, gdyby udało mi się go zinterpretować. Podejmowane przeze mnie próby mogą mnie tylko zbliżyć do sedna, ale zawsze w ostatniej chwili zostaję deportowany do kraju istniejących słowników. Metafora, mit, film, podróż do Wenecji, czy wreszcie życie rozciągają się aż po miejsca, do których nasz język nie sięga. Ta kryjówka oca­ la to, co najważniejsze, a nas zmusza do ciągłego ruchu, do ciągłego balansowania na krawędzi. Powiedziałem film, powiedziałem życie. Teraz powiem o trzecim, najważniejszym powodzie, dla którego naszą podróż opisałem właśnie w ten sposób. Ale najpierw - ostat­ ni cytat: „aktor sceniczny sam prezentuje publiczności swój kunszt, natomiast kunszt aktora filmowego prezentowany jest publiczności za pomocą aparatury. To ostatnie ma dwojakie konsekwencje. Aparatura pokazująca publiczności grę aktora filmowego nie ma powinności respektowania tej gry w jej to­ talności. Pod kierunkiem kamerzysty ustosunkowuje się do niej na bieżąco (...), gra aktora zostaje poddana rozlicznym testom optycznym (...). Druga konsekwencja polega na tym, że aktor filmowy, ponieważ - w przeciwieństwie do aktora scenicznego - nie on sam prezentuje publiczności swoją grę, podczas występu nie może dopasowywać swojej gry do reak­ cji publiczności. Z tego względu publiczności zostaje narzu­ cona postawa oceniającego, nie obciążona jakimkolwiek oso­ bistym kontaktem z aktorem. Publiczność wczuwa się w ak­ tora wczuwając się w jego aparat" (Benjamin,1975: 79) Tyle Benjamin. A ja zastanawiam się, dlaczego mająca ponad dwa tysiąclecia metafora życia jako teatru nie znala­ zła konkurentki w postaci: „życie to cinema". Dlaczego ki­ no, które w krótkim czasie pokonało teatr w walce o władzę nad zbiorowymi wyobrażeniami, do tej pory nie potrafi we­ drzeć się do tej najważniejszej, egzystencjalnej metafory? Dlaczego Sofoklesowi, Szekspirowi, Goffmanowi i wielu innym przeciwstawione jest tylko owo proste: „tak, jak w kinie"? Mówiąc „tak, jak w kinie", stwierdzamy pewną anoma­ lię, zauważamy, że wydarza się coś, co łatwiej nam zaak­ ceptować jako filmową fikcję niż część naszego realnego życia. Metafora „teatralna" dotyczyła roli, człowiek miał tu być aktorem, który odgrywa swoje kwestie na scenie świa­ ta. W filmie nie kreuje się roli. Tworząc film odgrywa się pewne sceny w dość przypadkowej kolejności. Niektóre z tych scen powtarza się wielokrotnie z niewielkimi zmiana­ mi. Ostateczny produkt jest przede wszystkim efektem pra­ cy montażysty, który z wielu kilometrów chaotycznej taśmy tworzy znaczącą sekwencję. Gdyby metaforę „teatralną" poszerzyć o metaforę „filmową", byłoby to poszerzenie in­ tegralnej kreacji o dezintegrującą reprodukcję, auratycznej roli o przypadkowy montaż, cudownej totalności o testowa­ nie na bieżąco, znaczenia fundowanego na niepowtarzalno­ ści o znaczenie fundowane na powtarzalności, bezpośre­ dniego kontaktu z człowiekiem o kontakt z kulturową apa­ raturą. Życie to cinema. Opowiedziałem wam film. PS. Kolejną pointę do opowiedzianej przeze mnie historii napisało Przedsiębiorstwo Komunikacji Samochodowej w Nowym Sączu. Dwa miesiące po powrocie z podróży do­ stałem list od tejże instytucji. W liście tym wzywa mnie się do zapłacenia mandatu za jazdę bez ważnego biletu „kursem nr 243" w dniu 11.02.1998. Problem polega na tym, że tego dnia znajdowałem się w drodze powrotnej z Lubiany do Bu­ dapesztu, w związku z czym nie mogłem jechać jednocześnie z Krakowa do Krynicy Górskiej. Szybko zorientowałem się, że gapowicz musiał posługiwać się którymś z moich wcze­ śniej zaginionych dokumentów. Po chwili jednak odrzuciłem to wytłumaczenie, jako niezbyt atrakcyjne. Teraz już wiem, że w połowie lutego byłem w Krynicy, a podróż do Wenecji odbyłem tylko na ekranie. Gdzie jest ten ekran i czym on jest? Na te pytania z pewnością nie odpowie mi ani PKS No­ wy Sącz, ani włoscy celnicy. BIBLIOGRAFIA Benjamin W. 1975 Dzieło sztuki w dobie wytwórca, Poznart. Calvino I. 1992 Kombinaloryka a mit nr Gombrowicz W. 1988a Dziennik 1953-1956, Gombrowicz W. 1988b Dziennik 1961-1966, 68 reprodukcji technicznej, [w:] Twórca, jako w sztuce opowiadania, „PSL Konteksty", Kraków. Kroków. Gombrowicz W. 1992 Dziennik 1967-1969, Kraków. Huizinga J. 1985 Homo ludens. Warszawa. Łotman J. 1983 Semiotyka fdmu, Warszawa. Mann T. 1971 O sobie, Warszawa. � https://zbiory.etnologia.uw.edu.pl/files/original/25e7c9f0840d836f61335ed7a240ff8d.pdf cc904676eead91875b584dfa35ad08c7 Dublin Core The Dublin Core metadata element set is common to all Omeka records, including items, files, and collections. For more information see, http://dublincore.org/documents/dces/. Title A name given to the resource Lud Publisher An entity responsible for making the resource available Polskie Towarzystwo Ludoznawcze Rights Information about rights held in and over the resource Licencja PTL Format The file format, physical medium, or dimensions of the resource pdf Language A language of the resource pol Type The nature or genre of the resource czasopismo Text A resource consisting primarily of words for reading. Examples include books, letters, dissertations, poems, newspapers, articles, archives of mailing lists. Note that facsimiles or images of texts are still of the genre Text. Dublin Core The Dublin Core metadata element set is common to all Omeka records, including items, files, and collections. For more information see, http://dublincore.org/documents/dces/. Relation A related resource oai:cyfrowaetnografia.pl:publication:1849 Date A point or period of time associated with an event in the lifecycle of the resource 1983 Subject The topic of the resource antropologia kulturowa język a kultura językoznawstwo Identifier An unambiguous reference to the resource within a given context oai:cyfrowaetnografia.pl:1714 Title A name given to the resource Z problemów językowego uwarunkowania kultury / LUD 1983 t.67 Description An account of the resource LUD 1983 t.67, s.57-72 Creator An entity primarily responsible for making the resource Burszta, Wojciech Language A language of the resource pol Publisher An entity responsible for making the resource available Polskie Towarzystwo Ludoznawcze Format The file format, physical medium, or dimensions of the resource application/pdf application/pdf PDF Text Text capture metadata for PDF documents Text Lud, t. 67. ll91lB WO.JCJECH BURSZTA Z PROBLEMOW JĘZYKOWEGO UWARUNKOWANIA KULTURY * Rozwa'żania nad wzajemnymi związkami jęz)llka z kultuorą mają w lite-ratWl"nE' antropolo:griczmejdość długą tradycję. M~mo iż nadal domiinującf' jest stanOWiiskopr.a!kty·cznegos€IParowan~atej s:p€rcyf~cm('.idziedZliinykultury, jaką stanowi język, od pozostałych zjawisk kulturowych, nurt badań nad rolą i miejscem języka w kulturze skupia uwagę wielu antropologów - głównie amerykańskich. Przy okaz!). tego typu badań sięga się zwykh~ do koncepcji wYiPiracowanychswego czas:u prlJez E. S~pir:a i B. L. WhO!rfa,antrqpo1ogów uwraci:anyohpowszechnie za twórców tzw. etnolciJngw,istykL KlutCzowymmomentem rozważań jest, rzecz jasna, ustosunkowanie się do idei Z'a:waTtychw sławnej hijpotezi.e S.apira-Whorfa. RÓ'W'n!iei niniejszy teikst dotynyć będzie tej kweshi, f071patrywa:ne.ijednak w kontekście teodi kultury wIkładanej prZlezobu tych badalczy, a mają,cej swoje konS€lkwencje w ostatecznych sądach odnośnie charakteTiu rozwaianego' przez nich zwią'zku języka z oałOlksiztałtemkultwry. DWA STANOW:JSKA SAPIRA Z inte:x:pl'ietacjąpoglądów Sapwa wiążą się pewne trudności, wypływające główni'e z faktu, iż ni\" był on często ko:rusekwentny w swych za.patorywaniach ogó1nokulturologiC71nych i jego s1;:aJno'wirSiko ulegało isto.tnym ~mianom W konsekwencj;i nie stworzył on spójnego programu ~dawozego - jest to raczej ze5lPÓłIPOszcZiególnychdy,rektyw wymagających odpowiedniego odczytania i usytuowania w całości poglądów teOiretY'czno-<metodologicznyClhSapira. To. co zwykle przytacza Siię jaiko "tyrpowe" .poglądy tego badacza, na których miał oprzeć się późni€j Whorf, jest jedynie fragmentem w jego poszukiwaniach dostępu do symbohCZlnej * Tekst nil1li€'j.szy st.a-noW: fragment większej nad rolą l miejscem ję.zyka ll:i<.Jz:nY'm rnzw<lżaniom cal.ości, poświęconej anircwolow ogólnym systemj·e kultury. �WOJCIECH BURSZTA 58 sfery kmltury. Również w kwestii modelującej roli języka wlwlturze rpQglą.dyS.apirn eWOIhrowałyi rue przytbrały formy ostatecznych l'O'zst1'zygnnęć. W pierwszym oikTesie swej dzialalności, 7. wie ń'cronej książlką Language, Sapir w sposób wyT,a:źmysąpaI1u:}eod sLebLejęzy!k i kulturę· Tę d.r'ugą definiJuj<ejes2JC:rew t'l'adytcyjlno-lant:ropołOtgticzny\ffi duchu stwiwdzając, że jest ona 8poJ'E'cznieOdZJL€rdzioZOlnym ZlbioiI'lE'm pr,akty.k i Wi.erZ2I1determmującYich stI1uktUlI"ęoodzJL€inlnego żyoia~Uidzi t. Nieco dalej Sapir dodaje, że kulturę można OIkrteślić jafkJoto «100" ~polecz'eństwo robi oj «o czym» myśli 2. Język zaś, jako zhiorowa szt'U1kamyślenia, którego zawartość jest ,za.wsze tożsama - two jest wg s.alPirn intuicyjną nauką dośWliadozenia - dostareza ws!katzówek o tym «jab społ'eczeńiS'twomyśli. S<łipirnie sądZii jednak, by można było znależć przyczymowe rolacje pomiędzy zawartością doświadczenia (owytm «co») a sposobem jego wyrażalIlJia.(owym «jak»). 'DaJkjaik w kulturze wszeJJkic w ni,ej zmLany dotyczą zawsze treści OIkreślOlIlychdziedziln kultury, talk dążeniem języka są zmiany w ekspvesji fOlrmalnej. Nile wydaje się więc Sa.pirowi, by kultur:l i jęl.ytk były w jakJirn:kolwi€lkp.rawdziwY'm se.nsie 'Powiązane przy.czynowo. Kiultiura j'est, rzecz j1asna, podS'bawą istni.enia jęZyika, ten dl'ugi zaś nic oj'zw:ieiI"C~,edla bynajmniej kll'lr1mry,poza oczywistym i czysto zewnętrznym faktem velacj:i pomiędzy słowni.ctwem danego języrka a inwentarzem kultury. Relaoje teg'o typu mają d'WlO'jraiki chaTakter: związku słownictwa z "ohalflaJk,1RiI"\em" kultury (np. b()gact'v,ro tel'1lllilnów odnoszących się do polknewi.eństwa w kUll1JUraC'h o s~zegóJ:ni'e ro~bUidowanych strukturach Ipo:krrewieństlwa)oraz h:istoryczne:go rozwoju języrka i całokształtu kultury. Ten dmllg'i~eIkt Z3jgad!ni.'eni!a pOl"luszałjluż z.r.eszrtąSapir wcześniej, kiedy tw:i€!I1dZlił, ż'e zarówno język, jiaikkultura są złożone z el'ementów różl!lJego wieikJui stąd jiCŚliuda się przed'stawić zmiarny kultury w rela.cji do zmian nastę:pującyCih w języku (a ohodzi tu znów wyłąCZJnie o jego słownik), LlzysikaćmOlżna istotną miarę względnego wi,e'ku elementów kultury ~. Talk więc prooesy 7Jachoid'Zącew języikJu i kuJ,turze są proce'SaID<inieporÓiwnywalnyrrni - historia .iichbiegtnie wuUużparalelnych liJn1ijedynit' w tym sensie, Źle słownidwa języka baroz.iej lub mniJej dokłardnie odzwierciedla dan'ą kulturę, celom k1órej służy. Sapir l?aiUIWa:ża jedJnaik j€lden niezwykle istotny dla jego dalszych badań fl<likt- rnieadekwatność dotychczasowego pojęda kultury w \ronfrontacj} z precyzyjnym def.iJniowaniem języka, .Chodzi o tó, aby uwalnic l E. Sapir. Language. An Introduction to the Stud?} of Speech, New YO'rok 1949, s. 207. 2 Ibidem, sP.OT. !YIetltod, in: s. 218. E. SaiPirr., Time Selected wSItal w 1916 roku. Perspee,tive Writings in of Edward Abori{}I.'wt ,<\meri.can Culture: SapIr, Ber1keley 1949, s. 4~2. A Study A r-tyk.uI of po- �Z 'problemów jęzY'kow'egIQ u.warunkow::mia 59 kuJtury kulturę od treści pu5zcZlegó1nyohj.ej opisów l wyikJazać, że posi.ada ona wrodwną f01iffię(inna; e-form), OOŚ w rodzaju 'Sze.r~gukontUlrów, wro.rórw pcdobnych tym, j'akie odkryto w języlku dzięki lingwistyoe struikituralnej (której nb. Sal!)1rbył cZiOł1owym przedsbaw1cielem). TylkJo w taikim wypadku uzy:::'kalIloby p::>równywa1ną do języka aharakterystytkę kuJ.twry, co mogłoby stać się pie:Lwszym kroibem do praJW'OmocnegoZlestaWlieniaohu tych si,er 4. Jest to więc postulat mówiący, iż wl'alściwe ZlT,o'Zlumi,enie wzajemnych relaoji ję.zY'~az iiIllnYimisyst'emami kultt'Towymi wymag'a badań nLe nad prociulktaTni języka (sł.olwniotwem), ailie nad j'ego wzorami - leksJlkalnymi, mo.rfologi.c1Jn)'lmii syntaktycznymi - w relacji do inny,ch w.zOtrówkUJlt'UJry(jeśli, jiaJkpowi:ada Sapir, takowE. da się odkryć). Następny oikres w twó:rezości SaiP1ra ClhaJr,aJktE'Tyzuj<e się zrnIialIlqjego nastawienia do zagadnień, kItóI1e Zlnalazły swe neg'atyW\ne if01Jwiąza.nie w Language - zmiana ta dotyczy tra.ktGlwMliLajęzy'lm, a w :więklSzym jeszcze st'QPnLUpcdeiścia do ~ul1lU'ry. Kluczowym pojęciem staj.e Slię pojęcie s y m b o l i z m 'u. 'Sapir ni.e og.raniJcza go jedynie do pojlC'dyriczych . relacji wiążą'cych orbiekt z symboJem na mOlcy ustalonej kOlIlwencji, aloe pragnie terminem tyrm objąć tta'ki~ezłowne systemy Qdiniesieni'a, jalk:mOlwa, pismo, :nOltacjamatemaiŁycZlna,gO/dla naJI'odowe, .sygnalizacje itd. DŹlWięki i znaki uŻY'wa'new tego tyrpu systemach zJdecyd.owanLeni'e mają ZJI1.acz.e~ nia same w sobie, a uzySkują joejedynie dla tych, ik.tórzy potr,aiią j<eilIltEil1P~ertoWiać w tef!m~naldhtego, do cZlegosię odnoszą ;;. Ten I10dZlajsymbolizmu nazywa SalPir ref.er€lncY'j:nym(referential symbolism), a jego znamimnąi pOlootawową cechą j.<es.tfakt, iż jest on substyttJutem iJnin:~gotypu zachaw?'ITia i jego znacz,eIJlIianie da się :WY!Pf'owarlzićbez;pośTednio :z kontekstu doŚWiiadczsnila.Również i do samyoh zachowań j,~o takich odnieść można, Zidani'em Salpira, iberrminsymbo1i.z.m - w tym pr.lYlpadkJujest on skQ\l1densowamąformą 2'Ja~howa:n.iaZa3tępaz€lgo, która pozwala "uwo1nić się od ci.JŚnJieJ1Jia af,ek:ty'wnego". tzn. zaJ:~tEJPuj,e beZjpOŚred'llią ekspresję emocjonalną 6. TeIIlsy,mbolizm nosi mi'aJnrorkolnden:slaJcyjnego(condensation symbolism). To, co konstytUJuje każdatrawwo kulturę, to wlaśl1lie poszCZ€gó1ne syst'e:my symboJiczne, ~pośTód ktÓTy'oh formę najrbardziej rozwiniętą osiągnął języtk. "Język - pisze Sapir - jest w ogólnym odczuci'u doSkonałym sY~ltemem symboliezJnym, o ~dealnile jedrnoroidnYIIDmaterial(\ j,ako narzęcizi'e wsz'e,lkiC'hodnil€Sień i znaeZień dostępnych danej kulturze zarówno w fOO1mieza'k1tuaJizowanej komunikacji, jak i w fOlimiJetakich i;dea}nYQh9ll1bsty,tutów komuniJka.cji. jak myślenie" 7, Zawartość treściowa 4 E. Salpo!'. Language ... , s. 2118 - 219. 5 POJ'. E:. S'd:pi-r, Symbolism, :n: E·nc1Jclopaedia of the Social Sciences, v:;-[. .'lew Y.ol1k 1'9:14. s. 492. 6 Ib]delln, 7 E. S~\pil'. Język, s. 49,3. w: Kultura. język, osobowośc, Wd:,szawa 1'978. :i. 37. XIV, �60 WOJCIECH BURSZTA kultury - :kontynuuje dalej - daje się za'wsze wyraiz.ić w jej Języku; każdy materia'ł języilrowy symbohzu:je dla użytkowników danego języka rzeczywiste ZII1aczenia.Tylko ~ięki ję.zykOiW'imożlliwe jest także wyjście poza to, co dane w indywidualnym doświadczeni u członka damej kultury - wyodrębniając z doŚWiiad:cz€lI1'ia posz'CIZególnej1egoelementy, język tWGl'Zyj€ldnoo~eśnie coś w rodzaj1u potencjalnego, po:nadindywidualnego . świata, Móry kO[1iSJtytuuje- j.alkIPowiada Sapir - pows:zedm€ p')rozu;mienie. To właŚinie "porozumienie", opierające się ~a możliwych systemach symbo~i'CZJlYChz językiem j~1() system€'m nacmlnym, stanowi kultu~ę. Widać z powyższego wy:raźm:ie,że Sapir odchodzi już daleko od braiktowania !kultury jallro określonych wwrów zachowamia (a takie jej rozumienie ~na.jdiui'emy jes'zcze w Language). W art}'1kule Idea osobowości 'ill antropologii kulturowej wyra,ź!I1'ieodcina się od konstruo'wa'Illia pojęcie kultury w ~sóib mechan;iczny, opiern.jący się na uogólnianiu postnegcmych przez badacza wzorów zachowalnia się. "Za prostymi <:chematami form kulturowych - pisze - skrywa się nade, szczególny układ wzajemnych powiązań; z tej to właśnie całości wyłaniają się zupdnie now,~ kształty nie mające nic wspólJnego z wystawionym na plan pi(';J'wszy ",wY'1m.z:em tr:eści" daII1ej kiu1tury. Stąd słowo, gest, genealogia. rodzaj wierzeń reliJglij:nychmogą sobi:e m!espodziewanie podać ręce we wspólnym nm sy,mbolicznym znaczeniu" 8. A więc SaptI'la nie interesuje już teraz to, co ludzie crzynią i w 00 wierr-zą,ile falkt, "jak ich czyny i przeświadczenia funkcjonują w ramach całokształtu egzystencji danej społeczności i jakie przy,pisuj<esię jm z!naczen~e"9. Każde kulturowe zachowanie się regulowaOle j!ootpnzez określane wzo~ce, które "modelują"· chaI"aktm i zakres indywildlUalnydh sposoibów partycypowania w kultune. Język - jako :najdoslronaJlszy system symbo:liozny - U'kazuj(~naturę owego modelowania i SapiJr doda1;~oiWozakłada, że stanowi on idealny przyklad, nn którego poastaw,ie ukazać można "funkcjonowanie całości uspołecznion.ego zachowania. J,akiJc cechy. zdaniem Sapira, decydują o wyjątkowej r:)l~ języka w kulturze? Jako dookolIlały system symboliczny posiada on zdolność przenikania bez,pośredni:ego doświadczenia do tego stopnia, iż dochodzi do sytuacji, gdy i'est rzeczą niJezw)Tlk!le trudną oddzielić obiektywną rzeczywistość (zarówno ,p1'Z)'Irod:niczą, "natturalną", jak i społecmą) od odnos.zących się doń symboli jęrzylkroiWyC'h (przykładem może być wieloikwtl1ie s:twj,erdzane wśród plelffilionpie.nwotnych odczucie identyczności słowa i rzE''Czyleżącp u podsJtaw magii zaklęć). Jak powiada Sapir: "Dla normalnego człowieka 8 t E. Sapir., Idea osobowości w antropologii E. 8a1Pi1f. Kw/.tura autentyczna i rzekom.a, kulturowej, w: Kultura. w: op. cH., s. 175. . s. L4.l. �Z prob!emów językowego uwarunkowania ku/twry 61 wszeLkie doświad:o~enie, rz~zywiste i ,portemcja1ne,przesycone jest werbalizmem" l0. W odróżnieniu od innych form symboliz:mu (np. sYJ?bohizmu matematyczmego), przeni.kają~a rola języtka względem doświadczenia posiada chaJr.aJkJter kontekSlto1wy- poza fOiI'mowanlem i interpretowaniem doświadczenia języ!k.może też być jego s.ubstytutem. W ooldiziennym żyoru łudzi, w a!ktaeh ~ll'teraklc}i,mo'wa i dz:iJałrun'ite nieustannie się pr?;e;platają pełnią,c równorzędne i niesprz2czne fu ."1kJc}e. Warto w tym momencie zwrócić uwagę na pCJldobieństwow tym fra~mencie stanowiska B. Malinowslkiego, który w ramach swej "kontekstowej t€ol"ii języka" momo pod!kreśtlał nadrzędność pregma t ycznej roli języtka (język jest, jego zdaniem, głównie domeną dZ'ia,lrunia).SaJpir ostrzega jedna:k przed pflzecenianienl komunikacyjnego aspelkJtu języrka - twi,el'1dz:i,ż.~ jest on przede wszystkim głosową realizacją tendencji do symboLicznego ujmowania rzeczywistości i dlQlpieroU!względnienie tego faJktuczyni z:mzJUimi1ałą jego sprarwność jako na,rzęrdzia komurnilko'wania, WyróŻlruionepowyżej cechy języka decyd:ują, zdalfiiem Sapira, o doniosłości teg.o systemu kuLturowego dla badań symbohcznej sfery kultury, której ni'e można anah?JOwać poprzez czystą obse1"waeję, bez korzysbania z pomocy symbolizmu językowego, Oczywiście, wpływ języlm na inne dziedziny kJulrtLllry za.znaeza się na z:nacznie głębszym poz;romie nizh poziom jaiwnych wzO'rów kulturowych i SaJpiroWl nie chod:z;i o s-z;Uika.nie prostych odpo,wiedmoio:śoi polIllJiędzyokreślonym typem kiultury a s'ttrukturą języka. Za:kł,ada, ż,e języ1k Jest w Sipecyfci:cznymsensie przew.odnik.iem po "rzeczywiJStDściS1polecznej".Zo.bruczmybliżej, co owa teza oznacza. W artykule Status lingwistyki jako nauki, SapiJr odrzuca jaJko na,eprawomOlcne sądy o nieistotności jęzY'ka w pro.ceS'ach przystosowywania się do rzeczywisto,ści. Uczest:ni'cy danej lmllbury nie żyją wyłącznie w świecie ,obiektywnym" oraz w świecie działań spolecz.iIlych pojmowanych tradycyjnie. Ich doświadczenie zawsze jest zrupo,średniczone językowo - rzeczywistość slpołecz;na jest w duż,ej mierze uzależniona od językowych zwyczajów danej grUlpy. Języki zaś nigdy nie :są na tyh~ do siebie podobne, by można j'e był,o traktować jako l"eprezentują:ce tę samą rzeczywistość. "Światy, w któ,rych żyją il.'Ó'żnespołeczeństwa, są odrębnymi św:i.at,ami,IlIieZiaśtym sramym ś'wi!at'em,tyLko opatTz:onym odmiennymi etykietkami" - czytamy w konkluzji 11. SCljpirtwiJerdzi więc, że wzory językowe mają moc kształtowania okreśLonego stosunlku do postrzegalnych zjawisk społecznych, że zwyczaje językowe podsuwają pewne sposoby interpreta'oj1iświata, utrudniając inne. JaJko twór posiadający ściśle okreśLony system fonetycZllly, w którym ukLc>zta.łtowały się formy detelI'minujące ~poso:by wyrażania się, język stał się zupełnym systemem odniesienia. lO II E. Sapirr, Język, w: op. cit., s. :39.. E. Si.ltpi.r, Status Ungwis-!yki jako nauki, w: op, cit., s. 88. �62 WOJCIECH BURSZTA Formy języrkowe decydują o określonej postawie wohe,c wszelkich możliwych b~eści wyrażania a po.średnio wobec możliwych form doświadczenLa (tych, rzecz j~sIlla, które dają się wy:mzić językowo). Sapir stara się na wielu przyikłaldaoh wykazać niewspółmiel"ności analiz doświadczenia w różnych języika1ch.Za wizglęidnośoią pojęć powstałych na gruncie ustalonyoh zwycza,jÓiwjęzykowych kryje się, jego zdaniem, względność fOl'my myśli. Sikodyf'irkolwaneprzez języ1k interpretacje rzeczywi9tnści k'ryją się glównie w oldmieiIllnych@wtegoriach gramatycz.nych poszczególnych języków (ja~ była już o tym mOlwa,k:westia różlnk słlQwin~kowychjest o wiele bardziej zewnętrzna). Bodążając więc za myślą Sa,p1ra i odczytując ją powiedzieć mozna, iż w języlk'u, jego specyficznych kategoriach, jest jak gdyby zawarty myślowy, lronstT!ukcyjny schemat dan~j kultury. W stl'ulk1mrze każdego języka można odczytać cały zbió.r nieuśiwiadamianych s~dów o świecie, pewne cechy zewnętrznej rzeczywi:sto1śiCi:wstają uwyp1ik1one, inne pominięte. Każda sipołeozniość pos1iada własne charakterystyezne klasy, za pomocą których pocrządJk:Uije s!ię doświlaciczenie - klasy te ustanawia w głównej mierze język. SalpLrowi nie ohodzi jednak o wyrażem:ie skr,ajDlie deterministycznego stanowiska, iż prowadzi to do ahsolutnej wyłączności i nieporównywalno'śd sensóm kullmrowycih czynności i obiektów wśród różinych grUip kulturowych, ile rac:aej pragnie wSlk,a'zać,że potoczne doświadcz,enie społeczne (ono właśnie w sto!pn~u najsilniejszym) jest w sposób nieuświadamiany "modelowane" pOIprzez :awy1ozajl:'językowe. Wydaje się, ż,e dobrze oddaje istotę myśli SapiTa jego kontynuator - przynajmniej przez pewien O!kres- C. Kiludk:ihohn,pilsząc: "języ'k wskazuje nam jak gdyby: «z,"mważ to», «'Zlaiwszeuwa'ż,aj to za odmiennie od tam1be,go",«Itakie a takie rzeczy należą do jednej gr:U!py».Ponieważ ludzi,e od dZ!ieciństwa zapn:rwiani są do reagowania w ten sposób, uw,ażają takie Tozróżnienia za nieuniknio1ny element żyoia (... ) Każ<dy język wywiera W1pływna to, co pIQsług~jący się nim ludzie w~dzą, ,co czują, jak myślą i IQczym mogą mówić" 12. Mimo liż w każJdym języku można wyrazić potencj1aLnie wszystkie treści (ten oczywisty już dziJsiaj flaki\;uwy,pullclał jeszcze F. Boas w pracy The Mind of Primitive Man), jednaik okreśilone ję,zyiki podsuwają i ułatwiają .specyf:iClznesposoby oglądu i inteI1piretalcjiświata. Pozos<ławiaijąc na razie na ubolczu zasaJdniezy wątek nLI1JiejiizegoalrtykuŁu, prz.ejdźmy obecnie do przyjrzenia się lWll1iSeikwenojom wszystkich powyższY'aih mZW1ażańSa;pira nad językiem dla jego modelu badań nad kulturą. Ta kwestia j1est zWyiklepomijana przy anali:z.a,ch,a wydaje się poSli,adać kapitalne znaczenie dla prawidłowej werbalizacji istoty t eocrii 12 C. KliUdkihOlhn, Mirror New York l'9'4!9.s. 1'66. for Man. The Relation of Anthropology to Modern Life. �Z prob'emów języko'U),.~g'Ou.wClrun~::Jwania kultury kultury, ku ktÓirej skłaniał się aJutor Kultury, języka i osobowości 13. Do tej pory była bowiem mOlWajedynie o moddującej roili języlku w kulturze - Sa)pirOlwioho~lz!iłoo coś więcej - o wyikazalnie, że całość zachowania kUilturowego jest w sposób nieuśw:iad,amiany moidelowalIla, a język stanowi tego modelOiwanriaDlaijdbgodni1ejszą,IDlajha:ridziejprzej,mystą iłus1tlrację. ROZ1Poczyrna on swoje rozważania na ten temat od Uistos!uIllko-wania się do dwóch pOIjęć:"za,ohorwańspołecznyoh" 011az"nieświadnmości społecznej". Rropolhuje odrzucić rozu:milenie tego pierwszego te~minu na sposób behClJwiorys:tyezmy i oid:nosiZiernie go do grup :ludzJkidhtalk, jalk gdyby działały one niezależnie od umysłów jednostek owe grupy. tworzących. Twierdzi dalej, że mityczną "nieświadomość społeczną" mo:żJnaprzypisać jedynie tak pojmowanym g'I1upam. "Zdrro1w:iejjest przyjąć - piesze dalej - że całość ludzJkiego beha:wioTiuwElpiera się na istotnej t:ożs.amolśoimechanizmów pSY'chicznyeh, ZalrÓWlliO świJadomyoh, jiak i nieświadomych OirIaz że termin «s!połeezny» daje się pogodzić z pojęciem <mieświado:mo-§ć»nie gOTZ/ejniż termin »jednostkowy», a to dla tej prostej przyezy:ny, że prz,e-. oiwstawność pojęć «społeczny» i «jed:nostk:o,wy»(lub: osobnkzy) jest naider ogr:a1Jiczona"14. Saip'~rprzy~naje wpraJwdzie, że bY'wają prlzYlPadki efektywnego stosowania zlałrożenilao ponadilnJdyw,~dualnym oha'ralkterze zachc,wań sp'oł'ec~nych, ale że wówoz,as jed,nolZnalC~n:ie 'zarzuc,a się psyohologiczne wyja,Śirriani1e różnych typów zacholwań się w społeozeństwie. Za,cho-wania spoleezme są dla Satpim Ulk~ademtyeh aspel!'Jtów zaehowań indywidualnyoh, Móre odnoszą się do ohowiązujący,oh wzorców kult'uJ'owych Absurdalne jest t'w,iendz'ić,że człowiek w pewmym :IDomenci'e zachowuje się indywidua,lnie, a w inrnY'm społeeznie. Kailde zachowani,e kulturowe organizowane jest przez jak1iś WZOlrzec,a więc można je 11oz~pa1Jrywać w lwntekśoie powszechnego sposobu postępowania charakteryzująoego daną społeezność. W'wrce te są z kolei w sposób zasaidniezy "zależne Old sposobów percepcji ustalonych przez tradyC!ję danej ~poł'e'czno:śei"lS. I w tym momenoie znów język ilustl'uje na.idQbit;n~ej, j,ak określony sys1tem ukieru[)jko'Wuje spolSioby doświadczania świa1a prz~Oidniczego ,i spO'łecznego. Modelowanlie za,obowań w danej kulturze ma Z8wsze charakter pozaŚiwiClJdomościo1wy 'w tym sensile, że Jednost'ka z reg1uły nie 13 Na:jozęśoiej za,kłada się z góry nies;pójnolść i sz;cząt~olwaść dor,obi~u Sapira, ITJJzywa:ją,c to nalwet ohal!"a,kJj"erys'tym:nym "sty11'em" j1eg'o ,twÓll1czościi. Flakt tennJie powiiniien jednak zwall.nuać od prób eksrpli:kacjli kcmcepcd'i 8a;pir'C);ws1~ioej - tym balrdzJi'ej, że .s<'t'alwiaLl w nri'e~oinnymśw1ielt!e samą hJ~po'bElzęSa;piTa-<Wrho:da. Z(]b. eharaik'teryl"tyclzmy, "psylCihO'!'OglilZlUjąCy" alrttylkul R. J. Preston, Edward Sapir's Anthropology: Style, Structure, and Method, "Aimerlican Anthrqp~lo,g1i1st" m 5/1916.6, ss. 11105 -1'1128. 14 - E. Sarpi'r, Nieświadome s. 14'7 - 148. 15 Ibidem, s. 1;>1. modelowanie zachowań w spoleczeiLstwie, w: op. dt .• �WOJCIECH BURSZTA 64 ZJdajesOIbieSIpIffiWyze znac.neni,a, zasięgu i granic ZJa-chowani.asię, które jednaJk są pI'ZieIZ nią respektO'waJn€. Inaczej mówią,c, jedno,~ki zWYlKlepostępu,ją tak, jakby znały dos\kolI'1ai1e generame z~ady, których realirocją są ,poszczególne zachoWJaiI1'ia. SaJPiIrstosuje butaj term~n "intuicja", ktÓTy tożsamy jest dla niiego z wycz'uleniem.,lna niez;wykle delikatną materię związków zacr-ówno znarnych z doświadoze:ru1a,jak i tych, któ~e mogą zaistrueć" 16. W~pólcześni iJntellpretatoTzy SalPiJmmniemają, że odpowied'ni:kiem ,,:im.tukji" może być pOIjęcie"ciohej wiedzy" (tacit knowledge) fo.rmalJnych re,lacji 17. Nie wszystkie fOIlI11Y za'chowań kuJtul1Qwyoo uwidaczniają tak wyr.aźniemeoha:nizmy modellOlwania,j,ak dzieje się bo w przy:padku języka, ale wzaroe są zawsze obeane. "Im uważniej (... l analizujemy zachowania kultUIT'owe,tym g'Imntolw:n~ejprZJeikoI1Jujemysię.że różnice te dotyczą jedynie s,tqpnia owej nieŚiwialdomo,Śici"- pi.~ze Saipir 1H. A więc to, co początikowo przyjmolWał on dla wzorów jęwkQWyeh, teraz staje się uogólnioną zasadą, odnoszącą się do iJnn.ych dzi,e,dZ'lillkultury. Skom j0dnak mechanizmy modelOiWanianajłatwiej zaoobeT'WOwaćna przykładzi,e języka, powinno się ko.rzystać głÓW'n,j.ez ooiągnię<: lingwistyki, aby "sp:Jsób" tego modelowaniia potraf'ić precY1zyjnie zanali~ow.ać. Uprawomacnia u Sapi'r:a tę dy,rektywę falkt, iż 'Przyjmuje on jedność języ1ka z całym zachowaJniem ikuJtUiI'Owymna g:ru:ncie wspólnego im n,ieuświadamiane.go modeLowania. W artyikule Idea osobowości w antropologii kulturowej Sapi.r fOTlI11JUłll..lije wyraźnie tę zasadę mówiąc, że rC!guły waime w gramatyc 2 "są równie oo!I1:IDsłe dla badań nad organizacją spO'łec.zną,reHgią, sztuką, mitologią i techrr~ką. Dotyozą one, niezależ'llLe od jego rozmi.arów, k9.żdego segmentu ozy g,rupy se.gmen.tów, któr2 tradycja lub wygoda~a.żą nam wykrawać z f.akitycznego kontekstu ludZ'~kh zachowań" 19. W ten sposób dochodzimy do sedna poglądów Sailpira na kulturę i rolę w niej języka. Podsumowując ten fr.agment rozważań pa.cIikr.eślićtTz·eba,iż Sapirowsikie t;wiClI"d:~Clnia o zwią71kach języika z kulturrą stały się zac.zątkiem (a najwet podSItaiWą)dwóch odrębny,ch traidycj i badawczych w ramaiCh ~pók'Zesneij a~o!pologiikiułt'Uimwej oraz - po ezęśoi - socjologii. J,edna z mch koncen.truje się glóW1rriena tych ai.pektach dombku SapiJra, któme dotyczą I1oZJpatryw.an!iia języka ja,ko pf'zewodJni:kapo :kultu:r:zesymbolicznej, <kug.a zaś kład:me naeisk na ową strate.giczną .rolę językoznawstwa dla antro,polog,ii ze w~g'lędu na W6lPólneobu tym ruauilom pof Ibidem, s. 154. Pair. niP. D. Hyrne"'., Linguistic Method HL Ethnography: Its Development HL the United States, ~n: Method and Thea,ry in Linguist.irs, P. L. GaJl'vlin (od), T,he Ha,g:u.e 1!}'])l~, SI. 2163. 18 E. Sa,prr, Nieświadome ... , s. 1\65. ]9 E. Sa,piT, Idea osobowości ·w antropologiz kuttu'roweJ, w: OIp. cit., s. 139. 16 J7 �Z probLemów językowego uwarunkowania kultury 6S szukiwania ukrytych poz'iomów zja:wisk. W tej drugiej tradycji mies~zą się, mimo istni,eją'cyoh czasami różnic teoTetyczmych,antropolog'ia kognitywna, proksemika E. T. Halla, kinezyka Bil'dhwi:stel1a oraz sze,r;eg.iJndywidua1nych badań amerykańskich a;nJt:r;:lpologów. l'wórczość B. L. WhOlrta przynależy, rzecz oozywista, do pieT'Wisz'ego z wymienionych nurtów i ona właśnie jest interesująca dla obecnych dociekań nad problemem językowego uwa'l"'unkowallliakultury. JĘZYK - SWIATOPOGL"':D - KUL.Tt.JRA Jak wi:'domo, gdyż o tym [ragmcmcie dociekań Who.rfa pisało su;. zawsze naiczęściej, dakona.ton pOTównama języka hopi z wybralI1ą gil'U;pą jE;zyków eumpejskich (ddkłaidniej inido~umpejSlkiJch),które nazwane Standardowymi Językami Europejskimi (SAE), potiraiktował jako na tyl'€ ~bliilone, że możliwe do wymi'enne.go ze.:-Jt.aJw~aIIlil8. z hopi. Opierając SIę na tym, co Sapir twierdził o związkach języtka z całeikształtem kll1tUJry, Wharf założył, że w obu przYPl3dkach gramatyki tych języków mają pewien związek z kultu:rą ich użytloo'\Vlniików.W skonkretyzC'waillGj .postaci cały problem zawarł on w dwóch pytan~iach: (1) czy pojęcia "czasu", "przestrzeni", "materiJi" w powszeohlIlym h1d~kim dośwLadc~eni:u przejawiają się w tej samej fOl'mi.e,czy też w jakiś spooób rll(geruje tu struktura danego języka? oraz (2) czy mQJżliweje&\;wy'kryci.e wspó1noty pomiędzy nonmami kulturowymi i zaichowaniowyuni a wzoTami języknwyml w sz.erokim zakresie? 20. Różmfoe między językiem hopi a językami SAE 'uwidaczniają się wg Whor,fa w (a) pojmowani:u wielości i stosowania liczebrr~ków, (b) kształcie rzeczown~ków odnoszący,ch się do jakości fi.zyczmych i w pojmowaniu samych tych j,akoścl. (c) pojmowaniu faz i cyklów, (d) temporalnych farmach cZaJS'owni;ków oraz (e) pojmowaniu czasu trwania czegoś (duration), intensyw;no§oi (intensity) i dążenia (tendency) 21. l tak, pr.zykł,a'Ciowo, w języikach SAE pojęci.e wielości oraz liczebniki główne i pOl1Ząidikowe 's1;oswjesię w iJdenrt)'lcz.ny sposób do obiektów bądż wydarzeń istmieją,cych w sposób m01ilhwy do postrzeg.an!i.a,jaJk i "istniejących" metaforycznie (a więc mó:wti.mymrowno "dziesięć osób". jaJk "dziesięć dni"). Jednocześnie subiektywne poczucie czasu ulega oblel1dywizacji. Natomiast w języku hopi sytlUa'Cjajest oabkowiei,e odmienna tam liczbę mnogą i liczebniki główne stosuJe się ty1ikodo ,przedJrniO!tów. które mogą utworzyć obiJelkit)'lwny ~biór. Nie istni:E'jej~dllliaik.że wyimagino20 B. L. Whorf, Związek 21 Lud, Ta część wywodu t. LXVII między nawykamt myślenia i zachowaniem W~r~ZJa'Wa 1;982, s'. lilH d·JtY'czy w calośc<i cy1.Clwamegop(~'Wyżej artykułu. w: Język, myśl' i rzeczywistość, a języlde'Tn.. �WOJCIECH BURSZTA 66 wana liczba mnoga, zamiast niej stosuje się liczebniki porządkowe i liczbę pOijedyńczą. Tak więc I1ip.w hopd niepoiwi'e się "dziesięć dni to więoej rnti:żdziewięć dni", ale tlrZeba posłużyć się konstru'kcją w rodzaju "dJzie; ,siąty dzień to więcej niż d:zJiewiąty dzień" - przykłady można mnożyć. Także dł1ugość czasu trakto!Wana jest odmiennije: w SAE jest to wJaśnie klasyczna długość. u HOipiów relacja między dwoma wydarzeniami w przeszłości. W językach SAE mamy dwa rodzaje TlZeezowników: indywidualne j zbiurQlWe,których rozróż:nianie ilIUlPl.iJkuje stosowail1iiepoję.ci;;;J. subs:tancji lub mate rh oraz formy. U HOipiów istnieje formalnie wydz:ielOlnaklaiSCi rzeczowników, ale wszystkie one są na2JWanu indyw~dualnymi występującymi zaróWiIlow li'czbie iPojedyńczej, jak i mnogiej. W języku tym nie jest konieczne pojęcie istnienia jako duaHzmu bezikształtnej materii i formy - nie ma też tam pojęć analogicznych. Pojęcia dotyczące farz i cyJkló!wsą w językach SAE wyrażalne zawsze przy pomocy rzeczo,wników (typu: lato, :zJima,wieczór), a zja;wi~lkafawwc obie;ktY'wizowane, przy czym nadaje się im s:ensprz.e'sbrzen:ny (albo lepiej - wizualny). W hopi ZiI10WiU odmienni'e: poijęcia te występują w foomie ebhŻlO:nejdo nasrzego przysłówka, mają jedllialk charakter tempO'ralny. Np. nie ma tlam zwrotów w rodzaju "Ta11lkiem"czy "przed południem" - trzeba byłoby to wyraz~ć mniej więcej jako ,,:podczas-gdy-wyd.arr:za-się-faza-:połudin'iowa". W jęzY'ku hopi nie spotYikamy czasów w naszY'm g!I1amatY'cZJnym rozumieniu (czas ,przeszły, teTaźniejszy i przyszły), sam czas nie jest kOlI1stru!ktemmyślowym, jaik gdyby o.biektywiz.owanym J możliwym do wyrażenia przy pomocy pojęcia continuum. Istnieje tam w za·mian og.romne bogactwo fOTlm,shon i trY'bów czasown~kowych, co J"ównież po,zwala temu językowi wiernie i precyzyjnie opisywać rzeezyW.1S1toŚć (nb. Voegehin w .pra!cy Hopi Domains obala to twierdzenie Whorfa i wajduje wyrr-aźlIlej~c!Jnostik:itel'Il!poralne u Hopiów) 22. W języku hopi JStniej<ekOil'elacja czasu i przestrzeni, miejsca wydarzenia 7. czaiSemwydarzenia. I taik nip. wydarzenia odbywające się w tym samym czasie, ak w róinych rniejs.ca,ch, są i:nterpr'etowane jakby odbywały się w różnych ,czasach. I na koniec: pojęcia tJ'1wania,i'nrtensY'wnościi tendencji wyrażc. się w język,ach SAE za pomocą metafor pr:z.esltrzennych. W Języku hop i 'brak tego tY!Pumetafor, znajdujemy tam zaś tzw. tensmy, których funkqią jest wy.rażanie 1ntensywn:ości, tend€ncj,i, CZCł;SU trwania i na-stęjpst.wa. Ws;zySltik'ie prze:dstaJwione powyżej róimice językowe zestawia nas:tępnie Whom ze "światem myśli" użytkOlWIlikówSAE i hDipii stwierdz.a, że ci pieJiW\S'i aa1laliwją ,rzeczywistość (makrokosmos, jak mówi Whorf) w kaieglQ[l"'iadh rz€ozy, fonmy i substancji. Zjawi~ czy pojęcia o charakterze "2 W,g. H. LandaI!'. LnngwJf}e o.nd Culture. Npw York 1966. s. 27. �Z prob'emó!c jęzUkowego uwanmkowania kultury 67 nieprzesilrzennym obiektywizuJe się w formach językowych odnoszących się do ,przest~eni i traktuje jaik rze.czy. Indianie Hopi widzą natomiast świat w kategoriach «zdarzania się», a zdarzenia ujmowane są w dwóch kategoriach: obiektywnych i s:ubiek·· tywnych .. ,Obi.ektyWllle'"są tylko te ZOO'l1Z€ma, któr€ można uchwycić w sposób senwryczny, wszystkie inne - o charakterze psychicznym i niepsychicznym - są ZJd,aJ"ZJeniami subiektywnymi. Czas w języlku hopl nie jest równomiernie .przepływającym continuum, ale posiada char,akter stabilny. cykliczny. Whorf idzie w swych dociekaniach dalej. Skoro struktura języka decyduje o różnicach w s;posoibiemyślenia uczestników danej kultury, muszą się one objawiać w jalkiś sposób także w niej .:;amej. Wg niego w kulturze europejskiej rozróżnianie "substancji" i "f,onny" znalazło swe odbici,e np. wUJks'2l1:ałiowaniusię materializmu, paraleHznnu psychofizYCZiIlego,fizyki Newtornowskiej. Czas pojmowany jako continuum wymusił niejaiko potrzebę j-ego utTwal'ania - stąd narodJz~ny historii, powstanie kalendarzy itp. Cyklic:zno-staJbilny czas Indian HQpi ma z kolei powodować brak w ioh kultuTZ€ wsz'el~iego pośpiechu, prze:rost działań przygotowawczych wobec mających nastąjpić zdairzeń. W ten sposób Hopi traktują przysizłość. wypracowują1c współcześnie za pomocą środków magicznych to, czego spodZ!iewają się w przyszłości. Wracając teraz do postarwionych sobLe pytań na wstępie rozważal'J. Wharf może odpowiedzieć, że to właśnie jęz)llk i jego wzorce modelują pojęcia .,.czasu" i "matenii". Każdy język utrwala OIkreślone "szahlony mówienia", któn~. "pokrywają się z typowymi gu-amatycznymi klasyfi:kacjami i składają się z leksylkalnych, sYiIl.taktycznych, morfologicznych i innych środków wyrażania. zespolonych ze sobą w pewną wspólną całość" 23. Owe "szablony mówienia" są ściśle zintegrowane z całością kultury. W tym miejscu rodzi się pytanie. Jak jednak pojmuje Whorf samą kulturę, co .kJryje się u niego pod tym pojęciem. Próżno by szulkJaćw poszczegó1nych arl)llk:JułachJęzyka myśli i rzeczywistości bliższych rozwaŻał') na ten tema.t. Utrudnia to w znacznym stOipn1uinteI1preta'cj.ępostawionych przez Whorfa hipotez. Ma rację Levi~StrauE's k~edy mówi, że o ile Whori rOZipatruje język na poziomie wyu-afinowamych r-e1a'cjis,trukturalnych. o tyle kulturę traktuje niezwykle powierzchownie, utożsamiając ją z zewnę'iJ'znymi jej manifestaojami i to dobranymi pod kątem potrzeb dowodzenia relacji języka z i,ml)11mizjawiiSikamikultUTowymi. Na podstawie analiz Whorfa nie mozna dać odpowiedzi na nasuwające się, fundamElrrtaJnepytania, a to: Jakie istnieją podobień\,>twamiędzy wewnętrzną strukturą języka a innych dziedzink:Jultury? W jatki sposób języlk i kul·· tura odzwierciedlają swoją srtflukturę w danym momencie czasu lub wpły23 B. L Whuu·f, Ibidem, s. 213. �68 WOJCIECH BURSZTA wają na S'ieb~e w trakcie hiosto:ni.i?Jakie toohmki można zasto&ować do wnioslklowania form językOlW~ch z :ZJClIchowalnia pO'Z<łJjęzykiowego lub odw,mtme? Eksip'H~u:jąc z:asaidni!czemyśli Wthoda powi:elCiziećmożna, i'e tnkituje en język jailro jedyny s~tem w obrębie (bLiżej nie def,iniowaalnej) kultury, który zdolny jest interprEtować pczo~tałe (rćwnipż bliżej nicokreśl::me) systemy kultuTowe; ;pełni więc w oałJoiksttakie kultury rolę wyjątkową· Opiera się Oina na ?;d:dlJno:ści alkty:w.nego wlpływClllliana 'chalI"aikte,rkultury, .Jej myślowy i za,chowaniO'wy "obraz". DizJiękiswej shrLtkrturz€ język uki,erunlw'W!uje myślElnie w ollmeś1ony sposób, a ~posobten wyznacza specyfika j'ego komUll1!iJkaiÓ!w (to, 00 da się wytrla:zićw "szablonach mówienia") Taik więc strulktul1a języka, UJkiffi1U1Ilikowując myślenie, narzucają,c siatkę inte1ipretacyjną na "kalejdoskOjpowy strumueń wrażeń" 24, w istotny, acz nieUioruwyrtmysposób Wipływa tytm samym na z.achowania iedno.'ltrk -" uClzestnilkówdanych kultur. Whom w p8W'1ny'chswoich konstata!cjaoh idzle jelSZiC'Ze dalej - choidzi tu ,o :j<egorOlz.w,ażaJnia naid "światopoglądemi" ró'żno]ęzycznych kultur. I znowu kolejne ttrluidno9ci~prawia samo pOjęCl'~śWlatO!fl'qgłąJdu,joaJk,im poołiu;g:uj.eS!ięWhorf. 'JiraJclY1cyjn.1e pod IPo'jęciem świlakp0tglądu I1wykłrosię T'O'zLlJmieć OI1uoo10ny ze~pół sądó,w, często o chacr-a:k1Jet~ze waTlbaściującym, które prezentują najog'ólniej pojętą wi7Jję rzeozywis.tości. WJlI'ÓŻni.asię przy tym św,iawpctgllCłdspo.łecZl11Yi :i:ndywi:dJualny - zaleŻlniJeod ohairaktol'u lwntebtu dmałań praikty,cznyeth. Sam źródłosłów ni.emi'eakiego « WdLal: nschauung" podsLIJwatalki'e i:n1Jui<cje znaczeniowe. Talkie Wharf używa określenia niemi:eckie.go, miast niez:ulpełiJ1:ie to samo o7ID8IOZJającego angiek*i,ego «1iJorld-view», ale wydaje się, że rozumie to pOJęcie w specyficzny sposób. Mamy tutaj do czynienia z identyHkacją "systemu pojęciowego" ze światopoglądem, a tego z kolei ze wwrami języlmwymi, które mają ksztattować talki a ;nie inny system światqpogJ1ądOiwy~party na ,pojęcia,ch m.wartych w języ'~u. Dla Whorfa w kaiJdym języlk!u u.~ryrta jest pewnego typu metafizyka, a jego użytikow:n:i!kzawsze posialda charalkterystycz:ny "świ,atopog'ląd" odnośnie wszechśw1a1ta - t,en "świaitopogląd" podsuwa i formułuje właśnie języ1k. Whonf mOlże mówić o światopoglCłd'ziJe kultury. gdyż ję'z)'lk-świ'8ito!pogląd "reprezentuje UJmysł thumu" 2", stąd jl::Jt powszechnie obowią'ZrujCłcyi jako ~i musi. posiadać chalralkter społeczmy, respektowany Iliieświa!domie przez członków tkiuUury. Te fragm€U1ltyrQlzwaJiJań WhQIPi,azdaj€ się 'zaei'emnJiJaćdod,atlkow:o fakt, że kiedy pi:->zeon okl.Jjlitu:r~e, nomma'ch kulrturOiwy,Cihek., c'Zęi.<;to ma właśoiw~e na myśli swoiście pojętyświatqpoglątd. Talk j<esttaik:że w przypadku 'ko.nsitruOiWalni:a z,as:a.dyrelatywiZJll1lujęzyumwego, ~Ó!.l"d,pasi.aIdajak ,gidyby dwa pOlziwny-2-l 25 'B. L. Whm'.L, Nauka a językoznawsMoo, B. L. Whorf, Zwiq.zek ... , :;. aH. W')p. alt., 5. 285. �Z pro,blemów ję2!jlwwć'Qo uwarunkcwan,ia kultury 69 jeden odnoszący się do hadan nad ~u1tU!rą,drugri do ro,z;ważan nad pr.z,ekladalnością światotpOlglądów(w tym naIUlkO!Wycll). Boz.ostawiając na razi.e ten wą<telkIrOIZJW1a,żan, zajmijmy się z ko1ei kwestią: 00 to właś'ciwie 'jest hipoteza BaiP'iJra-Włmm-£a, czy 'Wog61.emoma niej mówić - jeśli tak, j,alk mó:żna ją zwerbald'zOlwaći jalk!ie intuicj(' bada!wczekryją się pod tym srformułorwaniem? ° SA!BIIRA W~ORF Jak zauważa D. Hymes 26,' tzw. hilpolteza Sapira-Whorfa pr,z€lchodził.a dziwne koleje: najpie.r:w mówiło się jedYlIlieo h~potez!ie Whm,f,a (na podstawie cZitereoh ówcześnie znanych jego arty1kJułów),:nas;tępnie o hipotezie Whotrfa-Lee, dopiel'o potem :powołano h~p()rtezę Sapiira-Whorr;f,a.,JednCłik szerszy IWybór prac Whorfa, ddlwJlany w 1956 rC\k,u:przelz J. Car,rona sprawił, że hipotezę ZJwiązanoponolWn'i,e'Wyłączni'e z Ina'zw,iskiem Whorfa, nazywając ją zamiennie ;po pros1'u relatywizmem języ,kJo1wym 27. Ostatnio wil'ócono jednak do oikJreślernahi:pOltezaISCłipimaWhorla - czynią tak zarówno je1 krytycy, ja:k i lkontynuatorzy tego typu ,badan 28. Wydaje się nie ulegać wą~p1iwości, że wszy;~Itk1ie zaS'aidnicze'usta'1enia, składają,ce się na treść tej hipotezy, znajdujemy już u SaiPira. Sapir wł.aśnie sfo;rmułował centralną myśl, którącytuj,e zreSlZJtąna wst~pie jednego z artykułów sam Whorf - stała się ona podstawą :konstrukcyjną i głóWIną przesłanką ikonikretnych badan erJ:l1ipirycznYich W:horfa. Sapir ustala tam, rie (1) nie da się bytować w świecie olbiektywJlym w sposób bezpośredni-zawsze jest to życie w znacznym s1;o.pniuzapośredniczone językowo, tj. ludzie ~ani są na "łaskę" języtka, :którym się posługują, (2) "Teamy" świat jest w duże.j mi.e.I"Z€f'lmkciją wwrów językowych (głównie g:rnmatycznych). Jest 'to, riJnnymisłowy, lS'ł,awna,teza, iż język to przewo:dnd'k .po "rzeczywistości społecznej" 'i IPOIc1staJwo,wy klucz dla jej prawidłowego odczytania i zrozumienia. Sapir wp1ata jednak. powyższe tezy IWcałokształt. swoich poglądów na kulturę, w ,tym na kulturę symboliczną w szcze26 Wg, D. Hymes, op. cit., s. 274 - 275. J. Fishman, A Systematization oj the Whorjwn Hypothesis, "Behaviarai Scienl:e", nr 4/1960; G. Tnager, The Systematization oj the Whorj Hypothesi.~, "Anthropadogill:al l.JingUlirst"ios ", nr 1/1959, ss. 3'1- 35; M. Black, Linguistic Relativity: the Views oj Benjamin Lee Whorj, lin: Theo"ry in Amhropology. A Sourcebook" R. Manners, P. Kaplan (eds), Chicago 1968, ss. 432 - 437. 28 Np. J. O. Brig,nt, W. Bright, Semantic Structures in Northwestern CaLijormn and the Sapir-Whorj Hypothesis, in: Cognit~ve AnthropoLogy, S. A. Tyler (ed), Chicago 1969, ss. 66 - 78; R. M. Rohins, The Current Relevance oj the Sapir-Whorf Hypothesis, in: Universals versus Relativism in Language and Thought, R. PinxtorL led), The Hague 1976, ss. 99 -107. 21 Po'r. �70 WOJCIECH BURSZTi\ gólności. Pr.zykł:ad ję:zy1kJa służy mu jako 'iJdea.lJna ilustracja owego "modelowania", któremu mają po:d1eg'aćWIS~elld·e 7..Cl'Ohowan'iaspołeczne. Wydaje się, że 'talkie {)ldczy:tanJie SapiTa zw.naca Ui\V1agę na ten fragment jego dorobku, w którym starał się wypracow.ać okreśLoną teorię kiu1tury, w obrębie iktórej I'OL'1ważania nad języiki'eiffipełnią naczelną rolę . W•przypadku Whorrfa mamy do czynienia ze znacznym zl1adykalizowaniem i jednoczesnym ujednoznacznieniem ogólnych dytrektyw wysuwanych przez au'tora Kultury, języka i osobowości. Nie wchodzi on bliżej w rozważania nad charakterem relacji człowiek: rzeczywistość o-biektywna; bez wahania o.k:l'eślatę drugą jako, bezładny w ,istooiG,"kalejdoskopowy strumień wrnżeń"" który dzięki językowi formowany jest w senso.w.ne, odmienne systemy pojędowe. Whorf pokazuje na 'przykł,adach Indian Hopi, Nootka, Navaho i in., jak poszczególne gramatyki języków tych plemion waru'l1ikująodmi'2nny~posób 'percypowania świata. W wywo-dach 'tego badacza można, jak się wydaje, wyodrębnić dwie, wz.ajeluui.e ze sobą związane sfery prohlemÓiw, jalkie nie-sie za sobą przy- . Jęcie relatywi71mu językowego. Piwwsza q; tych sfer ogniskuj~ się wokół zagadnienia relacji języka - w którym ma być Z!awarty imphc.ite oikI1eślOlny «Wdtanschauung »cio:aa:ehowań kiult "rowych, regulowanych przez siPecyf~kęmyślenia w tym języiku. W a'rtykułach: Nauka a językoznawstwo, Język i logika o,raz Język, umysł, I'z'?czywistość, kr:ncentrujf' się już Whorl raczej na zagadnieniach wza'jemnejp.rzekładalności rÓŻDy'Oh systemów językowych różnych ",kJata'log-6wrzeczywiStości". Pisze: ". " n~kt nie iPo1lrafiopisać rzeczywiJstości .ca-tlrowiciebezstronnie; ws;zystkich nas krępują pewne pI'lawidła inttenp1"etacj.i,na'wet wówczas, gdy sądzimy, że jesteśmy wolni. (. .) DochodziJmy tu do nowej zasady relatywiL'1mu:IpQs'trz,egającynie 'utworzą robie tego samego ob.ra:zu świat.a na podstawie tych samych faktów fizycznych, j,eśli ich zaplecza językowe nie są lpodo:bne1Uib:pr,zynajrrmiej porów.ny.walne" 29. Wharf :przypatrujE' się z Ikolei JmnseikJwencjom tej tezy dla badań naUJkowych i dopuszcza możHwość istnienia wileIu spójnyoh, odrębnych sposobów 'iJnter:pretacji rzeczywistości, który to faikt sl1Ja'wiapod znaikiem zapytania .prz,ekonanie o uniwersaliźmieeuropejskiego modelu nauki. Od tego typu rozważań na pewno daleki był Sapir. Czymże jest w takim razie tzw. hrpoteza SaJpiro-Whorf.a'? Sytuacja wydaje się być analogiczna do tej, z jtaiką~1Po1J,k,ać się można na g,runcie filozofii nauki w przypadku tzw. tezy <Dtuhema-QuiJne'a.Pierwszy z wymienionych autm'ów sformułował ideę o niemo i.ności obalenia jakiejkolwiek hipotezy teoretycznej przez jakiekoLwiek ustalenia obserwacyjne. W. Quine dokonał wzmocntenia tezy aut~)pa Teorh fizycznej i dostarczył 1 2' B. L. Wharf, Nauka a językoznawstwo, w: op. cit., 's. 285. �Z problemów języko'w.ego uwarunkowania k"lkltury 71 dodatJkowych racji tezę ową !potwie~d~a]ącyC'h.DodaJtkowo rozszerzył z,akres jej "obowiązywania", gdy,ż ,Dlihem rpnzY'jmował ją zasadni,czo dla ustaleń fi'zyczmych, a w sformu1-owani!UQ'utne'a 'za:kr,esj'ej \'jtolSowalnoBcl jest sZelI"Szy 30. Podobnie w przypadku 8apir,a i WhOO"fa - 'zasad:rriczaidea jest autorstwa tego pierwszego, ale jej konkretyzacja w 'połąazen:iu z j.oono:czesnym wZIIl1oc:nieniem,dolkonane pnzez Whor£'a, stanowią o chaaalkte!'Ze ogólnej hipotezy relatywizmu językiowego. JaJko taką, hipotezę Sapira- Whorfa odczytywać możiI1at<akŻiejako padlStawowe i eikslPonowan~ potw:iendzenie kornieeznoś,ci Irelatywistyc:zmej !postawy w badaniach Iliad kulturą. Nieporównywa1oość sensów czynnoŚ,cik!ultUTowyeh tłuma~y Sii.~ w tym .przypadku odmiennością komunika:tów ję.zYkowych. ZAKOŃCZENIE A. Schaff przytaczał swego cZasu zarzuty, jakie stawiano z różnych stron hipotezie Sapira- WhOT'£'a:".". jej kategorie wyjścio;we są wieloznaC7Jl1ei żle zdefiniowane; jej sd'ormułowanw. są mętne; założ,elIl j.e, ż,e język pOIrządkuje i o:rganizuje »sUII'awe»:pol?JJlanie,będą1ce «'kalejdosikoJPOwym strumieniem wrażeń» - jest me1Jafizyc7Jne;równj.e metafizyezne jest twieTdz,enie, że język (pojmowany a:utonomicznie, a nie jalko odbi:c~e rzeczywistości) zawiera w sobie pogląd na świat; teza r:eJ.atywi!z:muję.zyko,wego prowadzi 'W swej postaci skrajnej doa:bsurdaJJnego 1JwieI1d~en.ia o nieprzetłumacz,a1ności ifóżnych języków itd., itd." 31 Jednocześnie w kaj;dej pra,cy poświęconej badaniom nad relaej,aml języka z innymi dziedzinami kultury, omawia się, cytuje, przeint2r;pretowuje - słowem - wY'lwrzystuje 'W najrozmaitszy sposób do,Tohek Sapira i Whorfa. Hipoteza dO'czekJałasię ogromnej literatury w filozoiil, so,cjologii, psychologii (swego czasu na 'badaniach Whorfa opa'r!la Slię wczesna psychobngwistyka w r,ama.ch tlZW. Southwestern Project) oraz antropologii. E. T. Hall, twóroa tzw. proksemiki podkreśla, że w swoich pracach uogólnia zasady przedstaiwione przez Whorfa na całą resztę ludzkiego zachowania, na całą kulturę, pojmowaną przez niego jako komunikowanie się 32. W zawężają,cy z kolei sposób, odn()!sząc zasadę relatywizmu językowego do względności semantycznej, nawiązują do Sapira i Whorfa etnonaukowcy (Goodenough, Conklin i in.). ' Zasadniczą bowiem ideę badań Sapira, WhorIa oraz innych etl1olingwistów w rodzaju D. Lee, H. HOijera, C. Kluckhohna - mówiącą o tym, Par. 30 J. Kmita, Z problemów epistemologii historycznej, 156-157. 31 32 w,g. A. Schaff, Język a poznanie, Warszawa 11964, s. 127. E. T. Hal.J, Ukryty wymiar, Wa<rsiZR/Wa1197,6. Warszawa 1<980" ss. �72 WOJCIECH BURSZTA że język. w kitórym myśliany jako 'Uczestn1cy danej kultury. ma wpływ na sposób ,jej ipeircypowaniJa,w kOlIliSetkw,encji zaś naczynnoŚiCi kulturowe - ,wykor.zys1;ywać morina w baldrurlliaJch nad kulturą wlielostronmie. Nie wchodząc w ro'Zważania skictefilooofkzne można starać ,się skonstruować taką teo.rię kultury, ikJtóra llwz,ględni aktywny udział jęZylka i jego jednostekkomuniJkiatylwnylch w iO':mnow3lniuol~powi'ednich tYlPów przekon.ań rkulturowych funkcjonujących w obrębie badanych kultuT. Osobny z kolei prOlblem stanowi sam falkt językowo-eiPistemologkzmych ograniczeń badań nad kultwrą, przy T'Ozważanoiuktórego odwoływanie się do idei Whorla sianowi Hustrację jednego 'Z historyoz;n1e zaistniałych rozwiązań w tej kJwestii. WOJCIECH BURSZTA LINGUlSTIC CONDIrrLONS OF CULTURE (Summary) For many years var,iDuls S!ch()llars have fOIC'us'edtheir attention o,n the Sapir-Whorf hY'P'Oltesis.ThOiSe;rieserchers who ha,ve dealt with the problem alf Ir,elation:>h~p between la'I1Jg,U'a!ge alnd cu;lture ar'e eSlP'eciaUy ilnt,er·ested i,n it. Sapir's and WhorJf's as we,l[ as oither eltihnoQi'nglU'iisltls., reJfleic~ljom:; 'cIQIDSltiilUit,e one of the hi,storka!l vari'a.nts ad' researich on Li'n~uis~lical],jycOIil'di't,ionedphenomena or symbolic cultu'l"'e. The above-presente.d artlicle att'eI:np;ts at givli~ a rec'O'I1struotion of basic fe-awr€lS of the Sapir's 'theory of c.uHu:re, i'n whi'c.h resear,ah ()Il1 l'all1tgua,ge treated as a'n '~dea:l example of uhJcon5imoru.5modeling 01 all, not on.ly ,lu!l~ujlS,tic. s02:al !behavior played a special r,ole. B.. L. Wlho,rf's re~lean'h compos.es a spec,ific sUJb:stalIltiajt'ionand reim'ol'C'ement of theses s-et forth by Sa:phr a.nd thus the 'i,dea3 of hoit,h scholars constitute the s,o-{:.a1JedSa'P,ir-Whorf hYlPotesils. Despite the fact that this hypo.teSii·s, in iits or~ginal form. had been rejected. it has still been investigated am:d new a'ttempi,1S to discuss ~t frWTI pohnts of vi,ew o,f different theoretical and plethodolCJig:ica.1aSSiUJl11'p1.ions are constantly being underta.ken, for it is s'till a vital and stimulaoting fado,r in the re,'edJrch 0.11 languarge· -culture relationship. And as suc!h it presents a s.pecific awroac.h to this particular anthropological problem (and not only). � https://zbiory.etnologia.uw.edu.pl/files/original/674037d45a52969c1d24e86609b87655.pdf ad1dc91bc728325738743ec25ea9e3a6 Dublin Core The Dublin Core metadata element set is common to all Omeka records, including items, files, and collections. For more information see, http://dublincore.org/documents/dces/. Title A name given to the resource Lud Publisher An entity responsible for making the resource available Polskie Towarzystwo Ludoznawcze Rights Information about rights held in and over the resource Licencja PTL Format The file format, physical medium, or dimensions of the resource pdf Language A language of the resource pol Type The nature or genre of the resource czasopismo Text A resource consisting primarily of words for reading. Examples include books, letters, dissertations, poems, newspapers, articles, archives of mailing lists. Note that facsimiles or images of texts are still of the genre Text. Dublin Core The Dublin Core metadata element set is common to all Omeka records, including items, files, and collections. For more information see, http://dublincore.org/documents/dces/. Relation A related resource oai:cyfrowaetnografia.pl:publication:1850 Date A point or period of time associated with an event in the lifecycle of the resource 1983 Subject The topic of the resource magia Identifier An unambiguous reference to the resource within a given context oai:cyfrowaetnografia.pl:1715 Title A name given to the resource Spór o racjonalność magii / LUD 1983 t.67 Description An account of the resource LUD 1983 t.67, s.73-90 Creator An entity primarily responsible for making the resource Buchowski, Michał Language A language of the resource pol Publisher An entity responsible for making the resource available Polskie Towarzystwo Ludoznawcze Format The file format, physical medium, or dimensions of the resource application/pdf application/pdf PDF Text Text capture metadata for PDF documents Text Lud, It. 67, 19:83 MICHAL BUCHOWSKJ! SPOR O RACJONALNOSĆ MAGII Od wielu lat w literaturze, JlIie tyJiko etmo'logic7Jl'ej,toczy się zagor:zały spóT na ,temat: ,czy magia jest racjOlI1Jalna?Problem ten TI'iejedJnokmoinie już stawiano otwarcie w dzieja,ah myśli antropolo.gicmej. Ni.eświadom€. nieintenojon.a:łne ·ustosunkowanie s.ię do lI1'iegoodczytać możemy w okalidej niemal z obszerniejszyah i lpowa;żlni'ejszycihteorii na temat pr.a:kty.ki magi'Owej i magicznej s.f<ery:Świ1at'o:po.glądu 1. Poglądy te z:miellliiałysię wraz z przekształ'oeni'ami dominujących przekonań o magLi, a co za tym idzie ewoluowaniem humanistyc;mego współczynntka teoT,etyc~no-metodalogieznego ,znajdującego swój wyraz w treśoi i kształcie poswze.gólnyloh ikonoepCj'i2. GeIem tego aJIitykułu nie j.est jednak śled~€Ulie w:zajoemnych zal€żności między świadomośC'ią IpO!toc7Jnego doświadczenia społeoznego a ikolejnymi teoT'ilami,ani też relacji wiążą1cych te ostatnie; naczelnym ",adaniem jest wskazanie najistotln:iej~zych cech za.gadnieni,a 7.-<łwartego:W tytule i ,próba zarysowa:nia jego wiłasne,j !per'SiPelktywy,zg'odnej z przyjm.owanymi tutaj założeniami te::>Tt.'tY'cznymi. By umo'ż:li:wićrea1lizatOjępowy,ższego zamierzenia, prqponuję omówić ,pokrótoe; zasadnicze, klasyczTl1ejuż sądy łączące się z kwestią racjonal1nośoi magii, nastę\pnie przylbMyć polS1ti€'lllU czytelni:kowi alrgumenty jakie wysuwa'li w swej namiętnej ,pole:mi- 1 Z,wrat:am Ulwagę czy!L1l-'!l-n;iIków na wyraŹille ;r'OZlrOZlITIeJmepIl'aikty.k;i Jn:l~jc7Jnaj i ma:g~c;znej '5;f.ery świ,aito,po,gllą.du OdJzied71i1ny~u,[Jt;ury, fClrIJuy św.ia'd:omoiŚlci S1~ołeC2nej). rv1:~ to na cel:u wskawll1Ji·e świa,d,omego 'oddz.iela!plia ana,lityczl1lie i t€l:JlretycmueodrębIllych rz,eJc:zy: czynnoś'::ii i to'warzyslzą,cej jej formy świadoIl.TlJ~.$JCi" 00 ma IniJe,ZlWytk.lc ils,totne ZJlHllC;z..eJJlIie p!O/Zinawcre, a nlie zawsze jest joeg'ZJc:rew pełini na ,gnuncie etnol~aIL~ kionsekwentnlie roopek tow3ne. 2 Sz.c.zegóbowiej w kwestii zaJeżnośd między potoomym do:~iaJdozeniem S(pOI!ec.ZJnym a teoriami na·ukowymi wypowiada się J. lCmi'ta, Szkice z teorii pozna1'l'ia naukowego, Wall'sza,wa 1976. �74 MICHAL BUCHOWSKI ce na interesują'cy ll1as tu temat anglosascy uczeni - J. Beattie z jednej strony, a J. Agassi i: L C. Jarvie z drug.iej. i w końcu nasZJkioowaćzarys włas.neg.ostanowi'S·ka. .. .• Zamierzam obecni,e przecllita'wić :najważniejsze ze sformułowanych dotąd koncąpcji magii, a w j.ch obrębi,e tytko tekoIL<;tatacje, które odnoszą się niemal be:upo,śl'Iedniodo zagadnien£a racjonalności teJ dziedziny kultury; uważam, iż pOZJwoli,to na 'lichwy'cenie tych fragmentów poszczególm.ycl1stwierdzeń, Iktóre dadzą ,się twórczo wyrkorzy~,tać na g-l'Uncie now,€!goujęcia. Okazuje się bowiem - być może wbrew oczekiw:a,niom i ,ro~powsZiec!h:niOll1ym sądom - że w :historii myśli humanistyczne]. przy odipowi.edni.ejriJnte'l1pl'etacj'i, dostrzec moma wiele trafny,ch. z innego punktu widzenia, intui'cji. Analizę wypada rozpocząć od jednego z klasyków 'ewolucjonizmu, twÓircy obszerlIlej teorii magii, J. G. For,azE:ra :1. O jego pierwsz;eństwie w 'tym w:uględZJi,e decyduje nie tylko porządek ,chronologicwy, l€cz także doniosłość wni'esiollly:chprzezeń :usta.leń i rola jaką o:degroły one w formawaln:iu póżniejszych poglądów na temat magu. Zgodnie z jego ustaleniami, magia j,es!\;z,~łe.rn praJktyik mają,cy'ch na oelu pokierowanie wY'paidJkamiw dtoczenriu człowielka :ugodni.ez joego pragnieniami. Działani'a te motywowane są przez dwa :prawa powinowactwa: podobi,0.ń~;twa i styICZJnośC'i, geneIiujące odpowiednio magię homeopaty,czną i kont,ag-ialną 3a. Ze wSiPółcz.esneg'OFrazea'Q1wipunktu widzenia j,est więc magia w ef'eikcie.serią działań opartych o spek:ulatywnie i fałszywi,e dedukowane !prawa :nie znajdująice swego oidniesi'enia przedmiotowego. J 2st j,aiksię sam o niej wY'rarżJa- "bękarcią siostTą nauki", gdyż tak, jak ta OSIbaronia, dostT:uega reg'UlamnOlŚć i o;biektywność natury, a jedynie błędnie je interpretuje. Przy tym osoba wykonująca magię zna tylko jej stronę KonJcretną, a nie rządzące nią prawa, czyli niezl1a abstrakJcyjnąg'O as;pektu swy'oh dziarłań, który r,ekonst"Jr:uowaJny bywa dopiero :przez badaczy. Pomijają'c w tej chwili ref1e1ksjewsze~i,e.go inIl1egomdzaju .pO!\';~iedzieć lU'olŻna,iż ,autor The Golden Bough przyjmuje postawę prezc-ntystyczną pr:zy;pisują'c człowiJeikowi pierwotnemu współczesne pojmowanie natury, uważane za zma.cznie "zobiekty'wizowane" Ta adaptacyjna, w przeci3 J. F.ra7Jer. Złota gałąź, WlalT's7J<ł'wa 19055,. Może wa'I1to w ty1m mi1ediSrCUpCJW,iedz.ieć. ze srtmuki1Ju.ralris,tapowiedZJialby Z'1pew.ne a'Illarr'QgJiClznie:pi-eIlws.za zasada ma,gii jest .l1zutQwarrllieon związlm Sy1moJ.li.zo~ajIllia rmetarf,ary-ez.neg·o na z.Wliązek przyczynowy. zaś dl'uga - StyCZ;lloOŚĆz.ami.enia na symbolizowanie i potem dopiero rzutuje ów związek symbolizowania metaforycznego ,na zWlią.z.ek pmzyQzY'lliowy. W ISprawi,e tej palrz choćby: E. Leaeh, Culture and Communication, Cambridge 1976. 3. �Spór o racjonalność 75 m,a.grii wieństwhć' do histo<ryoznej,intwpretacja wydaje się z g.runtu nieuzasadnLona. ponieważ niemożhwe j'est utożsamien~e się z ,tą świadomośdą, tym baroziej przy pomocy nowożytmych paijęć; ponadto domniemywać można, ile rozumienie przyrody w ramach .przekonań klasy'cmi'e magi'cznych zbliżone jest ra·czej do czegoś pośredniego między obiektywiZJmem a antropomorfi:zmem. W swych pra.cach Frazer przypisuje także podmiotom magii implicite i ZJupełnie nieświ,a:domie, bo niemał jesz.cZJeodpowiednich kryteriów analizy, dzialania celoWlO-ra,cjonaJme. Taka kwalifiikacja jego p()glądu możhwa jest :dZ'ięk.iwY!I'ażaniu :prZJezeństanowiska, iż czynności magiczne, oparte o tego samego typu :przekonania, mają swój cel, jakim jest ipomyślny dla wykonawcy prze.bic>gzdarzeń. Z ,perspekitywy autora Totemism and Exogamy są to już - l~ZJecz prosta - działania bezsensowne i nieefektywlne ze względu na zludność r.egul'Ują·cych je prawideł, rozpoznawaną przez człowieka cywihzowanego. Zaraz,em magia porównana tu jest z na'Uiką,w pI".ZJeciwieństwie do religii, 1 gdyby nie owa fałszywość jej przesłaneik, :postawiona "L. iIl'ią w jednym rzęd.zioe.·Prawdą j.est, że w obliczu obecnie domiJnujących postaw niektóre sformuł'owani.a Frazerana temat magii brzmią nieco pejoratywnie. ale fiJozofiJcznieprogram jego Jest daleoe zaawansowany, prześctgagcy w tym względzie czasami koncepcj.e współezesne. Dlatego to tak często i mo<m.ostawiane za'rzuty deprecjacji ludów ,pierwotnyoh tracą wiele ze swej zasaidności; nadmienić ,ponadto wypada, że w sto'sunJku do uprzednich i równoległyoh względem jego wyobrażeń o "dztkioh", system porównujący pierwotną magię i najnowooześniejszą naukę, przy usunięciu w oień .rehgii i talk był "rewolucyjny". Qpinie w postaci zarzutów, wyrażane w stosunku do jego myśli )przypomi:nają pretensje wysuwane wobec średniowiecznych astrologów o ni.eznajomość systemu helio:centrycznego. To, ż,e racj.ona1ność i obi-ektywizm sądów ,kojarzy się w my:śli -earopejskiej najczęściej z nau!ką, ujawnia się także w koncepcji magiioprocowanej przez pliZedSltawicielifrancuskiej szkoły socjologicznej, H. Huberta i M. M·aussa4. Ich zdaniem, d2'!ied.zinata pos.ilćlJda absl:irokcyjne wyobT<,łż€iIlia bezosobowe, <:zyliprawa, które zresztą 'naj'Częściejnie są o1JwaT-' de fOlI"ffiułowane;z chwilą gdy mówimy o prawach, przywodzimy na myśl naukę. I chooiaż - jaik słusznie zauważyli już ewolu:cjoiIliśd (pierwm.y Tylor) - subiekJtywne koja'rzenie idei utożsamia się tuz obiektywnymi .ZJwiązkami,to falk.t tetn .uznać można za bezspr?Jetczniezbliżający ją do na'uki. Lecz, 00 wa,z;ni.ejsze,w l1amach magii przy;jmow.anej drogą tradycji, a więc nie zawsze wymaga1jącej każdOI'lazowejracjonalizacji przez jednostki (co - w mej QpiJnJii- lilie jEst żadną ceohą Sipecyficzną, gdyż w życiu codziennym 'również nie odtwarzamy praw lI"eg'Uilującyohnasz,e 4 i H. Hubel1t, M. Ma.us,s, Zarys antropologia, Wars'z;lwa ogólnej 19073,s.. l - 208. teorii magi!. W: M. Maulsls, Socjologia �76 MICHAL BUCHOWSKI postępowanie) ma t,eż miejsce do:lronywame na sZ!erokąskalę OIpracowywanile prz'ez czarOlWlIliJkó,w k'olnik:retnycihwyobrażeń a wła'ściwaściach, jakościach, rodzaJach IIFzedmiolj;óworaz icb. klasyfikacji tworzonych MOgą Ob3€łIlWaoj'ii doświalCł'cz,enia;ws:zystlko to w za'sadzie już, przedsionełk nauki. Zatem pt>ljęcie ma!gii k<ry:::itali;z,uje s'ię w tyrrn Llijęoiujako T,odzaj pl'ot'o-lnauiki, w ramaich której usiłlowa.no syS!t'ematyzować wiedzę i określać jej zasady; w momencie odrzucenia mistyki stała fiG ona czp:tą na,uką i 7JWiązJkigenetyczne obydwu dzie:Iz~n są oczywiste, czegJ n3jleps.zym iPrzy;kładem są ŚiredniowiJecme formy alchC'mii, astrologii i wszelkiego iI"odreju -maJThcji.Nastawi'eiIlie na konkret i manuali:lJm zbliża także magię do techniiki, dlak!tórejsianawiła ona swego lTodz,ajutacr:-częo!chrolIlną umoiJliJwiają<cąstopn:iowy jej postęp i ,pcrf.ekcjonizację umiejętności. Moim zdaniem, uczeni francuscy w poważnym stopniu rozwijają rozważania swych angie1S1k:kh pOlPrzedników. Ni,e tylko celowość działań luJd:zkiJchi formułoIWanie Ipr,aw w iMmach śWiiatqpC)glą<du magiczlneg'J, będące prz,e,j,awem alnallogii do .nauiki, aile :prZJedewszystkim doświadczeni'Owa, eikJ~perymen<taJlna skona praiktyki magicznej, a w konsekwencjoi teg0 tWOII":zerue całkiem trefnych sYSitemów klasy Hkacji, illndeksów, binannych opozycji, czyni ją w dużej .mierze ra.cjonalną. Ich zdaniem, jedynie obecność elementów pozaempirycznych (mistycznych) a więc nieracjonalnych, prreszkaJdza w uznaniu magi'i za speł:ni'ają.c.ąw pebni wymogi zrodzonych z .rriejt'€lohnilki i naulrl:i.Dodać można, iż w kwestii tej w wielu momentaeh w S1})O,sólb ,podobny wyraża się również F. Zn,miecki. Jedną z bam7Ji!€'jrozbudowanych i w:n~kliwych teo!Tii magii rozwinął klasyk fUlllikcjolnaHZ1mu, B. Malim:owskii;. W i:nteresującej nas problematyloe 'ZlWlI'ócił on uwagę, iż ludy będące przedmiotem badań antropJlogicz·· nych wy;reźn~e rozróżni,a(ją w swyrrn d:ział,aJniuczynności opa:rk o wiedzę empiryczną (technilka, szeroko rozumiana nauka), od r::>zpoznawanych pr,zez podmioty o:kohczności, odwołujących się do IPrzekOinańdoświadczalni'e niesprawdzalnych (ma;gia) będący:ch ,przy tym zrytualizowanY1m za,cnowaniJ€i!llw ,momenta'ch .ni.epewno,ści Pierwsza z tych sfer ma swe ŹTódłow eksperymentach, a diruga w tradycji, ich Siposoby myślenia są stosownie racJonraJne (w sensie weryfiikowałne) i mistyczne, odnoszą się do dziedziny salkT,aJl1nej i ŚiWieck:ioej. Te i inne różnice nie mOigąjednak przesłonić laktu. że obydwie sfery dział,ania skierowane są na praktyczny cel "zewnętrzny" (iW odróżnieniu od lTeliigii,rów[1'ieżposiadającej cel, ale a.utoileli>c:zmy, "S:lm w sorbie"), a /poza ,tym ki€irlują się swymi odręhnymi teoriami i stosują własne techniki. Szereg cech składa się na to, iż w efekci'e można mCłJgię oikJreślić ja<kopseudonaulkę.Ponadto, jak słuszni~ chyba zauważa T. Jer; ,8. MoalbiJn.>o'W'Sk.l,Mag.ia, kuLtury, s:mwa Wal'sz:alWa 1981. 1958, nauka s. 3i8i9 - 46-6; i reUgia, tenże, W: B. Argonauci Malinowski, SzkIce Zachodniego Pacyfiku, z teorii Wa'f- �Spór ,Q racjonaLność 77 m'lgii rzak ..,Qierszewska 6, MabnowSiki, i:nt'u!icyjnie wprawdzie leaz traJnie, rozpoznał symbobczno-kulturowy char,akter praiktyki magicznej i technlczna-użytJk!owydziałań opa:tych na wiedzy empirycznej. Plroblem ten ma poznawczo zna'czenie olb:zymie i odgrywa też, jak to się o~mże w dals.zy,ch :lwag,aoh, niep:Jślednią rolę w kwestii ustal,enia l'8!cjona,lnośd magii. Omówi'eni dotyohczas uczeni dostrzegali i ,wnali'Z!O!wah teoretyczną, abstrakcyjną, świadomośiCiowąs'tronę,ma,gii, lecz znaczniejszą część swych kons:tatacji poświęcali }ej astpektowiczynnościowemu; zlres:ztą rozl'óżnienie tyoh dwóch odrębnych przecież analityeznie zagadnień Iprzy~paiI"Zało wielu kłolpotów, zwia,szcza gdy chodzi o ko:nsekwE:ncj,eioh obiektywnego fUlUkcjonowania. Obok :powyższego typu rozważań wyodrębnić możnd drugą ni1eJa:lwlinię rozwojową badań nad magią - linię, w któI1ej koncentrowano się niemal wyłącznie na przekOlnani'cwym jej aspe!klci.,e,,poświęcają'c W'ięrk:swśćswej uwagi takim p,mblemom, jak: "myślenie magi<czne","myślenie m:3!tyezne". Nie oznacza li.> bynajmniej, aby w ramach ortiientacji tego d:rcl<gieg o rodzaju nie dostrzegano mli pr3iktyk magicznych, ale "zepchnięto" je niejako lU,adalszy_plan. Początkóvl .tego typu wątków zaint,en~sowań dopatrywać się możemy już w ramach pierwszych teorii ewolucjonistycznych; Frazer, na ,przykład, piisał przecież o abS'tra~cyjnej· i nieui;wia'damicmej przez podmioty magi,czne stronie magii. Wiadomo, że lmnSitatacje teg:o typu rozwiJjane były prZi2zszereg my,śhciell, ale postaicią kojarzącą się nieodłącznie ze światqpog1l\idowym ujęciem magii jest L. Levy-BtruhI7. Stwoirzył on znan.ą powszechnie kQinCE~pcję o dwóoh zasadniczych rodzaj'ach myślenia: prelogicznym' (irracjonalnym, mistycznym, pierwotnym) i logicznym (racjonalnym, cywilizowanym, europejskim). Pierwsze z nich ·ohar,a1ktery,z:uje się bez,pośrecliniościąi zmysłowóścią doznań, subiektywizmem spostrzegania, rządZOlne jest priC1Jwem partycypacji (łącZinośćczłowieka z całym otoczeniem) i lo!giką sentymentu. Drugie natomiast. wy!pI'acowane,przez tysiącLecia historii mYiśli lud:ukiej, dostrzegająoe ZJwią:zkiobiektywne zachodzące w uniwer.;um, oparte jest lila zasadach lOg'ilkialrystotelesowskiej, J'ednakże" pomimo zna,cznej przep..:.ścl dzielącej te Siposobymyślenia, ka:żJdyz tych systemów z osobna t\vorzy zwartą, Imheren1mą całość, ustrLtkituryzowaną odpowiednio wizję świata, trudno pl1zelkłada!lną·na inne ka:tegorie i dlategó wywołującą tyle ruepoI'ozumień :przy :próbie wzajemnych interpretaćj'i. Myślenie mistyczne, od:powiadaJą!oe z grubsza magicznej sferze---'światCllp~lądu, było więc wedłiug ówczesnych :pojęć nieracjonalne i r~rzeciwstawne empiryczmemu, ale stwierdzenie o "wewnętrznej" jego zwartości stan.owi nie ty~ko przełom w poglądaoh na ten temat (gdyż przedtem wyobrażano j.e sohi'~ 6 T. "S:lud~a 7 .J-el'l'J.ik-G'i:er'sIZlew,,,ka, M~tl,;ciol·OIgi.c.zne" L. Levy-Bruhl, nr Magia a reLigia w r02u,1nle'nilt 21, s.. 1319- 1.56. La mentalite primitive, Paris 1960 B. MaUnowskiego, �78 MICHAŁ BUCHaWSKI często jaJko konglomerat niepa:wiązamyC:hnieclo.rze·czności),ale: także sugerowa·ć mo.że przypisywanie mu o.rurmerr1iIl.ego wprawdzie i spf'cyficznie rozumianego r-odzaju racjonalności. Nieco analogiczny sposób traktowania int,eresującego nas tpmatu zaohserwować możemy także u twórcy "filozofii form symbolicmych" E. Cassirera 8. Dla tego uczalnego pieI1wortnaforma myślenia, ezyli myślenie mityczne, znacznie przypomina charakt,ery,zowane przez autora La mentalite primitive .,myś'leni.e p.I1elogiczne". Nie ma tu j'uż jeldna:kżc jaskirawego ,podziału na krańcowo odmienne rodzaje świadomości; subiekty:wizm sądów w ujęciu tym jestl systematyczni,e redukowany przez abiek!tyw.izm, znaijdujący swój Inajdo:bi:tniejSizywyraz w nauce, lecz nigdy nie doohodzi do całkowit€j eliminacji antrropomorfizmu. NajcenniejsUl? wydaje się być jednaik jego filozoficzne założenie, że żyjemy w róimych "rzeczywistościach" stlwatrza:nych przez różne dZIedziny kultury (formy s)'lmbolicz:ne), a nie tyłko w nalszej sC,jentyiS!tyczno-eu.rolPcjsikiej, redukującej wsz,elkie iJnne "rzeezywistoślci". W Oibrębietego samego kręglUz,argadnieńpozostają rozważania C. Levi.. -'Straussa 9, W'pcr-'a!wdzie ba.rdzo krytycznie ustosunkowuje się on do .9wych "poprzedników", al,e z dr:Uigiej strony potrafi wykorzystać niektóre ich hipotezy w ramach właS!l1ergoprogramu badawczego, jak chociażby ideę koherencji margi1cznelg'O systemu myślowego zapoczątkowaną przez krytykowanego E;kądliną'<i przez au:toil"aMyśli nieoswojonej Levy-Br:u:hla, empiryczny charakter klalSyfiikacji magicznych e1kspClUowanyjuż pr:zez Mauss'" i HubE'il"ta. Zdaniem franouskiego s-tru:~turalisty, myślenie wszystrkieh ludni w każdej E'!pooe}est jednolite w swej zasadzie i slposobie, myśl pierwotna, podobnie jak nasza, również porządkuje chaotyczny obraz otoczenia i jest w tym samym stopniu logiczna, a że czyni to w sposób bardziej zmysłowy, maznaez,eniedJrugorzędne i jest wymikiem jej większego z:bliżenia do przy:rody. Pozostaje ona przy tym bardziej .,totalna", gdyż pragnie do końca rozwiązać wszys1.lk.i'estając.e przed nią problemy nie tolerując 1u!k \V 'eiksjplanac,iiwydarzeń i sta'nów rzeczy. Uważam, iż filo:zof.iczniew tej samej grUipie poglądów znajduj'e się stanowi~ko kognitywistyc'zne, w którym modele typu magicznego, religijnego, potoczmo-doświadcro.}nego j nauikOiWegosą jedynie odmiennymi formami ponądJlwwa!I1 iaświata. Przyczyna powoł'llją'ca te model,e do istnienia jest z jednej strrony egzytstel1JC'ja,lna - są one .nie7Jbędmedla efektywnego działania _. a z dI'ug1iej polznawcza, bowiem człowiek Oidc.zuwapotrzebę struktllryzowania doświarlczeń; ws,zystkie typy modeli poznawczych łączy szeroko pol Esej o człowi.eku. Wstęp cIa filozofii kultury, Warsl.<lw(\ Hl77. C. Levti-Stl'au!ss, Myśl n.i-eoswojona, Warszawa 1>959;'tenżJ\ AnLropolouin struk· turalna, Warszawa 1970. 8 g E. Cass,iJrer, �SpD" 79 () ra.cjona!no.~ć m~gii jęty antropomorNzm (są to taik zwane human-like models) 10. StanowilSlko strukturalistyczne i kogni,tywistyczn€, równoważąc ,poszcnególne prz,~ja'wy myślenia, prowadzi do kOlnkluzJi o ich "róWiIlości"; ni€ ma więc ,,leps'lych" i "gorszych" świadomości. a co za tym idzi'e można je traktować za równie racjonalne. * * Momentem WY.Jsclowym za,powiedzianej na w,'>tępie dlI'ugiej części niniejszych rozważań jest charakteryS1tJlka mag,ii ;za,miesz'Czonaw ()lbszieTniej&zy:m tematycznie cizi,ele Johna Beattiego Oth.er Cultures 11. W pr,acy tej, jako kontynuatoiI' "szkoły Oxfordzkiej" (00 której należeh chociiaż;by E. Evall1S-PritchalTd,G. Liemhar:dt), stara się on przełamać mieszcZJańSki. jego zdaniem, pogląd na magię wyobrażaną w postaci błędnego i fałszywego systemu .pIlaw, który znajdował między innymi wyraz w Wiktorial1skich tezaoh F'razera W związJku z tym nakazuje traktować ją jako koherentny system, z czym już mOigliśmy się uprzednio ~po1:lkaćw ramach poglądów na magię; system ,ten pełni ponadto swp. określone Iunkcj~ ~poleczme. Naj,ważni'Ojsza z tych Iru:n.l{cji- to symbo Eczna ekspresja wa'rtości grUlpowych. Oznacza to, i,e rytuały margiczne wyrażają dążenia i cele ważne dla spójnośei 1 trwania .społeczeństwa, co Jest jawną kontJlnuacją poglądów A. R. RwdcliItfe-Browna, oraz pragnieni,a jednostek Talk więc symboliczny aspekt magii, to że wyraża ona "coś za pomocą cZJegoś". jest dla niej elemeIlltem kcmstytutYlWlnym i stawia ją zarazem w jednym rzędzie z rehgią i sntU:ką; w r.arnach tej OIstatni'ej dziedziny kultury a'rtysta prymity;wny także stara się powiedzieć swym współplemieńcom coś ważnego w zrozumiałym dla nich symbolirc.z.nym języku. Jednakże większość podm:iotów działania magicznego nie uświadamia sobie zna,czenia podejmow,aJIlJlchczynności lub 'uś'wiadamia je sobie fałszywie w stosunku do pi.erwoltlIl€<gO i falkt)'lcznego ich sensu. Innymi stawy. za·chodzi proces zmiany założeń semantyki albo Jej konwencjonalizacja. bądź też mamy do czynienia z niezgodmo.9cią dostarczanych pl':&eznią wyoh1'8ień a obiektywnymi re1aC'j.ami. Niemni,ej w każdej społeczności znajdu!ją się osohnicy świadomi rzeczywistego c!har,aiktem tej symboli7.aJcji. W trakicie wykonywania w istocie symbohc:mego rytuału mag'icmego , jednosllki przypisują mu .J,('Idn.ak. wlaśówości instrumentał:ne, to znaczy wierzą. iż powodruje C>!fi pożądany skutek obiektywny. Rytom, całym procedurom symbolicznym. wyipOvliardanymw ich tra'kC'ie słowomprzy,pisujc 10 S. GutlhriLe, A Cogn:iti,pe Theory oj He!igion, "Cun'ElnitA.nit.'llroJ):>Jogy" V(Jl. 2,1. 19180, No 2, s. 1181- 194. 11 J, Reaso1l Other Cultures. Aims, rvIethods and Achieviements London 1965 ('wyd, :3). Wyd:łnie I-e ukaza~o >SIię W 1964 Rittul!, W: Hatimwliry (ed, by B. W,~lso()n), OxfoI1d 1'97'0. BealtJtie, Anthropology, Ol/d in Socio, ,r'OKlU; T;<~nże, �80 MICHAL BUCHOWSKI się moc wywoływania odpowiedniich Istanów rz'eezy; ioh skutec.zność uznaje się, choda,ż w różnym s1iqpniu w za,leżno:ściod ty:pu kultury, za diametralnie odmienną od czysto empirycznej, doświadczanej :Wlprost -traktuje się tę efektYWlność jako właśnie symboliczną. Skornstatować zatem można, i,ż to ty]lm pl'eZJentyzm F:razeTa i jego 'kontynuatorów, narzueamie innym kulturom europejskich kategO'rii, powodował przypisywanie ;nargili cech na uki, podczas gdy j<e5ltta pierwsza de facto d7:iałalnością symboliczną i z tej to Iprzyczyny również jej elementy składowe wyselekcjelnowane są st030wnie do tego prZiez:nacZJenia, a nie na dr'Oidzeekspe:ymen:talny:ch poszukiwań. Każde ~połec;z,eńs:twomusi posiadać elementy wiedzy praktycznl'j, by móc w ogóle przll'trwać; zyskuje ona cornaz większe znaezeniew miarę rozwoju cywilizacji Dop:I'O'wad~iłlO to do syituacj'i, gdy teehnieznie zorientowane myślenie europejskie sr1::ajehezradne przy ,próbi'e wyj,aśnienia faktu WlslPółwystępowania działań magiczmych i techniczJDJO-użytkowych. P,ro:blem ten ponownie próbuje się rozwiązać poprzez imputowanie własnych pojęć ,kiultulI'owych w postaci wyel~pli!kow,aillego przez Durkheima podziału uniwersum na sferę sacrum i profanum, do których odnosić się mają rz,ekomo odpowiednie zespoły działań. Tymczasem dla prz.ed3tawideE Slpol'eczI1lości ni~pilśmiennych tego typu dychotomia jest zupełlllle nieznana, a rozróżmiane według naszyoh kryteriÓ!w obydwa typy dzi,alalności są dla nioh lI'ówni,enat,u~al:ne i Imnieezne. Podział - zdaniom BeattlCigop:rz6lb1e:gacab~Qwicie inarczej ;i ,nie musi być przy tym w pełni LL<5wiadamiany i werbalizowany: jest nim obecnoś'ć owych elementów symbolicznych w magii, a bmk ich w działalno!ści technicmo,praktycznej. W obliczu niektórych pozostałyoh konstaltacji oZJnaJczato, iż w obrębie pierwszej z tyoh dziedzin, w przekonaJniJUpo:dmiotqw, dochodzi do połączenia esencjaJnie symbol1oznie-E!k1presywnog:oaspektu z instrumentalnym. Działania i przel~onania ma:g'icZJne,jeśh nawet OIbielktywll1Le nie są efekJtywne, to lI'odząsię i utrzymują ZJe,w,ZJglęciu ,na ich społrec7mel psychologiczne ~onsieikwe!1icj,e. Są one tlr'oja:bego rodzaju. (1) Kognitywne dJOlstaJrezająe~planaeji iJnaezej niewyHumaezalnych zda:meń l są tym samym antliJC10tumna igl!1iOralIlieję dla umysłu ludzJkiego, który, jak powiedziałby Levi-Strauss, z zasady nie t0l1eI'luj'e"nieciąglośc.i stl'uktury obra:zu otolCzenia człowieka" (2) Pragmatyczme - dostarczają zryitualizowanych wzorów zaohowań w ;walrunkadh nliepewności (!pOII". koncE1pcję :\IaliIlOwSkiego), gdyż j.a'ki:ełkoliwiekdział<9Jniiejest zawsze lepsze od bezczyrunoiŚci.(3) Społeczne - są to wielo[:atkie f'unkcje pełnioI1leprzez rytuały symboiliJczne(mag'iezno-'I'Ieligijne) WlObecinnych insty:tucj'i społ,ecznych, które to funlkcje spI'IO'wadzająSię w izasadrz'i'e Ido ekf:1ponowanegojlUża!kcentowania społecznego znaloze:niaW3ir:tościgrupowych. Z ostrą. krytyką zrelacjonowanego powyżej stanowiska wystąpili w �Sp6ro racjonalność magii 81 swyoh pr,ac.ach :pLLblik.aw.anychna łamach "The British Jowmal of Sociology" Jos€iph Ągassi i Ia,n C. J'arvie 12. Genera.ln~e kOiIlstatu:ją oni, iż sym!bOilicznateoria dział,ań magicznych i magii VI mriJe;jsce,Frral'ieTowskich stwierdzeń o irracjonalności i zacofaniu proponuje "racjonalność" właściwą danej czynności ze iWz,ględuna ,jej symbO'1iczneznaczenie socjologiczne. Tego typu a.ngumen.tację łatwo jest jednak obalić wSika1Jując,że wiara w moc symboli (ściślej: w ef.eIktyw;nośćrytów, kitórym pnzyp:iJsuje się cYkmeślonąmo'c) jest równie zŁudna, co w kosmologię magiczną z jej prawami fałszywego powiJnowalctwa. Innymi słowy, nie ma S1peoja:lnej różn:1cy między wiairą w pomoc sił dkultysty'cznyoh w r'ealizaicji okDeślonego ce'lu, co ma miejsce w in1Jenpr,eta:cjiF'razera, a wiarą w moc symboli UŻYJtychdla osiągnięcia tego samego ce}u. 'Da linia o!brony magii OIka:ziUje się więc niczym iI1lnym,jak tylko podstawieniem w łańcuchu jej analizy nowego, ale nie mniej wątpliwego ogniwa. Stanowisko taiki~ 1IlllPlikuje również stosowanie w praktyce badJawiC1Jejdwóch odrębnych rodzajów "racjonalności": (a) odnosząoej się do działań iIIlstrumell1.ta1:nych (Iuchwytny,ch praktyeznie) 'i (h) ordinO'sząoejsię do dzi.ałań symbolicznych, które są oelowo ra1cjonalne w seI1Isi'eich na ,poły utajonych (odkrywanych zazwycmj dopiero przy hadawiu naukowym) funkcji spO'łecmych. W procedurz·e tej wą1:ipliJwoiŚci budzi pC)inadtoiJnte;rprebcja samego symbolizmu, która jest z g.rUiI1:tU aa'ibitralna. Wydaje się ona prosta w przypadku, gdy podmtoty działanIa w1JpoeJnają~połeczne zmam'enie czynnOiŚci, to co one symbo1i7Jują; jakże ,jednak orzekać o ich prawdziwości, skąd mieć ,pewność, Ż€ intencja rytów :przywoływana prz.ez wykonawców nie jes,t odmienna od faikity:cznief,unilmjonu;ją'Cej~poł,ec!znJie, albo jaki jej nadać sens, jeśli ,jest w ogóle ,nieuświadamiaJna? Hysuje się więc ,rozbieżność między znaczeniem "obie'ktywI1ym" a lJIl'tencjonalnylffi,00 jes~cre dodatkowo podkreśla dO'wolność imputowanego Zlna'czeniai ,ponadto decydu;jącą rolę intenejli podmiotu w wyjaśnianiu falktu podjęoiia danej eZYJnIliO'Śoi. Próba 'ParzUlCenia"obirektywIrojących" i adlliptacyjnych ;poglądów, znami:OIl!ującado.tY'chczasowemyślenie eUl'OlPBjskie,na rzecz relatYWJizmuna12 ,l. C. Jalrv1e and J. Aigalslsl~,The Problem of the RationaUty of Magic, ,,'I1he Br~tislh JoOUI1l1.alof :Sodio1QgY", VKJtl.XVIliI'I" No '1" 11g6l7, s. ,~5 - :714. J. A@aJSiSli, l. C. Jarvie, Magic and RatiionaUty agaibn, ,,'I1he Bnit:iJs.h Jou:rnall of Sooro.le>,gy", Vol. XX:JJv., No.2, 11973., s. 2:ł6 - ?45. C,elowo , by ro.e ~qwać Siię IW iJnJne wą!tJki, poonfrjam $:er,aką .dY\SlkUlSję .na ten temaJ1; jaka miała mli~~e w ~ilter,a,tUir,re alllgh~s'alS'kJ1ejI(T. SetHe, Al. F1J;E:'\w, ,E. A:. Geilll[J!er itn.). J,Il'Ż Pia ,I1I<lJPislaln~u Itego tekJStiu Ulkalzał 'się atl1tylk!uł M. Winkelmana, Magic: A Theoretical Reassessment, "Current Anthropology", vol. 23, No.1, \19812, ". 3:7 - 6:6, wktóryrrn .z3IWarly~h jes:t taikże S:ZI&€Ig'kons(taltaCiji {ldnQ~ząCY'Oh L'lię do problo~u l1aIC!jl<mlailinOŚC'i ~ Na ma:ngLnelsiie pl1zYiPOlffinJiJeć wa,rit-o, ;iJż nip. dl~ M. Webenara\CIj'Onamtz:aicrja dzJiaŁań Ludzlldah 'WliąiZiCl~a :SI~ę na pl~Zlestrzenli dziejów ze stiqpnliowym ,/OdiCzaJllQWlY;WaJnilffil1" świa'ta !i sY\Sitelm ~aulY był w zasadzie przeciwstawny, w jego ujęciu, racjonalnemu sposobowi zycia. . 6 Lud. t. LXViII �82 MICHAb. BUCHOWSKI kazująoego tT.aiklbo.wać pralktyiki [ przekonania magiczne w ich kulturowym kom.Jtekścieoraz wSkazywanie elementów pralktycz;nycl1 w żydu społeczności p1eiIWotny;ahj:ako symptomu i'C'hre.cjona1Jności, jest godna pochwały. W mie~sce tego proponuje się tu jednak powtórną "obiektywizację" nauki WSpó'ł1cz,esneji doffi;all'czalI'lY'oh p~ez nią eksplanacji, "obiektywiza1cję" techniJaznie zOil"ieIlibow,alIlJego myślenia. Magię ,pozbawia się tu oech naukowości i s:pydha się ją do roLi Substy1JuJtj'lW1n ego, ale nie w peŁni systematj'lcz;nrelgoi analitycznego sy1stemu, o ktÓI'ego zasadności decyduje wątpliwy symrboLi.2ml. Odmówienie przez Beattiego magii oha·rarkJtewprot:a-nauki (a więc l"acjona'Lnościutożsamianej z naUl!<owością)i przwisywanie jej oech symooli<mny,ch, rOZJbija ludzkie pro,oesy myślowe na komponenty praiktY'czne i na'uilwwe or:az symbohczne i eik~pl'esYW1lle, co wytpalczasens ty,ch procesów. W miejsce tj'ICh założeń, któr'e zdaniem obu uczonych nie mogą służyć jako pUJIllkitwyjściowy badań mających na celu wyjaśnieni,E' zjawiska marglii, j,ej utrzymywania się i ra'cjOl1lalności,pr.opo'I1lująoni rozwią.zaln'ielnalwiąZJująoedo w~łoZ85Ilych tendencj'i w filo.wfii nauki. Racjonailnolśćdziałań danego podmiotu opiera się na stawianych przez niego celach, jego alktuamej wiedzy i przekonaniach. W odniesieniu do magii, uszczegółowienie tego "założenia o racjonalności", po wypływających z po~,elffiikimooyfika.cjach, przedst.awia się następująco: 1) ;racjlOI1a1ność w senSie słabym - odnosi się do działań wyjaśnianych przez dane cele; 2) cr::acjonalno;śćw s'ensie mocnym - odnosi się do działań celowo racjonalnyah opatrtych o przekonania uznane za racjonalne według określonych standardów. W obrębie tego dPugiego rodzaju mcjOinalności wyróżnić należy: 2a) racjana!lność relaltj'IWni'emocną - standaI'd przywoływanej racjonalności właściwy jest danej społecZJIlośei; 2:b) racjonalność bardzo mocną - odnosi się ona do najwyższych standalI1dów racjonaLności znanych w ogóle i gdziekolwiek (będącą efektem krytycznego myślenia). Zauważyć zatem możn:a,że racjona1ność w sensie sł,abym dotyczy jedynie podzielanej prnez podmiot celowości jego działań, opiera się więc na pewnym "OIgranicw:nY'm"założeniu o racjonalności, gdyż pomija wi2dzę ·i ,przekonania jednostki; natomiast racjonalność w sensie mocnym odniesiona jest do utrzymj'IWalnych przekonań określonych według kryteriów, które można kolejno nazwać pa:rtYlkular:no-gl"upo.wymii "obiektywno"~uniiWersa1nymi. To, co jest ra.ajonalnym działaniem i przekonaniem z punktu widzenia ucz'estniika oikr:eś]onej grupy, nie m\lSlibyć uznawane za posiadające tę c'echę !przez członka innej społeczności. Zgodnie z podanymi powyżej rodzajami racjonalności, magia może być racjonalna �Spó.r o racjona~ność magii 83 tylko w sensie słabym i ewentuaJinie relatywnie mocnym; nie spełnia ona wymogów racjonalności bardzo mOlC'nej,,będącej wynikiem "kJryitycznego myślenia". B1"zy;jętekryteria racjonalJności umoż.J.iJWia:ją nam udzielenie odjpowiliedziiOO do chaTa'k!ter.u sensu mocnego p1iZJe1ronrań re.guiliLljących dane działanie, a w !Pl'zypadikJusensu słabego rozstr.zy;gJll'ięcienie budzi żadnych wą'tphwości. Obecność kaidycjikiryt)llcyzmu w stosunku do własnych, podzielanych pr:zez g:I1UpęprzekolIllań, jest już kwestią sOic'jologiezn~ a nie f.i,lozoficznych rozstrzygnięć nie dotykają,cyoh pl'Oblemu mentalności i iIlJtel1gencj;iludzi pilffi'WotmyClh. NatQrniats1;IIlIaIS:ae wątpliwości budzi decyzja rozbicia IlalCjonalnoś<oina poszczególne ty,py; nawet ieJh pI1zyjęoie nie usUlWajeszce w 6eń pytania, którego typu e~planaoje UZlIlJaĆ lza s;peł:niiająoe wymog~ "krytycznego myślenia"; czy teoriami o tego typu charakterze naukowym są także hipotezy sformułowane w ramach prakty:kii naukowej, a ktÓTe zostały już sfailsyfilkowane i odrzJUcone? Z ja:kiego powodu ni,e .przyznać takiego samego statusu koncerr>cjommagicznym? Wyjaśnienia i sugesEe ni,e:których rozwiązań tych i kilku innych zagadnień postauam się przedstawić w następnej części artYlkuŁu. * * * Najpierw spróbujmy dokonać pewnegopr2leglądu "w)'ldestylowanych" z wy.bralllych koncejpcji magii al1"'gumeiIlltów mogą'cych przemawiać na rzecz racjonalności tej pr,aktyki i dziedzilny kmltury; nie można zapominać przy tym, iż wielu tYlm amg'LUmentom nadajemy odpowiedni sens jedynie ex post, gdyż nie wszyscy badacze fOIT'ffiułowaliwykorzystane tu konstatacj,e w celu, ja:ki został tu im przypisany. Uważam zatem, że wydzielić można naSit~pujące typy tych argiumentów, a co za tym idzic, specyficzmy'ch rOZlumień"racjonalności": 1) ra,cjona.lność oipaTtą na zasadz~e analt>gllldo nauJki; 2) racjonalność o.partą na ZJasadzi,eweWlllętrznej ~pójlności systemu magicznego (często połącZJonejz g'eneralną jednością myślenia ludzkiego); 3) ,racjonalność party1kularmo-'g'l1upową; 4) racjonalnaść ,wyn~kają'cą z założenia o raojona:lności; 5) Il'acjonalność wyntka'jącą z racji pełnionydh funikcji społecznych i symbohczn<eg,oznacZJeniarytuałów mag'icznY'Cih. Ptrz€analizujmy obecnie pokrótoe ka':ż;dyz tych typów' racjonalności, mając na względzie każdorazowo specJ71ficznycharakter tego t2rminu. ZaUJważmy bow ilem, że dotydhcZ!as n~e dookreślahśmy tego zdalją;c sobie spr,a:wę z }ego wielo~nacZiności z jednej strony, toczących się ciągle spo-rów na ten temat, i z dtrugiej st'l'ony jakJby nOl'maty.wn~go charakteru sądów o racjonalności magii Sltosowanych najczęśC'1ej na griuJnci:eetnologii - �84 MICHAŁ BUCHOWSKI (por. argumenty tYiPu 1, 2 i 5). Pohieme nawet ,przyjrzenie się tym argumentom winno uzmysłowić narrn ich powiązarnia i w gcriUJncie rzeczy anailogię, trudną do odlk.ry-ciajedynie ze względu ,na odmienmość teorii wkJOinte/kiście których występują. Dlatego to ni'e !powinny zbyt dziwić niektóre z poa.-ównań stan<~wislk powszechnie uzrnawanych za diameltrraln:ie przeciwstaw;ne. Z'e wskazy<waniem cech magii, świ!adcząicy,ch o jej odipowiedniośoi względem Ina~, sty:kamy się w wieliU teoriach - Frazera, Maussa i Huberta, Ma'hinO!Wslkiego, ZmaJni'Bckiegoi w pewnym stopniu również Agassiego i Ja:rv,iego. Nauka jest niemal powszechnie uznawana za rea1i7.:'ując~1 ideał Taajo:na<IDości,cz~go iPl"Zejaw:emjest, whr:ew zas1;;rzeż'eniom, ,,~)biektywdstyczno"~uniwETsa:lne poijmowa:nie tzw. racjonalności bardzo mocnej. przyjmowane przez badaczy anglosaskich (taJkż;~Bearbtiego). Żywotmość tego poglądu w tym kręgu naukowym powodowana jest moim zdaniem, szeroikim oddziaływaniem koncepqj-i K. R. P'QW0ra z jego ideą "mcjonalnego krryJtycymrllU";,która w tezach ,polemi7Jujący;ch ze sOIbąbadaczy :zm.ajduje swe odbicie w postaci dość tajremnicrzego i n~OOIkreślO'Il!ego "kTytYICznego my:Śleniia". W nUl'cie intw€!sującyrch nas w ,tejchw:ili Toz.ważań dos,trzec możJna wyraZnire dwie tendencje: (la) podkreślającą zdolnośĆ" magii doci,emnia do obi'e/ktywnej istoty r:zecrzywistości OTa:z{lb) ak'::entują;cą anaoogi:c2IDOŚĆ obu dziedzin w kwestii pojm(lwani.a natutry, wyrażającą się w fomnułowanriu () niej ,praw, co i:mpllikow:ać też mnże pośredinio uznanie jedności procesów myślowych l1eg,ulujących ich powstawani,c. Kon:st.a:tacj-e pilerwszego rodzarjiU ~dalją się być l1ez.ultatoemdO$'I'zegania wcałOikształeie ldiział,ań uważ,anyohZJa magi:cZJI1Pelementów techniczll'o-użyt!kowy;ch, znaljrdJują;cedoda:j;lkową motywację w stwiel1dzeniialch o lmniecwości posiadania nie~będI1ego min:imum takioh umiejętno.ści dla trwania grUlpy; magiJa ,tra:1ctO!W,ana jest zatem jaJko sfera kultury i praJktyika dostatecznie z.a5Ipo!kaja'ją'capOltrzeby społ€'C'ZJeństw,wśród których występuje, pełnrią!c j,ed:11IOcześni'e rolę proto-naruki Natomiast drugi z po,wyższych rodzajów !da się połączyć z nas-tę.pnym wyróiJIl!ionym tY'Pem ra1cjonamości: imp11lkowaJI1eij pnez pojmowanie systemu magi'cznego j~!ko koheren1m.egb i stanowią1cego jedną z moHi:wy'ch manifeS'taeji ("f:iJgIUi~' myślo.wyoh", ,,:Il1IOd'eli lP07Jnanria","lorgdikiiSeII1:tymentJu", "formy symboliJCznej") myślefnia lUld'likiego ('2); miesz;czą się tu zatem konc<:wcjles:t,ruikturalistów (rLevi~StTauss), kOig'n!i.!1;yw:istów (S. Guthirie), Levy-BIluhla i Cassirera. W myśl tych założeń, myślenie 'magiczne 00 tylre porządk>U'je i syS'temaItyro.je peroepc:ję, dośwri.adc~ie, o:toczenie i dJziałanire człowieka, że stanowi po prostu ałternatywny wariant w stosunll{Judo innych rodzajów lpTZeiklOlIlań, IUIDoiJUwiaJjący w niegorszy sposób egzy~towarnie i kanty,nuację :podzlie13ljący!ohje kulturr. Trempunkt widz'enia .jest z kolei ud£ITmjjąoopodobny, oQZYlwiooiepo uwzg lęidrniell111u odmienności po'ruszanych aspt'któw 1 �Spór o racjonalność 85 magii z.agadnienia, do przyjmowanego ,przez Ag,assiego i Jairviego przy okreś'lanilu ,r:aicjonalnościrelatywnie mocmej, czyli - jak to ilUna1Jwał€m- party1ku1amo-iglrllipowej(3). Z ;przyczyn, kt6r,e zostaną wyłus:zczorne później, do tej samej kategorii racjonalności zaliczyć trzeba ta!kż.ewydzielaną przez 'Ostatnio wymieni'Cmych badarazy ra1c'jonalność w sensie słabym (wynikającą z "o.g;rani:cZOInego" założenia o racjonalności, uwzględln,i'ającego tylko oel działania) (4). Z uW8lgpowyższych zarien:tO'wać się mO'Żlna,ile tak ,pozQm'ie rozrzucone "dowedy" na rzecz sensowności magii dadzą się w istocie swej sprowadzić do jednej 'geue;ra,łnej formuły: my śleni€ i działanie magicane jest racjonalne ze waglęrlu napairtytkulal1~..,glrupowe przekonanlia. Poza zalk!resem ty,dh ro'ZwaiŻańznalazło się dotąd pOIjmowalIlieracjonalności wynik'ające :z pełnionych IptrZ€'L. magię funlkicji społecznych (5). Rację mają w wi,elu momentach krytycy BeattiL€'go,zwłaszcza w 0001iesieniJu do arbitr,a1nrości przypisywanego symbolizmu, a'le przecież nawet moc przYlPi:sywana symbolom może stanowić element św:iadomoś'ci danej g'l"lIiPY,i wówc:z.as d;z;iałanie jej ozłonków, ustalone wedł'ug schematu u1wZJglęidJnliającego tę wia,rę z puniktu widzenia sta,nrlaridów tej grUiiw, jest racjonaline. Natomiast ,przyjmując !pogląd o na!dT:zędności determiJna1cji £unJkcjonalnej w kulturne uzmać należy k,aiŻdysprawnie działający system, w tym wypadku magię ś"Yiatopolglądow.ow.a1laryzującą pralktykę magic7Jną i mne sfery p;raktyki, za rracjonaliną w tym pragmatyczno-slPoł1ecZJnym roo.umieniu. F'akt ten dod.atikowo iP~iera "fulikcj<malne" 'wątkU.upr,z.oonich hilpot€Z (albo nawet jest :stwieTrl'zeTIJiem t'ego samego2'Je :staIrrowislm odmienneij teorii wYipow~edzianej w innym języku). WidZliany więc, iJe i ootatni z dających się wy;różnić rodzaJjÓiwa'rg.umentów przemawiających na rzecz r:acjonalności m~gii da się podoiągnąć pod zasadniczą fOirmulę, w oIdniesileniu do ktÓiI'€Ijokreśl;a się w antTopolorglii racjonalność magii. UstooU:nJkO'WiUjąC się do oał'eigopowyższego problemu ,podzielam opiJnię, że too;retyczne wyjaśnianile ,czynności lud7Jkiah umożliwia intenpretac ja humanistyczna. ImrnJaU1enilnymsklarlnikiJem eksplanansu tej interpretacji jest :przedmiotowe załoTŻenieo LracjoTIa,lności;mówi ono, iż podmiot działania na gruncie swej aktualnej wiedzy i przyjmowarnego porządku wartościpodejmie czynnoIść, kióira prowadzi w jego przelkonaniu do rezultatu maksymalnie prefemwanego 13. Zgodnie z tym założeniem, jednostka posiadająca jakiś 0611 .&ialania musi 'j'OOnocześniemieć jakiekolwiek wyoorażenie o sposobach jego osiągnięcia. Oto dlaczego zakwalif~kuwane zostały przeze mnie do jednej kategorii rom.zielane prz.ez oponentów Beattiego racjonalności w sensie słabym i 'relatywnie mocnym; cel działanfa jest ,przecież sensem danej czynności (lub zespołu czynności), który prag1 13 .zawa J. Kmiota, Z m...:todologicznych 1971; z,w!aszc;za I~trony 24 - 30. problemów interpretacji humanistycznzj, Wa:r- �86 MICHAł; BUCHOWSKI nie się !l"eaJizo,waćopiJerając się Ilia !I'o~o2'Jnawanycrh.przez siebie przesłankach --:- elementy te są zatem ;meromziJelne. Moment ten oraz :braJk. podstaw w tym kontekście do IP'l'zyjlInOlWania "obie!kty'wno"-UIIliweIl'Salistycznej rncjonaJ1ności, będą'Ce1jefektem "krytycznego myślenia", co łącznie ro7Jb~jachara!kter na Ipoczątku ,pod'l.ielanego J>TZ'ez Agassiego i Ja\I'V,i'ego założenia o raCljanahlOści, ,powodu!je wewnętT'Zne SlpTzec:lJno,ści trudn·e do pogodzenia z ,oha;,raWtememtego założeniJa. Inte~etaoja humanrstyC'zna z załO'2leniemo racjonaJlności impHkuje bowiem pogląd, że 'czyunoś'Cimagi'CZlllepodejmoWla:ne !przez jednoS'tlkę w .Tamach pa'rtyikulamnyah przekonań r.eglll'lujących \praiktyikę, jeżeli l1;ylik:o zgodn'e są z tymi prwsła:nikami, są racjoTha,1ne.przyjąć wypada, iż na harz-i.eswych mniemań ka'żdy postępuje tak, by zrealizować wyznarczOl!lesobiA cele; jeśli świ,ad.omość magiczna ,akc.eptowana jest w danej gnupie i podzielona przez podmioty dział.ań, to siłą Il';zeczynaka:zlU'jeona określony tryb postępowania, traktowany w tym kontekście jako 'racjonalmy. Oddzielną kwestią pozoiSlŁaje oczywiście sboipi€ń rozpoznania OIk'OlicznO'ścidanego działania, trafności przyjmowanych założeń i skJ,teCZllliośoi!POdejmowanyoh aJktów; zazvvyczaj czynność .i skwtek zamierzolne ;ró:żniąsię od zrealizowanych. Uogólniając kwestię rzec mo:żlna, ź,e analiza czymności kultuirowych podejmowanych w ramach partykularnych grup polega w pierwszym rzędzie nao:dtworzemu weści iPewneglo ~dea1nt>gosystemu podzielanej wiedzy i lfe1acji pref.erencjri, społ:ec:zmieruZll3lwanyoh nopm i dyr.ekty\w, czyli społeczno-'SIl ..ubiektyówne,goll'eg1ulatora daneg'o typu pl'aJkty.ki, a w jej konte!kście 'l)lJsZIC:lJególnyiCh czynnośai i :z.espołów 'czynności. Świadomość jednostki zawsze !różni się oid ,,~dealnej" świadomośoi społecznej; tym samym podejmowane dziJał3lnia morgą mieć pewne odohylenia od tych, któr,e zakładać imOŻI1Ja na ,podsiawi'eZlT'eikous1Jruowamychprzekonań społecznydh. Inte<I1Pretacjapr:zejpI'OwaJdzo.na w tel'm~naoh różnic między społecznym ,,'WzIOrem"a .indywidualnym wykonaniem nosi miano sko~n.kTetyzowanej interpretacji humanisty'C.znej. Sformułowane tutaj założeni!' o raojonalności pozwala więc mówić nam o racjonalności ,czyinności magicznJ7ich podejffiQwany!ch przez poidmLoltyje wykonujące, gdy tylko !podzielają one .regulujące je przekonania. Fakt Iten nic był w zasadzie konstatowany explicite na terenie etnologii, gdzie wybrane z poszc,:ególnych teorii argumenty mają w dużej mierze charakter, który określić można jatko "noiITIlatywny", wskazujący na równorzędność i wSi-pólnecechy alternatywnych sposobów myślenia i działania. Niemniej sprowadzić: je można rprzy o:dpowiednej inJteTtplI"eia'cji :do przedstawionej uprzednio zasadniczej formuły. Założenie o racjonal.no'Ś.ci wyjaśnia nam joednak tylko jeden as>pekt zagadnienia, natomiast nie może rozwiązać kwestii odrębności poszczególnych typów praktyki i dziedzin kultury: magii, nauki, sfery .praktyczno- �Spór o racjonalność magii 87 -technicznej (a także religii); nie moe;e ,także ono określić znaozenia i miejsca :poto<C'znego doświadczenia ~połelc7mego.ProihLemy te nastręczały dotąd 'wie,le ,trudności; dostrzegmlJo howiem ,obecno!śćdementów ",czysbo"-użytkowyoh nawet w najrbaIidziej IPrzesy'oonych malgią Sipoł!ec::mmściadh, w samYlcih"rytU!ałaoh" mag:tcznych, konstatowano Iteż systemOrwość światopoglądu magicznego itd. Spostrzeżenia te usiłowano nasrt;ępnie lująć w jaikieś teoretyczne rramy, ale TozlI'óżnień i .kilasyfilkarcjitych dziedzin dokonywano rnajczęści:ej przlez arb~tra}ne TlO'z$rzygnię'Cia,będąee ipI1zy tym wytworem europejskri:ch pojęć. Złożoność sytuacji spowodowana jest, moim zdaniem, główni,e przezfalkt łą'czenia się w :magii c:ZYlnlI1OŚdi i_przekonań praktycznych lisymbolicznyohzalI'ów!nolWlmunikalcyjny,dhiświatopoglądlO!wych- w jedną całość, co obce ij,est jlUżzUipełnieświadomOiś~i nowożytnej. Łączenie to oznacza, że samo wykonanie jednej cZyll1.Urości magicznej jest zarazem reaE:zaeją celu [pTaJktycznego,ikomunilkowaniem odpowiedniego stlanu rzeczy i ,światopoglądowym waloryzowaniem trejże czynności. Daleoe posunięta dysocjacja tyohs£'er w naszym myśleniu uniemożhwia nam zrozumienie takiej "zbitki" mającej miejsce w świadomości klasycznie magicznej i poznaniej.ej ograniczyć się moż,e jedynie do analityc:znegorozbłoru. W kontekście tym IUijavv'Illia się1Jakże znaiczlenie rozpoznawania przez Malinowskiego charaktell1u działań ma.gkzny,~h ,i praktycznych. Uważam, iż interesującej poznalwczo !próby spre'cy,zorwanilaahairakteru poszczególnych działań i towarzyszących im przekonań dokonać moma wychodząc z przesł,anek dostarezanych przez fUllllIDcj.OinaLno-genetyczny model kultury. Nie miejsce tu na iPTzy1a,czarrlie geii}ler,alnychchocilażby jego założeń, odsyłam więcwinter.esowanych do prac je eiksplilkJUjącyeh. Przyjmując je stwiwdzić należy, że nadlI"zęidtnymwyznaczntkiem pozwalają'cym na określenie typu danej praktyki jest 'lndzaj pełnionej prze,zeń funkcji wobec eałokształtu Ipraktyki s,połeeznej. W naszym IWYipadkubędzie to więc iPfiZeidewszystkim sYlstemaltyzująeo-waloryzująca :f'UnikcjD magii, interwencyjno-walo!ryzująca śWiiatopoglądoworeligii i dedukcyjnie kodyfikująca nauiki. Rzecz prosta, w przypadku magii tryb spełniania jej funkcji jest zmienny historycznie; co innego, gdy mówimy o magii w jej klasycznej niejako formie, IW ok'resie, gdy była ona praktyką zastrzeżoną jedynie dla grupy specjalistów - czarowników - i zarazem dominującym typem światopoglądu ąpołecznego, a inaczej gdy jest już ona tylko praktyką i dziedziną k'Ultu!ry w sensie słabym, występującą obok innych form świadomości. MoiJna tu zresztą mówić o kilku takioh tYlpach magii, lecz jest to dalsza kwestia wykraczająca ,poza ramy tego artykułu. W kontekście prowadzonych obecnie 'rozważań naświetlić chciałbym jeszcze tylko jpden .problem: ~posobu :kwaliHllmwania danych działań �88 MICHAŁ BUCHOWSKI i przekonań - czy należą one do lPotooeznegodoświadczenia .~połeczn2go u, czy ;też magii.Jaik }u:ż wapomniał.ean, -w ramach ma;gii, obok zalecen. praJktycZl!JJo-t;eehiniiCZJnyClh, is'bnieje sze~eg dy['ektyw, Iktórych realizaoja ma prowadzić do osiągnięcia wartości nie dających się uchwycić praktycznie. Myślę, i!ż d1a ·zi1ustlTlowaniaiego problemu wwIlto rpo,c;lużyć'się IpTZy!kładem. "W ,grUJPi'e.zwyrezajÓiwstosowanylOh dla zabe~pieczenia ciąży prZJed złymi wpływami najczęściej spolt)'lkJanyj.est zlwyczaj noszenia iprzy sohie .czerwonego lub kł1UijąrC€lgO przedmiotu przeciwko urokom i C7..aJ'om, ,które mogą być ·z·adane !pnzez cioty, .tj. «kobiety o złyoh oczach»." 1:, W lPierwsz'ej ,CihwiHzdawać się może, :iż pi~zeikona[loieto, jeśli j,est pow-o szechnie ral1reeptoWalIlle, należy do lPOtocZJnegodoświadczenia społecznego, pOilli-ewaQ: iPrnwidłoiwo pnzehieg3ljąca c.ią,ża stanowi z pewnością wćll1tośb beZlpośI'€ld:nio'uoowytną praikrt;yczm.ie,podOlbllie zroesztą ,jaik noszenie iPrze;z. kobiety ~ffi'wony;ch lub kłUljąc)'ioh ip['ZJedmi<rtów.Bliższe ,ip['zyjr:ZJeniesię temu pTześwi.:aJdozeniiUuja'WI!1i.ajednaik ibaTrlziej !Złożony cha['akter tych dyrektyw. Mamy tu bowiem przekonanie o konieczności noszenia czerwonych, Ibądź kłującyoh IprzedmiOltów, gdy ahCp. się zabezpieczyć ciążę (wartości uClhwytne praikJtj'lczn:ie)OTaz,prz;ekonanie, iż tego rodzaju pl1Zedmioty ~iada:ją jakąś siłę p!l"ew,encYljnąpr:red uymi Iffio:cami,cZJegow;żaden SjposÓibpralktycznite uchwycić się nie da. Podohny charaJkter ma prreświadiCZlelllieo Ilu-ukaldh:zraidarwJalIlyClh fPI'izez"ciO'ty"; tUjego ;pods1;·awleżą dwa IPf:zellmn,ania:,,'Cioty" mogą :rzlUoać uroiki i uroiki te morgą sZlkod-zić ciąży. Powiąmne są OIntez iko1:eiz sygnalizowanymi już mniemaniami: prurlmioty czerwone i ikłJUljąoeposiadają mooe prZJelciwdział~.iące czarom "ciot" i 7JastosOIwan~ich chroni eiąclę,ip:r:neid. niebezpieczeństJwem 'Złych \5ił. Większość tyClh.dj'l['ek1;Ylw,jaik wildać, nie lIlależy ,jlUiŻdo potoc~neg'O doświadczenia rspo1ecz;nego, bOIwiem idziałań unie.szk(dliwia'jących siły .zawamte rzeikomo w ,niek'tÓ'rycll lPf'Zedmiotalch oraz złych mOlCyrz'llC'a.nych p~zez "doty" ,uCih'wycićpl'alktycmre ni€ mo~na. PrrzykŁard,powyżs,zy, ojprócz pewnego WiZJO['U "roZJbioru" pTze:kOlnańmagiC'"Lillj'lch, lI"azd;eszcze IUzmysławia nam ;ich ścisłe !powiązanie 7. przekonaniarmi dy,reikty;walnj'lffi:ipotocznego doświadczenia społecznego. WszeLkie działania :prowadzące do rrea:limoji wartO'Śd nieuohwytnyoh pTk1JMycznie lub 'czynnOŚCi prowadzące nawet do uzyskania oelu uchwytnego praku P-otOC',zue dOŚW1adcz,elllie SlPołeCiZne s.!;aJ1XJIWi ,;tę d;ziiedz11Ję świ<1Jdomoś;ci Slpolecznej, która sklalcl.a się z piwekiOIlJań ogólnyoh o'mz ich ,ki01I1lsekwen,cj.io postaci jednQsltkowYlc;h okresów walr.unk,OiWYlC!h, .reprez.eI1ltu,ją!cY'chwi'edzę bezpośrednio-pra,kty,czną o walorze pr<ew.~dycs,tY'c~nym- U7.Y'l!kowa,ną bezpośrednio prze,z li.n;dywHluall1)'ICh uczes.bl1JiJkó,wpralkty'k'i społecznej". J. Kmuta, Szkice ... , wyd. 'cyt., .s. tl7. W kwestii opracowań sygnalizowanej teorii kultury odsyłam do prac tegoż autora, a ,w szczególności do pracy Wybrane elementy teorii kultury symbolicznej (w drukuj, 15M. Ta;nko, Zwyczaje i obrzędy narodzinowe, w: Kultura lu'lowa Wielkopolski: (red. J. Burs?lta), t. 3, Poznań 1967, s'. m. �Spór o racjonaLność 89 magii :ycznie, ale posiadające choćby jedną z d)'lrektY'w składowych wskazującą realizaoję wartości nieuchwytnej (jak w InaS'zym,przy1kł,adzie), ,są magiczne. W lwrnl~łuzjipl'OwadzO'rnyehw tym sZ!kku ,rozważań powiedzieć można, że z punktu widzenia przedmiotowego Clalożlenia ~alcjonalnośoi, czynillości magicZ!neiP'0dejmow!aneprzez podmioty są iW pełni !rta,cjonałne i prze::mnania nimi sterujące winny być relatywizowane do iks:lJtał,tui za\wartoJŚciiparty:kJUlarrnejświadomości ~połeC:im'ejpodzielanej w danej g:nu:pie. Odmienną IkweSltią rpozostalj,enatomiasrt oJ<,re,ślenieeharakteru dYl1ektyw determirnuj~cych przebieg rlział:ań, ,czyli - innymi sło\wy - chararkteru :poszczególnYldh'e,lemerntów wchoidz~cych w ~kład danego rPrzelkonania. Analiza jego jesrt najhardzielj złoŻOlnawł,aJŚnieiW rprzYlPaidklU magiii, gdzie dochodzi do daleoe itią'c'ego "lPrzemieszlalll.ia"IrÓlilnegoItypu dYlre~tyv/, będącego wyni:~iem specyfilcznie synt'etyzru:ją'oegoohwt,aJMerutej fOlrmy świadomo'ści. S~dzę, iż wiele tl'afnyClh anallityJcZln:ie'I'Dzwiąlz:ańW t)'lmwzglęidzie bęrlzi!e można dokornać 'kierując się proponowanymi tu sugeSltiami intei1pI1etacyjnymi. ° MICHAL BUCHOWSK[ CON11ROVERSY ABOUT RATIONALI,TY OF MAGIC (Summary) ·The artiJCole cons'1s'ts ·of three dij)ferent pm·its: the fin~t pa~rt dis,cuss,es c'laslSkal' stat,ermerIJItsto be found in valI'ioIU~S etllinololgicail theoI'~es, wh~!'e the seconld one c'hara'CIter~z€!sIPol,e:mvCls 'ca:rr:iJed Ion by J. Beait:tJiJeOO1·o'ne ISI~de,alllid IJ. AiggarSlialnd I. C. Jarvie on the other siide; the third pamt, howe'v.er, pres,eITts the au;tihar 's own opini·ons. Appropriately selec,t'ed arguments enabled the author to dilSt~l1jg,uish the follo~~ng "tYlpes" of rat~onaHty orf ma'gk; i.e. 1) tha~t hased OD an ana,logy to L3{~ienae, 2) that ba'sied on a pninc1iple of inner cohesll'on of ma:giJcal sys'tem (often .cClnnedted with a genera'l urnity of hurman thinkii!lig), 3) locall, wlhen a s1taindan:1dof summOlned l'a,tlilo\I]alllilty 'i~ tYlplipall ;flOr a ~iJven JgI10IUP,(4) thalt rreSIUWiinlg ctir<omrain alslsUllTIlP!Uon lof ::aitionaJJiity, and 5) tha·t resul:tilng from soda,l funclHons and sYilnbollic s'~gn1f.ication d' margire. P,rolpe'r lilnitelIlPI'etaltion enraibll'esIthe Hlultiholr'tiO ,re'ducle the aiblo\"e-preslenlted types of ra:ti,ona,l~ty of malgiic to olne basic statement, 1.e.thait ma'gLca.J thinking and activi·ties alI'e ra·tioIla:l ,if d~sc'Ussed ,in referen~e to 191J'OUlp beHefS'. This statement - sOlme1'iimes intuitively recognJized włthin anthropology - is. n~levarit from a point of vi,ew orf ac'cepted by the aut,ho'r alSsumip'tion of rationality. �90 MICHAL BUCHOWSKI .aceording to which a subject of magical activity basing on his current knowledge and accepted systems of values undertakes such acti()ns which in his opinions aim at achieving the most preferred results. This assumption is not to be divided into different categories, as in case of Aggasi's and Jarvie's approach, for then it loses its explanatory sense and introduces vague (European) notion of "rational criticism" -- very popular in Anglosaxon science, resulting most certainly from K.R. Popper's conceptions. ~he asis'UmpibiJcmof r<:\,tionali1;y 1nc:hcates tha't actions u:ndartaken by s.ub}ect5 of malgi!ca,l adiviit:ies alre t'horoiulglhly Ira~iOinal .and thu's beli,efs which cOInitrol them should be referr'ed to in r'efer,ence to the form and content of ,particular sO'cial consciOlUsneó;s sih:aired by .a g~ven giroup, A dif,frent problem ICOllloennsdiesi,gnaition of the na'ture of direclhons determini;nJg the c,OIurseof activitres m, i'n other wordis, the charadeI' of partiou'lar el'ements of a giv,en beUef. In :case o,f magik this type Of analysis is the most complex, and complicated, because it unities practical and sy:mboHc a,c:tivities and hemefs; eXlemjltion o,f a given action mi,gh't be both a realization of prac't1c-ail goa:l and co'mmuniJca.ltion of appropriate state of matters as weE as an lideol1olgi1calva:1'olI1ilz'atiioln ,ad' Itihait aicltiOln.AiclclordiiJIJIg ito the alutihor alnaUtli!eally v,l'luable Sldl,ut,iJolnls mi,g1ht he 'arI1ri'v'edalt iby <lipplilDigl1Joti'olIJIs ,of pra'eti1ml.ly perceptible aind unpreoeptibIe vallues. ReailizaHon of the laHer va,lues or even actions a~ming al achieving pra1c'ti!calllypewe'p1Jilble goo,1;s,but c,omprilsing at least one of componen~ direc't.iVies ilnld'iicat.~nlgrea[d:za:tionof unlpelmejp1;l~b].e value, a,re of magieal naiture. � https://zbiory.etnologia.uw.edu.pl/files/original/be60b9748161cd332df96e640cf428a3.pdf f0910cfa4476715f7684f0a0d6316f47 Dublin Core The Dublin Core metadata element set is common to all Omeka records, including items, files, and collections. For more information see, http://dublincore.org/documents/dces/. Title A name given to the resource Lud Publisher An entity responsible for making the resource available Polskie Towarzystwo Ludoznawcze Rights Information about rights held in and over the resource Licencja PTL Format The file format, physical medium, or dimensions of the resource pdf Language A language of the resource pol Type The nature or genre of the resource czasopismo Text A resource consisting primarily of words for reading. Examples include books, letters, dissertations, poems, newspapers, articles, archives of mailing lists. Note that facsimiles or images of texts are still of the genre Text. Dublin Core The Dublin Core metadata element set is common to all Omeka records, including items, files, and collections. For more information see, http://dublincore.org/documents/dces/. Relation A related resource oai:cyfrowaetnografia.pl:publication:1851 Date A point or period of time associated with an event in the lifecycle of the resource 1983 Subject The topic of the resource komunikacja społeczna obyczaje Identifier An unambiguous reference to the resource within a given context oai:cyfrowaetnografia.pl:1716 Title A name given to the resource Obyczaj - system komunikacji społeczno-kulturowej / LUD 1983 t.67 Description An account of the resource LUD 1983 t.67, s.91-120 Creator An entity primarily responsible for making the resource Grad, Jan Language A language of the resource pol Publisher An entity responsible for making the resource available Polskie Towarzystwo Ludoznawcze Format The file format, physical medium, or dimensions of the resource application/pdf application/pdf PDF Text Text capture metadata for PDF documents Text Lud, t. 67, 1933 JA~ GRAD OBYCZAJ - SYSTEM KOMUNIKACJI SYMBOLICZNO-KULTUROWEJ Szkic mmeJszy, prezentujący komunikacyjne ujęci,e obyczaju i proponujący równocześnie pewien spoisób iI'ozumienia zWy1czaju,sta:1owić może przyczynek do t'r,waj~cej jeszcze na ,terenie etnOig rafii dySlkius'ji, dotyczącejw:łaśnie tych i innych podstawowych dla tej dysicy;p1inypojęć (rytuał, obrzęd, cere111onia,święto, świętowanie itp.). Zarysowaina niżej koncepcja obyczaju kOlnst'f'uOlwanajest na gruncie założeń rozwijanej w poznańskim ośrodku ikulturoznawczym temii !kultury. Założeń tych nie będziemy tu charakteryzować, ogranieza:jąc się do zdehniowania ich w kontelcicie klucZO!wyeh,dla naszych croZiważańpojęć, .a . mianowicie: doświadczenia SiPołecznego, światopoglądu, !waloryzacji ś\v'iatOlpoglądowejoraz !komunikowania kulturowego. PiI'zezdoświadczenie Sipołeezme'I'oZJumiemy,tedy ,za J. Kmitą "tę dziedzinę świadomości społecznej, która składa się z przekcmań ogólnych oraz ich konsekwencji o postaci jednostkowych oikI1esówwarunkoiwych, repr!ezentującyoh wiedzę bezpośrerdnio-jpI1aktycznąo walm'ze prewidystycznym - :użytkowaną bezpośrednio przez indywidualnych uczestników praktyki społeczJnej" 1. Światopogląd natomiast stanowi "zespół przekomań, który - p!I'ez1entująctaką czy inną wizję «całej» rzeezywi:stości -w kaŻJdymrazie: (l) wyznaicz,a;pewien zbiór pozytywnych wa'r:tości nadrzędnych, tj. stanów rzeczy odglrywającyoh rolę celów «ostateczny,ch) luidzkiej dzi,ałalności (nie zaś środków służących do osiągnięcia celów tego ro1dz,a,ju);(2) określa różnego typu powią,zania zachodzące między wartościami nadrzędnymi a waJrtościami IPralktyczmie uchwytnymi, tj. war!tościaJmi «życiowymi»,flealizowanymi przez poszczególne jednostki uczestniczące w różnych sferach ,praktyki społecznej. Powiązania, () których mOlwa,powyżej, mogą być różnego, jak się rzekło typu; mogą ODe polegać na tym, że ;malrizacjaodnośnych wartości bezpośrednio1Praktycznych prowadzi bezwarunkowo do realizacji odpowiednich wartości nad1 J. Kmita, Szkice z teorii pozn(mia naukowego, Warszaw.! 1976, s, 17. �92 JAN GRAD rzędnyah, mogą ;jej nie sprzyjać, mogą ją uniemożliwi'ać, mogą ,być w tym wzg,lędzie oboję.tne, iłuJ. (... ) Jest wiidoczne,że doświ.adczenie spole,czne "zazębia się» nieja:lm z,e świa'to,poglądem ~połec.7.nym za ,pośrednictwem waP1:ooci!be71pośrednio-jpraiktycznyoh;doświadczenie Sipołecz;neoikrdla sposób reali:z'a'Cjitych os;tatni'oh, zaś ;świ!atopogłąd dostarczaak:sjologicznego uzasadnienia dla oiwej realizaoji {«mówi», że nalezy ,je .realizow,ać lub co bar1dz'iejtypowe - po 00 [należy je realizować, w imię jCłJkichwa:rtośoi nadrzędnyoh (... )" 2; 'walor y z li jej e w i ę c ś w i a t o 'Po g l ą do w o. Rzeczone powiązania oikTeś1ają sposób i J'odzaj waloryzacjiświatopoglądowej (pozytywnej ,bądź :negatywnej - g,eneral1Jnierz,ecz 'ujmując). Wymienione w odnośnej definioji świ'ato,poglądu, wlartościnadrzędne czyli "ostalteczne" (jarko, że s:tanoWlią cele same w sobie) opatlryw<l/nesą mianem "wartości świaltojpOiglądowych". Spe<cyfiJkując,e je iprzekonania normatywne jalk ;równ'iJeź1pI1Z€lkonania .charakteryzująoe związki między nimi z,a,chodząoea wartOiŚciamipra!ktycznie uchwytnymi ,("żydow)'lmi")irnpli'kJOWCłJne są przez odipow~ednie :zeSipoły przeikonań nazywanych .tu "prl'Jelkazamiświatopoglądowymi" Lub mitami (w specyficzmie uogólnionym sensie tego słowa). Przeikazy te, generowane przez społeczne praktyki świ.aJtopoglądotw6rcze (magiczną, rebgiJjną i świecko-iŚwiatopog,lądową) są podstaWlOwyJmielementami systemów światopoglądowyiOh (odpowiednio: mag ilCZ'Ilycl1 , r.eligiljnY'cih,świ€Cko-świa.topoglądowyoh, filolzoficm.o-metafizycznycl1). Mają 0'Il€ najlCZęśC'ieJj [ałm1amą foomę OIPowieści,jaką posiadają mity w tradycyjnym rozumieniu (np. przypowieści biblijne, mity społeczeństw plemiennych, itp.); rzadziej uzyskują postać dyskursywną, która jest notabene charakterystyczna dla świeckich przekazów światopoglądowj'loh 3. OkazywaJn1e respektowania i(aJ~ceptalOji) ,prz,elkaJzówświatopoIg,lądOlWY'ch, w szczególności ich el~ntów normatywnych Itj. wan1iośoi, odby<W!asię właśnie na terenie praktyki ikomuni1kaoji obyczajowej. Wchodząroe tu w grę pojęcie komUlnikowania kulturowego może być zdefimiowane(a tym samym komuniJkowanie to może Ibyć ipodzielone) jako (a) o z n a iko w e, inaczej s y :ID P t o fi o w e, wypolSaŻOiIle w społecrznie olkTeślo.neseIlisy [>I<>legającena m ił n i f e s t o waln i lU ,pewnych stanów ll'z'eczy,'(b) 'zn a:k o we, ,pO!siadająC€sensy Ipoleg<lljąlCe na P o d a w an iu do wiadO!mOlŚci danych stanów ITzeczy.Oba te [typy !komunikowania występują w pr:aJktY1ceobY'c:oajowej. loh szczegółowej ,oharakterystyce poświęcone są poni!ŻlsZie rozważaJnia. nauki światopoglqd lwu,kowy w: Nauka i .~wiatopod red. J. L:ijpca, Kr.a!kó.w 11979, 5•.. 299 i następne. 3 :Dyslku:rsy:wny chalI'a!k'1er św!ieclk!i'Clhpr.zekazów ŚWfi<l!toppg;IąJdowy,c,h,jat!< i wartościujące ro'zAlJm'ieil1Ji,e mi[w ("mit jako z;myślenie"j im;pJJikuje pOlgJą'd o niepotSLug1iwamu się m'itami przez świeckie 5y.stffiTJy światopoglądowe, 2 pogląd, J, KJmit<!, Światopoglqd �Obyczaj-system komunikacji symboliczno-kulturowej JOZ,NAKOWE KOMUNIKOWANIE OBYOZAJOWE NIESKONWENCJON ALIZOW ANY - 9] OBYCZAJ 1 Obyczaj jako rdzi,edzinękultury symbo1i czlnej, Jej .komunikacy'jnej sfery, czyli f~mę świradomośd społecznej, funkojonalnie związanej z praktyką komunikalcji obYlCzajowej,'konstytuuje zespół przekónań (Są'dÓV1):(a) nm:maiywny,oh, u9ta,lający'ch dekty komunikowania (obyczajowego) jako wal'to,ści oraz {b) dyre!ktywalnych, wyznaczający'ch działania wrodące do realizaoji rÓŻIlyehefektów komun~kaoyj:nyoh. Przekonania te mogą być weI'balizowaJne w postlaci nair'll i dyrelktyw (reguł) oby,czajowych. Reguły obyczajowe zawierają --- obok Iwiedzy instruruj~oej, IWjakich okohcznośoiaohi w jalki sposób należy wy(konywać czynności obyczajowe - również semantyczne prZieikonaniadyr,ektywalne pIizy,porządkowujące odnośnym działalllliom kh sensy Ikomuniika,cyjno-oibyczajowe, a więc ich odmiesienia (przedmiotowe. '~eSipółsemantyicznych obyczajowy:oh ,pr7jekonal'l.dyreMywalnych tworzy semantykę orbyczaju. Każde z,e Iskł~daljący'Ohsię ,na semantylkę obyczaju semantyc!.llych przelwnań dy'rektywalnych, do momefntu :pełnej i:ch konwerncjonalizacj!. (o iktóI1ejbędzie j'e'szcze mowa) zakłada "myślowo" okr,eślone illity światopoglądowe, bądź pewne przekonania z zalkre~mpotocznego do,świadczenia społeoZJnego.Mity oraz Isądy pm:ktyczno~potocZine stanowią z a ł o ż e n i a semantylki obyczaju. Są one zlaltem genetycznie pterrwo.tne· ,w2'1glętdem semamt)'lki obyczaju. Tak więc, istnieją dwa źródła (g'e:netycZJne)reguł obyczajowych: (1) doświadczenie [potoczne, (2) światopogląd. Zilustrujmy obecnie ów szcz~gólny sposób powiąz,ania semantyiki oby,czaju z okr'eślonymi pr:llekonaniami potoczno-doświadczalnymi i przekazami świa1Jqpogrl~dowyrmi. ,Weźmy oto pod 'uwagę czynność noszenia futra. Naj,pi'erw wiadomo jest,że fifiJtJro ,ohroni prz'erd zimnem, następnie wiadomo jest, że na futro "mo:lJe Slabie 'po'ZJwolić"c:z;łowiek :raczej zamożny. Ukonstytuowana w związku z tym przelm.nanii'emdyrektYWla obycza'jo'wa ustala, jako :sens tej ,czynności podejmowanej na !terenie pr,aktyiki komuniika'oji ob)'lczajowej, demonstrowanie: (1) fak1m osią:ginięda tej walI'!tm~cl jaką jest:llamożność i tym ,samym (.2) przynalelżności do zbiorowości ludzi zamożnych. Generalni,e rzecz biorąc, uhiór jest "wylrazem lkiulimry pieniężnej" - j.ak to ujmuje T. Veblen autor Teorii klasy próżniaczej. Stanow,i on naj pow'szechiniejlsze , sitosowane w "życiuooidzielnnym"l)gólne (jakikolwiek często obecnie zaWlodne)kryt,eriurm segll'egowania Ludzi na dOibr,zesytuowanyoh i niezaJllfożnyah. U podstaw obyczaljowego manifestowaniapozYlcji majątkowej leży najczęściej uogólni.ony, potoczny sąd () tym, że rprz'ejawianie odnośnych zachowań, czy (i) posiadanie określoi �94 :JAN GRAD ny:ch przedmiotÓiw, wymaga uprzedniego osiągnięcia pewnego stOIpniazamoŻinoŚci. Źródłem z,ałożeń semantyki działań obycza,jowych okazujących wysoki st1atus "materialny" może być ta1kże świ,a:tolpogląd,li to zarówno "przyziemny" świaitqpoglląd konsuITljpcyjny, j,ak i system światopoglądowy innego typu. Talk np. na Trioibrian:daoh - jak pisze K. Bhiket-Smith mająltek uchodzi za zewnęt!rzmy przejaw wewnętlrznej mocy magicznej jego posi,aidalezai za nic więcej" 4. Demonsltrowanie ZJamożnościjest tu więc komunrikow,an:iemt,ego, iż dySponuje się znaczną siłą magiczną, lub> też o:kazywaniem sz'czególnej opieki, życzliwości i przychY1lności"dobrych duchów" (często duchów zmalrłyoh przodków). Rozważmy jeszcze ,uczestiniiCtowo w nalboż'eństw,ach. JaJko zlachowanie obycwljowe, wyznaezolne ono jest przez przekonanie d)'lI"ektywalrnezakładająoe przekonanie religijne o konieczno,ści ucz·estniczenia w nahożeństwaClh dla uzyskania otkreślon)~ch wartoś!Ci religijnych, w s?czególnoścI osiągnięcia zbalwierniaduszy. W ,związku z tym udzi,ał w rnabożeństwach manifestuje: (1) dbałość ezy troskę ozba'wieilie duszy i wtÓinnie(2) przynależność do grupy wierząlcych. Najpierw więc - powtór:nmy - wiadomo jest, ż'e dLa ludzi ako~ptującyoh Określony świ,atqpogląd religijny partycypaeja w nabożeństwach służy zba'wieniu duszy, następnie dopiero sygnalizuje tożsamośćświabopoglądową biorących udział w nabożeństwie jednostek. Sensy komunikacyjno-obyczajowe łączymy z wszelkimi .~ jak się zdaje - działaniami światopoglądowymi i czynnościami praktycznymi, które realizują zwaloryzowane światopoglądowo wartości techniczno-użytkowe. 2 Ten dostrzegalny dla każdego fakt, 1Zszereg czyrnnosc1obyczajowych jest równocześnie: (a) działaniami podejmowanymi na gl'U'ncie pra!ktyi<: św,iatopogl~dowych, Cb)czynnościami ipraktycznymi o ,pierwortmychsensach określonych przez reguły technologiczno-użytkowe (w takim przypadku w inny,ch semioltyczmych koncepcjach mówi się o "funllwji rzeczo,we.i"· i równolegle o "funkcji symbolicznej" działań praktycznych - por. tzw. funkcjo-znaki w ujęciu R. Balrthesa) wskazuje na o z Ina k o w y charaJkiter odnośnych zachowań o'by'czajOlwych. Z uwagi na waloryzacjęświatopog,lądową wartośei ,praktycznych, pOlw:iedziećmożemy generalnie, iż rzeczone działania mają dwojakiego rodzaju sens: (a) świaitoipoglądowy, Cb) !komunikacyjny, dzięki któremu należą do ipralkt~ki obyczajowej, ,polegający na zamanif'estowaniu faktu, iż - najogólniej mówiąc - daJnąwartość reah2mje się. Piel1wszy sldadnik owego podwójnego sensu czynnośd obyczajowych, tj. światopoglądowy -' 4 K. mnket-Smith, Ścieżki kultury, WaI'szawa 1974, s. 324 - 325. �Obyczaj-system \ komunikacji symboliczno-kulturowej 95 char<akteryzuje się - (a) genezą światQPQglądo:wą, np. pr,zebierante w "łachmany" dla niJ~po'znaikiiPrzee.:z}.e maoe", lub też wyl}ewanie wody z pierwszej kąpieh dzie,oka dOlpiero IPOupłY1wietrzech dni po zachodzie słoń,ea - są C'zynnoŚiciamiolbyczajowymi, podejmowanymi równolegle na terenie ,pra'ktylki magic:anerj dla zalpewnien~a dziecku (niemowlęciu) szczęścia; j8Jlw 'czynności ob)TiC!zajowesłużą do demonstrowania faktu, iż te wartości wł:aI:~Il!ie (zapewnienie dziei<iliuzdrowira i sz,częś0ia) się .respektuje (akceptuje); bądź (b) .genezą tPI'aiktycZlną,IlIp. określony spOISóbU!bierania się, ,który pierwotnie miał na .celu ochronę przed warunkami atmosferycznymi, a z C:lJa:semzaczął służyć także do ikOmJUlni:kowan,ia zwaJorr-yzowanej świalj;olPogląd'owoprzynależnm~ci do od:powiedniej grrupy ~połecznej ;'. W przypadku więc pos'iadania przez interesujące na:s tu działania dwojakiego rod:lJa:jusensu, a,by ro:apoZ!ooćich sens komunikacyjny, aby podjąć je lub zrozUrmi'eć,trzeba zatem uzmysłowić sobie w porszczególnych inJdywiduarlnych sytuacjaoh, [podejmo:walnia ich czy inteI1pretowania ::>dpowiedni blok znaez,eń (odpowiednią wiedzę). To samo - fenomenalistyczne T:lJeCZ biOlrąc - działanie jest obyczajowe, gdy '.viąż,emy je ze -"polecznym sensem komun~kacyjno-o!bycz,ajo:wym, natomiast świa~o!poglądowe (ś:wia'topoglądo'wotwÓircz'e)bądź techniczno-użytkowe, gdy łączymy je z o/k.I1eślony;miill!TIymsenSem reprezentująeym jeden z wchodzących tu w rachubę typów. Rzecz ja:sna,ż'e wiążemy n'te w .sposób arbitralny, lecz uzasadniony: (1) generalnie -faktem rzeczyw~S'tego f!ui!llkcjono:w.aniaspołecznego odnośny,ch sensÓiw, (2) konkretnie - danym komterkstem sytua::yjnym. W każdym więc razi!e należy pamiętać, iż ZWTO,t:"czynność obyczajowa o .podwójnym (dwO'jalkim)sensie" jest sty1iSitycznie dogodnym, ale niezUrpełnie pI1ecyzyjrnym skI1ótem; śdśllej ITzeczbiorą'c :należałoby tu mówić o działaniach OIbyczajowY1ch,które rÓlwnolegle sączynIl!ośdami praktyczno- ut Ylitamymi albo światopogląidowymi. Konkludując pO'wiemy, iż ozna:kowy tyiP komunikowania obyczajo\ovego jest m a n i fe s t wan i e m: (1) beZlpośrednio: '(a) falktu dążności do u- ° 5 Stwj'er'Clizarny wtielolkrOltnie fialkt, ,że 'iS.I,era obY'Clzajów rOZJc'ią:gać się moż,e na w,;zysltkie dii,ecliz<iny ludzki,ego postępOlWania, Did talkiiClh czy;nn(JIś!C'i,jak mies'tNa!clie. uoieranie slię, jeclizeIlJi'e, do ta!kliClh ,jak poszanolwanJi,e życia 1u:dzjk,ieg.o" - .s1L:tje się wlięc zroZJumiały, jeśli weźmiemy wła,ś'l1Jie pod uwa;gę 1;0" że kOlmuin:~No'Warniem obycZiaJowym !obj~te :są wantO!ści św~artolporglląJdo!we i praikitY'Czme światOlPogilądOlwo 2JWClJory;zQlwa:ne. P,rezentOlwaoo IkJol1!C'eprc!ja 'oby;ctlaju dosital'eza tYlm slamy;m pewnego ",1zasaoJ]i:enia '~tors'OIwan:emu po'WISlz'ecJhnie w "opiilsadh" i .,idziejadh 'oby!c'za>jÓiw" i'Ciiog)raf,i(:7Jnemu, feil'omena,lli.'ltyc,zneunu slPc!sabCJIWipI1zeldslta,wia!liiaabY'ClzajOlwa~ci da'1Jej g,rupy, polegającemu na aharralkterYZJo'W,al!liiu POISz,clz'egó:lnY1crh d7Ji'edz:in IkultUlry, od ',kultury mdterriaiI;nej (ite!crhni~cZJnio-tUlż~kOjw~j), PiG wieT'ZJenJia i prak:tY:ki z nltrnJi ,związane, a więc - c:harra'kJteryzOlwanau całośc'i kJu]tuiryda:nej społecz;naśoi ,ozy srpołE~c'zeń6tw. F. ZJ]arn'ieclki, Socjologia wychowania, T. I. Wychowu.jące spoleczeństwo, Warslzawo. 1973, s. 253. �96 JAN GRAD Tzeczywistniainia wartości świJato'poglądowyoh bądź IpraMyczDY'ch świato,pogląd'Qwozw.alo:ryzowany,ch, przy !Czymw iIli>filitórychprzypadkach Tównocześnie dąŻ'll'Oścido IPffi'fekcyjlIlej real'i:zacji pewnych wartości (np. religijnych ,czy mOT,a!1nych),bą!dź (h) faktu re~pe'ktow.ania, w s7;czególności alkc'eptolwania r:l)eczon)'lchwaTtoiści; (2) pOiśrednio: przynaleŻJności d() danej grUlpy społeczneij, jeś:li (a) w,a'rtoŚici,ktfuy,chI1eal:izaoję czy re~pektow,runiJedemon:sttmuje się, są specyficznymi wa'rtoŚ!Ciami odnoŚinej gnupy {w pTzy,padikach dkazywallllia osi~g;niętej, a indywidualnie nobilitującej . perf!ekcji w ich Ulr7;eCZ)Ilwistniruniu mooe być takźe komUlIli!kowanien'. członikoWSlt'wapewnej poogT'Ll\Pyw Tamach dam~j gI1UiPY:~połeczn0j, ,np. pO'boŻlIlychwśród wieTZącyClh),(ob)jeśli w danej giTupie~ł,ecznej obowiązuje o'C1:mi'enny(niż w iJnnyah gl'u,pa;oh)".posób dek1ar,owani'a, re~pektowani-a tylch samych war'tośQi- świ:atop()lgJlądQWych{IW. ogólnospołecznych). "Dopełniainie czynności ry,tualny'ch (obycza1jowych w nas;zym ro~umienill) pOlVÓ'Wnać się da z oIkazyw:?nil€mlegitymacji (... )"6 zauwa~a M. Czerwiński. Rzec2lone więc dz,iałania OIbyczrujO'we funlkcjoIliUją jatko o:zmaki kulturowe. Reg'uły o:bycz,a;jowe,w kont€Ucioie 'których wylkonuje się tego ,t)'lpLi czynności, sta'nowią n i € S k o n w ,eIC j o n ,a l i z o wan ą semantykę. KOIillUlniikiacja oby:cz'ajO'waw ta/kiej mierz'e, w jakiej jest niesikonwencjOillalizowlana, stanowi więc środek de:klarowania lojalności wZ€lędem wart'O'Ściświato,I1Og,lą.do>wych (i :tym samym woibe<:iilllPli:kU!jącychje .przekazów). Jak ujmu1j€ to ,boiWi'emE. Ci'UlP'llk,".au>robata d1a okrcilolneg·) obycza'}u współżycia jest zal'aZ€ill ,~poooibem wyra,ź.ania ;przez jednostJke. ~reŚ1lOiIle!gostylu życia oibyc:zajiowego,IWyu-aOO także ak,c€lptację różnego typu wartości: filozoficznych, etnicznych, politycznych, religijnych i innych" 7. Albo więc za poŚlI1ed:niatwemnies~anwl)ncjonali7;Owanej komun~ka,cji obyc~~j!owej demon\St:rl~j'esię fakt realizacji wartości światopoglądowych, albo też ok~uje się fa'M ur~eczJ'lW,isltnianiacelów utyJ'itarnych (zwalory,ZQwany,ch światopoglądowo) - aż do moment,u pełnej .jej konwenc jonailizaoji 3 Konw€ncjon:alizacja polega bowiem na "wyg,asaJniu" lpamięci o odnośnyoh przeika'Zia,chświatopo:g:ląidowych i odpowiednich :przcikonania1ch praktyczno-jpo:tocznych tworząrcYich załoźe:nia slemantyrki obyczaju. Jes't ona !Ułatwiona w sy:truacj:i, ikiedy dmałania światqpoglądowo-obyczajowt' (by uźyć tego do:godnegoskirótu) motywowane są pl"zez ,pojedYll1icze ;pr'zekonania (mity) świJatqpoglądOlwe,czyli posiadają usta'hiJliwwaną setn.anty.k~ 6 ,M. Oz;e'l1wińslkli,Przemiany obyczaju., WaJI1SIZa;wa 19'72, s. \150. E. O~upalk, Ku.ltu.m obyczajowa we współczesnej Potsce, w: E. Oi!u(pak, M. Oz.eriw'dińislkii, J, K. MalkiUlbsJkti, K. ZY~ulI:skii, Nowe obyczaje i obrzędy. Szkice, War,S/zawa 19717, s. 61. 1 �Obyczaj-system komunikacji 97 symboUczno-kulturowej wyznaczającą jeden tyiP sensu danego działania. Stabilizacja semantykI polega bowiem na "j'ednaikowości i stałości założen powsz.ećhllie respektowanych w kontekśóe danejgru.py społec:z;nejlub społeczności" 8. Tak jest w przypadku podejmowanej na gruncie praktyk.i magIczne] apotropeicznej (znanej na całym obszaT:lJekultury słowiańskiej) czynności umieszczania pod kołyską S'łeikieryz QlStrzemzwróoonym ku górze w ·ce1u uchronienia dziecka przed "złem" (złymi demonami). "'Czynność ta, lmplikowana przez .przekonanie magiczne, iż pel'sonihkow.ane demony obawiają się (podobnie jak człowiek) zetknięcia z wszelkimi QlStryminarzędziami, Jako czynność obyczajowa okazuje troskę (dbałość) o zdrowie, czy generalnie o los dzieoka. Działania obyczajowe mogą posiadać ustabilizow<ł.nąsemantykę Już od momentu ich pojawienia się. Na}czę:ściej jeduaik uzyskują ją pOl.prz€z stopniowe "rugowanie" ze świadomości społecznej o'kreślony'ch przekanań światopoglądowych, bądź pr,a!ktyczno-p0tocznych. Tym sposobem usta,bilizowaną semantJlkę os,iągnął'a znana ludowa, obY0:lJajowaczynność obsypywainia ziarnem osób, domów i zahudowań gospodarczych. W pewnym okresie historycznym - wedle danych etnogll'aficznyoh - miało ją regulować równoJegle szereg przeik.onań ma:giczny'oh w kulturze ludów słowiańskich. "Wieloznaczną praktyką magiczną - pisze w tej kwestii K. :vIoszyński - jest (... ) o b s yp y wan i e z i a r n e m. Jak sądzą nie.k,tórzy badacze, -rzuoanie go na dach chaty, rozsiew.anie po obejściu, etc. \\' zwią:z1kuz pewnymi obrzędami ma być ofiarą dla dem{)ll1ówczy w ogóle złyoh mocy, dzięki której lud praginie zakUipićsobie ich względy. Ponieważ (... ) koncepcja ptaka - duszy jest niesłychanie po~po1ita, prasta,r,a i przy tym odgr)'Wa wielką !rolę w wie.rzenia-eh.oraz obrzęda'ch; a zaś z drugiej strony - ziarno jest zwy:kłym pokarmom ptadwa, przeto można by też myśleć, że rzucając z'iarno w trakcie obrzędów, miał wieśniak głównie na myś.li dusze zmarłych; ale oczywiśc.i'e l niektóre demony występują w postaci ptaków, a poza tym ziarno może być przecież przeznaczone nie tylko dla ptakokształtnych istot mitycznych. (... ) ta sama czynność mo.że mieć w pewnych przypadkaich zgoła odmienne i z gruntu magiczne znaczenie. MQże mianawi'Cie zmierzać do tego, aby żywotność albo plenność, tkwiąca w ziarnie - :udzieliły się o,bsYlPywanym osobom czy obejściu, a jednocześnie - gdy chodzi o ohrządek pogcr-ze:bowy- by zneutralizowały złowl'ogi wpływ śmi'erci" 9. Oduo'ŚIla czynność magiczno-obyczajowa dopusz-cza więc przy 8 K. Koby1iń.s,ka, KonwencjonaUza,cja i stabilizacja iJoliczno-kulturowej,,,Nw1" l'fH~O,·nIr 1 (wlkładka s. 3). 9 K. MOISlZyń:s'kJi, Kultura szawa \1007, s. 273'. 7 Lud, t. LXVII ludowa Słowian, T. semant'yki II, Kultura kom'unikacH duchowa, sym- C/Z. 1, Warr- �98 JAN GRAD uŚiwiadami,a:nil\,sobie wsz€~kich wchodzących tu w rachubę załoiell (mitów) - szere.g różny'oh :możhwoś\Ciintel1pretacyjnych. Posiada ona zatem nieustabilizowaną semantylkę, a reguły, w oparciu o k,tóre jest podejmowana, mają nieauiOlllJomi'C'Zllycharaikter."Semarntyika kormun~kacji kulturowej - stwierdza E. Kobylińska - jest nieustabilizowana, gdy bądź (a) poszczególne dycr-eikty:wy są nieCllutono'llliczne(wieloznaczność różne kocr-pusy założeń fun!kcjonują na "ró'wnych prawach"), (b) dy;rektyw wlaściJwie nie ma, istnieją tylJko rLndyw.iiduail:ne :łch IPToJPOzycje" 10. Okl'eślorne zróżnicowane przekonania światopoglądowe bądź potoczno-dośw1adczaUne, bę:dą,oe załoierniami tego czy innego działania oby ~zajowego w danym ,czalsie,mogą nie t)7l~kJo funlkcjonować ,na "równych praw.ach", ale w wi,du pTZy,padlk.acllrównież w układzie hierarchicz.nym, wówczas mówi się o "głębszych" ŚiwiatopogIądow)7lchsensach, czy "głębszej symbohoe" danyah dzi,ałań o.byczajowy,oh. W sytuacji, kiedy wi,e1e przekonań pełni równollegle, w sposób równqprawny, rolę przesłanek dla obyczajowych dyrektyw semantycznych, pr.a:widłoiWa.inteupretacja sensów regulOlwanych pcr-zezte l'eguły dział,ań jest znacznie utrudniona. Z.aahodzi wówczas koniecz:ność uW7Jględnienia kontekstu (okoliczności) w jakich przehi.ega dane działanie. Najczęści'ej tego rodzaju czynności śWiatopog,lądowo-o,byczajowe interpretowane są w kontekście O'k:r€ślonych rytuałów (zespołów dz1ał.ań światoipOlgląJdowy'Cih) bądź obrzędów (zeSipołów czynności wyłącznie obyczajowych). Wyz.naezający dany rytuał czy obrzęd, mit (zespół miotów) charakteryz'u:jący gl01balny sens rytuału (obrzędu), przypisuj€ jedno,cześnie od,pOiwiedniesensy wchodzących w jego skład działaniem, "biorą,c z ?Jasorbu"regulującyich je przekonań świ,atolpoglądowYiCh,(oIkreś1aJjącyohw aspekcie ob~ajO'wym ich semantytkę) właściwe, któreś z nich wysUIW:ana pierwszy plan; ułatwia to rozpoznanie sensów II"zec?Jonych działań. Stabilizaoja semanJtytki oby,C'zaju,polega - powtórzmy - na ustale'l1iu się j'oonego typu s'ensu .itrrljpl1kowanegopreez jedno z wahOldzących w rach'ubę ,przekonań i wyeliminowaniu po,został)7lOh. Nasza przykłooOiWaczynIniośćobsypywania ziarnem ;(oW\sem)z "wie1oznaczmej pralktyki magicznej" stała się jedynie czynnośdą wylkonywaną w kontekście tzw. magii imitacyjnej (naśladow,czej) mając~ na ceLu zajp€wnien.ie ,pomyślności życiowej i dabrolby'tu. "Jest to jeden z szeroko ,pr.aJktykowanyclJ.zabiegów gospooa["skri'chmająlcych nriejalkozakląć urodzaj i spowodować, aby równie obficie lSytpałosię ziamnoz kłosów" 11. WnieiktÓirych regionach Po,lski działanie to, :poidej:mowanejeszcze WSlpókześnie dolŚćpOIWszechnieprzez mi€10 11 K. K'obylliń'ska, Op. dt., S. l. J. DY1d!OIW)C'Z'OIWa., Zwyczaje i obrzędy polski, ,pod ·!"ed. Je. BU'rs,ziy, t. UJ, doroczne, PClZIlJań '19'67, s. 35. w: Kultttra ludowa Wielko- �Obyczaj-system komttnilwcji symboliczno-kulturowej 99 szkańc6w wsi na "św. Szczepana" (drugi dzień świ~t BOŻJegoNarodzenia) motywowane Jest przez - niej.CtonlO już sobie wpr.awdzie uświadamiane indywidualne - przekoname, z dziedziny taW. magii kontaktowej (przeJlośnej), że ,ohsy,py,wanie ziarnem owsa zagwarantuje "temu domowi" ;z;dro.wiei szczę.ście; wylnża to wygła'szana przy tym foomuła o chalraktexze zaklęcia: "Na sz,częście, na zdmwie na ten święty Szczepan". Siła magi.czna ziarna, pJwoduj~ca jego żywotność i plenność, Iprzeniesiona tu zostaje - w myśl Tze.cwnego wierzenia - na obsYPY'wanenim o'ooby. W aspekcie obyczajowym kIzie tu o zamarrriiestowanie troski o zJ -Jwie i szczęści'e ohsypywanych osób, bądź okazanie dbałości o pomyślność i do,brobyt (wysokie plony). Jak powiedzieliśmy, rzeczone przekonania magiczne mgliście obecnie są sobie uświadamiane przez poszczególne jednost1!d. Semantykę odnośnych działań obyczajowych oechuje więc aiktualnie ZIllaeznystOipienkonwencjana lizacji. ZNAKOWE KOMUNIKOWANIE OBYCZAJOWE SKONWENCJONALIZOWANY - OBYCZAJ Konwencjonalizacja - o czym już wspominaliśmy - po,l'egana stopni'owym eliminowaniu ze społecznej świadomości przekazów światopoglądowych i przekonań z zakresu poto,cznego doświadcztmia społecznego stanowiących z&łoż·enia komuniJkacji .kulturowej; obyczajowej w naszym przypadku. W komunilkowaniu slkonwencjonalizowanym dyreiktywy semantyczne funkcjonują samodzielnie względem swych dotychczasowych (ulegających zapomnieniu) zalożeń. Czynienie rekursu do tych uświadamirlllych sobie jeszcze ni·elcioedy:przez nieiktór€ joonostki - przekonari konstytuują.cych załoźenia semantyki reguł komun~kacj.i kulturowej, staje się zbędne w skalE ma,sowej (,wpowsz.echnym komun~kow.ani'u). W r,ez.ultaciekonwencjonallizacji semantyki działania obycz.ajowe funkcjonują jako z n a ki. Ioh sens komu:n~k:alcyjnyogranicza się wówczas do sygnaliżow.ania przynależności do danej gi'uPY społecznej czy społeczności. Weźmy przy1kl'adowo:Zillanąpodejmowaną w kontekście skonwencjonalizowanych reguł obYICza;jo'wy,ch czy konwencji 12 -- złożoną czynność oby~zajOiwąkładZienia kamienia węgielnego w miej,scu przezna'cwnym do budowy okTeślonego obi€lkitu i wmurowywanie aktu erek'cyjnego. Ozyn12 S!kionwQp.jcjcna1iJZJO!wanereguły sem:a,nJtyic.zme :komunikacyjnej sfery k;ua'bury, w ,tym, rze~iZ jaSll1a., i obY;CZ;l:jU,oIbe:,im.ude się 'c1Zę.sIto mianem ;k o n wen iC j oL Usy·· Sltemart'yrww;anyZibiór kO!1WeI1iCjoi()bylCz.aj'owyah regJu!'ującyah "życ'ie tOlwa!rzY'~kiie" zwie się zWylki!e Je o uw e n a n s e m. �100 JAN GRAD ność ta, niegdyś magLczna - mająca ,na celu Zć1ipewnienienowozakładanej osadzie (miastu) czy mieszkańoom nowowznoszcnych budynków pomyślność i ochronę przed ewentualnymi nieszozęściami, po.przez zakopanie w miejscu budowy odpowiednioh przedmiotów o charakterze talizmanu (zwanych telesmatem lub telestą) - demonstrowała na gruncie praktyki obyczajowej tI'OOkęo dobro, pomyślność osady, miasta itp; obecnie posiada ty.l!kJostatus tYliko obyczajowy. Stanowi rodzaj znaku, komunikujący ~)rzynależność do społeczności, w której ob~wiązuje wykonywanie tego ty;pu działań podikireślających doniosłość społeczną wznoszonego obiektu. Do świadomoś'Ci potocznej czy!nność ta stanoWI uroczysty akt roz.poczęcia jego .budowy. Usiłując ją jednak uzaiSadnić, "zracjona.liwwać", ,.usensownić", ,powiada się, iż wmurow:anie :aktu erekcyjnego ma na celu dostarczenie określonych informacj:i "przyszłym pokoleniom" (czas budJwy, przezna.czenie, inwestor, wykonawca obi,ektu. aktualne j;nforma,cj(~polityozne itp.). Bardziej może instruktywn.ym przykładem będzie czynność z z8!kresu "dobrYich oibyczajów" towarzyskich, podejmowana na mocy konwencji, zabraniają,cej w "to.warzystwie" trzymania prz,ez mężczyzn rąk w kieszeniach. Nietrzymani'e rąk w kieszeniach kornunrkuje, od pewnego czasu, jedynie przynależność do kręgu ludzi "dobrze wychowanych", "ogladzonych" (.posiadającYichogładę1Jowarzyską). Niegdyś, zgodnie z określonym przekonaniem praktyczno-potocznym sta:nOl\vią:cymzałożeni,e semantyki odnośnego działania obyczajowego, demonst:rować ono miało przyjazne zamialry; klonikr,etnieto, że nie ukrywa się "zdradzieckiego osina" w kieszeni. Gene~alnie orzec należy, iż skonwencjonaliz:owanychara'kt'er posiadają głównie czynności podejmowane w rama'ch "ży:cia towarzyskiego". W,arto w tym miejscu dodać, iż nasze pojęcie obyczaju skonwencjonaliwwanego koresponduje z pewnym pojęciem zwyczaju cgzystują'cym w refle'ksji nad obyczajem. Wedle tego rozumieni,a zwyczaju, "jako zwyczaj (Brauch) należałoby oikreś1ić wyma:rły, do czystf'j formy doprowadzony ob)'lcmj (Sitte), który dla spolecmo-ści ludowej w żadnym innym względzie nie może stać się częścią składową jego światOipoglądu. Pod pojęciem zwyczaju (Brauch) chciałbym rozumieć heztl'eściowy obyczaj (SiLLe), tj. o,byczaj, którego pierwotny i rzeozywisty :sens nic jest j'Uż więcej znany, który kontynuuje się tylko z konserwa'tyzmu, któremu jednak może zostać podsunięty wtórnie, nowy lecz w stosunku do pierwotnego fałszywy .-;ens"13. To pojęcie zwyczaju, dane ,przez ludozna1wcę O. Speis'era, wynika z przyjętego przezeń ujęcia oby.czaju, który z kolei definiuje następująco: .,jaJkoobY'cozaj(Sitte) POW1nnObyć określane tylko to, co jeszcze żywotnie 13 A, HultkJron;tz, .~"olklo.re, Volu;me Internatio.nal T, General Dictionary Ethnological oJ Regiollal European C07lcept~. Cqpcn:ł1a,gen Ethnology lr960, s. 2:~9. and �Oby('zaj-~y"tem wmunikacji symbolicz.no-kulturowej 101 wypływa z jednolitego swiatopoglądu SlpołecZinośd, co przez każdeg~' członka tej społeczności. JaJkopełne sensu, może być zrozumiane" 14. Tak pojęty obycz.aj zdaje s:ię być bliski pojędu obyczaju niesilwnwen'-'Jonalizowanego. Zauważmy tu jeszcze odnośnie skOinstatowan~go przez cytowanego tu badacza faktu; iż w pewnych okoli'czJnościach zwyczajowi może być nadany wtbrny, nowy sens - co. jak należy roz'umieć - prZiek:slZ'tałca dan~" zwyczaj w obycz.aj - że najprawdopodohniej idzie w tym przYlpOOku o deko.nwencjonalizację obyczaju (w naszym rozumien~u). Skonwencjonalizowane dziabnia obyczajowe będące zarówno rezultat.em uprzed'nicj konwencjonalizacj,i, ja,k również czynności obyczajowe "od poC'zą1tku"posiadające skonwencjonaliz'owaną semantykę, mogą ulegać dekonwl'Hcjonalizacji. Dokonywać się ona może s:pomtanilcznie,żyMołowo, bądź w ,efekcie odpowiedni,ej, zinstytucjonalizowanej działalności odpowiadającej na ujawniające się rzeczywiste i autentyczne zapotrz:ebowania społeczne na światopoglądowe czy praktyczne (prakseologiczne częs'to) "uzasadnienie" danych "niezrozumiałych", nieI'Zadiko uw;ażanych za "nieracjonalne" działań obyczajowych. Być mo'że, że ze świadomą działalnością tego rodzaju mamy do czyni'enia w ,przypadku opisywanej przez badacza mii1;ologii świata starożytnego M. Granta - czynności obyozajowej na1eżące] da zakresu praktyki obyczajowej starożytnej Grecji. Podaje on, że "pierwotni mieszkańcy Grecji zastanawi,ali się nad tym, dlaczego podCZidsob· TZądku oiiarrnego najlepszych części mięsa nie dawano bogom, lecz zjadali je czciciele. Aby wytłumaczyć te.n zwyczaj, Hezjod wyjaśniał, żt' Prometeusz niegdyś owinął najlepsze kawałki mięsa tłuszczem, a z pozostałych czynił inne zawiniątko; gdy powiedział Zeusowi aby wybieraJ. wybrał gorszą pac7Jk.ę"1:.. • Nadmieńmy tu jeszC'z,e.iż reguły obyczajowe o ustabilizowaneJ bąciz skonwencjonalizowanej semantyce posiadają status autonomicz'ny. Oznacza on .,jedność dyrektywy semantycznej (w o<l<reślonymodcinku czasu) dla danej jednostki znakowej" 16. W przypadku, kiedy reguły obyczajowe posiadają niea utonomiczny charakter, trafną intepp~dację podejmowanych w ich kontekście działan ułatwia - jak już sygnalizowaliśmy - występowanie danej czynnośc' obyczajowej w ramach pE'wnych zespołów działań światopoglądowo-obyczajowych zwanych rytuałami. obrzędami bądź ceremoniami czy uroczy.stościami. Przejdźmy zatem do charakterystyki rzeczony,ch układów działań komunikacyjno-obyczajowych. rozpoczynając od rytuału. '" T'lmŻe, s. 87 - 88. 's M. Grunt, Mity r:ymsi.;/C'. Warszawa Je K. Ko'bylii1sk<1. op. dl. ,. 1. 1978, s. 250. �l02 JAN GRAD RYTUALY 1 Pod pojęciem rytuału rozumie się: (l) "ze~iPółczynności stanowiących formę zewnętrzną społecznie doniosłego aktu, obrzędu religijnego, uroczystości itp., ceremoniał" 17, (2) "wyższy następny po fazie rytu etap rozwoju kultu; cechuje scalenie coraz bardziej złożonyoh czynności ~ultowych, w jeden rygmystyczny system, (3) większy wycinek kultu, zespół aktów kultowych, obrzędów; ceremonia (ł), (4) ustalony niezmienny ,sposób dokonywania czynnośd kultowych (5) księga zawierająca przepisy normujące odprawianie czynilllo:ścikultowych" 18. Funkcjonujące w etnologii definicje podkreślają najczęściej symboliczny charakter zachowań ry!tualnych. I tak wedle E. Sa;pira "rytuały są zazwyczaj symbolicznymi działaniami (... ). Niektórzy etnologowie sk10nni byli trak1Jowaćrytuał ja!~o niewieLe więcej niż tyłka odpoiwiednik dramatycznego lub pantomilffiie~nego prze::l!stawienia. (... ) Zewnętrznie rzeez biorąc, rytuał można opisać jako dran18,t relii@ijny; pod względem subiektywnym dostaIT1cza on uc~estniJkomprzeżyda ta!jemnicy i mocy, której fetysze i inne przedmioty rehgijne są tylko zewnętrznymi symbolami" 19. Na gruncie etnografii polskiej postuluje Się następujące pojęcie rytuału: Na ogół zwyczaj i obyczaj wspaJrbesą r y t li a ł e m, to znaczy takimi gestami, słowami i re!kwiJzytami,które nadają normalnej czymnośei czy zachowaniu sens symbolu czy znaku, komuniJkującego ważność i powagę sytuacji. Rozpoczęcie pierwszej miki, pieDwS'ze:gosiewu, zakończ,enie żniw, wręczenie nowonalI'odzonego dzieeka ojou, oczepiny, Irozpoczęcie akademii czy pochodu pierwszomajowego itp. są zrytualizo!wanymi zachowaniami podkreślającymi i wyjaśniającymi wartość prz0ka:zywa:nej 1Jreści. nakazującymi jej uszanowanie" 20, Dla socjologii tYlpowe jest ujęcie rytuału jako oeremonii czy ceremoniału. Tak zdaje się rozumieć rytuał jej przEdstawiciel, badacz kulitury obyczaj'owej, E. Ciulpak. Pisze on, .iż "z~spół czynności powtarzającyoh się w ramach życia zbiorowego, w który'ch występują co najmniej trzy podstawowe elementy i określone formuły słowne, zgodność czynności ze skodyfikowaJnymi lub przyjętymi konwen17 SŁownik wyrazów obcych PWN, pod red . .J. Tukars,kiegr), Warsl.aw'l 1971, ~. 6:)9 - 660. 18 Mały słownik religIOznawczy, pod 11ed. Z 8Cinllatowskiego, Wal'SZaW<.l UJ6·9, s. :384. Kultura, język, osobowość, 19 E. Sapir, 211 M. Ciołek, J. Olędzki, A. Za:dr()żyńska. Wyrzeczysko. War~zawa 1976, s. l!. WlwSizawa 1978, s. 220. () śWiętoW!Hllll tv ['ol.,ce, �Obyczaj-system komlLnikacji symbo!,iczno-ku!turcxwej 103 cjonalnie regułami oraz wyznaczone Tole zachowań dla poszczególnYlOh osób - nazwiemy «rytuałem»" 21. W proponowanej w niniejszej pmcy koncepcjI rytuału nalwiązJUjędo tradycji pojęciowej aintl'opolO1giikulturowej a takż,e religioznawstwa, wedle której pojmuje się rytuał jako "ustaloną formę zabi'egów magioznych i praiktyk religijnych". Wią:że więc tym samym rytuały ze światopoglądową sferą kultury, nie zaś z obyoz,aJjem. Ujmuję tu więc rytuały jauw ukłiaJdydziiałań "czysto" światopoglądowych, o wyraźnie dominujących sensach śWłatopoglądowych nad iah sensami kc..m~nikacyjno-obY'czajowymi łączonymi z partycYlpacją w rytuałach. Rytuuły zorientowane są ku określanym, nadrzędnymwa;rlościom światopoglądowym i wymagane cZYil1Jne (ao nie znaczy profesjonalne) uczestnictwo w nich nie jest nastaw:ióne na obyczajowe m~nifestowanie faktu realizacji wchodzących w grę warto,ści. W tego typu p.:lrtycypacji tak jak uregulowana jest ona przez społecznie respektowany światopogląd - chodzi niemalże wyłącznie o urzeczywistnianie (intol1Jcjonalne) <Jdnośnych war'tości po prostu. Sens komun~a,cyjno-obyezajowy jaki jest zwyikle łączony z tego ro,dzaju udziałem, jest - jak uważam - wtórnym sensem interpretacyjnym, z punl{,tu widzenia którego sam f,akt uC'zestnictwa (,np. uczestniczenie we mszy św.) zmierza do okazywania odpowiednich wartości światopoglądowych bądź (i) przynależności do okreśJonej grupy wyznaniowej (do gl1UPYwierzących generalnie). Wydaje się, ż,e tylko biemy sposób partycypacji w rytuałach może być motywowany wZiględami komunikacyjno-obyczajowym (dy!ktowanymiI1lp. chęcią n:iewyróżniania się w danym środowisku c'zy społeczności), może więc być konfo:rimisty'o~nie,nadawoworaz' odb10I1czo,Uikierun:kowanena demonstlrowanie tylko l'espektowania odnośny!oh wartości, obowiązującego w grupie światopoglądu. Typowymi rytuałami są - jak sądzę - wszelkie nabożeństwa religijne oraz posiadająoe złożony charakter zabiegi magiczne. Rozważmy obecnie tytułem przykładu mszę w religii katolickiej. Jest ona układem czynności religijnych (lituI1gLcznych),fOI1mułsłownych i pieśni, którego globalnym sensem jest symboliczna "ofiara ciała i krwi Chrystusa pod postacią chleba i wina". Skł,ada się ona z dwóch zasadniczych części (zespołów działań): (I) tzw. mszy katechumenów, będącej swoistą kontynuacją dawniejszych rytów religii żydowskiej (śpłew, czytanie Pisma i kazanie) oraz (II) tzw. mszy wiernyohro'Zwinięte] z pierwotnych chrześcijańskich posiłków wiernych organizowanych na pamiątkę Ostatniej Wieczerzy zwanych agapami; jej centralnymi czynnościami są: (1) "akt przeistoczenia", w którym zgodnie z określonym przekonaniem religijnym 21 E. Ciupa,k, op. cit. .,. s . .54, �104 JAN GRAD wymówienie distincte el altente, bE:dącej typowym zaklęciem - formuły dokonuje się przemiana chleba i wina w krew i ciało Chrys'tusa, czyli t:tw. cud przeistoczenia; (2) ofiara eiała i krw~ Chrystusa; (3) komunia zwana Hcztą Pańską lUlb Sa\kiramentem Olt'aITiza(stanowiąca formę teolagii), .polegająca na spo'żywan~u prz'ez(U!prZiedniooczyszczonych z grzechów w Sa!kiTamenciePofkuty) wierny,ch ho~ii mającej wyobrażać ciało Chrystusa; wierni w ten mistyc~ny ~posób uczestniczą w naturze sacrum. Realizacja sensów poszczególnyoh następujących po :sobie czynności elementów mszy - jest ś'Ci;śleuzależniona od wykonania czynnoŚ0i .POśrednio i bezpośrednio je poprzeooających. Msza twolrzy więc hierarchiczny ukł~d czyumości, reprezentujący pewien typ hierarchicznej struktuTy humanistY'cznej. Generalnie rzecz biorąc, każdy rytuał stenowi rzeczoną strukturę, organiZiOwaną przez rela,cję podpoT1ząd:kowaniainstrumentalnego; każde działJanie rytualne (wchodzące w skład rytuału) jest be7ipośrednio lub pośrednio instrumE.\ntalnie podp0lI'Ządkowanedziałaniom po nim następujący,ch. Ścisłe przestrzeganie kolejności poszczególnych czynności rytualnych .jest jednym z wal1un;kówreabzacji ,globalnego .sensu rytuału i uzyskania zaikładanych efektów .praJktycznych .(0 czym będzie je.s·zczemowa). Innym z koniecznych warunków urzeczywistniania sensu rytuału j,est be7Jbłędne (nier,z,adko perfekcyjne) wykonanie rzeczony'oh czynności. Jeśli już dopuszcza się niezna'CZJneodchylenia w "prz,etpisowym" wykonaniu działań rytualnych, to w każdym razi'e nie dotyezy to zaklęć. W przypadku np. mszy ,kiatohckiej prz'e.pisy litu:rgi'cZJnenakazują wymówić regułę konseik:racyjną, na mocy której dokonuje się cud przeist~ezania distincte et attente: szeptem hez najmniejsz,ego opuszczenia, dodania zbędnych słów. czy przeinaczenia !pod groŹJbą unieważnienia całego rytualu. Urzeczywistnianie :sensu rytuału, tj. osiągnięcie wchodzących w grt; wartości światopoglądowych fi 'ewenń:'ualni€jeszcze celów praktycznych). uzal'eżniane jest iTównieżod (1) świadomej, w 'Pełni autentycznej i głębokiej przy tym akceptacji owych w3rrtości or~z implikujących je mitów. a takż,e (2) od głębokiego przekonania (pewnoś<Ci),że sens ryturtłu tz.amieTzony efekt praktyczny) zostanie zreahz1Owany.Tego typu akceptacja oraz głęboka pewność wchodzi w skład treści słowa: "wiar,a". Od "siły" tej rwiary zależy pozyskanie przychylności nadprzyrodzonych mocy i tym samym urzeczywistnienie bliższych i dalszych sensów działań rytualnych. Inp. przemiana chleba i wina \", c.iaIoi krew Chrystusa,a następnie uzależ· nione od tego spełnienie:się sensu mszy. Jak wspomniano wyżej, pnypomocy uprawiania czy uczestnictwa w rytuałach mogą być - zgodnie z powsz,eohnym wyobrażeniem - osiągane również określone skutki :pTaktyczne. Dotyczy to przede wszystkim rytuałów magicznych kultywowanych z iT.eguływ celu uzyska.nia efc:któw �Obyczaj-system komunikacji symboUczno-kuUurowej 10:' praktycznych. jakJkolwi,ek j rytuałyr,ehgijne kontynuują pod tym wz;ględem tradycję magie:mą :i odprawiane zO'Stają w "intencji kogos" lub "czegoś" (np. uzdrowienie. spowodowanie Oipadówdes:wzu podczas suszy. zapewnieni'e obfiotych pl::mów itp. - ale ta.kże nawróoenie niewi~rnego. uzyskanie zbawienia duszy zmarłego, przyśpieszenie ,bytowania w ni'ebie dusz czyśoowych itp.). Odprawianie nabaŻleństw religijnych w danej intencji jest rez:ulta'tem ipTZ€nies-ieni:a"myślenia magic~nego" na rytuały religijne zorientowane piel'wotnie wyłącznie na osiągnięcie warr-!lośoireligijnych. W przYlpadku religii katoliclki'0j jest to wyraz genetylCZnego jej nawią:uania do zastanej, maogiJCznejtradycji myśl'Owej. Zważmy bowiem. że odprawianie mszy w i:n'tencji UłJpoczą1Jkowa:ne zostało i ,wpowszechniło się w średniowieczu na terenie niedawno schrystianizowanej Europy. kiedy "żywe były" jes2Jcze tradycje magic~ne (przekonania ma,gi,ezne). Było to wówczas ni'eZJgodncz o£i.cjalną, ortodOlksyjną doktryną katolioką. ..Zwyczaj ten (tj. odprawialJ'l:ioa mszy "w intencji" - p~zyp. J.G.) jest dośe późnego pochodzenia, bo jeszoze św. Franciszek z Asyżu nie u:zmawałgo i potępiJał - pisze J. Keller, J'est on swoilsrtąkon'tynuacją zwyczaju pogańskiego polegająoego na tym, że kCliplam ..i wykonali rozmaite czyn.nooci rytualne na prośbę Iposzczególnych ludzi, kWirzy w ten sposób usiłOiw.aL uzyskać jabejś okrcśb,n'2 ko,rzyści" 22. Bez względu na ;praktycZ'ny czy poza praktycmy ("czysto" ś\y"iatopoglądowy) ~,cns rytualu czy poszczególnyeh czynnośeiolwych elementów rytuału - je.go spełnienie się uzależnione jest -- o czym już wZJmlan\kow,ano - od pa-awidłowego. dokładnego, ściśle według odnO'śnych dyr:cktyw przeprowadzonego wykonania wohodzących w grę czynności {sz,czf:'góln,! J'o.Jęodgrywa właśnie kolejność. czas, miej9ce i tok wykonani8). J,,=ś,hzamierzone efekty nie zachodzą (co oczy:wiśde może być stwierdzone tylko w przypadku, gdy p::>isiada'.iąone charakter pr8kty-cmy), PO,WS7.iechnLC uważa się. iż zostało to SpDwodowane pewnymi, niedostrzeżonymi w porę uchybieniami w ich wyko'ńa>niubądż {i) ,niedotrzymaniem innych obowiązujących dla rytuałów waI'Uuków. Po poczynionych tutaj odnośnie rytuału uwagach, dokładniej ~definiujemy rytuał j.ako ;rodzaj złożonyoh. usystematyzowanych i sformalizowanych działań i formuł słownych o charakterze performatywnyn.l (zaklęć), zorientowanych na realizację całych Uikładów wartości światOlt-::olg1ą dowych, zW)'lklez jedną instrumentalni'( nadrzędną wartością okrf"ślającą ich globalny sens świ,atopoglądowy. ,tj. całościowy sens rytuałiu. Ujmując 'rytuały jako układy czynności światOipog.Iądowyeh prz0ciwstawiamy je ohrzędom 'sta.nowią'cym .zeSipo,łydział.ań obyozajowych. Spróbujmy obeenoi.ebliżej je sehaa-akteryzować. ZA J. K,e~l,er. Zwyczaje, ('zaje, obrzędy i symbole obrzędy i symbole religijnE'. WClTszawa religijne w chrześcija7'Lst'lJ'ie, w: Zwy- 1:978.s, 428. "'. �106 JAN GRAD OBRZĘDY - ZESPOŁY OZY}liNOSC:I OBYCZAJOWYCH Obrzęd identyfjJkowany jest często z rytuałE'm; niekiedy ujmowany on jest Jalro ZelE!półrytuałów. W ten sposób rozumieją obrzęd autorzy cytowanej już pracy Wyrzeczysko. 'P,iszą oni, iż "o b T Z ę d składa się z S':ueregu rytuałów powiązanych wSipÓllnymsensem, tworzących całość kOImUlrtilkatuo skomplillmwanej ·1Jreścl.Zallieżnie od lvonliPozycji gestów, słów i rE:1~wizytów,powstają pr2.wie n~e~gTanicz')ne możliwości wYJawiania najważniejszych spraw dotycząc)'ioh człowieka. Następuje wielowar· stwowe i wie1Jpłaszczyznow,e pOT'Ozumirenie,wymiana istotnych sygnałów w;s!kazujących na eenione wartości" 2~. Zwytkle jednak pojmuje się obrzęd j,ako "ze~pół uświęconych tra.dycją, często Olk.r6Ślonych,przepisami, czynnośc~ ,i prakty!k o ~nalcz-en~usymbohcznym, tOWaTzyszą'cychjakiejś UfO-czysItości o oharakJter:ze rod:zi'n[lym, SipolocZiIlym,politycznym czy T0ligijnym" 24. Wedle Słownika folkloru polskiego (autoI1ka hasła "obrzędy" T. Bmozowska) "ohI1zęidy"to - ,,'c€rremcmtezwiązane z kult0m, zespoły okJrleślonych i zachowanych pr:oez tradycję czynności, gestów i słów stanO'w;ią'cychzewnęt>rzną stronę UrDlczySitoiŚci wierzelliowych oraz aktów społeCiZI10..,p11aWlnyc:h" 25. Podobnie definluj-e obrzęd bada-cz socjahstyczne.g(; obyczaju L. J. Peł!ka. Stwierdz,a on, ż·e obnzędy to ,;zespoły określonych czynności, ,słów i gestów wykonywanych wedle trybu ustalonego przez tradYiCję, obyczaj i :prewo stanowiące zaTaZJemzewnętrzną stro.nę wszelki€lgo rodzaju 'WaŻnych w)'idarz'eń, sytuacji i Tocznic występujących tak w iY'ciu puiblicz.nym, j.ak i prywatnym":!ii, Do tego ujęcia obrzędu przyC'hyl,asię E. Ciupak pisząc, iż "obrzędy są zespołemczynno.5ci, których oeahą wyróżmi,ającą jest to, :lie og:niskJują się wokół pewnych, ważnych z .punktu widz,enia ,życia .zbimowego:, wydarr:zeń"27. Dodajmy tu, że to pojęcie obrzędu lk()lTle~onduje z jedn)'lm ze !Zna·czeńterminu "obrządek". Słownik języka polskiego IlJP. ustala, że obrządek to "zespół czynnosci wykonywanyeh według 'Ustalonego tryhu w ZJWiią.zku :z uroczystoś<:ią; ceremonie" 28. Uznając odnośne deiini'cje za nieprocylZyjne ,i pomijające w gT"Ul1CLe rzeczy istotę zjawiska, 'Podejmę o:becnie pró~ę ekJ~plikacji pO'jęcia oorzędu w przyjętym r1lu jednolitym apara<:ie terminologicznym. Wyjdźmy ,przede ws:zy\Sltki.m oiClupowszechnionego głównie na terenie za M. Oi/O!łEik li iiDlni, op. cit .... 24 Słownik s. .1.2l6. 25 języka Sł::Jwnik , s. folkloru 11. M podr.ed. polskiego, polsk'iego, pa,d l"'ed. .J Szymczaka, t. II, Kl"zyżar],Q.w~kiego. W"",;izaWa 1979, Wa,rsLawa Bo'.). W'H'SlzaW'" 1;930. ~. 2715., 20 L. J. Pielika, Polski rok obrzędowy. Trudycje ~ wspdczesność, :;. 18 c"l E. Ciupak, 28 Słownik op. cit .... języka , S. 54. polskiego, op. cit .... ,j 425 - 42.6. �Obyczaj-system komunikacji symb'otic zna-kulturowej 107 etnografii poglądu gbszącego, iż obrzędy związane są z tzw. przełomowymi momentami w życiu człowieka jakimi są w slzczegó1ności:narodziny, małżeństwo i śmierć, oraz z d~miosłymi dla danej grupy najozęściej powtarzającymi siG cyklicznie wydarzer:..iami (!tzw. obrzędy doroczne, kalendarrzo.ve bą:lź cykliczne). Oweprzelomow,e momenty i g,rUJpoWo~ wydarzenia dotyczą - co łatwo zauważyć - podstawowyeh dla każdegu człowieika i grr;,py :połeczne; wa1rtoś,ci bezpośredni'O-,pmrktycznych. Tak więc narodziny stanowią wartość rpraktycz!ną, której urzeczywistnienie rozpoczyna cykl re? liziacji wszelJkioh, dostępnych kMdej jednostce wartości "życiowych"; małż,eństwo .stanowi tego rOdZiCl.1U wall'1lość,której osiągnięcie rozszerza - w S:lP0iSób społecznie usankcjonowany - zakres możliwych do uzyskania war1toś!cipraktycznych a także światopoglądowych, stanowiąc lolkJreślonącezurę w życiu człowieka; kończy ów cy1klrealizacji wartości żyeiowych ("doiczesnyoh" - dla jodno!stek uZlI1Jających"życie po śmierci") śmierć. SchaT1alkteryzowanetu pod,;tawowiewa1rto,ści nie wyczerpują rzecz jasna zbioru wartości praktycznych, których Ulrzeczywistnienie wyznacza określone etapy życia człowieka. Wymienić tu jeszcze można m in. zdobycie wykształoenia, objęcie danej pOlsa1dy(rozpoczęcie pra1cy zawodcwej), uZYSlkanie mieS'zjkania i,tp. Z nadrzędnych wartości techniczno~użytkowych, posiadających doniosł,e ZiI1aczen~edla jednost'elk jak i grupy ó:połeeznei, ,podać ohociażby można służbę w wojsklu, zebranie plonów czy osiągnięcie innych ważnych efektów na tarenie pmlktyki produkcji, wymiany i konsumpoji. Do,~ać tu koniecznie trzeba, iż rzeczon<~ wartości "życioyve" muszą być "obowiązkowo" zwaloryzowane światopoglą::iowo, aby mogły stać się obie'~tem obrzędowego komunukowania obyczajGwego. Proponujemy z,atem ujmować obrzęd jako U'kład(zespół) czynności obyczajowych, współwystępujących z określonymi fonnułami słoWinymi, (zwykle a charakterze performatywnym) o sensie globalnym polegającym na: (1) manifestowanuu £akt,u realizacji lub respeiktowania (akceptacji) danej pcdstawowej wartości bezpośrednio-;praJktyc7Jnej, bądź dbałości o jej urzeczywistnienie, bądż Ci) na (2) lmmunukowaniu ,przynależności jednostki, naj'częściej właśnie rozpoczynaj ąoe j się bądź kończącej - do danej grupy społecznej. Sens Ity;pU(1) Jest piJerW3Zqplanowym, charakteryst)'lcznym sensem obrzędów dorocznych; sens t~pu(2) realizują głownie ohrędy J:,:odzinne,snozególnie pewna ich grupa zwana obrzędami przejścia, obrzędami inicjacyjnymi, albo też niekiedy obrzędami izolacyjnymi, czasami taJkże - recepcyjlnymi. Mówiąc, że obrzędy 5-tanovviązespół działail obyczajowyoh mam na myśli to, iż działania te, mimo Ich często podwójnego oharakteru (światopoglądowo-obyczajowego bądź praktyczno-obyczajowego) funkcjonują w obrzędach wyłącznie jako czynnOŚCIobyczajo, we (o sen:oach komunikacyjno-obyczajowych). �108 JAN GRAD Obrzędy, podobnie jak rytuały, reprezentują sobą hierarchiczną struik.'turę humanistyozną. Tak przykladowo: rozbudowany kilkudniowy ludowy obrzęd wesela zO'rganizo;wany j:es't wokół następujących, zasadniczych, 'P0rlejmowanych kolejno d·z1ałań: (1) swaty (wywiad matrymonialny, zawarcie - umowy Ipnedmałż·eńs:kiej), (2) :zJrękowiny, {3) spro~iny. (4) ślub (lrośei.elny), (5) uczta weselna, (6) oczepiny manifestując-e przejście nowopoślU!bi~nej dziewczyny z grona ;panien do grupy mężatek (nałożenie czepca) oraz często (7) przenosiny. Poszczególne elementy czynnościow? obrzędu są również podparządlkowan:e sobie w sposóbinstl'umentalny, ]a!kkolwiek powią'zanie to 'Złdaje się tu być lużniejsz.(' niż w ,rytuałach; niek1óre 'CZynności bywają tu ;pomijane, inne mogą funkcjonować także samodzielnie. Ko,lejn.ość :s~kładających się na obrzęd działań joest z reguły zachowywana. jednaikże w sposobie ichwyikonanic. dopuszczalne są dość znaczne nawet niekiedy odchylenia; nie stanowią one jednak żadnych czy powa'żni'ejszyoh przeszkód w realizacJi czy prawidłowym odbiorze ich sensów i g:lohaln.ego sen:9U obrzędu. Semantyka obrzędów, jako pew,nych całości czynnościowych, może być skonwencjonalizowana, przy <czym wchodzące w ich o·bręb posz;czególne działania obyczajowe mogą mi€ć różny ;pod tym względem status. Wydaje mi się jednak, ,że w przypadku Skonwencjonalizowania się globalnej semantyki .obrzę.du, wszelkie składające się nań czynności będą miały również charakter skonwencjonalizowany .. Obrzędy, jak również rytuały. których wszystkie składo'we dzi,ałania posiadają semantykę w pełni s'konwencjonahzowaną (o ukończo:n,ej konwencjonalizacji), stają się komunikatami czysto obyczajowymi zwan.ymi c e r e 'ill n i a m i, lub c e r e m o n iałam i 2n (np. ceremoniał wojskowy, protokół dyplomatyczny itp.). Ni€ znaczy to rzecz jasna,ż'e {~eremonie nie mogą pojawić się, ukształtować bez uprzedniego pl'ocesu konwencjonalizacji semantyki generujący.ch je obrzędów, czy rytuałów. Zauważmy tu joozcze, iż szereg ohrzędów funkcjonuj'e zarówno samodzielnie, jak ,i w pewnym uk,ładzie z rytuałami, wkomponowanymi wen rytuał,a'rni, bądź two;rząc pewną specyficzną całość "z przeplatającymi' się czynnościami rytualnymi i obrzędowymi; np. k,atolicki (kościelny) obT'Zęd śJ.ubu do:konyw-any podczas mszy; tworzą one pf'wną całość roz- ° C'9 Tea1min "cc,l'.emcmi.ał" sł.uży niekiedy wyłąc:znie na ok.reślcn,ie ze~połu z.aJSóld (,prrepi,~ów) regul.ując:ycih s~o'só'b wykonywania ceremonij, Najcz~ś:~iej jednJk pojmuje s·ię c er;emol:1ii al w sp(1,sóbdIw~)ija!kJi: (1) jako ok.reślony zespół c:.zynonoŚl::i o!:lyezajow)'cG'!, (2) jalko zbiórdyrekrtyw ubyc:zaj(Jwych okre>Ś1adą,cych SpcJ:,ó;b organizacji cer·e:nOlnij w wyikonywa:n:1:1 w'ch[)dzą~ych w jego skład. działań. Cytu'w<lny tu Słownik języka polskJiego usta,la właśnie iż "ceremon,ial" to "Ogół przepi.sów i form (}1JoMiiąZlują:ey,ch w az:a:s::e jaok:icthśobrzędów. ur-t}czystośL'i, c·erem.cmi, 'lkT(>.~lona etykieta podcza;s od1hcja.]nyc!l prZyjęć" (1. 1. Warszawa ]978, s. 2·141. �Ob yczaj-syst.e m komunikacj i symbol iCZ1W - k'ul tUToweJ 109 członkowaną na odpowiedn~e zespoły cZYl1ll1ości rytualnych obyczajowyoh, Generalnie rzecz biorąc, występowanie w określonym, najczęŚicieJ zorganizowanym w sposób celowy ipla:nowy bloku (..kompozycji") (a) rytuałów czy pojedynczych działań obyczajowych, albo Cb) obrzędów (owemonii) oraz ozęsto także samodzielnie funkcjonujących zachowań obyczajowych, lub tylko (c) różnorodnych, zwykle dobranyoh czynności obyczajowych czasami również i rytualnych, konstytuuJe zj,awisko obyczajowe zwane u r o c z ys t o ś c i ą. Przyjmuję tu swrokie rozumielll'~ uroczystości, aby obejmowało ono możliwie wi,ele zj,awi:sk, w?,glęciem których używa się pojęcia UI'oczysto.Ść.Sądzę, iż nasze pojęcie uroczystoścI mieści to znaczenie terminu "uroczystość", według którego uroczystość to "grupy obrzędów o charakterze nadzwyczajnym" utoż:~amianych niekiedy z ceremoniami (np. L. J. Peł1ka).Ni-ewchodzi tu tyLko w g,rę ujęcie uroczystości ~dentyfi'kujące uroczystość 'zle świętem, Przy naszym rozumieniu uroczystości i święta ło czym :hęd:ci,eza chwilę mowa) można jedynie mówić o uroczysItościach świątecznych jako określ,onym bloku rytuałów, obrzędów i pojedynczych czynności oby,czajo.wych wystą'pujących w czasie świąt. Przyjrzyjmy się obecnie temu specyficznemu zjawisku kuliturowemu jakie stanowi święto. ŚWIĘTO - Z.lAWISK!O ŚWIATOPOGLĄDOWO-OBYCZAJOWE l Respektując pewne potoczne intuicje znaczeniowe łącwnp z terminem święto i szereg idących za nhmi slowniJkowyoh określeń (tj. traktując jedne i drugie j.ako zjawiska, których wyjaśnienie teOI1etyczne odsłtania pojawiającą się w nich "istotę 'rzeczy") chcę rozumieć ,święto jako okres czasu (zwykle dzień, ki:lka dni), który świadomoiść danej ,Ejpolocznościlub (i) intencja podmiotu (zwykle ,gil'Upowego)władania politycznego, bądż w:łiadania kul1Jurowo-,światopo.glądowego- przeznacza na "obowiązującą" intensywną, masową roea1izaeję odnośnYIch wartości światopoglądowych i związanych z nimi obyczajowy.ch, w zwią2'Jkiuz czym świadomość ta lub intencja zwalnia jednoc:ceś:l1iew mniej lub bardziej pełnym zak'l"('sieod obowią2'Jku(w szczególności prawnego) wykonywania codziennych czynności wchodzących w skład prwktY'ki"ma1Jerialnej". Z uwagi na to,:łle w ,czasie dni świcltec:myoh wymagana jest maoowa realizacja waI"tości światopoglądowych i ioh komunikowanie obyczajowe "święto jest {... ) tą f.azą w życiu społeoznym, w 'ktÓlTejszczególnie wy .. raźnie ujawniają się jego mechanizmy - przede wszystkim systemy �110 JAN GRAD w3lI'iośd" 30. Co się tyczy sposobu urzeczywistniania w trakcie "święta" wal'to,ś'ci sacrum (szeI1okorozumianych) z,auważyć należy, iż realiwwanr. są Qlne zazwyczaj Iprzy pomocy "czystych" działań światopoglądowych, Mam tu na myśli, że wartośó te int'encjo:nalnie realizowane są w sposób bez;poŚI'iedni,nie zarś - za pośrednictwem określonych działań praktycznych, ~tóre - jaiko zwaloryzowane - stanowić mają .poŚir<:>dni ś,wdek urzeczywistni,anJia wartoślCi świat:opoglądowycrh. Pośredniość taka wlaściwa" jeslt w "żydu codziennym", natomi,ast ,święto tym różni się od nie~o, że wym2,ga działań "czysto" światopoglądowych, zorganizowanych przy tym w większolś'Ciprzypadków w rytuały. Najbartdziej uchwytną dla potocznego oglądu cechą święta jest niewątpEwie odnotowane skądinąd w naszej definicji "zawieszenie" realizacj,i walriości be~pOiŚ'rednio-pmiktY'cznyohw sIerze przede wszystkim produkcji i handlu, a niekiedy w pewnym zakr'esie - również wartości konsumpcyjnych (pOSit).Stąd też w "języku rosyjskim termin prazdnik (święto pochodzi od przymiotnika prazdny oznaczającego, jeśli chodzi o mieJsce nie zajęty, pusty, próżny, jeśli chodzi a czas (prazdnoej wremia) oikres, kiedy nie trzeba pmc::>wać, bedy można próżnować". W zWIązku z tym ,,'llajnows1zewydainie Wielkiej Encyklopedii Radzieckiej sens święta wyjarśnia 'w haśle: Prazdniczyje dni :11. To "zawieszeme" dział::tlnośd głównie w dziedzinie praktyki "materialnej" wynika-jąk to sygnalizowano - właśnie z faktu "orbolwiązkowego" koncentrowania się na reali· zacji w czasie święta odpowiednich waTtości światopoglądowych Tego typu "wsitrzymanie się od pracy" uzyskało tym ,c;,amympozytywną waloryzację światopoglądową i demonstroWcJo za;równo respeiktowanie odnośnyah,wartoślCi światopoglądowych, j.a1ki samego czasu świątecznego (uznawanego tak<żejako warttość). Z uwagi na tę cechę swięta, na to, że zwy:kle jest to "czas wolny od pracy", wsz'e1kie innre wolne dni od pracy także kojaiTlzonesą ze świętowaniem, przy czym zauważyć można tendencję do tr,aik!towaniaświęta ja!~o wyłąoznie czasu wolnego w abstraikcji od jego l'1Połeczno-suibi€iktywnergo kulturowego sensu. 2 Należy zrgoldzićsię z pOlgllądem,że u genezy święta leży odprawiani,e ma:gicznylch rytuałów i obrzędów łączących się be~poŚT'ednioz pierwotną działalnością prodJuik<cyjno-konlSium!pcyjną, lecz nie identy£i;kowałbym wykOlnalllia owych zespołów czynności zorientowanych światopoglądlO\\!o i othyozajowo ze świętem (w znaczeniu tu :przyjętym). Nie utożsamiał30 31 K. Zy,gru,l:slki, Święto Tamże, SI. 15. i kultura. Święta d'lwne i nowe, Warsz:a'wa 19:31, s. 7. �Obyczaj-system kLimU:,l·ik,flcji sym!JoIiczno-ku-lturo,wej J II bym - z uwagi na to, że w kulturze pierwotne,j, zwłaszcza we WCZl2śniejszych faza,ch jej rozwoiju historycznego, intencjonalna realiz.acj.a wartości światopog1ądowych nie była oddzielona od urzeczywistniania praktycznych wal'tości "życiowych". Pierwotny światOlpo:glądm'3,giczny był ściśle zespolony z wiedzą .praJ1<tyczmą, z potocznym dO:9wiadczenhem społecznym, tworząc wespół z nim jednolity :system świadomośc1owy 32. Dyrektywalne przekonania teehnolog,iezno-użytkowe motywowały a:ównolegle z przekonaniami magicznymi ,;przemi e5zanie" z nimi, dztal'alność podejmowaną na teI'elnie praktyki :prod:uikcji,wymiany ,i lronsumpcji. Ryt'1ały magi,ozn.enie mają więc tu swojego samoistnego sensu i odprawiane były do czasu wyodrębnienia się magii jaJko odrębnej fmmy świadomości S!polecznejJedynie w uzasc:.dniolrl)'lch pr:aktycznie sytuacjaeh. Obejmowanie przeto czas'll ich wykonywania mia,neill ~więtra wydaje s,ię być błędem. Co najwyżej można by tu mówić a uroczystolŚ'Ciw znac2Jeniu przez nas przyjętym. Z ustanowieniem święta mamy do czyn:i'enia właśnie dopiero .po wy·· odrębnie.niu się magii jako odrębnej fOTmyświadomoś·ci 'Slpolecznej.Było ono re:z.ul'tatemstopniowego oddzielania się dyrteildyw:alnych przekonail ł norm magicznych od spojonych dotychczas z nimi dyr€llctyw technologicznych i użytkowydh. Następuje więc "odmagicznianie się" odczarowanie - jak powiedziałby W€\ber - zwane często racjonalizowaniem się \~połecznej praktyki ".mat'€lrialnej". Powoduje ono genelDalnif' stopniowo pastępujący rozdZli,ałpierwotnego magicznego świartopo.glą'duod doświ.adcnema społecznego. Magia z.aczyna odtąd funlkcjonować obiektywnie głównie w trybie wal:oryzalcyjny.m,nie 2Jaśjak dotąd w trybie systematyzująco-walo·ryz.acyjny.m (systematyzowanie myślowe potoczmego doświadczenia); dosta,rcza też założeń semanrtyce oby'czaju. Swięta zapoczątkowane: zostały więc w okresie, kiedy bezpośredni.a realizacja wartośoi ma.gicz.nych of'i-cjalnie oddzielona został.a w "życiu codziennym" od urzeczywistni:ania waI"tości pra,ktycznyoh 3:3. Realizację tę oparto na .przekazadh światopoglądowyoh zwią7any1Cłlz deihkacją (ubóstwi,eniem) zjawisk przyrody, z wyodrębnieniem bóstw magicznych i kon-1 ZWlraca na t~) uwagę J. KJlniita w znajdująoej się w druku pra,cy Elementy W c.ctnliooi,ef]~udo świ·a,dclffiości slpołecznej s.połcczeJ1LsitwpLemi'enny;::'h K. llinket-Smiibh cZY;D!ina~tępl\1dą'ce SlpciS,t;[;zeżetrllue: ,,Dla Esiki:masa harpun !.Jo ,skuLeJzna b:r()':l w j~go ręku, aie n:.ep~mY'ś!l.Jl;epoł·QWY f.c1k pr:zY!PJiJs'U'je on temu, iż kro'; o·J1razilM.a:t:kę Mo:nsikiioh Ssa'ków. Ka.ribru i wół piiiżm~wy żyją w góraroh, Wlile o tYlm, le<:z rówl!lież doorze wie, :be wlóczą 'Slię ti::lIDabK:€ i:stolty ciu<ihc,we. Dla niego -ni·e ma uJs.ta'1(01)'1ch granic ,między w1edizą a wiairą, :IDi'eldyzal~()(1z'i godoś~ialdicZJenie, zaic,zy;na pmcQ!wać 'imalgjuna,cja, a w wyniku t'e,go nie ma zalsadniilc'zej róż:nLcy". K, Bi'r:kert-Smith, op. cit .... , s. 401 (,podJkJr.K. B-S). 3.1 Pr~Slzęo tY;ITIszerzej w arttykuJe Święto - światopoglqd - .obyczaj, "S't:Uldia Metodola.gk"z.ne" z. 23:, Ow drulkul. 32 teorii kultury. �112 JAN GRAD centrowano w "dni bóstwa" (w r-eliJgh ,;dni bogów") - jak nierzadko oweślano święta. Ich ustanawianle było .pierwotnie procesem spontanicznym. kontynuują,cym uprzednie odprawianie rytuałów dla uzyskania efektów praktycznych. Z il1:Sltytucjonalizacją i pLanowym działaniem w tym mikresie mamy do czynienia nieco póżniej. Formalnego proklamowania święta do~onU.Fł instytucjonalni dyspJnenci .(sz'eroko rozumianych) środków .party,cy;pacji w praktykach typu światopoglądowego lub (i) prawno-polityoznego. Między tymi dwiema instancj.ami może jednak. - jak poucha historia - zachodzić l<.()nfli~t l'óżnomdnie determinowany'o.bi€lktywni,e. W s~czególności podmiot władzy prawno-polity.cznej może iprz-epTowadzić"z,niesienie" pewnych świąt. któr,e odtąd mogą być obohodzone co najwyżej nieoficjalnie, jeśli niC' niele,galnie. Święto jednak nadal istnieje na mocy swoJego faktycznego. społ'€Cznego funkcjonowania, mimo że pOZibawi'onejest szeregu akcesoriów uwa'żanych potocznie za niezbędne, jak np. "czas wolny od pracy". Bowiem podstawowy komponent święta, jakim są rytualno-obyczajowl: działania zorie!IlJtowanena odpowiednie wartości światqpoglądowe, pozostaje, mimo Lunkojona1Jno-lprawnego uprywatnir:-nia świętowania. Dczc-· stnictwo (czynne bądź bierne) w rytuałach stanowi bowiem zasadniczy o;posó.bśw:ięto1wania, podobni-e jak partycypacja w obrzędaoh, ceremoniach. Jest głównym środkiem obyczajowego main;ifest'Owaniar~pektowania czasu świątecznego i delklarowa,nia wieI1ności i lojalnośC1iwohec wartości sacrum ukierunkowujących dane -święto. Dochodz;imy w ten sp0sób do pojęda obyczaju świątecznego (obyczaju swiętowanic:), którym zajmiemy się obecni,e. 3 "Obycmj świętowania" ro.zumie się - jak sądzę - zarówno jako. (l) :l;8S1Pół działań obyczajowych, demonstrujących respektowanie święta (czasu świątecznego), popr:l;ez: "wstrzymatn.iresię od pracy", przywd.~i.anie odpowiedniego stroju (tzw. strój świąteczny), uczestnictwo w festynach i inny'ch zajęoiach rekreacyjno-r,ozrywkowych itp. (2) udział w obrzędach. obchodach i oeremoniatoh świątecznych. Z,ajmi'jmy się obecnie wariantem (2) naszego pojęcia, Toz:umiiej'lców udzliał jajko manifestację nie tyle tego, Żiesię świętuJe właśnie, ile - że reS1pektuj:esię czy akoejptuje te wartości świa:topagląidowe, których okreglane święta dotyczą. W .przypadku może l'e1piej byłoby mówić raczej a obyczajach świąt'€Cznyoh. Obyczaj św.iątecZinywiąże się przede wszy.. stki:m z ohrzędami (uc:zestnidwem w nich): "ikailde święto zw:iązane jest z peW1lląg'Tl.llpąobrzędów, za pomocą których pTzelkazywane są zawa'l'te w moo treści" 34 stwierdza L. J. Pe~ka. Szereg świąt rzeczywiśoie posiada 34 L. J. Pe·l!kJa, op. eit .... , S~ 19. �Obyczaj-system komunikacji symboliczno-kulturowej 113 swoje specyficzne obI1Zędy, większo.Ść jednalk świąt, szczególnie współczesnych pTZynajmniej w kręglU kultlury euro-amerykańskiej - obsługiwana .i'estprzez niewieLką HC7Jbęceremonii. Dzięki bowiem swej konwencjanalizacjli neutralizującej ~omunikowane treśc'i świaitoipoglądowe, ceremoni,p wyilrorzystyw,ane są w obchodach świat genetycznie związanyoh z odmi'ennymi typami światopoglądów (np. ceremoniał woj:slkowy). Ceremoniał u;żyw,any jest szcze.gólni'e w święta JUż w pewnym stopniu ~konw€ncjonalizowane (często są skonwencjonalizowane ;uż w momenoie ich proklamo;waniJa). Z tego względu bywają one z reg~lly jedynie o!byczajowo o bc h o d z o n e. Obchody c>.arakterys'iy,czne są dla świąt świeckich. WyniJka to ze znacznego stopnia konwencjonalizacji świeckich przekazów światOipoglądowych, kó"ych dyskuTsywna "iilieatrakcyjna" forma ułatwia i przy-o śpiesza proc.::; ich zapominania przebiegający intensywniej, niż w przypadku "fabularnych" mitów magiczno-rehgijnyah. Obumierani'e świeckich przekazów (częst'Oskądinąd utożsamianych z n'OTmamiświatOlpoglądowymi) powoduJe zacieranie się św.iadomości rodzaju wartości przezeń imphkow.anych; pozostaje tylko skonwencjOlnali:zowane komuniJkowmtia obyczajowe. Generalnie zresZ'tą, 00 się tyczy wspókz~yoh świąt zarówno religijnych, jak i laickich, obser:wuje się ,pl'Oc:esioh konwencjonahzowania się; zabracają one swój charakter światopoglądowy stając się wyłączni,e zjawiskilem obyczajowym, utrzymującym się, by tak rzec, jedYn1e IZ€ względów koniormistycznyah: nie wyróŻlniać się w gnupie, aby nie narażać się na sanJkcje zagraż,ają'ce :przy indywiduaLnej partycypacji w innych, bard7Jiej "materialnych" dziedzinach praktylki. To "uobyczajow,ienie" ~więta polega na wyłącznym, coraz tlo powszechniejszym demonstrowaniu jedynie wiemności wartościom gr'upowym, a tym samym :przywiązania czy tylko lojalności wobec maei1e:rzyst1ejgrupy. Badalcze obserw:ujący współczesne przemiany święta łączą je z kryzysem czy wręcz z "rozpadem" tradycyjnych św:i1atopoglądówi .dotyohczasowej moralności; ma on swOj0 wielorabeSkutk!i dla "życia społecznego", a m. in. dl'a sposobu i obyczaju świętowani,a. Kończąc tę partię ro,zw8.'ilańpodikTleślmy£akt, że zaprezentowane tu komun~kacyjne ujęcie obycz'aiju kOl!'es!poiI1lduj'e w sposób mniej lub ba1I"dzi'ej korygują'cy z egzystują'cymi w naukach o kulturze konoepcjami obyczaju (staraliśmy się ni'elkiedy to uwidaczniać odwołując się doaharaikterystyk obycmju danych prrez niektórych badaczy), w których niej'ednokI'Otni€ daje się za'uważyć nieświardome (eo tY\POw.e),bądź mi1czące założeni0 a komunikalcyjności obyczaju. Trudno bowiem inaczej zinteI1pI1etowac traktowanie obyczaj'u jako swoistego ,.przelkaźmka", czy "fwmę prz:eka8 Lud, t. LXVII �114 JAN GRAD zu" czy "uzewnętrzniania" bądź ,;transmitowania treści mitycznyoh i reHgij:nych, moralnyah i filnZO'fli..cznyoh".Dość często mówi się wręcz o "symboliC'e" lUlb "f,u:nIko.i:i symbolicznej zachowań obyczajowych" (TYtualn)'loh w innej terminologii). ŚWiadomie ujmują obycZ'aj, w tym szczególnie pewne jego dziedziny (etykieta, maniery, protolkół dyplomatyczny, moda) lub ze~poły dział,ań oibyczajnwyeh (rytuał, obrzęd, ceremonia, UIJ'Oczystość) jako syistemy 'komunilkacjikJult'Urowej, przedsta'wici.ele rożny,oh "s2'Jkół"badań semiologicznych. Powiada się tedy, ż'e obyczaj (sekwencja zachow,ań o!bye~ajowych) stanowi odmianę "palfa]ęzyka", kodu kulturowego, j'est pewnym "tekstem kUl1t'UlJ:"Owym", "zespołem przromiotów semiotycz,nych". Nawiasem mówiąc, w wielu koncepojaoh semiotycznych znalkiem jest wszystko (iPansemiotyzm), co skazuje nas często na intuicyjne wyohwytyw;ani'e :slpośtI'Ód mzlicznych "zachowań :?makowych" czynności obyczajowych. Z drlllJgiejstrony w ujęciach tych dochodzi do myślenia ('utożsami.ania) funkcji obi,ektywnej obyczaj u z j-ego komunikacyjnością. Weźmy rup. pod uwagę LŚV1i-St:raussowikąwymianę kOlbiet między plemi'eniarmi. Jest to zbitlka: aikt zaślubin, szeueg akJtów wyra:hania postawy "a1utorytatywne.j surorwoŚlCi"bądź ,.familiarnej zażyłości" - t0 d~l·ałania komunikacy,jno~obyeza.iowe: okazują realizaoję wartOŚCI światopoglądowych i dopiero "masa" faktów komunikowania tych sensów funkojonuj,e tak, ~e sta:hih7JUij ,epewne relacje wewnąltrz plemi·enne i m1ędzy(plemienne. Ale ta funkc;ja - jalk zohaczymy W1króice - to j'Uż nie .,funkcja komunikacyjna", lecz obiektywna funkcja tamtego komunikowania. 1 FUNKCJE OBIEKTYWNE F'iRJAKTYK1 KOMUNIKAC.JI OBYCZAJOWEJ Ujmują'c oby'ozaj jaJko komunilkacyjną dziedzinę kultury symbolicznej czyli formę ŚiW1adO!moLŚcii symbohczno-kultuTOrwej (SiPOłeeznejgeneralnie) Z1ałożyhśmytym samym - respeiktują'c podsitawowe tezy wykmzys'tywanej t'u looncepoji kultury - ż·e obiektywnym odpowiedni1kiem obyczaju j:est pra!ktyika obyczajowa będąca j.oonym z typów praktyki ~połecznej (jednym z członów - szerok.o pojmowanego ogólnospołecznego podziału pr.acy). TwO!rzący ją ogół S1p€'Cyficzrnych czynności komuni.tka.cyjnych sta, uiOwiperwną podts1JrukburęfunlIDojonal:ną(przy ujęciu pralkJty;kispoł,ecznrej jalkodiaohron.wznej i hieravchicZ!nrejsrtru!kitury funkcjonalnej) podJporządikowaną he7poŚirednio - generalnie i w uproszczeniu rzecz biorąc -praktyce "materialnej" (pralktyce pro:du~cji. wymiany i konsumpcji). Prakty1ka oby;cmjowa od'pOrwiadabowi'em na zapotrzebowanie tej ostatniej w :?JaikJr.e'Srie odtwarzania i przetwa'rzani'apodżiał-u społeczeńs,twa w\'- �Obyczaj-system komunikacji symbolu-zno-kulturowej lIS znaczonego przez dany st<m stosunków ;produkcji 3". Określa ono podstawową funkcję obiektywną komunilkacji ob)'lczajowej, polegającej -- najogólniej mówiąc - na sal1JkcjonowaniJuistniejącego porządku gpoł,ecznego. FUNKCJA INTBGRUJĄCO-'ROŻNICUJĄCA Efekty bowiem powSZiochnego,obyczajowego komuni:kQwarria (a) faktów realizac.i'i waTto&ciooowiązJUją1cychw poszczególnych grupach s.połecznych (Iklasaah) oraz (b) komunikowania przynależności do danej grupy - funkcjonują obiektywnie w ten sposób, że integrują subielktywnic członków odnośnych grup społecznych (implikując i wzmacnia'jąc poczucie przyna,leżnQlścigrupowej), przeciwstawiając Ich członkom grup o odmiennej .praktyce obyczajowej (i innym systemie wartości). Utrwala się tym samym aktualna struktura społec:ma, bądź stabilizuje się kształtujący się nowy podział spoleC'beństwa, czy też modyfilkuJący się (modernizujący się) "stary porządek". "Masa" fak'tów komunikowania obyczajowego funkcjonuje tak - powtórzmy - że ustala Tlelacje wewnątlrzgrupowE: i międzygrwpowe, skupiając (konsoliduj ą1c)członków poszczególnych grup społecznych wokół danego zespołu wartości. U1Jrw:alaniezatem podzi1ałów glrupowych (klasowych generalnie) poprzez integrr-ow,aniew1ewnątrz grupy oraz ociJpowie:dnichrelacji int1orgl'upo'wych, a w konsekJwencjii petryfikacja zastanych stosunków społecznyoh - to obiektywne skutki (z punktu widzenia materializmu historycznego) pmakty\ki obyczajowej. Tak określaną pierw9wplanową funkcję praktyki kO!ffiunitkolwaniaobyczajowego nazywamy funkcją integ~ująco-różnioującą. Tę f.unikcję praktyiki obyczajowej zdają się również mieć na uwadz'e badacze mówiący o "lcltasowości 35 F'uDikcjonalny (obiektywny) z,lltom !porządek detelr:minaJcy;jny odnoszą.cy się d9 ks.ztałvo.wa:nia się d",neg,o rodzaj,u pTakJty;k;j obyc,z.a..jowej prZlcds.tawi·a s.ię nasltępu,jąco: (ol) l.aJpdil'wbowanie na 'ciZyJn:niikiint~ująco-rómi(ludąc.e; (2) dany T'odzaj pr<J.k·,yki 'konlunilkaioji obyczajowej i jej s:pec)'lf,ic,zne z.a;p.utr.7Jebawan:ia (na S'Uhiek·· tywne jej pods<tuwy); (3) OIkN~śJOJlYty:p pralktY'kii śWliatqpog:Ją:dawotwól'czej generujący właś,oilwe mu pflZekaizy ś'wialtoporg,JądOiWeiZWliązaine z nimi przekr:mal1,'ia llJO'fmu'tywnO-idyreiktywa!l:ne. Dla potu2iZJle,go (lIglą'd'UpOlf:z.ądek ó.w ma się aikurait odwrortl1Iife. Jest t<l Z1rozumiale z.waży.wl.-;iZY faiki, i·ż "taiki jelst wlaśnJie :3Iuibielkt)'lWny.pol~zątdek nas'-hegiv myślen.ia. Al.c wyobra.ża.nie s%i'e, że obiektywna rzeazywiisi>ość podLegc1 p.raw4dł,olwośC'~om (JikreŚJ['on)'lm pr,zez natS'z subiiektywny porządek myślenia, jest właśl1li,e wyrazem lldea;I:i;zmu "odwracającetg:) ideoJogicz.l1Iie" o1:Jlh~k;ty;wny.pa!1ządeik determi:nuQji LU.!1lk;qjo.nail:nej" - s1'wie.l1d:zaJ. K-miJta. W tym kontekście dyJ;lkJu:towany <'1iąg!lei niewzs,tr,zYig,nJięty dotąd :problem czy "najpierw był mit, czy rytuał" uzyskuje swoje rozwiązanie. Z obiektywnego (funkcjonaJbne:go) pUILktJUwl~d.ne<rlija.,pie··w:s;zy był ry1luai" (;pra:k!tyfk:aoby1czaj,owa), l S'UbiektY'Wn~;() (genetY'c.znego inac:zej) punkit,u WJidzenlioa,;pierwlSJzy był mit". �116 JAN GRAD obyczajów", czy o funkcji regulacyjnej obyczajów (regulacja i kontrola zachowań). Wskaizuje na to chocia~by ponrższa wypow1edż: "Obyczaje są z jednej stI10lny cZYlI1!I1iki€!1ll regu:lująJcym dz~ałania zhiorDwe, czynni(kiem ~paljlającym oałość społeczną, z dJrugiej strony stanowią jakby kryt2ri:um odróżniania własnych członlków danej ZJbiorowości od obcyoh czy buntowników i heretyków" 36. FUNKJCJA OBRZĘDOWEJ WALORYZACJI ŚWIA.TOPOGLĄDOWEJ Wyjdźmy w tym miejscu od przypomnienia, że ek~pliklljąC pojęcie obrzędu w stosowanym w niniejszym oipr,a'Oowarrliu apara·cie pojęciowym, pow.i,eidziebśmy między iinnymi, iż komun1lwwane w obrzędzie po:dstawowe waT"trościtechniiCzno-użytJkowe, podobnie taik j.ak wszeLkie "pomni'ejs?Je" wartoiści praktyczne, których realizację manif'es1Juje się na giruncie praktyki obyczajowej, muszą być waloryww.ane światopoglądowo. Mogą on0 być już UipTlJednio?Jw,aJloryzowarrl·e św~a1;qpołglądowostanowiąc w systemie świa,to,poglądowym danej spoŁecznOlŚc;iśrodki realizacji naczelnych wairtoŚici śWiatOipoglądowych, bąJdź uzyskiwać ową waloryzację właśnie w took-oiedkl'eślone.go obrzędu. Tak p1l'Zy1kł:aidowo: akt na·rodzin ?Jew?Jględu na światopoglądową waworyzalcję życta (lub sta,tus życi.a jako wartości światopoglądowej) jest ju.ż poŚ1'edni:o zwaloryzowany światopoglądowo w wielu świaltqpogląJda'ch.Bezpośr,ednią waloryzaeję światopoglądową u.zyskują jednalk narodziny w o:b:rzę.dziedhirvt'U.Na g:runóe np. katolickiego śwra1Jopoglądu rel1igijne,go polega ona na U'znaniu nowonarodwnego za "dziecię Boże", a jego żyda docnesnegoza należące do Boga; dany osobnilk winien j,e przeżyć "klU chwale BOiżej", realizują·c w ciągu życia wartości Iieliigijne, 'kt'órą to T'ealizację umoż1iwia mu na począJtku drogi życiowej sam obrzęd dhrztu. W obrzę!dz-i,etym manifestuje się więc - generaIni'e - fakt włączenia odnośnej jedI1JO'S'1Jki do "społeczności wiernych" ("driJeci Bożych"). W _pierwotnym ma:g:łcZJnylffi, pogańskim świa'toIpog1ądzie ludów g'wmańskich aM narodzi<n .swoją walory.zarcję światopoglądową uzyskiwał wyłączmie w ohrzędZJie nadania imieni,a. Świa.dczy o t,Y1mt!ł oko1icznJOś.ć,że do czasu obrzędowego włąc?Jeni1ado grupy, rodziny (rodu) i plemienia !p~nezalkit naJdan1a dziedku imien.ia jego życi.e nie było mo:ra1ni.e (i pmwl1li!e)chronione. "W 1~lro'jachger.mc>llSkich- pisz.e Vol tej k:westi,i J. S. Bystroń - znaJny był już w 'Cnasach pOigail'ski1chzwyczaj polewania dzi·edka wodą, niJby oh~zest przlEldchrwścijański. Polewanie to następowało, zdaje się, zaraz ,po iU'I1odz'eniu dz.ioeaka, równooz'eśl1Jienadano dziecku imię; kto polewał, ten i imię nadawał. Aż do tego czasu można 3G Z. s. 4J3Q~ C<lJd<1ow~ki, Główne pojęcia 11V1teriaJizmu hiHorycznego, War:sl':twol 1977. �O!Jyczaj.·system KO,(n:u11i'1wcji 117 symboLiczno-kulturowej było dziecko zabić, względn1e wys~awić, dopie'I1Oów oh:nzestnadawał dziecku prawa obywatelskie" 37. Weźmy jc,:zcze pod uwagę obrzęd dożynek. "Zebranie plonów 1101niczych jes~, oczywiście, reahzacją pewnej wamtości techniczno-użytkowe]. ku której zmierza szereg czynnoIści P'Olprzedz1ającyoh, ,poczynaljąc od przygotowania pola pod zasiew, a na żniwach sllmnlczywszy; zeS1półczynnośd doż)"nkowych komun1kuje nie tyle fakt l1ea1izaeji owej wartości, ile jeslL aktem komuniikują'cym przekaza,nie plonów prawoW1~temu go~:podlr~owi (kimkolwiek byłby on: ohłopskim bądź szlacheckim posiadaczem czy osobowym rzecznikiem społecznej własnoś'ci). Tak więc powiązanie ZE' sobą czynności realizujących pewną wa,rtość te,ohniczno-użytkową: zehranip plonów rolniczych - z zespołem dożynkawyoh czynności obyczajowy,ch, komunikujących przekazaluie tyoh plonów odpowiedniej instanoji - waloryzuje światopoglądowo ową wartość technkzno-uźyt:kową, jaJko środek realizacji wartości nadrzędnej, którą to :nealizację komunikmje właśni",' zespół dożynkowych czynności oby,czajowydh (,przekazanie plonów odpowiedniej instancji). Tak właśnie funkcjonują, w trybie wailolryzacjl światopoglą,dowej, układy czynności zwane obrzędami" 38 stwie[idza J. Kmita. Obrzędowa waloryzacja światopoglądowa stanowi dlI'ugO(planowąfunkcje;' praktyki komunikacji obyczajowej. Tytułem podsumowania zawartych w niniejszym szkicu rozważan sformułujemy kilka uwag dotyczących przyjętego przez nas sposobu rozumienia zwyczaju. ZWYCZAJE - T'RiWAŁE OSOBLIWOŚCI JNDYWlDUALNYCH ZACHOWAŃ Ujmując obyczaj jako społeczny system komunikacji kulturowej przeciwstawiamy regulowane przezeń działania, czyli poszczególne obyczaje - zwyczajom, biorąc pod uwagę pewną intuicję znaczeniową związaną z tym drugim terminem. W myśl tej intuicji zwyczaje nie posiadają społecznego charakteru, ponieważ nie pJdlegają szczegółowej reglamentacji społecznej (brak sankcji). Urzeczywistniane bowiem w ich ramach wartości nie są społecznie sankcjonowane; dopuszczalne są wszelkie takle zwyczaje indywidualne, które nie pozostają w kolizji ze społecznie akceptowanymi wartościami ~9, a przy tym nie przyporządkowuje się im żadnego określonego społecznie sensu. Zwyczaje stanowiące właściwe dla 37 niem 38 J. S. Bys'~roń, Słowiańskie obrzędy dziecka, Kraków 1926, S. 10l. J. Kmita, Elementy, op. cit .... rodzinne. OfJrzędy zwiqzane z narodze- , A. Hultkrantz u,jmuje 1;.0 w sposób następujący: "zwyczaj (nawyk jest indywidualnym, własnym wz?,rem zacho'wanlia dotąd, dopókri nie jest w:)wany przez wymogi ,spo1eczeńs-tw3 ... ", A. Hultkran-tz, op. cit .... s. 160. 39 habit) IDoty- �118 JAN GRAD je.dnostki (jednoIStek) sposoby l1ealiwcji waJrto.śoi beZJpośrednio-praktycznyeh, nie wa:lorywwanych przez społeoznie obowią2lujące war1;{);ściświa·· topo.gląidow,e (rąiban1e drewna, picie ulubionych napojów, uprawianie g,imnastyki porannej itp.), nie są nastaWlione na intenpr'etację; posiadają one sens techn1czno-użybkowy. Wied7Ja, którą kieruje się podmiot danej czynności zwyczajowej urzeczywistniając odnośn wartości, jest jej wiedzą "czy:s,1:o"utyhtaiTną, przedmiotową (rzeczowq) wygenerowaną pr'zez jej indywidualną (jaikkolwiieikzazwyczaj uregulowaną społecznie) pr,aktykę "życiową". Zawiern ona "zdobyte prz€z jednostkę drogą licznych "życiowych doświ,adczeń" zdroworozsądkowe sądy dy;rektywalne wyznaczając·e (1) najhar:dziej dlań optymalne (uważane często za najbardziej efektywne) z tego względu regrularni1c podejmowane działania mające rea1iwwać dane wartości utylitaJr:I1-e,lub '(2) trwałe, stale sposoby najbardziej sprawnego (niekiedy wygodniejszego), "ekonomicznego" wykonywania czynnoślci podejmowanyc.h w pr,ocesie pal1tycypacji w praktyc2 społeoZinej, okTeślonydh przez odnośne reguły kulturowe. Stąd np. sposoby wykonywania działań produkcyjnych na gruncie praktyki "materialnej" wyznaczonych przez reguły technologiczne są odmienne dla różnych jednostek, uwarunkowane najczęściej jej. CEchami psycho-fizycznymi i (bądź tylko) właśnie względami natury ergonomicznej, czyli mającej na uwadze "ekIOnomię .r:uchów" oraz zręczniejsze, sprawniejsze czy wygodniejisze wykonanie danych cZYlnnoścl.Tak więc, dajmy na to, określone indywidualne "toohn:ilk.i"posługiwania się narzędziami są różne dla ró:żmychosób. UZJaJ.eżn:iO'Iłe o'n.emogą być od taki-cheeoh fi:zycznych jednostek, j'ak chociażby leworęcz,ooiŚćczy wzrQst i ewentualnie j-eszcze biorąc pod uwagę sprawność, efektywność, "komfort" (ziapobiegający szybkiemu zmęc?Jeni:u) danej "metody", jaik:kolwi'ek mogą to być również czasamI z punJkituwJJdZleni.a efektywności i wygody "techniki nieracjonalne" 40. fudohnie jak czynności prz,edsięhrane 'Iliaterenie praktyki produkcji, wymiJany i kOIlSiurrnpcji"obudowane są" zwyczajami (indywidualnymi), tak i wiele działań przebiegających w kontekści'e innych typów pr,aktyki społecznej wykonywanych 'jest na s:aereg różnychi.ndywidualnych s:po.90bÓiW.Dotyczy to również działań obyazajowych. W przypadku np. ezynności powitania Sipo,tylkamysię I1egul'8I1ni'e u ok:r:eślonyoh O'~óbz mocp 40 Owe .prywatne "te.Dhniki" wy,k'O'ny:w:an'ia CZ)In:no.ŚCJw nbl'ębie c.al,oksztaltu pra;kitY'k'i spolecznej modyf:ikują,ee ilf1dyWlidualr~ie ;,przep~sowe" sposoby ic:h wykonywania kolidować mogą z odpowiednimi przekonaniami dyrektywalnymi danych dziedzin .kul'tury po'wCJ,dując pewne uboCIZJ1ie slkuUki przy rea,l.iJzalcjizakladanYl:'h wartości 'społecznych (np. wy;pa;clik:iprzy pr.dlcy), luJb 'csUotne 'Uc.hybienia znieksz.tałcające slpołecznie określone seIllSy da nycih dz.ialań. Tego ,rorizaju zwyczaje "zahaczające" .J społecznie sankcjonowane wartości podda.walrl,e ,są obecnie o[JIiJniipu.bJi,cznej i dosć ezęst,o narażają jednostkę na dk:re~lone rsalnk:qje Sipołeczne, nier.zadko i administracyjne. �Obyczaj-system 119 kO'TJ'l.unikacji symboLi<:zno-ku!turowej nym u!ści..,ikil8m dłoni, podczas gdy inni j,alkbylekJko wsuwali dłoń, .a niektórzy podają do uściśnięcia tylko końoe palców, a j'eszcze ilnni robią z dłoni "łóde~ę", albo witają się z rozmachem z ,tzw. s:wI1Oikim gestem podno-."1Ząc rękę do góry i Ofpuszczają1c na dół w celu jej uściśnięoia przez pozdrawianą osobę, a szeI1eg witają~Y'ch się ooOlbniIkówdoda,tk:owo kiLkakrotnie potrząsa powstającymi w uścisku dłońmi. Tego rodzaju chal'a-. kterystyczne dla jednostek sposo!by wylkonywania różnego tYiPu działań potciejmOlwanyahw ramach wszystkich typów praktyki ~połeczn.ej są również zwy,czajami, obok tI1wały'ch przejawianych poza pr:alkty:kąspołeczną i.ndywidualnych zachowań (działań). Z zakresu pojęcia zwyczaju wykluczamy jednakże - zgodnie z powsze~hną intuicją znaczeniową - wszelkie Iprawidłowośoi zachowaniowe (powszechne sposoby postępo'w:ania) nie zdeterminowane indY'wlidualnie w sposób specyficzny dla danej jedno;stki i nie motywDWlane w tryibif~ subiektywnym p:r:zezprywatną wiedzę jedoos1Jki,lecz "wymuszone" prz'ez określone ork.olicznoś<:izewnętrzne związane z uczestnidwem Jednostki w praK'tyce społecznej i regulowane prz,ez społeczne przeikonania (np. codzienne uczę'szczanie do pracy i kOlT'zystanieprzy tym ze środ:ków kOlmu~ nikacji miejskiej). Szereg tego tYipupowszeahnie przejawiany'ch za,chowań nie zaliczymy również do sfery obyczaju; nie ,są one bowiem nastawione na inteI1pretację (nie są zOlrientowane na cele komunikacyjne przy lmmunikacyjnym ujęciu obyczaju). Generalnie zatem rzecz biOTąc,za zwyczaje uważać należy wszelkie indywidualne olsobliwości zachowaniOJWe jednostki. Zwyczaje, jako wypr,acDwane sobie przez jednostkę sposoby uzyskiwania jej celów życiowych, stają się powszednimi, normalnymi, zwykłymi czy zwyczajnymi zachowaniami jej "życia codziennego"; stąd właśnie termin "zwyczaj". Ioh regularne podejmowanie, utrwala je, powodu}e stopniowe zacieranie się św~aidomości ich podejmowania; wykonuje się je wówczas mechanicznie (automaitycznie), bezrefleksyjnie, niejako odruchowo; kształtują się o!d;pow~ednieskłonności, dyspozYcJe do podejmowania danych zachowań, których wykonani,e staje się przyzwyczajeniem czy, inaczej mówiąc, nawykiem. Uważa się więc nierzadko, że "trafniejsze będą te określenia, w których zwyczaj traktuje się jako rodzaj norm społecznych respektowanych na zasadzie przyzwyczajenia (priwyczka) (E. M. Pienkow, W. B. Badajew). Poprzez przyzwyczaj-E'nie rozumie się utrwalanie treści jakiejś normy społecznej w św.1adoIT'.ościi za,chowaniu jednostki" 41 Rzeczone dy~pozycje czy nawyki czyni się często odpowiedzialnymi za pojawienie się zwy~zajów. Stwierdza się to explicite w poniższym słownikowym określeniu zwyczaju: "zwyczaj to sposób postę;powa41 U)O;U W. G. Iwanolw, współczesnej etyki W, p, Koblakow, radzieckiej, P. G. Marczew, "EltYlka" Problemy nr 7(11970), s. li3. i kierunki roz- �120 JAN GRAD nia, postępowanile wynilmjąoe z nabytej dyspozycji, z przyzwyczajenia" 42. Zwyczaj zatem ujmować należy jaiko uogó1nione pojęcie nawyku. Warto w tym miejscu zauważyć jesz:cze, ż'e określone zachowanie zwy,czajOlwemoże być Clharal:kterycS'tyczne dla wielu osób (np. codzienne spa· cery). Dany zwyczaj jest więc zwycZJajemzbiorowym. Zwyczaj<=zbiorowI' nie posiadają jednak chiar,aiktelruspołec:znego (w ścisłym sensie tego słowa). Stąd - jak sądzę - powszechne jest posługiwanie się terminem "zwyczaje zbiorowe", a nie "zw)'lczaj,e~poł'eczne". Fakt ten rÓ1wnieżujalwnia tę intuicję właśni,e, ż,e zWylCzajposilada charakter indywidualny. , JAN GRAD CUSTOM. A SYSTEM OF SYMBOLIC r AND CULTURAL COMMUNICA~ION (Summary) Presented in the a'bo~e-p'ubhs.hed article cammunk::;tive conc'l2Iptio:'1of custom use:s a notion of ,communicaltion which dishll'guJilshe.s two 'ty,pes of communication. i.e. SY'mptom ccrmmunication, Wlhich manc1flests oe:rtain state of affairs and sign communicatio!1, which in,fo;rms about given state of affairs. Ba1!h types oj' communication alre to be found in cU'stoms. Sylmptom communicaticn is repres,ented hy thes,~ customary activities, which cons't'i'l\ut,e,ideo,lqgical adions or pradical actions re,llizilTIlgideoll.olgicaUy va,)o,r.i,zed techno'-utiolizabtle valUies. Such customary behaviors alim at demonsltrailing, primarly, a fact of realdJzatiol!l 0'£ oertain va'lues and, s,econdly. aHilialtiC!n to spem1'i<cs'ocial grCllllpin whilCh thesre values are olbliga'cmy. T!he semantircl.s of symptom customary activities is unrco!1velntiona,li.zledand quite often aliso 'llnstalbiJli,zed. However, the semantric'S af custolmalry ac"ciclns fundtioning aIS sig,:s 13 conventiornalized. They sense ilSto comrmunlka'te gr<ClIlliP affiliat:ion only. Customary activities undertak!en on a large s'cale functicn obj'ectively S'Othat they renewand streagthen intra,group rela'bions and COIll::lo,Hdateceriairn socia! divis:ions. The basic functio:n od' a custom is an integra'tive and d~fferent.iation rfunction. It is accompanied by a flUnctiJon of oeJrlemornial valmizat,·olll o,f ideorlogy, whi'ch grants certalin ideor1oog:ica'l saiD!dicJ!I1s to speJC'ifieplracti'Cal values cOl11nectedwith ,given rites. RiLe'S are treated herre as groups of l:Uston1ary adions as opposed t'} rituals treated as a sys'tem of ideologica;l aotivJlb2!5. COlnventionalized I1ites (and ri-tu3ils) bel(X;lmeceremonies. Rites. ri'tuals and ceremonies are often peJ"fmmedon holidays. A holliday i,s a ,"pedfic ideo'logical and customary phenomen~J!I1 other than fea/s't whic,h is usuarlly ulnderstoo:d as a special cO:lfiguration of customary arnd/or ideo,)olgicail a'cltiOln:SinClluding ceremonies, rite" ·.md ri'tuals. Tr'eating customs as communicati've aCltiviLes of certa,in social statlUis we Coo:l1rast them with habits whic:h are ipeJ"manent and regulalr behaviors of an ~ndlvidual of no 30cial character. 4? Mały słownik języka polskiego, pockiej, Warszawa 1966, s. 1026. pod red. S. Skorupki, H. Auderski,ej, Z. Ł.em- � https://zbiory.etnologia.uw.edu.pl/files/original/7bdae66415bdda857d85378b2ef66495.pdf cffa78d71110f128d26dba80d71db6d7 Dublin Core The Dublin Core metadata element set is common to all Omeka records, including items, files, and collections. For more information see, http://dublincore.org/documents/dces/. Title A name given to the resource Lud Publisher An entity responsible for making the resource available Polskie Towarzystwo Ludoznawcze Rights Information about rights held in and over the resource Licencja PTL Format The file format, physical medium, or dimensions of the resource pdf Language A language of the resource pol Type The nature or genre of the resource czasopismo Text A resource consisting primarily of words for reading. Examples include books, letters, dissertations, poems, newspapers, articles, archives of mailing lists. Note that facsimiles or images of texts are still of the genre Text. Dublin Core The Dublin Core metadata element set is common to all Omeka records, including items, files, and collections. For more information see, http://dublincore.org/documents/dces/. Relation A related resource oai:cyfrowaetnografia.pl:publication:1844 Date A point or period of time associated with an event in the lifecycle of the resource 1982 Identifier An unambiguous reference to the resource within a given context oai:cyfrowaetnografia.pl:1710 Title A name given to the resource Spisy treści / LUD 1982 t.66 Description An account of the resource LUD 1982 t.66, s.431-434 Language A language of the resource pol Publisher An entity responsible for making the resource available Polskie Towarzystwo Ludoznawcze Format The file format, physical medium, or dimensions of the resource application/pdf application/pdf PDF Text Text capture metadata for PDF documents Text SPIS TREŚCI 1. ROZPRAWY Józef B u r s z t a, Bronisława K o p c z y ń s k a - J a w o r s k a, PoIska etnografia (etnolog,ia) po II wojnie KI()llstanty S y m ()n o l ew i c z - S Y m m o ons, Teor.i,a kult'ury w antropo!logii amerykańskiej: pół stuleoia studiów (1922 - 1977) Micha.ł B u·c h {)w s k 'i, Wojciech B u r s z t a, Teorety·czny aspeM etnograficznych badań nad kulturą Woj6ech B u r s z t a, W świeoie ideacyjnych kodów propozycje Warda Goodenough'a Grażyna K u b i c a - K l Y s z c z, Bronisła·w Malinowski - szkicbiiograHcz.ny. 3 19 31 45 61 II. STUDIlA Zofia S t a s z c z a k, Obrzędowość roozirnna jako wyraz przemian obyczajowości wsi Urszula L eh r, W,ierzeIJJia demonologiczne we wsi o'bidza (region sądecki) w świetle badań empiry'cznych Zofia G r o d e c k a, Dwa stroje ludowe w jednym mieśaie - strój bamberski i strój po:z.nańs,roi Alicja B e d n a r c z u k, RelLktowe formy ubkJru Bałtów Barbara P>olo c z k o w a, Ludowe formy czesania się ,i upiększania na Śląsku Cieszyńskim w ostatnim stuleciu Jan S e t k o w ,ic z, Ci'osek i jegQ funkcja magiczna w szałasach pasterskich Beski<:l'u Zachodnieg.o Ul. OMOWIENIA, PRZEGLĄDY (JuLiusz 151 179 195 21;> 227 243 255 269 281 287 295 WYDAWNICTW Desmond Morris, The Human ZOO, 1976 (ELżbieta Goździak) Adam Paluch, Obszary kulturowe Pacyfiku. Materiały wydane z okazji Sesji Naukowej "Australia i Oceania, kultury tradycyjne wczoraj i dziś", 1979 113 MATERIAŁY P.iotr B o r a w s k 'i, a legendach Tatarów litews,kich Francis,z.ek S ,ie l i ck ·i, Białoruskie pieśni żniwne i pOIJ.owez okolic wsi Mikuhno byłej gminy Doł'hinów powiatu wilejskiego KQle S lim i'c z i j e w, D7Jieci-oohaterawie w macedońskiej epice ludowej ,Andrzej R o m a n ,ow s k i, Lapończy,cy w Finlandii Wacław Kor a b i e w ,ic z, Tabot Adam B a r t {)s z, Zaczątek kolekcj,i cygano'log,icznej Grzegorz S k a l s k ,i, Franouskie muzea etnografliczne. cz. II. IV. RECENZJE, 101 Prawdzie) lngeborg Weber-Ke,Jlermann, Zur Interethnik, 1978 (Krzysztof Kwaśniew'ski) .' Zofia StasZJcz.ak, P'ogTanicze polslco-niemiecklie jako [}Ogranicze etnograficzne, 1978 (Janin'a Hajduk-Nijakowska) Marcin Kula, P::>kmiu' brazylijska, 1981 (Ryszard Kantor) Jan Gruszczyński, Społeczność polska we Francjli 1918 - 1978. Problemy integracyjne trzech polmIeń, 1981 (Rysżard Kantor) T-ddeusz Dworecki SVD, Zmagania polonijne w BrarZylii. T. 1. Bo,Jscy werbiści 1900 - 1978, 1980 (Ryszard Kantor) 319 321 321 323 325 327 329 �432 Jerzy S. Łątka, Adampo.l - polska wieś nad Bosf,orem, 1981 (Ryszard Kantor) Ks. Krystian Tra'czyik SYn, Kościelne ,zbiory misyjno-etnograficzne w Polsce, 1980 (Ryszard Vorbrich) 332 Rona·ld Blythe, Aikenfield. Portret wsi angielskiej, 1979 ,(Andrzej Lipski) . Pirinski Kraj. Etnografski, folklorni i ezikowi prouczwanija, 1980 (Kole Sim~~~ Blasius Nawka, Die Tracht der Sorben um Nochten. 1979 (Zofia Grodecka). Blas·ius :Nawka, Die Tr·acht der ewangelis'chen Sorben des Bautzener Landes, 1979 (Zofia 334 m 342 344 Grodecka) Mał,g,orZlata Maj, Ludvwe ,obrzędy weselne w Polsce, 1980 (Irena D. N. Goberman, Iskusstv,o Guculov. 1980 (Mariusz Baumann) Folklory t .i nar.od'DJitetradici w sywremennata naciona.Lna kultura, Kabat) 346 346 1976 (Kole 347 Sinticzije1O) J. Hajduk-Nij.a.kOiws:~a,Temat śpiącego woj!lka w f'olklorze polskim. Próba ty- poLogii, 1980 (Teresa Smolińska) "uwgmfia", t. 31, 1976- 1978 (Kole Simiczijew) Zdzisła·w Zwoźniak, K,alend-arze, 1981 (Juliusz Pra1Odzic) .E. G. Karpińska, Bibhografia etnografii polskiej za lata 1970- 1975, 1980 (Irena 331 350 353 355 355 Kabat) V. KRONIKA Trady.cja ,i wspólczesność. Naukowa konferencja w P,oprad z-ie, 1981 (Barbara Bazielich) 359 Rodzi'na polska 'i jugosł,owiańska w świetle badań etnologicznych, Międzynaroo,owe sympozjum w Poznaniu, 1981 (Irena Kabat) Stosunki mieszka.n10we prolet<łriatu przemysłowego w okresie kap·iŁalizmu. K·onferencja w Berlinie, 1981 (E1Oa Grażyna Karpińska) 30-1ecie Insty,tutu Serbołużyckiego w Budziszynie (1951- 1981) (Edward Pietraszek) 360 352 364 Konferencje, zjaZJdy ·i inne spotkania uwzględniające pi'oblematykę etnograficzną w 1980 r.oku (Maria Nietviadamska) SpxaJwrozdanie Z działalności Zarządu Głównego PTL i jego agend za okres od września 1980 do września 1981. (Barbara Bazielich) . Protokół z LVII Walnego Zgromadzenia Delegatów PTL, odbytego w Opolu w dniach 11 - 13 września 1981 roku (Antoni Kuczyński) Uchwała LVII Wa'lneg'o Zgromadzenia De1egatów PTL, obradująceg.o w Opolu . w dniach 11 - 13 września 1981 roku Etnograrficme wystawy czasowe zorganizowane w 1980 roku (I1Oona Wiktor). Magisteria, doktoraty i habilita,cje z zakresu etnografi,i w 1980 r-oku (Maria Nie1Oiadomska) 366 369 373 378 380 404 Wykaz Zia'graniczny'ch dzieł zwartych 1979- 1980 (A. J. Gerlach-Kłodnicka) Biblio.tek.i PTL wc Wpocła'wiu za lata 411 VI. IN MEMORIAM Stan~sław Bąk B~bliografia prac naukowych Mar.ia Zywirs<ka. Pra,ce publikowane Marii Stanisława Bąka (Jan Miodek). Zywirs-kiej (Maria Suchaczo1Oa- -Berezo1Oska) Stanis~aIW Don'igie<W1icz .(Janusz Kamocki, Wanda Bratkowska (Henryk Jost) Janina Szymańska (Henryk Jost) 417 426 Aleksandra Tyszko1Oa) 429 430 430 �CONTENTS I. PAPERS Józef Burs'zta, Bronisliawa Kopezyńska-Jaw,orska, Polish Ethnography (EtJlTIlOtlogy)After the Second World War Konstanty S ym'o no I ew ic z - S Ym m'ons, Theory of Culture in Amer~,can Anthr.opoloogy. Half A Century of Research (1922- 1977) . Mi>chał B u c h ,ow s k i, Wojciech B u r s z t a, 'Dheoreltical Aspects of Ethnographic Research on Culture W,ojcieah B u r s z t a, In the World of IdeatDonal Codes - Ward Goodenough's Propositions Grażyna K u b i c a - K l y s z c z, Bronisław MaIrnowsroi. A Biographiooi1 Essay 3 19 31 45 61 II. STUDIES Zofia S t a s z c z a k, The Rites of a Family Cycle as They Express Changing Mores in the Great Poland's Countryside Urszula Le h r, Demonological Beliefs in the Village of Obidza (Nowy Sącz Reg,ion). An Empirical Approach Zofia G r a d e c oka, Two Fo~k Costumes in One City. A Costume of Bambrzy Women and a Costume of Poznań Aute,cht'on Women Alicja B e d n a r c z u k, Relid Forms of BaUs' National Costume Barb-ara P o l o c z k o wa, Folk Forms of Hair-Dressing and Deoorahon in the Region of Cieszyn Silesia ·in the Past Century Jan S e t k o w i c z, "Ciosek" And Its Magi·cal Function in Shephercs' Sheds in the Westef'n Beskidy Mountains lII. DISCUSSIONS, 151 179 195 215 227 243 255 269 281 287 295 OF PUBLICATIONS Desmond Morris, The Human ZOO, 1976 (Elżbieta Gożdziak) Adam Paluch, Obszary kulturowe Pacyfiku. Materiały wydane z okazji Sesji Naukowej "Australia i Ocearnia, kultury trady'cyjne w'C"wraj i d,z,iś", 1979 (Juliusz 113 MATERIALS Piotr B o r a w s k i, About the Legends of Lithuanian Tartars Franci'szek S i e I ,ic k i, Belorussian Harvest And Fields Songs From the Vicinity of the Villagcaf Mikulno (A Former Commune ·of DołhinÓ'w, Vilnius Administrative District) . Kole S i m i c z i j e w, Hero-Children in Maced·onian Folk Poetry Andrzej R o m a n o w s k i, The Lapps in Finland Waclaw Kor a b ,ie w i c z, Tabot Adam B a r to s z, A Germ of Gypsy CoHechon Grzegorz S k a l s k i, French Ethnographic Museums. Part II IV. REVIEWS 101 Prawdzie) Ingeborg Weber-Kellermann, Zur Illterethnik, 1978 (Krzysztof Kwaśniewski). Zofia Staszczak, Pogranicze polsko-niemieckie jako pogranicze etnograficzne, 1978 (Janina Hajduk-Nijakowska) Marcin Kula, P,olonia brazylijska, 1981 (Ryszard Kantor) Jan Gruszczyński, Społeczność polska we Francji 1918 - 1978. Problemy integracyjne trzech pokoleń, 1981 (Ryszard Kantor) Tadeusz Dworecki SVD, Zmagania poLonijne w Braily.Jii. T. 1. Pols'cy werbiści 1900- 1978, 1980 (Ryszard Kantor) Jerzy S. Łątka, Adampol - polska wieś nad Bosforem, 1981 (Ryszard Kantor) 319 321 321 323 325 327 329 331 �434 Ks. Krystian Tra'czyk SVD, Kościelne zb10ry misyjno-etIliOgraficzne w Polsce, (Ryszard 1980 Vorbrich) . Ronald Blythe, Akenfield. Bortret wsi angielsk!iej, 1979 (Andrzej Lipski) . Pirinski Kraj. Etnografski, folklorni i ez,ikowi proucZJWanija, 1980 (Kole Si- 333 miczijew) Blasitis Nawka, Die Tracht der Sorben um Nochten, 1979 (Zofia Grodecka) Blasius Nawka, Die Tracht der ewangelis'chen Sorben des Bautzener Landes, (Zofia 1979 342 344 Grod,ecka) Małgorzata Maj, Luda;we obrzędy weselne w Polsce, 1980 (Irena D. N. Goberman, Iskusstvo Guculov, 1980 (Mariusz B;;LUm:mn) Folklory t i narodnite tradki w sywremennata nacionalna kultura, Kabat) 346 346 1976 (Kole 347 Simiczijew) J. Hajduk-Nijakowska, Temat śpiącego w,ojska w folklorze' polskim. Próba typologii, 1980 (Teresa Smolińska) "Laograf'ia", t. 31, 1976- 1978 (Kole Simiczijew) Zdzisław Z'\VIoźniak,Kalendarze, 1981 (Juliusz Prawdzie) E. G. Karpińska, Bibliografia etnografii polskiej za lata 1970- 1975, 1980 (Irena 332 334 Kabat) 330 353 35.) 355 V. CRONICLES Tradition and Modernity. Scientific Conference in Poprad, 1981, (Barbara Ba- zielich) 359 Polish and Yugoslavian Ethnological Research on a Family. International Symposium in Poznań, 1981 (Irena Kabat) Liv,ing Conditions of the Industrial Proletariat in the Capitalistic T1mes. The Conference in Berlm, 1981 (Ewa Grażyna Karpi'ńska) 30th Aniversary of the Serbian Institute in Budziszyn l1951- 1981) (Edward Pietraszek) 362 364 Conferences, Sympos,ia and Other Meetings on Ethnographic (Maria 360 Problems in 1980 Niewiadomska) 366 The Rcportof the Activity of the Council-Board ,o,fthe Polish Ethnographer's Society and Its Agencies in the Period of September 1980 - September 1981 (Barbara Bazielich) 369 Proce€·dings of the 57th General Meeting of the Delegates of, Polish Ethnographers' Sodety - Opole, September 11 - 13, 1981, (Antoni Kuczyńs7d). Resolution of the 57th General Meeting of the Delegates of Polish Ethnographers' Soc.iety in Opole, September 11 - 13, 1981 Ethnographic Temporary Exhibitions Organized in 1980 (Iwona Wiktor) Master's Thesis, Doctor's Dissertation and Exams. Quahfying for Assistant-Professorship in the Domain of Ethnography in 1980 (Maria Niewiadomska) 373 378 380 404 New Books Purchased by the Library of the Polish Ethnographers' ,in Wrocław in the Years 1979- 1980 (A. J. Gerlach-Klodnicka) Society 411 VI. IN MEMORIAM Stanisław Bąk. Bibliography of Stanisław Bąk's Works (Jan Miodek) . Maria Żywirska. PubIished W,orks of Maria Żywirska (Maria Suchaczowa-Berezowska) . Stanisław DOInigiewicz (Janusz Kamocki, Wanda Bratkorwska (Henryk Jost) Janina Szymańska (Henryk Jost) Aleksandra Tyszkowa) 417 426 429 430 430 � https://zbiory.etnologia.uw.edu.pl/files/original/57d9c4dc877557dc07fcfb8c2bb77767.pdf 0453661039796a922fac778c2aeae301 Dublin Core The Dublin Core metadata element set is common to all Omeka records, including items, files, and collections. For more information see, http://dublincore.org/documents/dces/. Title A name given to the resource Lud Publisher An entity responsible for making the resource available Polskie Towarzystwo Ludoznawcze Rights Information about rights held in and over the resource Licencja PTL Format The file format, physical medium, or dimensions of the resource pdf Language A language of the resource pol Type The nature or genre of the resource czasopismo Text A resource consisting primarily of words for reading. Examples include books, letters, dissertations, poems, newspapers, articles, archives of mailing lists. Note that facsimiles or images of texts are still of the genre Text. Dublin Core The Dublin Core metadata element set is common to all Omeka records, including items, files, and collections. For more information see, http://dublincore.org/documents/dces/. Relation A related resource oai:cyfrowaetnografia.pl:publication:1847 Date A point or period of time associated with an event in the lifecycle of the resource 1983 Subject The topic of the resource etnomedycyna antropologia medyczna Identifier An unambiguous reference to the resource within a given context oai:cyfrowaetnografia.pl:1712 Title A name given to the resource Antropologia medyczna i etnomedycyna / LUD 1983 t.67 Description An account of the resource LUD 1983 t.67, s.9-38 Creator An entity primarily responsible for making the resource Penkala-Gawęcka, Danuta Language A language of the resource pol Publisher An entity responsible for making the resource available Polskie Towarzystwo Ludoznawcze Format The file format, physical medium, or dimensions of the resource application/pdf application/pdf PDF Text Text capture metadata for PDF documents Text I. STUDIA MŁODYCH Od Redakcji Redakcja Czasopisma LUD wprowadza w niniejszym tomie pewną llowoSć. Przedstawia mianowicie poniżej sześć artykułów absolwentów etnografii Uniwersytetu im. A. Mickiewicza w Poznaniu. Wszyscy oni podjęli tematy rozpraw doktorskich, po części w Instytucie Etnologii, po części w Instytucie Kulturoznaw. ;twa UAM, jeden także w Instytucie Filozofii tejże uczelni. Wszystkie świadczą o ambitnych zamierzeniach młodych doktorantów.Podejmując bowiem bądź tematykę mało lub zgoła w ogóle u nas dotąd nie poruszaną, bądź próbują podejść do zagadnień w nowy metodologicznie sposób. Chodzi tu głównie o tzw. poznal1ską szkolę metodologiczną szczegóły znajdzie Czytelnik w tekście rozpraw. Niech <.ne zatem mówią same za siebie, a Czytelników prosimy do dyskusje. Zapraszamy do udziału także młodych adeptów nauki z innych ośrodków. Czy "Studia mIodych" uda się w "Ludzie" utrzymać, czas pokaże. (J.B.). �Lu:d, t. 67, 1,9.83: I. STUDIA DANUT.A PBNKIALA-GtA,WĘOKtA ANT.ROPOLOGI:A MEDYCZNA I ETNOMiEDYCYNA ROZoWOJ, Si'IlAN BADAŃ, PERSPEKTYWY Badania, MÓI1edziś dkmeśliilibY'ŚInYj.ako "e1momedYCZJne",prowadzono od dawna. Jednakże narodziny i rozwój antropologii medycznej i etnomedycyny jako subdyscyplin antropologii kulturowej, bądź też, jak chcą inni, "in:teridyscyphn", przYlpaida'ją na ostatnie dz~esięcioleda. Pojawiły się OIIlezgodnie z ogólną tendencją rozwoju wspók.zesnej nauiki, który cechuje postępująca s:pecjalriJzClJoja w r:aJmaeh dyscypliJn tredycyjnych i powstaWlam:iewielu ,pog:ron.iczny,chdz:i.ed:zinnaukowyoh. PodOibnie j1ak inne, . .sto,gunkOlwonOlWe~pecja1l1!ościa,11ItrOlPOlogicZll1Je, np. antlropologia prawna, ekonomi,czna czy etnobotanJiika, rawnież antroipolog;ia medyczm.a i etnomedycyna cienpią na braki w zakr'esie teorii. Dlatego ni,eiktó.rzy badacze 'twierdzą, że ankopologię medyczną bądź etnomedycyrnę można tr:atktować jedynie jako pewne wyróżnione, iIllteroyscy!plimarne obszary badaiwcze. Niemniej, droga rozwoju wieLu nauk przebiega właśnie od wy-odręhni€Cli'a.pola badań do wypraoowania spajnego systemu z·ałożeń teoretyczno-metodolOigiczmych. POOitanamsię pok.aJzać,na j;aikim etalpie tej drogi znajduje się antropologi'a medyczna i etmomeclycyna. Pr:zedsta,wię takż'f; pewne propozycje t eoretyczno-metoido10gliczne, Móre, moim zdaniem, można zaS'toS'OIwiać w baJC1anliJaoh etnomerdye:zmyoh. W etnolo.gi'i polskiej mówi się coraz czę.ŚJCiejo etnomedyoeynie czy ant'I'.O[poJogiimedycz'nej, a badatniaz tego zakresu prowadzono od: dawna, WaTta więc po'znać drogi I'OZJwoj!U, stan badań ,i s1Ja,t:usobecny tych :specj'alnorŚci,kJtÓ!rew na'uoe zcliohodniej ,są już dyscypLinami okrzepłymi, jeśli nie teoretyczmie, to przynajmniej od ,wizględem oTlgauiizacyjnym. POCZĄ 1'KJ BADAŃ E'!'NOMEDYCZNYCH Badania wied.zy i pratlctyk medyczny~h ludów zwanych dawniej "p.rymitywnymi" mają stosu:nikowo odległe tradycje. Sposoby leczenia obserwowane wśród "dzikich" interesowały ,podróżników XVI - XVIII wieku; relacjonowa1i je z przekonaniem, że ich własna medycyna może z po- �!O DANUTA PENKALA-GA WĘCKA żytkiem zastosować niekrtÓire egzotycZJne praktyki i leki 1. Zda'I1liem E. Adkffi'!k!nechta (1971, s. 114), ;takie podejŚici,€ uw,a'T'U!nkowanebyl0 ÓWCZ€SIl1ym stanem medycyny .zachodtrllirej,ktÓI'E'j le:mpeutJlka OIpi'eI'ałasię prak:tyczn~'e na tyClh samyoh p.I'OcoouT,ach,co medycY'na społeczeństw "prymHywnych". Toteż relacj'e padTóżn~ków przyczyniły się do wzrostu 'zainteTesowań medycyny aficjra.lnej bogactwem fa'rmaikOlpeidalekich ludów (Baloga 1971, s. 5). ZainteresOlwania te malały stopniowo WT'az z rozwojem naukowych elementów w medycytI1ie zachodniej w drug,iej poło-o wie XIX wieku. Z'arówno rozwijająca się n.aukowa medycyna, jak i dopiero co wyłoniona, pozytywistycznie zorientowana etnografia końca XIX i początku XX wi'eku, uznawały geupralnie prakty,k,i medyczne ludów "prymiJtywtI1ych"za "nieraojonalne" i iz,abobotr1ne(np. HOVOirka,Kr{}llleld 1908 - 1909). Jeśli próbowIano wyjaśnilać fa1ktyczną skuteczność pewnych pra'ktyk leczniczych, inter;pretorwano ją psy,Clh ologlistyoZtI1ie j,ako rez,ul.tat sugestiJi. Nurt ewolucjonistyczny traktował medycynę "prymitywną" jako pierwszy szczebel ciągu rozwojowego prowadząoego do medycyny n,arukolwej2. W latach 20~ty:ch i 30-tych naszego wieku zaczęło przyby:wać in£ormaojli o lecz,rriotwie tradycyjtI1ym, gr.oonadzonych przez badaczy w ramach ogólnych studiów nadkult1wrą poszczególnych ludów. Przyczyniło się do tego nioewątp11w1e upowS'zechn1eI1lieujęc.ia holistycznego, propago,walIlego w obrębie teorii i metodologii funkcjonalizmu. Jednakże większość badaczy włączała medyczne aspekty badanych kultur do takich dziedzin, jak magia czy religia. Wskutek tego eksjponowano elementy "nadnaturalne"" a pomijano szereg innych, istotnych składników zespołu przekonań i praktyk medycznych (Sei:jas 1973, s. 544 - 545). Przyczyną takich ujęć było prawdopodobnie usiłowanie wtłoczenia badanych zjawisk w ramy tradycyjnie wyróżnianych kategorii (tutaj - kultury duchowej. Tymczasem zjawiska medyczne przekraczają granice takich schematów klasyfikacyjnych. PiellWszym badaoz,em, który z,ebrał i krytycznie przeanalizolWał roz!rZucone informacj<e o medycylIli,e ,;prym1tywnej" waz sformułował program badań nad z'jrawislkaJInietnomedycznymi, był Erwliin H. AakelI'lkil1echt, lekal1Z i aintr<>ipOlogame'TJ'lkański pochodzenia ni,emieckri.'ego.Opub},lkował on w latach 40-itych cykl kl1asycznych już dziś, nadal użytecz,rryah art y1 l PodejścLu temu pdkJr.eWiIla była .romantyczna po's,l-a,wa lekarzy 'Z początku XIX wi'eku, IZbiiero(jący(jh !u:dOlWe recepty li zalecając)"ch je !Ila !Użytek !Oodziienny. Je:dna:mże nie będę oma;W\ilać ,tY\Clh(poc.zątków badań n~rd medYC)'lną lludową li ,ich późnieljls:z.ego 'r'ozWlOIjluw iralmadh ebnograHi narodowych. I,nf.oDma,cje 10 TQ.ZJWOjU stu'diów nad lec:zn'klbwem ludQjWlym w Polsce podaje B. SzyohoWlSlka~Boebe! (1'972. s. 8 - 1'5). 2 Talkie łiralktowanie ffieidycyny .Iprymity,wnej" znajodu:j.emy do dziiś w p:>dręczr..'likach 'hhstor.lli medycyny (InIP. S'z;umow;sk.i 1961). �Antropologia medyczna i etnomedycyna kułów (zebrano je w całość i wydano ponownie VI 1971 r.). Ackerka"1ech: jako pieliwszy podkreślił potrzebę .~ajęcia się przosłanlmmi kryjącymi sil'. za "prymttywnYlmi" ,praktykami medyczmy;mi. Dokonał rozróżnienia między podejściem badacza a perspektYiwą badanej gDUpy. Zwrócił takie uwagę na niepr:ecyzyjność tenmiJnów: "na!tUlI1alne"i "nad[1!8ItUlralne"odnoszonych do wyjaśniień przyczyn chorób. Krytycznie natomiast oCf'nionc' rozważania Ackerikmeohitana temaitraejonaLnośoi praktyk medycyny "prymitywnej" ~ oraz przekonanie o jej zasadnJiczo magiczmym cha'rakiterze. Ackerknecht używał jeszoze terminu: medycYlna prymitywna (bez cu-dzysłowu). Stopniowo zaniechano stosowania tego określenia, a jego miejsce zajęły takie temniny, jak: "medy,cynatJraJdycyjna", "ebnomedycyna" ..etnoiatrLa", "tuby1cZJcsystemy medyozne" i Lune. Zamieszanie terminologiczne panuje do dziś. BędZJieo tym mowa w dalszoj częśd Tozdzialu 4. kNTROBOLOGIA MEDYCZ,NA WspółcZJesnaamerykańsk,a antropologia medyczna bywa 7;wykle wyprowadzana z trzech źródeł: tradycyjnych z,ainteresowań medycyną ",prymitywną", nUI1tu brudań kultury i osobowości (culture and personality approach) oraz z p'I101WadZiOnydh po II wojnie światowej w krajach rozwi jających s,ię międzynarodowychakoj,i zdrowotnych. PieI1wsze z owych źródeł, wyróini:onych m. ,in. przez G. M. Fos.terć·, (1975, s. 427 - 429), już omówił'aJm. Z kolei z numtem haid<:ińnad kulturą i osobowośeią wiązała się ściŚi1ew latach 40-itych więksZJOŚć prac iliutrcpologów amerykańskich dotyozącyoh pI10blemów zdroWlotnych. Zajmowano się zjaWlislkJamipsychologieznymi i psyohiatrycznymi w różnych społeczeństwa oh "prymitywnych". Badania tego tYlPu prowladzono t,aikżc w latach 50-tyoh, a ioh kOlntyTIJuaojąjest popularna obeonie "psychia"tria. transikul1lurowa" i e1llliOipsychiJatria 5. W'raz z powsltJaniem Światowej OrgaiIllizHcjiZdrowi'a zaczęto wp:nowadzać szeroko zalk:rojone prog,ramy ')lpi~i zdroWK):tne,jw krajaoh tZ\v. Trzeciego Świ'a:tia.W .związku z tym, a tiaikżeze względu na tmadycyjnie 3 A,dker,kneohrt rmJUJmi'ał ralCijonallność w kateglOlniiacih pa,mdyrg;mallu za'chudnii'ego, 'bą,dź telź stawIlał IZJnalkIróW!lliO!ści,między ,,,raIQjonaII,ny;m" i "llliatura,lnym". 4 Ten fTaglment wZJdzJiału daje jedynie IIDró'tkli rys ihilSltOlryozny badań etnomed)'czny'cih. Szcz'egół,owo Omia'WIiahilstm'ię tyah :badań do lIait 50-ty,(jh IJlaISze:!§o'Wite/ku E. Drobcc QHl5<5). 5 ad 119177 'r. w ViSA wy,dawany jes:t linlt'er1dyscy,p.1Jinarny kJwar1t'aJLnilik"CuLt,ure, ::\l€dicine and l:f1syidbli'atlry", a {)Id 1,9718 r. \V Heudellberglu pCll1iOidy:k: "CuralfL'. Zeitschmift fur J.;tihnomediZJj,n und kaIIJIs~ulture,}le Rsychial1mie". Osta1tnlio wy;cia'wnllc"!Iwo flranm.lis!kJieLa fun/slee Sauvalge zaczęło pubLikować 'Clza:SIOlP~Slmo "EtJhinoIPsy<dhij,altJrica",które ma 'PI1Zy;azytplićsię do ikrystallizowanLa założeń teore'tycZinyeh nQwej ISUJOdys::yJplli:ny - ettnQpsyohi'atrl1. �12 DANUTA PENKALA-GAWĘCKA praktyczne nastawienie antropologii amerykańskiej, w latach 50-tych '\Nięiks~ośćatl1ibooplO~ogÓ.W Z'ajmującydl. się problemami zidTOlWotnymizaEngażOWa!I1Ja była w antrorpologii stosowanej. TfJiteż W. Caudiilli właśnie w artykule zaJtyttuło!wanym Applied Anthropology in Medicine (1953) opisał ohS'zacr:badań odlPowiaidają,cyzakresowi dzisIejszej an'trQpologliimedycznej. S. Bo:lgalI"w swo~m wyczeIlwującym pr7.egl~dz'ie l~telI"latJury dotycząlcej prOiblemaltyikJi wSiPółnerjdla nauk ~poł'eczmyohi medyoznych (i962) również nie stos'Uij,ej,elSzczetenminu "anitlroIP(jlogtamedyczna". Natomiast w komen1Jar7Judo aTrt:y'kułuPo\lgaTa w t)'lm samym numerze "Cum"ent Anthrqpology" R. B. Edg€!fltot\1pisZJe jlUż o alntropol:o;gliimedycznej czy ;;zdrowotlI1iej" (medical or health anthropology) jatko wyłaniającej się l1Q;We j S'Peajmości. Te:rmrn "antrQPologia mooylCZtl1a" zac'Zął ug'Duntowyw:ać się począwszy ud rokiu 1963, kiedy to N. A. Scoltch OIPub]li!lmw:ał swój arty.kuł IPt. Medical Anthropology. W końou lat 60~tYiChbył już w powszeethnym użyciu v.' Stanach Z'jlednocwnych. Do dziś j1ednak trwają dys1<1u'Sje, czy luprawnione jest tTialkJtowanieant'rqpologri medycznej j.ako dojlrza1ej, sam~dZJiel,wj dyscyphny bądź subdyscypliny antro,pologicwej, skoro dotąd nie zbudowala spójnego systemu .założ,eń;teoretyczno-metodologioznych, a na,wet nie sprecyzowała wyraźnie sweg.o zakresu~. We wspomnianym artykule ScO'tch zdefiniował nie tyh~ ZaJk.I1e1S aTIJtrorpologiimedyc~nej, co raczej protesję a'nitro1pologówmedYCZlO.ychjako tyoh, Moczy "pnaoują w instytu:cjacn medycznych albo zajmują się problemami .zdrowia i choroby" (ScoJtch 1963, s. 31). W lat-ach 70-ity'oh również nie wypracowano powszechnieaJkoeptowanej debniejli. zlakresu antrO[)ologiJimedycznej. W przeglądz,ie problematyki dokonanym przez A. C. Colsona i K. E Selby Vi 1974 roiku, autorzy sygnalizują jed)TlIlieróżnorodność ujęć antropologii Tnedycznej. Jest ona tmktO'wana jako S'ubdysc~plina antrolpologiczna albo ,,;nte:rdyscy;plina" 'Ulmi,e:jsc'Owiana na pogranicz,u między antropologią i medycyną, bądż też jako pewne wyróżnione pole badawcze. Colson i Selby rezygnują z próby spnecyzowanlia zakresu antropologii medycznp.j. po:przestając, jak ieh pqp.rzednu.cy, na przeglądzie publikacji dotyczą.cych joroblemartyki związanej z·e zdrowriem i chorobą w społeczeństwach spoza zachodniego 'kręgu ·kiu1turo.wego,a także w społeczeństwaoh zachodnich, (. ile w badaniach s:tosolwano koncepcje i metody antropologi.croe. Wydzi·elają dość dowolnie cztmy obszary zaiJnteresowań .badawczych znajdujące wy;raz w ld.1waturz'e: etnomedycynę, ekologię medy07Jną, badania J1Hd problemami zdI1owotnymi i badania systemów opiJ{'ki zdrowotnej. W nieco wcześniejszym opracowaniu ,podręcznikowym R. W. Lieban (1973, .s. 1034) wyró~nił także cztery pola badawcze antropologii medycznej, fi Doj'J'załOlŚĆ omawianej Ul 78/7D, s. 19'6). subdyscypliny ostro kwestionuje m.. in. G. SimeoIl �Antropologia medyczna i etnomedycyna l3 a miano,wWle eikologię i epidemiologię, etnomedycynę, medyczne aspekty systemó,w społecznych oraz medycynę ,w warunkach zmiany kulturowe; W nowszych aJrltykmłach (Nurse 1978; Wli:rsing, McElroy 1981) traktJuj<~ się na ogół antro:po'logię medy,czną jako gałąź antropoilogii kulturowe: o wyodrębnionym obszarze badań, nie precyzując go jec1nak i na ogol powtarzając wCljeśniejsze ust,alenia. ObecniJe nadal, tak jak to czynił S. POi~gar (1962, s. 181), narzekac możma na ubóstwo teonii w ramaoh an'Dl'OIPologiJimedyczmej. Podcza" IX Międzynamdowego Kongresu N auk Ankqpol'OgiJeznych i Etnobgicznych w Chicago w roku 1973 odbyła się również sesja poświęcona ,llltrc:pologii medycznej. Redaiktolrzy tomu Medical Anthropology z serii "'Vorid Anthropology, F. X. GI'ollig i H. B. Haley podkreślają we wSltęprie (1976 s. XII) pO'trzebę rO'zwJi:nięcia teorii antropologii medycznej. Jednakże dziaŁ zatytułowany: "Teoretyczne aspekty antropologii medycznej" za]mu.i" bardzo skromną część książki i z!arysowuje jedynie pewne problemy v.;,v" magające dalszych badań. Niedomagania teoretyczne an1Jrqpologii meiclyclZnej zapewne w duży:.: stopniu wypływają z jej charakJteru ,jako nauki stosowanej. Ale 'ta młocL' subdyscyphna usamodzielnHa się już organizacyjnie. Wyrazem tego .stan·: rzeczy jest m. in. utwO'rz,enie w 1968 r. aktywnego stowaTzyszenia - The: Society for Medical Anthropology, działającego jako sekcja America:Anthropological Association. Dużą rolę w stymulowaniu rozwoju antr(pologii medycznej, stoIpniowym krystalizowaniu się ,jej założeń teoretyc7nych, odgrywają nowo powstające czasopisma, a szczególnie ukazując7 się w USA od 1977 r. kwartalnik "Medical AnthropoJogy. Cross-CultUl','c Shldies in Health and nlness". Mimo wskazanej słabośoi teore:tyczmej nowej specjalności, pewlle ]'C: osiągnięcia w tym zakresie zashligują na omówlOnie. Antro'pologla nHdyczna ma już z założenia szeroki, int€lrdy,sc)0plinairny ehara:kter. Cr:,chUF' ją ścisłe ,związki z naukami hiomedye:wymi, z allitrqpologią fizyczną. D~, nurtu badań eksponująoego te powiązania należą prace A. Allanda (1966 1970). Autor stal1'a sit:; wy!kazać,że antropologlia medyczna może służy~ jako pomost łączący antropologię fizyczną ikulituI1Ową, szczególnie w Zć:kresie biologicznej i kulturowej ewolucji (Al1and 1966, s. 40). Traktu,] ~ tradycyjne ,systemy medyczne jako swoiste sUrGlitegie,pqprzez które dok~> nuje się ,adaptacja do środowiska. W ~wojej analiiz:ie Itych procesów adaptacyjnych posługuje się terminaimi zGlipożyownymi z ,teorii g,ier (Allar;,j 1970, s. 2 - 5). Allanda uznać można za reprezentanta wa:niantu neo,ev.·ulucjonizmu akcentującego biologiczne determinalnty ewolucji kulturowe,' a jednocześnie doceniającego znaczenie procesów adap'tacji do konkn>:.nych warunków ekologicznych. W antropologii medycznej znajdują odbicie również ,inne ol'ienbc.;· �14 DANUTA PENKALA-GA WĘCKA z.eoretyczne. \Vspomniałam już o okresie silnych wpływów nurtu culture rind personality. W l8Jtaeh 60-tych 'zaznaczyło się oddz.iaływanie kierunku badań zwanego "lliOWą'etnografią", etnonauką {Sturtevant 1964), antropologią kognitywną bądź e:tnoSlemanty:ką. Zlwole:nnicy ,tej olrientacji twierdzili, że antiropologia lPo:winna być "emicz:na" (ernie), czyli przyjmująca perspelkity'wę :badanej :grUlpy. Brzedkładali analizę ernie nad etie (ujęcie z punktu widzelnia :baJc1aczla,zewnętrzne wobec glru:py .będącej o:bicktem studiÓiw) 7. Jako pł1zykład :tiakiego podejścia może służyć a1rtykuł C. O. Frake'a (1961) dOltyeząlcy diragnozowania chorób lU SUlbanun z Filipin. Frake daje emic:zmy opis Itaksonomia. Imedycznej Subanun, wychodząc z założernia, że klasyfriikacj,e etn:o@rnfkzne winny uwzględniać kategoriewyróżniane przez badaną grI1Upę. Po:dejśde "etn:onaukOlwe" w lant1ropologiimedycznej i~potikalosię z .krytyką jako uniemożli1wiJające pO'ró'w:nywaniezjawisk. KirY'tykę taką przeprowadzili m. in. L. B. GNek 1(:1967,s. 53 - 54), H. FabI1egia:(1974,s. 42 - 44, 88 - 91). F'abr:egla'je$t jioonym z niewielu badarczy, którzy podejmuiją próby zdefJi:niowania po:dSitawowy:ehllmit:egoriibadruwozych aJntlIiOiPololgii medycznej i sp['ecyZJ01w:anJia ,jej rte!oreltyemy'ch .załoe,eń (F:abI1eg,a 1971, 1972a, 1972b, 1974, 1975). LiozrI1ieprace :z 'z'alk!reslU antropologii medy!cznej pOiwtairZają za Fa!bregą idokonane iPirz'CiZ nliJe:goI10ZJróimieniemiędzy disease -' chorobą w zn:aezie:ni:uIpatJolo:giC'z.nYieh 7Jmian w o:nganizmie zdefin[olwanych przezzachod'nią naukę biomedyczną :O'riazillnes<;, czyli chorobą jałw zjawiskiem iklułtuI10wym (Fabrega 197213,s. 213; 1972b, !s. 189, 195, 200). Fabrega proiPon:ujle:połąezenie ujęć ernie li etic w badaniach nad chorobą p~przez Iuwziględinienirezlarówno illness, ljak i di,?ease. UwaŻ!a, że tylko , taikie rpodej,śde rpoZJwolina prow1.a!dzelniest!Uldiówporównawczyoh, typu cross-cultural, niiemożli:wych przystosowaniJu wyłąeZJnie IPE'lr~ektywy pa3'adygmart:u biJO:medycznergobądź przy ujęciu czysto reliatywisty(:znym (Fabl'ega 1974, s. 1189- 196, 257 - 258). ,Zdaniiem aUlto;ra!epizod chorobowy jest kluczowym fia!kte:m,wolkół ikitóI1ergo skJUjpiasię cała działalność mcdyezna i dlatego ważnym zrudani:em ianbropologlii medyoZJnej jest sformułowanie po:jęciJachoToby pozwala!jące:go lUlaprowadzenie badań porównawczych. KweSltią podsta'wolwą !jlesrtstw:o:rzlenie odpowiedniego języka, który pOZJwolipI1ecyzyjrI1iile nazwać i opi:slać przYlpadikiohorobowe w różnych układach iSpoleoznY'ch.Fahrega sądzi, żle język ów ipowi:ni,enopierać się na wskaźn:iJlmchzadhOiwania i ,włączać :tak hiologiiczne, jak ,i spoleezno-ku1turowe k'Orl'elaltychOlro:by.ZaIPlrOpOiJliOWany przez a:utolm model zachowania choro:boiwego (illness behavior), o!parrty na teorili gier, może jego zdaniem służyć jako :punktt wyjśoia do omganizowaniadanyCih związanych 7 Terminy ernic i eticwpro:wadził K. Pike :pr,z;ez ana,jlQ,~ię do J,lingiwi!:>tyoznycih ,erminQw plwnernic i phonetic. Krytykę :podejś2ia czysto "emlkhneg'O" pr;z;eprowaad m. in. M. Harri.s ~1!968.s. 568 - 604). �AntropoLogia medyczna i etnomedycyna z występowaniem ,choroby oraz do porównawczych badań nad medycym, (FabTegla 1974, s. 164 - 191; 1975, s. 973 - 974). W literatuirze ",a'ntropologiczno-medyczTlJej" odnOltowuj,emy również inne próby teoretyozinego lujęcia IpoS'zezególnY'chprobl,emów etnolffi2dycznych, jednaikże na ogół lri:ietalk sZJernkomkJr0Ijone, jak propo:zycj.e Fahregi. Na wymienienie z'3sługuje .artykuł A. Kl.eiillma,na !(1974175), w ,Mórym auto!!' bud'll}e model struJktur pO'ZlIlawlczych,tradycyjnych systemÓ!w medycznych 8. Inteiresujący ;jest także G. M. Fostera :model dwóch typów et1ioIo,giichorób - naturalistycznych li peI1slOn:alistycznych - 'w systemach' medyoznych spoza 'kJręgu ,wC!hQdni€lgo.Dla Fostera właśnie wokół teorii dotyczących przyczyn chorób 'kQno.entl'luje się dClJnysystem medyczny l one to są kiluczem dla jp0róWTIywania różnych systemów (Foster 1976, s. 773 - 775). Nie można pom~nąć obszell"ny'ch To,ZJwaŻiań A. You:nga (1976) 'na temait Ipra:kJtycznycilii ~poł'8cznych .znalczeń (meanings) wierzeń i prak,tyikmedyc:zmych alraz OI11tolog;ilC7JI1yClh iklOmeikw£II1Cji tyoh znacz,eń. W swoim roboczym określen1u ahorobyautor CZI€!l1pi'e i:nwencję 'z 'kl:asy'cznej Parson-iSOWlSlkiej :de.f.i.nicjtiiroih eiholmgo {RaTlS'OllS 19158,s. 167 - 177) do d~ś powsz,ec1mie stosolwanej, z rróżnytrni mQdyf~kaoja:mi, iW S'ocjolog1iimedycyny._ K()':rzYSlt~mie z dorobku pokrewnej Idyscy:phny nie jest czymś wyjątkowym ani :przypadkowym, :bowiem antropologię medyclIr...ą .i soojolo.gię medycyny łączą ściS'ł'e,~wiązJki,a których będZJieij€\SlZ.cZJe mowa. Oddzilelnego omówienia Iwymaga, mo1m :zdani0m, Ipod'ej:mo:w.anaw 1'a-· mach laII1ItrQporlogii me!dy,cznej proble.matyka medycyny ItIl"a!dy1cyjnej w wa-runka,ch zmiany :kJultmowej. Na ,talkie ulkJiieJ'lUiIlkJowanie Ibadań wpływ mia-ły wspo.rrmiane jlUżmię<1zynarr-o.dow€akcje WOIwotJJleplOdejmowatrlew krajach rozwtiljaj~cy'Ch się Oir·az WJCwśniej'sZ€ zaint€'r'OSowania antTopolo:gii :kulturoWlej prob1ema tylką aikulturooji. POIOZąltikOlw0 amltTOjpo1Qgowie zajmowali się przede wszys~kim badaniem wa:I1unlkówpowodzenia programów oiP1iekJizdrQlwotnej(np. Wellin 1958). W 'latach 50-tych więkJszość badaczy wierzyła,~e dobI1a 'znajomość kultury danej ,g,l'l~Pyiwy.Sltarczydla planowani'a i rea,hzowania no:woc<zesnydh ipJ"lOgll"amówmedYC1:zmyoh w taki sposób, by ,zostały one '7Jaaikoelptowane. AintrOlpolog !był .tiraktowany jako, w inaj'1epszy:m wypadku, pożyteollny dodaitek do lekJarzy działających w obcym środowiskJu kulturo1wym 9. 1 8 ,,8ozmawcze struktu'ry" tro,dYlcyjnyClh 5ytstemów medytcznYCih obeómują "po-zma!wczą oclJpoW<iiedź na chorobę pqprzez ,pl1oces.y !porządkowania talkJi.e, .i'ak n3zywanie, Ilvlalsy:filloo!w:alniie i linlteiI1prelboiwan;i;e" ,CK1'elilnmanm7"!/75, S. 29). 9 O tym, że iZ Ireg;uly nii'e 'do'ceniiJano Doli ,an1tlr'OPlQlo;ga,świaJdczy ostDl,eżeni.e S. :POIlgiaJm (1196<2, s. 1'65) p.od atdr,es'em prn.eowJ1Jików m€ldyoZlnych w kJmj-a;ah "T(l~ze· c,ią~o Świ,aua". p.oLgar zw~-ócił uwagę na ;POIWIs,zeldhniepqpelmdany 'pI1Zi€lZ nk'h błąd, k.tÓTyna,zWał "złu'dą ipuSltYl"'hlI1aJc,zyil".Otóż zaipolmi1na-ją oni często a tym, że "wIewają" nowe ,idee zdiroM'o1ne do ,;naczyń", !kt6re nie są puste, wypełni,a je bOłW'ie:n. "p0ipular health culhlll"e". .•... �16 DANUTA PENKALA-GAWĘCKA DO!piero 'W la!taCih 70-tY'ch nasiiliły się głosy !kwestionujące wartość nielktÓTYch p~esł,aJI1IekIl'owocz.esTIlejmeidycyny, ,a !także szanse i ,cdowość jej 'przesz,cze,pianria 'W ni,ezmie:nionyllU ksZJtałc1e 0'0 ~pOł,e0Z'embw'~oza zachodniego kręgu kulturowego (Lieban 197:3; KJle~nman 1974/75, s. 42 - 43; FOister 1975, s. 428; UnscihlUld 1975, s. 30.3). R. W. Lieban {1973, s. 10561 podkreślił li~tot!ny fakt,że nowoczesna medycyna nie zastępuje w społeczeństwa'ch rOZlwli:j,ającychsię medycyny tradycyjnej, :a j'edyni'e ,Zlwiększa możliwości wy:boru. Oddziaływania syste.mów medycznyoh są wzaJemne, medycyna no.woczesna powU.nna aJdaipto'wać 'ru1ek!tóre,1;l'adycyjn2 .metody 'leczenia, bo tylko w /ten sposób mo'żeefek,tywnie ;zaspolkajać potrzeby ludnośd, Antropologo,wiezaczęli postulować !na'Wiiązalllieścisłej wSlpółpPacy z lokalnymi przedstawioielami medycyny rt'I1adycyjnej, ,współdziałania niezbędnego w syrtuacjri Org<nomnegoniedoho!nu pensonel'u medycznego i nicdostosowania zaohoc:Lnie:gomodelu medycyny do IPotrzeb tzw. krajó\\.T,rz,eciego Świiata. RO.7.ipoznanakOlIlie:cz.:n,o,Ść takiego przeorientowania działań znalazła w ostatnich Jaltach o;f'iejalne ipotwi-f'l'dzeni,e w dekla:raojacr: Światow,ej Org!ani'Zacji Zdrowia. OTlga:niza,ojata, 'Pl'Zyznając się do fiasb większośei rpro@ramów medyczinych, W!pDow,adzanychod wielu lat i og.romnym nakładem kOiSZtóW,'zaezęł'a pr:Oipagow.aćtzw. ",nieortodoksyjne !f ozwiązania" problemów z!drowotny;chkirajów ,rozwijających się. Dyrekto:' gerue,ralny ŚOZ, dr Halfdan M:aih1er,wysounął hasło: Health by the people j07' the people O!I"'az ikoneepcję TOZWOj'upodstawowyoh służb zdrowotnych ~ntegrującyoh nOiwoczesne koncepcje medyczne z ,l()!mlną modycyną tradycyjną (Diesfeld 1977, s. 9; Sokołowska 1980, s. 2G- 29). Tak wyra~na zmi,ana orienta,cj'i pociągnęła za isobą wzrost zatrudnieniaantropologów ,przy realimc:jiz.modyf'iJko:wanych programów opiek: zdrowat'n€j w ikr'aj,ach Trzeciego ,Świata. Zdają oni relacje ze swej działalności ,w lic~nych iPubhkacjaah, wczraso:pisrnaeh takich, jak "Social Science & Medicine", "Ethnarnedizin", "Curare". Szereg artYlkułów dotycz,:; postępów wspó~pmcy medycyny zachodniej z tubylczymi sys,temami medyoznymi w krajach afrykańskich, spośród których 'wiele uznaje oficjalni, medycynę it:l'ady:cyjną za autenty1czny, wa:rtościowy wkład do :na:mdowe.; kultury (Janzen '1976/77; Tella 1976177; TeLla 1978; Lechermann 1976ITi). Dużo pisze się talkie :0 stosunikach między różnymi systemami medycznymi w Ilndiach, gdzie już IOd daiwn;a medycynę ,aj'ul'wedycnną, mająca własn,e sZJkoły ,i cenionych iSpe'0j:a:łisJtów,kaktujc się ofiojalnie równorzędnie z medycyną nowoczesną (Bhat'ia et al. 1975; Bhardwaj 1975, Taylor 1976; Leslie 1976). Na K.onieezmość ws:pó~pmcy z tubylczymi1ekarzami zwraoają uwag t. 'l'wł'aszcza .r:e:prezentanci !psychiatriitranskul1Jurowej. Spośród lekarzy .prClcującyoh w s;poJec"Z:llośe.iac:h rtra!dy'cyjnych właśnie :psychiatrzy najwcześ- �Antropolog.ia medyczna i etnomedycyna 17, niej docenili skuteczność 1okia1nychmetod terapeutycznych w określonych waI1unkach kultmowych. W dz;iedZiini~\psy:ohiatrii najłatwiej można było dostrrzec społeczno-ikulturowe uwarunkowania chol'oby i leczenia, hasko metod medycyny zJachodniJej w odmiennych środowiskach ,k!ultmrowyoh (J,ilek-AaIl, Jilek 1974/75; Heimannsbel1g 1974/75; Kuna 1974175; TOTl'ey 1981). Jednakże większość omawianych" opracowań ma charakter stosowany, praktycZiny. Ponadto wyraźnie służy oelom światopoglądowym, miail1!owioie postuluje s'ię pewne stany rZieczy - .tutJaj: współpracę .nowoczesnej i tradycyjnej medycyny - jako wartości, do l'ealizacjli któryoh należy dążyć. Zauważmy również,że w ujędach takich wybiera Sliępewne "frcugmenty" medycynytJ:rtadycyjnej jako wa,żne :prakJtycZ1nie,v,curte podtrzymywania dla IPorpl'awi!eniasltanuZici:rowiadanej społreoZiności.Nie dostrzega się natomiast, a w każdym razie nile orpis1J!jteych tPra1ktYlk, lkitórrez punktu widzenia zachodniego pa':rtadygmaltumedycZlnego nie są racjonalne, skuteczne 10. W porównaniu z rpI1a ca'mizorientowanymi pliakltycznie, znacznie słabiej reprezetIlitowanesą publikacje, IW którrych roz'wbana ,jest ,rre£.1eksja teoretyczna nad omawi,anym ,ze:społem zjawisk. Odnotować trzeba rozwaŻlanlia Ch. C. Hughesa .(1968, s. 91 - 92) li R. W. Liebana ,(1973, s. 1055 - 1063) na 'temat medycyny tradycyj!nej w prooesie zmian. Autorzy analizują m. in. czynn~ki wpływające na wybór ~po\5abu leczenia - :tradycyjnego bądź nowoczesnego. Qpra'oOlwaniaP. U. Uns1ch:ulda(1975, 1977) dotyczą sytuacji konfliktJu między r6żnymi systemami medycZinymi. UnsehJuld próbuje stworzyć teorię wyjaślmają.cą "konflikty medyczno-kulturowe" w terminach rozmaiJtego w a:óżnych ku1t~uraeh :rtozk1adukontroli nad tzw, ,,:zasobamimedycznymi", tj. wiedzą, medylkamentami, wyposażeniem technicznym. Konflikt jest ni:eunikmiony, gdy ~potyika]ą się dwie kultury o nie przystających wzorach rOZJmieszcz.en1a"zasohów medyozmych" (Unschuld 1975, s. 304 - 311). Natomiast A. Young {1976, s. 10 - H) :utrzymuje, że w sytuaoji oddziaływaniJa medycyny zaohodniJej występuje nie !tYIle Siprzeczność'czy w~półzawodrnictwo między :różn)'lmisy1stemami, ,00 proeesy asymilacji ,i paI1tykulairyzacji. Te pI10cesy są, ,zdaniem autom, komplemeIlltarrmymisposobam:i "radzenia sobie" z odmucnny,mi systemam,i medycznymi. Jak możlna wnioskować, Young lnie jest zwolennikiem konfliktowego modelu zmiany, za ,kitórym opowiada się UUSlchuld. Podsumowując ten fragment mozWiażań1Jrzeha .51twie:rtdzić, że teoretyome osiągnięcia antI1QPologiimedyczmej są jlelszczenaderr skI101mne,jednaik.że duże znaCIZienieprakJtyczne badań nad kulturowymi ,aS1pekltlami prohlemów medyezmyoh pozwoliło na organiz,acyjne usamodzielnienie się omawianej specjalIDośiCi. 1 i lO Por. 2 Lud, r.rJiwC\,ża'l1Jia na ten t. LXVU tema:t A. YJunga (W76, s. 6). �]8 DANUTA PENKALA-GA WĘCKA \MEDYCYNY SiOCiJOLJOGiltA \1 Niemmżli<w€ j'est wyznaczmie ścisłych granic między antropologią medyJczną i socjoJogią medycyny 12. Obie ISUlbdyscypliny mogą z ,polży'tk~!em korzylSt,ać i w pewnym sicrpnu:u korzYiSlta!ją nawz3..jem ,ZleswociJch uSltaleń ,teoJ:1e.tycznych. NiektóiI1e proiponowane modele, sformułowane na dosta!teozn1e wysaik'1m szczeblu ogólności, j,alk !np. Fahregi model l'Ja'Ohowa[lila ohomoibowego, już w ,ZJało~enJiuich twór,ców mają służyć \vszystki:m prz,e!dstawi:ai:elO!ffinaluk Slpoł,eiC'Zll1y1ch zainrr..el'esOIwanym ,problematyiką medyczną. J.ednakże aTIJtmpo1ogia me:dY1czlil& i sDlojologlia m€dycyny wyrosły z róooych źródeł i różntią ,się poidJstawowymi ujęciami konceptualnymi, a w ipl'aJktyce hadiawowj - odmiennością tna!dycyj'nych ohsza;rów zaintelI"€sowań maz stoLSowalIlyeh Itedhnik badań. Zd.,aniem G. ,M. FDstera (10975, s. 429 - 431), dla a.n1:iropolog.iimeidyJcZIIlejcharaJkt,prySltyeroe jest holistyczne ujęc1e iproblemów IZldrOl\viai ohmo/by w kontelkście systemów ,kJuJJburowy,ch, nat:orrniast soc:j.O'1~ię medycyny iinteJ"lesuj,e~polecZlny kontekst tych 2JagadnIi.ień.Prece ;więkswści so'cjOJ1Qgówmedycyny dc;tyczą europejskiego i aJmeTykańJski'e.gDkręgu kuli'urowego,a ~{)Ipologowie zajmUiją się główme ,tradYCJ'Ijnymi systemami medycznymi. Nie !będę zartT.zymyw1ać się nad znaną odmiennością pre£emelI1iClji anJtTOIpol'Qgiii socjologllii w zakresie technik haJdiawczJ71Cih 13. So:cjolQg~a medycyny wy!krrystaJ1iizowała się w Stanach Zjednoczonych jako odrębna suibd)'lScy1phtna nieco wcześniJej niż aTIJtrolPologia medyczna - na ,poozą'1JkJulat 50-tych. W 1<9'59roku ,Amerylkańslkllie Towiarzystwo Socj,ologliezlI1!eoficjaLnie Z1atwieI1dziłoSekoję Socjologii MedycY1ny, powstałą z niefo:nmaln1e 'istniejącego od 1955 r. Komitetu do SpI"aW Socjolo;gri Medycyny. O żywotności nowej subdyscypli:ny świ,adozy faM, że już 11 ~ema;t Oma'Wltając 'a'ritylkJUbu. pollogJią ulZaseJdJnlroją i socjologią j'e5a;Clie mÓ!Wlić o medyiOzną nie można ko wy!1011lł011lylC!h doil:>IIZe ,soclj,oIlogię 'P~kJrótce Jeldn'clikiże pO to meldy.cyny, i:s!trlli€lIl~u iS'ulbd)'1SiCJipl.:iJn, pierwslZJe:kisre po d11ugi,e::fakt, a;nJ1JI1qpOl1Qgili. medycznej :naltol'l'lÓJa\S(t I\.IJg~lIJ[Jit()lWatl1ą suJbd)'lS<cy;p1i1!1ą wylkra,C2Jalm nieoo 'medycYI!1Y sJOQj1ooQgia medycy:ny 'POZeT 'zwią;zJkJi. ,zalsa:e1ni'CIZY między all1tro- ItŻ lIla :naJSlZym gDUlrl[CIie 'Czy etnomeidycyny ,w Piolsce j.(l.~t dajuż !;,oojdhJlgiJL u.ż·Y1W'aIJ1Y .jes!t re'rlmllT1 .medical sociology, jCic!lJ1,alk'że, jaik z:a.uwa;ży:ł R.St'r,a1llis GpartlI1Z:S1dkl~wtsł.lffi :l!9i7i6a,s. 9i8 - 919), ",sIOlcjlo'1oglia me'dyle'zna" TIlJQiŻ'e oonacrvać :zaIrÓlw'n;~ ,,iS'xtilo1()1~ię w meldycY'111e", dak ,i ,,JSIOiQj():llo&;tę medy.cy:ny". P'OO811:mą I!Jliepre12 W UiSA Cj'lzy;jU1Jośb,i;ą 'oIb,diążony d\eiSJt tetl1miiJn mediJCal anthrorpowgy, t1uma!CIZeil1i1u ;diosł!otWJnyun: ".aiTltir;Ojplollioglia Il!u o "antrlOjpOilio;glię w medy1cytnu.e". 13 S2lCIZJelgóbowe medYJcyirly w można Toźnie omówienie ziIła:],eźć w m'iędzy ", lI1iiemrui'ej tpOizos1tałiam :z 'l.a\situ1Zielrerui:em, anJtiI1qpOloglią medY02'Jną iż lIlie przy dhodzi i sooj1o!Qglią V,. L. Olesen 0'975) i G·. M, Footena "Sooiall Sci€il1iCe & Me di'ClilI1e". aTtytk:ulalch 1n1teridy.scYiPL~n'alI"l!1JytmczalsI0iPi;śmie medYJClZna (W75) �Antropologia medyczna 19 i e,tnomedycyna w 1962 f. wł,aśnie Sek,c}a Socjologii Medycyny liczyła nai]wIęcej członków. W dwa Laia późni,ej zo.ngarnwwano KomiJtet Badawczy SOlcjologii Medy,cyny przy Międzyna!rodowym TowaI'zysitwie Socjologicznym. Na tak ,szyhką kalfierę omaw:ialiliejspecjaLności wpłynęły pr,zede wsźystkim pDakty,cz:nezapotrzebowania zjeiS'tronymedycyny. Jednakże socjologia medycyny, podobnie jak aTlitl'opologia medyczna r01Z!wijającsię Jako nauka musowana, nie wYIPTaco1wałajesZJczespójnego zes,połumłożeń rteol1etyczlI1J'Ich (Ole5len 1975, s. 422). W,iększość socjologów medycyny Ojpiienasię na pr!ek:umsolIDlkieh ilmrnoeptuahzacjach T. Pa'_-;S,Y1S::l: roJichorego, chorr'o!byjako dewiacji społecznej i meidy,cyny jako poc1systemu IspołeoZJnego(PalI1sons1951, s. 428 - 447) oraz na IpóźniejStzyohmodyfikacjach tych ujęć. Z doeiekani,ami nad z:achowaniami dewiacyjnymi wiąże się koncepcja naznaczania społecznego (labeling, patrz Kojder 1980). Podejmuje się próby skonstruowania modelu zachowania chorobowego, toczą się nadal spory nad definicją "zdrowia" i "choroby". W Polsce soojologia medycyny, IW prZJeciwieństJwie do antropologii medyczl11iejczyetnomedycyny, jest już uZlnaną, olI'gamizacyjnie usamodzielnioną sp:ecjalnością. Is1Jniiejeoficljalnie od 1964 l1oku, kiedy powslt,ała Pracownia SocjologiJi Medycyny w Instytucie Filozofii i Socjologii PAN oraz Sekcja Socjologii Medy'cyny Polskiego Towarzystwa Socjologiczne-go 14. PocząrtJkowooT'1entaają wiodącą była "socjolQgia w medycynie", badania-nastawione na bezlPośTednią użyteczność dla medycyny. Dopiero w lartaah 70-tych rozwinęła się autentyczna socjologia medycyny, podjęto sZierZiejzakrojone badaniapDoblelmów medyc:zmych jaiko zja'wisk społecznych. Zaczęto włączać problematylkę zdI10wia i cho:roby do badań makro·socjolo~icznych, Ipowstały pier'wsze ujęcia teoretyczne i zarys rozwoju dyscypliny (Sdkołowska 1966, 1976a, 1976b). Na wymienienie zasługują prace A. T1tkow .d~tyczą,ce zachowań związanyoh ze zdrowiem i chorobą (Titkow 1976a, 1976b), próby :ZidefiniOlwaIllia niektóryoh pojęć, np. zdrowia w kategorriach fjwnkcjonalnych (Bejnamowicz, Solwłowska 1976), analiza spoleczno-kultuI1owyeh determina'n't dewia1cji psychicZt."'1ycrhdolkonana przez B. UramowSlką (1'976). WypraoowalI1o modele medycyny - jako systemu społecznego (Bizoń 1976) i jako systemu wiedzy (Ur,amowska-Zyrt;o1976, 1980). Niemniej, jesZJcZJe w 1976 rolk:uprof. Magdalena Sokołowska, kJtóra położyła podwaliny ,pod polską socjologię medy'cyny, pisała: "Nie zostJa,łydotąd opracowane t'eoCIle1tycz:ne z,ałoż-eniasocjologii medycyny 'w Polsce" (SOIlwłowska 1976a, s. 109). 14 O obeenej talkt, dOljITZlał'oIŚiC'ioflgaDliza1cyjnej 'iii od l'olkiu alkia:demilcikiego 11917'2!73w omaWli!ail1Jej "pec:ja,LnośCii ,Śiwiadczy :r~lsltytuiaie SQlCijoliQg~i Slza'wslkiego pll'()Iwa'd!zio.ne jeslt l1IaiUlc'zanie 6·oIQjol'ogi:i medycyny. 2· m. in. Un!i1WeflSyteitu WaJr- �20 DANUTA PENKALA-GAWĘCKA ETNOM.EDYCYNA Co oznaoza temmin "etnomedycyna"'? Wokół pojęci,a tego ,pEl1n!uj€ duże zamieszanie, spowOldowane przedewszys1JkiJm f,aktem, że te. sama na!zwa bywa używalna raz na okreśLenie przedmiotu badań, a kJiedy iJndziej wyłani:ającej się suhdyscyrpliny. T,ermin, o ,kJtórryrrnmowa, paja!wił się już w rozlważania,oh nad amerykańską antlrqpologią medyczną. Ch. C. Hughes, omawi,ając etrnnmedycynę iW International Encyclopedia of the Social Sciences (19G8, s. 88 - 92), ujmuje ją jako przedmiot badań :a:ntl'QPolorgliczJllych: "Termin «etnomedycyna» będzie uży'walJ1Yw odn'iesie:niu do tych wier;zeń i prakty:k zwjązanyoh z chorobą, które są wytwo'rarrni lokalnej ku11J1..11ry i któI'e nie są wy;raźnie wyproWladzone z l'am ,kcmoe;ptlua-1nyohmedycyny nowoczesnej" (Hughes 1968, s. 88). To Iprzedmi<lito1w€rozUJITlien:eetnomedycyny PTzyjęło się w ],ataoh 70-ty.ch w antrqpologii amerykańskiej. Przychyla się do n'i!eg'O~. W. Lie'ban, 'u:znająrc,termin ethnomedicine za rów.noważny wobec folk medicine, popular medicine, popu/.ar health culture, ethnoiatry (Lieban 1973, s. 1043). Również w przegląrcizi'e A. Colsonai K. Se.Lby (1974, s. 246 - 249) e:tnOime!dy;cyoojesi tnaiktowana jlaJkoflragment pola bad.3ń aID,tropolQgiJimedycznej. Pod definicją Hughesa POdpi:9Ująsię też inni autorzy, IliP. G. M. F'oster (1;97'6,!s. 774). J,ed.naik ten sam Foster w innym al'tJ'lk!ule (1975, s. 427, 430) lużyWlarm:tZJwy"etnomedycyna" w dwóch różnych 7Jnaa:lJenialC'h. Raz odnosi ją dro systemów medycznych spaZJa zachodniJega kręglU kulturowego, innym razem rozUJmie etlJlomedycynę jiaJkopod. dział antl1'Qpologi:imedycznej, który wyrósł z da1wniejszych ZJainteresowań badwczy ,illlstytucjlami medycznymi ludów "prymitywnyoh". Również G. SimeOlJ1{1:972,s. 155) posługuje się ,teruninem, o ,kitórym mowa, w dwóoh - znac2Jenilaroh:pewnej dziedziny kultury or·aiZsubdys,cY1phny antI'Oipolo.gicznej o. specybczne:j orieIlitareji i celach, odręhnej, choć czasem krzyżującej Slięz (tn!trorpologiąmedyczną. Kontrowl€lI'Sj,e semantyczne narosłe wokół terminu ,,'etnoml€ldycy.n'a" uwidaczni.ają się jresZJczesilniej w kl-ęgu eUTopejskiich etnologów zdljmującyoh się oOma1wi'aJIlą tematyką. Składa się na Ito szeneg przyczyn. NaJWJaŻrIlliejlSzą,jralk.sądzę, jest rosną.ca pot1:mz:eb1 wyłonioeni:a,gałęz'i naluiki etmolorgt1JOZlJ1Elj (bą.dż dyscypliny stcvjącej na pogreniczu etno:1'O.giii medycyny), !która orbe:j;mO:Wia~aiby ,ek.<1ploro.'cją wyraźcie już wyodrębnione pole badawcze - medYicYll1ętradycyjną czy ludo!Wą. W Stanaoh Zjec1no'czanych taka sub- czy int'endyscyp.hna (o ni:eco SZk'u"szymZJakresie) istnieje, jest nią anlbr:olpo.loglia medycZ!!lJa.N:ai1mniast w EuropiE, gdzie nie ma tradycji łąozeIllia ,etnoLogii z ,naJUikamibiologicznymi, na:rodziny speojarłności, która mus:iał3!by kOjlarzyć obiJe t,e perspektywy, Iprzehiegają z dużyuni tr:udnościamli.. �Antropologia med.yczna i etnome-dycyoo 21 Pawyższe wywody zilust'ruję i uzas,a!dnię .przykładami dekliCliracji i ,praikty1kibadawczej etnologów €iulropejskicl1. Tenrnin "et'ThOlmedycyna"pOlja.wliłsię stosunkowo niedawno. E. Drobee (1956, s. 203) oIk;reśHłetnlOmetdyeynę Ijlal1m",p~zedłużEffiiehJi.61tOlrii 1?'edycy.ny w przestrzeni i cws.ie, Poni'eważ do o:bszaru jej badań nafeżą ludy pierwotne (Naturvolker), jest ona .zairazem częścią etnologii". J,edlIlalkże defi:mieja ta racz·ej detklairoiWałaprzelmnania normaty'wil1e au:toIT"a. niż !pTzeds:tawiała fakty'czny stail1 rzeczy. W O'stla1mJilch liElitachznaczne' .zasługi dLa uipOwszechnienia omawianego ternni:nu i dla IksZJtał,tawania teąretycznych podstaw nowej spec.ja1ności położyło czasOipismo "Ethnomedj,z·in" ukaz'ujące stię od 1971 rQ,ku w HamoUlfgu. W artykule programowym ,otJwierającym ezasopli:smo,jegQ redialk'toIT" naczelny, J. SiterJy, OikreśIa et110medycynę ja/ko intenxlyscyplinam.y obSlfla1', leżący między etnogTla" rfią czyetnolo,gią i medycyną. S:tM'Jierdza,ż,e et.nomedyeyna nie j,em ani subdyscypliną medycYlny szfimLnej,ani ,żadną oddzielną dyscylpliiną na,ukawą (Sterly 1971, s. B; ta/kie Stemly 1974, s.609). PodOlbniie,jaJko "iJnteTdyscyplinę" z·ajmującą się medycyną IlIieooulkową (z .punikt,u widz'enia zachodniego lparadygmatu medycznego), definiU(ją eltnormedycynę tacy badacze, j'ak T. Hauschild (1976/77, s. 357), H. Sheiikh-Dil'they (1977, s. 302). Natomiast, odwołując się do tego roz,umi:enia etnormedycyny, G. RudniJtiki, W. SchieJenhovel i E. Scihroder (l977, s. 2 - 3) posług1u:jąsię oma'wian)'lm teTfV1lunem także w znaczeniu przedmio:towym: lecZilliotwiawszyS'tki!ehgiI'Up ludnościowych, z wyłączeniem medYICyny naukowej. Autorzy, dostrZlegrając nieprecyzyjność i dwuznaczność terrmi;nu "etnomedy~yna", prOlpol1iU!ją dla określe.nia suhdyscy:pliny etnolog:i.cznej inną nazwę: "etnologia medycyny". Piro:polzy.cjata zasługuj'e na .uwagę jako popmw.niejsza, nie llia- . suwająca mylnych sikojrar'zeń semamtycznych 1r.. Posiada jednak niJkłe s:zans,e w konkurencji z już z.akorzenioną nazwą "etnomedycyna". J. Sterly w swyeth najnowszych arlyikuła'Ch (1976/77, s. 370 - 371: 1978179, s. 15;~ - 154), z;dając sohie S1Prawę z istniejącyoh niejasności semantycznych, postuluije wyrame o::ldz,iielenie róznych znaczeń terminu "etnomedycyna": 1) to, co jest przedmiotem badań - lecznictwo różnych grup etnicznych, przekazywane z porkollenia na pokolenie; z wyłączeniem medycyny akademickiej i innych wysoiko rozwiniętych systemów medycznych; 2) dział antropologii medy,cznej zajmujący się badaniem medycyny tra'5 D<Jdatlk,o,we k~~mplika,tje :P'oIWiJldiUj-e !Il1i.e-jednciZJH.cJZ;:,\o,ść Ikoi:lidylcjj samej medycyny, w kJtórcj p(mad aspektem po.znawczym dominuje aspekt praktyczny (;medycyma jalklO naukl I;:>ra!kltyclznaPrcllte1Z: Uina:mO'wsika-Z)'1tio im~&,IS. ,1813- 1i~'1; 119'8,0, s. 74 - 77), Stąd też sam termin "medycyna" bywa używa,ny bądź przedmiotowo, bądź w znaczeniu odrębnej nauki. Dlateg.o termin "e1nornedycy;na" nie wyd<ljje s:ię być najocJ.powiedniejszym na określenie (sub-)dy;S'cypiiJny naukowej. �22 DANUTA PENKALA-GA WĘCKA dycyjnej (antmpologia medyczna zajmuje się wszystkimi systemami medycznYimi, łączrue z medycyną norwo1cz,esną).·JednoC'zeSnie stanowi on mterdyscYlplin.arne poJe Jeżąoe pmniędzy ,antro,palOlgią s.poł,eczną i kUlIJturową(czyetnolo.gią) a meid)llcynąi innymi naukami. Do tych ,kono'ta'cji St,ertly dołącza t'l"Ziecią: 3) etno medycyna j1ako pewne k'rytyczne nastawienie bada\veze odwołujące się do wyty,cronej przez E. Husserla drogi ukazywania ludzkiego Lebenswelt. \ Jest to jego właSlne I1oziU'mienieatiIlIQlIDodycyny. wynilkającc z p.rzyjęci'a fenomenolo;gicZiIlej.pernpektywy bada'cz'ej, o ktÓl'€'] będzie jesz\cze mowa. Zarówno J. Stel'ly, jl3iK i ilnJni autoif:zy (l1ip.RooniltZlkiet .al.) są 7.dania. 7Jeetnomedycyna moiŻ'e:już wkrótoe wykr)llStalizować się z inteI'dy-scyplinarnego poLa badawcmgo jako old:ręibnadyscYlplina. Jednakże Jej podstawy teot1e:tyoz:no-metodolo:g>iczne nie wstały dotąd ukształto'wane. W różnych, niehcznych Z,TC'SZltą olpr:al0owaniu,chmo:ź;na dostrzec WipłyWYpo3zcz,egó1nychkiel1unków etnologlilc~yiQh.Np. E. Drobec, ,związany Z2 szkołą wiedeńską, postulował l'ozwmięcie metody g,eo.graf:iJczno-historycznej \V etoomedycyThie. Uznając ,joednaJk, iż w olbrębile medycyny zapożyczenia kLeIturowe odgrywały mniejszą rolę niż w i:nny'ch dZJiedzinach kultury, dostrzegał celowość stO\Sowlanri.a równi,eż 'innyoh metod gromadzeni,;) i porządkowania da:ny.ch.(Dwbec 1956, s. HiS,.203). W latadl 70-!tych wśród Zia,chodiIlioeuiI1opejskich badaezy zajmujących się medycymą tT<adycyjną zarysowały się .g,eneraJnie dwa s1:Ja!l1,owUska. ReprezeJl~anci pierwsz,ego, dążąc do pro\'v'!aidzeniastudiów porównawczych, postuLują twoI1Zeni,ekatalogów symptomów chorobowych, bądź sami próbują joe opracowywać. POSfUg,ująsię przy tym pojęciami i kategoriami medycyny zaohodiIlde'j(Sch!ieJenhove.l 1971, s. 123 i nast.; Sheikih-Dilthey 1977, s. 302 i fiiastt.).PodCijście rt:alk,1e poddał ost1'ej kiryty,oe J. S1Jerly, podkreślając, że pozwala ono uciliwydć ty lka te zja'wislm, które można roztPo~ć z pUlIl:ktuwiJdz,enia naukowej medycyny. Auto.r Qpowiada się za fenomenologioznym badaniem zj,awiSlketnomedycznych. W swoim ujęciu "rozumiejącym", wyprowadzorn.ym z HLlBISer1owskii:cJ koncepcji Lebenswelt, porządkuje zjawiska związane ze ZJdl'oiwLem i ohOt1obąw ilch ścisłym odniesieniu do ludzkiego bytu (Dasein). Sterly'ego nie interesuje obl'az cho'Toby i jej przebieg, a raczej sytuacj'a chorobowa, "byoi.e cho1ryan". Podkreśla, że sporządzony pr:zezeń wykaz - .,IJ>orząde,k etThomedy·cyny"- to nie jakiś index ethnomedicus, jego itema1y .pozostają w rzeczywistej relacji do ludzkiego istnienia (Sterly 1976/77. s. 369 i nast., 392). Koncepcja reprezen10lwana pf'Zez Sterly',e,go jest w duż'ej mierze zbliżona do cmicznych ujęć etnona'ukii, 00 zauważa ZlI'esmą sam autor. Spory wokół etnomedycyny, jak w~dać z powyższego omówienia. toczą się przede wszystkim w niemieckojęzyczmym kręgu etnologów eUl'Qpej- �AntTl}po!olgia medyczna i etnamedycyna 23 skich. W RFN etnomooycyna, tralk1Jo·wanaJalko iintel1dysc)'IPhna,'Uzyskała w ostatni·ch latach znaczną s.amodl?idnoŚćorganizacyjną. Św:iadczy o tym aktywna działalność Ar.beiitsgl€meiJnschaftEthnomediz.in. ktÓIie IPClwst.a10 'w 1970 1'. W Hamburgu z ini~Jatywy J. Stenly\~\g'O(;pó:źJllIi.ej zostało przeks7Jtałconew AI'beiJtsklTeisE'bhnomed:iziJn).TowalTzystwo wydaje wiS1pomniane już interdyscY'phna1rne czasopismo, z międzynarodowym ze~połem doradozym - "Ethnomedizin". PubLiJkuj,erównież selTię wydawnriczą "Beitriige zur EthnomediziJn, Ethnobotarn:ik L1indEthno2joologie". Od 1973 rok,u organi:l?uje spotkania specjalistów z różnych dziedzin. - inter€l'iu,ją·cych się problematyką etuomedyczną. I tak np. międzynarodowa k0nfieITenoja,która odbyla się w Hambul1g.u w 1980 l'ok,u, IPoświęcona' byla wzajemnym odd:maływaniom medycynytmady:cY'jflJej i szkolnej da\Mniej, obecnie i w ~pektywie przyszłości. StowarzYL9zeniapodobne do hamburskiego i ściśle z nim współdziałające powstały również w HeiJc1eilhergui w KoJonii._. Arbeitsg,emeinSlchaft Ethnomedil?irn:w HeideLber:gu wydaje od 1978 r. interdysc)'\plinalTne czasopismo "CUTaTe", pubhku.ią·ce malteriały z ZJakirtesu etnomedy.cyny, psychiatrii tra'!ls:kiu1tu.roweji poJmewnych dzJi.edtziJn. Wyda,wcy pragną stymulOlwać diaLog między przedstawkielami nauk społecznyoh i medycyny, a dyskusja t.a ma dOjpOlTIóC w l'ealil?aoji celów pra.1<ty.ozny.oh- włączenia elementów medycyny tiradycyjnej do ,programów' z.dtrQ\MOtnych w krajach rozwij~jącyoh się· Zainteresowani.e etnomedycyną winnych kr,ajaoh europejskioh nie osiągnęło tego poziomu, co w RFN. Omawianą prob1ematytką zajmują się naukowcy we Włoszeoh (A. ScaI1pa,który wydawał od 19·67 r. czasopismo, ohecnie już nie ukazujące się - "Etnoiatria"), w Rumunii (szczególnie ni·eżyjący ,już V. Baloga), na Węgrzech, we FTancji, w krojach skandynawskich. Czynnikiem stymu1u.ją.cym za-int~esowania etnomedycyną są niewątp1iiwie .przedSltawiJonejlUżwyżej iPl'zeetsięwzię.ciaŚwiatowej Org.runizacji Zdrowi.a. Orientaaja z,miJerzrującado włączenia praktyków medycyny tradycyjnej wprowadz,cme a;keje zdrowotne przy.czynia się do wzrostu roh przedstawicieli nauk spo}ecZJnych,a zwłaszcza etnologii. Etnologia europejska w większym niż dotychcms stOpniu n~biera chaiI'akteru nauki stosowanej. Od kilku lat I1Jl. w Heidelberg:u, w Instytucie Higieny Tro· pikalnej i Zdrowia Puh1icznego. Wipl"owadzonokursyetnomedycyny dLa lekarzy. Oddzielnie omówię zainteresowania etnomooycz.ne w Związku Radzieckim. W etnognafii radzieckiej nie zaznaczyła się, jak dotąd, tendenCJa wyodrębnienia samodz,ielnej sLIJbdyocyplinyz,ajmującej się omawianą problematyką· Badania nad medycyną tr.adycyjną prowadzone są w ramach etoografii. Niemniej, .podejmowane ostatnio :próby sformułowania pewnych założeń teo·retycznych i wskazań metodolog·icznych odnoszących się do badania medycyny trady.cyjlnej świ·adczą o wzroście zainteil'!e50wań �24 DANUTA PENKALA-GAWĘCKA tym drz;iałem~ultury. Dowodem na to są równi,pz coraz częściej Ol'g.anizowa:ne,~onferenej'e naukowe pośWięCOIIW ·ptnom'?dycynie. Nip.w 197:'>~OIk:u w Leninglf.adzie odbyła się ogólno!kJra,jowakonferencja na temat etnograf'i1cznychaspektów :badania medycyny 1udovv'lej(Bromley et al. 1975). Badania nad medycyną tTadylcyjną mają w ZSRR sil:p.,iezaznaczony a:spekt stosowany. Dąży się do wykorzys'tania tyoh środków medycyny tradycyjnej (ZJwlaS'zlcZJa lelków 'l'ośli'l1lIlych),któr'e nowoczesna medycyna UIZl1laj,e za raejonalne. Postulowana jest ścisła współpraca między etnografią i medycyną, :prowadząca do wYi~rycia i zastosowania wa:rt'o'ściowych leków tradycyjnych. Jednakże n~e pomija się również celów czysto poznawczych - badania medycyny ludowei j,ako w,ażnej częśoi kultury kiażdej wSiPólnoiy l'iUnicznej. WyJ:;ażny nalciSk kłJadzie się na €Iwolucjonistyezne studia nad mooy,cyną ludową. G. P. J1llirowlew(;1:975, s. 5 - 6) wyróżnił trzy główne etapy rozwojowe medyeyny, -którym odpowiadają pojęcia medycyny ludowe1j, medy'cyny tlfadycYijnej (systemy medyczne wyłożone w fo:r:mie pisemnej) or.az medycyny nauKow;ej. Naj'Wa1żniejszą publikacją dającą przegląd problemaJtyki, pewne ustalenia tenminoJogiozne i wska7.ówki badawcze, jest artyikJuł J. W. BTom].eja i A. A. WO!f<)'llawa, zami,eszczony w "Sowietsbej Etnografii" (1S76). AU!torzy wydziela.ją aWlie warstwy medycyny tradycyjnej: "tradycyjno-ustną" (opartą na przekazie ustnym; odpowilednik "medytCyny ludowej" w znaozeniu wąskim) i "tradycyjno-pisemną" (o dużej roli prz1e,kazu<utrwalonego na piśmie). Bromle.ja l WoTonowa interesują pTiQ;Cesy rozwodlu medycyny. Medycyna t'radycyjn0'il'iseimna, ~wiąrhana zpo'Wsta:niem cerutrów cywilizacji, wyłoniła się, ich zdaniem, z tradycyjno-'ustnej. Później ohie, istniejąc obok siebie, wzaj<emnie oddzia,ływały jedna na dI1ugą. Ostatnim etaJpf'm tego procesu rozwoJowego Jest pOlWstaniemedycyny 'na'uik'owej(BromJej, VOTo'nov1.976, s. 5). Autorzy IPostulują taikż'e badanie "powszechnej wiedzy medyczlllej" po\Szczególnych współtczesnych etnosów, tego, CQ nazywają ich "obliczem one.dYClznym".Na owo oblic:ze skladają się trzy warstwy: medycyna tradytCY'jno~ust:na,tradycyjno,pisemna, el'ementy medycyny naukowej. Występują one w różnych pI"orpoT'cja<ch, jedna z warstw ('rup.medycyna tradycyjno-pisemna) może w danej kultune w ogóle nic być repl'ezenbowana. Tę złożoną całość, czyli medycynę ludową w szerakim znaczeniu pro.. ponują autorzy okr,eślać terminem "etn:omedycyna" (Bromlej. Varonov 1976, s. 8 - 9). Niektóre spośród ustaleń teQlI'etycznych Bromleja i Woronowa mogą być z poiŻytkiem wy1korzystane ,w badaniach etnomedycznyoh. Na uwagę zasługuje wyodrębn1e:nie dwóch warstw medycyny tradycyjnej, bazujących na różnych środikaeh pn~ekiazu, jalk również postulat ba.. dania całościowego, wspókzesnego obrazu potocznej świadomości i prak- �Antropologia medyczna 25 i etnamedycyna tyki medyczmJej poszczegóJnych ~łJeczeństw. Na,tomiast za:strzeżen~a budzi stooowa:ni:e!przez badaczy rodz['ecIkioh ternnmów ,,~acjOin:a1ne"i .;ni,eracjO'l1alne" w odniesienilu do pJ'IZ!e'jalWów meidycyny tradycyjnej. Oweślenri.·ate, .jiaJkwynika z kontekstu, odllwwiadają penwelkJtywie medycyny TIowo;e-zesnej(Brom lej , Vo.ro'l1O'v1976" s. 13). Na zakońrczenrietej częśoi r0'zwCłlŻańIlIaleiał,oby powiedzieć choćby kilka słów o stanie badań etnOtmedy.c:zn~chw Polscf'. Chociaż zainterh"lOWaniapalJskim lecznictwem ludowym mają sto'sunikorwo da'w;ne tradycje, literatura dotycząca tej problematyki jest niepelna, w większ.oś,ci :P.TZYczyn:ka;rska. Medycyna ludowa porostwa do dl7.Jiśdzi,alem kult'wry bardzo słabo opracowanym w polsikiej etnołJogij,i16.J!edną z ważmych przyczyn tego stanu rzeozy jest niewą't!p!mwi'edort;ychczasowy braik z,a,po'tTzebo'Wlan'ia praiktycznego nę emologi,cz[}!eanailizy lecznidJwa ludioweg,o i potooz,nej wiedzy medyczmej siPołec7.Jeństwa.J,ak wsilmzywałam, wystąpienie zapotrz.ebowania ze st1rony medycyny na ek,>!pelrtyzysoc!jologiczne dotyczące zdrowia ichOiroby dO!prowClidJziło do wyłonienia i rozwoju pol~~iej socjologii medy,cyny. Do ni,edawlna le~c€'wa~ona przez medycynę oficjalną medycyna ludowa, a Zlwlaszcza ziołiO!l'eczni'Cbwo, za'czyna zdobywać u7Jn!aiIlie dla swego ,,~ra.c'.ionałI1Jego jądr:a" w ooraz szerszy oh ik,ręgaeh leikamy i farmakologów. Mo'ż'na więc mieć n!ald7J~eję,że z:ro'Z!umLain,a zostanie potTZleba przJ€lprowadienia wycZl€'J1pujących,kornp~eksowych studiów nad medycyną ludową w Po·lJsoe. Etnololgowi'e polscy mają obecnie ni€lwielJbe możliwośd prowadzenia badań e1mo.medy'c7..llY'ch poza granicami kraJu. Być może i w POUsce,choćby pod wiPływem wzmiian:kowanych. JuŻ nowyoh konc€lpc'Ji Świat0'we j Org.am;ilz.acj'i Zdrowia, doce:ni się oelowosć współ:dz,i.ałarnialeka,rzy wysyłanyoh do pracy w krajach r0'2Jwija;jącylOh się z etnologami. JeŻRli tak przedstawila się slt:an baJdań .etnomedyczmych w PoJsce. mo,żna się sł.us2Jrri:edomyślać, ż,e tym ba'I"Id.Zli.ej brok OIprtacowań teoretyc.z.n.o-metociolQgi!Clznyohz tej dzi:edzi;ny. Ref1eksj1ateoretyczna nad omawia:nym zespoł,em za:gadrrień zupełnire nie była dotąd w etnologii polski,ej Wizwijana. Nie upows7;eohniło się llilwet samo po!jęcie etnomedycyny. Zywiąc nadzieję, że etnomedycyna zdOlbęd~!esohie stoIpniowo i u IlIa!sl'ację bytu. przedstawię poniż,ej pewne ;PT'olPozycj,e teoretycz.no-<metodolog'i'cZJneVol odniesieniu do badań etnomedyc'Zlly1Ch,prqpozycje, które oczy'wiśei€ nie są w żadnej mieme spójne ani wY1czerpujące i z pewnośoią wymaga:ją do!pracowania OTJaZ ,prraiktycznegosprawdzenia. 1 16 ,zna.mielIl:ny jest fakt. i,ji; w nowym 0lpraOOW03I!l1LU sy;nte1Y'Cl.DY.m Fran!kowslka, Papro:t:ka, 19181) poświęcono st'rolll w <lJ'l.JylkJU,I·eo wi,etdzy ludowej. Siki (Bij'enrmiCIJm, l11€ldy,cYJ1lie etn(~g!rafj~iP,olWaedwle .kL'lka �26 DANUTA P,ROPOZYCJE PENKALA-GAWĘOKA TBORIETYCZN O-LVL.E'DO DOLOGICZN E J,aik wynika z pr:zedst1awionego prz.eg'lądu zakresu, załoteń l praktyki badal\vicz.eijanrtropollOigilimedycZJnej i e'tnOimedycyny, nilc wyipracoW2,no dolj;yahczas odrębneij teorii i metodologlii badań etno:medycznych. Badacze stosują implicite lub - rzadizieli -- e~plioi1Je teorie i metody różnych Ulklielmnkowań elmlOliO!gicznyoh, bądź też odwQłują się do ogólniejszych założeń filozoficznych (nip. f'enoilllenolOigiellnylCh). Jednym z możliwych sposobów tiraktO'wania mateI1iału etnomedycznego jest, moim zdaniJmn, zalstoso\vlanie pewnych ustaleń i pojęć epistemologii marksistowskiej, a w szczególności - marksistowskiej teorii kultury, wypmoowywanej w poznańskim środowisku metodologicznym. Zdaję sobie sprawę, że nie będzie to ujęoie .pełne i mdo,walaj.ąJoe,m. Ln. dlatego, że teoria taika dopilero .się rodzi. Nile mogę prz.edstawić w tym milejscu szczegółoWlo założeń teorii i wyjaśnić wszystbch używanych w jej ramach pojęć. Czytelnik może je ZJnaleźć pnz.ede wszystkim w pracaoh J. Kmity, a takiJe A. PaŁubiidki1ejli inn)'lchćl'llJtorów z tego śI'odowiSika. Spośród ustaleń teoI1ety:cznyeh"sZJkJoły pOlznańsbej" precYizyjne rozróżrIllieI1Jie sfery świaidQmości i pralktylki społ,ecznej (tradycyjnie zI'esztą. ]alk witadomo, lwycdrębni1anyeh w myśli marr'ksi:stowSkiej)oraz konoepcję 7Jmian społec:zmo-1kuH'lllrO!wycih uważam za sizcz,ególnie przyda1me w studiach z zakresu etnomedycyny i - szerz,ej - w badaniaoh etnologicznych. Wyraźlne wyodrębnie?1e świa:domości i praktykii spolecznej pozwala uniknąć tlak częstego w pI1a'oaohetriogr.ailicz:nyoh mieszlania reglUł kulturowych i faktycZJni,e wykOO1lanyc.hczymnorSci(pI1ZJezte reguły wyznac'zanych). Z kolei wyjaśnianie zmian społeczno-okultUirowych w terminach de1.ermitna oj'i funlk1cjonalnej i genetycznej, chalrakterystyczne dLa materializmu histOlry'cznego, może znaleźć zastosowanie w badanill przemian medycyny tradycyjnej czy l'Uidoweijwskut>E:jk oddziaływ,ań medycyny nowOlczeslnej.T,en typ wyjaśniania maiŻe być również przydatny przy rozpatrywaniu zmian endogemnYlOh. W ramaoh praikty!ki sołlecznelj wyrróżnia się, jarko jeden z jej typów, pmktykJa medyczna. O odrębnym typie pra:ktykii możn~ mówić, jeżeli pełrni ona oikreślO1I1ąfunkcję obiektywną, czyli odpowi'ada na okreś.lony roIdz:ajzapotrzebowania obiektywnego. Obiektywną funkcją pm:ktyk'i medYiC:'?Jnej jest reali:zowanie pewnej wartości nacz'?lnej i wartości je] podporządkowanych, które wyznaczone są przez przekonaniia normatywne należąicc do odpo'witedniej fommy świadomości SPOłl€CZnej- społ,:,czne] świaclOlmoś'cimedycznej. Tą wartością naczelną jest zdrowie. a wal'bości pod:porządikiowane jej instrumentalnie - to sensy (Kmita 1973a, s. 22; Kmita 1975a, s. 24) poszc:zJególnych czynności medyc:zJnych. Oprócz prz.eIwnań normatywnych wyznaczających wartości, w skład spolecznej świa1 �Antropolog'ia medyczna i et:nomed.ycyna 27 domości medyczne.j wchodzą także pr-zellmnrnia p - zwane czas2!m dyrektywałnymi - określają.ae sposób rea1iz,a,cji Donośnych celów (waTto~ śiCi).Te ostatnie prz:E'ikGuania,któI1e mogą być werhali:zciwalne w post-alcl o'dpowiedinich dyrektyw czy reguł, tworzą Wliedzę medyczną. Wiedza ohejmuje okreś1ony ze:':,J,ółregluł kul,tul'owych oraz przesharuki tych r·E!guł. Należy nadmienić, źe niektó:re Z owych dyr,elktyw wyznaozają czynności ,r..astawioruena interpretację 18 (są to tzw. reguły ~l1teiI1pr'et~cji kulhlir()wej., wy.rażająoe przekonania, któr'e należą do sfery kJuJtury symbolicznej) Jako przy.kbad m(}gą sł,użyć l'egruły wyznaCZlając't czynnOiŚciz Zia~CI1esu tzw lec:oenia magiczno-lfleligijnego (np.: "Aby wyleczyć ból głowy, tr:oeba pmypiąć do czapki amulet"). Inne Sipośród omawi,anych reguł, zwaine .tecrhnolo.giczno~U'żytJkowymi,wyrażają przekonama naJeżąc€' do skry kJultJuTY techniczno-'użytkowej (F'a1wbi:cka1975; Krmit:a 19'i5b, s. 86 - 89) 19. OmaWli1ająctradycyjną ~połec'ZI1ąświa:dOimOiŚć meidylcz.ną danej grupy nie trzeba rekonstI1U0WiaĆpełnego zespołu regluł bej dziJedzjiny kultt.lry Nie byłoby to alni możl1we; ani celowe. NaJ1:l():mi:ast e1;<nolO1ga będzie interesowała ta ważna część wiedzy meidy.c7inej,ktÓfrąsą pr~}ai11Jki dYil1ektyw określających sposób rea'ltzacji oidnośny,ch wair'tości. Należą do nich koncepcje zdrowia i char,olby/przyczyn choiI'Óib,zapohieganra im ileczerna Przy tym tI1adycyjna wiedza .medyc:zma jest zregruły ści:.C§le splecion,a z przekonaniami religijnymi. Nie można pominąć w l:adaniach tak częste l i silnej walorYizac'jiświartqpoglą:dowej omawiiamej 001I"my świaidomości SIpOłec:znej. Bo.1egaona na łą:czen~u wartości bez,pośrednio Ulchwytnych praktyczni.e z nadrzędnymi wartościami świataPQg,lądowy:mi za pomocą odJpowiled.nich pr:zeikonań dyreikty!wao1ny,ch.Realizacja wall"'tośQibP.zpośredn:io uchwytnej praktycznie (jaką j,est n,p. wyleczenie ohOO'Oby)uzyslku,jew ten sposób doda1lkową motywację. JednalkŻle nie za'VSiZemotima usbałic, ozy mamy do czynienia jedyni,e z walo.ryzacją świaitO(po.glądowąpo:sz.czegól11 J'Ulk pilsze J. KJlntita {1:97'S, s. (3); "OhQdz;i tu o 'przełkiclna:nl1a poÓęte na wZÓlr sądó:w ,w sEwlsde logicznym (,llie w,ś sądów w sell;>ile p6Y1<.lha[QgilCrzJI1:JI1m); faikit w pełm :-lwiaidJcm~elji,c~h akoelptaiCj,i prz.et: Ipo,SIZ;czegó1ne j.edił1Jootlc Iltie jlest WaDUlnkJl'em n:,ct:będny:m i~h identy,filkJaajii, pOldiolbinie też sPQlsób., w ja,k'l tVJli}l'Zą sys,wmartY;ClZ.:lleoabośdi, nie jest odwz:xOW'ail1liem ich św,i:aidOlme~o IPc;r;ządk1{JI',vaJll:iJa P11Zez PCS'71~z~ó,lne }ednos'tk i". 18 W~llUJt1Jki'em ni,eZJbędnym 'WY1&tąpienia .ef'elkt'Óiw oiJtek,tywmy'dh tych cZYl!1n()~Cil jest istnienie przekonań pl"Zyporządkowujących ty{ll ezyruw~ciom, za pośrednict~"em reguł interpretacji kulturowej, odpowiednie semy kulturowe. Nie jest na· tomiast ko.nieczne istnienie obiektywnych prawidłowości łączących daną czynność L jej efflkitern (w'arun~k iten JEISIl !!1IiielZJbędJn,y iW ipnzy1.paldiku ,czy,:'llllGIŚ'cli !WY1Zln:.lICIZJ:lI:l)1C1h. przez reguły technologiczno-użytkowe). Patrz: Kmita 1973'1, ,. 27 i nast.; 1978. s. 64" (b. 19 Nail,t.'fi:ywYijaśnić, że kulturę tr~tuję j.a!ko wSIpół f;ulnm s w i'31dc'llnooi.'iS!Polecz.tlej (pa1Jrz flip. Kimi1ia 'W75':>, s, 86 - 87; Palu.b:ic!ka \.915, 'S. B3j Z<.lJtlemmedycyn", jak.I) pewna 'dziedzina kultury, je.,! formą świadoma,ści :>pD~eczru:lj :'i.m;'x~j,onalnie zw:ią!ZJ.· ną ze s,po1,eJctzJnąpm'kty!ką medy.c.zmą. �2H DANUT A PENKALA-GA WĘCKA nych wartości be1z,poŚJieidnio-praktycznych, czy też przekazy światopoglądowe - magiczne bądź religti.!jne - występują :równolegle z pI'iZeslarukam; pochodzącymi z pQ'toozmego .doświadcz'eni'a, j'~o prZJe.słanki dodatkowe, ~mpliJk'U!jąceodjpOWlioeidn~e przekonania dYl1'!ektyw a,lne. Talkie ścisłe zwią;:zJki świaWipoglądu z potocznym doświadczen'iem społecZJnym są oha,rakterystYCZTlie dla społ'eoZJeństw trarlJ'lcyjnyoh. WSlPomina1,am o I'Iegułach "dY1I1ektywalnych", które wyznacZJCliją:::posób reahzaJcji wartości, a zat'em dkireś1ają ezynności prowadzące do zamiel"IzonYJchefei.kitÓiw.Czynności wy:anaiCzane !przez reguły z zakTesu społecznej świadomości ill'€Idyczn.ej nal'eią do d7JLedZ\inyspołecZJnej praIkty,j<Jimedyczne.j. ROZJpat'l1ują!Cpraildykę medyczmą należy prz.yjąć założenie o racjonalności 20, wedlugktómego jednostka ~pOiśród możliwych czynności podejmuje czynnoś'ć naejonalną, tj. taiką, która prowadzi - zgodnie z wiedzą tej jednostki - do reiZ'llltlatmmalkisymal,ni'e preferowanego (czyli do realizacji w,aortooai maikosymainie preferowanej, będącej sensem danej czynnOiŚcira'oj'onalnej). T,aiki.e rozumienie ra.cjm1alno,ści nie ma nic wspóLnego 7 tak tY1Powym di1apiI'lalctJra!k1Al,jącycho medycynie ludo'wej rO?Jróżni"2!l1iem czynności i przellWinań "raojoIlla.lnych" i "niel1a.cjo.nalnych" (czy "i:rracjonalnyah") z punktu 'v';l~d7Jeniamedycyny na-ukDwfj. Sens owego p.:>działu negOiwlał m. in. H. F'abr,ega, pisząc: "wyjaśnieni,e, jakie of'eruJe podmiot, JUoŻiebyć uważane z.a ",acjona1ne», jeśli jest ono zgodne z prawami logiki, niezależnie od statusu epistemologicznego przyjętych przesłanek" (Fabn:,ga 1974, s. 25). W ramach ~p()ł'ec;z;nejpraikty1ki medycznej można z reguły wydzielitwarstwę Sipr1Of!esjonahz:ow,anąomz drugą, o nikłym sto'Imi.u profesjonalizaJoji, w.k!tól'ej partYlcYlPują, w większym czy rrm.ie}szymstopniu, wszyscy człolnkowie glnuiPY. Należy zwrócić uwa.gę na zmam.ienny dla społe<meństwa tl1a1dy'cylj[1Jegofalkt, iż Tlehgia - w du.żym stopniu za p,)średlI1iiOtwemlpirzekonań nal1.eiŻą'cychdo obycz'ajtowej dziedziny kwltury - f,unikcjonu,je jaJko społieczno-suhleiktywny regulator praktyki medy.cznej. Ponadto n:iektóre ozynności o sensa'ch leczmi!czych wykonują również przed-o stawiciel.e pra!ktyiki religijnej. Niewątpliwie flUnkcjotnalizm jest tym kierunJkir'm etnolog i'cznym , który najW!ię:k.szy wJdtaid w budowę t'eorii zmiany spoleczno-lkult'llTow2j. Ale funikcjo.nalny model zmiany z W1ielu względów okazał się nie w pełni Z'aidow.alający. OSibaltlIlfio p€'WlI1enadzieje pokłada się w tworzonych tzw. ko:nfbkiowych modelaoh prnemian społeczno-<kultuJ"owych oraz w marksistowskiej teorii rozwoju społecznego (paluch 1976, s. 260 - 277). 20 Zalo'żenlie to pnzYljmuję z,go,din;,eZ marksistowską dyre.k,tywą ra'cjcnali'·wwan.ia 'diz;iał'ań l:uidiZ1k<klh p:r:zy baidan~'I.l W~z€i):k.bchzjawis.k społecznyeh. Zał,ożeni,e u racjQna,lnośoi ma charaikiter iide<łJ~iza:CYljny, bierze bowiem pod ·uwagę jedynie w.i€ldz.ę i nurmy działającegu, nie li;wzgllędfllilając ilnn.ych czynników, k!tÓH' m·ogą wywietr'ać wpływ na dział<łJniie(DQPioilJs:kii ].973, s. 2,22- 2-24; Kmi·ta 1973a, s. 15 - 22). �Antropologia medyczna i 29 etnomedycyna Materializm historyczny proponuje wyjaśnianie z.mian k!ultury w terminach determinacji funkcjonalnej i genetycznej. Zgodnie z tym ujęciem, akcept1acji społecznej - ulpoWSlzeohnieniuulegają przekolnalllia determinujące (w trybie subiektywno-racjonalnym) działania względnie efektywne 21. A względna efektywność przysłiUigu]etym działaniom, któ:r,e są funkcjonalne w stosunk1u do aktualnych zapotrzebowań obiektywnych. "Tak więc przynaleimość odpowiednich przelmnań do sfery świ'adOimośm społecznej (ich akceptacja społeczna) tłumaczy się funkojonalnośiCią działań (... ), któryoh kontekst subiek!tywno-racjonalny tworzą owe PfiZ2konania, zaś fun:kojonat1r10śćta z l{iQ:leitłumaczy ich efektywność" (Kmita 1978, s. 66 - 67). Upowszechniają się zatem przekonainia determinujące działania bardzi,ej funkcjonalne w stolsu,nkudo poprzednich. Wszelka zmiana w sferze świaJdomośiCispołeoznej jeDlttlakże uwa!r'unkowana ,genetycznie: nowe, prrzeI)l~kającedo świadomości społecznej przekonania muszą powstawać w określonym stosunku do przekonail dotychczas akcepto· wanych. Muszą w jakiś sposób (choćby przez negację) nawiązywać do tego, co Engels nazywał dzi,EdziczonYim"mat'ElI1iałemmyślowym" w obrębie danej formy świadomośtCisipołecznej. Ujęcie manksistowskie uwzględnia również Dolę cZYiIJ:nika indywidualnego w rozwoju kultury. Niez.będnym ,waTUiI1lkiem tego, aby dkreślone przekonania przedostały się do sfery świadomości spokcznej jest fakt ich uprzedniego respektowania prz.ez poszczególne .Jednostki. Jeżeli jaJkies przekonania stopniowo prz.est'ają być fu,nikcjonaLne (\vskutek prz:ekształcenia warunków obiektywnych praktyki ~polecznej), zanika gwarancja efektywności indywidualnej tych przekonail, respektujące je jednostki coraz ozę.śoiej nie osiągają zamierzonych oelów. W tej sytuacji dla zaohowania I'acjonalności działań niezbędne są innowacje. Mogą to być inI1Owacje za,równo endogenne, jak i egzogenne. Boleg'Rijąo[}Jena stosowaniu nowych przekonail dyrEJktywalnych (nowych sposobów dz~iałania dla l1ealizacji dotyehczasowych wartośoi), albo nOlwych przekonań nOlI1matyw-· nych (przyjmuje się nowe <celeniezm.ienJia,jąc spOlslolbówich realizolwania), bądź teź na zmianie i j,ednych i drugich. "Innowacje, które spełniają waJil1nJkideterminaeji funlkejonalno-genetycz.nej, iCtzy'lisą nowymi, .za,stosowanymi w pralktyce pr21ekonanilami(wy,artylku;~O'W!anymi, bądź nie), bardziej funkcjonalnymi od dotychczas reslpektowanych powszechni'e Ocraz pozostającymi z nimi w gienetycznym ZJwiąZJku, przedostają się do świadomości społecz.nej" (Kimitla,b.r,w., s. 122). 21 Wz,g;lęldJna e!elk:tyrw:llość tów z przElW!idywa,lJYlmi. nań wy;znaic1ZJa!iąlcych dJ2iiaŁań clz,JJa'cza 11r2idba działania dodać, że w,Z)g;lędl1ie w4g;lędllą załażenie zgodinc>ść uZYlsik'allly'c'h o '31k<!)eptalcj1i Is:połeozmej efektYTWlne jesit jeclny:m ze efek- pnz1elkio- skŁaclJni:ków K1z,wi'lliię::'ia ,zal""lldnlilclz,cd ibezy !malterklIHzlm!U hlil<jt:oir)~CZI)JIelg,o - itelzy 'O detlEmmilna'clji dCmO&2i społl~clZlllej przcrz warunki obieik'tyw~1e bytu spcłeic:z.ne,g.o (Kmdta s. 66 - 67). IQWli1a1978, �30 DANUTA PENKALA-GAWĘCKA Jak sądzę, ów wei,erow,;:my pdkrótee, fwnkojonalno..,genetyczny model zmiany kultur:owej mógłby znaleźć z'a'Sto;suwani,ew badaniach etno1a.gicznyoh, w tym rÓW'l1!ieżetnoilledyc?lnych, dla wyjaśnienia zaiI'Óv.'IllO zmian egzo,gennyoh, jak i endogennych. POWJ'óómy j.Bs,",C?le do zarysowanego w poprzedn~ej części rozdziału ~pOlI'umiędzy prqpagatorami podBj,~iciaemic i zwa,lennikami ,per~pektywy etic w baJdaniJalohetnQlogiJc7mych. Ujęci'u emicznemu bardzo Wieka je~t S'tw01~zonapr:cez F. Znanieokiego konoepcja współczynnika humClnistycznego (Znaniecki 1922, s. 90 i później!SZepIIa,ce). Znaniecki przyjął w::półczynnik humaJlllistyc7myjako podstawowe założenie kOlnoeptualizrująr.cwy-: ja:śnianie w naukach hUlIT1!a.n:i\Sltyc7myah. Ote> jedno :ce sformułowan tego założenia metodolo;gicz:negD: "Badacz kultury, w przeciwiieństwie do uczon.ego-przywdnika, który strum się adilcryć ład wśród faktów empiryoznych, całkowicie ni,ero1eżny:ch od świadomych czynnilków ludzJkich, stara się odkryć j'Clildśład wśród faikrtów em,piryc7my:ch, które zależą oid tych cZyJln~ków, są prziez nie stwarzane i util"zymywane. Aby wypełnić to zacia'nie, uj,muje on każdy badany przez si,ebie fakt empiryczny z tym, CJ nazwahśmy współezynni,1{Jiem humanistycznym, tj. tak, jak fakt tE'in ja wi się tym jooooSitkom ludizJkim, które go dośw,iJa!dczająi używają" (Znanieoki 1971, s. 228). Udemz.a;jąceJest .p:odob~eństwotego podejścia ze stalJ1ow.1:.1kiem repr.e.zE."nt{),wanym przez "nawą etnografię" 22. Znaniecki sam nazywa swoją koncepcję ,,11E'llatJiWizmem historyc:zmYIffi". Jaik wykaz.ują w swcwoh,pracaoh aJut{)rzyz .kręgu poznańskiego, założenie ~pókzynnika humanistycznego może być przydatne przy wyjaśnianiu pew1nyoh fragmentów rzeczywistości społ,ecznej.Peri'1pektywę badanej glI'UiPYprzyjmuJemy np .. I1ealizują'c 7Jało:żlenieo racjonalnośd o:dwołują,ce się do wiedzy i wartości. UW7Jględnienie tej 'Perspektywy j,est niezbędne dla wyjaśnienia faktów podejmowania ok,r,eślony,c.h czynności przez poszczególne jednostki. CharaikiteryzUljemy w ten sposób subiektywny kontekst okrteślony;oh czynności racjonalnych. Jednaikże, joak udowadniJa W. Sitek (W8D, s. 136 - 145)" ewontualna teoria op.aJrDana współczynniku humanistyc7JIlylffi jako fundamontalnycrn założeniu służącym wy jaśnia:nLu w na:ukiach społecznych, nie j,est w stanie wyja:śnić fadctu ro~p0lwsz,echniania się pewnych prz'ekanań j:ako elementu świadomości społ,ecznej o,raz - rZIBczywistYichrezul!tatów dziaJ'ań iludzkkh. Wyjaśnienie baZJują:ce na założeniu o współczynniiku humanistyeznym zatrzymuje się na poziomie czynności podjęty!ch, nie obejmując czyruno:ścif<alktY'C7Jll'ie wyko2"Z Ta ostatnia koncepcja powstała znacznie poz11leJ, a niesłusznie uważana je-,t novum. W ~slt8icłie po1dejooie zwane "emlic.z:nyun" ma od1egł;e tradycje. M. Ha~TilS (1968, s. 597) uważa za nie uprawnione nazywanie omawianego kierunku "nową etnografią" - jest to w rzeczywistości "nowa stara etnografia". ZOl �Antropolo.gia medyczna i e-tnom.edycy1lJO. 31 nanych, zwykle różniących się od tych pierwszych, podobnie, Jaik obieik-tywne rezultaty dz~ałań lud~kwh mogą o:dbi~@aći na ogół odbiegalją od rezultatólw oCZ;€lk~wanych 2~. Dla wyjaśnienia wykonanych czynności ludz·kkh niez.będna jest chara;kterystyika ich ,obiekrtywn:ego. lrontekstu. Uwzględnienie obiektywnych \'.narr"uIl!kÓ'w praiktyt.1.Qi ,slpoł.eoznejj1esltw s~cz'€gólnośai koni.eczne przy wyj'aa'1·iaJn.iiu takich zjawisk, j,ak U1powszechni1anie' określonego systemu przekonań w danej grupie (Kmita 1973b, s. 238). Wynika to z podstawowej tEZy mRterializmu historycznego o determinacji zjawisk świadomości. społecznej przez obiektywne warunki bytu społecznego. W wyjaśnianiu funkcjonalno-genetycznym tych zjawisk trzeba odwoływać się do o'bydwu kan'tekstów dzitałań ,1ud.zlkich- S'uhie.ktywne:go i ohie!ktywnego. Wsżysbkie ;powyższe uwagi stosują się w peł'ni do wyijaśmania zja;wilS.'k interesujących etnolo,glię. W !bada11iiadhetnomedyczmych założeni>e wSlPółczynnika humani\Styczmego (czy przyjęoite perspekity:wy emic) będ21ieprzydatne np. przy wyjaśnianiu, dlaczego wybrano taka, a ni-e iJllnych spośród możliwych ~lPoso.bów leczenia. Natomiast odwołaJni-e się do kontekstu obiektywnego okaż'e się niezbędne np. przy badaI1'iJu zmian medycyny tradycyjnej. W tych badaniach nie można pominąć obiektywny'ch waftunków pmkty.ki społecznej i '~ch \-\-!pływu,11'apI"ZieObIiaź,en:ia w z,aikl'esi'eświadomośei i pra:ktylki medycznej. Prz:edst.awiłam powyżej ty,~ko niektór,e, wy;bmn>eprobl'emy teo'retyczno-metocloil:ogiczne istotne, moim zdaniem, dla prowadzeni,a badań etnomedycznych. Spo\Sób ujęcia tyah pToiblemów, pewne propOQ;yClj€Z>lCz,err'pnięte z teorii marksistowskiej, rokują nadzieje Qsiągnięcia wartościowych rerzJUltatów bCJJdaiWczych. Oczy:wiście, wyikOl'zys1Jującpodstawo:w-e założenia tej teorii, nie należy I1ezygnować z posbUJgiwa1niasię pojęciaml (niesprzecznymi z owymi zało:żJe11iiiami) :wypra'cowanymi w ramach etnologii. W szczególności godne Ulwagi są niektóre ujęcia i kategoryzacje zjawisk medy;cznyah wytworzone w ramach nowyoh ~€'c'ja1no:ści - a:ntropolog,ii m€:dyczmreji etnomedYJCyny24. 23 J'ak w.;pomni.alam, zaloŻJfmie o l'a'c,jClnalno.i;lc:i ma 'cbaraiklt'er irdea<lhaicjli. Czynności wYlknnane odbiegująQd czynnoŚicli PClIdjęty:dh z dwóch pods't,a'W'owYClhprzyczyn: 'we wmę1;:nZJooj rrie'das:k'()l1J<l!'OIŚ~ii, ni'ąJ€Irl!Giooi w,i1edzy pOIdmiolt'l.1 czynnośei ()lfaz roeaode.k.W<liuI1JoŚici tej wiedzy. C:zYlnn,ooc'i .podjętej i jej skonikJrettYZJowall'1lellI1Ju odtPowilednilkowi przyslJUguj.e ten S'<lJmsens, jednatkże - z wY'mi,enii:OOlyahwyżej przy>CZyUl - llZYJJ:OOŚĆ wy1kc':1Ia:n:anie rea'lliZlUlj'ena ogół swego sensu (Kmi'ta H)i7i31a,s. 20'7 - 2(8). 24 Wśród niiLih e-eI1J:1Rj'est !lIP. H. Fabrog-i kO!llC'eptlual-iUl~ja CIhoroby jaiko zti3Wi:ska kultur·owego (illness) i 'jako jedno5ltiki biroJn'edyaz.nej (disease). 'WlPI'a,widZlie e1.niO'1()i~a iniier:es'uje prZJe,d.ewS'.zys1JkiiJm\Qul'tu['o,wy aspe{IDt ohm.oby, uważ'am j!ednak, iż nde moŻill:a 'reZ)'Igin'Awać .z Z<l;stos:owalllJiabiOlmedYICZJnyclhkla'l.egicmHc!hOO'óIb,'jeiJeJ!i posia'cliają one I'oika-Ine odpowl~ednJilk:'i. Czys'!Jo reaaif.y,wisl1;yczne Uijęcie pozlbaiW'iłoby nas możliwości dCJIkonY'wa:l1Jioporównań. �32 DANUTA PENKALA-GAWĘCKA BIBLIOGRAFIA !\dke:rme:ahJt E. H. '·197'1 Medicine and Ethnology. AUJand ;1'966 im,70 and the Study of Biolo(Jical and AJl1itihro!pOI],clglist", vol. 68, n')'. l, s. 40 - 51. "Amepican in CuLtural Adaptation Evolution.' New Ylor'k. ,~tna'l1olWlicil. J.., M. SOIkolOW!S.ka 1][917'6 Socjciog a pojęcie stanu A. : Bh,anlwaj Os:troWlslka to Medical .4n Approach ,[:\v:1 zdrowia, Socjologia ('red.), a zdrowie, Cu!tural Anthropology, M. S81kolqw.ska, Wa,rsZkllwa, Adapta- J. H,olówka, 417 - 422,. s S. M. ,1[9175 AttitudeToward lages 11/1'2, Bhataa Es~alJ~, Bern. Medical Anthropology tion, , Selected A., Jcr-. ,J. C. et ,19i75 in the Different Punjab - 8.c'ienrce of Four A Survey & Medioine". vol. Vil- 9, no. Sl. 60:3 - 61,2. Traditional Healers and :1~~31 Etnografia Bizon Z. Wzorce klOławsika, Polski. Medictne, adaptacji Pa:pI"Ock.a Przemiany systemu "So~i.al & Medicine", Scionoe Etnograficeskie ludowej, aspekty izucenija n, W:radcl,w SOCjologia .,E)Uhncunedi,z.'i:n", narodnoj 10 - 12 marta Er.mnlej J. V" A. A. VOJrOI1l0V li916 Naroonaja medicina kak t. do ,zmian ~połecznych, medycznego SchulmecUzin, konjerencii (Ired.) kultury A. OslbrCJfWlSik.a(red.), J. HoIówika, wa, s. 107 - 1m2. BoJiQga V. L. li9'7'1 Volksmedizin und Bromilej J. V. et al. (iI'ed.) naucnoj Modern l, s. 15 - 21. Bilffi':llilcikla M., M. Flran:kolwsika,W. ,1'9'7'5 ,,8e,clial aa. vol. 9, no. Nł7-6 of Medicine: Systems India, M. Sa- [w:) a zdrowie, WaiI's'lu- Bid. 1, H. 1, s. 5 - 7. mediciny. Tezisy Vse,;ojuznoj 1975 g., Lening\na·d. predm.et etnograficeskich issledovunij. "Sovet- ~kaja Etnograilitiju", nr 5, s. 3 -lIIS CalUidiiI W. 11953 AppLied Anthropology Today, Ohkal/!io, Colis·Qln A. C., K. E. Se~by 11974 Medical in Medicine, [w:) A. L. KToelber (ed.J, Anthropology s. 77il - 806. Anthropology, "A,nnrua! v0I1. 3" R1e'l!!ielw of Anlthrqpal'ogy", o 24.5- - 062. DiesJf.ęld FI. J. '19n Die Bedeutung dęs Dialo.ges zwischen Gesum,dheits.plannung :£enlhoV'e'I, zwis.chen Dr{)jbec E. Sohri)der Heilkunst Heilkunst und Volkerkunde fiir die in Entw'ic.klurngslii.ndern, ,[1W:1 G. Ruod!n,iJUzjk;i" W. S2:hi€~sg.), Ethnomedizin. und Volkerku.nde, Be.itrage zu einem Dialog BaT'ms'tedJt, s'. 7 - 1,2. E. Im5,5 Zur .1'95:6 Beitrage zur Methode der Ethnomedizin, ~w:) J. iHa,eke1, A. -GerlJacihsrt.eion, A. S1aviik, Die Wiener Schule der Vo!kerkunde. Geschichte der Ethnomedizin, "AntJhr'CJpols", anlasslich des 25 jahrigen Bestandes U,n;iversitiit Wien, W;j'eIl, SI. 'lQ3'- 204. B.d. 50, H. 4/6, s. ::)50 - 957 . des Institutes filr Rohenwa.rtFestschrift Volkerkunde der �Antropologiu ?abrega II...II'. 1971 Some Featnrcs of Zinacrn;!ecan. 33 i etnomedycyna med!lczna iVIedica! "Ethnology" Knowledge, vol. 10. no. l, s. 25-43. 'Hł72;a Medica! [w:] B. .I. Siegel (ed.), Biennial Review of Anthros. 167 - '2219. in Relation to Culture, "Behav.io,ra-l S:o~ence", vol Anthropology, pology, 1971, StJJnfapd, 197'2b The StlUly of Disease 1:974, 17, no. 2, s. 18J - 203. Disease and Social Behavior: 11975 Th.e Need for 'Foster G. M. 1975 Medica! An Interdisciplinary an Ethnomeclical Anfhropology: Some Perspective, Ca.mbnLdge. "Scienice", vol. 139, s. 969 - 975. Science, Contrasts with Medical "Saoial Sociology, Scienlce & Medkine", \iol. 9, no. 8/9, s. 427 - 432. 19<7ii Disease Etiologies in Non-Western Medical Systems, "America,n Alnthro- ,pologiJst1;",\io!. 78, no. 4, s. 773 - 7032. F,'uke C. O. 1951 The Diagno;,-is of 'Gl jc'k L. B. lV1edicilU: as 1967 Disease Among the SubantLn of Mindanao, "Am,ef'i'Oa-Il vol. 63, nu. l, s. U3 -132. .Anthropol·ogj"t", cm Ethnographic Category: The Gimi of the New Guinea Highlclf/ds, "ELhil1ll1ogy", V.l!. 6, no. l, s. 31 - 5,6. ;:;'.r(}Ui,g F. X., II. Haley (ed.) 1;976 Medica! AnthrorlOlogy, The Hague - P:a:I1~S, W'O·r.LdAII1!thr()p(~l:(),gy. HaITi,s M. 1'968 The Rise of A1lthropo!ogical New Yo;·k. I-IaUSi(1hLldT. 1976/77 Zur Idecn(Jeschichte del' T/wory. A Ethnomedizin, History of Theories "Ebhnomed1zin", oj Cultnre, Rd. 4, H. 3/4. is. s57 - 368. Heimanl;l~ber:g 1974/75 Zur B. Bchandluno Psycliisch "Ethnomedizill", Kranker, Bd. 3, H. 1/2, s. 71 - 79. Hovorka O., A. KnmJeld 1908-1'909 Vergleichencle Bd. I - II, Slul-tga'rt. Volksmedizin, Hughes C. C. 1968 Jakovlev 1975 fw:] International :'iI·ew York, \"01. 10, S. 87 - 92. Ethnomedicine, Encyclopedia oj the Social Sciences, G. P. O narodnaj, 's. tradicion1lOj Etnograjicesbe (;r,ed.), i naucnoj aspekty medicinach, izucenija ['w:] J. V. Bromley narodnoj medic.iny, et a'l. Leningrad, 5 - 6. Janzen J. M. 1976/77 Traditional Medicine Countries, African Now Seen as National Resource in Zaire "Ebhnom-ediozJin", Bd. 4, H. 1/2, s. 167 - 170 . and Other •Jilek-Aa.t] L., W. G. Jilek H}7t4/75 K,lei.nman '1974/7'5 Problems in s. 239 - 2.48'. Transcultural Stmctures anet Interpreting Bd. 3, H. [(2. s. 27 - 50. Lud "EthnQmedi':lJin", Bd. 3, H. 3/4, A. M. Cognitire ning, :I Psychoterapy, ,t. LXVII of Traditional the Human Medical Experience Systems: of Illness, Ordering, Explai- "Etthn01medi.zin", �34 DANUTA PENKALA-GAWĘCKA Kmita J. 197BJa Wykłady z logiki i metodologii nauk, Wa'Mzawa wyjaśnianiu funkcjonalno-genetycznego, 'li97Bib Dyrelvtywa Elementy Hn5a marksistowskiej Sens i konwencja, metodologii Lw:] J,. Kmi'ta [,w:] humanistyki, Wartość, Gred.), J. Kmi,ta Poznań, dzieło, senS. Szkice z fi- lozofii 197'5ib kultury artystycznej, Wa'l"15Z1aWa, s.17 - 3,6. Homo symbolicus, [w:] J. Kmi1ta(.r'ed.), Wartość, dzieło. (.'ed.). ,s. 237 - 254. zofii kultury artystycznej, 19<78 a naukowo-teoretycznym Zagadnienie br .. w. przełomu IPjoZJoo·ń, s. 59 - 84. Wybrane elementy :Koti'oor A. 1980 Co to jest Wansza'Wa, s. 86 - 916. ujęciu kultury symbolicznej, antypozytyu.>istycznego teorii teor·ia kultury z filo- [w:] J.KimLta (:red.). w humanistyce, symbolicznej naznaczania sens. Szkice Warszalwa- (m<l.iszynoiPLs). społecznego?, "studia SocjlQllog,jlc,z.ne", nr 3 (78), s. 4'5 - 65. lK.;u,oo R. R. '1'974/75 Hoodoo: The Indigenous ".mtIłmomed/i,Ziiln", Medicine and Psychz.atry oj the BLack American_ Bid. 3, H. :3.'4, So. 27:3 - 294. Lec:he:nmann H. 'UH6n'7 Ei.n sozio-med·izinisches Programm im Sudsuc/.an, "Ęthno- Obbo-Gebiet, medliJzJilll", Bid. 4, H. 3/4, s. 267 - 286. !.JesJHe C. (ed.) ,197'6 Asian Medical Systems: A Comparative Stm/y, Berkeley. :"~C1banR. W. 1973 MedicaL AnthropoLogy, and Cultural [w:] Anthropology, J. J. Honigmann (ed.), Handbook ahica~o, s. ,j()31-1072. oJ Social NUDse G. T. 197'3 Some Priorities in MedicaL Anthropology, "BuHehn of the Intel'na'lional Commi'tltee on Ungent Amthr opolagli,c<l,! and Ethnological Research", No. 20, s. 9: - <17. ()Ilesen V. L. 1'9'7~') Convergences and Divergences: AnthropoLogy & Meidieine", "SoCJia,1 Science Care, vol. and in SociuLogy lhallh. 9, nD. 8/9, s. 421 .. 4'215. IPaludh A. K. ']:9'76 Konflikt, ?.a-Łubiiclka A. 1975 a mod.ernizacja dwóch Szkice pojęciach z filozofii i zmiana kultury, kultury społeczna, [w:) WHrsz<liWa. J. ~milta flrtystycznej, ~r('d.), Wartosc, dziew, sens_ W<lU"SZ<1iWa,s. 60 - 72. P.l ns,oI1!S T. 1'9:511_ The SociaL System, 1:9\'),8 Definitions Structure, New YOlik. of Health and JUne-ss in Light of American [:w:J E. G. Jaco (ed.). Patients, Physi.cians, Values aild anti SociaL ILLness, 1 ew s. 1165 - 1'lł7. Yorik, f-'o,jga.r S. 100,2 Health and and Medical Human Behavior: Sciences, Areas "Current RudnUitz.'kii G., W. S;Cihie1"enihóveJ, E. SCinróder 1977 Ethnomedizin. kunde, R:hiefenhóvel W. Barmstedt. Beitrage zu einem oJ Interest Atnthnopology", Common vol. 3 . .no. to the 2, s. Social 1;)(9- 205. (Hirsg.) Dialog zwischen Heilkunst und Volker- �Antropologia Vortiiufiger 1971 medyczna Symptomenkatalog "EJbhnoined:iZJin", 35 i etnomedycyna fur die ethnornedizinische Feldforschung, l, H. l, s. 123 - li27. Bd. S<:(}ich N. A. 1963 Medical Anthropology, pology, 1963, Stanfor,d, [w:] B. J. S~eg'el (ed.), Biennial Review of Anthro- s'. 30 - 68. Seijas H. 19,73 An Approach to the Study of the Medical ,Alnthrrop()~()gy", vol. 114, no. 5, S, 544 - 545 .. SheikJh-DiJlthey H. Ethnomedizin 1977 - Versuch einer of Culture, Aspects "Anthropos", Definition, Bd. "Cunent 72, H. 1/2, s. 302 - 304. Simel1l1 G. !197i2 Some Goals for Ethnomedicine, Ed. 2, H. :1/2, s. 1.5,; - 156 "E)t!hnomedi,zin", S,ite<k W . Florian .}\980 Znaniecki Baznań . a marksizm, . Sok;()łoW\S:kaM. Socjologia 1:9'66 medycyny w "Kultura Polsce, i Społeez,eńs:two", t. 10, nr w Pulsce, Socjologioz- 2, s. 97 - 106. Rozwój 1976a i stan obecny Powstanie 1976'b i rozwój J. RołóW'ka, - 338. Medycyna 1980 socjologii medycyny "StUldila nr 3 (6'2), s. 95 - 11113. ąl,e", socjologii A. Ostrowska nowocze.ma medycyny w a systemy polsce, tradycjonalne, M. Sakioł'OIWL'itk<J, Wa.rszawa, s. 309- [.w:] a zdrowie, Socjologia (ired.), nr 2, s. 22 - 219. "Odra", SteorJy J. Ethnomedizin. 19m j 974 Entwurf einer s. 7 - 9. Zur Wissenschaftstheorie der "E1hn;Om'~dii21Un",Ed. l, H. Zeitschrift, "Anthropos", Ethnomedizin, Bd. 69, H. l, 3/4, :>. 608 - 615. 1976/77 Versuch 1978/79 einer Ethnomedizin artikel in s.153-1'61. Sturtevant systematischen Ordnung der Et.hnomedizin, "E't'hnom~di.Zlin", 4, H. 314, s. 369 - 396. Bd. und das Konzept Reviews in der Lebenswelt. Zu einem Besprechungs- 1978, "EJtłIDmnediz,in", Bd .. J, H. 1/2, Anthropology W. C. 1'9<64 Studies -'o in Ethnosci~llce: "AUnI'Tj·can AJnthropal{)giSlt.... vol. 110. 2, 66, 9:9 - 131. Szumows'kJi W. 'W6:1 Historia medycyny, Szyohows.ka-Boebel 1:97'2 W'alrszawa. B. Lecznictwo ludowe na Kujawach. Il'vlaterialy i rozważania), Toruli. Taylor C . .E. 19·76 The Place of Indigenous Medical Practitioners Iw:] C. Le9Lie (eid.), Asian ti'l'e StudJj, Berkeley, Si. 285 - 29:9. Health Services, in Medical the Modernization of Sy.~tems: A Compara- Tella A. 1976(77 Les pratiques medicales traditioneltes en Afriqu.e, ••Etlhnom€odhzin", Bd. 4, 1, H. I, H. 3/4, s. 229 - 240. 1978 Traditional s. 43 -45. ~. Medicine - Safety and Efficacy, "Curare", Bod. �36 DANUTA PENKALA-GAWĘCKA T;i;t:ko,w A. Zachowanie 1976a zwiqzane ze zdrowiem i chorobą jako Społeczne zróżnicowanie zachowań medycznych I[:W:] M. Soi)mlo!wlslka, J.. Hołówika, A. Os;tr{){Wsika 197'6b element wiedzy o społe- "S;tUldii>a So:c,jlOlo.giiClZ'll'e", nr 3 (62), s. 1'15· - 134. czeństwie, mieszkain'ów Warszawy, (red.). Socjologi,a a zdro- Wars,zaiWa, s. 19 - 40. wie, J. To.po')rslki '19'73 Dyrektywa menty racjonalizowania marks,istowskiej TOIITey E. F. :1198)1 Czar.awnicy działań ludzkich, metodologii i psychiatrzy, [w:] J. Kmiia (red,), EleP,nn:\ń, s. 222 - 2:36. h1~manistyki, WalI'SlI'.awa. UnschUll,d P. U. Medico-cultural 1097'5 Conflicts Konfliktanalyse 19'77 W. in SchieTel1Ihov.el, Dialog in Asian & Mled~cl~llIe", vat cia,) Sdel1loe zwischen medizinischen E. SCihróder An Explanatory Theory, ,,500- S. 303 - 31.2. Transfersituationen, vHrsg.), UM Heilkunst Settings: 9, no. 6, [w:] Ethnomedizin. Volkerkunde, G. Rudnitzlk:i, Beitriige BaJl1mstedt, zu einem s. 79 - &6. Ur&mowSlk.a B. 1976 Zachowania dew'iacyjne łOlWS1m, J. Hołówlm, A w ujęciu socjologa Ost;r·O,wska (ired.), i psychiatry, [w:] M. SokoSocjologia a zdrowie, Warsza- wa, s. 4158 - 464. Ura,moW1slka-2y:to B. 1976 1980 W'elEn a wartości, "Studia SClcjO'~()~ic"'ne", nr jako wiedza i system dziala'ń. Analiza Medycyna Medycyna 3 (62), S. lH3 - 200. socjolo[Jic.::na, Wrocław. E. ;1'9.5<8 Wirsing Impl·ications of Local Cult'ure vol. 16, no. 4, s. 16 - 18. R., A. P. McElroy 1991 Medizinische Anthropologie for in Public den USA, Health, "Human "A.nrihropos", Orga.nilZa,tńon", Bd.76. H. 5/6. s. 743 - 783. y,oun,g A. '1976 Some logy, Implications of Medical Beliefs and Practices for "Ame.l'~can Authropo)'ogist", voL 7,8, no. 1, s. 5 - 2·i. Znan.i,eClki F. 1922 Wstęp do ,1971 Nauki o kulturze, socjologii, poz;nań. Wa.rs'zawa. Social Anthropo- �AlltmpoLogia DA"lUT.'\. PE medyczna i etnomedyc?/1tc( 37 KALA-GAWĘ-CK:A :vIF:DIOAL ANTHROPOLOGY, E1.iHN0MEDICTNE. HISTOEY, ACHIE:VEMENTS, PERSPF£TlVES (Summary) The paper cle,lls wi,tih tht~ hii,,,tory and staile od' the rcse.arC!h themy <ln;d pralc"tiJce of new anthropological su:bdiJ",c'uphnes ~()irinter,d'iJsC'uptine.s),i.e. me(ii<cal 31J1lLihropology and ethnO!lledi'ciLnc. In t.he past few decades these young diJslai:p.lirneshave al,reaJdy :mana~ed to bcx'ome or;ga.rb~zahi{)lna.tlyj'l1ldep.c.ntdent vvtiJt.hu1the fira·me of WeSit.ern s'ciell'ce. However, t'hcy hav·e neither e§ta.bliJshed a c'oheren~ sy!s.tem of theoT1E~iti<cal aSStUimptions nor their scopes of intere,;;ti;; have been predsely d€Jl:iJmiLedso faT. Amo'llig ot,her:;; the f()!:lowi'ng topics have been ,disc>uss,ed: rela1Jio.rus'hii>p between medical anthl1opololgy and mecti,c'aJ sodiJo!ogy, Semi<l;l1ltiJc C,()J'l;tlr·ov,c.r:slies cOl1iCeT;1iling 'the term "ethnomcdi.'c,inc", some theme,Vi'c,a! ,H)hJ~evemeI1!tsand the proh!€Il11:Sof the ,influence of modern medicine on traditionalmedi>cal 'sySltems Ln dev'e1olping areao. In the sec-lmd palrt ofher a,r~ide, 'the author presetnt~ s~me theo~;eti,call alnd ,methodological proposals regaT,d.~ngthe s.budies uf ethno:mediiJ0al phenomena. Her prClposa,1.s are basod on the R!S~uml,'P/;i:on!s of rtJhe Sio-ca,Jiled "PO!ZJoońmetlhodol/og:cal school" which creatively appllies iodeas o,f M<ilrxris.mto the .resea,y,cm {)In the theory of C'u'llul'e. Such an a;pproa<.,h seems to he q.ui1tc 'hclrpiiul f,OII etJhnOlmed!ical a.nal\YSro. BOIth:theoretical reHectiOln on ethinOllTI'CldilCaJ fieLd aiIlid aibbem:pt'sat 'g'ivqng mert.:hodolr>gkal clii<rections for IsystamabLc res.ea'foh are nooessa,ry to estalJ'lish basis ci eth!nomedioi:ne as an ethn,ologioea'l Slubdiscipline 1n Poland. � https://zbiory.etnologia.uw.edu.pl/files/original/825cf1636c2e610d2e99c6678bbd7111.pdf 263803b45711febda83555935965de97 Dublin Core The Dublin Core metadata element set is common to all Omeka records, including items, files, and collections. For more information see, http://dublincore.org/documents/dces/. Title A name given to the resource Lud Publisher An entity responsible for making the resource available Polskie Towarzystwo Ludoznawcze Rights Information about rights held in and over the resource Licencja PTL Format The file format, physical medium, or dimensions of the resource pdf Language A language of the resource pol Type The nature or genre of the resource czasopismo Text A resource consisting primarily of words for reading. Examples include books, letters, dissertations, poems, newspapers, articles, archives of mailing lists. Note that facsimiles or images of texts are still of the genre Text. Dublin Core The Dublin Core metadata element set is common to all Omeka records, including items, files, and collections. For more information see, http://dublincore.org/documents/dces/. Relation A related resource oai:cyfrowaetnografia.pl:publication:1853 Date A point or period of time associated with an event in the lifecycle of the resource 1982 Subject The topic of the resource etniczność świadomość etniczna i narodowa Identifier An unambiguous reference to the resource within a given context oai:cyfrowaetnografia.pl:1718 Title A name given to the resource Problem świadomości etnicznej i narodowej / LUD 1983 t.67 Description An account of the resource LUD 1983 t.67, s.155-168 Creator An entity primarily responsible for making the resource Kopczyńska-Jaworska, Bronisława Language A language of the resource pol Publisher An entity responsible for making the resource available Polskie Towarzystwo Ludoznawcze Format The file format, physical medium, or dimensions of the resource application/pdf application/pdf PDF Text Text capture metadata for PDF documents Text Lud, t. 67, 198::' II. ARTYKUŁY I ROZPRAWY BRONISLAW A KO:BCZYŃSKA-JAWORSKA PROBLEM SWIADOMOSCI ETNICZNEJ I NARODOWEJ METODY I OSIĄGNIĘCIA BADAŃ POLSKIEJ ETNOGRAFII' Problemat~ka świadomo,ści na,rodowej oraz dążenia do odrębnego bytu narodowego w kraju, który w ciągu ostatnich dwóch wieków dwukrot,nie tracił niepodległo:ść (lata 1794- 1918 i 1939- 1944) siłą rzeczy :nusiała być .przedmiotem żywego zainteresowania naukowego. PodeJmowało ją i podejmuJe sz'erag dyscyplin naświetlając właściwe :sobi2 aspekty problemu. 1. Historiografia pOlIska lat ostatnich koncentruje uwagę na rozwop świadomości narodowej poszczególnych waiI'lstw zró:żmieowanego vvewnętrznie spo'ł'eczeństwa. Między innymi wiele uwagi poświęea narastaniu świadomości na,rodo,wej w.śród wa:rstw wyłącZOInychdo końoa XVIII wieku z czyn!nago życia państwowego, takich jak miesZJczaństwoi chłOjp.stwo. Szczególnie interesująoe etnografa zagadniEnie budzenia się świadomości narodowej wśród tej ostatniej kategorii doczekało się o'statni0 wie,lu interesujących studiów. Socjologia główną uwagę skupiła na obserwacji procesów utrzymywania się poczucia odrębnooei narodowej lub integracji z odmimlinymi środowiskami etnicznymi wśród ludności polskiego poohodzenia żyjącej n:, emigracji. Na ludność tę skł-ada się przewa·żająca liczebnie gru;pa potomków emigrantów zarobkowych, głównie chlopów, którzy opuścili kraj w końcu XIX i na pO'cząrtJku XX wieku, znaczna licZJbaty,ch, 'którzy znaleźli się poza granicami kraju w Iczasie ostatniej wojny oraz mniej 1iczn~~ lecz istotne dla kształtowania świadomości różne fale em~grantów poEtycznych z olkresów zaborów i lat po drugilej wojnie światowej. Zainteresowani,a środowiska etnograficzne.go problemami etnicznymi i narodowościowymi przechodziło różne fazy związane z rozwojem polskiej myśli etnologicznej oraz ogólnymi tendencjami dominują,cymi w nauce świ'atowej. SzcZJególnena:silenie ,grac poświęconyoh badaniom procesów kształtowania się świadomości etnicznej i narodowej obserwujemy * Aa1tY'kuł .nirJłi'etilS.zy z·osiał przedstawi'ony jako T,efe.wi na Sy;mpozjum AntI' pologii s.połecznej Europy na IlnrteI1kOlIli~res1e M.U.N.AriE w Ams!terdamie w 1'981 i)- 1". �156 BRONISŁAWA KOPCZYŃSKA-JAWORSKA ostat:niJmpięcioleciu (lata W76 - 1980), co związane jest między innymi z realizacją ogólnokrajowego, mię.dzydyscytPI'inarnego planu badawczego, n.t. "PoIISka'kultura narodowa, jej ro~wój i percepoja", w którym uczest-niczylo również ki'lika z'esJPOł,ów etmo,g,r,aiicmych. 2. Rozwój począitków zaiilteresowań etnograficznych (antropologicznych), przieibiegający w Polsce podobnie jak w innych krajach Europy -dwoma torami: reflekisij,inad rozwojem kuiltuxy całej ludzkości (etnologia. Volkerkunde) ora:z I1Iaidregiona,l'Ilymi jej wlar.iantaJffii(V olkskunde, etnografia, llliroidapiJs),przypadł -~ Polsce na okres utraty niepodległego bytu !państwowego. W tej sytuacji zainteresowanie kulturą warstw ludowych ljJozacelaJmi czysto ipoznawlczymi, szukaniem kOiTzenikultury narodowej i ogóilnoludzJkiej,miało również cele polityozno-spolecz11le:p0'7.nanie życia ludu w celu szerzenia oświaty oraz 'uaiktywni'e:nia ,warstw ludo,wych., zwłamcza chłqpstwa, w życiu polityazmym kraju, w tym pozyskania ich do wailki naroiclowowyzwoleńczej. Pracom badawczym towarzyszył rozwój refleksji teoretyoznej. 2.1. Od początku prac badacze zwrócili uwagę na zróżnicowanie regionaLne ku.ltury wsi przejawiające się pTZ'edewszys,tlkim w ró-żnicach gwary, stroju ora:z ogólnego stylu życ1a. Zaczęto mnożyć oipisy pos'lczególnych reg,ionów kraju z 'llwypukleniem regionalnych osobliwości kulturowy.ch (tu wspomnieć na:leży monumentalne dzieło Oskara Kolberga). OpiJsy te koncentrowały uwagę na ohszarach szczególnie wyróżniają(7ch się li-C2'lbą cech s;pecyficznych, CO - jak wykazały późniejsze badania - spo.wodowane było często szczególnymi dziejami tych obszarów_ zapóźnieniem gospodarczym sp;rzyj1aijącym zapóźnieniom kulturowym. W wyn:iiku wzmi-a'l1ikowanyohbadań wyróżniono na obszarze dawnej RzecZYIp(}~poJitej :sz€'Degterytoriów kulturowych określanych jako terytoria e-tno,graficzm~. 2.2. Po uzyskaniu niepodległości w 1918 L, wraz z rozwojem etnografii jako nauki akademickiej, refleksja naukowa nad powyższą problematyką uległa pogłębieniu. Za reprezentatywne uznać moźna w tym względzie stanowigko Kazimierza Moszyńskiego i Jana Sto Byskonia. K. Mos-zyńSlki(1887 - 1959), uważający sam siebie za ewolucjo:nistę krytycznego, podo/bnie jak wielu innych badaczy wyraźnie rozgraniczał, zwłaszcza w swyoh wcześniejszych pracach, zakres etnografii i etnologii_ Etnologia to jego zdaniem jedna z nauk o kulturz,e, której przedmiotem jest "... bądź kultura całej ludzkoś'Ci, bądź też posZC'zególne wytwory j gru.py wy1Jworów, badane w zasięgu światowym" l. Pl'Zedmiotem etno]ogii jest kultura manifestująca się w działaniu grup etnkz:nych. Jakkolwiek do swych rozważań Moszyński wprowadził pojęcie "gru'IV 1 K. Maszyń-ski, Kultura ludowa Słowian, wyd. 2, Warszawa 1967, t. l, S. 14_ �Problemy świadomośc'i etnicznej 157 i narodowej. py etnicznej", to jednak głównym przedmiotem jego zainteresowań była .etnologia, której zadaniem według niego 'było po'rządkowanie pod względem typologicznym j.edno:ro.dnego materiału w ska,li świata i jedynic' sprawdzanie jego wiarygodności prz.ez odniesieni.e go do układu etni-cznego 2. Podejmując badania nad etnogene·zą Słowi'cm, Moszyńskie,go nie interesowały procesy etn<i-cznew oałości. W centrum jego zai:nteTesowa11 znajdowało się badanie g.enezy wytwolI:ów kultmowych i genezy kultury. Jak stwieI1dza 80ikolewicz, w ujędu MoszyńSlkie:goproblem etnogenezy można sfoi'mułować jako usta'lenie sto;pnia związku pokrewieństwa między grupami ludzkimi konstytuującymi dany etnos lub grupę etnosów. \'IoszyńSlki zwracał uwagę na dynami,czny charakter etnosu, na stah.l zmienność jego układów składowych i podkreślał konieczność rekonstrukcji tego zmieniającego się stanu rzeczy. Zdaniem MoszyńSkiego, szczególną rolę wśród cech wyznaozających grupę etniczną stanowić miał jęZylk, stąd też często w szczegółowych analiza oh wytworólw i grup wytworów kulturowych czeripał wsk.azówkl z językoznawstwa. Mówiąc o kultunze jako o zbiorze wytworów charakterystycz.nychdla grupy ludzi posługujących się określonym języikiem, Moszyński zastrzegał się, że ni'e można chara:kt,eryzow,ać wytworu w kategori,ach etnicmyoh. W konce;pcji MoszyńSkiego dane etnogmficzne należy o!dni€Ść do systemów jęzYlków.Kult-ura uzyskuje bowiem sens etniczny dopiero przez odniesienie jej do języka, najdOiskoonalszegowskaźni<ka odrębności grupy~. 2.3. J. 81. Bystroń (1892 - 1964) był w ró:w.nym sto.pniu soojologiem jak etnografem, przy czym zbliżony był do francuskiej sZJkołyetnosoojologicznej (Du.r!kheim, Mauss). Podobnie jak Moszyń.ski uważał, że przedmiotem badań etnogr.aficznych powinny być "treści kulturowe" będącE' własnością określonych grup Slpołecznych, a nie same gru:py, przy czym na gruncie europejskim prz.edmiotem zainteresowani,a nie powinny być wszystkie treści kultury s.połeczno.ści eurqpejsikiej le'cz ty}ko pewne ich kategorie związane z dynam~ką roz,woju kultury; a mianowicie treści przekazywane w kontakcie bezpoś:rednim oraz w przekazie ,~pontanicznym, niezorga'nizowanym (jak byśmy dziś powiedzieli, powstające niezależnie od poczynań cen:tralnych ośrodków sterowania). Pomimo założenia, że etnografiia nie jest nauką o grupach społecznych (które są pr:zJedmiotem badań so,cjologii) Bystroń uważał, ż·e studium "ku1tury ludowej" musi poprzedzić studium "terytorium etnograficznego". Przed przystąjpien~em do badań poszezególnych działów kultury tr.ze2 wyjścia 3 Por. Z. SokOJlewiez., Teoria do badń etnogenetycznych, j.W. s. 100 - W2. kultury Kazimierza Moszyftskiego jako "Euruog)rafia P:o'l!S!ka", t. 23: 11979, z. 2, 3. punkt 86 - 87. �iSS BRONISLA WA KOPCZYŃSKA-JAWORSKA ba zaporznać się z grupami, które zamieszkują badane terytorium i Którc' i)odtrzymu;ją kulturę 4. Bystroń zakładał, że poszczególne grupy ludzkie muszą tworzyć Olkreslone warianty kult-uroiWe, prZ>eC'iwstawi:ał się stanowLs;ku, przy którym identyfikuje się g:rupy etniczne z językowymi, jednaikże stwierdzał, żo ;)rzy współ'czesny:m stanie nauiki, przy wielkiej różno:rodności i bogactwi2 :akitów kulturowych trudno znaleźć inne pozajęzykowe kryte.rin do określcmia granic terytoTiów etnografic.znych. Sam opracowując maJpę "ugrupowań etnicznych ludu ;polSlkie-go"wyszedł od ustaleń badań dialektologicznych wyrói.ni.ających obszary podsta,wowe nawiązujące do pierwotnych podziałóv.' plemiennych, które to· J)o.działy skonfrontował z w)'lni:kami badań etnograficznych, wyróżniając w ramach pierwO'tnyoh podziałów mniejsze ohszary o odmiennej, W wyniku różnorakich procesów gOSipodalI'czo~S'pOłecznych - fizjonomii. Oso.bną uwagę poświęcił grupom obcym na lpolskim IterytGrium państwowym, które za,chowały jeszcz'e trady'cje SWEgOpierwotnego pochodzenia, odrębny olbyczaj, a często i język ,;. Na marginesie zaznaczyć warlO, że j.ako socjolog i kulturoznawca wyróżTIJiłoboik grup terytorialnych jnne typy grup kształtujących odrębne formy kulturowe (zawodowe, wie~'w,religijne, S/tanO'weitp.6). O ile zwrócenie uwag,i na typy g.rup kulturowych kształtujących sobie' właściwe formy kulturowe miało walor uniwersalny, a tyle podział tery:orialny zróżnicowania ku1tuTOw,ego.obszaru Polski - na co wielokrotnie zwracała uwagę,A. Kutr~eba-Pojnarowa 7 - był zasadny tylko dla .określonego okresu, w któtrym był przC(pfOlw,aidzony. W tym miejscu naJeży dodać, że Bystroń korzystał z wyników badań etnograficznych przeprowadzanych wciągu ponad pięć:dz:iesięciu,lat i nieiktóT'ez wyróżnionych przez dawnych badaczy gr~py, które znalazły się na mapie Bystroni.a, już w czasach międzywojennych nie istniały łub istnienie ich w ogóIebyło poddawane w wątpliwość. 3. Zdecydowany zwrot w etnogirafi:cznej refleksji na temat proc:esów etnicznych przyniosły prace Józefa Obrębskiego (1.905 - 1967). Uczeń K. Mos:zyńSkiego w końcu lat dwudziestych podjął studia na Uniwersytecie Lonidyńsikim .pod kieI'unJkiem Broni;sława Malinowskiego. Po studiach londynskich zainteresowani,a jego przeniosły się w kierunkll antropologii społecznej. Sam uwM:ał się za funkcjonalistę . .: J. S. Bysiro·ń, Wstęp [. j.w. s. 109 - 122. 6 j.w. s. 1'2'3,- 1'26. , KU'trzeba-Pcljnar·owa >'i/ch: czas i przestrzeń :'. 26 - 27. w do ludoznawstwa, Lwów 1:926,s. 33 - 35. A., zob. m. in. Z zagadnień metodyki kultury Ludowej "Etnogra'f'ia badaniach prac etnograficz- P.ols'ka", t. 9: 1965. �Problem'y świadomości etnicznej i narodowej. 159 W dziedzLnie nas interesującej istotne było - jak pisze A. Kutrzeba-Pojnarowa - przesunięcie przez Obrębsikiego pytania o "g.rupę etnograficzną" z plasz'czyzny rzeczy, to jest ()lbieikitywnieistniejąoego inwentarza kultury określonych terytoriów, na płaszczyznę świadomości jednostkowej i spolecz.nej. Przesunięcie stanowiska badawcz,ego od spojrzenia statycznego jakgdyby od zewnątrz, kiedy to badacz identyf~kacji dokonuje za pomocą kryteriów "obiektywnych" wyselekcjonowanych czy też usta-o lonych anbitra!lnie, do ~(}sobu "dynamicznego" polegającego na patrzeniu od wewnątrz, szukaniu zm·ien:ny-ch "kryteriów subiektywnych", wokół których kształtuje się poczucie tożsamości kulturowej, w tym również etnicznej danej grupy. "Grupa e'tiniczna" - według Obrębskiergo - jest schematem wyobrażeniowym a nie konkretnym. Jest tworem spontanicznym a nie, jak plemiona, genetycznym. Nie odwołuje się do mitu poc'hodzenia. Wiwrunek własny jest ja~k,byodbiciem wyohra,żenia o grupach obcych, jej przeciwsta,wieniem. Granice między grupami są zmienne, jak również mniej lub bardziej ostre. Istnieją również glru\py pograniczne. Podstawowymi zj'awiskami przyczyniającymi się do dostrzeŻlenia wł,asnej "obcości" wobecinnej grupy są zjawiska zewnętrzne, łatwo postrzegalne, jak odrębny język czy strój, a następnie odrębne za'ohowanie kulturowe, stopa życiowa czy prawdziwe lub domniemane różnic'e psychiki~. Według ObręhS1kiego,grupa etniczna niepo;si'ada własnej ideo,logii lecz jedynie opartą na poczuciu podohieństwa solidarność wewnętTZną manifestującą się prawie wyłącznie w zebknięciu ze światem zewnętrznym. Badając k'u.lturę społeczności regionalnej cechu;jącej się dużym opóźnieniem gos,podarezym i kulturowym Obrębski obok opisu grU!p, które - jak to o'kreślal - "trwlały w przednarodowej fazie rozwoju history'czki i grupy do narodu. Badając postawy miesZJkań'cówPolesia, terytorium onego"zmierzał do na:świetlenia począ:tiko.wydlfaz procesu akcesu joednostkresowego międzywQjennej Polski usytuowanego na pograniczu polsko-białoruSikim, wid~iał "grupę etniezmą ,roe;bitą i zdezorganizo.waną, zaat.aJko1wanąw swych podstawowych wartościach ~połecznych, koncentrujących się około tradycyjnego systemu w:łaJdamiaziemią: w nagłym i masowym konta:kóe ze $a:-odowis!kami nadr;:ędnyeh warstw społecznych uleg'ają'cą hipnozie wartoś,ci społecznyoh i mora.lnych, reprezentowanych przez naród !państwowy; polCldającąsię odśrodkowym tendencjom a:symiJa.cyjny:mi równocześnie zawiedzioną w swoieh aspira'cjaoh i dąŻf'niach. Grupę, w której usrt:osunkowaniu do otaczającej ją rzeczywistości spoB J. O!birę1>ski, Problem grup etnicznych w etnologii i jego socjologiczne ujęcie, "P.rzeg,lą.d S()ll~jolQglmny", t. 4: W136, s. 17'7 - Il'9S. Zob. też A. K:utrZ!eba-P:oj.n:l,rowa, Wkład Józefa Obrębskiego w badanie procesów etni.cznych, "E1tnQgraifia Pols'ka", t. 23: 1979, z. 2, s. n - 32. �[160 BRONISŁAW A KOPCZ YI'ISKA-J A WORSKA lec-znej dominUlją postawy negatywne, modelo:wane wedh1Jg tradycyjnych wyohrażeń i ug:runtowane pod wrpływem sytuacji idoświadcZień, które są jej udziałem; }ednym słow,em gru;pę p:rzechodzą<cąty:powy kryzys społeczny .i pod Wlpływem tego kryzysu niewą~p1i;wie ~OIUso!lidtudącą się WC'wnętrznie, podatną na zibior·owepsychozy i złudzenia" 9. W nieo.pu;b.IiJkoiWan·ej ipracy haibiJlitacyjne'j zło.żonej na Uniwersyt·eci\' WarsZiawskim w 1945 !-'. pt. Polesie archaiczne Obręhski stwierdzał, iż SipE' ,cyfi.ka kuHury Polesia polegaJ,a na połąc:aenioui przeciwstawieniu w krajobrazie kulturowym "pańskości i ohłopskości", przy czym na ten podzial .społeczny nakładał .się podz!iał narodo:wy i odtpowiada.ją'ce mu steT00typy '(cyt. za A. Kutrzebą-Poijnarową 197,9, s. 79 - 80). WażnY1mjego stwierdzeniem było, że lista cech sJkłradających się na powstawanie wizerunku własnej lub odręibnerj gru!py mOiżeulegać rozszerzamiu lub zwężaniu w zależności od :kontelkstu historyczno-lokaJJnego. Jest rzeczą inte,resującą, że Obręhski 'ustosunilmwując się krytycznie -do bez.poiŚretdn'iegowykorzystywania danyoh etnograficz.nych jaJko obiej,tywnych kryteriów podziału etn:kznego i definicji narodu (co cz·ęsto spotkać mowa było do niedawna jesz'cze w pracaoh historYików) powoły:wai się na opinie K. Moszyńskiego, że jakkolwiek metody etnogeorgralicznl: są niezwykle pr.zydartne dla relW!I1L5truik<;,ji .historii kultury, to zasięg; etnogmficzne nie mają nic wspólnego z geografią prymitywnych grup ,etnicznych. Badają one nie zasięg tych grUiP, lecz geograficzny układ różnych wytworów, elementów, czy oech kulturorwyoh. M-at€riał etnograficzny nie pozwala na wnioski dotY1cząceróżnic światopoglądowych czy - jak pisze ObrębSllti.- "etnopsycholo,gii" wyodrębnionych społeczności, między innymi nie ujawnia ich samookreśle:na. Zbadanie tych ostatnich wymaga odrębnych metod niż stosowane w klasye-znym opisic etnograficznym. 4. WyekJspono.wani'eprz.ez Obrębskiego pr.oblematy1ki samo3wiardomości grupy odczytywanej z wY1Powiedzii reakcji obsenwowat11ęji prowokowanej bezpośrednio w terenie, nałożyło się na rea.1iw'wane w etnografii iPoJskiej badania trwałości i zmiennolŚci regionów kultury. Badania w tym kiel1un:ku podjął między innymi Roman Rei:nfurss w swoich studiach terenowych dQtyczącyrch granicy K~aiko:wiaków i Górali, jak również w monografii ruskiej g.rupy Łemków wydanej po II wojnie światowej 9. Deklarowana słownie zmienn:l świadomość grUlpo'wa stała Sil, -dlań, obok równie :umiennych zasięgów określonych :ajawisk kulturowych. J. Obirębsiki, CliP. cit., s. ,177. R. R€lmfuss, Pogran.icze krakowsko-góralskie w świetle dawnych i najnouszych badań etnograficznych, "Lud", t. 36: 1946, s. 227 - 234. Tenże, Łemkowie jako grupa etnograficzna, "P,ra-ce. i Materiały EJtnog-:--arf'icrz.ne", t. 7: lf}418, s. 77 - 210_ 9 9a �Problemy świadomości etnicznej i na.rodowej. 161 głównie kultury materialnej, jedmym z wyznaczników zmiennego historycznie terytorium "g;rupy etnogTtaricznej". Nastę:pne lata przyniosły dalsze p.l1acedotycząoe ,prOlblemów-re.gionalizacji ku1burow~j kra:ju. Prrace te, choć uwzględniJały prQlblem sarrno~ określenia, głównym pr1iedmiotem uwagi uczyniły zewnętrzne, zmienne history'cznie o!kol1c7mościg~darcw-1Sipoł'eczne, w tym zwłasz·cza ustrojowe, które mogły warunkować ikis7Jtałtowa!l1ie odrębności r~ionalnej mies7Jkań'ców badanych ob!Szarów. W tym miejscu wspomnieć należy o wieloletni:ch zespołowych badaniaah I1egiOlnukumpiowskiego prowa:d.zonych pod k!ierunkiem A. KutrZ'eba-POIjnarowej l0, badania WieJ!k(j.pol:sJki pod kierunkiem J. Burszty 11, wsi Śląska OpoJsJkiego pod kierunkiem M. Gładysza 12 czy też badania ohsza:rów centralnej Po:lsiki prowadzone pad kierunkiem K. Zawistowicz-Adamsikiej 13. 5. W ostatnim pięcioleciu w etnografii poLskiej obserwujt'my nawrót do pl'Olblematyki et'ńi'oznej, lecz badania prowadzone są w odmiennej niż poprzednio perspektywie. Z jednej strony zwrócono uwagę na nie postrzegany dotąd nurt reIlelksji Bystronia mający istotne znaczenie dla badania świadomości etnicznej, jak również pOiWTóconodo głównych p)'lt-ań sfo:rmułowanych przez Obrębskiego. Nie bez znaezenia dla ożywienia prac badawczych było opu'bli:kowanie w t1umaez'ernu polskim klasycZinej pTa'cy W. L Thomasa i F. Z'naniec:kiego, Chłop polski w Europie i Ameryce (1918 wyd. oryginalne) 14. Jednocz,eśnie badania te w)'Ikorzystują dorohek refleksji nad problemem tożsamości, który - jak wykazują badania róimoralkich dyscYlPhn wynikać ma z fundaJmenrtaJinej potrzeby samoo:k:reś.leni'i człowieka. W rozważaniach tych zw.rócono uwagę, że już w okr,esie międzywojennym J. S. B)'Istroń W swojej Megalomanii narodowej jaiko pierwszy wśród polskioh etnografów o,pis-ałmito.twórczy charakter konfrontacji "swój - ohcy", w której to konfrontacji kryterium ohco-ści mogło być band.zo różne: etnic:ml.e,języ;kowe, religijne, zawodowe, klasowe czy kulturalne. W pracy tej Bystroń prześledził meohanizmy mityza,cji obcego. Mechanizm ten, jego zdani-ero,:polegał na procesie' idealizacji (ko,lejno deformacji obrazu oboego, rozciągnięcie sądu indywiJd-ualnego na całą grupę, zobiektywizowanie stereotypu), który prowadzi do uformowania lO -A. K,u'trzeba-Poj'narowa, (red.) Kurpie. Puszcza L:ielona, t. 1-3, WnJ:c1a;,-v H}62 - 11965. 11 .J. Bun.szta, (red.) Kultura ludowa Wielkopolski, t. 1-3, P.oznall, 1960 - !W,57. 12 M. Gła:dys.z, ('red.) Stare i nowe Siołkowiee, t. 1 - 2., Wrocłąw '19!r3 - 1966. 13 Zob .. ,Prace i Matel1i<Hy Muzeum ArcheOllogicznegc, i E<tnogra£i;c:zllego w Ło- dz.i", Seria ;Et,nc~~r.a.fii.C'nna. 11 'li Wyda>n~e pOILs'kie, Wan,;zawa Lud, t. LXVII 1975. �162 •• BRONISŁA WA KOPCZYŃSKA-JAWORSKA mitu, w którym subiektywne uwarullIkowane historycznie sądy sltają się "poczuciem inSityniktownym" 15. Aktualne regeks'je nad konfrontacją pojęć "swojego i obcego" Wi' wSipółez,eslnejetnog:nafii polskiej pOIszłydworna drogami. 5.1. Jedna, hhższa sugestiom Bys1tronia, rozszerzyła pole analizy na wszelikie p:mcesy identyfika(~ji kuLturowej. Przykładem mogą być prace najmłodszjej generacji etnografów (Z. Benedyktowicz, L. Mróz, E. Heguhsika i inn.). Zwraca się w nich uwagę na swoiste, opis.ane przez etnologów r!eaikicjewoibec obcych, l'caJkC!jew których przeplata się poczucie lęku a nawet grozy z dążeniem do zbliżenia. Zrozumienie tych postaw, ich znaczenia kulturowego moż:liwe jest tylko w perspektywie szerokiegr,. spoj:T'zenia historyczmo-etnologicznego. Pozwala ono na analizę istoty wyolbrażeń etnilcznyoh i studiowania ich podohną metodą jaka stosowan" jest w studi,a·ch nad symbolem. Chodzi tu o tr.adycję fenomenologiczną (C. G. Jung, M. Eliade) "rozumienie symbolu przez symbol", wydobycia treści symbolu przez umieszczenie go w pewnej całości tego samego co on rodzaju, lecz bardziej niż on rozlClgłej, tworzącej całościowy sy"tem Chodziłoby zatem o ukazanie wizerunku własnej g,rupy (stereotypu) na tle inrny!Chwyob:r,ażeń o świecie (wszeohświecie, kosmosie) - wyobrażeń i wypowiedzi należących do na jszerzej pojętej sfery religijno-mitologkz:nej. Pozwoliłoby to na określenie i rozważenie stosunku stereotypu do mitu, ich wz,aje~nych pOIwiązań i rellacji, które od dawna narzucały się obserwaoji ba.daczy 16. 5.2. Drugi nurt, do którego zaliczyć można ostatnie prac(~ prowadzone pod kierullikiem A. KUitrzjeby-Pojnarowej, w większym stopniu kon· tynuują myśl J. Obręhskiego. A. Kutrzeba-Pojnarowa podejmuj~ problem roH iden;tyfiikaoj.ik.ulturrowiCijw procesie porozumiewania się międzygrulPowego konkretnych społ'eicznocŚci.Badania te szczególną uwagę zw.racają na kształtowanie się świadomośoi historycznej badanych grup, świadomośd rozwij,ają,cej się na bazie różnie uksztaUowanego podłoża historycznego. W Hczmychstudiach własnych oraz pracach prowadzonych poid jej kierunkiem dokonano la:boratO'ryjrnychanaliz postaw i zachowań z tego zaikres!u. Badano m. in. wpływ chłqpskiego wyobmżenia o świecie na podejmowanie decyzji emiJgracji zaiI1ohkowej oraz proces akceptacji i integracji ze Slpołeezeństwem na obczyznie, jak również zmiany jakie w tych uwarun:kowaniach zaszły na ,przestrzeni lat. W badaniach tych sLwier.. 15 L. S!tomma, Antropologia kultury w Polsce dziedzictwo, pojęcia, inspiracje (mabeniały do słolwnlilka), "PoIlisika Sz.tu:ka Ludowa", t. 24: 1980, z. 1, s. 48 - 49. 16 Z. BeneldytkitmwCiz, D. MalrlIDoWSlka,O ni.ektórych problemach identyfikacji kulturowej w procesie porozumiewania się, "Etnog,rafia Polsika", It. 23: 1979, z. 2.. s. 205 - 236. . �Problemy .~wiadomości etnicznej i narodowej. 163 dzono, że poznawanie l przeżywanie świata "obcego" przechodzilo przez swoiste ctapy: postrzeganie go w etapie wstępnym jako peryferii własnej wioski, co wiązało się z osiedlaniem się na emigr.acji w,śród "swoich" ~ kultywowanie więzi uczuciowej z rodzinnym środowiskiem, następnie etap rozwoju zainteresowań życ'iem wlaS'nej g.rupy w nowym ot0czeniu .?tniczny:m, aby wraz ze wzrostem oświaty i stopy życiowej mogły pojawić się tendencje do pełnej integracji z obcymi grUlpami17. W zespole tym badano również trwałość poczucia więzi wewnętrznej i poczucia odrębności do innych grup oraz wzaj~mne stosunki wybranych społeczności lokalnych. Wychodząc z zalożenia, że poczucie to tworzyło ;;;ię na bazie wyikształconych w procesie historycznym więzi terytorialnych, analizowano funkcjonowanie więzi kulturowych. Baldano zarówno postrzeganie siebie w tych odmiennych katego:rlach, jak i odzwierciedlaJ).ie wspomnianych wyznac?mików w rzeczy'wistych procesach społecznokulturowych. W. E. Regulska na pTzytkładzie wspomnianych już Łemków, którzy po II wojnie zostali w większości zmuszeni do opusz'czenia stron rodzinnych i osiedlenia się w innych okolicach Polski, analizowała wyznaczniki odrębności etnicznej, które pełniły rolę kryteriów klasyfollkujących: 1. nćl płaszczyźnie samookreślenia indy,widua1nego, 2. cech ogólnych uznawanych za różnicują'oe dla całej grupy (w :przYlpadkubadanej grupy język, wyznanie, wspólne terytorium, stan kultury,obra.z przeszłości, st'2reoty;p wlasnej grUJpy), 3. wyznacznifk:oiffio:kT{~ślającychminimum cech pozwalającyoh .na przyszeregowanie kogoś do gonljPYswoich czy obcych. Szczególna UJwćlgazostał'a zwrócona w baidaru.ach na prooesy integracji wewnętrznej grllipy w obcym otoczeniu etnicznym. Integracji połączonej z frustracją społeczną, która prow.adzi w sytuacjach konfliktowych do wywołania postaw agresywnych. J.ednocześnie ś1edwno procesy integracji z dominującą grupą obcą ts. L. Mróz, po:d~jmujący w tym :re~pole analizę pozy,cji ludności cygańskiej, niezależnie od zakresu pojęcioweg.o kat'egorii "obcy", ~apro:ponował WJprowad~enierozró~niElnia składającego się co najmniej z trzech elementów: "swoi (my" - "nie swoi (oni)" - "obcy". Doszedł bowiem do wniosku, że jest rzeczą ni~prawdopodobną, by jaka.koJwiek społecznosć czy 'kultura tak prosto widziała różnicę pomiędzy sobą a wszystkim co się poza nią znajduje, by nie czyniŁa różni'Cy pomiędzy sąsiednią grl"pą czy plemieniem a tymi, którzy są z gruntu odmienni kolorem skóry, 17 A. Kiu1trzeba-Pojn:arowa, Swi.at swój i obcy w kultm ze ludowej, (w:) "Roc;ztl'iik :'vIuzeum ElnOt~a,fi'c.zne:gG w TOmJJtlliu", s. 3'6 - 48, Tio1'1uń t. J: 19'7!8. 18 E. Re,gulska, Wyznaczniki odrębności etnicznej funkcjonujące współcześnie w świadomości gn~;JY łemkowskiej na terenie dawnej ŁemkoW5zczyzny, "Et:lografia Polska", t. 23: j97'9, z. 2, s. j.g.5- '1'99. �164 BRONISŁAWA KOPCZYŃSKA-JAWORSKA językiem ozy go~podai11ką, a więc czynn~kami odgr-y,wającymi bardzo istotną rołę w określeniu własnym grupy. Zigadzając się z tym, że iJntegra'cja własnej grupy, świadomość j,ej odrębności i szczególnego charakteru dokonuje się na pŁasze.zyźnie SiWohilistwierdza, że istnieje sze.reg sytuacjL kiedy "swo~ (my)" i "nie s.woi (oni)" mogą stanowić w~Mnie kat0goTię przeciwstawną "obcym". Ta os,tańni:ar'elacja wydaje mu się być własciwa dla stosunków inter'etllli1oznychi z nią się spotyl{jaJmyw procesaeh narodowo,twÓT!czy,ch.Dopiero bowiem "obcy" fun:kcjomuje jako pewien wzoIJ.'Izec przeciwstawny wzorcOlWti. własnej kultury i społeczności. Jego obraz fun!lmjcmu1ena zasadzie stereOtypu nie ,podlegająCiegoprawie mody£~kacji. Roz.różnierlle zaś "ohcych" i "nie swoich", zdaniem Mroza, może być szczególnie płodne dla badClinia skali bliskości i obcości, szukania wyzna'ozmików dystainsu kulturowego. Przydatność tych kategorii wz.rasta zwłaszcza w badaniu SIPoł,eczrności wielo:etni'cznych lH. 6. Do inmego etralPureflekoji J. Obrę:bskiego nawiązują częściowo badania J. Kuch~iej. W proees'acih narodowotv.:ó;rczych, niezależnie od miejsea ich rozwoju. J. Obrębskd. dostrzegał pewne ogóLne prawidlowości wynikające z jedne} strony z pokrewieństw st'ru:klturalnych jClikiezachodzą między wszystkim: społeczmo'śdami ludowymi a grupami narodowymi, zaś z drugiej strony z chaTaJMeru powiązań i stoslliIlików,które się między tymi grupami rozwijają· Obrębslki zwra,ooł uW1łigęna to, iż grlllPa o kulturze naro:dowej zewzg:lędu na rociza'j jed org,aJnizaQj,i, który czyni ją ~dolną do dynamicznege. rozwoju i eksjpansji, jest zawsze grUjpą dominującą. Pozycję jej pogłębiają ponadto z,azwycz'aj podziały klasowe, które potęgują różnice kultu:rowe. Zróżnicowanie to powoduje wewnętrzną sprzeczność w procesi'" asymilaoji. GrUiP.adominująca asymiluje i wciela do swojej struktury poszczególnych człml:ków gl1Upludowych jak i całe społecZJI1ościludowe a j.eidno:czeŚIliew ohronie swej wewrnętrznej organizacji i funkcji kierowniczych, braniąc swej specyficznej kultury i systemu wartości, ro'zwij2mechanizmy po.działu klasow~go i separ'=lcji,którp. spychają nowych członków do niższych ;pozycji klasowych i ogiraniczają ich udział społeczny i kultuOOlwyw Sjpoleczeńrstiwiie narodowym. Obrębsiki wy:rómił trzy etapy ,powstawania narodów. Pierwszy polega na przenikCliniu do grup ludowych ins.tytucji i organizacji grupy naroidowej i dostosowywanie ich (gru:p ludo:wych) do wzorów własnej tradycyjnej ku1t'ury i org:anizaoji ~połecznej. Drugi etap, przej'ściowy, polegC\ na odry!waniu się jedno'stek i grUip od własnej kultury ludowej i dążenie: Mróz, Badanie dystansu etnicznego: Cyganie-Polacy, 1978, z. 2, s. 15 - 35 oraz L. Mróz, $w·iadomoścŻ(;we etnicznego, "Etnoglraf"ia Po!ls:ka", t. 23: 1979. z.. 2. s. 157 -163. 19L. t:- 22: "E:tnogmf'ia lUl/znaczniki Polsl]m·'. dystans" �Problemy świadomoś,ci etnicznej i narodowej. 165 ich do asymilacji z grupą narooową. OhaTa~teryzuje go powstawanie różnych ugrupow-ań społecznych, w rówych przejściowych przestrzeniach społecznych. Trzecim i końcowym etapem jest spowodowanie zmian w &połeczJnOlścilokalnej jak równ~eż zmian w strtlMume Thalrodo:wej, które umoiŹ\łiwiłylbywaJrS1Jwomludowym udział w cywilizacji narodowej. Ruchy te powstają za~óWillow dz,i,ed'Z!inie~onomicZinej, jalk religijnej, politycznej czy kullturalnej. W wyll'liJkutych procesów powstaje nowa neczywistość społeczna. Dyrekty,wa meto1dologicZilladla badań etnolog'kzmyoh tych procesów sformułowana pmez Obrębskiego polega na zwróceniu uwagi na to, iż w badainiacih procesów etnicznych na grunoie grUjp lokalnych pierwszeństwo przed badaJlliami zwyczajów i obyczaJjów powinny mieć badania funkcji spo,łe.cmly'chma:kJropro:cesów. 6.1. WymiEmiona wyżej J. Kuoharsk,a p'I"owadziła badania na dawnym pograniczu etnicmym polsko-niemiecikim wśród ludności reg,icmu Kaszub zamies2lk,juącej poza zwartym zasięg!i.emswej gr~py. W bada:niach śledziła poczucie łączności luidnoś:ciz 'resztą terytorium r'egiOlI1u,któr-a zna·lazła się w okresie międzywojennym w granicach .pańStwa polskiego oraz jej samodkr:eś.lenie narodowe. Baidała więc wyobrażenia o przeszłośd regionu, historii własnej rodziny, stoouneik. do języlka i religii, własnej spuścizny kulturowej. Trwałą i'1'lite:g.rację społeczną na bazie powyższych wyzna'czuików uznała za e1:iniczność,powodującą budZienie się poczucia łą~zności ze zw.aTtym obszaI'em Kaszub o,raz poczucia obeości w kontakcie ze społecznością niemiecką. ,Ponadto stwierdziła, że rów:nolegile w wyniJku tychże samych tradyoji rodz~nnych część miejscowej luooości 'pocho:dzenia dwbnoszlache<:bego identyf1Jkowala się z po,lsikimśrodo,wiskiem narodowym, z którym łączyła ją tradyoja wspólnej hisOOcr-yioZineij przeszłooci. Grupa ta spełniała rolę transmisji ideologii na1roldowej we własnej ~połeczności lokalnej. Omawiana grupa, z racji rozbudZiOnych uczuć patriotycznych, była o wiele ba:ndziej odporna na ,pro,cesy wyna;rooowi'e:nia. Generalnie procesom wynaradawiania przeciwdziałała jednk odrębność wyznaniowa ludności niemieckiej. Problem kształtowania i ut.rzymywania świadomości narodowej ludności Kaszub J. Kucharska badała również wśród emigrantów kanadyjskich pochodzących z tego regionu 20. 6.2. Problem tożsamości IUJdności pogranicza etnicznego podjął rów-· nież M. Pokropek. Pogłębiając idee podnoszone w dawnych badania,ch (por. pkt 4) bada relacje między zróżnicowanymi grupa.mi etniczno-języ20 J. K,ucJł1ao':Ska,Initial Canada in results Wilno in summer Nauki Humani,Sitycz.no-iSpołiec'zne", of the ethnographic research conducted in Ontario "Zeszyty Naukowe Uniwersytetu Łódzkiego. t. 72: 1980, s. 33 -53. 1977, �166 BRONISŁAWA KOPCZYŃSKA-jAWORSKA kowymi a wytwOTzoną przez te gru;py kulturą. Wychodząc od studió\\' zasięgów kulturowycłr i wyznaczamia terytoLl'iów charakteryzujących się odrębnościami kulturowymi, bada pochodzenie tyc!l różnic, aby następnie skonfrontować czy zróżnicoWiaJnieto j.est do.sbrze.g.aneprzez badane grupy (podohne badania na innym pograniczu prowadziła t<E::Ż T. Karwieka). Cele.m badań jest stwiel'dzenie, na jakich elementa,ch kulitury opiera się poczucie własnej odręhności przy porównywaniu wizerunku g.rupy własnej i cudz€!j. M. Pokropeik formułuje tezę, że dostrzegane różnice sta:ją się podstawą samoOlkreślenia do1piero w okresie zagrożenia. konfliktów czy zmian po.lityczny,ch i społeczno-gospodarczych, lub jest ono wynikiem działalno'ści zewnętrznych ośrodków dyspozycyjnych. Z przekazem określonych ideologii łączy się upowszechnienie określonych wytworów kulturowyoh o znaczeniu symbolicznym, jednocześnie: wzra.stają barie;ry kulturowe, któr'e nie pozwalają na przyjmowanie do wł.asnego inwentarza kulturowego przedmiotów nacechow&nych obcą ideologią. Grupy uboższe kulturowo (w sensie odręhnośó i bogactwa inwen tarza), a talkże nie posiadające silnej ideolio,gii, małoliczeboe czy pozo.. stające w. TO'?1Pfoszeniu,zazwyczaj są wahlaniane przez grupy większe. silniejsze i jednolite kulturowo. J6cmocześnie badania Pokropka pO'twierdzają obserwa'Cje Obrębskiego co do aspirowania do grupy mającej wyższą pozycję ~połeczną 21. 6.3. Odmienny charakter, nawiązujący częściowo do omawianych wyżej badań (patrz p:M 4), mają bad.ania pograJnicaa etnicznego prowadzon(: w ciągu szer,egu lat przez Z. Staszcz ak 22. PodejmuJe ona problem pogranic:z.a 'Polsko-niem~eckiego, badanego już wcześniej przez T. Wróblewskiego i to w oparciu. o to samo źródło (Atlas der deutschen Volkskunde 1936 - 11939). Jednaikże o ile uwaga T. Wróblewskiego 23 koncentrowała się na pytaniu ja:kie elementy kulturowe występujące na pograni'czu świa.dczą o podst<lJwowyeh zmianach kultury ludowej poJsJu.ej, ni-emiec~iej i ich nawiąza[lJiu do odnośnego okresu kulturowego, Z. Sta.szczaK wykorzystując tak klasyczne źródło etnografi,cznp., jakim jest atlas etnograf.icZiIly,poddaje informacje przekazane za jego pośrednictwem barozo precyzyjnej analizie zmierz;aljąoej do syntetycznego ujęc'ia nasilenia 7£.społu zjawisk, które można bylOiby uznać z-a nasycone tradycjami o nawiązaniach polskich i słowiańskich. Jest to ci,ekawa próba posiłkowego 21 M. Bokropek, Zróżnicowanie kulturowe i jego odbicie w świadomości mieszkańców sko-białoruskiego w półnoC1W-wschodniej na pograniczu etnicZ1W-językowym na przykrodzie pogranicza polsko-litew Polsce, ".Etnog]rafia p.o!s.ka", t. 23: 1979. z. 2, s. 127 - 156. 22 Z. Stas,;ocza.k, Pogranicze polsko-niemieckie Poznań 1978. 23 T. Wróblewski, Pogranicze polsko-wiemieckie ticznych, "Lud", t. 50: 1962, cz. 2, s. 4311- 466. jako pogranicze w świetLe ,,- etnograficzne, m.ateriałów etnogro.- �l'rofJlenqj świu[hmości etnicznej i narodowej. 167 wy,korzystania źródła etnogmficznego w dyskusji nad zagadnieniami etnicznymi. 7. Na zakończenie tego przeglądu należy jeszcze wspommec o specyficznych rozważaniach D. M.arkowskiej, która podjęła stosunkowo rzadziej omawiany, lecz mający ważkie znaiC'zenie społeczne, problem roli wykształcania w procesie wyohowania poczJUcia identyfikacji kulturowej, a co za tym idzie również identyfikacji etnicznej. Zajęła się w z.wiązku z tym procesem świadomego kształtowania postaw wobec swojej i obcej kultury. Formowania swoistej toleranoji, którą proponuje wykształcić na drodze przezwyciężenia podejścia "my - oni" i przekształcenia go Vi dialog "Ja Ty" 24. BHONISŁAWA ETHNIC AND KOPCZYŃSKA-JAWORSKA NATIONAL COSCIOUSN:IDSS. lVIETHODESAND ACHIEVElVIENT!S OF POLISH ETHNOGRAPHY (Summary) The problem of national cons6o USH,es s and asp:iration far i:ndependence havc~ beea for obviou:i re,~sons a subjec:t o<f scie:ntiific il11'ere&ts in PoIaiHd. DiUerent di.sciplines have deaLt with v,N'ious a,specls of this pnoblem. The present article whic,h was previ,ously presented at the Sympo:>ium of Europe,m Socia,l Anthropology ,in Ams'terdam gives an extensive review of scient.ific interesbs, methode:; and appI'()Iach~s appJ;ied by POilłsh ethnographers. 24 Z. Bene:dykto1wi'cz, D. Markowska, op. dl. � https://zbiory.etnologia.uw.edu.pl/files/original/4e12422a4048f1a619dcda67a768ee3f.pdf 180525c2ae787cd7eebbeffee0380fab Dublin Core The Dublin Core metadata element set is common to all Omeka records, including items, files, and collections. For more information see, http://dublincore.org/documents/dces/. Title A name given to the resource Lud Publisher An entity responsible for making the resource available Polskie Towarzystwo Ludoznawcze Rights Information about rights held in and over the resource Licencja PTL Format The file format, physical medium, or dimensions of the resource pdf Language A language of the resource pol Type The nature or genre of the resource czasopismo Text A resource consisting primarily of words for reading. Examples include books, letters, dissertations, poems, newspapers, articles, archives of mailing lists. Note that facsimiles or images of texts are still of the genre Text. Dublin Core The Dublin Core metadata element set is common to all Omeka records, including items, files, and collections. For more information see, http://dublincore.org/documents/dces/. Relation A related resource oai:cyfrowaetnografia.pl:publication:1854 Date A point or period of time associated with an event in the lifecycle of the resource 1983 Subject The topic of the resource ksenofobia akulturacja Stany Zjednoczone - emigracja Identifier An unambiguous reference to the resource within a given context oai:cyfrowaetnografia.pl:1719 Title A name given to the resource Między ksenofobią i akulturacją / LUD 1983 t.67 Description An account of the resource LUD 1983 t.67, s.160-186 Creator An entity primarily responsible for making the resource Posern-Zieliński, Aleksander Language A language of the resource pol Publisher An entity responsible for making the resource available Polskie Towarzystwo Ludoznawcze Format The file format, physical medium, or dimensions of the resource application/pdf application/pdf PDF Text Text capture metadata for PDF documents Text Lud. L 67, l !}83 ALEKSANDE)R POSER T-ZIELIŃSKI MIĘDZY KSENOFOBIĄ I AKULTURACJĄ PRZEWODNIE IDE.E AMERYKANLIZACYJNE W STANACH ZJEDNOCZONYCH OKiRESU· LIBERALNEJ IMIGRACJI "Co najmn.te3 od XVIII w. Amerykan.ie skŁonn.i byli do myślenia o sobie jako () nowych lu dziach, i to nie jako a zwykŁych kopciach jakiegokolwiek ludu europejskiego, ale jako o nowym rodzaju wytworzonym przez poŁączenie ,się wielu różnych ras. J a'W'lUl polityka przyjmowania w skŁad narodu każdego przybysza zostala w XIX w. usankcjonowana przekQnaniem, że wszyscy (imigranci) mogq zostać wchŁonięci i że wszyscy wnieść mogq wkład do J.ormujqcego się charakteru narodowego (Amerykanów)" .. O. HandJllin 1959: '146. A:sym11acyjnapolityJka amery1kańska względem przylbyszów, jak i postawaa1nglosaSkich AJmerYlkanóww stosUiIlku do coraz większej liczby imigrantów, miały isto,tne znaezenie w kształtowaniu się kultur etnicznyeh, ich adapta'C!ji do nowej l'Z'e'czyw,iSitośei i możliwości przetrwania w pokoleniach wyrosłych już na amerYlkańSkiej ziemi. W zależmości od tego, czy eUiropejscy wychodźcy styik<li1i. się w Nowym Świecie z wrogą obo:jętnoAcią,a:k:tywną niechęcią, sele'lctywną .3Jprobatą, czy też liberalną tolerancją wzg:lędem własnej trradyc,ji kulturowej, formowały się ich własne postawy w stosunku do dziedzictwa kulturowego, do jego wartości. i przede wszystkim uŻ)'Iteeznościw nowym środowisku. Zatem bez zrozumienia działania mechanizmów rnaeisku na kulturę imigrantów nie sposób byłoby Zirozumiećróżne drogi przek:ształoeń, jaikim poidletgałarze-· czywisfuśćEiPOł€ozno-k:ułtmowaświata imigrantów, w tym rów:ni'eż i Polonii amerykańskiej. Charaikterystyce tych nacisków poświęcOlny jest niniejszy anty!kuł, w kitórym skoncentrowano się na OIkresieprzypadającym na schyłek 2 V'ł. ubiegłego wi'eiku, oraz na dwa pierwsZie dziesięcioleóa nas'zego stulecia. Okres ten, to lata napływu do Stanów Zjednoczonych tzw. nowej fali inliig:racyjnej, której kres przyniosły I woj!na światowa, powstanie nowej polityc2lnej ffialJY Europy oraz restrYlktywne ustaw)r �170 ALEKSANDER POSERN-ZIELIŃSKI .antyimigra-cyjne ograniczające w drastyczny sposób liczbf.' potencjalnycl~ przybyszów. Ciąg.ły napływ im~g,rantów rozpoczął się na sz'erszą skalę o,d ZO-tyd l 30-tych lat XIX w. Do lat 60-tych i 70-tych tego stulecia przybywali głównie do Ameryki PóŁnoenej wychodźcy z północno-zachodniej Euro· py, a więc Brytyjczycy, Irlandczycy, Niemcy, Szlmci, WaJijczycy, których odmi'enność kulturowa od tubylczych "Arngloamery:ka:nów"nie był u z natury rzeczy zbyt duża. Istotną zmianę przyniosły dqpiero lata następne. które określane są czasami w histoll1iografii ameryrkańskiej jako "wielk zalew" (The Great Deluge) (Zelinsky 1963: 23). Pi'erwsza fala imig;ra'cyjnctego okTesu (186D- 1890), zwana nie bez ra,cji teutońską, przyniosła d,:, . wybrzeży Amery1ki - Prusaków, Saksończyków i Skandynawów. Ci germańscy imigranci, choć kulturowo spokrewnieni z Anglosasami, stanowili w nowym środowi's~u żywioł znacznte trudniej adaptujący się de zastanych w:a;runków z racji odmienności języka i przywiązania do odrę,bnych rodzimych tradycji. Wraz z Nłemcami przybyli do Stanów Zjednoczonych pier,wsi repr.ezentanci masowej emigracji zarobkowej z zien~ etnicznie pols~i,ch O!puS'zczającytereny byłego zaboru pruskiego, oral ziemie zamieszkał,e przez polską Ludność auto'chtoniczną (Sląsk apobk, Pomorze, Warmia i M,azury). Od lat 90-ltych "wielki zalew" przyb~erać poezął zdecydowanie na sile, choe jego kompo:zy'oj,aetniczna uległa diametralnej zmianie. Większość imigrantów stanowili teraz Słowia!nie i Włosi, których pochłaniały rozwijające się żywiołowo miejskie ośrodki przemysłowe oraz liczne rejony' górniczo-hutnicze. Apbgeum imigrac~:a ta osiągnęła w pierwszym dziesięcioleciu XX w. dostarczając Stanom Zjednoczonym niemal miliona oby.wateli każdego roku. W sumie w latach 1870- 1920 Iprzybyło do USA ponad 26 mln imigrantów, co w poważnym stopniu zachwiało pozornn jednolitością etniczno-kulturową tego kraju, którego 15% mieszkańcó•.•. (w 1910 T.) stanowiły o:sa:byurodrone w Starym Swiecie (Katz 1971: 388, Osiatyń~ki 1971: 60, Zelinsky 1963: 23). Na te lata przypadła równie:~ zasadnicza errUgT:acja zarobkowa Polaków, którzy o:pusz'Czać poczęl w wielkiej li:cZJbieGailicjęod lat 90..,tych, Królestwo Polskie zaś przede wszystkim po roiku 1900. W Sikali tego zjawiska, którego nasilenie przypadło na okres be~o.środnil() poprzedzający wybuch I wojny światowej, 'świadczyć moż·e wzrost liczby Polaków z ok. 7 tys. w r. 1860 do ok. 2 mln. w przededniu wielkiego konfliktu mocarstw (Kubiak 1970: 23). No:wa słowiańsko-włoska imigracja o zdecydowanie chłopskim oharakterze i pochodząca, z za,cofanych rejonów Eurqpy ,pogłębiła znacznie ,przedziały etiniczne i kulturowe na terenie Stanów Zjednoczonych. Zyjący we własnym świecri-eetnicznych gett przybysze uświadomili wcześniej przybyłym imig,rantom eelty,eko-germańskim ich bliskość kulturową �I'vIięclzy kseł!Ofobiq i akulturacją. l~ I,l, względem Anglosasów, a co za tym idzie, ułatw1li im integrację, które sprzyjał pO:?Jatym spory zasób doświadczeń nagromadwnych już w toku adaptacji do nowych warunków. To zbliżenie Anglosasów i przedsta'wicieli starej imigracji zwiększyło równocześnie bariery oddzielająoe dopiehl co przybyłych wychodźców od reszty amerJkańskiego spoleeneństwa. Zróżnicowanie kulturowe mieszkań,ców Stanów Zjednoczonych w dobie imigrac!ji lihem}nej 1 było z,ate'll zmaczne, choć przybiemło ono postać' opozycji między' rodzimą kulturą amerykańską a obcym światem warto'ści kulturowyoh pooholdzenia imigracyjnego. Ta rodzima ku1tuI1a był« częścią składową trwnu amerykańskiego narodu opartego na ang,losaskich tradycjach, które w dobie kolonialnej i wczesnoniepodległościowej nabrały lokalnego kolorytu stają1c się emanaqją amerykańskości. Kultura to. uksztaUowała się zanim do Nowego Świata przybywać poczęli imigrancl i zn3llazła swe oparcie w tych warstwach ""połeczeństw.a, któr:e z raej: zasiedziałości zajęły najbardziej uprzywilejowane pozycje. Wzmocniłó ją wydatnie dalsza migracja z Anglii w początkach XIX w., dzięki czemu społeczność anglo-amerykańs:lm stał,a się "ekspandującą etniczną większo.ścią" (Higham 1968: 96), skutecznie asymiJlującą imig,rantów z Wysp Brytyjsbch i germańskich krajów kontynentalnej Europy. Arnglo-.amerykańskie tradycje, splatając się z protestanckim etosem społeczeństw", kaprtalistycznego, stworzyły zręby nowej kultury, z którą zetknęli się imigranoi z Europy wschodniej, poludniowej i środkowej. Konfrontacja ta zdawała się zagrażać obu stronom. Przyibyszów zmuszała bowiem do rezygnaeji z wła!snych upodobań, gustów i przyzwyczajeń w imię postępu cywilizacyjnego, tubylców natomiast stawiała w obliczu wzrastającej fali obcych wlPływów zagraża:jąrcych "czystości" tych wzorów i idei. l<::tórenie tak dawno zyskały dopiero sltygmat narodowej cechy i wiązane były z :I'Oma'll'tyczmą wizją narodzin Stanów Zjedntlcwnych (Commager 1962: 284). Konfrontacja ta nbiegła się w czasie z nasilającym się syndromem ,ekonomicznym zwanym push-pull a powstałym ze zbie:żmolści sytuacji. kryzysowej w krajach ojczystych imigrantów z okresem rozwoju gospodarczego Stanów Zjednoczonych, oferującym przy:bysrom możliwość pracy, wyższy standard żyoiowy i perlspekty,wy awansu Sipołecznego (P~lch 1976: 40 - 41). Jednocześnie jednak nasileniu się nowej fiali imigiranrtów towarzyszył widoczny w latach 90-tych wzrost narodowej świado'lloścl Amerykanów i ich nacjonalizmu, związany nie hez ralcji z przełamywaniem izolacjonizmu Stanów Zjednoczonych i narodzinami nowoczesnych ambicji mocarstwowych. 1 O~res 1miglra,oji Hiberal:nej, to wg periodyzaqji Kubiaka (11975: 63) Jalta zawart'e między wiOjnarmi napoleoń~~imi a I wodlną śWiaio,wą i decyzjam:i KOIngre:;u USA z'lat 20-rtydh rogjraniJC'zatjący1mli l;iczbę llorwych irmi,gran1ów. �172 ALEKSANDER POSERN-ZIELIŃSKI Sytuacja ta zaowocowała naS'11eniemsię tendencji natywistycznych, będących wyrazem ksenofOibi'emydh u;prz€ldzeń w stosun'ku do przYlbysrzówz z'a oceanu i apoteozą alnglo-ameryl1ffińskkh wartości. Natywistyczna iJdeolog,ia- jak wylkazały to hadaJnia J. Highama (1973) - składała się z trwch poicistawowych elementów,amiianowicie: z tendencji antykatolidki'ch, ant)'T'aidylk:alrnych oraz p:rzeohodząicej miejscami w rasizm wrogości do wszysltil6ego co oooe ameryikańskiej rasie i kulturze. Spośród tych elementów za najsta!I'S!zyurncać momaza R. A. BiJIitngtonem (1964) nurt protestanckJiego antykatollicyzmu wywodzący się jeszcze z antypapistyczmych tradycji XiVl:I-wliecznej Anglii. W ka,tolickich imigrantach (Irla:nJd:czykach, BawaTiczyikiadh,Włochach i części Słowian) w1dziano "agentów" Rzymu :przynoszących do Nowego Świata ni'e tylko rehgij:ną bigoterię i obce protestanckim tradycjom obrzędy, ale zagrażających ideałom anglosaskiej demokracj,i i tTadycjom swohody religi:j.n(:j(Higham 191',3: 56, 77, Bo;g,ina1974: 86 - 87). J.eszcze więlksze zagrożenie dla ameryllmńSkioej demokra'cji sta,nowic miał r'adyikalwm imitgl"antów, ktfuych ookmiżano, często Zl'esztą nie bez. ["acji, o s>zerzeni'e anarr-chiZirm.i., prqpagowarni'e ideałów socjalisty:cznych. prowadzenie dZ'iaJłalnoiŚdulpolityczniającej rzesze cudzoziemskich robotników (szczególnie Włochów, Finów, Jugosłowian i Niemców) oraz podburzanie do s:t~j:ków 2. Antyradyikalna propa:g.aindanaitY'wistów, nasilająca się wII"azze wzrostem onganizaoji ruchu ro,botniczego i lewkowego, zmierzała do wywołania PSYichozyzagroż'enia określanej jako tzw. big 'red score - (czyli ,,'wielki czerwOlnystrach") oraz przeciwstawienia proJe'tariatowi amea:'ylkańskiemucU!dzoziemskiego żywiołu robotniczego. Chodziło także o to, aby wywołać obawę o pracę, po którą sięgali coraz liczniejsi imig,rancji, skłonni jaikoiby do ZJnacznych ustępstw na rzecz pracodawców. Choć aha te hasła były ze SOIbą sprzeczne, niemniej w dobie okresowych kryzysów stosunkowo łatwo udawało się je wprowad?;ić do potocznej świadomości, mimo że anallizy. ekonomic:lJne wy;k.azywaly bezzasadność twieTdzeń o wzroście bezrobocia na ~kutek postępującej imigracji 3. Dla naszych rozważań najhardZ'iej istotny był ten składnik natywizmu. który zawierał tezę o groźhie zanieczyszczenia amery1kański€j cy,wiolizacjt ubcymi, wrę'cz harbanzyńsikimi elementami kulturowymi. Elementy te Zob. ze3p<Jł a,rityllmłQw pod wSlpó1nym tytułem From farm to factory: Immiadjustment to American industry opubhkowany w ;piśmie "Spectrum" (St. Paul, 1Vli:nJnesoita),va]. 1, no. 2, J!9'7'5:I-fl. 3 Zob>. J.. A. HOUl'wliah, Immigration and labor: The Economi-c aspects of E-u.ropean immigration to the U.S., New York-LondOln 191-2. W pra:cy tej autor deza:wUJu'ie ralpQrity rządOiwY'Ch :komi'Sji o rzekomej ,kOil1JieClznośo.iwpllowadzan!hl ;ceB'tryik!cj'i ~miigira,cyj,nych. 2 firant �Między .ksen()fo~iq i akulturacją. .,., I I) pozbawione były w pr.uekonaniu natywi1stów wS7.Jelkiejwartości, nie mogły . zatem zostać ~poży11kowanew Ameryoe. Ponieważ j.ednak istniały i to w dużej rÓŻJIlOr~dnościodpowiadającej mozaiee im~gl'1anckichgru:p, stanowiły one reat1ne niebeZjpieczeństwo dla "rodzimej" atngloomery!kańskiej kul1Jury. Ta zresztą tra:ki1Jowanabyła Jaiko nieporównywalnie "wyższa", bardziej Zaalwansowarnaw ro:zwoj'u, a więc godniejsza ochrony. Chłopski charakte.r imigraoji, bi,eda i zacoct:'anies,poŁeczneregionów w;nohodżczych, niski pozliom lub brak elementarnego wylkształcenia przybyszów utwierdzały Amerykanów w pogardzie do wszystkiego, co związane z kulturą imigrantów, podtrzymując wiarrę w ich własną dominację cywilizacyjnc\. Obse.rwacja różnic kulturowyoh oraz siły z jaką rodzime tr-adycje urtrzymy wały się w etniczny'c'h gettach dała a~umpt do tezy głoszącej, iż imi.granci ,;nowej fali" nie są podatni n'l asymi!1ację,a zatem nie możrlc° liczyć na ich "ucywilizowanie", pod krt:órymto p0jęciem rozumiano przy·· jęcie American way of life. Konstatacja ta oparta była na błędnej per-o spektywie hi:stOiTycznej,bo,wiem "nowi" imigranci, w prze:ciwieństwi·: do "starych", zbyt krótki :pO'siadalistaż pobytu w USA, a;by wymkowac a ich adapta'cyjnych zdolnościach, a do tego zasilani byli bez pr7.erwy dalszymi wychodźcami, co w poważnej mierze oementowało grupy etniczne i sprzyjało podtrzymywalniu tradycji (Bogina 1973: 66 - 67). Wraz z tezą o groźbie zanieczys:z.czeniaamerykańskiej kultury poja-· wiło się twie:r<dzeniegłoszące niehe21piec.z'eństwozanieczyszczenia środowiska społecznego. U podstaw tyeh o!baw znajdowały się realne problemy .społeczne imigrantów wyn~ka!jąoe z ich nędzy, niskiego statusu, dew:-ganizacji społecznej i trudności adapta'cyj.nych. Te rzeczywiste ;problemy .społeczne, których korzenie tkwiły w o:del1waniuwy.ohodźców od. ojczyzny i rodziny, nie uważano za naturalny e:feiktsytuacji imigracyjnej związ,;;ny z amerykańską rzeczYlwistością, lecz za szkodbwą infekcję przywkczoną ze Starego Swiata. Obciążano więc imigrantów odpowiedzialności;;. za zwiększanie się chorób, paLliperyzaoję miast, wzrost bez~prawia, patologiczną zawiść prowadzą'cą do krwawych porachunków w stylu włoskit-! wendety, głosząc jednocześnie, iż przybysze cechują się ograniczoi!lą inteligencją oraz licznymi ułomnościami natury psychicznej (Swi.2reng3. 1971: 61) 4. Tego rodzaju prQp.agalndautwieI'dzała tylko inny natywistyczny mit, głoszący WY7;SWŚĆ American race nad zagra.żającymi jego c-zysto,ści:kolorowymi, ale także i białymi rasami europejskimi. Imigranci słowiańskieg"" i romań:Skiego pochodzenia stanowić mieli r'ealną groź;bę bio1ogiczneg'" 4 Prowa,dizo<ne w tym 'celu b.adan.ia wyka,z:ały całkowitą bCZJpodsltatwn'ość n· rzutów,s:twierdzały bQwiem, iż 990/0 pr,zebadanych 'imigrantów nie wy;kazywal" naijml1!i,eaSIZ)'lc.hocl1C'.hy'leńw wzwoju psy.c!hiclZ'l1ym. Zob. E. H. Muhlan, Mentality o! the arriving immigrant, 'Wa,s:hi:rugt'OIl1 DC, 1917. �174 ALEKSANDER POSERN-ZIELJŃSKI skażenia Ameryki - ojczyzny rasy p.rawdziwie białej, reprezentujące) !iajcelI1niejszewarto·ści współcz·e;slI1ej cywilizacji (Higham 1973: 13;), 151) .. Ta anJtyimigracyjna koncejpCjarasistowSka spleciona była w dużym stopniu z nurtem tzw. natywizmu teutońskiego głoszącego ra.."Owo-kulturową jedność Amerykanów p.o.chodzenia a'nglosaskiego i ska:ndynawsko-germańsk1cgo. Teza ta rozwinęła się na przełomie stuleci, a więc w latach. gdy lic~ba imigmntów z krajów germańskirch była już znaczna l - co ważniejsze - WlpływOlWa.W myśl zwolenników tej koncepcji amerykańska great race 5 wywodzi się z rasy nordyckiej, uważanej za na.1warto,śdowszą na al'eni·e eUl'Olpej.skiej.Stąd też imig<r.a.nci z krajów Europy Północnej nie mieli stanowić rogrożenia dla amerykańskiej cywilizacji,. t8 bowiem czyhało jedynie ze strony "nowych" imigrantów (Bogina 1974: 78 - 79). Ta teutońrSka koncepcja odzwierciedliła się nawet w religijnych i prozelitycznych ideach Mormonów, którzy w żywiole germańskim widzieli największą kOlncentra'cję ,,!krwi Izm'ela", a więc elE-mentu najhaiI'lclziejwa[jtościowego dla budowy nowego królestwa bożego na amerykański,ej ziemi (Nota:l'iani 1975: 174). Amery:lmński natywizm schyłku XIX stulecia i po,czątków wieku XX utI1w,a,lałi .potęgował etniczne stereotYipy, z których szereg prz.etI-'wało do dnia dzisiejszego. Równocześnie podsycał antyim1gracyjne na~troje na'ojolIla:listyc:zme zmd'erzające do pTZymknięC'iabramy, poprzez któTą wlewał się ni ekontrolowany strumi,eń wychodżców ze Star,ego Świata. Spowodował on również p!Oważne repelikusje kUllturowe. Przede wszy·stkim negując w,ar:tóść ,kulturowych tradycji imigra'cyjnych spotęgował izolację etnri.eznY'chgett. Brak zainteresowań kulturą imigrantów oraz teza o nieroa'tmoiśd do asymilacji pozostawiaŁa przybyszom spory margines swobody, umo'ŻJliwiający częścio'wą rekonstruk,cję porzuconego środowiska społeczno4:ultu:rowego. Jeooocześnie hasła o kulturowej niżswści, zacofaniu cyw1li,z~l.'cyjnym i rasowej niEWełnow.artościowościsprzyjały namdzilI10m kon1jpletksówi stwarzały sytuację niekorzystną dla pozy:tywnej oceny własnyoh tradycji i dziedzidwa kulturowego. W tej atmosferze rozdarC'ia między potr;z;ebą samorealizacji w środowisku kultu.rOlWO błis:lcim malnym sobi'e wartościom, a świadomością niSik'iegostatusu~poł'eeznego i cywilizacyjnego, kształtowały się kultury etniczne imigTiantów i ich rodzin stwarzając tym samym wrażenie siły tendencji antyarsymi'lacyjnych tkwiących w środowiiSlkuwY'chodźców z za oceanu. K[asyczny natywizm - jako ksenofobi,czny stosunek do imigrantów - nie ;z;awioerałw sobie idei amery!kanizacyjnych. Były one mu obce 5 u,ż)"wam tu Qlkr:e6!eOlia z głoiŚ'neo k;s'iąŻJki M. Gr,mta, The Passing of the Great Race, or the racial basis of European History, New York 1918, napisanej przez głównego r<J!3istawskiego teoretyka głoszącego beZ\\"Zlględną supremar::ję nOT,' dyckości. �}lięd2y ksenojobią 175 i akuLwracją, głównie z dwóch powodów. Po pierwsze dlatego, że nic wierzono w zdol;ości asymilacyjne przybyszów, po drugi€, iż obawiano się zanieczyszcze:1ia wlasnej "rasy" ohcą "krwią". Hówni~ż wśród baiI'ldziPjliberalnie :lastrojonych zwoleinIli~ów koncepcji "otwa:r:to.ści" amerykańskiego narodu idea i praktyki am€rykanizacY'j'ne nie odgrywały większej roli ze względu na przekonan.ie, iż procesy asymHa,cyjne przebiega,ją w sposób :1aturalny, samoczynny (Higham 1973: 234). A zatem - uważano, że nie ~stnieje wyraźna potrzeba, aby im po.święoać więcej uwagi. Sytuacja tego rodzaju panowała mniej więoej do pocz. XX w., kiedy to nabrał rumieńców nowy ruch społeczny zwany po prostu amerY'kanizacyjnym (Arnericanization movement) 6. Celem tego ruchu było przerwanie indolencji w zakresie adaptacji :migrantów do nowych warunków żY'cia i skoncentrowanie się na akcji zmierzającej do przyspies'zonej, w pełni kontrolOlwanej i sterowanej zgodnie z interesami Anglo1amery!kanów- asymilacji. Działalność tla, podjęta wyraźnie w OIbroni'e "zagrożonych" walrtości ukształtowanej już. nekoma kultuJ'Y a:me;rykańslciej, miała opar.cie w tzlw. teorii anglo:konformizmu. Otóż głosila ona tezę, iż amerykańska kultura - jest raz. na zawsze ukształtowaną całością, któl'ej źródła tkwią w anglosaskioh tradycja'Ch okresu fOTlnowania się Stanów Zj€ld:noozonych. T,a właśnie kultura - jako produkt Nowego Świata i nowej cywilizacji -- jest zdecydowanie wyżej ro'Z;wilnięta,aniżeli ku~tury innych narodów. Stąd też w interesie Amery!ki, jak i imigrantów, należy jej ideały i w,wry upowszechnić wśród przylbyszów, .aby mogJi oni jak najsz)'lbciej skorzystaćz jej zalet i dobrodz1iejsiw. Na pr.zeszk<>dZiiJe jednak ~emu stoją przyzwyczajenia, nawyki i tr:adyajepr:zY'W:1eczonez,e Starego Świ,ata, które ja:ko "niższe", "ba:r:bar:źyńs'kie"i nieidopasowane do now~go środowiska, powinny zostać jak najszybciej za,rzucOIne.Spełnienie tego warunku miało dać imigrantom bilet wstępu do integracji z am€ry1kańSikimnarodem, Amerykanom zaś - ,povbycie się "imug'TaIcyjnegoprOlblemu" i zagrożenia właS'I1ejzwa.r:tnścikulturowej (Bo,gandus 1949: 126, Gordo'n 1970: 89 - 104). Hasła a>nglokonformizmu głosiły zat,em sejparację imig.rantów od ich kulturowych korzeni oraz wykształcenie poczucia wyżsZJOściwzględem własnych tradycji etnkzmyeh wraz z przyjęciem nowych wzorów. Chodziło bowiem o to, by - jak p1sał joo€n z ~dw()katów tej teorii "w pełni identyfikowali się oni z naszymi zwyczajami, sposobem życia, rodzaj,em myślenia, a więc aby byJi gruntownie z'amerykanizowani" ';. 6 Na temat te,g1O nwhu zob. E, Hatr:imann, New Y.onk ]:9413. The Movement to Americanize the :'mmigrant, 7 R Mayo-Smi:t:h, Emigration and )Jew York 1~04. Cyt. na podst. fragmentów immigration. A Study puhhklQIW<mych przez in social sciences, Hal1Jdl~na (1959: 161). �176 ,ALEKSANDER POSERN-ZIELIŃSKI 'Ten ~polSÓib ro:zumowani:a u:powsZJechiniałsię w dwóch pierwszych dZles!iędoleoi:ach XX w., ohoć ZiesZiczegÓllnąmocą dał o s(jbie znać w latach il9'16 - 1920, gdy w zwriąZikuz udziałem Stanów Zjednoczonych w I wojnie światowej narodziła się kamrpani1aprzeciWlko tzw. podwójnej loj.alno,ś'ci imigramtów. Pord ha'słami "Ameryka dla Amerylmnów", Many peoples, but one nation i America first, domag,ano się narodowej jedności i dek:lara'cji patriotyzmu, postulowano osłabienie zwią7ikówimigrantów z krajami ich pochodzenia oraz intensyfikację nauki amerykańskiej kultury, aby wszyscy mieszkańcy Stanów Zjednoczonych stali się ,,100°/11-wymi Amery1kanami" (Higham 1973: 198 - 2014). Praiktyeznym wyralZlemteorii angl~konfo:rmizmu był wspomniany już ruch ameryika:nilzacyjny, k!tórego zwo1lennicy rekruto,wali się z liberalnych kręgów tzw. patriotic hereditary societies, tj. ekskluzywnych anglosiaslMohtowa:rzYistw gloryfikuijącyoh narodową przeszłość i upow,;zechniających spirit of true Americanism. Ruch ten kierujący się i:deałam: amerykańskiej demokracji i przeciw;stawiają'cy się a:g,resywnemu naty-wizmowi dążył do realizaciji następujący:oh celów: po 1. upo,wszechnienia ameryk,ańskiJch ideałów i wzorów, po 2. upowszechnienia dobrej znajomości języka angi~1slk!iego,po 3. usunięcia "zbędnego" bagażu imigrantów, i po 4. służenia im pomocą w osiągnięciu wyższego standardu życia oraz olchroni'e pmzed wyzyskiem i nietolleralncją (Higham 1973: 247, Vecoli 1973: 92). Działalność aktyw:istów "ruchu amerykan'izacyjne:go" nawiązywała w dużY1mstopniu do programów i doświaldczeń wypracowanych w ostatnich dwóoh d~adach XIX w. p!1"zeztzw. "Przyjaciół Indianiina" (Friends of the Indian). T,en ni'eoo wcz.eśniejszy trend amerykanizacyjny, popularny wśród protestanckich, liberalnych reformatorów, dążył do znisz.czenia resztek plemiennej struktury Indian oraz likwidacji ich religii i kUiltury. P,rz!eciwstawiJającsię polityce sqparacji rezerwatów usiłowali oni przeksiztałcić Indian w "cywilizowanych" Amerykanów, odrywając ich od roidzi:mych tradycji i poddając usilnej chrystianizaaji. W zamian proponowali obda:rzyć Indian obywalte1stwem amerylkańskim, wyprowadzić ich z rezeI1watowej niedoli i przezedUlkację tUibylczych dzieci zintegro,wać ich ze światem ludzi Biały:dh '(Pi1"ucha1973). Zwolennicy amery!kanizaeji imig,ralntÓiwkierowali Sliępodobnymi idealamico "Przyjaciele Indiani,na". Jedni i drudzy dążyli do całkowitej lLkwidacji zróżnicowania etnicznego, kulturowego i językowego mieszkańców USA usiłuj'lc poprzez deprecjaiaję dziledziotwa kulturowego i tradycji "obcego elementu" doprowadzić do jegoko1l1lpletnej asymHaicji i aiku:lturaeji. Naijwiększy nacisk kładziono Ina edu:k,aicję imigratntów i ich dzieci wyohodząlcz założenia, iż spoleezeństwo !kształtowane jest z jednej stromy ;przez otaczające jeśrodowisrko, z drugiej zaś przez działania socjaliza- �Między ksenofobiq i a kultuTCl<cjq. 177 cyjne. Amerykanizacj,a bowiem, aby by,ł:askutoc~na, obejmować miała nie tyJiko materialną stronę życicai zachowania :przybyszów, lecz OIgarnąć miała również ich umysły (Swierenga lt971: 63, Commog'er 1962: 213). Aby sprostać rt'emu zadaniu, ~ozw:łja'n:oni,e tyłko szk<Jl1Jridtwo 'ele.mentar.ne, lecz również TozbLldowywano sieć medzie1Jnyóh i wieCZJoro,wy!Cih kursQw języka a:ngielsikiego,wiedzy o.bywatelSkiejor:az (kursów doskonalenia zawodowego. Do aikcji ameryik,anizacj;i im:ig'rantów włączył się row.nie'Ź: przemysł, który zatrudniał ogromne i różnojęzyczne rzesze wychodŻoców ze Starego Świa'ta. Sam prooes pToidUJkcj'i i waruniki pracy były same w sobie ważnym czynrriikiem przekształcania imigranta w ameryikańskiego "etni:ka". Aby jednak proces ten :przyspieszyć, w niektórych konoernach starano się w dodatkowy sposób wywr'Z!ećnacisk na praoownika i skłonić go do zaakceptowania American way of Uje. Przykładem tego rodz:a'ju postępowani'a wyikorzystująoego pTz,ewagę pracodawcy nad pracownjjkiem mogą 'być zakłady Fo~da (Ford Motor Com;pamy)w Detroit w łatach I wojny światowe,j. Około 60% wszystkich zatrudnionych stanowili wówczas imigranci, 'przedstawiciele 55 różnych narodowości, w tym Pola'cy twor.zYlligrupę naj1iC'ZIlliejszą.(~. 7,5 tys. pracowników). Wszyscy ci zatrudnieni pOlsiadaJ.iobowią:aek uczęszczania do przyzakładowej szkoły ,amerykan.izacyjnej, w której wykładowcami przekazująicymi amerykańskie ideały z ,p.I1a,wdziwie misyjlOymz~pałem byli anglosascy wolontariusze rekrutujący się z t'ej 'Samej fabry:ki. Jednocześnie realiwwano zasadę wyŻiS'zychwynagrodzeń dla t)'1ch !pramvm.ików, 'którzy w swym życiu domowym wproiWad.7.aliw cZ)'1nnowe zasady i zachowania (Schwartz 1974: 252 - 260). Choć akcja ta odbywała się pod hasł,ami nawiązującymi do "teorii tygla" stapiającego wszystkie g.rupy etniczne w nowy jakoślCi:owo,wartościowy stop 8, to ni'e zmienia to w niczym fruktu, iż posiadała ona wyraŹ/nie oharakter anglokonfoTmis,tyczny 9. Obok szkolnio1lwa i przemysłu ,ameryka:nizacyjne inkjatywy podejmował również Kośoiół katohdki i jego Qpanowana przez I:rlamdczyJków hierarchi,a. Otwarci'e i w ąposób zakamuf.1owany występowała ona przeB Ideę tyg11a podkJJ:eśJić .miała oer,emcmia a'bsolultoryjna amrery\ka,nii.za,cyjny,ah kursów fabrytki FOllda, w elza'slue'kltó,:rej 1m;'c'ernzO\walI1JonaTodZJiny nowego c,złowli'Elka. Ze stojąc'ej na sceniemalldeJlystat.kiuslcinod:ZMii.iJrnilgran:Cliwswych.naIOOd()l~cih s'll'lQja'Clh,z baga'ża.mi w rę;kJu i kieruW'diUi s,ię nCJJsitępnie do w1e1likliegiotygla iW ,kltó-rYJm znikali. Po chwili znów ukazywali się publiczności ubrani w najlepsze stroje amerykań'Sk1ie i poiWi<eW<l!jąc vrzYlInail1ymi chorąg)iewlkami amerytkańJs!kimj (!Se<hwalIi.z 1974: 254). 9 W XX sibu,locli:u kles!a angJl~lwnfClrm~tY'O:zme ,ubiieratl1Jo z roegruły w sza,tę teoT~i ty~la. Było to, wY'da'je ,slię, pO!Woodem błędmJE1~otroalklt<O(WIallllia ,pl"ZJE1zimig;l"aillltówi ",ert;,nIików" teorii i tygł.a jaklo kC)!1cepcji .równo:zJnaZCtZIlJE1jzi.deą caJlkJowlirtlejalbsol'lbicji etn1C1ZllY'~h grup do angJQSaJslkiej więkstz,oŚidi. 12 Lud, t. LXVII �178 ,ALEKSANDER POSERN-ZIELlf<SKI ciwko katolickiemu pluralizmowi, rehgijnemu separatyzmowi etnicznea więc i e'1mi'oznympaTatfriombędącym głóWlnymi stTUlkturami społecznymi SItojącymrina straiŻy !tradycji imig,rallltów. Obrona katolicyzmu }ako całośoi pr,zed atakami protestancki'ch natywistów, ostentacyjne demonstrowani:e swej lojalności i patriotyzmu kłóciło się wyraźnie z aspiracjami wiernych z e1mioz.uychgeltt, dla których religia posiadała nie tylko swój wymi:a1rsakraLny, ale :p[,ZJerde wSizystkim etni:czny, narodQwy (Kubiak 1970 : 55 - _66, Kis'lova 1973: 377 - 378). Ta permanentna sprzeczność między talktycZlnymiint:el'ersami Kościoła jako amerykańskiej instytucji reli:g~jnej a jego i:nt'€lresamijako z~połem różnorodnych etnicznie 'wspólnot religijnych, nie s,pmy:jala jednak skutecznej amery1kaJnirzacji,a wywołując opór ;poItęgowała anrty,k:lery1k,ahzmi osłabi.ała zwafltość katolicyzmu :(dowodem poiWstanie Po1lsik:iegoNaTodowego Kościoła KatoHokiego i tZ'N. nieza!leŻinychparafii) i zmniejszała autorytet etnicz:nych organizacji kOlOtrolowa:ny1ch IPl'ZJez Mer. Ang.1oIkonfo;rmi:sty'Czna teoria iCłSymi1aaji\Waz z "ruehem amerykanizalCyjnym", będącym ,swego rorl.rzaj!ustrBJtegią a:kulrt'uTa<cji, zawiodła w dużym stolPlIliu oez:ekiwania swyc:h 'Zwolenll'i:ków.Dążyla OiM prz-ecież do likwidaoji grlllp 'ertnieZlllyoh,do wyeliminowania różnic kulturowych drogą pressure-cooking assimiZation,~~ordolll 1970: 99). Ten program, który nazwać by dzJiś można było ,,:kulturowym etnQbójstwem" (cultural et/uwcide) upowszechn'i,ł w;prawdzi-e nowe wwryzachowań, iidee, ~posób życia u znacznej hozby imiJgrantów i ich rodzilll, jednakowoż nie wyeliminował on cał:lwWli'Cie z ic:h egzystencji traldycji. Krucjata lI1a rzecz przyspIeszonej amer)llkaniza,cj'i TO:zJbudziłabowiem świadomość wychodźców, którzy zaczęli nie tyl~o dostrzegać swą odrębność, ale i poczęli jej bronić w sposób wr:ganiz;owa:ny. Idee wyżswściamery1kańskie] kultury nie sprzyjały wprawidzierozwojowi kultur etnicznych, to jeldnalkowoż agrarni'ozenie ich manifeSitacji do kręgu getta umożliiWiło :ich przetrwanie i zachowanie choćby częścio:wej ciągłości kultuTIOwejz ,k:rajem swego pMhodzenia. Na ItIe naturalnego procesu dostosowywania się imigrantów do nowego środowiska ścierały Siięl:rerobą nalCiskia:mery1kan:izacyjlI1'e i dąż'enie tradycji. J.eden nurichciał odgrodzić wyahodźców od prneszłości ignorując negatywne społeczne skutki ta!k:i~g{),postępowania, drugi usiłował, często w siPOsÓib utO(p'ijny, za1t;rzymaćcnaJSi odJdziehć imigrantów od Iprzemian będą'cych Z1Wiastunem:prz.YJSzłoŚC'i. AJreną śC!ielr.ania,się ty'ch 'teOldenC'jibyłC' -eunicZlll-e getito, k'tÓI'e - 'jak wyraził to Gbroon (1970 : 106) - stanowiło !Swego rodza1ju "komorę dekompresyjną", w :której asymilacyjiThO-akulturacyjiIle pr::remiJany.zachodziły w tempie umOŻliWląjąCymstopniowe i w miarę łagodne włączanie się poszczególnych grup et'niemych do amerykańskiego narodu. Równocześnie z roilwO'jem teorii i praktJlki amery1kaniza,cyjnej w du- �Między ksenofobią i akulturacją. 179 chu anglokonfo-rmisty;cznym zyskiwała również uznanie odmienna koncepcja amerykanizacji imigrantów, 'Znana pod metafOTyczną rurzwą konCei}cjitygla, melting pot. Wychodząc od demokratycznego hasła E pluribus unum ut1'walonego w pańs'twowym godle, głosiła ona stopniowy zanik wszelkich odręhnośei etl1ic:mlych i kultuirowych w amerykańskim społeczeńSltwiena skutek powolnego krzyżowanita się hitolOlgłczmegoi z wiązanego z tym zjawi:slkiem s1:1łIpianiasię pos.zozególnych tradycji w nową jakościowo odmianęamerykaństkiejcywi:Hzaoji (Gordon 1970: 85). vVedług niektóryoh utopijnych poglądów proidukt tego procesu ni'? 211.iał być podobny ani do wzorów anglosaskiCh, ani też do jaki'chkoJwiek innych. Miał ,być po prostu ideaLną syntezą składowych części stopu odzwierciedlającą "romantyczną wiarę w egalitaryzm społeczny, hraik dystansów, uprzedzeń etnicznych i dyskryminacji ni·e hczącą się z realiami społecznymi" (Kubiak 1975 : 153). Teoria tygla została już sformułowana explicite w 2 pał. XVIII w., czego dowodem mO'ż.e-być znall1:awypowi'edź Hectora J. CrevecO€ur'a zawarta w jego eseju próbującym odipowiedzieć na pyta:nie, kim jes't Amerykanin. Już wówczas stwierdził on, ż.e w Stana'ch Zjednoczonych "osobnicy Z€ wszystkich naTodów -przetapiani są w nową rasę ludzi" 10. Na szellizą jednak skalę i,deę tygla sp0ipula:ryzował J. ZangwiJl - amerykański dramatopisarz żydowsko-angielskiegn poehodzenia, który w swej sztuc.e Melting pot, wys1:awionejpo raz pierwszy w 1908 r., dał wyraz przekonaniu. iż mieszane małżeństwa łamiące bari,ery ras, religii i etnicznych uprzedzeń doprowadzą do powstania nowego srpołeclienstwa. Jak złudne były to przypuszczenia, pO'kazały późniejsze badania socjologiczne wykazujące tendencję do utrzymywania się na wysdkim poziomie wskaźnika małżeństw endogamicznych (Kubiak 1975 : 155). Zbytnie przecenianie czynnika biologic:z:negow koncepcji tygla odwt'a'cało niejednokrotnie uwagę od pro-cesu "staipiania się" wzo.rów kultury, który 'Przebiegał w znacznym 'Stopniu niez'ależnie od wymiany genów. Udział europejsikioh zapoiycz'eń kulturowych w toku formowania się cywilizacji ame.rykaOOkiej mirnimahwwał 'równip.ż F. J. Tu:mer, twórc<1. tzw. koncepcji granicy ,lub kresów (frontier), zhieimej pod pewnymi względami z ideami melting pot. Decydując-e znaczenie dla integracji amer;nkańskiego narodu miały odegrać wg niego lokalne środowisko i specyfika dziejów podboju 'kontynentu, marszu na wsohód, w ślad za przesuwającą się staJe ku Pacyfiikowi granką. Wspólna wa'~ka o byt i budowa od podstaw nowej oi'czyzny - to wg. koncepcji granicy główne lO ".H'ere Crev0C:oC"Ul', 12· it1!cHviiduails Letters from ad' aJ.! naticms an American aTe meIJted i-nita a new 'race New Y'or,k Hł57, S. 39. farmer, of man ... ", �180 ALEKSANDER POSERN-ZIELIŃSKI czynrrt~kiscwlania się ró,żno:rod!nychgrup etnicznych 11. Jeśli użyteczność teorii Tumem do interpretacji XIX-wi!e.cznej Ameryki może być duża, to jej zastosowanie do lai napływu nowej fali imi~g'rac,jiz przełomu stule.ci ijeslt już ibarldw niewiellkie. Wsz'elkie gmnice zostały już dawno przekroczone, a wycho.dźcy ze Star'ego Św1ata, majdlljąc za:tTudrri'eniew wielkich oentTa:eh przemysłowyeh - tam próbowali zreilronstruować namia·· stkę swyoh narodowych ojczyzn, żyjąc w częściowej iz;olacjiod '"głównego" nurtu s;połe,C'zeń:stwa. Ta norwa sy1;uaqja etniczna Stanów Zjednoczonych zmodyfikowała rówlI1ieżteol1'ięty.grla'2Jb:1..iża'jąc ją hardw do konoe,pcji aIl!gloik!onoformiSltycmych, oid których oddalać się dopiero poczęła w lata'ch między;woj'ennyoh. OtÓiŻprzymawano istmienie tygla, ale uwa:żano, że dzi,ałał on skutecznie mniej więoej do Wojny Domowej :zespalając z różnorodnych etTIicznyeh elementów doby lwlo:nialnej i dkre&u.starej imigracji jeden naród i tworzą'c joe.dnącywilizację. Od ItegocZlasu ogień pod tyglem znacznie :przygasł, a temperaiu:r,a procesu staJpia:niasię Qpadła. W rezultaci'~ uważano, iż włączenie nowych ;przybyszów dlO'amery;kańslkiego narodu odbywać się ma pod warunkiem, i,ż kultury etniczne upodobnią się do panujących już - bo wytO/pionych ,w ,poprzednim okresie - WWTÓW angloameryikańiskich, które co najwyże,j będą mogły być wzbogacone o pewne drugorzędne elementy kultur krajów pochodzenia imi!graniów. W ten spos6b t;ngiel, przetClipiający w rów:nym stopniu 'Wszystkie swe składn~ki, przeobraził się teraz w hutni,czy piec, w którym na:jpierw ~aleniu ulec miały odrębności., aby tym łatwiej móc to, co ,w nim pozostanie, wlać do uprzednio przygotowclJIlych fOl'll1. Nieodłąc2JIlączęśdą !koncepcji tzw. "miej,skiego tygla" (urban melting 1?ot) pI"z,e'kJsZJtał.oającego imiigrantów w Amerykanów, ibyła tZJW.teoria daru imigTa!Iltów(theory of immigrant gifts), zwana ,także teorią wkładu (contribution theory). Istotą tej teorii była teza głosząca, iż niesłuszne są tw;ierdzenia anglokonformistów i naity,wistów o ca~kowitej bezużytec:zności i Ibra.kiu wartości ikuilitUiT imigrantów. Uważano bowiem, iż obok 2'JbędnegoiW 'amerylkańJSkichwaTu'Illkaohbalastu tra!dY'cj,i,w każdej z etnicznych kultur znajdują się elementy godne zachowania i ~ co ważniejsze - wlprowarci:z:eniaw obręb cywirliiza'cj.iamerykańskiej. Elemeniy te t~a:ktowano j,a'kio,,n~jl'epsze" składniki poszczególnych grup etnicznych, ni€ precywwano jednaJk ~ryt'eriów selekcji. Na ogół do "wkładu" im:iJgranitówzaliczano talkie elementy, któr,e dla kształtu 'Życia ogólnoamerylkarrskiego, jak i egzystenqjri przybyszów z EurQPy, posiadały niezbyt wielki'e znaloze:nie.W !ten ~osób na liście tych "darów" znalazły 11 IZ;Otór ,aJrtyikułów F. J. 'Thtmnera za:wierający wY'klad 'k'OifllOOpCjlj grani1cy zawady j,est IW pra1cy The Frontier in American h'ŻJStory, New York !'fliZO. Omówienie tycih p:OIg1ląidów w polisilciJej DiiteratlUi11z'edal Oslia:tyńJski ~li97.l: 315- 55) .. �Między 181 ksenofO!biq i ak11!Hur·acjq. się tańoe ludowe, muzyka, ~peGjl(łłynarooowych kUlChrui,literatura oraz rzemieśln:ioz:a wytwórCZOIŚĆa,r;tystyczna - a więc wszystkie te €IJ..?menty. ktÓire przez w:re~e następnych lat były zewnętrzną mani!fest,acją etniczności, ipotprz'ezktóre poszczególne grUiPY ertni:czne pOldikOC',eślały swą pozycję i znaczenie. Choć 'teoria daru imigrantów ro:zwinęla się na'jlpebniej w okresie międzywojennym, to jednakowoż ,j'ej początlki sięgają łat 90-tyoh XIX w. Wówczas to niektórzy dziabc:z;e społeczni, za'angażowani w pracę na rzecz ~awy war.unik'Ówżycia :mi·eszJkańcówetniJcq;nych gett, dostrzegli, iż aby zniwelować truooo'Ś'cia'Ci:arpti1łcJ'lj neimigrantów, nie wysta.rczy tylko uJepezać materialny standard ich eg'zystencji i ipOdnooić poziom edukacji. Odkryli oni destrukcyjne skutki naJ1;ywistycznej i anlglOlkonformilS'ty'cmejIpropagandy, która 'de,piI"ecjonu,jąctra'Ciy<cjęO!drywał'awy'chodźców od ich przeszłości. Ta działalnOIŚĆnre sprzyjała -- ich Zldaniem -należytej int'egracji imigranltów, ,czyniąc w ich psychice poważne spustoszenia. Aby ·częściowo zneutnl!liww:ać te fatahlP skutki, zamierzano na powrót odbudować szacune:k ~ględem toradycji imigirantów i to zarówno w środowisku samych wychodźców, jak i również wśród szerokiej opinii IPu:blicznej (Higham 1973: 121 - 122, 23'6). Program tego rodzaju S'ta,rali się realizować ludzie, których czasami nazywano "Przyjaciółmi imigranta" (Friends of Immigrant). Uważali oni, iż nowa strategia asymila'cy'j:ua powinna być nie ty,J!~ozgodna'z ideałami demokracji, ale służyć winna podniesieniu prestiżu Stanów Zjednoc:l1onych na acr-eniemiędzynarodowej przez akcentowranie związków amerykańskiej kultury ze światem cywilizacji eUiro;pej:skiej (Cmss 1973: 9). W tym celu TOz,budzano i popi.erano szereg inicjatyw kulturalJnyoh w obrębie etnicznyoh wspólnot, oraz umożliwiano im prezentację własnej Sipecyfi:ki na arenie ogÓ'lno-narodow.ej. Tą drogą postacie w ludowych strojach poczęły stawać się o7.1dotbą szeregu świąt państwowych, w cz,asie których demonstrowały one .,w:kład" swych grup etnicznych. I takrip. imigranci w swych "narodowych" kostiumach tańczyli w dniu 4 lipca przed ipostacią symbolizującą Amerykę 12, inni zaś brali udział w cyJklu specjalmych zebrań odbywających się pod hasłami Gifts of the Nntions, w czasie których opowiadali nebranym a swych krajaoh pochodzenia, prezentując również !ich osiągnięcia kulturalne (Higham 1973: 253). Akcja zwolenników teorii "•... :kładu posiadała duże znaczenie dla kultu·· ralnego życia imigrantów. Przede wszystkim pnerwała ona monopol haseł negują<.:ych istnienie jakichkolwiek wartościowych elementów kultury wśród grup etnicznych nowej fali. Po drugie, stamł.a się zapobiec rozporzestlrzenianiu :kompleksu niższości i związanemu z nim niebeiWie1 12 Zob. W. Chauncy of pal7eantry, New Yonk Lan~don. The 1912, s. i - 9,. celebration of the Fourth of July by meam �182 ,ALEKSANDER POSERN-ZIELIŃSKI CZE:ństwuprzerwania wszelkich więzów wychodźców ze swą własną kulturą. Po trzecie, ukierunkowywał,a ona działalność kulturalną "etników" taik, aby mogła być ona Wy1kor,zys1Ja:na w celach propagando wych. Stąd dużą wagę przywiązywać zaczęto do aspektów widowiSikowych działalnolści kultumlnej imigrantów. Po czwarte, umożliwiała ona imigrantom, na raz1e jeszo:lJew skromnym zakresi,p, prezentację swego dorobku ,przed szerszą (publicznością, co pm;iadało duże znaczenie dla odbudowy prestiżu g.I'1up,pr:lJedew,szys1Jkimw iJch własnych oczach. Teoria daru i jej akulturacyjna praktyką. stymulowała nal'Odzimykultur etnicznych wikompanowują'c tI'1ady'cyjnetreści w amerykańskie r,ealia. Tendencja ta przyhrała stopniowo na ~He w lataich przy:pada,jących na okres wprowadzania restryktywnych praw imilgmcyjnych i stopniowo krok po kroku prowadziła do konoepcji kultwow,ego pluralizmu. akceptującej nie tylko waI1tość poozczególny,oh "darów", ale uzna1jącej za składnik istotny dla ameryikańskiego charaikteru odmienność poszczególnych grup etnicznych. BIBIlIOGR.AFIA Billington R. A . The .1954 Protestant Crusade. 1800 - 1860, A stU!dy of the Origins of ,\meTican Chiilcago. Nat£vism, B(~gi-\,rdusE. S. 1~49 Cu~tura~ P~um~ism i. 3'4. and' A.ccultu rat:on, .,SnC'i'ci1Qgy and Re:ie'~(DC,h", SOCiClll B(~g)ina S. A. 11i973 IS1toriceskoie razvitie amerikanslwj nacii. XIX v. ~w:) Nacjonalnyie pro- cessy v SSA, Mo.slkwa. Q9I74 Immigracija v SSA SSA v amerikanslwj v novoielLremja, istoriografii. Osnovnyie (IW:) 118(6~1- 'ml'8 problemy tstarii gg. Mo:slkwa. O(~mmage:r H. S. 11~62 The American racter Mind. since the An interpretation 1880's, New Ha"."Em- of American Thought and Cha- Lo.ndon. Oroi.ss R. D . How .1973 Historians natio.nal Gordon AssimilaNon Origins, 1.9,6.8 1973 ..Inter- in American life. The Ro~e of Race, Reli.gion a,nd rlUt/onal New Y'OIr1k. O. Immigration 1959 Higham States, M. M. ,19,70 Handlin have ~ooked at Immigrants to the United Revi,ew", t. 7, nil' 2H, Staten Isl.and. Migrati·on as a Factor in Amencan (w:) C. Van Wooidward (ed.). The Comparative London. History, Englewood Cliffs. N.J. .J. Immigration, History, Strangers in the Land. York. Approach to New Yar1k - American Patterns of American Nativism. 1860 - 192.5. New �Między ksenofobią Katz H. 1971 Historia Stanów Gdańsk. KisJova A. A. 1973 Religija v Zjednoczonych formirovanii Polski Narcdowy w latach amerikanskoj ..Prace Kościół W,rocIaw, Ameryki, nad!, v SSA, Mookiwa. KUibiia,kH. 11970 183 i akulturacją. w Ka~olick-i 1897 - 1965. Jego społeczne Komi!sjd Socj,ololgdemej" nr W ,,(li(~ław-WaI1slzarwa-Kra,ków. 197,1 Rodowód narodu amerykańskiego, (w:) Stanach PAN K'I;aków, Nacjona.lnyie processy Zjednoczonych uwarunkowania 118, Warslzawa, - Ameryki i społeczne funkcje, Oddział w Kmlktow1e, Kra,ków N otanian: Ph. F. 18;]7 - 1934, "Utah Historical 1975 [; nfia,! Fru eTnal Or:;,ani.~ations in Utah Qu"terly" t. 41, nr 2, Salt Lake City. O;riatyński W 197'1 W kręgu mitu amerykańskiego, War&zawa,. Pi.lclh A. emigracji z ziem polsk-ich. Próba typologii i syn1976 Ogulne prawidłowości tezy, (w:) Stan i potrzeby oław, \V:llrszawa, KI'aków, Pm:.''ha F. P. (ed.) W73 Americanizing Indian". tile badai~ nad zbiorowościami polonijnymi,Wll1o- G!diaiu;k. American Indians. Writings by the "Friends oj the 1880 - 1900, CambI'i,dg,e, Mas:s.. J. :1~74 Henry Fo,rrd',s Metti!nlg I1Dt, (w:) IIl11im~g1ralDltls <.lind M,~g1rla'!1Itls: a'he DCltr,cAJlt Ethnic Experience. Etihnk Studies Reader, ed. D. W. Halfl1J;nan, "Jounnal of Universi:ty S<tudies", t. 10, nr 2 - 4, Detroit. ::>wierenga R. P. Schwartz 1971 EthnoculturaL Studies, political ••,Journal analysis. of Amenkan A new approach S1Judies" (Cambridge) to American Ethnic t. 5. nr 1. Veco!i R. J. 1.973 Zelinsky 1973 European Americans: From Immigrants to Ethnics, (w:) W. H. Ca,rtwri,ght. R. L. WatslOIl J'r (eds.), The Reinterpret.ation of American H~stor!ł and Cultnre, Walshi~ngtcm D. C. W. The Cultural geography of the United States, E.nglewood Cllffs. �184 ALEKSANDER ALEKSANDER POSERN-ZIELlJi<SKI POSERN-ZIELlJi<SKI BETIW,EEN ){:EmrQPIROiB1IA ANID ACCULTUIRJNTLQN. MAlIN IDEAS OF A{M;ERtICAiNl~TION IN 'Illi!E Ul.NIT!EJD iSTAToES IN 'DHE >PERIOD OF LIBERAL IiMMITG:RA TION (Summary) I The abO've-published and influe:rwe which article aims at had been exerted des<:.ribing basic on the oulture mecha.nislllS of immigrants of pressure in the United States towards theclose of th.e mth cen'tury and 1,11 the period of the fkst twenty yeajrl; ;otf itJhe 120t!h C!€II1;tiu:ry. A glr:ea1twave ,ad' 'im1!11lig;rnitiIQI!1 oiflt,hi:;lSe yeans had been 6'cl(~omrpanied by 'a c()Insiideruble increa.,e od' nat'iona~ cOl!1~ciO'U.SlIless oi Ameri:catru> oj AinIgJ!loiS,axonoI1~~~n, wlhiich :!'eiSlUlllteid'm itlhe 19J!'oJWit;rh lulf naiti:v.iJstiic alnd XClI1OiPhaib;ix: t·endeDIClies.T~hWsnaltiivti.lSm i:rJIc1luidJeid a thCislis 'alf a .thrrea:t olf Ciolll>ta:mwna!ti,all1 olf AIIn€lricalIl ci'vi!WlZa!tion iby 'tr:atshy f-meign power elements. Observla'tiOl!1 of l'QllLturail diff.erences od' imm'iig.a't!i()l!1 tlI'a,(J,i'tiOiIlpI'QilTIlp'tleid to 's~t forilJh an a.r,giUJm'Cil1t of lack §rants' ,va rec€lPtiiVJty "A;meni.can a's'Silntilat'ilon, Na,tiv'~sltiJcs'legam; proclaimed rlace"o:ver groups cOlm~ng £rom Eastemn, ,M'iddle and uf imrni- al'so SJuperior.ity and of Scmther.n Europe. 'I1hi,s Amerli'cun mlbvism od' the tUlrn cxf tlhe 'i'9lth 'cen'[<illy a~gravated ethni'c stereoiy>pe.s, ISIlIiPlPOriteJd anltj.J.iJmim!L'glraltii10in a1.JrnO!SlPoore alIl,d ge;niewlted il)lOllatiliJoInof e\l;rhnJi<: ghettO'S of immigran'Vs. The the'S:1Jsod' thei,r iJmm~groiIl'ts s,ome Jfreedom. \vihich 'in turn sOlc'iailain.d cul,tural e:ruvironment. 'Dhus, aclas,s-icall natilvism, bic attilbudes 'tOlWwrdsirmmig'ran:tJS, Amemic ani za:tion, A strategy od' appliied ,f ClI' aSlsoimiila'tiryn gav,e ·the inaptitude e.nalhled therm to foestore 1Jheir OWill ethniiC, 'compr:ised neither a0cul:wTaltAOIll ,had conceived as a xenopho- an idea nor oc·our.r.ed along a with p.ra-ctilce of a new su:ciul movement, :k;nQ'w:n ais t'he "AmericaiIl'iz:ati:on Movement", a't the hegi1nnitng olf 'the 20tih centu,ry. iTlhat (sltrategy WaLS!bas,ed OI!1:the 'the-my od' Aingi!ocom,fo.nmity, ,.according to w:hicrhidealls and pa'titerru; af 'the all:ready we.U-foJ1lTIed Aanerican be splrea.d among the 1I1€'W!Cd,meiI'is, wIli'le "worse" brought tradition from the at tlhe same time Old World should certain au ltureshCJIU:ld ob ..• t.acles such as be removed, Consequently, slloga,ns lof A:rJIgliolaOI11iJlolrmluty !pil101clal~med slepa.aitlilOlI1lof· ilmm~g.ralnits fnJim thei,r cu:Ittu:ra.I roOits. AJmerii.canizati.QIn mQv€lrnent of Life, propa:gated oultura.l Hving, equipment cates, fo,r dispate ethiruids. A neSiS of However, tended to sprea,d A:merk:an ide-dIs and a t<hor'Qlugh JmO'W['edge od' En;glibs<h,elillwinatiCln i.mmi(gra'!'1ftlsand A:ngloconfofll11list-ic parttial crusade od' ,immigrants" Jar who accultulration aoc€llemted a'imed <1;1.aohieving a higher t~leQlry alf as'sim:iJlation patiem;;- superJlu(;,u; {)f standard dis-appctinted its :it JaiJed to enradica:te na'tiv-e 'tradition Amerilc:a:ni'za1Jion awak('ncd :nOlt OiIlQy fi'nadiy T€'Cog:ni'Zledtheir l'ultu.ral own pairti~cu,la,reilhnic Amedca.n approval. tirad~tl~orns IshrOll.llld rejSllIilt :in a of the con,ciCJIU-;- i'ndividuaJ;'ty, staTted to defend it ih an QlI'ganlized way. AiniQt1herr:iidea, ~nqw1fi as a "'rnellti'Dlg ipalt" <K1q(J1rd~ngto whli<ch et slow pa of advo- ąual1'iltaltJive!y new but imeltiil1tg fOI'm ~A' c·iviJization a syn t hes.us od' V':J..rious ethnic elements soan fOJund :Specific vari.a:n:t oftihi'S tJ'heoTY rerso<l,ve·d:iln a concCjption of a ".giLt" or ".c-antributiOlIl" of immi·grant:s" s'ta:ting 'that ea'C!h iimmigrational pa.r:tiClUlla,rly v.a11ualbUe alnd Wio,r,tlhtdbe meintieiined traditiOln comprise,; elemeintSi, Wlhlilah sholuild be inltroidu- ood ill1lt,oAmeriiJcal!1 c~viJJ.i'zaItIi,orn t.o enriic<h it, ThiJs theoiry alll!d asltraltegy hliJzaltion, cl1os'ely eanneciteld wi!t,h 1'1:',go baiclkaJs fa,r ais the 9& cxf the of Aimerri'ca191th oenw'ry, �Między hCJ!wever. :uhey became 185 ,kJsenojoibiq i a,kuUuracjq. wllooS\preilJd al5 late ais in the pedold btet,ween tJhe tlWO W,c~rl1d WaDs. PlractiCidl] adti,v!ilty 'olf the a:dJhelret1ltlsof ',tihiethelo'ry oJ IClooltnibut'ion wals od' a g1redit signi.ficance for ,every day ,life {)If t'he ,immiignaintls. F'i,ntly, itstqpped the mcmopoly of slQgaln'" nega'ting ,the existence' ad' any vaLu'aib]e cult'ura] elements among ethnic g!I101UPS orf iirmm~gra1Jiolll OIfh,gj~n,SeICIGlnidly;, lilt ,trii'ed to pfleVell1lt a IgJmjwlbhod' iiJ:lct',er~()InHy CiOlmlP'lexd'ollll,olwedby a danlgeT oil' brieaikl~!1IgIOd'd'w,ilt'h ailll :tli,es of tlhe 'ilmmiglfall1itls Or,.\"ll cultUlre. T'h~ndly, 'iltdii,recitJEld cu:]J1mra,]alcitli"l,iity of th:eethinilcls" "'10iit CiOIU,ldIbe UiS'eld>for iP1iOlpag,alndapUlrl~OISles,ThiUls a 'grea1t l~mpo'r't,anlC'eIWials31tJtacihed tlo ,palg1eainjtai~Pelclj;lsod' cultural ac:tivi'ty of imm~grants. FOlurthly, it ena:blied ,immigrain1ts to acquaint audience with their ac!hiev,ement,s and thalt T€lSI1.o,rai1;ion olf the ethri,c grolulPlS"[pTieslti!g.e, fad was of a great a wide signif:ka:nce for ~he themy (}f gilf,t alDid~'t's a,ccul:!iUirat,ion ,practice stilmulaited 1!he bi,r1Jh ofe1Jhini'c cultures 'i!nltfi(~duCli~l1ig ,j;radiirti~o!'1.!all e1emenrt,is into ,Amer,i;can l'idie. Thiis t1elnd:er.1IclY lhaid been eo;;pec'ia:L1ySI1.Irengthcned 'lID llhe yearswhen j,n't.rodueed and Igmidual]Jy b'Toulght a:boiUlt the res1Jric'iiiv,e irmm1graltJioll'a] lalW's were C!c}Doceptiol1 of cu] tu rai] plUira1lilsim, accepting not only values of palrt,lcmla'f, seIec'ted "gi!fts", but irecOlg1niizingdiLfferences of specific ethnic groups. being an integral part of the society of the United States, ais a y;~tail elllemont of AJlTIlenuc'ain e,]vljliiz,a~tOlll. � https://zbiory.etnologia.uw.edu.pl/files/original/4c773aea97b4bf5b0adaaf6f4f8d2d9e.pdf 54552f1fb891f034e2290b472839a1bc Dublin Core The Dublin Core metadata element set is common to all Omeka records, including items, files, and collections. For more information see, http://dublincore.org/documents/dces/. Title A name given to the resource Polski Atlas Etnograficzny Subject The topic of the resource atlasy etnograficzne, mapy Creator An entity primarily responsible for making the resource PTL, Publisher An entity responsible for making the resource available PTL Date A point or period of time associated with an event in the lifecycle of the resource 1953 - Contributor An entity responsible for making contributions to the resource IAiE PAN (d.IHKM PAN) Rights Information about rights held in and over the resource Licencja PIA Format The file format, physical medium, or dimensions of the resource pdf Language A language of the resource polski Text A resource consisting primarily of words for reading. Examples include books, letters, dissertations, poems, newspapers, articles, archives of mailing lists. Note that facsimiles or images of texts are still of the genre Text. Dublin Core The Dublin Core metadata element set is common to all Omeka records, including items, files, and collections. For more information see, http://dublincore.org/documents/dces/. Relation A related resource oai:cyfrowaetnografia.pl:publication:6032 Rights Information about rights held in and over the resource Licencja PIA Date A point or period of time associated with an event in the lifecycle of the resource 2004 Subject The topic of the resource Polski Atlas Etnograficzny atlasy etnograficzne wesele - zwyczaje wianek panny młodej Identifier An unambiguous reference to the resource within a given context oai:cyfrowaetnografia.pl:5624 Title A name given to the resource Zwyczaj wyplatania wianka/ Komentarze do Polskiego Atlasu Etnograficznego (mapy) Description An account of the resource Komentarze do Polskiego Atlasu Etnograficznego t.8:Zwyczaje i obrzedy weselne cz.I: Od zalotów do ślubu cywilnego, red nauk. Agnieszka Pieńczak s.325 ( mapa nr 43) Commentaries to the Polish Ethnographic Atlas vol.8: Customs and wedding rituals, part 1: From courtship to civil Creator An entity primarily responsible for making the resource Drożdż, Anna Mączyńska, Anna Language A language of the resource pol. Publisher An entity responsible for making the resource available Polskie Towarzystwo Ludoznawcze Uniwersytet Śląski Filia w Cieszynie Type The nature or genre of the resource mapa Format The file format, physical medium, or dimensions of the resource application/pdf PDF Text Text capture metadata for PDF documents Text 4 3 . Zwyczaj wyplatania wianka Oprac. Anna Mączyńska, Anna Drożdż Kwestionariusz PAE nr 9, Zwyczaje i obrzędy weselne, oprac. Józef Gajek przy współudziale Feliksa Olesiejuka: 56. Kto uczestniczy w takim wieczorze? (młody? starosta, rajek? ojciec, matka?). Jak taki wieczór odbywa się? Czy wymienione osoby pełnią jakieś funkcje obrzędowe? B. Wiją „wianki"? Co przy tym śpiewają? Zapisać dokładnie teksty pieśni. Zapisać tekst. Objaśnienie znaków: Wianki wyplatano w domu:l — panny młodej podczas dziewiczego wieczoru; 2 — pana młodego podczas wieczoru kawalerskiego; 3 — brak informacji; 4 — brak tradycji. Uwagi: 1) wypełnienie znaku kropką oznacza, iż zjawisko występowało w przeszłości, 2) pierworys mapy na podstawie materiałów PAE i literatury wykonała A. Mączyńska (PAE, mapy 555: Wieczór kawalerski, 556: Zwyczaj robienia wianka i rózgi w domu panny młodej), 3) dane z materiałów PAE zweryfikowała A. Drożdż, 4) na mapie uwzględniono jedynie informacje pochodzące z literatury XIX-wiecznej (zaznaczone kolorem szarym). � https://zbiory.etnologia.uw.edu.pl/files/original/ebdd1d1c4cf26d9ff6f936c761b40b22.pdf 427bca6d3e5d56fe819079e6d9fc02e3 Dublin Core The Dublin Core metadata element set is common to all Omeka records, including items, files, and collections. For more information see, http://dublincore.org/documents/dces/. Title A name given to the resource Polski Atlas Etnograficzny Subject The topic of the resource atlasy etnograficzne, mapy Creator An entity primarily responsible for making the resource PTL, Publisher An entity responsible for making the resource available PTL Date A point or period of time associated with an event in the lifecycle of the resource 1953 - Contributor An entity responsible for making contributions to the resource IAiE PAN (d.IHKM PAN) Rights Information about rights held in and over the resource Licencja PIA Format The file format, physical medium, or dimensions of the resource pdf Language A language of the resource polski Text A resource consisting primarily of words for reading. Examples include books, letters, dissertations, poems, newspapers, articles, archives of mailing lists. Note that facsimiles or images of texts are still of the genre Text. Dublin Core The Dublin Core metadata element set is common to all Omeka records, including items, files, and collections. For more information see, http://dublincore.org/documents/dces/. Relation A related resource oai:cyfrowaetnografia.pl:publication:6033 Rights Information about rights held in and over the resource Licencja PIA Date A point or period of time associated with an event in the lifecycle of the resource 2004 Subject The topic of the resource Polski Atlas Etnograficzny atlasy etnograficzne wesele - zwyczaje etnobotanika wianek panny młodej Identifier An unambiguous reference to the resource within a given context oai:cyfrowaetnografia.pl:5625 Title A name given to the resource Rośliny, z których wykonywano wianek dla panny młodej/ Komentarze do Polskiego Atlasu Etnograficznego (mapy) Description An account of the resource Komentarze do Polskiego Atlasu Etnograficznego t.8:Zwyczaje i obrzedy weselne cz.I: Od zalotów do ślubu cywilnego, red nauk. Agnieszka Pieńczak s.326 ( mapa nr 44) Commentaries to the Polish Ethnographic Atlas vol.8: Customs and wedding rituals, part 1: From courtship to civil Creator An entity primarily responsible for making the resource Drożdż, Anna Language A language of the resource pol. Publisher An entity responsible for making the resource available Polskie Towarzystwo Ludoznawcze Uniwersytet Śląski Filia w Cieszynie Type The nature or genre of the resource mapa Format The file format, physical medium, or dimensions of the resource application/pdf PDF Text Text capture metadata for PDF documents Text 4 4 . Rośliny, z których wykonywano wianek dla panny młodej Oprac. Anna Drożdż Kwestionariusz PAE nr 9, Zwyczaje i obrzędy weselne, oprac. Józef Gajek przy współudziale Feliksa Olesiejuka: 60. Z czego wiją wianki (ruta? mirt? lawenda? lub inne rośliny? Jakie inne rośliny?) Opisać ich kształt (jeśli możliwe — sfotografować). Określić jaką mają funkcję symboliczną, obrzędową, magiczną. Objaśnienia znaków: 1 — mirt; 2 — ruta; 3 — inne; 5 — brak informacji. Uwagi: wianek wyplatano z: - rozmarynu we wsiach: 13.19.IX; 14.22.II; 14.25.VI; 15.22.XII; 15.23.XVI; 15.25.XII; 21.15.IV; 30.29.XVI; 32.22.VII; 32.25.VII; 32.27.III; 34.27.I; 35.31.VI 36.31.VIII; 38.31.XI - chmielu we wsi 13.19.IX - macierzanki we wsiach: 17.20.XIV; 32.37XI - lawendy we wsiach: 17.20.XIV; 20.11.VI; 20.12.IV; 32.16.XII; - barwinku we wsiach: 25.30.II; 28.14.XIII; 29.15.III; 29.34.X; 29.37.VII; 31.12.I; 32.37.XI; 32.38.X; 33.34.VIII; 33.38.XI; 34.33.I; 35.32.XIV; 35.34.VI; 35.35.VII; 36.25.V; 37.27.I; 37.30.I; 38.31XI - lubczyka we wsiach: 28.14.XIII; 29.15.III - gałązki "sladkiej jabłoni" we wsi 20.37.VIII - bukszpanu we wsi 31.37.IX - asparagusa we wsiach: 33.13.XVI; 35.23.XIII; 35.25.XIV; 35.28.VI; 36.18.IV � https://zbiory.etnologia.uw.edu.pl/files/original/bea7faee62a0f3dd19b5fd6dc0e3e301.pdf b6a5b13e3e68c3145e5dfa2e8804d4e2 Dublin Core The Dublin Core metadata element set is common to all Omeka records, including items, files, and collections. For more information see, http://dublincore.org/documents/dces/. Title A name given to the resource Polski Atlas Etnograficzny Subject The topic of the resource atlasy etnograficzne, mapy Creator An entity primarily responsible for making the resource PTL, Publisher An entity responsible for making the resource available PTL Date A point or period of time associated with an event in the lifecycle of the resource 1953 - Contributor An entity responsible for making contributions to the resource IAiE PAN (d.IHKM PAN) Rights Information about rights held in and over the resource Licencja PIA Format The file format, physical medium, or dimensions of the resource pdf Language A language of the resource polski Text A resource consisting primarily of words for reading. Examples include books, letters, dissertations, poems, newspapers, articles, archives of mailing lists. Note that facsimiles or images of texts are still of the genre Text. Dublin Core The Dublin Core metadata element set is common to all Omeka records, including items, files, and collections. For more information see, http://dublincore.org/documents/dces/. Relation A related resource oai:cyfrowaetnografia.pl:publication:6034 Rights Information about rights held in and over the resource Licencja PIA Date A point or period of time associated with an event in the lifecycle of the resource 2004 Subject The topic of the resource Polski Atlas Etnograficzny atlasy etnograficzne wesele - zwyczaje rózga weselna Identifier An unambiguous reference to the resource within a given context oai:cyfrowaetnografia.pl:5626 Title A name given to the resource Zwyczaj wykonywania rózgi weselnej/ Komentarze do Polskiego Atlasu Etnograficznego (mapy) Description An account of the resource Komentarze do Polskiego Atlasu Etnograficznego t.8:Zwyczaje i obrzedy weselne cz.I: Od zalotów do ślubu cywilnego, red nauk. Agnieszka Pieńczak s.343 ( mapa nr 45) Commentaries to the Polish Ethnographic Atlas vol.8: Customs and wedding rituals, part 1: From courtship to civil Creator An entity primarily responsible for making the resource Mączyńska, Anna Drożdż, Anna Language A language of the resource pol. Publisher An entity responsible for making the resource available Polskie Towarzystwo Ludoznawcze Uniwersytet Śląski Filia w Cieszynie Type The nature or genre of the resource mapa Format The file format, physical medium, or dimensions of the resource application/pdf PDF Text Text capture metadata for PDF documents Text 4 5 . Zwyczaj wykonywania rózgi weselnej Oprac. Anna Mączynska, Anna Drożdż Kwestionariusz PAE nr 9, Zwyczaje i obrzędy weselne, oprac. Józef Gajek przy współudziale Feliksa Olesiejuka: 56. Kto uczestniczy w takim wieczorze? (młody?starosta, rajek? ojciec, matka?). Jak taki wieczór odbywa się? Czy wymienione osoby pełnią jakieś funkcje obrzędowe? C. Stroją rózgę weselną? Komu ją oddają. (Zapisać pieśni). Objaśnienie znaków: Rózgę wykonywano w domu: 1 — panny młodej w czasie dziewiczego wieczo­ ru; 2 — pana młodego w czasie wieczoru kawalerskiego; 3 — brak informacji; 4 — brak tradycji. Uwagi: 1) wypełnienie znaku kropką oznacza, iż zjawisko występowało w przeszłości, 2) pierworys mapy na podstawie materiałów PAE i literatury wykonała A. Mączyńska (PAE, mapy: 555: Wieczór kawalerski, 556: Zwyczaj robienia wianka i rózgi w domu panny młodej), 3) dane z materiałów PAE zweryfikowała A. Drożdż, 4) na mapie uwzględniono jedynie informacje pochodzące z literatury XIX-wiecznej (zaznaczone kolorem szarym). � https://zbiory.etnologia.uw.edu.pl/files/original/b2ef630a38df7ab9cd5985210ba87146.pdf f222cc154ae2d61691d55a84814f69b2 Dublin Core The Dublin Core metadata element set is common to all Omeka records, including items, files, and collections. For more information see, http://dublincore.org/documents/dces/. Title A name given to the resource Polski Atlas Etnograficzny Subject The topic of the resource atlasy etnograficzne, mapy Creator An entity primarily responsible for making the resource PTL, Publisher An entity responsible for making the resource available PTL Date A point or period of time associated with an event in the lifecycle of the resource 1953 - Contributor An entity responsible for making contributions to the resource IAiE PAN (d.IHKM PAN) Rights Information about rights held in and over the resource Licencja PIA Format The file format, physical medium, or dimensions of the resource pdf Language A language of the resource polski Text A resource consisting primarily of words for reading. Examples include books, letters, dissertations, poems, newspapers, articles, archives of mailing lists. Note that facsimiles or images of texts are still of the genre Text. Dublin Core The Dublin Core metadata element set is common to all Omeka records, including items, files, and collections. For more information see, http://dublincore.org/documents/dces/. Relation A related resource oai:cyfrowaetnografia.pl:publication:6035 Rights Information about rights held in and over the resource Licencja PIA Date A point or period of time associated with an event in the lifecycle of the resource 2004 Subject The topic of the resource Polski Atlas Etnograficzny atlasy etnograficzne wesele - zwyczaje wieczór kawalerski Identifier An unambiguous reference to the resource within a given context oai:cyfrowaetnografia.pl:5627 Title A name given to the resource Nazwa spotkania kawalerów w wigilię wesela w domu pana młodego/ Komentarze do Polskiego Atlasu Etnograficznego (mapy) Description An account of the resource Komentarze do Polskiego Atlasu Etnograficznego t.8:Zwyczaje i obrzedy weselne cz.I: Od zalotów do ślubu cywilnego, red nauk. Agnieszka Pieńczak s.358 ( mapa nr 46 a ) Commentaries to the Polish Ethnographic Atlas vol.8: Customs and wedding rituals, part 1: From courtship to civil Creator An entity primarily responsible for making the resource Drożdż, Anna Language A language of the resource pol. Publisher An entity responsible for making the resource available Polskie Towarzystwo Ludoznawcze Uniwersytet Śląski Filia w Cieszynie Type The nature or genre of the resource mapa Format The file format, physical medium, or dimensions of the resource application/pdf PDF Text Text capture metadata for PDF documents Text 4 6 a . Nazwa spotkania odbywającego się w domu pana młodego w wigilię wesela Oprac. Anna Drożdż Kwestionariusz PAE nr 9, Zwyczaje i obrzędy weselne, oprac. Józef Gajek przy współudziale Feliksa Olesiejuka: 65. Czy we wsi istniał lub istnieje zwyczaj odprawiania pożegnalnego kawalerskiego wieczoru? Jak go na­ zywają? („Kawalerską wódką"?), Inaczej? Gdzie się to przyjęcie odbywa: w domu młodego, w karczmie, klubie? Objaśnienia znaków: 1 — kawalerskie/kawalerka; 2 — kawalerski wieczór; 3 — pożegnanie kawalera/kawalerki/kawalerstwa; 4 — żegnanie kawalerskiego stanu; 5 — zakończenie kawalerki; 6 — inne (por. mapy: 17b, 17c); 7 — brak informacji; 8 — brak tradycji. � https://zbiory.etnologia.uw.edu.pl/files/original/04c3a3d9624371ffdff18b01982911ff.pdf 71311a1ea2b679ea6f75513a95ca43fa Dublin Core The Dublin Core metadata element set is common to all Omeka records, including items, files, and collections. For more information see, http://dublincore.org/documents/dces/. Title A name given to the resource Polski Atlas Etnograficzny Subject The topic of the resource atlasy etnograficzne, mapy Creator An entity primarily responsible for making the resource PTL, Publisher An entity responsible for making the resource available PTL Date A point or period of time associated with an event in the lifecycle of the resource 1953 - Contributor An entity responsible for making contributions to the resource IAiE PAN (d.IHKM PAN) Rights Information about rights held in and over the resource Licencja PIA Format The file format, physical medium, or dimensions of the resource pdf Language A language of the resource polski Text A resource consisting primarily of words for reading. Examples include books, letters, dissertations, poems, newspapers, articles, archives of mailing lists. Note that facsimiles or images of texts are still of the genre Text. Dublin Core The Dublin Core metadata element set is common to all Omeka records, including items, files, and collections. For more information see, http://dublincore.org/documents/dces/. Relation A related resource oai:cyfrowaetnografia.pl:publication:6028 Rights Information about rights held in and over the resource Licencja PIA Date A point or period of time associated with an event in the lifecycle of the resource 2004 Subject The topic of the resource Polski Atlas Etnograficzny atlasy etnograficzne wesele - zwyczaje Identifier An unambiguous reference to the resource within a given context oai:cyfrowaetnografia.pl:5620 Title A name given to the resource Nazwa spotkania odbywającego się w domu panny młodej w wigilię wesela/ Komentarze do Polskiego Atlasu Etnograficznego (mapy) Description An account of the resource Komentarze do Polskiego Atlasu Etnograficznego t.8:Zwyczaje i obrzedy weselne cz.I: Od zalotów do ślubu cywilnego, red nauk. Agnieszka Pieńczak s.288 ( mapa 41 cnr ) Commentaries to the Polish Ethnographic Atlas vol.8: Customs and wedding rituals, part 1: From courtship to civil Creator An entity primarily responsible for making the resource Drożdż, Anna Language A language of the resource pol. Publisher An entity responsible for making the resource available Polskie Towarzystwo Ludoznawcze Uniwersytet Śląski Filia w Cieszynie Type The nature or genre of the resource mapa Format The file format, physical medium, or dimensions of the resource application/pdf PDF Text Text capture metadata for PDF documents Text 41 c. Nazwa spotkania odbywającego się w domu panny młodej w wigilię wesela Oprac. Anna Drożdż Kwestionariusz PAE nr 9, Zwyczaje i obrzędy weselne, oprac. Józef Gajek przy współudziale Feliksa Olesiejuka 55. Zapisać miejscową nazwę zwyczajowego wieczoru odprawianego w domu młodej („dziewiczy wie­ czór", „zlubiny", „wieńczyny" — lub inaczej), co te nazwy oznaczają? Objaśnienia znaków: 1 — dziewiczy wieczór; 2 — inne (por. mapy: 16a, 16b, l6d, 16e, 16f); 3 — brak informacji; 4 — brak tradycji. �